Page 1


ББК 84 Каз 7-5 Ж. 87

Ж. 87

Жұмабаев М. Батыр Баян. Астана. Елорда, 1998. Қүрастырган Ерік Асқаров.

чг 4702250202-03

___.

Ж

Б Б К 84

450 (05) - 98

І8В^ 5-7667-6497-9

0.

™3- 7 " 5


БАСПАДАН: Астанада ашылған "Елорда" баспасынан "Қазақ поэзиясының алтын қоры" айдарымен шығып отырған бұл алғашқы кітап. Сондай-ақ, алдағы уақытта "Қазақ прозасының алтын қоры", "Қазақ балалар әдебиетінің алтын қоры", "Қазақ сынының алтын қоры" көптомдықтарын шығару да жоспарымызда бар. "Алтын қорларға..." енетін шығармаларды екшеу үшін жазушылар мен ғалымдардан құралған арнайы алқа жұмыс істейді. "Казахстанские мастера слова" айдарымен бір топ қазақстандық орыс және орыс тілді қазақжазушыларының шығармалары да жарық көрмекші. "Аманат" айдарымен бұл кұнде арамызда жоқ көптеген қаламгерлеріміздің әдеби мұрасы оз оқырмандарымен қауышады. Баспа жоспарындағы шығармалардың қай-қайсы да кезінде оқырман қауымды сұйсіндіріп, бұл күнде негізінен библиографиялық тапшылыққа айналған құнды да зәру дүниелер. Аталған айдарлармен белгілі қаламгерлеріміздің кезінде замана саясатына сай келмей, советтік цензураның қайшысына іліккен еркін ойлы шығармалары да жарық көрмекші. Бұл орайда Қ. Бекхожинның "Батыр Науан", "Мәриям Жагор қызы" (алғашқы нұсқасы), Ж.Сыздықовтың "Әлі қарттың әңгімесі" т.б. шығармалар бар. С.Мүқанов қаламынан туған "Мөлдір махабаттың" түп негізі "Адасқандар" романымен жүздесу де оқырман қауымға қызғылықгы болар дейміз. "Қазақ поэзиясының алтын қоры" айдарының алғашқы қарлыгашы - Мағжан Жұмабаевтың "Батыр Баян" кітабына келсек, мұнда да коптеген толықгырулар бар. Солар жөніңде оқырмандарға түсінік бере кетуді жөн санап отьшмыз.


Магжан Жүмабаев алғаш рет 1960 жылы Хамза Абдуллин үйымдастырған арыз бойынша ақталған болатын. Алайда "бүл азаматтық ақталу" деген желеумен ақын шыгармаларын жарыққа шығартпаушылар табылған. Мағжан екінші рет 1989 жылы ақтадды. Содан бері ақынның үштөрт кітабы жарық көрді. Бірақ толық емес. "Елорда" баснасы шыгарып отырған "Батыр Баян" кітабы да ақын жырларын "Ажын қор" талаптарына орай түгел қамтымайды.Алайда соңғы жылдары шыққан ешбір кітабына енбеген көптеген жырлары мен "Оқжетпестің қиясында" поэмасы алғаш рет жарияланып отыр. 1989 жылы "Жазушы" баспасы шығарған жинақта "Қойлыбайдың қобызы" поэмасының өткен ғасырдағы батыр, би, бақсыларды дәріптейтін соңғы бөлігі орынсыз қысқартылып кеткен. Мағжан - қазақ халқының ғана емес, исі түркі дүниесінің үлы дауылпазы. Оның ашық түрікшілді үрандағы жырларын кезінде бастырушылар цензурадан өткізе алмаған болуы керек. Солардың қатарында "Орал", "Жер жүзін топан болса екен" өлеңдері осы кітапта түңғыш рет жарияланып отыр. "Ақсақ ақынға" атты өлеңін кезінде аяулы азамат, маркүм Жәнібек Кәрменов ел аузынан жинаіі әкеп, қүрастырушыға тапсырған болатын. "Орамал" мен "Баткдн күн, аткдн таңның жыры" ғашық хандардың бір-біріне жазысқан хаты іспетті түтас дүние. Ақын жинақтарынан орынсыз шеттетілген өлендердің бірі "Жоғалған алтын". Бүл жинаққа М.Жүмабаевтың уақыт талабынан туған үгітнасихат үлгідегі кей жырларын енгізуді жөн деп таппадық "Казақ поэзиясының алтын қорына" қосылатын "Батыр Баян" кітабында үлы ақынның "Бүл гасырдың шегінен асатын..."(М.Әуезов) үлы жырлары жарияланып отыр.


АҚСАҚТЕМІРСӨЗІ Жаһан деген не нәрсе? Алақанның ауданы. Бір ауданда көп тәңірі Болудың тіпті жоқ сәні. Көк тәңірісі - тәңірі Билесін кегін, күңіренсін. Жер төңірісі Темірмін, Жеріме тәңірім тимесін. Кок тәңірісі тәңірінің Түқымы жоқ, заты жоқ Жер төңірісі Темірдің Түқымы - түрік, заты-от!


АТАҚТЫ АҚЫН, СӨЗІ АЛТЫН, ХАКІМ АБАЙҒА Шын хакім, созің асыл - бага жетпес, Бір сөзің мың жыл жүрсе дәмі кетпес. Қарадан хакім болған сендей жанды Дүние қолын жайып енді күтпес. Созіңе құлақ салып, баға бермей, Қисайып қыңырайды жүртың ниеттес! Бүртиып, теріс қарап: "Аулақ жүр!" - деп Болды ғой жақын, туған борікектес, Тыныш үйықга қабірінде, уайым жеме: "Қор болды қайран сөзім босқа!" - деме, Артыңца қазақтың жас балалары Созінді көсем кылып жүрер жеке! Ай, жыл отер, дүние көшін тартар, Өлтіріп талай жанды, жүгін артар, Көз ашып, жүртың ояу болған сайын Хакім ата, тыныш бол, қадірің артар, Жүрген жанның артында ізі қалар, Етікші олсе балға мен бізі қалар Бір бай өлсе, төрт түлік малы қалар, Шешен өлсе, артында сөзі қалар! Сүм дүние сылаң беріп көптен өтер, Сау қалғанның көбісі ертең бітер. Тоқтамас дүниенің доңгелегі, Шешеннің айтқан созі көпке кетер.


ГҮЛСІМГЕ Жұмақгағы жібек желден, Моңгі жайнап тұрған гүдден Жаратылған әйел сұлу! Тұрмыс деген бір түзакқа, Азға емес, тым ұзаққа Кез болыпты - ішіпті у. Әйел атын Гүлсім дейді, Тұрмыс атын тылсым дейді, Жұмақтағы коусар судан, Бетіндегі алтын будан, Періштелердің жырынан, Жұмақ суы сылдырынан, Жапырағының сыбдырынан Тәңірінің дәл өз нұрынан Жаратылған періште еді, Мекені оның ғарышта еді, Алмас қанат періште еді, Мекені оның ғарышта еді, Жерді көрді қанға батқан; Жүрегіне қанжар кіріп, Жапан түзде андай ұлып, Елді көрді зарлап жатқан. Едді көрді - жерге түсті, Жерге түсті - көрге түсті, Елді көрді - жерге түсті, К^қгы қанат, кезді, үшты, Кім зарласа, соны сүйді,


Күлгенменен бірге күліп, Өлгенменен бірге еліп, Күйгенменен бірге күйді. Жабыққанга жордем етті, Қара да, ақ та теңіз өтті. Алдап меруерт кобік шашар, "Кел, - деп - бері!" - қойнын ашар, Түрмыс - теңіз бір түңғиық. Теңізге кім басар қадам, Басса басар оган адам, Жанын сатып, жанын қиып! Түрмыс - теңіз, сылқ-сылқ күлді, Сүлу суга кірді де олді, Өлді сүлу - отті жылдар, Өлді сүлу - бітті жырлар, Жалгыз ерте кешкі таңмен Қанды жерге козін салып, Көкті ойлап күйіп-жанып, Қоңырлатқан мүнды әнмен Үшады екен қанат қағып, Кезінен ыстық жасы тамып. Жан толқытар жыр іздеген, Әдемілік нүр іздеген, Қиял қүлы - мен бір ақын. Түрмыста тар тайгақ жолға Түсіп келе жатып зорга, Күні кеше кешке жақын Батқан күннің таңып кордім, Сол сүлудың жанын кордім.


Күні кеше жанның жырын, Жүзіндегі жүмақ нүрын Естіп, көріп, елжіредім. Жан жүргеім, қолым беріп, Кдн аралас жасым төгіп: "Жолым баста, келші!" - дедім. К^йырылып та қарамады, Жас жүрегім жаралады... "Мен бір жанмын өлген" - деді, "Періштелер көмген!" - деді, Бір қарады, кете барды. Жүзіндегі жүмақ нүры, Аузындағы мүнды жары Жүрегіме сіңіп қалды. Жүрегімнен кетпес бүл жыр, Қүбылса да мыңға өмір. Періштелер лебізінен, Шын махаббат теңізінен Жаратылған әйел сүлу! Түрмыс деген бір түзаққа, Азға емес, тым үзаққа Кез болыпты - ішіпті у! Әйел атын Гүлсім дейді, Түрмыс атын тылсым дейді...


от Күннен туған баламын, Жарқыраймын, жанамын. Күнге ғана бағынам. Өзім - күнмін. үзім - от, Сөзім, қысық көзімде - от, Өзіме-өзім табынам. Жерде жалғыз тәңірі - от. Оттан баска тәңірі жоқ. Жалынмен жүмсақ сүйеді Сүйген нәрсе күйеді. Жымиып өзі жорғалар. Үшырағанды шоқ қылар, Шоқ қылар да, жоқ қылар; Мүның аты От болар. Мен де отпын - мен жанам, От - сен, тоңірім, табынам. Әдемі отпен аспаның, Бәрі жасық басқаның. Жалын жүтам - тез тоям. Әулием, ием, күтыма, Теңсіз тоңірім отыма Әлсін-әлсін май қүям, Май қүямын - өрлейді. Құлашын көкке сермейді. Кейде жылан арбайтын, Кейде аждаһа жалмайтын. Сескенбес, сірә, кім сенен Шынында, менің өзім де - от,


Қысылған қара көзім де - от. Мен - оттанмын, от - менен, Жалынмын мен, жанамын Оттан туған баламын. Қараңғылық бұққанда, Қызарып күн шыққанда, Күн отынан туғанмын. Жүрегімді, жанымды, Иманымды, арымда Жалынменен жуғанмын. Жүрегім де, жаным да - от, Иманым да, арым да - от. Жарқырап от боп туғаннан, Белімді бекем буғаннан, Қараңғылық - дүшпаным. Сол жауызды жоюға, Соқыр көзін оюға Талай заулап үшқанмын, Әлпіге1 барғам Алатайдан. Балқанға барғам Қытайдан... Күннен туған баламын, Жарқыраймын, жанамын. Күнге ғана бағынам. Өзім- күнмін, өзім - от, Созім, қысық көзім де - от. Өзіме-озім табынам. Жерде жалғыз тоңірі - от, Оттан басқа тәңірі жоқ. 1

Альпі - аскзр таудың аты. (М. Жұмабаевтың ескертпесі).


ПАЙҒАМБАР Устремляя наши очи На бледнеющий Восток, Дети скорби, дети ночи, Ждем, не придет ли наш Пророк. Мережков>

Күнбатысты қараңғылық қаптаған, Күні батып, таңы жаңа атпаған. Түнеріп жүр түннен туған перілер, Тәңірсін табанына таптаған. Күнбатысты қараңғылық қаптаған, Көгінде жоқ жалғыз жүлдыз батпаған, Түн баласы тәңірісін өлтіріп, Табынатын басқа тәңірі таппаған. Күнбатысты қараңғылық қаптаған, Жалғыз жан жоқ қараңғыда лақпаған. Білген емес иман деген не нәрсе, "Карын" деген созді ғана жаттаған, Түн баласы... Тун жолына түскен ол, Сақаусың деп Мұса тілін кескен ол. Тәңірінің сүйікті үлы Айсаның Тітіркенбей үрттап қанын ішкен ол... Түн баласы түнерген түн жамылган, Аллаға емес, әзәзілге табынған. Інжілді ортеп. табанға сап құранды, Әділдікті күткен ессіз қарынан.


Түн баласы өмірінде араз таңменен, К^был үлы ауызданған қанменен. Табынатын қүр денеге жануар, Болған емес жүмысы оның жанменен. Тогілмей ме кемерінен асқан су, Өлтірмей ме жайылған соң күшті у. Түн баласы түнеріп түр өлгелі, Козіңді сал - күнбатыста қанды шу; Козге түртсе корінбейтін қара түн, Күңірене ме, күле ме олде, әлдекім? Жылайды да, шулайды да үлиды, Бүл кім? Бүл ма - түн баласы түссіз жын. Қап-қара түн, Түн баласы күніренед, Күніренумен бір-біріне үн беред. Согінеді, сүрінеді, жыгылад, Қара түнде кор козімен не коред?! Қш-кэра түн. Шегір козді жындар жүр. Қап-қара түн. К^йғы мен қан ойнап түр. Қайғы менен қара қанға тұншығып, Түн баласы ауыр ойлар ойлап түр. Қап-қара түн. Уақыт ауыр отеді, Ой артынан ойлар келіп кетеді. Түн баласы кор кезінен жас тогіп, Күншығыстан бір пайғамбар күтеді... Ерте күнде отты Күннен Гун1 туган, Отты Гуннен от боп ойнап мен туғам, 1

Гун - түріктің арғы атасы. (М. Жүмабаевескертпесі).


Жүзімді де, қысық қара козімді Туа сала жалынменен мен жуғам. К^йғыланба, соқыр сорлы, шекпе зар, Мен - Күн үлы, козімде Күн нүры бар. Мен келемін, мен келемін, мен келем Күннен туған, гуннен туған пайғамбар. Соқыр сорлы кормей ме олде козің кор? Күншығыстан таң келеді, енді көр. Таң келеді, мен келемін - пайғамбар, Күт сен мені, "лахауланды" оқи бер. Күншығыстан таң келеді - мен келем, Көк күңіренед: мен де коктей күңіренем. Жердің жүзін караңғылық қаптаган, Жер жүзіне нүр беремін, Күн берем! К^п-қара түн. К^йғылы ауыр жер жыры, Қап-қара түн. Күңіренеді түн үлы. Күншығыста ақ алтын бір сызық бар: Мен келемін, мен пайғамбар - Күн үлы.


КҮНШЫҒЫС Кысық козді Күншығыс, Бүл түруың қай түрыс? Серпіл енді, алыбым! Күңірентіп жерді ыңыраншы. Күнбатысқа коз салшы, Кордің бе қанның жалынын? Күнбатысты шаң басқан, Шаң емес, қара қан басқан. Тарсыл-күрсіл, к#нды атыс. Коп білем деп болуге, Коп күлем деп олуге Жақын қалды Күнбатыс. Дария еді ол окірген, Шапшып кокке лепірген, Жемірілді кемері. Өлгелі жатқан қүрт ауру, Жан-жаққа сүзіп коз салу Қолынан енді келері. Ібіліске ерген есерлер, Өзімшіл кеуде кеселдер Түншықсын, қанга боялсын. Оның олген үнімен, Қанды батқан күнімен, Күншығысым оянсын! Қысық козді Күншыгыс. Болсын соңғы бүл жүріс. Күнбатысқа жүрелік, Желкілдеген туменен, Жер күңіреткен шуменен Қаласына кірелік.


Күл қылайық қаласын, Қүл қылайық баласын. Жоқ, жоқ! Ашу басалық! Гүл қылайық қаласын, Үл қылайық баласын, Мейірім есігін ашалық. Мүндарларды адасқан, Айрылып естен шатасқан Күншығыстың жолына Салайық, шетсің демейік, Аямайық, комейік Күншыгыстың нүрына... Терең теңіз тебіренді, Күншығысым күңіренді. Қырағы көзім кореді: Желкілдеген туменен, Жер күніренткен шуменен Қара бүлт қаптап келеді. Әй, сен, кесел Күнбатыс! Бүл жатуың қай жатыс, Жоғал жылдам жолымнан! Болмаса қорықсаң олімнен, Үмітің болса омірден, Үста менің қолымнан!


АЛЫСТАҒЫ БАУЫРЫМА Алыста ауыр азап шеккен бауырым, Куарған бойшешектей кепкен бауырым. К^маган калың жаудың ортасында Кол қылып коздің жасын токкен бауырым. Алдынды ауыр қайғы жапқан бауырым, Өміріңше жапа шеккен жаттан бауырым. Түксиген, жүрегі тас жауыз жандар Тірідей терің тонап жатқан бауырым. Япырм-ай, емес пе еді алтын Алтай Анамыз бізді тапқан, асау тайдай? Бауырында жүрмеп пе едік салып ойнақ, Жүзіміз емес пе еді жарқын Айдай?! Алалы алтын сақа атыспап па ек, Тебісіп бір төсекте жатыспап па ек? Алтайдай анамыздың ақ сүтінен Бірге еміп, бірге домін татыспап па ек? Түрмап па ед біздің үшін молдір бүлақ, Сылдырап, сылқ-сылқ күліп, таудан күлап? Даяр боп ұшқан қүстай соққан қүйын, Тілесек бір-бір түлпар бейне пырақ! Алтайдың алтын күні еркелетіп, Келгенде жолбарыс боп, жаңа ер жетіп. Ақ теңіз, Кара теңіз ар жагына, Бауырым, мені тастап, қалдың кетіп!


Мен қалдым - жас балапан қанат қақпай, Үшам деп үмтылсам да дамыл таппай. Жөн сілтер, жол корсетер жан болмады, Жауыз жау қойсын ба енді мені атпай?! Қорғасын жас жүрекке оғы батты, Күнәсіз таза қаным судай ақты. Крнсырап, әлім қүрып, естен тандым, Крраңгы абақтыға берік жапты... Кормеймін кеше жүрген қыр-сайды да, Күндіз - Күн, түнде - күміс нүрлы Айды да! Ардактап, шын жібектей арайға орап, Өсірген алтын анам Алтайды да. Япырм-ай, айрылдық па қалың топтан, Шабылып қайтпайтүғын жауған оқтан?! Түріктің жолбарыстай жүрегінен, Шынымен қорқақ қүл боп жаудан бүққан?! Шарқүрып ерікке үмтылган түрік жаны Шынымен, ауырды ма, бітіп халы?! От сөніп жүректегі, қүрыды ма Қайнаған тамырдағы ата қаны?! Бауырым! Сен о жақта, мен бү жақта, Қайғыдан қан жүтамыз. Біздің атқа Лайық па қүл боп түру? Жүр , кетелік Алтайга, ата мирас алтын таққа.


ТЕЗ БАРАМ Қыранымын сары сайран даланың, Қос қанатым - алтын Алтай, Оралым. Еркін дала ардақтысы, еркесі, Бетім қайтпай оскен батыр баламын. Асқан алып - ата затым сүрасаң, Асқан дана - ана затым сұрасаң. Шашып жалын жас жолбарыс ұмтылса, Қорқақ құлдар, қалай қарсы түрасың?! Тұлпар мініп, туды қолға алайын, Суырып қылыш қан майданға барайын. Жердің жүзі кім екенім танысын Жас бөрідей біраз ойын салайын. Тірілтейін алып атам аруағын, Тазартайын Сарыарқамның топырагын. Жан-жагына тегіс билік жүргізіп, Қемеліне келсін кейінгі үрпағым. Дұғада бол, алтын Алтай - қарт анам, Алып ата, куды жолың ер балаң. Ақ шашыңды, көкірегіңді иіскеуге, Тәңір жазса, соулетпенен тез барам.


ЖАРАЛЫ ЖАН Сар дала, бейне олік сүлап жатқан, Кебіндей ақ селеулер бетін жапқан. Тау да жоқ, орман да жоқ, озен де жоқ, Соуле емес, қан шашып түр күні батқан. Жалқау жел озін-озі зорга сүйреп, Жан-жақта жүргендей-ақ жындар билеп. Ың-жың дауыс келеді қүлағыма, Перілер ән салысып, түр ма күйлеп? Жаралы бір жан жатыр қүба жонда, Бір қисық жалгыз аяқ сүрлеу жолда. Пернесі, нүры кеткен козіменен, Қарайды бейшара жан оң мен солға. Қысылган сорлы адамның шыбын жаны, Шапшып түр, жүрегінен ыстық қаны. Ішті ортеп, жүректі де елжіреткен, Күңіреніп сол сорлының сарнағаны: "Ойпырым-ай, алла-ай, жасаган, Қысылды ғой шыбын жан! Қуат кеміп барады, Коп болды мынау аққан қан. Тоңірі, озіңе жылайын, Хал жоқ. қалай түрайын? Жүректі жара жеп барад, Жасаган-ау, қалай шыдайын?!


Соқпа, сорлы жүрегім, Шірі енді, ақ білегім! Мынау қарга, қүзгынның Бердің-ау, тәңірім, тілегін! Сауықшыл есіл елім-ай, Сарыарқа сайран жерім-ай! Күмістей таза суы бар, Аидын шалқар көлім-ай! Сол жерде ойнап жүре алмай, Сауық-сайран қүра алмай, Кррғаға қүзғын жем болып, Кдлганым ба, бір алла-ай?! Киналдың-ау, шыбын жан, Тоқталсайшы, ыстық қан! Зарлайсың ғой жетім боп, Бесікте қалған балапан! Кдра шаш қайран жарым-ай, Кррашыгым, жаным-ай! Күлағыма келеді Алыстан ащы зарың-ай! Киналдың-ау, шыбын жан, Тоқталсайшы, ыстық қан! Түлпарга мініп бір шапсам, Болмас еді басқа арман! Хал жоқ, қалай түрайын? Тоңірі, озіңе жылайын.


Жүректі жара жеп барад, Жасаған-ау, қалай шыдайын! Тұсті қысым жаныма, Тұншықтым гой қаныма! Ием болсаң, жаратқан, Салсайшы құлақ зарыма! Кұштісің ғой құдірет, Періштеңе әмір ет! Қанатпен бір сипасын, Жазылсын ішкі-тысқы дерт. Өмірді маган коп корсең, Лагнет деп мені жек корсең. Өлейін тез, олейін, Келсін ібіліс, у берсін! Түсірме қысым жаныма, Тұншықтым гой қаныма! Ием болсаң, жаратқан, Салсайшы қүлақ зарыма... Берді тоңірім тілегім, Куан енді, жүрегім! Не періште, не ібіліс, Келеді ұшып - керегім!... Сауытты оң жақ қолыңа ал, Сауытта жұмақ суы бар! (Әйтеуір азап тоқаталад), Не тамұқтың уы бар!"


Жаралы құба жонда кім зарлаган? Қансырап, қанын жұтып кім сарнаган? Қайгылы сар даланы қүңіренткен, Зарына адам шадап түра алмаган? Бұл - қазақ, тәңірге зар еткен қазақ! Қиналып, қанды азап шеккен қазақ. Әйтеуір қанды азаптан қүтқарар деп, Оқыған азаматын күткен қазақ. Азамат! Анау қазақ қаным десең, Жұмақтың суын апар, жаным десең. Болмаса, ібіліс бол да у алып бар, Тоқтатам тұншықтырып зарын десең!..


БАЛАПАН КАНАТ КАҚТЫ ("Балапан" журналына арналып қара созбен жазылган олец) Балапан қанат қақты... Жас еді. Қанаты да қатып жеткен жоқ еді. Амалсыз қақты. Солтүстіктің суыгына шыдай алмады. Суықжел сүейгіне жетті. Ызғар окпесіне өтті. Үшып орманға барып еді, күні кеше күбірлесіп, күлімдесіп, жылы қүшағын ашып түрган ағаштар бүган мойнын бүрмады. Үшып тоғайға барып еді, қанша шырылдап айналып жүрсе де, қалың ақ кебінін жамылып, тогай түрмады. Балапан баспана таба алмады. Балапан қанат қақгы... Аштан олетін болды. Ойды-қырды қар басқан. Бір қылтанақтаба алмады. Тоңып, дірілдеп, алаусүрып жүрген балапанды коріп:" Қолыма кір, қолымда түр, қалғанқүтқанымды берермін"- деп күледі солтүстіктің салқын жүрек, тас бауыр адамы! Балапан қанат қақты... Ойы - жан-дормен жылы жаққа жетпек, егіз Есіл Нүраның тотті суларынан ішіп, Аралдың ыстық қүмын қүшпақшы. Терең Балқаштың молдіріне шомылмақшы. Алтайдың етегінде "уһ" деп демін алып, Марқаколдің қаймағында жүзбекші. Балапан қанат қақты...


КДЗАҚ ТІЛІ Кұш кеміді, айбынды ту құлады; Кеше батыр - бүгін қорқақ, бұғады. Ерікке ұмтылган ұшқыр жаны кісенде, Қан суынған, жүрек солғын соғады. Қыран құстық қос қанаты қырқылды, Күндей күшті, күркіреген ел тынды. Асқар Алтай - алтын ана есте жоқ, Батыр, хандар - асқан жандар үмытылдьй Ерлік, елдік, бірлік, қайрат, бақ, ардың Жауыз тағдыр жойды борін не бардың.... Алтын Күннен бағасыз бір белгі боп, Нұрлы жүлдыз-бабам тілі, сен қалдың!


ЖЕР ЖҮЗІНЕ... Жер жүзіне ер атагым жайлыған, Жан емеспін оттан, судан тайынған. Қайраты мол қандыбалақ қыранмын, Күн болған жоқ жаудан жүрек шайылған. Еркін ырғып шыққам асқар Алтайға, Қырда түрып садақ тартқам Қытайға. Талай тайғақ, тар кешуде таймаған Батыр жүрек, қайрат енді алдай ма?! Талмай, қайтпай қамал бүзған кемеңгер, Арыстанға қарсы үмтылған мендей ер. Бір барқылдақ жалпындаған тобеттен Қорқар болсам, жүтсын мені қара жер!


ЖАУҒА ТҮСКЕН ЖАНҒА ( М . Д-га' хат)

Дамыл кормей ерте-кеш, Жүрттың қамын коп жедің. Байладың белді салып күш, Тыныштық жүзін кормедің. Жагаластың жауменен, "Бермеймін жүртым, жаным" - деп. Алыспақ болдың тауменен, "Жүрт үшін тогем қаным" - деп. "Оян! - дедің жүртыңа, Бас котеріп, тірлік қыл!" Ақыл айттың үлтыңа: "Таста талас, бірлік қыл!" Бір шешпедің белінді, Жүрт үшін уайым-қайғы жеп. Сақтамақ болып елінді: "Қара күн алда, бекін" - деп, Менменсінген күшті жау Коздеп тұрды ісінді. Қоймады сені есен-сау, Алды қолдан күшінді! Қараңғы үйге қамады, Мейірімсіз оңшең тасбауыр. ікып Дулатов. (Қүрастырушы).


Сорлыға тонірі пана-ды, Болса да бейнет қанша ауыр. Қиялға ескі бата бер, Қайра озінді, дормен не? Уайымсыз, ойсыз жата бер, Жұрт үшін түстің, арман не? Козін ашып, артыңда Жүртың ойлар: "Бүл қалай? Тайынба, қорықпа, тартынба! "Деуші болар бірталай. Үмытпаған оз ұлтын Қайратты жас жігіттер. Жүрт үшін салар мал-мүлкін, Бірін-бірі үгіттер. Үстасын, жапсын, уайым жоқ: "Қоймай қуса қорқақты Батыр болар" - деген көп, Батыр гып, одан не тапты? Өрнек болар мүндай іс Кейінгі жанган жастарға: Кайраттанып, күйіп іш, Аузьін шайнар қастарга. Қараңғы болса қанша түн, Жүлдыз сонша жарқырар. Бүлт басса да, алтын Күн Бір шыгар, жерді жарық қылар...


Келешек күнде қагазға Алтынмен жазар атынды. Қүшақтаи сүйер, қағазда Корсе жазган хатыңды. Уайым-қайғы жүтады Сені ойлап, сорлы жүрт. Андыған жау үтады, Тәңірі, соның түбін қүрт! Саған кок те тілектес, Бүралған оңшен нәзік бел Періштелер жанында! Еш қайғырма, рақат - анық, Мейірімі кең күшті ием, Сорлы жүртты оң баста, Дүшпан - қүлаш, біз - сүйем, Рақмет үшқынын таста! Кобейсін елде қайратты ер, Жүрт үшін болсын қара тер. Сорлы жүртты бастасын, Жасаған, соған комек бер!


ТҮТҚЫН (М. Д-га хат) Кеудеде - от, іште - жалын, козде - жас, Күні-түні қайгы жүтқан сорлы бас, Сабан төсек, тым қарангы жатагы, Наны қара, шайы қара, қарны аш! Күн түсірмес мейірімі жоқ қаратас, Агармай ма мүндай үйде қара шаш? Жанында жоқ жаны ашитын жақын жүз, Тасбауырлар ыцгайына қарамас. Жарық соуле не Ай, не Күн корсетпес, Жақынның: "Ой бауырымын!" естірмес. Іс- санаулы, соз - аңдулы, ерік жоқ, Өз қолымен үнамды тон піштірмес. Кайғыланба, сорлы түтқын, еш не етпес, Күн батқанмен, таң атпайтын түн жетпес. Ер жүректі азаматтың басына Бүл жалганда нелер келіп, не кетпес?


М.Д. АБАҚТЫДАН ШЫҚҚАНДА Зор куаныш - қара түн откеніне, Алтын танды ашық күн жеткеніне. Қан аралас тогілген коп коз жасты Тәңірі қабыл, мейірім ектеніне. Ерік қүсы қайта үшып келгеніне, Душар болмай дүшпанның мергеніне. Қайта шықгы батқан Күн, нүр шашылды Мың шүкірлік тәңірінің бергеніне. Күннің бетін ежелден бүлт жаппак, Жапса да, үзақ түрмай жөнін таппак. Қайғы корсе, ер жігіт қайраты аспақ. Қамшы тисе шын жүйрік үдей шаппақ. Оңанан есті жел біраз қырын ескен, Соң туса да, оң туса қалмас көштен. Өткен іске - салауат, күтіп қалдық: Өткір қимыл, ескі үміт, жаңа күшпен.


МЕН ЖАСТАРҒА СЕНЕМІН Арыстандай айбатты, Жолбарыстай қайратты Қырандай күшті қанатты. Мен жастарга сенемін! Көздерінде от ойнар, Создерінде жалын бар, Жаннан қымбат оларға ар, Мен жастарға сене-мін! Жас қырандар - балапан, Жайып қанат ұмтылған. Коздегені кок аспан. Мен жастарға сенемін! Жүмсақ мінез жібектер. Сүттей таза жүректер. К^сиетті тілектер Мен жастарга сенемін! Тау суындай гүрілдер, Айбынды алаш елім дер, Алтын Арқа жерім дер, Мен жастарға сенемін! Қажу бар ма түлпарға, Талу бар ма сүңқарға, Иман күшті оларда, Мен жастарга сенемін! Мен сенемін жастарға. Алаш атын аспанға Шығарлар олар бір танда, Мен жастарга сенемін!


.... ҒА Мсйірімсіч тагдыр қүргнн торга гүсіп, Жаианда жатыр едік біч оққа үніып, Кеудсдсн тача ыстық қан соргалап, Қайрымсыч қара салқыи жерді қүіпыи Лйрылып алтын ерік, ар-памыстан, Қайрылмай қанат қагын бақ қүсы үшып Тас жүрек, коңілі кира жауыч жаудың Крлынан қүлдық, қорлықуып ішіп Жан таппай тоңіректен жордем қылар, Омірден енді алдагы үміт кесіп, Қайратты ер, сын-бойгеге тігіп басың, Сол кечде ауыр жолга кядам бастың. Қүткярып келімсектен тірілпекке Коч жетпес кең, бай Сібір сар даласын. Үмтылган ічгі жолда тілегіне, Түссе де темір шынжыр білегіңе, Қасіретті ісира күнді жанды сүйген Қонган жоқ кіршік тача жүрегіңе. Сол жолда қайга жүтқан бічді кордің, Бауырдай бірге туган қолыц бердің. Ссіркеи жаиың ашып, жақыи тартып, Жачуга сыртқы, ііикі калың шердеи. Паладай еркелеткен қолыңа алдың, Жүбаттың еске салып откенді алтын. Тіледің тача жүрек, ақ коңілмен Полсын деп баягадай жучін жарқын.


Ардақты ср! Үмытылмас стксн ісіц, Күні ертсц айбыпды алаш жипап ссін, Көксеген коп мманнан тілепцді Жарыққа шыгаруга жү.мсар күніін.


ӨТКЕН КҮН Еділ, Жайық, Сырдария Белгілі жұртқа ескі су, Тотті, домді, тармақгы Үзын Ертіс, Жетісу. Осы бес су арасы Сарыарқа деген жер еді, Туып-оскен баласын "Айбынды ер алаш" - дер еді. Еркін шауып ойнақтап, Тілеген отын жер еді. Қонысы - жібек, ңу тоғай, Айдын шалқар кол еді. Есіл менен Нұрадай Екі енеге телі еді... Қайыры көп агайын, Кедейде жоқ уайым Керек болса бір тайын Сүраусыз үстап мінеді. Болсын жаты, жақыны, Жоқ асынан тартыну. Жыл жүзді бойбіше Керсендей үлкен аяқпен Үстата саумал береді. Шыга қалса бір жұмыс, Үзап кетпес артық іс, Бітімге биге келеді. Қасымның қасқа билігі, Есімнің ескі билігі, Алдында сайрап жатқан соң, Копті корген коне би


Қара жолмен желеді. Бір тиын пара алу жоқ, Кисыкка қүлак салу жоқ. Туралық, шындық - екеуін Қаз қатар гып жегеді. Сол екеуі алдында Бір бүлтармай жүреді. Хақ Назар сынды оділ хан, Абылай сынды ер сүлтан, Қаракерей Қабанбай, Қанжыгалы Богенбай, Ак найзаның үшымен, Ақ білектің күшімен Дүшпанга қысым корсеткен. Қаз дауысты Қазыбек, Қара палуан Жонібек Жалғанда тумас ер еді. Кеше: Шоже, Орынбай, Жанақ, Біржан, Наурызбай, Бір созі мың ділдолық, Алты алашқа атақты Борі ақын, сері еді. Шілдеде самал ескенде, Жайлауға ауыл кошкенде, Ат-айғырға мінісіп, Қыз-бозбала жарасып, Тереңнен әзілдескенде, Тісі меруерт тізілген, Белі қыпша үзілген, Хор сықылды сол сүлу: "Ха-Ха-Ха!" - ден күлгенде. Бүйық жатқан кең дала


Бсйне бір жаны енеді. Сылдыраи аққан өченге Үй тігіп дсрсу қонысып, Бұрала басып былқылдап, Әчілдесіп, сыңқыддап, Жас келіншек, жас қычдар Керге жайып, уық байлар Үйдсн үйге жүрісіп. Өткен күнді ойласам, Ойға терец бойласам, Кешегі қайран қачақтың Соулеті мен доулеті Коч алдыма келсді... Күшің кеткен баяулап, Жүрсің атсыч жаяулап. Ит надандық желкенде Шабайын деп андып түр, Қылышын үстап таяулап. Арыстаным, сүңқарым, Қажымас, талмас түлпарым, Басың көтер, түр енді! Батқан екен ол күннің, Жеткен сксн бүл түнің Откенді ойлап қайгырма. Әр комалга бір чауал Ежслден болмақ смес пе? Ескіше түрып егеспе, Заман - түлкі, та.чы бол, Базарша дүкен қүр снді.


АЙҒА Күн батып, қараңғылық қанат жайды, Аспанда сансыз жүлдыз жарқырайды. Отырған қараңғы үйдің терезесінен Көремін мүнды, нүрлы толған Айды. Қайғылы Ай, түрсың кокте түсің қашып, Кайғылы жер жүзіне нүрың шашып. Жылжисың ақырын ғана қорыққан жандай Жүргендей жол таба алмай бейне адасып. Бір жауыз сондірмек пе әлде нүрың? Үстіңе кигізбек пе қара қүрым? Жоқ әлде қазіргімен жүмысың жоқ, К^йғыға түсіре ме откен күнің? Кім білсін, откен күнің алтын шығар? Ажарың бейне күндей жарқын шығар? Коп жұддыз - олде күшпен, олде іспен Еріксіз артыңа ерткен халқың шығар. Жоқ шығар ешбір богет онда жолда, Еркіңмен қүлаш жайып оң мен солға, Мезгілмен толу, солу билігі де Ол уақыт емес шығар басқа қолда? Кдйғылы Ай, мен де сенің қайғыңа ортақ, Менде де бүрын бар еді тәж бенен тақ. Жас едім, жалынды едім, батыр едім, Қолыма қонып еді ол уақыт бақ.


Кең дала, коресің гой ана жатқан, Жібектей жасыл шоптер бетін жапқан. Асқар тау, балдан тотті сулары бар, Әне, сол анам еді мені тапқан. Салушы ем асау тайдай қойнында ойнақ, Жүруші ем ертенді-кеш ылғи ойнап. Ішуге ас, мінуге ат - бәрі даяр, Кермеп ем омірімде кдйгы ойлап. Дариға, жауыз тағдыр қатты алдады, Бақ-доулет - алмағаны еш қалмады. Тас жүрек көзім нүры - анамды алып, Еңіреген мен жетімге коз салмады. Мінекей, қамаудамын тар үңгірде, Мүнысы - комгені гой тірі корге. Мейірімді Ай, мені-дагы жаныңа алшы, Болайық екі мүндық біздер бірге. Ант етіп айрылмасқа бірігейек, Ас-сусыз мың байнетпен жол шегейік. Тыңдайтын бар ғой тілек оділ Алла Кол қылып қан аралас жас тогейік. Сүрасақ, тілек қабыл болмас па екен? Жолымыз жылап шеккен оңбас па екен? Кеше үшқан басымыздан бақыт қүсы Тағы да қайта айналып конбас па екен?


ТӘҢІРІ Зор тәңірі, кұштісің сен, сенеміз біз, Әділ деп ор ісіңе конеміз біз. Өз құлын озі еңіретпес тура ие деп, Өзіңе ерік тізгінін береміз біз. Ауыздан Алла атыңды тастамаймыз, Алласыз ешбір іске бастамаймыз. "Әділ хан, бұйрыгыңа бойсұндық" - деп, Бұйрықсыз бір адыма да аттамаймыз. Кеш, тоңірім, боласа созім пендешілік, Мінекей, айқын зұлым, қайда әділдік? Соншама кең рақметтен құр тастайтын, Баласы алты алаштың - біз не қылдық? Басқага орын бердің жақсы жайдан Зеңгір тау, түпсіз дария, терең сайдан. Үмітсіз, тілегі жоқ, турагы жоқ, Куылган дәргаһіңнан' біз бе шайтан? Бізге отсыз шол даланы орын қыддың, Бақ-доулет, онер-білім қырын қылдың. Кесір деи кек алатын огей балаң Біз бе едік, кои тобетке жырым қылдың! Жібердің басқа жұртқа жолбасшылар, Әр жұрттың жолбасшымен көзі ашылар,. Не елші, не жол сілтер кітабың жоқ, Алашқа олде жазганы бар да шығар? 1

Доргаһ - періштелердің мекен-жайы.


Бақытсыч қацгыи жүргсн қачақ сорлы, Әркімгс күні кстіп мачақ сорды. П>ір слші жібермедің, санга алмадыи, Жалаңаш түйс баққан араб қүрлы. Ксш, тәңірім сорлы қүлга қаһар етпе, Рақым қыл, біч сорлыиы ністкс теппе. Со$ іпықты жан аіпумсп, әділ тәңірім, Тигсн соң ащы таяқ түіцы етке!


ТІЛЕПМ Кормейін рақат, жанайын, Жалын болсын маңайым, Күйейін, азап шегейін. Жансын денем, күш бітсін, Күшті жалын ішке отсін, Ащы, ыстық жас тогейін. Кормейін ерік, түтқын боп, Абақтыда жүтып от, Отсін омірім зарменен. Берік боп жау қамаган, Саргаяын санадан, Корісе алмай жарменен. Іште толган қалың дерт, Жүректегі жалынды орт, Зарлатар мені сол уақыт. Елестеген ерікті, Үшқыр жаңга серікті, Жырлармын мен жан атып. Корген сайын коп қысым, Зарлы, ащы дауысым Шырқырар Сарыарқада. Өзегіне отпей ме, Зарлы жырым жетпей ме Қарагыма - қалқама! Кормейін рақат, жанайын, Жалын болсын маңайым, Күейейін, азап шегейін. Жырыммеп жаным жүбатам, Жырыммен жүртымды оятам, Несіне жас тогейін?!


ЖҮМБАҚ Сап-сары 5ел, Еседі жел, Еседі, Еседі жел, Кошеді ел, Кошеді. Дала бұйық, Бала түйық Екі үнсіз. Дала- жұмбақ, Бала - жұмбақ Шешусіз. Сап-сары жел, Еседі жел, Жел есті. Дала - жүмбақ, Бала - жұмбақ, Кім шешті?


АЙДА АТЫНДЫ. СӘРСЕМБАЙ Айда атынды, Сорсембай, Ағарыи алтын тац атпай Шыгайық қырга, далаға. Шу-шу-шу... Әттең гана бұл оқу! Келмес едім қалага. Кррашы кейін бұрылып: Таудай болын созылып К#ла - бір жатқан доу пері. Айналасы - түман, түн. Дем алысы - от, гүтін, Жарқ-жүрқ етер коздері. Созі у-шу, ың да-жың, Сасық иіс ауыр тым, Тұншықтым ғой, кұдай-ай! Кейін қарап нетеміз? Ауылга қашан жетеміз? Аіідашы атты, Сорсембай. Әйелдері үятсыз, Күнде сүйгіш, тұрақсыз. Кылмындасар, керілер. Жүздерінің қаны жоқ, Коздерінінің жаны жоқ, Еркектері - "перілер". Оларда отты жүрек жоқ, Тамақтан басқа тілек жоқ, Корсылдаган "доңыздар"Түн баласы перілер, Жүмақтаи артық корінер Оларга сасық үңгір тар.


Кокті кормес кор олар, Қарашы, қанша жұлдыз бар? Күліп қана жүзеді ай. К^лага келіп қаңғырдым, Сар даламды сағындым, Айда атыңды, Сорсембай! Әлде үйқың келе ме? Сорсембай-ау, сен неге Шырқап бір он салмайсың? Жетесің туған жеріңе, Еркелеткен еліңе, Жүрегім, неге жанбайсың? Сарыарқамның топырагы Менің жаным шарагы, Кеудемді тосеп жатамын. Оның жібек желінің, Тәтті, кәусар колінің К^зір домін татамын. К^йрылып кейін қараман. Шықгық па үзап қаладан, Аитшы, жаным, ағатай? Кейін қарап нетеміз? Ауылга қашан жетеміз? Аидашы атты, Сорсембай!


БЕСІК ЖЫРЫ Күнім, айым, Еркетайым, Болейін енді. Тыста дауыл, Жатқан ауыл, Үйқың да келді. Жүмсақ бесік, Жылы тосек, Жата ғой, қозым, Әлди, бопем, Әлди, бопем, Үйықта, жүм козің. Қүлыншақтар, Қозы, лақтар Бәрі-ақ үйқыда. Сен- жүлдызым, Сен - коз нүрым, Кір тотті үйқыга. Сая жаным, Балапаным, Соқсын дауыл, жел, Болма алаң, Сүйген анаң Сақтар, анық біл. Беу-беу, бопем, Беу-беу, бопем, Әлди, олди-ай!


Соулем, еркем, Күні ертең Толарсың сен-ай. Пісіп алмам, Толып балглан, Жүгіріп жүрерсің. Сүлу сүйрік Жорға жүйрік. Тайға мінерсің. Кара жарғак, Түлкі тымақ Шоқтап киерсің. Қуанып, қалқам, Ерке марқам, Қысып сүйермін. Мініп түлпар, Алып сүңкар, Тауға кетерсің. Сен боп созім, Жасты козім, Сағынып күтермін Қызық іздеп Қыздар коздеп, Еддер кезерсің. Тарлан шүйіп, Сүлу сүйіп, Үйден безерсің.


Куып бақыт, Тілеп тақыт, Жолдар шегерсің. Жүрек жара, Мен - бейшара, Жастар тогермін. Қайнап қаның, Батыр жаның Ерікке үмтылар. Сен еріме, Жас боріме Қарсы кім түрар? Алмас қылыш, Найза қүрыш Белге буарсың. Сен, сырттаным, Арыстаным, Жауды куарсың. Туган жерден, Өскен елден Ерге не қымбат? Жас жолбарыс, Жаумен алыс, Шаңға, қанға бат. Айбатынды, Қайратыңды Коріп қарт анаң


Тогіп жасын, Жайып шашын, Тілер: "Бол аман!" Күтем, күйем, Керсет, ием, Сол алтын күнім. Үйқың тәтті, Үйқың қатты, Қозым, қүлыным. Жаным да сен, Тонім де сен, Қарашығым-ай! Әлди, бопем, Әлди, бопем, Әлди, әлди, олди-ай!


ҮЛАН - Нені ойлайсың, қүлмншагым? Не мүцың бар, айт, қарагым! Жассың, оііга оуес болма. Ой жеткізбес, ол - бір сагым! Үлгаярсың, озі-ақ басар, Жастық - күліп-ойнар шагың. Ішің пысса - малды арала, Жүр гой шауып қүлыншағың!. - Жоқ, бармаймын, апа, малга, Кетем алыс, шығам аңга! - Шерің болса, домбыранды ал Домбыраңды ал, ән шырқап сал, Даусынды естіп, жас сүлуалар Талып жүтсын тотті улы бал. Беттеріңнен қан тамып түр, Қызығады бойыңа тал. Неге ойлайсың, ерке марқам, Бір қара коз болмай ма жар? - К>рамаймын, апа, жарга, Кетем алыс, шыгам аңга! - Сені тапқан меи анаң ғой, Қарашыгым, сен балам гой! Алыс жолга кетсең, қозым, Кутіп, күйіп мен жанам гой. Карт күнімде сенсің соулем, Сагынып сені саргаям гой. Мені десең, еркетайым, Кетпе алысқа, қой, балам, қой! - Ренжіме, аиа, күтпе, жанба. Кетем алыс, шығам аңға!...


Кетті алысқа, шыгып ацға!.. Жолаушылық - желге таң ба? Малыц, жарың, туысқаның Байлау болмас жүйрік жанға! Кетіп бара жатқанында, Жау кез келді жалгыз жанға. Найзаласты, қылышатасты, Үлан олді батып қанға. Үлан олді батып қанга, Тыныш тапты асау жан да.


ЖАУЫНГЕР ЖЫРЫ Желе бер, жаным К^ракок, Желкілде желмен, айдарым! Қолымда найза кок болат Ерлігіме айгағым. Ел дегенде копіріп, Жарайсың, қаным, қайнадың, Халқымнан мен садага, Бекіндім, басты байладым Коктегі корі Күн куо Ежелден жаудан таймадым. Қорқыныш емес нажағай, Нажагай - озім, жайнадым. Білгенін енді істесін, Өлімменен ойнадым. Желе бер, жаным Қаракок, Желкілде желмен, майдаңда, Басымда найзам - сайғағым. Крйратты, қайтпас жан досым Ерлігіме айғагым. Желе бер, жаным К^ракок, Желкілде желмен, айдарым!


ОРАМАЛ Қасірет батты жаныма, Уга толды жас жүрек. Орамалды жарыма Бітірем қашан кестелеп? Күз сарғайтты қайынды, Мен де бірге сарғайдым. Қара бүлт жауып айымды, Жылаймын, күйем, зарлаймын. Толып қалды төрт айға, Күйікпенен күн отті. Өкірген жүйрік отарба, Жарымды жырақ әкетті. Елін ойлап, қамығып, Жүрегі толып дерт-шерге; Жүр екен жаным жабығып Осы күні қай жерде? Жарқ-жүрқ сансыз көзі бар, Бейне бір жынның үясы, Ың-жың, у-шу сөзі бар, Түсірмес жарық қиясы. Жылы жүзді жаны жоқ, Қалада жүдеп жүр ме екен?! Жақыны жоқ, жары жоқ Жалған оған көр ме екен!?


Салдатша сымдай киініп, Шекпсні оның сұр ма екен? Күрегіпе сүйеніп, Суықта жауран түр ма екен? Жатқан шыгар ор қазып, Жауга ма, олде озіне. Бүрыла алмай бой жазып, Қайгы шыгып жүзіне. Қасірет батты жаныма, Уға толды жас жүрек. Орамалды жарыма Бітірем қашан кестелеп? Орала берме, жібегім, Тезірек жүрші сен де, біз! Елді ойлап, жарым, жүдедің, Еңірейміз елде біз. Қайғыдан олсем арман жоқ, Ақыреттік жолдасым. Көзімде жас қалған жоқ, Кестеге сіңді бар жасым. Орамалды алып сорлыңнан Козіңе жасынды іріккенде, Күрсініп ауыр, соуле жан, Козіңді ақырын сүрткенде. Жасаған ие, тілегім: Аралассын жасқа жас,


Орала берме, жібегім, Сенсіц - жаным ақ ботес. Қасірет батты жаныма, Уға толды жас жүрек. Орамалды жарыма Бітірем қашан кестелеп?


БАТКДН КҮН. АТКАН ТАҢНЫҢ ЖЫРЫ Алтын Күн батып барады, Күйдіріп көктің жиегін. Қүралай козді қарағым, Бодың ба иіріп жібегің? Қүралай көзді қарағым, Қолыңа қардай бәтесті ал.. Қандай қызыл жібекпен Ақ ботеске орнек сал. Алтын Күн батып барады, Алтын Күн ақырын оледі. Сорлы бүлттар - сорлы жар, Қш жылап Күнді комеді. Күн олді. Кок күңіренді, Жер жамылды қарасын. Қүралай козді қарағым, Кестеңді қашан боласың? Судай сүлу сәулетай, Бір қарашы, аңсадым. Суда ойнаған шабақтай Сүйреңдейді саусағың. Қібаққа қатар тізілген Кірпік пе? Крра жібек пе? Бір қарашы, қарагым, У толды гой жүрекке!


Жер жарынан айрылып. Жамылды қара басына, Бота көзді, бұраң бел, Жіберші жақын касыңа! К^раңғылық қаптады, Қайгы ма басқан, түн бе екен? Сыбдыр-сыбдыр олде не, Жел ме? Жүрген жын ба екен? Қабагың шытпа, қарағым, Жаныңа жақын келейін. Қар бетіне қанменен Не деп жаздың, корейін! Тым жақындап бармаймын, Жырақтан жарар көз салсам. Не деп жаздың, қарағым? "Ел үшін ол, ер болсаң!" Қүралай козді қарағым, Жарылады-ау жас жүрек! Көзіме қан толтырды, Қар үстінде қан жібек. "Ел үшін ол, ел үшін..." Өмірді аяп не етейін! Сүйріктей сүлу саусағың, Мен садаға кетейін! Түнерген түн оледі, Агарған анау таңы ма?


Ақ ботестіц бетінде Жүреііцніц каны ма? "Ел үшін ол, ел үшіи..." Өлсең, жүрек, дүрсілде! Қүралай козді қарағым, Кестеге қараи күрсіибе! Қүралай козді қарағым, Аттанайын тацменеп. Ақ ботес - ақ жалауым, Кестеленген қанменен. Қош бол енді, қарагым, Мені есіце алгайсың! Енді ботес бетіне: "Иманды бол!" деп жазғайсың. Алтын күн шыгып келеді, Алтындап коктің жиегін, Қүралай козді қарағым, Иіре бер жібегің!


СҮЙЕМІН Күлдей күцгірт шашы бар, Тоқсан бесте жасы бар, Коз дегенің - сүп-сүр кор. Тасбик санап бүгіліп, Жерге қарап үңіліп, Корше ауыр күрсінер, Менің бір қарт анам бар, Неге екеиін білмеймін Сол анамды суйемін. Козінде кок нүры жоқ, Аузында жүмақ жыры жоқ, Жалынсыз, усыз қүшағы, Иірілмейді жыландай, Созі де жоқ қүрандай, Білгені - қазан-ошагы. Жабайы гана жарым бар, Неге екенін білмеймін Сол жарымды сүйемін! Үйқы басқан қабагын, Бастыра киген тымагын, Жалкаулықты жар корген. Жүрген ескі заңымен, Аідындағы малымен Бірге жусап, бірге орген, Алаш деген елім бар, Неге екенін білмеймін Сол елімді сүйсмін!


Сағымы сайран құрады, Бораны үлып түрады, Ғфіс- ақ кебін, жаз - сары. Орманы жоқ, шуы жоқ, Тауы да жоқ, суы жоқ, Моңгі олік сахрасы. Сарыарқа деген жерім бар, Неге екенін білмеймін Сол Арқамды сүйемін!


МЕН КІМ? Арыстанмын, айбатыма кім шыдар? Жолбасырыспын, маған карсы кім тұрар? Кокте - бұлт, жерде - желмін гулеген, Жер еркесі - желдің жонін кім сұрар? Кокте - Күнмін, копке нүрым шашамын, Коңілге алсам, қазір гарышқа асамын. Шеті, түбі жоқ теңізбін қаракок, Ерігемін - толқып, шалқып, тасамын, Жалынмын мен, келме жақын, жанарсың Түлпармын мен, шаңыма ермей қаларсың. Күл болсын кок, жемірілсін жер, уайым жоқ, Көз қырымен күліп қана қарармын. Мен олмеймін, менікі де олмейді, Надан адам олім жогын білмейді. Өзім- патша, озім - қазы, озім - би, К^ндай ессіз не қылдың деп тергейді? Мейірленсем - сегіз жүмақ қолымда, Каһарлансам - тамұқ даяр жолымда. Жоқ жақыным, жасағандай жалгызбын! Мен бе иілер олсіз адам үлына?! Өзім - тоңірі, табынамын озіме, Созім - қүран, багынамын созіме! Бұзушы да, тузеуші де озіммін, Енді, ескілік, келдің олер кезіңе!


КДРАҢҒЫ, ДАУЫЛДЫ ТҮН Қараңғы, дауылды түн сар далада Патшалық құрған олім айналада. Шыраққа қолымдағы от түтаттым, Үмітпен бір азырақ деп: "Жана ма?" Тұрса да қара бұлттар коктен төніп, Соқса да жел долданып, оршеленіп, Мың шүкір, олсіз қолда әлсіз шырақ Жылтырап жанған боп тұр, қалмай соніп. Бұйрыса, шырақ сөнбес, үзақ жанар, Жарығы болмаса да жан таң қалар. Сәулелі аспанда алтын, күміс нұрлы Айбынды Кұн мен Айға дол парапар. Менсінбес жопшендіні коп маңғаздар, Тең таппай кекеп, мұқар сансыз пандар, Қайрылып қарамасын, "қап!" демеймін, Табылар шыраққа коз салар жандар.


КӨБЕЛЕК Отқа үшар кобелек, К^арамай сорыл алды-артын. Ойына кіріп-шықпайды, Күйдірер деп от-жалын. Шырк. айналып ентелеп Жүрер де, бір уақ ол қонар. Үмтылғап оты сорлыны Күйдірер де, тез тынар. Қүрбылар, іске бет алсақ, Ойламай қанат қақпалық. Анау жарық - алтын деп, Корінгенге шаппалық! Желмен кетсек, каиапы Кобелектей күііерміз, Алам деп алтын барганда, Күлден кебін киерміз!


ЕСКЕІІДІРДЩ ЕКІ МҮЙІЗІ Болсаң да жалгьп жапанда Сырыңа, күрбым, берік бол! Күбірлесе-ак ауьпың Әкетер кагып жүйрік жел. Ертегі ерте күндерде Ескендір атты хан болган. Бесіктен корге кіргенше Коргені кызыл кан болған. Заманында Ескендір Жеті олемді билеген. Аскан алып, киелі, Түссе де отка күймеген. Ескендірдей алыптар Дүниеге енді туа ма? Алып адам денесін Сынап-міиеп бола ма? Ескендірдіц басыида Екі мүйіч болыпты. Екі мүйічді екенін Ол жасырып жүрінті Ескендірдін басында Екі мүйіч - нысана! Жабаііы жүртка корсетсе, К,асиеті кала ма?


Қос мүйізін жасырып, Ескендір ер жасынан Алмайды екен еш уақыт Дулыгасын басынан. Ескендірдің басынан Талай заман кошііггі. Лрыстанныц жалындаіі Жалнылдап шаш осіпті. Күндерде бір Ескендір Шарап ішті балбырап, Шашын біраз кесуге Шаштаразды алдырад. Келгеннен сон шаштараз, Дулыгасыи алады. Шаштараз коріп қос мүйіз, Қорқып-сасып қалады. Айтады оған Ескендір: "Қорықпа, қүлым, бері ксл! Түрам десең дүниеде Аузыңа бірақ берік бол!"Шаштараз кетіп жайына Күндер, айлар отеді. Шаштараздың жүрегін Мыиау сыр бірақ ортеді. Аузы-басы жыбырлап, Сойлегісі келеді.


Сойлесе сорлы шаштараз Сол сагатта-ақ оледі. Енді сорлы не қылмақ? Барады жанып, іш күйіп. Бір қүдықтың аузына Жатты келіп еңкеіп. Жан-жағына қаранып, Күрсініп бір уһі деп: "Ескендірдің мүйіз!.." Деді ақырын күбірлеп. Жақын түрған жас қамыс Қоя қойып сыбырды, Түре қоііып қүлағын Тындай қалды күбірді. Мынау сырды білді де, Қамыс томен иілді. Басына түрлі ой келіп, Түнжырады, күйінді. Сол арада сайтандай Елбелендеп жел келді. Әрине, енді жас қамыс Жаратпады келгенді. Жаратпаса, желге не? Ерегісті жынды жел. Қамысты алды қүшаққа, Сына жаздап бүраң бел.


Қамыс басын шайкады, Жел ондірді у жырын. Жырлады, қүшты, улады, Біліп алды бар сырын. Сырын біліп алды да, Қоштасып сүйіп, сыбырлап: "Ескендірдің мүйізі! Деп жонелді жыбырлап. Таң атқанша жүйрік жел Жүгіруден талмады. Есендірдің мүйізін Білмеген жан қалмады. Таң да атты, жүйрік жел Баяулады, басылды, Таң да атты, шаштараз Дар агашқа асылды!.. Есің болса, жолдасым, Бола корме шаштараз. Асылмасаң да ағшақа, Болуы анық дос араз!


ӨТКЕН - АЯУЛЫ Өткеиді мақтар ор адам, Білмеіімін, өткен алтын ба? Болмаса, мақтау откенді Адамзаттыц салты ма? Қариялар отырып, Баягыны мақтайды. Желкілдеген жас заман Оларға тіпті-ақ жақпайды. Заң да болган соларда, Тура, оділ, жақсы да, Аспаннан пері түсірген Ғайыпты болжар бақсы да. "Өткен артык" дер адам, Шеше де олген баласын Аузынан, сойлеп, тастамас, Коз ішінде қарасың. Қылықты да, тотті де, Ақылды да ол бала Екі жасар күнінде Полен деген - ол дана. Жалганы жоқ, адамнан Жаңаны мақгар санаулы. Не дүрыс шығар, не теріс, Әйтеуір откең - аяулы.


ЖОҒАЛҒАН АЛТЫН Лпалап оянбастан жылаган күн, Жүрсм деп қаз-қаз түрыи, қүлаған күн. Еркелеп, күр былдырлап, отірік жылап, Алдына апам байгүстың сүлган күн. "Апа", "мама" деген созге тіл келген күн, Ауызга тозаң, топырақ, күл келген күн. Сенделіп мас кісідей, ыргақ-қиқаң Аттап аяқ басуға ол келген күн. Біреу үрысса қамыгыи, жас кслген күн, Ойга жалгыз емшек пен ас келген күн. "Болар енді, тойдым!" - деп ас қайтармай, Бере берсе ретпен дес берген күн. Аяқ басып қотанда жүгірген күн, Шешенің емшегінен түңілген күн. Тыпыр-тыпыр, орі-бері жарысқан боп, "Кім-озды?" - деп атага жүгінген күн. Тай мініп, желі айнала жарысқан күн, Тең-қүрбы балалармен алысқан күн. Қит етсе: "Әке, апа, тиеді! - деп, Жүдырықгы кезек-кезек салысқан күн. Батпаққа қога тартып, аунаган күн, Коңілді ылғи ойынмен аулаган күн. Ренжу, қабақ шыту, мүңаю жоқ, Жаңбыры қайғы, зардың жаумаган күн!..


Қымбат күн, қолга түспес. сен алтын күн! Беретін іздеп тауып жоқты бір күн! Жарқ еттің, коз ашқанша гайып болдың. Ашылмас қара түман қаптады түн!!..


ЖЕР ЖҮЗІН ТОПАН БАССА ЕКЕН! Жер жүзін топан басса екен! Асқар таудан асса екен, Таудай толқып күгырып, Улы кобік шашса екен! Басса екен топан жер жүзін! Жапса екен кобік күн козін! Жанды - жансыз жоқ болып, Қалсам жалғыз бір озім! Жан иесі түншықса, Үн иесі үншықса! Қарацғы жердің когіне Күн болып сонда мен шықсам! Қандай ойын салар ем! Жалынмен борін жалар ем! Шетсіз-шексіз дүниеде Жалғыз озім қалар ем! Заулаган от - жалғыз жан, Жер мінезді жоқ адам... Заулап түрган отымнан Жаратар ем жаңа адам...


ҚҮРБЫМ Бүл жалган оііын емес, бейнет жері, Қылганга адал еңбек зейнет жері. Жалганиың бір мүшесі бола алмассың, Кнналып маңдайыңның ақпай тері. Қорықпа, соқса дауыл, ескегіңді ес, Деп жатпа: " Алма піс те, аузыма түс!" Бейнет, еңбек қылмасаң босқа олгеиің, Қүргақта қайық жүрмсс, үмітің кес!


БОСТАНДЫҚ ' Жер жүіін қан басқаида, Кобігі іііыгып аспанга, Жын жолдас боп адамга, Туралық, теңдік үмытылып, Інжіл, Қүран жыртылып, Жатқанда жсрде - табанда. Қьпыл қанга мас болып, Жүрегі қара тас болып, Лйрылыи естен адамзат: Үмытын мсйірімді иесін, Сойып сауын түйесін, Тоңірісі боп лат, манат2, Жүргізіп ібіліс омірін, Жауьпдық жайып тамырын, Өршін отірік, дүшпандық... ... Кок есігі ашылды, Жүмақ нүры шашылды. Келді үшып бостандық. Ғарыш нүрлы жүзі бар, Коусар жібек сочі бар, Одемі, ал.мас ақ қанат. Жануарлар жердегі Ынтасы - жақын кормегі, Тацырқады апталап. Аипақ нүрга оранып, Лқырын гана дем алып, Қүрметпеиен түрысты; 1 1918 жылы Сібірде реакния доуірінле ж;гзылган. (М. Жү.мнбаентыі кертепесі) • Лат, манат - шетел акдіалары. (Қүрастырушы).


Соуле кормей, шеккен зар Аш-жаланаш сорлылар Қуанысты, күлісті. Тез жалындап суынган, Жүмақтан да қуылған, Адамзат бір әуреде. Есін жиып күйленіп, Әбден бойы үйреніп Алғаннан соң соулеге; Баяғысын бастады, Үжданды былай тастады. Бостандықта жоқ жүмыс Зар еңіреді талай жан. Сел боп ақты қызыл қан. Өтірік, талау, олтіріс. Шірік жүрек сасықтар Арамдыққа асықтар Жетілді, жетті мүратқа. Қыбырлаган қоңыздар, Қорсылдаган доңыздар Коктен келген қонаққа Тілін, қолын тигізді, "Сасық сайтан" дегізді. Жауыздық тагы орледі. Ізгі елшісі жүмақтың, Қасиетті қонақтың Ақ қанаты кірледі. Қыбырлаған қоңыздар, Қорсылдаган доңыздар, Тілегің болды - куан, күл. Бостандық - ізгі періште Кетпекке үшып гарышқа Ақ қанатын қомдап тұр.


ЗАМАНЫМЫЗДЫҢ АҚЫНЫ "Терезеге қараймын, Қарындашты жалаймын. Келтірем деп олшеуге Создерді іштен санаймын. Басқаға мойын бұрмаймын, Бітірмей жазып, тұрмаймын. Не керек, жұрт сезбейді, Акырын Феттен ұрлаймын."


БІР БИГЕ Ә, биіміз, биіміз, Түрленіп қапты үйіңіз, Коріп гүрмын козіммен. Тым-ақ тоуір күйіңіз, Байқаймын, мол гой тегінде Алатын елден сыйыңыз. "Сен" деп сізге не дейін, Тамүқта моцгі күйіңіз!


КӨК ТЕКЕ Лйыр сақал кок текс Деді дс бір: "Мске-ке!" Шықты секіріп қорага. Жүрді басып алшандап, Қарнын ксріп талтандап, Қаза айдаса, бола ма? Керді теке кокірек, Корінді оган жақын кок, Сүзейін деи ойлады. "Меке-ке! - деп кекірді, Түқырыи басын секірді, Қора ішіне қүлады. Қорада айғыр түр еді, Мінілмегсн қүр сді, Жаца үсталган үііірден. Текені коріп дүрс еткен, Бірдецесі бырс еткен, Тепті келіп буйірден. Қайтсін жануар күйген соц, Тастай түяқ тиген соц, Кок тскс мал бола ма? Айыр сақал кок текс, Дсді де бір: "Меке-ке!" Қалды сүлап қорада.


ТӨБЕТ Жарықтық Сорсен ақсақал, Жуан қарын тап-тапал Асырады бір тобет. Тырбиған түрін корсе де, Шамасы кемін білсе де, Ойы болды: "Кім білед!.." Қушық шеке, қайқы бел, Жуан қарын сырып жер, Тып-тып тобет жүреді. "Қарны толған онер!" - деп, "Қолынан бір не келер!" - деп, Мүртынан Сәрсен күледі. Көрінгенге жалпылдап, Дамыл алмай тарқылдап, Үргенін коріп қуанды. "Бар, - деп, - мықты тобетім, Кім бар маган келетін!"Білекті Сорсен сыбанды. Жүргенде Сорсен қуанып, Уақыт күзге таянып. Қарацгы бір түн болды. Тобетке Сорсен ас берді, Үйін-күйін тапсырды, Тобетке бір сын болды. Сабалақ жүні жалнылдап, Бет алдына барқылдап, Үріп тобет жүр еді.


Кұн де еркін батпай-ақ, Сорсекем де жатпай-ақ, Қотанға құйын келеді. Коріп келген құйынды, Тас түйін боп жиынды, Дүркіреп қойлар үркеді. Үріккен қойда жұмыс жоқ, Тобетте дән дыбыс жок, Тапты тапал күркені Үріккен қойды дұркіреп Коріп Сорсен кұркілдеп, Қотанға қарай жүгірді. Қараса қайтып күркені, Бұғып жатыр шіркіні, Тобетінен түцілді. Жабыны тұлпар қылам деп, Қірганы сұнқар қылам деп, Талайдың ісі шала ғой. Не дейін есіл сақалга, Жуан қарын тапалға Сенген Сорсен - бала ғой!


ОЛЕҢШҢ ҮЙҚАСЫ Талапсьп сорлы - "ойлаган", Ойга терсц - "бойлаган". Есалац, уга - "тоймаган", Кижып бір ойын - "қоймаган". Есер жүрек - "ойнаган", Өлгеішіе үміт - "жоймаган", Жындыдай жалгьп - "тойлаган", Жалықтырды -"ой" да "ган"... Күрысын олец! Қой багам!


ДОСТЫҚ ҺӘМ КӨЗ ЖАСЫ Достыкты мастық тугьнад, Шың-шын достар - екі мас. Жүректі мастық ортейді, Токкізіп коздсн ыстық жас. Достықты ауру тугызад, Ауру ада.м - адал дос. Ауру коз жас токкізед, Ауырсаң гапа жүрек бос. Айық адам - аң адам, Дені сау адам - бейне тас. Достықа бага бере алмас, Токпес ол козден ыстық жас. "Шын дос боп ыстық жас токсін" Десең, досқа арақ бер, Не болмаса, тоңіріден Ауру бер деп тілей кор!


БҮГІНГІ КҮН ӨМІР, ӨЛІМ - МЕНІКІ Басы - сайран, сүм жалғанның соңы - ойран, Адам омірі - тағдыр ойыны. Біл де ойлан! Есіл жастық ескен желдей гуілдеп, Әлі-ақ кетер жүректен - от, күш - бойдан. Кездің нүры кеміп, жақгар суалар, Сүмбіл қара шаш селдіреп қуарар. Ет таралып, сүйек қалып саудырап, Тамырларда сасық сары су ағар. Сүм тагдырдың емес пе бүл мазагы, Аз емірде естен кетпес азабы. Жаты түгіл, жақынына жексүрын Болып, өзі тілесін деп қазаны! Қылсын мазақ, мейлі тагдыр ойнасын, Жалмауыз жер мейлі жүтсын, тоймасын. Жансыз суық козін қадап қу олім, "Тез" деп күтіп, тісін шықыр қайрасын. Не қылса да, ол олімнің оз еркі, Жындандырад мені сүлу нұр коркі. Қүшам, ішем, жынданамын, жылаймын, Бүгінгі күн омір, олім - менікі!


СЫРЫМ Мен куансам, жас баладай куанам, Корген адам талай деген: "Есалаң!" Мен қайғырсам, орнатамын қиямет, Жас баламын - тағы да тез жүбанам. Күлсем егер, есім шыгып күлемін, Жылаганда, қап-қара қан тогемін. Қасым болса, қанын ішкім келеді, Досым болса жолында оның олемін. Әйел сүйем, бірақ емес сендерше, Мен сүйемін, жан-денесін бергенше. Жан-денесін бірдей алам, улаймын, Қысып сүйем, қүшагымда олгенше. Ол күледі, мен де есалаң күлемін, Ол жылайды, мен де жасым тогемін. Қүшағымда жан-тонінен айрылып, Өледі ойел, мен де бірге олемін. Тағы корем, тағы күлем, тірілем. Есім шыгып тагы түзаққа ілінем. Өмір - дала, тапыл басқан мен бала, Тапыл-тапыл, дамыл-дамыл сүрінем. Өмір - озен, үміт - шабақ ойнаған, Жел созбенен шабақ аулауға ойлаған. Мен - есалаң, мен - норесте, үміт - от, Жүз күйсе де, қармануын қоймаган.


"Өзім - тоцірі, о:зімі-о?ім табыпам" Деп копіріп, зор тоцірге шабынам. Егерде енді аурыцқырап кетсе бас, Сол тоціріге жасым тоііп жалынам. Міне, оқушым, осы меиіц бар сырым, Бояу дегсп ойымда жоқ, жоқ сырым. Сеи де дейсіц?.. К,үлагындай есектіц Ерініңе күлкі келді-ау, жарқыиым!


СҮЙ, ЖАН СОУЛЕМ Сүй, жан соудем, тагы да сүй, тагы да! Жылы, тоггі у тарады қапыма. Бү.і лоззаттыц бір минутыи бермеймін Патша тагы, бүкіл дүние малына. Қүшақтатып нозік талдай беліңнен, Сүйгіз, соулем, тоті балдай тіліңнен. Бой шымырлап, талықсиды жүрегім, Балқып деием, барам еріп деміңпен. Кір қойныма, қыпша белің бүралып, Тарқат піашың, жатсын жібек оралып, Жаным! Жаным! Тезірек тисін тоске тос, Коз жүмулы, жиі ыстық дем алып. ІІІаіпың - қара, денең -ақ бүлт, жүзің - Ай, Тісің - меруерт, козің, соулем, қүралай. Лоззат, рақат, бақыт - борі қойынында, Сүрамаймын еиді үжмақ - жақсы жай! Сүй, жан соулем, тагы да сүіі, тагы да! Жылы, тогті у тарады қаныма. Жасаганнан бір-ақ норсе тілеймін: Отиесе түн, атпаса екен таңы да!


ТӨПЛГЕН ШАШЫ Тогілген шашы, Қиылган қасы, Керілген маңдай да. Тістері меруерт, Бейне қар - мамық ет, Кез келсең мұндайға, Жалындап күйіп, Бір гана сүйіп, Өлсең де болмай ма?


КҮМІС НҮРЛЫ АЙ Күміс нүрлы Ай. Жүлдыздар - алмас, жібек жел, Сыбырласып жас қайындар бүраң бел... "Қан қайнады. Жас жүрегім ойнады, Бір сүйейін! Жақында, жаным, бері кел!" "Сен сүйерсің, мен күйермін, жанармын, Қүшақтарсың - мен есімен танармын. Өлендетіп, жүйрік мініп кетерсің, Жүрегімде от, жылай-жылай қалармын!" "Сүйші, сүй!" - деп сыбырлап түр жас терек, "Қүшақга!" - деп асығып түр жас жүрек. "Үйқы кормей, жүйрігімді жаратып, Келіп түрмын енді, соулем, не керек?" "Түсу қиын үшар қүстың ізіне, Сене алмаймын жас теректің созіне, Бірақ, соулем, ерігендей боламын, Бойым балқып, козім түссе козіңе! Ыстық қүшақ, отты сүйіс, балды тіл... Бірдеңе деп күбірлейді жібек жел. Бүл - жастық қой, жасыра гор, жібегім, Айтып қойсаң, амал қанша... озің біл!"


шолпы Сылдыр, сыллыр, сылдыр... К^нымды қаііпапы қүргыр. Шық-шық жүрскке тиеді, Қүлпара талқан бои сыигыр! Сылдыр, сылдыр, сылдыр... Өзекті ортеді қүргыр. Әдейі іргеден жүреді Сүлу ҚЫІ санадаи солгыр! Сылдыр, сылдыр, сылдыр... Жүректі жандырды қүргыр. Кеудені кернеді жалын, Соулем, періштем, теі кір! Сылдыр, сылдыр, сылдыр... Есімпеп аудырды қүргыр. Лебізіцнем еріп барамын, Жаным-ай. жақында, қол бер! Сылдыр сылдыр, сылдыр... Талдым, қалды сүлдер. Сыбырга айналды сылдыр, Сылдыр, сылдыр, сылдыр...


СЕН СҮЛУ Білем анық: жанга жаіілы Маіі сұлу, Жарқ-жүрқ еткси маііда нажагай сүлу. Қьпықты орман, коцілді еркін кең дала, Күміс табақ кокте жүзген Аіі сүлу. Кепікі ескен жібек жылы жсл сүлу, Хош иісті түрлі-түсті гүл сүлу, Әдемі аспан - тобедегі кок шатыр, Лскар тауы, дариясымен жер сүлу. Сылқ-сылқ күліп сылдыр қаққан су сүлу, Колге қонып қанқылдаган қу сүлу. Беііне аііпадай жарқырыган айдыннан Күн шыгарда когерілген бу сүлу. Шаңқай түсте откір алтын Күн сүлу, Жымыңдаган жүлдыздармен түн сүлу. Толып жатыр түрлі сүлу дүниеде, Борінен де маган, соулем, сен сүлу!


БІРАЗ ФЕТШЕ Жібек түн Бэрі тын. Сайраған, Жайнаган, Екі жас Екі мас: Жүрек мас, Козде жас! Сүттей Ай, Терең сай: Бүлбүл, Гүл-гүл. Екі жан Ыстык, кан. Жан ессіз, От сүйіс. Орман Тынған. Белдер Гүлдер. Күбір, Сыбыр, Түман Таң, таң!


1Ч-ҒА 14- жан, кормегелі коп ай болды, Сағындым, жүрегіме касірет толды. Ең соңғы корісуім бақшада сді, Қыс болды, бакдіа да олді, гүддер солды. Жеті айда жогалса да талай іздер, Есімнен неге шықсын соңғы создер! Күндіз-түн жатсам-түрсам коз алдымда Улаған жүрегімді қара коздер. Дарияға дауыл қуып кірген кеме Еркі жоқ, толқын айдап жүрген кеме. Жайнаған жемісі коп бір аралга Кез келсе, тастап оны кетсін неге?! Табылған, арал тастап, не керегі, Кеткенде толқын оган, не береді? Дауыл мен толқын сыры белгілі ғой, Дария да домалатып тоңкереді. Жан едім терең теңізге ерте кірген, Өмірде түщы-ащыны ерте білген. Алысып долы дауыл толқынменен, Теңізде талай аунап тоңкерілген. Аз жаста коп сүйіп ем, сүйіліп ем, Коп улап, коп уланып, күйініп ем. Желдей жынды жүректің екпінінен Майысып, сына жаздап, иіліп ем.


Өмірдіц толқындары үрган кезде, Иманнан айрыдғалы түрган кезде Жасаган Жобіройідін жіберді гой, Жолықтым сен соулеме - норкес козге. Періштем ақ қапатты М-жаным, Жаныма жарық берген адтын тацым. Тілекке қасиетті бірге үмтыдар, Жолдасым - сен - қүраным, сен - иманым. Дарига, кормегеді айдар оггі, Сүм тагдыр оііга-қырга тентіретті. Коре алмай коптеи бері, соудем, сені, Қасірет жүректі жеи, жанга жетті. Сүм тагдыр жапан түзге шыгарлы аіідап, Дауылы үлып түрған, бораны ойнан. Жанамын, күціренемін, жүбанамын. Сенімеи бірге жүрген күндерді оіілап. Омбыныц у-шуы мол қадасы еді, Салқындау апрель - май арасы еді. Кошеге қол үстасып шықанымыз Алтын Күн батуымен талас еді. Асыгып, жүрек ойнап, сыбырдастық, Қыс бойы хаггарлағы создерді аштық. Жүгірді к.олдан-қо.на жасырын күш, Таііынбай махаббаіқа қадам басіық. Өтсе де жеті ай түрсын, дод аіі он бес, Есімнен бір минут та шықпас-ау еш.


Түкпірде, кең бір аулақ кабинетге Ішінде "Алтын мүйіз"' откізген кеш. Ал, қалам, сол кеппі жаз, бірақ қызба, Қызсац қыз, орны келсе, одеп бүзба. Ішінде "Алтын мүйіз" отырғанда, ]\-жан, кім бар еді жанымызда? Есімде... бір қызы бар ед ойлар басқан, Бетініц солған гүлдей қаны қашқан. Козқарас, күлісінде, создерінде Кайғыга қайнар ашу араласқан. Себеи не сонша түсі қашқанына? Кім білсін, тәңірі бағын ашпады ма? "Сүйем!" - деп олдебіреу сүйіп жүріп, Жалт беріп бейшараны тастады ма?! Жалындап сүйгеніне су бере алмай, Тайынбай дүшпанына у бере алмай, Жолдасы жауға шабам деп келгенде, Крлына қанды найза, ту бере алмай. Мінезі дол осындай болса огар, (От пен су бүл жалганда бола ма жар?) Бір жігіт сүіііп жүрін сүймей кетсе, ІЧ-жан, сол жігітте на айып бар? Не десең де бүл істер саған дайын, Несіне енді оган мең аялдайын... Козінен үшқын шыққан анау қыз кім? Белгілі: жан емес қой қарапайым! '. Омбыллягы ресторннның нты ("Золотой рог").


Иірілгси бұйра толқын шашы қандай, Иыгына екі жылан асылгандай. Түңгиық қара судай қара коздер К;індай сыр болса-дагы жасыргандай. Қара сүр, сырга берік беті қандай, Мінезі маііда жібек, созі балдай. Бал заты - у, жібек асты - тікенек пе? Не керек, адамзатты біледі аддай! Белгілі: болган шыгар талайлар жар, Халық тегіс жалгаіі айтса, тоңірісі бар. Жардың коп болуының таңы да жоқ, Интернациональный жүрегі бар. Қытайдан Қарпатқа да жеткен жүрек, Карпат асып Атласқа кеткен жүрек. Қазақ, сарт, татар, черкес, орыс, неміс, Француз, чех... борін озі откен жүрек. Досы боп жігіттері жарты Айдың, Әнші, ақын, мүшелері құрылтайдың. Борі рас, бірақ "ңирк палуаны Солоізьев!" деген созге нана алмаймын. Соловьев - шикі надан, огіз гой нас, Қалайша оны сүйер осындай жас?! "Жаншылып"1 деген создің ойтеуірі Он үште астын сызып қоюы рас. 1

"Салмагыннан жаншылып. қалсын қүмар бір қанып". Жүмабаеитын ескертуі)


Айтпақшы, жанымызда бар гой "граф", Отыр гой қара мұртын сылап, бұрап. Сұлудын біз білмеген сыры болса, Алайық бір азырақ содан сұрап. Жүруші ед қол ұстасып күн батқанша, Кошесін күзететін таң атқанша. Сүйгенін қанша сөйлеп үқтыра алмай, Мүртына күректей боп мұз қатқанша. "Графтай" адал коңіл адам сирек, Айтама сүлуга ол созді түйреп?! Күрсініп, козін сүзіп жүрген кезде, Қадалып бір "сары маса" қойса керек. Белгілі "графқа" емес, жас сұлуға, Ежелден біреу буға, біреу шуға, Шет халық әлі жала қып жүрмесін, Бұл "граф" озіміздің анық тума. Білеміз ру, тұқым, ата затын, Өзі таныс, қонысы тағы жақын. Елден шығып Омыбыга келгеннен-ақ, Құмар болды котеруге "граф" атын. Сойлетіп қоя берсең, созге тақ-тақ, Күлкісі күміс сылдыр, емес сақ-сақ. "Философ", "экономист", "артист", "поэт" Кайдағы әдемі сөзді алған жаттап. Жиында иіледі, бүгіледі, Балаларды ойынқүмар күлдіреді.


Шоп басы қимылдаса: "Пардон, мамзель!" Тагы да "Аля" деген соз біледі. "Графтың" сол сұлуды сүюі рас, Күрсініп бір қыс бойы күюі рас. Масаның қадалғанда қатты ызыңы, "Графтың" қүлағына тиюі рас. Бүл емес, талай ызың бүдан былай "Графтың" қүлағына тиген талай. Сырт түрсын, коз алдында колбендейді, Себебі "графты" разы қылу оңай: Сүм сүлу сагынғандай қолын берер, Қолымен бір сиырдың тілін берер. Бүл тідді сүйе ме екен, я жей ме екен, Оншасын "мсье", "граф" озі білер. Айналсын қолға, тілге, яки басқа, Қалай да "графтардың" жоні басқа... Бүгіліп, үңілгендей не бодды екен, Дембелше жігітіміз бүйра шашқа? Талай ел қонып, жайлап кошкен жерден, Еркімен ерке желдер ескен жерден Не іздеп мүнша жабысыи қалды екен, Корісіп, есенсіз бе дескен жерден? Иіліп сыбырлайды қүлагына, Қарайды козін алмай тура ғана. Мінезін, откен омірін біліп алып, Қылмақ па героиня драмаға?


Дарига, драмалар, драмалар! Толып тұр драмаға абдыралар. Өткізген үйқьі кормей есіл түндер Қүрысын! Тірі жан жоқ оқуға алар! Тагы да есебі жоқ комедия, Жетті екен боріне қалай қара сия?! Дүниеде драматург ат бермесең, Қыла гөр ақиратте жүзін зия. Жасаған, дүғам осы жоддас үшін, Жолдасым қараса да жарып ішім... Есіме жолдастарды аламын деп, Үмытып кете жаздадым "Мүйіз" ішін. Болған соң сол төртеумен жақын жолдас, Деп ойлап, есіме алдым, ашуланбас. Қүрбының қүрбы озілін көтермек қой, Ашуланса, бастары да аман болмас... Отырдық жақын, қатар тізе тиіп, Денеге у жайылып, қызып, күйіп. Жүрт козі екеуімізден ауған кезде, Қойып ем бауырыма қысып-сүйіп. Қашанда махабатты коз бастайды, Білдірмей, ыстык қысып, қол қостайды. Жалындап асыгыстықпен сүйіскенге, Коз-қолың - біреуі де үйқаспайды. Ойнайды алсүрып қаның қандай, Жүрегің сол минутта жарылгандай!


Көзіңде от аралас жас моддіреп, Сенделіп тұрғандайсың халің қалмай. Миыңа ешбір ботен ой кірмеііді, Кочіңе ешбір норсе корінбейді. Ақ беті бір ағарып, бір қызарып, Жас жарың жас киіктей дірілдейді. Сол кеште, олі есімде, М-жаным, Аузыңнан дол осындай бал алғаным. Кім бірақ тояр коусәр шарабына, Мен-дағы сол балыңа қана алмадым...


ЕС КІРГЕН СОҢ Бұртаң-бүртаң, жыртаң-жыртаң Ой, сезім жоқ кок есек. Буқа мойын, түтам бойын Кермеген мен - кобелек. Шіркін жастық, ессіз мастық, Не айла бар, бетім-ау: Жансыз жанды, сол соққанды, Соны да сүйдім дедім-ау!


СҮЙГЕНІМ АНЫҚ Кордім де келдім, Қолымды бердім: "Сүйем сені, сүлу қыз. Жүрегім жанып, Сүюім анық, Куо болсын коп жүлдыз!" Дедім де, тілден, Қүшақгап белден, Қысып сүйе бастадым. Жақындай бердің, Қойныма кірдің, "Кет!" - демедің, қашпадың. "Сүйем!" боп созің, Мөлдіреп козің, Тақадың сең бетке бет: Айрылдың естеы, Күндізгі күштен, Тиіп ыстық етке ет... Үшуға іңкор Түра ма түлпар, Бір жерде ылги шаң жүтып?! Жел едім, үштым, Талайды қүштым, Кетіппін сені үмытып. Бүгін сен коріи, Қолыңды берін, Қайгыменен қарайсың:


"Сендім мен жазган, Сүйгеніц жалған, Алдадың!" - деп жылайсың. Алдаганым жоқ, Арбағаным жоқ, Сен созіме, сүлу қыз! Тап сол сагат Сүйгенім хақ, Куә мынау коп жүлдыз!


ХОР СИПАТТЫ ҚАРЫНДАС Хор сипатты қарындас, Оттай сұлу, ыстық жас. Қүшақга да қойнынды аш, Бүгақтан бір сүйейін! Мен кобелек, сен бір шам, Өзі келген мен қүрбан, Шамға одан не зиян, Сүйейін де күйейін!


ЖАС СҮЛУҒА Мен ақынмын - агынмын, Сылдыраймын, сүйемін. Мен акынмын - жалынмын, Шапшып кокке тиемін. Карақат козің молдіреп, Коп қарама, жас сүлу. Сылдырап сипап, сүйген боп, Алып кетер агын су. Алма ернің елбіреп, "Сүйші, сүй" деп жалынба! Отты ойыншы, дос біліп, Жақындама жалынга! Мен ақынмын - жел жүйрік, Гуілдеймін, үшамын. Мен - ойыншы кобедек, Корінген гүлді қүшамын. Бүлдірген бетің сүрланып, Желге, сенбе, жас бала! Сыбырлар, кетер үрланып, Шын жары оның - сар дала. Кобелекке "кел!" - деме, (Елжіреу сонша не керек?). Кетер үшып оңгеге, Балыңнан татса кобелек.


Мен ақьінмын, жырлаймын, Жүрекке жүйрік жел кірсе. Мен ақынмын, жылаймын, Жүрекке ауыр шер кірсе. Жас періштем, сүлу қыз, Сүймеші, сүйме, сүраймын! Мен ақьінмын түрлаусыз, Жырлаймын да, жылаймын!


Г... ГЕ Кұніңмен алтын куантпай, Гүліңмен жібек жұбатпай Жеттіц де тез оттің, жаз. Агаш, шоптер қуарган, Айдын да құрып суалған. Қанқылдар қайда қоңыр қаз? Өң мен түстей перизат, Коріндің де, болдың жат, Жандырдың, міне, жанымды. Қараган коктен хор едің, Кобірек корсем деп едім, Кок есігі жабылды...


КӨҢІЛДІ АШАР Коңілді ашар, Жалынды басар, Жоқ жанывда жолдасың. Отырсаң аулақ, Дерт басса қаулап, Жұбатар қиял-мүндасың. Бейне хор жүзі, Бейне бал созі, Жан жарыңмен тұрасың. Құшақтап белден, Жалындап тілден Сүйіскендей боласың.


СӘУЛЕ Корісе алмай зарыгып, Сарғайысқан екі жас. Әлдеқалай кездесіп, Коріседі - коңіл мас. Молдіресіп коздері Бір-біріне қарайды. Қысқа болды создері Жылы у бойга тарайды. Ауызға ауыз тиісті Денелері балқыды. Тілден тотті сүйісті Жүрек жанды, шалқыды. Ыстық лебіз, сүйгенде, Өртегендей жүздерін, Енді дене күйгенде Ашты екеуі коздерін. Оянганда адам жоқ, Түс алдайтын жау ма екен! Бір-бірін түсте сүйсін деп, Ойнап сүйген соуле екен. Есінеп, бір керіліп, К#йта тагы жүмып коз: "Үйқымды соуле бүзды" деп, Жатты жамылып сүлу қыз. Абақтыда оянын, Жігіт "Үһ" - дсп дем алды. Керген түске жүбанып, Соулеге алтын куанды.


ЖӘМИЛА Жомила! Мұнша неге жүдедің? Бетіңде тамшы қан жоқ қой, Жаралы ма жүрегің? Тегінде терең зар коп қой! Жомила! Себебі не? Жалғанда Серпіліп, ойнап күлмейсің? Түнде жұрт ұйықтап қалганда Тынышып бір ұйқы кормейсің? Жомила! Кеудеңе от толды ма? Уһілеп Айға қарайсың. Өмірің у болды ма? Жұлдызды неге санайсың? Жомила! Шапапыңды бүркеніп, Тысқа ақырын шыққанда, Күрсініп ауыр күңіреніп, Айтқаның зар ма, Я он бс? Жомила! Жаныңдагы жауызың Айырды ма жарыңнан? Саргаймашы, бауырым, Бітесің гоіі зарыңнан!


Жомила! Түскен мынау жүзіңе Қасірет пе, яки шашың ба? Қайғылы кара козіңде Молдіреген жасың ба? Жомила! Бетіңде анау таңба не? Аһ... имансыз ол хайуан! Жалын, жаным, "Алла" де! Бүдан басқа не кайлаң?! Жомила! Қасіретті, сорлы карындас, Кдйгыга калай шыдайсың? Жыла, бауырым, тогіп жас, Мен де бірге жылаймын... Жомила!.. Жәмила!.. Жәмила!..


КДЙҒЫЛЫ СҮЛУҒА (Ж-ге арналган) Коркің хор, періште еді сенің жаның, Ойлаушы ең күні-түні кок аспанын, Мінезін адамзаттың сынамаққа Мезгілді орын ғып ең бүл жалганның. Байқадың алыс-жақын тегіс жайын, Жанашыр ата-ана һом агайын,. Козі жоқ кеудесінде оңшең соқыр, Бір корді сені адаммен қарапайым. Кара жер, кокті ойлама, орның, - дейді, "К*іра тас - моңгі олік, қүрбың" - дейді. Хайуандай бір қазыққа арқандай сап, "КҮР енді, жануарым, түрдың" - дейді. Кордің гой, жақынында қан болмады, Қазакқа қыз арқандау таң болмады, Жан-жаққа мүңды козбен қарасаң да, Сен үшін жанын қияр жан болмады. Солма енді, жерлік емес, жүмақтық гүл, Шекпе азап, жауыздардан енді қүтыл. Бере алмас саған баға оңшең олік, Кокке үш, асылыңа қайт, періште бол!


ГҮЛСІМ ХАНЫМҒА Бота коз, сиқырлы соз Гүлсім ханым, Әр жерде өткізсек те омір таңын, Кей уақыт козіңізге козім түссе Ойнайды аласүрып неге жаным?! Бота коз, сиқырлы соз ханым Гүлсім, Коктегі күн күлмесін, Гүлсім күлсін! Гүлсім - Күн, кокте ақырын жүзе біледіСүйдіріп, күйдіргенін қайдан білсін!


... ҒА Жас омірімнің когін бүлттар басқан күн, Қайгы-қасірет тасып бастан асқан күн. Жан-жағымнан жылы жүзді жан таппай, Жақын жандар қастық уын шашқан күн. Жауыз тагдыр созған қолды қаққан күн, Жан-тәнімді жылан-шаян шаққан күн. Жапан түзде қара түнде жалгыз қащ Кан-дария боп коздің жасы аққан күн. Сен кордің де, келдің тура қасыма, Сусын беріп, жастық қойдың басыма. Маңдайымнан сипап сүйіп жүбаттың, "Жаным қүрбан, жасынды тый, жасыма! Моңгілікке, міне, қолым беремін, ' Тагдыр оғын котермекке конемін. Крйғыланба, атса атар алтын таң, Жан жолдасым, олсең бірге олемін!" Дедің де сен күліп, жолым бастадың, Жауын, дауыл, оттан, судан қашпадың. К^сиетті, сиқырлы соз күшімен Міне, азырақ есім жия бастадым... Алтын соулем, ақ періштем, жан салган, Кім біледі, айырса егер сүм жалған, Жүргенімде жер жүзінде тірі боп, Багынатын, табынатын сен - аллам!


ДОМБЫРА (Қара сезбен жазылған олең. Марқұм Ш-ға арналды) Түн. Біз шешініп жатқанбыз. Шам сөндірілген, үй іші қара колеңке. Шаңырақтың жабылмай қалған шетінен оң жақ босагада құрулы ақ шымдылыққа түсіп тұрған айдың соулесі ақырын ғана дірілдейді. Шымылдық діріддегенді... жанымда қатар жатқан жігіт домбыраға... деген күйді тартып жатыр... Екеуімізде де сөз жоқ... Жалғыз домбыраның ғана үні естіледі... Адамды қалың ойға батыратын, белгісіз қорқынышқа түсіретін жат, ауыр бір үн. Озеннің қараңғы түнде салмақпен сылдыр қағып аққанындай жаздың желді түнінде, көлдің қамыстары қорыққан секілді, біріне-бірі тығылып сыбырласқанындай... Домбыра кейде ағаш жапырақтарының дірілдеп күбірлескеніндей, кейде ауру адамның ыңырсығанындай болады. Ол қайғырады... зарланады... Маған алыстанталып бір дауыс естіледі... Мұңды бір дауыс жақыңдап келеді. Нозік, зарлы дауыспен біреу ақырын ғана өлең айтқандай... Әйел даусы... "Бізден сорлы жалғанда жан барма екен?! Өзің рақым қыла көр бір, жасаған" - дейді әйел... Түнде сар далада зарын айтып күңіренеді әйел... Ауыр қасірет, қалың қайғыға амалы құрып, жалғыз жасағанға мүңын шағады, жалынады, зарланады әйел... Дауыс тіпті жақындады... Манағыдан да анықғырақ, ащырақ, зарлырақ... "Бауыр етің балаңды отқа салдың! Не жазыгым бар еді, жан ағеке?.." Әйел қарғайды. Өз қолымен отқа салгана ата-анасына, аяу білмеген тасбауыр жақынына, жансыз ойыншық қылган, намыссыз күң қылған мұндаларга қанды жас төгіп, лағынет айтады әйел... Ақырын есік ашып, ол үйге кірді. Жас бір қыз, үстінде жұқа ақ көйлек, өрілмеген ұзын қою қара шашы екіге 115


айырылып, кеудесіие түскен. Екі бетінде бір тамшы қаи жоқ, қүп-қу, жұқа ақ койлектің астынан денесінің ор жерінде когерген сықылды таңбалар қарайып білініп тұр. Зор қара коздерінде есесіз мұң, сансыз қасірет. Маган жақындап келіп, менің коздеріме тура карады. Коз карауы орі майда, орі салқын. Кішкене күлімсіреп, кансыз ернін қозгап, сөйлейін деп ыңгайланып еді, жотелді... Үзақжотелді... Ақырын ауыр жотел... Әлдене уақытта жотелі тоқтады. Бірақолі қүрып, демін зорга алып тұрды. Сойлеуге шамасы жоқ еді... Оның қара коздерінен молдіреп, домалап солган жақтардан парлап ағып тұрган жасты кордім. Мен оны таиыдым. К^рындасым! Сүйікті карындасым! Періште жаңды, хор жүзді сұлу қарындасым! Сұлу... кайгылы сүлу. Бейшара, бакытсыз қарындасым!.. Аз оміріңді у жүтып откізген қарындасым! Жауыздар тірідей жерге комген қарындасым!.. Денем күйді... Жүрегім аузыма тыгылды. Козімиен ыстық жас тогілді... Домбыра да күңіренеді, зарлайды, ақырын жассыз жылайды. Жыла, домбыра, жыла!


ТҮН ЕДІ Түн еді. Кокте қаптап бүлт тұрды, Жел жылады, долы дауыл үлып түрды. Секіріп сары шаш шайтан, жындар билеп, Әлдекім сылқ-сылқ қана күліп түрды. Жапан түз, отсыз, сусыз бетпақ шолде, Жын-шайтан мекен еткен тағы жерде Жас бала - жолдасым жоқ, жапа-жалғыз Мен келе жаттым, батып қанды терге. Козімнен жас ақпады - қандар ақты, Табанды тілгіледі тастар қатты. Қарқыддап қиқу салыи қарға-қүзғын, Жалпылдап жүрегімді шоқып жатты. Шашымды жүлды олдекім талдап-талдап, Ыстық жас домалады козден парлап. Жалгыз жан есіркеген болды ма? Жоқ! Жыладым жапан түзде жалғыз зарлап. Әлдекім: "ТойтІШыгарма үнің!" - деді, "Сен бір мал, бір бес байтал - күның" - деді. "Шоқысын қарға-қүзғын жүрегінді, Тыри етпе, жылама да, күңім!" - деді. "Ойлама, - деді, - Күнді, сен - мал,күңсің, Соксем де, соқсам-дағы шыда, кон сен. Шыдамасаң, қарсы "лом" деуші болма,. Түншығып коз жасыңа коміл, ол сен!" -


Деді де сол олдекім сылқ-сылқ күлді, Сол күлу жүрегімді жүзге тілді. Күйік кеулеп, жүрегім от боп жанды, Жүбатуға сол кезде қайсың келдің? Ашу кернеп, уланып, жанып іштен, Жалынған боріңе де мен емес пе ем?! Сол уақыт: "Бас жақсысы - пәлен ат!" - деп Саудаласқан, ағекем, сен емеспе ең? Сасық доңыз, жануар, жуан қарын, Сататын малға тәңірін, иман, арын. Тастагандай боламын жүз тілгілеп, Кеткенде қайнап-ойнап ыстық қаным. Сүйетін еркелетіп, әжем, атам, "Өміріңше жыла!" деп бердің батаң! Қүшақтап, қысып, күрсініп жылай бердің, Сарғайған сорлы болып бейшара апам... Қысты күні бораңды үзын кеште, Сорлының қасірет-зары сыймай ішке. "Уһ! - дегенде аузынан жалын шығып, Қолына отыратын алып кесте. Күрсініп, кестені алып тігуші еді, Мөлдіретіп коз жасын тогуші еді. Нәркес коз жасқа толып, шала шаншып, Кестесін қайта тағы сөгуші еді. Уф, алла! Жан болды ма бізден мүңлық?! Дариға! Не көрмедік, не көрмедік?


Коргенше сонша қорлық, сонша зорлық, У ішіп, отқа түсіп неге олмедік?! Өлмедік, зар еңіредік, сабыр еттік, Шашатын алтын соуле таңды күттік. Коп күттік, сөгіддік те, соғылдық та, Сатылдық та, тілекке ақыр жеттік! Мынау ту кімнің туы - Әйел туы! Енді әйел азат ұшқан колдің қуы. Улаған жанымызды сансыз жылдар, Жойылды бүгінгі күн касірет уы. Анау таң кімнің таңы? - Әйел таңы! Бүгінгі күн шын азат әйел жаны. Соқыр қүрт, сасық доңыз, кет жолымнан, Басар сені тогілген ойел қаны!


КДРЫНДАСКД Жібек мінез, жігері мол қарындас, Жүрегінде у менен бал аралас. Дүние озгерді, кормегелі коп болды, Тоцірі берсін ашық бақыт, үзын жас. Қасиетті мақсат алып коңілге, Таудай талаппен кіріп едің омірге. Үзын жолда ор да, сор да кез келер, Қарындасым, жасыма да, түңілме! Өмір - озен, ага бермек сылдырап, Түрып болмас жагасында жон сүрап. Қамыс бол да бетінде қалқып ага бер, Аға алмасақ, бір уақытта дерміз: "Қап!" Сүм омірде алданармыз, сүйерміз, Айрылармыз сүйген жардан, күйерміз. Қасірет басар, сарга^.рмыз, олерміз, Кор қүшақтап, бір күн кебін киерміз... Аз омірде ойын-қырын, кордім жар, Талай жандар дос та болды, болды жар. Асты үс болып, топан неге баспайды, Өзгеріссіз омірде не қызық бар?! Өзгеріссіз омір сорга айналмақ, Жүйрік жүрек сүр омірде байланбақ. Шын адам сол - ылги шаттық жырымен, Жүрек қалай қуса, солай айдалмақ.


Мен - жыршы агаң ешбір уайым білмейтін, Қажу білмей, колды кокке сермейтін. Жігері мол карындасқа озіндей; "Іс істелік, қане, қолың бер", - дейтін. Өкпе созің қатты тиді жүрекке, Бүдан былай есімде бои жүред те. Аз омірде ащыласу деген іс, Ойла, күнім, келе ме екен ретке?!


Р... АЛЬБОМЫНА Себеп не екен? Бастап мені таптыңыз, Альбомыңызды алдыма океп тарттыңыз. Мен даярмын, рақмет сізге, қарындас, Ағаңызга коңілді іс арттыңыз. Ай аппақ қой, Сізге озім де айдаймын, Арамдарға түнгі нажагайдаймын. Адал ниет, ақ коңілді жан корсем, Жалындаймын, жадыраймын, жайнаймын. Альбом - жүрек, уақыт жетпей ашпаңыз, Қүлып салып, берік бекітіп тастаңыз. "Ашылам!" - деп аласүрар жас жүрек, Белгілі іс! Бірақ одан саспаңыз. Альбом - жүрек, тыныштықты қашырар, Уақыт жетсе, озі-ақ бір күн ашылар. Жүрек сыры белгілі гой, біраздан Желі тынып, толқындары басылар. Альбом - жүрек, корінгенге бермеңіз, Дос па, қас па? Бастан байқаи тергеңіз. . Дос орнына қас кірігізіи жүрекке, Бір күндерде окініште жүрмеңіз. Альбом - жүрек, жақын достар қолга алар, Таза жүрек оны оқып толғанар. "Мен жазайын, мен оқиын! - деп алып, Шимайласа, жүрекке г\с жол қалар.


Альбом - жүрек, жақсы сақтай көріңіз, Таза жүрек, меруерттей теріңіз. Ескерісіп жүру үшін омірде, К#не, қүрбым, қолыңызды беріңіз!


Ж...ҒА Өмір - копір, от үстінде салынған, Діңгектері зондем отка малынған. Қорку білме, аяқтарың таймасын, Ойнап қана от, шарпу корме жалыннан! Қоңыз да бар, доңыз да бар түбінде. Жоққа алданып, жаным, жерге бүгілме. Болсын козіц кокте, үмітің алдында, Бақытты бол, қасірет білме, күлімде. Томенде ылги түтін, сасық түман бар, Улы жылан, қорсылдаған қабан бар. Талай жылан арбар, қабан қорқытар, Қорықпа, арбалма, біріне де болма жар. Өмір - зондем, қара бүлтты қара түн, Естімессің қара омірде жылы үн. Ұзын жолда арып, жасың токкенде, Жүбататын жақын жолдас, жарың кім? Жақын емес ата-ана, тугандар! Көз жасыңда олардың не ісі бар? Соқыр олар, жанган жаныи коре алмас, Жыла мейлің, жан-күй отта, шегіп зар. Жақын жан сол, жақын болсын жаныңда, Табынсын ол тоңірі коріп арыңа. Үзын жолда осындай жан үшыратсаң, Қарашыгым, тезірек ал жаныңа.


Өмір - озең, сылқ-сылқ күлер, сылдырар, Қайда агады, оның жонін кім сүрар? Аққан сумен біз де ағармыз, кетерміз, Ағынға ермей, жағасында кім түрар? Өтер жылдар - қайғырармыз, күлерміз, Отер жылдар - сарғаярмыз, кеберміз. Өтер жылдар - қартаярмыз, олерміз. Бірте-бірте қүрып, шамдай сонерміз. Өтер жылдар - үлғаярсың, осерсің, Өмір - копір, қалайда оны кешерсің. Өтер жылдар - ақын ағаң жоқ болар, Рухым риза, мені есіңе түсірсең. "Аз омірінде коп уланған, коп сүйген, Коп алдаған, коп жылаған, кои күйген. Ақын ағам болып еді, - дегейсің, Жүрегіне омір оғы коп тиген!" Иіс шашып, жайнап түрар түрлі гүл, Гүл тербетіп кешкі жылы жібек жел. Күнәсі коп жаны үшін ағаңның Сол уақытта, қарашыгым, дүға қыл! Әлі жассың, қайгы корме, бара бер, Сүм омірдің күлін корме, гүлін кор. Тілегімді келтірем деп орнына, Қарашыгым, қане маған қолың бер!


Ф...ҒА Он екі елдің еркетайы - Май келді, Жүлдыздар да жымындайды, Ай күлді. Қалың кардың қүшағынан қүтылып, Сылдыр-сылдыр сылдырады, сай күлді. Күн батқанда қарашы кок жүзіне, Қызыл алтын сеуіп қойған ба озіне? Майдың айы - күн, жер-ана, баланың Елжіресіп табысатын кезі де. Бүлдіршін боп киінеді қара жер, Қарап оған кокте анасы елжірер. Мүны көріп, жақыны жоқ жолаушы Күңіреніп, уһілеп жібек жел жүрер. Өмір осы аяз қыспақ, қар көмбек, Сәулесімен жерді сүйіп Күн келмек. Бір карасаң - бетін қара бүлт жауып, Жайнап, ойнап түрған когің түнермек. Біреу - бала, анасына еркелер, Біреу - ана, баласы үшін жан берер. Біреу сүйген, екіншісі сүйілген, Жас жүрегі аласүрар, жас тогер. Біреулер - дос, бір-біріне жақын жар, Ылғи екеу жалгыздықтан шекпес зар. Біреуі олсе, екіншісі де олмекші, Бір-біріне берік берген анты бар.


Өмір - заман. Жазы да бар, қысы бар, Талай жанның туғаны бар, досы бар. Тоңірінің доргаһынан қуылған Жақыны жоқ, досы да жоқ кісі бар. Коп туса да жапа-жалғыз туған ол, Жалғыз жылап, бетін жаспен жуған ол. Жүлдыз, Ай да, Күн де кормей когінде, Жалғыз зарлап, жалғыз сағым қуған ол. Бір гүл көрсе, шын елжіреп сүйген ол, Гүл дегені у боп, жанып күйген ол. Жаны бірге, ары бірге жан таппай, Жас жүрегі күлден кебін киген ол. Мен де жанмын, жапан түзде бір басым, Жарым да жоқ, досым да жоқ, сырласым. Аз өмірде коп алданып, у ішіп, Көп түндерде төктім талай көз жасым. Ессіз едім - аспанға орлеп үшқанмын, Хор дегенім жер болады қүшқаным. Күле кіріп, жан сырымды біліп ап, Шыға беріп күңіренеді достарым. Жақын жан коп, үғушы жоқ шын жанды, Сенгіш жүрек талай сенді, уланды. Туғаны жоқ, түрағы жоқ жолаушы Жел болудан басқа маган не қалды? Өтер жылдар - үлғаярсың, осерсің, Белгілі бір жолға омірде түсерсің.


Куанарсың, қайгырарсың, жыларсың, Үзыы жолда у да, су да ішерсің. Корерсің сен коптің келіп кешкенін, Жоқтың бар боп, бардың оліи-ошкенін. Өтер күндер, күн батқан соң күңіреніп, Жібек желдің ақырын гана ескенін. Сол уақытта желге қүлақ түргейсің, Таныстарды еске алып, тергейсің! Туганы жоқ, түрагы жоқ жолаушы Желге айналған мен екенім білгейсің!


ҒАЗИЗАҒА Ғазизажан, қарашығым, бауырым, Жолықтырып дұшпанның бір жауызын Саргаямын, қараңғы үйде қамалып, Ағаң сорлы корді бейнет ауырын. Ә дегенде ашу қысып жанып ем, Ауыр ойлар басып, назаланып ем. Мың бейнетпен үзын күнді откізіп, Күнде ертең деп күте-күте талып ем. Күндер отті, жанды жеді абақты, Канды сорып, котертпеді қабақты. Желдей заулап ескен жүйрік жас жүрек Котере алмай қалды сорлы қанатты. Жан бауырым, қарашығым, Ғазиза! Карлығашым, келдің үшып, мен риза. Сорлы ағанды сағыныпсың, ойлапсың, Жылар ма едің жүрегіңе ой сиса? Сені коріп тобем кокке тигендей, Маңдайыңнан, болдым иіскеп, сүйгендей. Тоңірі жазса, сарғаймаспыи, шығармын, Күном жоқ қой қасіретке күйгендей. Калың қара бүлт арылып басымнаи, Тоңірі жазса, ош алармын қасымнан. Жан бауырым, жыламашы егіліп, Мен садаға молдіреген жасыңнаңі


ЖАН ЖАРЫМДЫ БІР СҮЙЕЙІН ТҮСІМДЕ Түтқын болып тыска шыгып жүре алмай, Зарықтым гой, жан жарымды коре алмай, Осы күнде алтын соулем нагып жүр, К^ндай күйде, қайда екенін біле алмай. Ойлай ма екен түткын жарын түн, күндп? Жүрек - жара, жасты ма екен қара көз? Шашын жайыи, түн үйқысын торт бөліп, Тілей ме екен жолықтыр деп тоңірі тез? Зарлағаным кетті ме әлде далага? "Жар" дегенім әлде жапқан жала ма? Ойыны - ойын, баягыдай күлкісі, Мені есіне еріккенде ала ма?! Қиын болып түр коз жасын тыюым. Кэжытты гой күндіз-түні күюім. Оның қалай ойлауында ісім жоқ, Бүрынгыдан мың есе артты сүюі.м. Айрылам деп алып па едім есіме, Амал қанша озелдегі кесімге?! . Тәңір ием, үйқы берші тезірек, Жан жарымды бір сүйейін түсімде!


ӘЙЕЛ Қылмыстан жазып тоңіріге, Қарсы келіп оміріие, Қуылды Адам жұмақтан. "Қайт, - деген, - қара жеріңе, Бесігіңе, коріңе!" Бұйрық бодды бір хақтан. Батпас жарық күні жоқ, Періштілер үні жоқ, Айнала - өлім тып-тыныш. Өткелсіз биік тауы бар. Есепсіз түрлі жауы бар, Қараңғы кордей қорқыныш. Жерге түсті жалаңаш, Коңідде - қасірет, козде - жас, "Кеш, тоңірі!" - деп сұрады. Қорықгы ма қатты жазадан, Алда құр жалгыз азадан, Зарлады, қатты жылады. Жерде жалгыз зарыгып, Жұмагын кокте сағынып, Жылады баспай окісігін. Жасты коріп жаратқан, Ыстық дария боп аққан, Ашты рақмет есігін. Жүмақтың жібек желінен, Жайнаған моңгі гүлінен, Хош иісін аңқытып,


Күміс коусор суынан, Суының алтын буынан, Бетінде нұрын балқытып. Коктің батпас Күнінен, Періштелер үнінен, Жүмақта хорлар лебізінен, Өз нүрынан нүр боліп, Сегзіш, сүйгіш жан беріп, Махаббат, рақмет теңізінен Жаратты тоңірі ойелді, Бастасын деп бар ерді Туралық, шындық жолына. "Адаспассың, азбассың, Тура жолдан жазбассың, Ерсең деп мүның соңына!" "Жүмақтан жырақ кеттім! - деп, Кешілмес күно еттім!" - деп. Жылама, зарлап, налыма! Жолбасшыңнан орнек ап, Сенің де коңілің болса ақ, Жүмақ даяр тағы да. Өтті заман. Жас кепті, Қорқыныш, қатер, қайгы отті, Үмытты адам алласын. "Жауыздың жасы жалған!" - деп, "Жауыздық оған арман! - деп, Жер жүтты ма уағдасын?


Кешегі ойел періште, Адамды бастар гарышқа, Жүзі жарқын нүрлы айдан Еңіретіп күң гып сататын, Еріккенде ойнап жататын Болды да қалды бір хайуан. Енді ежелгі көркі жоқ, Коргені қорлық, еркі жоқ, Естисің бе зарлы үнін? Бүл ісіңді қоймасаң, Әйелмен ылги ойнасаң, Жүрмесін коп боп бүл күнің!


З...ҒА Жас күннен бірге ойнап, бірге остік, Бір жүріп, сабақты да бірге оқыстық. Есейіп бірте-бірте ес кірген соң, Жақындық, арамызда артгы достық. Балалық махаббаты тамашада, Қызарып үялысып оңашада, Бір сагат корісе алмай түра алмаушы ек Кеңілде бір ботен ой болмаса да. Жүрсек те жүрт козінде жай таныстай, Жақын бір тілдеспей-ақ, хат алыспай. Кезге коз түскенінде қызарысып, Бір ауыз соз айтуға бата алыспай. Жаз болса түнде үйқы кормеуші едім, Түн бойы арып, шаршау білмеуші едім. Есікті ақырын ашып түрганыңда, "Шық, жаным, берірек кел, Мен!" деуші едім. Кетуші ек қол үстасып тура колге, Дуылдап жанган бетті үстап желге, , "Жаным!" деп алма беттен сүйгенімде, Қызарып қараушы едің томен, жерге. Қытықтап жас жүректі ойнап жас қан, Дірілдеп түрушы едік жанша сасқан. Молдіреп коздеріміз айрылыса алмай, Агарып ақ жібектей атса да таң.


Қосылған жас күнімнен жарым едің, Сүйікті анық досым, жаным едің. Алысқа, үзақ жолга шыққанымда, Саргайып, мені күтіп қалып едің. Талпынып, өнер іздеп шетке кеттім, Кеткенде, аз күнге емес, копке кеттім. "Жолдагы жарым қашан келеді" - деп, Сен сорлы күте-күте қасірет шектің. Мақсатқа жүре бердім арып-талмай, Ел-жүртым, сен соулемді есіма алмай. Жалғанда дүшпан созі жаман екен, Дарига, болсам керек үмытқандай. Шет жерде жалғыз басым сандалыппын, Сагымды молдір су деп малданыппын. Бағасыз саф алтын деп мысқа үмтылып, Жасықты асыл коріп, адданыппын. Сен сорлы қайғы басып, қасірет шегіп, Егіліп екі козден жасың тогіп. Ақырында ауруга үлкен айналыпсың, Саргайып күзді күнгі гүлше солып. Әуре боп опасы жоқ коңілімнен, Мен кеттім, дегендей-ақ "Түціл менен". Сонда да үміт үзбей қарай-қарай, Жан досым, қоштасыпсың омірменен. Мен бейбақ тап сол кезде шетте жүрдім, Есімде еш норсе жоқ, ойиап-күлдім.


Бұл күнде қалың ойлар, қайгы басты, Жан жарым жоқ екенін жаца білдім. Алысқа неге кеттім, елге кетпей, "Жан жарым, жанындамын!" - дерге жетпей? Жүрегің жанып, қасірет тартқаныңда, Кол қылып козім жасын бірге токгіей? Жан досым, бақытсызбын, бара алмадым, Бақылдық ауызыңнан ала алмадым. Коз жасың, қасіретіңе мен кінолі' ем, Дариға, кеиіу сүрап қала алмадым. Өткен күн жеткізбейді, ол бір түлпар, Алдымда, тірі болсам, талай күн бар. Кейде у, кейде коусор суын беріп, Жанымнан жылжып ақырын отер жылдар. Жолығар үзын жолда талай адам, Сүлу да, сүйкімді де, жақсы-жаман. Іш өртеніп, жүрегім шын елжіреп, Дол сендей басқа жанды сүю арам!


АНАМА Өмірімнің қап-караңғы түніңде, Еш не білмес түсім бе, я оңім бе? Оң менен сол, от пенен су айырмас, Күшсіз, әлсіз есім білмес күнімде, Қүшагыңа алдың, сүйдің сен, анам, Ренжу жоқ, барлық созің: "Жан балам!" Ыстық-суық, желге-күнге тигізбей, Асырап, сақтап, болдың, анам, баспанам. Түнде түрып түн үйқынды торт болдің, Тыныш үйықтасын деп аз сойлеп, аз күлдің. Ыңырансам, я қарным аш, я тоңған Екенімді ойламастан тез білдің. "Жаным - дедің, - қарашығым, қүлыным", Сүйдің, қыстың, дедің: "Тотті қылығың!" Қаз-қаз түрсам, езу тартсам, қүласам, Я жыласам - борі жақты қылығым. Жаным анам - жібек тілді, ақ коңіл, Жазу болып, шегер болсам үзын жол, Шет жерлерде теріс жолдан сақтарга, Жан балаңа ақ батаңды бере кор!..


ТҮС Жарық соуле, Лйды, Күнді кормеймін, Жарты олік, толық омір сүрмеймін. Қуанышты, азат жүрген халықтың Не істегенін, не дегенін білмеймін. Қор болды гой қалың қайрат, есіл күш! Абақтыда қолдан келер қандай іс? Үйқы тілеп, козді зорлап жүмамын, Амал қанша, жүбанышым жалгыз түс.


КАРАҢҒЫЛЫҚ ҚОЮЛАНЫП КЕЛЕДІ Қараңғылық қоюланып келеді, Пеш ішінде шоқ ақырын сонеді. Күлімсіреп жанымдагы жас бала Қызық коріп сонген шоқты үреді. Шоқ үстінен кішкене үшқын үшты да, Біразырақ шоқ қызара түсті де, Дереу соніп, тезірек күлге айналды, Астындағы ыстық күлді қүшты да. Пеш ішінде шоқ ақырын сөнеді, Сонген шоқты үріп бала күледі. Ой басты ма? Әлде козім талды ма, Молт-молт етіп козіме жас келеді.


САРҒАЙДЫМ Саргайдым күннен-күнге куат кеміп, Қалың ой - қара жылан жүректі еміп. Ақырын бітіп барам жанған шамдай, Козіме ыстық жастар молт-молт келіп. Апырм-ай, ауыр болды-ау күнді откізу, У жүтып, айдан үзын түнді откізу! Қозғалып,сойлеп, ойлап, тірі жатып, Өлем деп жас омірден күдер үзу, Соғасың жиі-жиі, жүрек, неге? Соққанмен жандана ма солган дене? Сары су денені улайды тамырларда, Тазартып енді оны қан етем деме. Қалмады коздің нүры, корге айналдым, Қараны - ақ, ақты - қара дерге айналдым. Алмадай пісіп түрған екі бетім Қуарып, қаны қашып, күлге айналдым. Жайылды бар денеме уы дерттің, Мінекей, екі ай болды жалын жүттым. Күндіз - Күн, түнде күміс Ай кормеймін, Дариға,жаным азат, денем түтқын. Барады күннен күнге азап асып, Өлім түр анадайдан қойнын ашып. "Қинала түссін олі! - дегендей-ақ, Аягын күлімсіреп, санап басып.


Жасаған! Тез алатын ажал жоқ па? Қинама, тез өлейін, ұшыр оққа. Шыжылдап дене, шырқырап жан берейін, Жалыны көкке шыққан түсір отқа!


ЖЕЛ "Тоңірі ием, атпады ғой таңың!" - деп, Күңіреніп жатыр түгқын уһілеп. Естіледі терезеден темірлі, Түрса керек тыста жүйрік жел гулеп. Байқаймын: жел үзақ жолда жабыққан, Қасірет басып, Сарыарқадан тарыққан. Алып келсе керек ауыр аманат, . Абақгыдагы азаматқа зарыққан. Терезеден үйге кірмек болады, Лманатты қолдан бермек болады. Жол бермегеи қатты қара темірді Ызаланып, зуылдап кеп үрады. Үй сілкініп, қүлагандай болады, "Жіберші!" - деп сүрағандай болады. Қуат кеміп, қажыған соң жүйрік жел, Оксіп-оксіп жылагандай болады. Дене күйіи, желге қүлақ садамын, Жанып жүрек, козіме жас аламын. Жібермейді қара темір қайырымсыз, Еркін дала, Сарыарқамның солемін. "Тоңірі ием, атпады ғой таңың!" - деп, Күңіреніп жатыр түтқын уһілеп. Естіледі терезеден темірлі, Тыста согып жел уілдеп түр гулеи.


САҒЫНДЫМ Абақтыда айдан, күннен жаңыддым, Сарғайдым ғой, сар даламды сағындым. "Қарашығым, қүлыным!" - деп зарлаған Алыстағы сорлы анамды сағындым. Жатқан үйім - қабырғасы қара тас, Жарық сәуле, жылы күнге жаны қас. Ауыр иіс, ылғи қара колеңке, Ерте-кеш те, күндіз-түні арылмас. Тапал, салқын, тым қараңғы үңгір тар, Есігімде мықты қара қүлып бар. Кіп-кішкене терезелер темірлі, Мүндай үйден кімге естілер ащы зар! Алтын Күнді, қара жерді сағындым, Жан жодасым - жүйрік желді сағындым. Асау тайдай еркелетіп өсірген Ағайынды, туған елді сағындым. Әлдеқайда Күн шығады, батады, Сорлы түтқын күңіреніп жатады. Карар болсаң терезеден темірлі, Көздеп түрған күзетшілер атады. Ас бола ма сасық сорпа, қара нан? Алма бетте қалмады ғой тамшы кдн. Қоңырау қағып оятады ақырып, Тым болмаса сібірлеп те атпай таң.


Бостандықта откен күнді сағындым, Желдей зулап кеткен күнді сағындым. Жыл қүсындай үшсам, қонсам ерікті, Ойдағыны еткен күнді сағындым. Абактының айға баға күні үзақ Жанды жейтін жылга баға түні үзақ. Ескі мола дон дыбыс жоқ, тым-тырыс, Тық-тық басып күзетші жүр жалғыз-ақ. Қара жылан - қалың ойлар қаптады, Шыбын жаным барар жерді таппадым. Ойлар жейді жас жүректі жегідей, Тәңірі ием, таңың-дағы атпады! Ойыны бір күрдастарды сағындым, Тілегі бір жолдастарды сағындым. Келешекке бірге жоспар күрысқан, Сырласатын жан достарды сағындым. Уға толды жас жүрегім, жабықтым, Таныс дауыс ести алмай зарықгым. Не дегенін, не істегенін біле алмай, Қоры болдым ғой азат жүрген халықгың! Қүшақгарға жанымда жоқ жақын жан, Басқа шапшып мазаны алды ыстық қан. Жалындаған жас жүрекке не пайда, Дене күйіп, бір жатып, бір түрудан? Жүрегіме жақын жанды сағындым, Жібек мінез, ақық жарды сағындым.


Айрыларда күншығыстан ағарып, Ақ жібектей шапақ танды сағындым. Не керсем де алаш үшін коргенім, Маған атақ үлтым үшін олгенім! Мен өлсем де, алаш өлмес, көркейер, Істей берсін қолдарынан келгенін! Қалың елім, қалың қара ағашым, Қайрты мол айбыңды ер, алашым! Өзі-ақ қүлар, сырың берме, сабыр қыл, Ақымақтар байқамаған шамасын. Қазағымды, қалың елді сағындым, Сарыарқамды - сайран жерді сағындым. Баддай бүлақ, мөлдір күміс көбікті, Арқадағы айдын көлді сағындым. Қуанышта: "Әй сені ме!" - дегендер, Күйініште мен үшін уайым жегендер. Қүтылу қиын, баскан адым аңдулы, Тізіп қойып ертеңді-кеш түгендер. Тәңірі ие, өзің алшы панаңа, Тас бауырлар зарға күлақ сала ма?! Баласынан түтқын болып сарғайған, Кім жеткізер сәлемімді анама? Абақтыда айды, күнді жаңылдым, Сарғайдым ғой, сар даланы сағындым. "Қарашығым, күлыным!" - деп зарлаған Алыстағы сорлы анамды сағындым!


ЖЕЛ Жел - тым тентек бір бала Жан сүйгені - сар дала, Дамыл алмай жүгірер, Ерні өтірік қьібырлап, Сыр айтқан боп сыбырлап, Кейде огіз боп өкірер. Желге еш нәрсе тең емес, Тау да жолын богемес, Сақ-сақ күліп секірер. Жүйрік желім тым сотқар Біреу бетін жапса егер, Әдейі бетке түкірер. Мазасы жоқ жел ерке Оянып ап тым ерте Жорғалай басып кетеді. Тыныш жатқан түс көріп, Көлдің бетін кестелеп, Оны әуре етеді. Кәрі орманды оятып, Бірдеңе деп жүбатып, Жымиып күліп отеді. Жүрттан ойын жасырып, Алқынып езі асығып, Карақат козге жетеді. Дем ала алмай асығып, Күрсініп ауыр, бас үрып, "Саған, сүлу сәулеге


Келдім ұшып, ғашықпын, Бір сүюге асықпын, Мойның бүр мендей әуреге!" Дейді де сүйіп көзінен, Шашы, алма жүзінен, Қол жіберді кеудеге. Бақыттысың, еркежан! Уа, дариға, жасаған, Жел емеспін мен неге?!


БАЛАНЫҢ КАБІР ТАСЫНА Кэйғырмаңдар бұл собиді елді деп, Жас қызыл гүл мезгіл жетпей солды деп. Бақыты жоқ сорлы ата-ананың Жанар-жанбас шамшырағы сөнді деп. Өлгені емес, жерді тастап кеткені, - . Шын бақытқа ерте бастан жеткені: Ізгі оймен жайлы жаннат төрінен Орын алып ата-анасын күткелі!


ӨМІР Адамға берген тәңірі өзі аз өмір, Бүйрығы: "Жаса-дағы, жеге коміл!" Бірде мүз, бірде жалын, бірде дауыл, Қүбылған өмір - сынап, бейне көңіл. Жайнаған жаз көреді адам алдын, Өткен күн - коңілсіз күз желді, салқын. Қуаныш қайғыменен қатар жүрмек, Болмайды толық минут жүзі жарқын. Іңгәлап, аузын ашып жылап түсер Төменге биік таудан қүлап түсер. Денесін дал-дүл қылар қия тастар, Шүқырға сол жылаумен сүлап түсер. Дуа етер - сорлы адамды әуре етер, Көз ашып-жүмғаныңша жоқ боп кетер. Қылғанша әуре-сарсаң сорлы күлды, Тоңірі ием, жаратпасаң онда нетер?


ӨМІР (екінші өлең) Мана көкті қаптап еді қара бүлт, Күн күркіреп қорқытып, үшырып қүт. Кок түнжырап, мүңайып қабақ жауып, Коз ашқанша аспанда жарқылдап от. Бүрқыратқан екпінді дауыл еді, Сабап қүйған жиіркеніш жауын еді. Қорқып-сасып жан-жануар есі шығып, Бәрі-ақ іздеп баспана тауып еді. Бүлт айықты, кок жүзі болды ашық, Бар нәрседен қайғы-мүң кетті қашып. Күн сәулесі жер жүзін қүшақтады, Қосылуға қашаннан болган асық. Бейне алтындай көкте бүлт түр ғой жайнап, Енді жел жоқ мазалар оны айдап. Жанға рақат гүлдерден хош иіс аңқып, Жан беріп кең далага қүстар сайрап. Өмір осы - бірде ол болар бүлтты, Қатты желді, дауылды, кейде отты. Құрып дымың, қайгырып жас төгерсің, Бұлт ашылар - қайғының борі бітті.


ТОЛҚЫНДАП ОЙНАП Толқындап ойнап, қүтырып, Кобігін шашып, өкіріп, Шапшып көкке лепіріп, Кэра көк өмір дариясы, Сақылдап күліп, "Кел!" - деді, Келіп ем, кешу бермеді. "Не керек, - деп тергеді, Сарыарқаның сарбазы?" Жас балапан жүрегім, Десе де табам керегін, Коріп теңіз тереңін, Қайғыға батты тұнжырап. Алтын үміт үзілді, Тотті қиял бүзылды, Кокке тіктім көзімді, Жүддыздардан жол сүрап. Көгінде бір - қара көк, Түңғиық теңіз, түбі жоқ, Ойнап түрған козі коп, Не деп жауап береді? Кок - бір дария қара көк, Жүлдыздан әлі жауап жоқ, Іште жалын, жүрек - шоқ, Дарига, жаным өледі.


САҒАТ "Шық-шық!" - деп согып түр Тоқтаусыз бүл сағат. Дүниеде неғып түр Адамзат - бір сагат! Сорлы адам туғанда, Сүм жалган коңілі шат. Коз ашып түрғанда Корінер оған жат. "Шық-шық!" - деп жүз шытар, Есіктен кірместен. Сорлы адам тез жытар, Дән рақат корместен. Мінекей бүйырып түр Бұл саған деп: "Шық-шық!" ...мойның бүр, Сен де шық, созін үқ!


АУРУ "Дәрігер, дәрі, бақсы!" - деп, Алмандаршы мазаны. "Тірліктен өлім жақсы!" - деп, Сұраймын озім қазаны. Дене ауырса, дұрыс-ақ, Дәрігер, бақсы ем қылар. Жан ауырса, ойлап бақ, Жанға емді кім қылар? Уланды жүрек, жан күйді, Ішім толған қызыл шоқ. Не себептен, тәңірі ие, Денеге ем бар, жанға - жоқ?!


ЖҮЛДЫЗДАРҒА Коктің сансыз кездері, Алдамандар ойнақтап. Шақырғанмен бара алман, Бұлт, тез шық та, бетін жап! К#ра жерден кете алмас Мен бір сорлы байлаулы: Жердің жауыз желімен Ерсіл-қарсыл айдаулы. Амал не көнбей? Сонда да Бір өкпем бар аллама: Сезгіш жүрек, үшқыр жан Неге бердің пендеңе?! Жараткан соң жерден сен, Берсеңші жердей тыныш жан. Болар іс болды. Сүраймын: Не дейді, білдір, бүл аспан?!


ЖАЗҒЫ ТҮНДЕ Судай сұлу қара коз, Сұйгеніне берген сөз. Белгілі жерден табылмақ, К^раңғы жаздың түнінде. Жатқызып тегіс үй ішін, Қысып сүйді сіңлісін. Сырлас тете бауырдан Айырылу жеңіл ме? Алдыңда алтын бағың бар, Жолдасың - шын сүйген жар. Баққа аяқты батыл бас, Күрсінбе, сүлу, егілме! Буыныңнан хал кетіп түр, Тыста жарың күтіп тұр, Ақ көйлегің колбеңдеп, Шық тезірек, бөгелме. Шықанда қорқып сасқаның, Дірілдеп түсің қашқаның, Асығып күткен жарыңа Білдірме, сүлу, күлімде! Мініп жігіт жүйрігін Түмарлап кекіл-құйрыгын Іңірден келіп күтіп түр, Серттен таяр ерің бе? Жігітте арман қалды ма,


Алды жарын аддына. "Шүу" деп шауып жонелді, Бір қолы сұлу белінде. Ақ койлектің етегі Көтеріліп кетеді. Орынсыз жерде ойнайтын Тым жеңіл ғой желің де. Жігіт жарын күшады, Қолдан тізгін босады. Сенді саған екеуі, Енді, жүйрік, сүрінбе! Жетсін жастар ауылға, Үрынбасын жауынға. Аддарында бір-ак бел, Таң! Түра түр, білінбе!


КӨКШЕТАУ Аспанменен тірескен Тоңіріменен тілдескен Кокшетауым біп-биік. Қою ісдра кок бұлт Жайнап, ойнап, қүлпырып, Көкшетауды түр сүйіп. Кокшетаудың козі жас, Ылғи мең-зең, айнымас Қалың тұман мұнардан. Инелік өтпес жіп-жиі, Оқтан түзу тал бойы Кдрағайға оралған. Әлдеқайда, биікте Төніп төмен - киікке Кднды козді қыран жүр. Мен де Мүса болар ем, Тілдестіре тәңірімен, Кокше маган болып Тұр. Қүшам Мүса аяғын, Өлеңім - ізгі таяғым, Кокшеге мен де шығамын. Аяқ басып Арсыга,1, Жүгіріп барып қарсына, Тоңірінің тілін үгамын.

1

Арсы - мұсылмандық үгам бойынша алланың тағы.


толқын Толқыннан толқын туады, Толқынды толқын қуады, Толқынмен толқын жарысад. Күңіренісіп кеңеспен, Бітпейтін бір егеспен Жарысып жарға барысад. Толқын мен толқын сырласып, Сырларын еппен ұрласып, Толқынга толқын еркелеп, Меруерт кобікке оранып, Жыландай жүзге бүралып. Жарға жетер ентелеп. Ерке бала былдырлап, Сылдыр, сылдыр, сылдырлап, Толқынды толқын қуады. Күміс кәусар суымен, Суының алтын буымен Жарының бетін жуады. Молдіретіп коз жасын, Жасымен жуып жартасын, Сүйіп сылқ-сылқ күледі. Жылаганы - күлгені, Күлгені оның - олгені, Жылай, күле оледі.


Сылдыр, сылдыр, сылдырлап, Бірінің сырын бірі ұрлап, Толқынды толқын қуады. Жарына бал береді, Береді де оледі, Өледі толқын, тынады.


ҚАЙЫҢ Қайгылы қайың! Аяныш жайың. Сыбырлайсың, Дірілдейсің, Еңкейесің, Күбірлейсің, Ызғарлы жел Соққан сайын. Үскірік аяз Болгандай аз, Қар да басқан Кебінге ұсап. Сүйекке етер Суық қүшақ... Қашан, қайың, Жетеді жаз? Суға қанып, Жапырақ жарып Күн болар ма Шайқалатын? Жылы желмен Жайқалатын? Қүс даусына Қүлақ салып... Қайғылы қайың! Қалың уайым Басқан сені, Жазды ойлап. Түр үскірік Боран ойнап... Жасынды исін Бір қүдайың!


ҚЫСҚЫ ЖОЛДА Қараңғы түн, сар дала, Корінбейді айнала. Боран соғып түр борап, Жолды басқан қүр сорап. Астымдагы жануар Қүлағын қайшыландырып, Зорға борт-борт желеді. Ызғарлы жел долданып, Екі иіннен дем алып, Ішін тартып осқырып, Кейде қатты ысқырып, Аңдай үлып бір мезгіл, Екі санын шапақтап, Біресе сақ-сақ күледі. Кейде кенет баяулап, Жер бауырлап жаяулап, Аузы-басы жыбырлап, Асып-сасып сыбырлап, Жерді жапқан кебінді, Сүйіп ақырын қүшақтап, "Әпсүн"1 оқып үреді. Барады үдеп бүл боран, Жанымда жоқ тірі жан. Тоңазыды денем де, Адаспай дүрыс келем бе? Қорқып жүрек ойнайды, Иманын уйіру.


Коз алдыма елестеп, Әлденелер келеді. Боранын тоңір ашпады, Жол білінбей бастады. Көрінген бір жарық жоқ, Босаңсиды Каракок... Сар далада адасып, Суық кебін жамылып Қалармын, кім біледі?


ЖАЗҒЫ ЖОЛДА Дала. Дала. Сар дала! Жапан түзде бір қара. Келем жалғыз, жаяумын. Жаныма ерген жолдас жоқ, Төрт жағым дала - жер де көк. Жылауга да таяумын. Шілде. Оттай ыстық күн, Дала - өлік. Жоқ бір үн. Жер де жатыр түншығып. Жол жыландай иірілген, Шаң ерініп, үйірілген. Ешбір леп жоқ, тып-тымық. Кокте жалғыз бүлт жоқ, Көктің түсі қызғылт көк. Дүниені тылсым билеген. Ыңыранғандай әлдекім, Жылай ма екен әлде жын? Перілер ме күйлеген? Созылып үйықгап бел жатыр, Тосін керіп көл жатыр, Тыныш тәтті түс көріп. Суға - айнаға қаранып, Салқынша леппен таранып, Крмыс та түр тербеліп. Толқынга толды төрт жағым, Әлде жүзген бүл сағым Көл ме? Кошкен шаһар ма?


Мүз кок темір киініп, Найзасын кокте үйіріп, Әскер жауға шабар ма? Ақ бүлттар түр жусап, Күңіренеді жер сусап, Алыстан ақырын Күн күлер. Кызыл жүзді гүлдерді, Бүраңдаған белдерді Сүйемін деп күйдірер. Айңала - өлім, ешбір үн... Жапан түзде жалгызбын. Перісі неге келмейді?.. Денесі аппақ жалаңаш, Көкпеңбек кез, сары шаш Сақ-сақ неге күлмейді? Сыбдыр-сыбдыр жүргендей, Сылқ-сылқ қана күлгендей, Көрінбей неге билейді?! Жібектей жетпіс оралып, Жыландай жүзге бүралып, Бетімнен неге сүймейді?! Жол жыландай иірілген, Шаң ерініп үйірілген, Ешбір леп жоқ, тып-тымық. Дңсап есім жия алмай, Көзімнің жасын тыя алмай, Өлсем екен түншығып!


ЖАЗҒЫТҰРЫМ "Болды, міне, дәл алты ай, Жаттың үйықтап, еркетай. Үйқың қанды, түр, қозым, Аш козінді, жүлдызым!" Деп маңдайдан ақырын Жүмсақ жылы сәулемен Сипап жерді Күн күлер. Аяқтарын косіліп, Еркеленіп, есінеп, Жер - нәресте жас бала Жаңа оянып жатқанда, Жүмсақ ыстық бетінен Тотті гана сүйсем деп, Күбірлеп жылы жел жүрер. Дамыл алмай жылар қар, Ақ шымылдық ашылар. Сылқ-сылқ күліп сылдырлап, Бірдеңе деп былдырлап, Корінгеннен сүйінші Сұрайтын жас баладай, Асығып сулар жүгірер. Керіліп ерке жер түрар, Молдір сумен жуынар. Үлде менен бүлдеге, Түрлі түсті гүддерге, Ши жібекке оранып,


Крраганда коз тоймас, Бүлдіршіндей киінер. Коріп сүлу баласын, Коз ішінде қарасын, Куанып, тасып жүрегі К^лсып ыстық сүйеді. Үзын күнде ару жоқ, Періштем деп айналып, Алтын ана - Күн жүрер. Мүны коріп бүлттар, Күңіреніп етер зар: "Біздерде алтын ана жоқ, Қысып сүйер бала жоқ, Түрақ та жоқ белгілі!" Деп түнжырап күрсініп, Әлсін-әлсін жас тогер.


СЕҢ Сары аяз - сүйген жар Қайрылмай кеткен соң. Қайратсыз қалың қар Жылаумен біткен соң; Жел сипап, Күн күліп, Мазақ қып сүйген соң; Боларын бір сүмдық Ішінен түйген соң; Қалың мүз корленіп, Қара кок түс алды. Еруге арланып, Кетпекке ойланды. Бұзыла-жарыла Антүрган аптықгы. Өзеннің жарына Асығып соқтықты. Барында шамасы Суыққа қашпақшы. Мүз теңіз - анасы Қүшагын ашпақшы. Өткен соң жаз алты ай, Ашуын жимақшы. Өзенді еркетай Ойыннан тыймақшы.


Қалың мұз қара кок, Ойлама құр бекер. Суыққа жетем деп, Ыстық күн ерітер.


ЖИІЛЕНДІ КАРА ОРМАН Жиіленді қара орман, К^рағай, қайың аралас. Мәңгі мылқау кәрі орман, Көктегі күнмен шамалас. Аппақ кебін бүркеніп, Мылкду орман түс корер. Жел аза боп, өртеніп, "Әпсүн" оқып үшкірер. Мәңгі мылқау кәрі орман, Былқ етпейді, түс көрер. Жел мінезді ессіз жан Маған түрлі ой келер. Үйқтасам мен орман боп, Тәтті-тәтті түс керіп. Бетімнен түрса жел жүріп, "Әпсүн" оқып үшкіріп.


МАХАББАТ НЕ? Махаббат - бір тікенек, Жүрекке барып қадалар. Бакытсыз ғой бүл жүрек, Тамшылап одан қан агар. Тез жазылмақ бүл жара, Бал тілімен сүйсе жар. Сүймесе жүрек, дариға, . Өлер жүрек, қансырар. Махаббат - бір тотті у, Ішер жүрек, болар мас. Дүниедегі у мен шу Мас жүректі оятпас. * * *

Махаббат - бір тәтті у, Ішер жүрек, тогер жас!


шылым Қолда шылым, Тартып, күлін Түсірмін табаққа. Кейде үмытып, Түтін жүтып, Жіберемін тамаққа. Өмір - бүлақ, Үміт - қүрақ, Жүзейін деп түсемін. Дол түсерде, Су кешерде Үмытып су ішемін. Кейде үмытып, Түтін жүтып, Шашаламын, жотелем. Өмір - қүрақ, Үміт жырақ, У ішемін де ерте өлем!


АЛЕКСАНДР БЛОК Александр Блок Моңгі жас жүрек Үмітін бір үзбеген. Батып алтын ойға, Талмай қарап Айға, "Әдемі әйел" іздеген. Корінер деп күнде, Табылар деп түнде, Шарқ үрудан талмаған. Александр Блок Мәңгі жас жүрек, К>й жерге ол бармаған? "Әдемі әйел" - идеал, "Әдемі ойел" - бір қиял, Блоктың басын байлаған. "Әдемі әйел" - бір гүл, Блок - бір бүлбүл, Блок - бүлбүл сайраган. Сайраған Блок, Ойнаған жүрек Кейде үміт, кейде зар. Өтеді омір, Бітеді жыр, "Әйелден" бірақ жоқ ошар. Күндерде бір күн, Түндерде бір түн Улы балды бітті жыр.


Төсекте Блок Көз ашып көред, Алдында бір кемпір тұр. "Әдемі әйел" - идеал, "Әдемі әйел" - бір қиял, Идеал, қиял - бір сағым. Жанады жүрек, Жылады Блок, Коріп сонген шырагын. "Әйел" - идеал, КемпГр - ажал Түр Блокқа үңіліп. Сөнді енді өмір, Бітті енді жыр, "Әйел" қалды жыр болып.


...АЛЬБОМЫНА Өтеді омір Жүрекке шер байланды, Өтеді омір Жүрек комірге айналды. Өтеді омір, Бітеді жыр. Жүрек - күл. Жырсыз жырау, Тиіп қырау - солды гүл. Бүлбұл гүлсіз, Бүлбұл үнсіз - жай бір құс. Айсыз, Күнсіз, "Гүлсіз", үнсіз - омір бос! Бота коздім, Жібек создім ғарышқа Кетті үшып, Зарды қүшып алысқа. К^ілдым жалгыз, Тірі жансыз, күңіренем. Шер шешемін, Кеңесемін мүңменен. Досым жырақ, Сонді шырақ. Сонемін. Сонеді Ай, Мен де үзамай олемін. Батады Ай, Батады Ай. Мен батам. Кірсіз Айым,


Еркетайым, ақ ботам, Өмір - сағым: Сен, қарағым, сагым қу, Сағым сумен, Алтын бумен жаның жу! Өмір - дала, Сен бір - бала, сайран ет, Гүлдер жиып, Соуле сүйіп, ойнап ет! Қырға шықсаң, Тілін үқсаң, жел жылар. Жер жыламас, Жел жыламас, ел жылар. Күні батып Крйғы батып, ел жылар. Ерке бала, Сен де жыла, шегіп зар. Жоқ, жылама, Зар сүрама, күл, Күнім! Ой деген не? Оны білме, сен, гүлім!.. Мен де жас ем, Мен де мас ем, жел едім Өтті омір, Жүрек - комір. Өлемін...


АЛДАМШЫ ӨМІР Алдамшы емір ылғи гана у береді, Өмір шіркін шамдай ақырын сөнеді. Крра қайғы қалыңдады тым бүгін, Мелт-мөлт етіп кезіме жас келеді. Өмір шіркін шамдай ақырын сенеді, Алтын үміт тотығады, еледі. Кешегі күн - қойнымдағы сүм қиял, Бүгін алыс менен, сылқ-сылқ күледі. Өмір шіркін бықсып ақырын сенеді, Үміт шіркін тотығады, еледі. Өлді үміт, мен де үзамай елемін, Соққы жеген сорлы жүрек біледі. Өмір, шіркін, коз алдымда сонеді, Қиял - алыс, келемеж ғып күледі. Өмір сенсе, үміт сөнсе, не қалды? Мелт-мелт етіп козіме жас келеді.


АЙРЫЛҒАНДА Бір жыл болды сені сүйдім, уладым, Бауырыңа алдың, неге мені қумадың? Ессізбін мен: айрылуды ерте ойлап, Кднды жаспен көзім неге жумадым?! Сүйдің мені, басқа жанды көрмедің, Жасың төктің, қадіріңді білмедім. Мөлдіреген шын меруерт жасыңнан Садаға боп сорлы неге өлмедім?! Білдім: бүгін мені тастап кетесің, Күміс көбік Ақ Еділден өтесің. Бота козім, өлтіріп кет қолыңнан! Тірі тастап кетіп мені нетесің?! Көріскенше қош бол енді, бер қолды... К^лтырайсың, қолым, саған не болды?.. Жазуга енді, Гүлім, халім қалмады... Көзіме жас, жүрегіме у толды...


КҮЗДІ КҮНІ "Есіл жазым отті!" - деп, "Бойшешегім кетті!" - деп, Санадан жүз: сарғайып, Қасіреті мол жас зайып Караңғы ұзын түндерде Үстіне қара жамылып, Күрсініп жер жылайды. Бүзылып түсі аспан-кок, Ашулы ауыр үһілеп, Бүркеніп сүр бүлттар, Жүрегі жара алыс жар Кайғы басып, қиналып, Жерге қарап, жарына Кезінің жасын бүлайды. Балапан нозік жас қайың, Сокқан суық жел сайын, Бүрсиіп сорлы дірілдеп, Ақырын ғана күбірлеп: "Сүбханалла, сүбхан!" - деп, Жасағанға жалынып, Жәрдем бер деп сүрайды. Күшті жуан қара ағаш, Жапырақсыз жалаңаш, Өмірде беті қайтпаған, Ешкімге сырын айтпаған, Тура келіп тағдыры, Долы дауыл кез келіп, О да бір күн қүлайды.


Жалгаз жатып ойланам, Күңіренемін, толғанам: Балдан тотті өмір не? Қорқынышты өлім не? Жалынды жүйрік жас жүрек Неге ақырын сөнеді? Бүған жауап кім табар? Жастық өтіп, қартайып, Қан сары су боп саргайып, Сүмбіл шашым қуарып, Алма жүзім суалып, Мен де сорлы бір күні Қоштасармын өмірмен... Өлмей, мәңгі кім қалар?! Қүласа күшті қара ағаш, Қыс отіп, тағы жетсе жаз, Жас балапан - кайындар, Оларда не уайым бар, Өткендерді еске алып, Бүралып жас сүлудай, Қосылысып ән салар. Өмірмен тәтті қоштасып, Өліммен қол үстасып, Үстіме топырақ үюлі, Суық көрде көмулі, Қара жерді күшақтап Жатқанымда мен сорлы, Мені есіне кім алар?!


БОЛСА ГҮЛСІЗ... Болса гүлсіз, Бұлбұл үнсіз, Үнсіз бүлбұл - бір сұр кұс. Үнсіз омір Сөнген көмір, Отсыз жүрек - бос куыс.


ой Ой деген у Ауызға алсаң, қандырар. Ой деген у Жанды есінен тандырар. Ой деген у Ішсең мас боласың, Ой деген у Ішесің де соласың. Ой бір теңіз Қап-қара боп тебіренер, Ой бір теңіз Толқындана күңіренер. Ой бір теңіз Шетсіз, түпсіз, түңғиық, Ой бір теңіз Жан түседі, жан қиып. Ой улады Жаным ессіз, жаным мас, Ой улады Жүректе зар, көзде жас, Ой улады Көмір бодды жүрегім, Ой улады Сарғаямын, сөнемін!


ЖАН СӨЗІ Өмір - теңіз, жоқ оның түбі, шеті, Сылқ-сылқ күлген сиқырлы толқын беті. Осы өмірге кіргелі көп күн болды, Енді бір ай - толады жиырма жеті. Мен жоқ едім, бар қылып анам тапты, Содан бері Күн талай шықты, батты. Ес білгелі алысам омірменен, Өмір - теңіз, толқыны тым көп қақты. Мен туғалы ағарып, коп таң атты, К^раңгылық жер бетін талай жапты. Ес білгелі алыстым жүрекпенен, Ырық бермеді, қаңғырды, ол не тапты? Ессіз жүрек тулады, бермеді ырық, Ақыл сорлы ере алмай, қалды түрып. Ессіз жүрек, богелші бір азырақ, Отыз тұр ғой үңіліп, арты - қырық. Әмірінді екі қылмай орындадым, Есімде отқа, суға үрынғаным. ' Өтті жылдар, жапанда жалғыз қаппын, Өмірімді осынша улап не қылғаның?! "Жел бол!" - дедің, жел болып еспедім бе? Уақыт талғап, ерте я кеш дедім бе? Желдей жынды есалаң екпінді боп, Заулап түрған отқа озім түспедім бе?!


"От бол!" - дедің, от болып жанбадым ба? Күйдірмей, сірә, нәрсе талғадым ба? Күлді де алдым қүшаққа, гүлді де алдым, Мынау "күл,", мынау "гүл" деп таңдадым ба?! "Су бол!" - дедің, сылдырап ақпадым ба? Жыландай жүз бүралып жатпадым ба? Ерікті-еріксіз суымнан татар жанды Сиқырлап сылдырменен тартпадым ба? "Күн бол!" - дедің, мен Күндей күлмедім бе? Күннен де астым, мен "күндіз-түн" дедім бе? Күн тәкаппар. Мен көппен қүшақтастым, Бүл ісімді күндікке мін дедім бе? "Ай бол!" - дедің, Ай болып жүзбедім бе? "Әпсүн" оқып, жер жүзін кезбедім бе? Анадайдан сиқырлы сәуле төгіп, Талайлардың озегін үзбедім бе? Сен: "Сүй!" - дедің, талайды сүймедім бе? Көбелек боп көп отқа күймедім бе? Тірілгенім болмаса, өлгеннен соң Мен талай күлден кебін кимедім бе? "Жыла" дедің, талай жас токпедім бе? Дария бодды көз жасым, көп дедім бе? Жасым бітсе, қып-қызыл қан жыладым, "Жыламаймын, көзде жас жоқ" - дедім бе?! "Ата-анаңнан без!" - дедің, безбедім бе? Қаңғырып, талай жалғыз кезбедім бе?


Басыма талай қара күндер туды, Ата-ана, туысқанды іздедім бе? "Елің тастап кет!" - дедің, кетпедім бе? Жер шетіне барсам да шет дедім бе? Жыландай бауырына кіріп алып, Калайда жатты жңқын етпедім бе? "Дәулеттен қаш!" - дедің сен, қашпадым ба? Қойнымды жоқшылыққа ашпадым ба? "Нәжісті - доңыз, сүйекті - ит жияд" - деп, Барымды желге үшырып шашпадым ба? "Жоқты іздеп тап!" - дедің сен, таппадым ба? Сен: "Айға шап!" - дегенде, шаппадым ба? Не керек! Бар бүйрыгыңды орындадым, Сүм жүрек, сол қызметімді ақтадың ба? Ақтамадың, алдадың, енді білем, Енді бір ай - жиырма жеті жасқа келем. Отыз, қырық... Қартаям, сонем, олем... Еліме есебімді не деп берем?! Енді бір ай - жиырма жеті жас толады, Отыз, қырық... Сарғаяды, жүз солады. • Жыл соңынан жүгіріп жыл озады, Кеудеге күн-күн сайын шер толады. Ессіз жүрек аспанға қол сермеді, Ессіз жүрек ақылға жол бермеді. Жастық - у гой, айнымай у ішіппін, Бүл күндерде кеудені ой кернеді.


Ақылға кеш айналдым, қараң күнім, Бір күні құшагына алар өлім. Кэра жерді қүшақгап мен жатармын, Сол кезде не деп мені сынар елім? "Жел еді, желді жыр ғып өтті!" - дер ме? "Есалаң сүйіп еді шоқгы!" - дер ме? "Ой жоқ, ессіз отты төңірі корген, Түншығып жат, есерім!" - деп күлер ме?! Болмаса: "Қызыл гүл ед, солды!" - дер ме, "Сермеп ед алтын Айға қолды!" - дер ме? "Қажымай Айға шапқан арыстан ед, Сабаз-ай, сол жолда мерт болды!" - дер ме? "Күн еді - омір бойы күлді!" - дер ме? "Күн еді - сүймеуші еді түнді!" - дер ме? "Күн еді, күндей айқын күле білді, Сол күлумен ақыры олді!" - дер ме?! "Сүлулықгың асығы - жыршы!" - дер ме? "Жүректің сырын шешер сыршы!" - дер ме? Не куаныш, не қайғы басқан күнде Басыма келіп: "Ақыным, түршы!" - дер ме? Болмаса басыма да бармас па екен? Атымды аузына да алмас па екен? Қарайып жапан түзде жалғыз түрған Молама коз қырын да салмас па екен? Дариға, сол күндерде күнім қараң, Кдзақ елі, бір ауыз сөзім саған:


Болғайсың, сыншы болсаң, әділ сыншы, Юнәні жүрекке қой, қойма маган! Мені атама, бүл жүрек - жынды дерсің, Үмтылған аламын деп Күнді дерсің. "Сүйіп - күліп, күйіп - көз жасын төгіп, Жынды жүрек олді де тыңды!" - дерсің.


МЕНІ ДЕ,ӨЛІМ, ӘЛДИЛЕ Қажыдым енді, күш бітті, Коңілсіз, салқын, күн бүлтты, Жел бүйығып тербелген, Әлдекімнің олгенін, Оны қалай комгенін, Әңгіме ғып күңіренген. Жел, күңіренбе, жасың тый, Өлім күйі - тотті күй. Балқиды жаным бүл күйге. Мені де, өлім, әлдиле, Әлдиле, олім, олдиле!.. Қара орманның шетінде, Нағыз желдің өтінде Өскен жалгыз жас қайың Былқ-сылқ етіп билеген, Сыддыр-сылдыр күйлеген, Болсын онда не уайым? Сол жас қайың қүлапты, Жаныңда жел жылапты. Балқиды жаным бүл күйге. Мені де, өлім, олдиле... Әлдиле, өлім, әлдиле!.. Қолына ала ту алып, Қылышын қанға суарып, Тау суындай тасыған. Қарақат козін қан жауып, Қабағынан қар жауып, Ойын салған жас үлан.


Майданда үлан қайтыпты, Жел иманын айтыпты... Балқиды жаным бүл күйге. Мені де, олім, әлдиле... Әлдиле, өлім, әлдиле! Әлдеқайда бетпақ шол, Бетпақ шөлде жалғыз жол, Сол жолменен жалғыз жан Түн бойы талмай жүріпті, Табанын тастар тіліпті, Келгенде атып алтын таң. Сорлы шолде оліпті, Жел қүмменен көміпті. Балқиды жаным бүл күйге. Мен де, өлім, олдиле... Әлдиле, өлім, олдиле!.. Бетінен алма қан тамған, Тілінен тәтті бал тамған, Бүйра толқын шашы бар, Күлкісі меруерт шашылған, Өзі - гүл жаңа ашылған, Дәл он бесте жасы бар Сүлу коп жас тогіпті, Түншығып жасқа өліпті... Балқиды жаным бүл күйге. Мені де, олім, олдиле... Әлдиле, олім, әлдиле!.. Талпынган жаңа нәресте, Ақ қанатты періште, Былдырлаған бүлақтай.


Корінген жанды күлдірген, Жаңа піскен бүлдірген, Балауса нәзік кұрақгай, Қайтыпты қозы көз тиіп, Бетінен кейде жел сүйіп... Балкиды жаным бұл күйге. Мені де, өлім, әлдиле... Әлдиле, өлім, олдиле!.. Алыста айдын шалқыған, Кобігі меруерт балқыған. Сол айдынның астында Бар екен алпыс ақ отау, Алтын уық, жібек бау, Бәрі он алты жасында, Отау сайын толқыншаш, Толқыншаштар жалаңаш... Балқиды жаным бүл күйге, Мені де, олім, олдиле... Әлдиле, өлім, әлдиле!.. Жаңа біткен балдырған, Сүйсе мейір кандырған, Айдынға барып түсіпті. Отауларды аралап, Жас жүрегін жаралап, Сүлуларды құшыпты. Қүшыпты да оліпті, Жел толқыннан біліпті... Балқиды жаным бүл күйге. Мені де, олім, олдиле... Әлдиле, олім, олдиле!..


Балдырғанмен бастасып, Сұлумен қол ұстасып, Жас ұланмен жолдас боп, Жас қайынды қолга алып, Баланы сүйіп бір қанып, Жолаушымен мұндас боп, Мен де тезірек олейін, Әлі жаспын демейін, Балқиды жаным бұл күйге. Мені де, олім, олдиле... Әлдиле, олім, олдиле!.. Бетімнен тәтті бір сүйіп, Алдыңа алшы олдилеп, Келші, олім, тезірек. Жан үшудан тоқтады, Жынданып енді соқпады Кешегі асау жас жүрек. Бетімнен тотті бір сүйіп, Алдыңа алшы олдилеп... Балқиды жаным бүл күйгс. Мені де, олім, олдиле... Әлдиле, олім, олдиле!


ТІРІЛДІМ Сансыз күндер ой астына комілдім, Қор болып ем коңілін таппай коңілдің. Жаспен жасып, оймен азып-тозып ем, Өліп едім, бүгін тағы тірілдім. Жаным олік еді, жанға жан кірді, Тамыр кеуіп еді, ыстық қан жүгірді. Жиегінде қорғасындай когімнің Бүгін ғана бақыт таңы білінді. Бүгін маған жұмаққа омір жол болды, Бүгін менің қүшағымда Ол болды. Оны құштым, шарап іштім, шат едім, Бүгін менің қүшағымда Гүл болды. Бүгін менің құшагымда кім болды? Бүгін менің құшағымда Гүл болды. Бүгінгі түн маған алтын Күн еді, Бүгін менің қүшағымда Күн болды. Өзім гана білем қандай жан құштым, Жер құшпадым, шаң құшпадым, таң құштым. Жанды жуып, жүрегімді жаңалап, Бүгінгі күн тон құшпадым, жан құштым. Бүгінгі күн тон құшпадым, жан құштым, Жанды қүштым, таңды қүштым, көкке ұштым "Сүйем!" - дейді бота көзі молдіреп, Жасын төкті, жасын іштім, бал іштім.


"Кокке ұмтылам, әттең дүние, аяғым!.. Болса аягым, алып Мүса таяғын Кетер едім тоңірі іздеп, Тұр іздеп, Жан жарым деп Сарыарқаның саягын..." Деп сыбырлады алма ерні елбіреп, Бота козде ыстық жасы молдіреп. Жиылған жас тогілмейін түра ма? Жас тогілді, тілініп жүрек, елжіреп. Өкси-өкси: "Сүйем, сен де сүй!" -' деді, "Өмір бойы күйем, сен де күй!" - деді. "Сеніменен жаным бірге, жан жарым, Сен де "жан!" де, ессіз қанды тый!" - деді. Ол жылады, мен де бірге жыладым, Өкси-окси: "Сүй гана!" - деп сүрадым. Кеп жыладым, сол ыстық коз жасымен, Алдағы омір жолын таптым, мұратым. Жиырма жеті жыл жүрекке берілдім, Түнін кормей, күнін коріп омірдің. Екі жаспен жуып алдым жанымды, Өлген жерден бүгін моңгі тірілдім.


ЖҮЛДЫЗДЫ - ЖҮЗІК, АЙДЫ АЛКД ҒЫП БЕРЕЙІН Келші, козім, күн бетіңді корейін, Сүйші, соулем, тұншығып мен олейін. Жет, жұлдызым, жылжып қана жібектей, Жұлдызды - жүзік, Айды алқа ғып берейін. Созің - сиқыр, есті тұман басқандай, Ессіз жүрек дария болып тасқандай. Күлкің, Күнім, күндей күміс табаққа Мінсіз сұлу меруертті шашқандай. Шашың - толқын, жүрегімнің жарына Соғылды да, баттым улы зарыма. Айнам, саған арнап жырлар жазамын, Қаламымды малып жүрек қанына. Жырларыммен кестелейін орамал, Бүлдіргендей, бобектайым, бетің бал. Балға талай шыбын қонуға үмтылар, Үмтылғанда орамалмен қагып қал. Еркетайым, келсең егер қасыма, Соулелерден шоқ қадар ем басыңа. Коз жасымнан меруерт тізіп берер ем, Келші, күлмей козден аққан жасыма. Келші, козім, Күн нүрына комейін, Сүйші - өлейін, "неге олейін?" - демейін. Жет, жүлдызым, жылжып қана жібектей, Жұлдызды - жүзік, Айды алқа ғып берейін!


ЖАЙ ӘНШЕЙІН ОЙЫН ҒОЙ... (Саясатымыз) 1 Айт! Құйт! Ха, ха, ха-ау! Бітір бер Москеу... Иванов қалқам, Мә, саған Аркам! Әй, керек-ау, ой, керек. Арақ ішсең, асыңа Май керек. Төрелерге жем керек, Оқығанға шен керек. 2

Март, апрель, май, Жорта түр! Уайдай! Дүбір жатыр, Гүбірнатыр - біздің бай. Керенский Саша, Жаса Саша! Жаса! Вся Россия наша! 3

Толстов, Колчак, Давай сюда коньяк. Ой, Иван, аламан, Мені ойт, атаман! Өрледі батыр, орледі,


Ағаш найза сермеді... Қарсы алдында қалтиған Николайды кормеді... Саясат - ағаш ат, Мінді есер киме есер. "Шу, - деді сабаз, - шу!" - деді "Шу" дегенде гуледі. Табаны таскл тимеді. Туган елін биледі. "Қызыл ерің - мен", - дейді, "Қазағым, қасым - сен!" - дейді. Шулады қазақ шұрқырап. Барады "батыр" тырқырап, Аузынан көбік бұрқырап... Айтсаңшы иман, молдеке-ау, Барады ғой қорқырап...


БЕРНИЯЗҒА (... Үлан олді батып қанға, Тыныштық тапты асау жан да.)

Өмір - дала, ақын - бала қаңғырган, Жан сусынын көз жасымен қандырған. Ақын - бөбек, омір - кобік, тылсым-ды Ойнап, арбап, бобекті естен тандырған Күңіренеді кеңес айтып қария, Әлдеқайда жер шетінде дария: Түңғиықгың түбі толган тамаша, Дарияның сыры жоқ қой жария. Дарияның астында - алпыс ақ отау, Ақ отаулар алтын уық, жібек бау. Отау сайын судай сүлу толқыншаш, Толқын тербеп: "Әлди, әлди!" - дейді бау Әлди-олди, тербеледі ордалар. Ордаларда оңшең сүлу он салар. Сүлу жанның күлкісі де сиқыр ғой, Күлкілері кобік болып жоргалар. .Көрінсе егер сонау күміс күлкілер, Жас үланның жүрегін жүз тілгілер. Шерлі үланның коріп суға шомғанын Мылқау жартас: "Жынды ма олде?!"деп күлер. Кеңес айтып күңіренеді бір күні, Есімде жоқ, ойтеуір сол бір күні:


Майдан құрып, қарсыласқан екі жау, Таудай мылқау, бірінің де жоқ үні. Екі жаудың біреуі - өлім; бірі - омір. Бір-біріне қайрасады тіс шықыр. Бір мезгілде жаны жалын жас үлан Әлдеқайдан қан майданға келіп түр. Жап-жас бала келе сала, қабағын Түйіп, тартқан екі жаққа садағын, Тастан қайтқан оғы тиіп озіне, Қан майданда қайтыс болған қарагым! Үлан олген, мүны корген екі жау: "Мына үланның емес, сіро, дені сау, Деді - дағы, шегі қатып күлісті, Әй, есалаң!.. Ха, ха, ха, ха, ха ха ха-ау!" Жаны жалын, жаны шерлі жеткіншек, Күлсін саған, соксін мейлі көк есек. Мен сокпеймін, сені сонау толқынмен, Қан майданға неге ғана кірдің деп. Мен күңіренем үлы ойлар кеп басыма, Жырласаң ед шомылып коз жасыңа: Түңғиықтың түбіндегі тамаша Өзі-ақ кошіп келмес пе еді қасыңа... Өмір, олім - мәңгі аңдысқан екі жау, Екі жауды бауыр қылар жыр бар-ау. Сол жыр таппай, садақтартпай, сабыр ғып, Қан майданда күңіренсең еді, сор бала-ау!


Ойлаймын да, окінемін ғапілдігіңе. Жаным сеніп еді жақындығыңа... Жастай сонген жалын жанды жеткіншек, Күноң ауыр, кешем ақындығыңа. Өмір - дала, ақын - бала қаңғырған, Жан сусының коз жасымен қандырған. Ақын - бобек, омір - кобік, тылсым-ды Ойнап, арбап, бөбекті естен тандырған.


СЫРДАҒЫ АЛАШКД Атаң отқа табынған, Өзің пірге бағынган. Тоңірің - оттан боп үміт, Атаң отқа табынган. Жан ба еді ол жауға жалынган?! Сыр бола ма жыр мен от? От дегенің - аспан гой, Аспан жерді басқан ғой... Төменге алып тонген ол. Бір дегенің - жер ғой ол, Жер дегенің - кор ғой ол, Корді сүйген, өлген ол. Атаң отқа май салған, Жан ба ед жыннан тайсалған? Жаһүт жапқан ажыдан Жаның жасып кірлеген. Отпен аспанға орлеген, Алады екен аластап... Салық салған Сырдағы ел, Корге мүлгіп болма қүл, Атаң сүйген отты сүй! Шаппағанға шаң жүқпас, Шаппағанға қан жүқпас. Күйдірем десең, озің күй. Отқа табын, тоңір от, Оттан басқа тәңірі жоқ.


Созім - Сырдағы алашқа: Жаныц жасып кірлеген, Отпен аспанга ерлеген Жаныңды, алаш, аласта...


ТІРІ БОЛ Сүмбіл шашы, Сылқым жасы, Отағасы Коріге. Сокпе, жаным, Тотті қаным, Бітті иман Боріңе Жаның үсақ, Қоңызга үсап. Қүшақ, қүшақ Өсек коп. Шын жаныңмен, От қаныңмен, Иманыңмен Ісің жоқ... Қыбыр-қыбыр, Жыбыр-жыбыр, Сыбыр-сыбыр Мінезің. Шық, бері шық, Кінолайсың, жүрт. Неге жырқ-жырқ Күлесің? Кесек-кесек, Артқан осек, Бір кок есек, Конбейсің!.. "Баспын" - дейсің. "Жаспын" - дейсің.


"Қаспын" - дейсің. "Мен..." - дейсің. Бірін боқтап, Бірін мақтап, "Алла хақ..." - деп, Жалпаңдап. Ел дегенің, Қам жегенің, Мен білемін Бір атақ... Жылмаң, жыртаң: Бүртаң-тыртаң, Бүртаң-тыртаң, Сүм омір... Соныменен, Алда-ай! Сенен... Эх, ты, дур!.. Мейлі қүрсын, Бәрі қүрсын, Бүлік болсын Ізгі жол... Мен не дейін? "Сен" - демейін, "Ол" - демейін, Тірі бол!..


ТҮРАННЫҢ БІР БАУЫНДА (Сурет) Ай туды, күңгірт кеш еді, алтын табақ, Ару гой ай дегенің алтын қабақ. Жүзінен сол сүлудың нүр тогілді, Жайырақ - суда ойнаған алтын шапақ. Жапырақ сәуле сүйіп дірілдеген, Жел шіркін жаны күйіп күбірлеген. Жерде су сыддыр қагып сүйінгендей, Кей кезде күйік кернеп күрілдеген. Ай қалқыды, соуле аспаннан сорғалады, Агаштар ерке арудай ырғалады. Арудың аққу мойны бүрылганда, Жүлдыздай жарқ-жүрқ етіп сыргалары. Борік киген бұйра сеңсең, қара ағашы, Алқызыл алқа киер алма агашы. Боленген сары алтынға тапал інжу, Басына ақық сепкен тағы алшасы. Шиесі молтілдеген маржан екен, Маржаны жерде жатыр, арзан екен. Жамбыдай жақүты коп анар байгүс, Тырбиып неліктен ол азған екен!? Тізілген түйме меруерт түтқа таптап, Жанардай жарқыраған топ-тотті таң. Жас орік ай нүрында ақ алтындай, Жас үзім - зұборжаттан тізген шашақ.


Кок сұлтан, қызыл сүлтан - сүлтан егіз, Бірі кок, бірі қызыл, тожі - жеміс. Жан-жағың жемісті ағаш, аяқ астың Жайнаған феруза гүл үшан-теңіз. Сыр сойлеп сол гүддерге сылдыр қағып, Жатқаны тарам-тарам сулар ағып. Терендік - мінсіз кезу, он-бойына Қойған ба біреу одей күміс жағып? Соуле ырғып талдың сүлу саласынан, Неге үзақ бүйра бүлттың арасынан Алтын ай ерке сүлу шықпай қалды, Арылмай жүрек анық жарасынан? Бір жым-жырт басты неге баудың ішін? Қүлпырып, неге озгертті гүлдер түсін? Мынау жыр - шер жыры емес, хор жыры гой! Жыр қайдан? Өңім бе бүл? Әлде түсім? Бүл - бүлбүл! Бүлбүл екен сиқыр комей, Не дейін, сонша сүлу, сиқыр демей! Басында балбыратты, елжіретті, Біраздан жанымда ол, алай-дүлей! Ертеден сені іздеген мен едім ғой, Түранға бір сені іздеп кеп едім ғой!.. Ширази, шеих Саади, Хайямдардың Өртеген озектерін сен едің ғой!.. Жүректе, мені де орте, бір күл қалсын, Жүректе, жоқ күл емес, мың күл қалсын.


Сайрарға омір бойы судай сұлу, Жанымда сиқыр жырлы бұлбұл қалсын... Бебеу қагып, басты бұлбұл тербеткендей, Тербетіп ырыс, аспанға орлеткендей. Ессіз боп бұлбұл құстың сиқырымен Кетті алып асау жүрек ырыққа көнбей. Бергенде котеріле от боп жанып, Қиялдың толқыидары алды қағып. Толқыннан улы балды жүта бердім, Кетпес-ау, мен татпасам, толқын танып. Жұтсам да, жүзе бердім, сусын қанбай, Қысылды кейде жаным шошынғандай. Арылып бар күнодан асау жаным, Тоңірінің даргаһына бас үргандай. Жүрек те арылғандай жарасынан... Сонда ай да бұйра бұлттың арасынан Жарқырап шыға келіп, ақ жүзінен Токті нұр талдың сүлу саласынан. Жан-жақта колеңкелер колеңдеді, Козіме әдденелер елеңдеді. Жүрегі дүрс-дүрс соғып айта бердім. Айтқаным: "Аян берді, олең берді?" Білмеймін, коктен коусар нүр құйылды, Неге екен, көзіме ыстық жас жиылды. Жоқ әлі улы балға қанбадым гой; Бұлбұлым, онің неге тез тыйылды?


Дарига, аяқталмай үзілді жыр, Сұм жүрек жалын болып қалды ғой құр. Бұлбұлдың онін үзген не болды екен? Мынау не колдің беті жыбыр-жыбыр? Көлбеті жыбыр-жыбыр, бақа: "Бақ-бақ". Сайрасын енді қалай бұлбұл бейбақ? Өмірдің озгермейтін құрсын заңы Бір жақтан бұлбұл шықса, бақа шықпақ. Жыршы құс бақырайған бақа корсе, Бақылдап тырбық бақа онін болсе. Ойласаң таң қаларлық дәнеңе жоқ, Құсадан ақын бұлбүл үнсіз өлсе... Түн отті. Бозарғандай шығыс жагы, Бақаның бітпек пе бір "бақ-бақ-бағы?" Бұлбұлға сыйга тартқан сол сәулесін Арсыз ай бақага да токті тагы...


АЛАТАУ

Оранып омір бойы кок мүнарга, Аспанды алып Ала1 емген арда, Айбынды аспан ана алып туган, Бобегін болеп қойған меруерт қарга. Шындары арысымен араласқан, Тоңірі тақ қылғандай тарғыл тастан, Күңіреніп қоңыраулы қара нардай, Қап-қара қорғасындай бүлты басқан. Иірілген айдаһардай ашулы асқар, Томсарған туғаннан-ақ тарыл тастар. Қүздарды моңгі меңіреу мүнар басқан Жауһардай жарқыраған аппақ шаштар. Түк басып, түла бойы толған кесте, Қарағай, арша біткен орлей теске. Қарагаш, тал, тобылғы, жасыл шырша, Қарақат, жиде, шие маржан түсті. Сан шоптің түгесерсің атап қайсьгн: Шымуыр, кокемарал, уқорғасын. Аһ үрған Алатауда аруларың Уһімен тыяды екен ыстық жасын. Жануар - бүғы, марал коз адасқан, Ойнаған ешкі, теке оргып тастан. Даланың еркелері - арқар, қүлжа, Қүлдырап оқтай күлік, елік қашқан. ' Алат.іу дегені.


Сары аю ойнайды екен таспен атып, Борісі бокен жортқан түнде қатып. Топ шие бір қүлжаға жабылмақшы Қозыны жібергендей жамыратып. Қүздарда найза қия қүстар шулар, Томенде тасты сабап толқын тулар. Аланың ақ тосінен оргып түсіп, Сайларда салар ойнақ асау сулар. Беттерін солтүстікке түзеп алып, Шуласып, "Алатаулап" үран салып, Еліріп екпіндеген асаулардың Қүм жапкан кобі бірақ шолде қалып. Бір шетте жынды Қошқар Шуға шапқан, Сусамыр арқасында сылдыр қаққан. Арасан оулиенің ыстық жасын Жиып ап, Ыстық Ата дауырыққан. Алатау - алып ана кокпен талас, Арда емген сол ананы тентек Талас. Қырғызға қасиетті Талас суын Ертеде қоныс қылған батыр Манас. Шындарын Алатаудың жел жайлаған, Жел емес, қалың қырғыз ел жайлаган. Желменен, желден жүйрік аңдарменен Қүздардан бірдей орғып, бірге ойнаган. Сайларда сарқыраған селі ме екен? Күңіреніп кошкен қырғыз елі ме екен?


Ллаштың қайсар ұлы, қайратты елдің Манасы - ел қорғаған ері ме екен? Коп жылдар желдей заулап есті ме екен, Алатау ості ме екен, өшті ме екен?! Қияның қыранындай қайсар еддің Басынан күңгірт күндер кошті ме екен?! Қарлы асқар, моңгі мұнар барлы ма екен?! Қайратты ел қайғы жұтып, зарлы ма екен? Шер басып, алып азып, ерлер жасып, Манас та ұмыт болып қалды ма екен?! Жоқ өлі! Қарлы Алатау қалыбында, Толқындар тулайды олі шапшып шыңға. Козінен - от, созінен уыт жоймай, Қайсар ел ұмытқан жоқ алыбын да. Алатау оспейді екен, ошпейді екен, Ауыздан алып аты түспейді екен. Корілер: "Киелі ер-ай!" - деп күрсініп, Жастары: "Ер үрпағы - біз", - дейді екен. Ақындар мүңды қияқ шалады екен, От болып көптің кезі жанады екен!.. Жомықшы "Манасты" айтып жорғаласа, Корі-жас көзіне жас алады екен. Алашқа қайсар қырғыз бала ма екен, Қайгымен қайсар жаны жара ма екен?! Жаралы ел кешкен күнін жоқгай, жылай Қүл болып, жасық жаспен қала ма екен?!


Тау ошпес, аспан тоніп еміренген, Сел солмас, қарлы күз бен кок мүзды емгеи. Ерлерін ел қорғаған есте түтып, Ел бітпес, кеңес кылып күңіренген!.. Алаштың қайсар қырғыз баласына Қосылса жара жанның жарасына, Жас токпей, орлеп, өрлей Талас бойын Тәуеп қыл Манасыңның моласына...


Р... ҒА Сенсің, досым, жібек мінез, жібегім, Сені гана сүйем - куо жүрегім. Суық жолдан сақтайтын, сен - періштем, Сен болмасаң азып-тозып олемін. Түрлі жерде, түрлі жақта таңымыз, Атса-дағы, сүймес пе еді жаныңыз? Бізді жан гой жақын қылған, жібегім, Бастаған жоқ ессіз ыстық қанымыз. Есіңде ме? Бір жыл... күздің күні еді, Күзді күннің салқыишалау түні еді. Жарың тастап, түнде мені бақшаға Кору үшін іздеп келген кім еді? Ол түннен соң талай-талай жыл озды, Ессіз жарың Айға қолын коп созды. Аспанга орлеп, талай қүлап мерт болдым, Заман озды, жүрек сонді, жан тозды. Өмір - жапан. Арып, шаршап жүргенім, Ессіз едім, онды-солды кормедім. Тогыз жолдың торабында түрганда Жылы - былтыр, сені тагы коргенім. Кордің дг сен, аштың таза қүшағың, Қүшағыңда жас балаға үсадым. Сол кезімде бар күнодон пок болып, Дегенім рас: "Сенсің жарым, қосағым".


Сол күннен соң тағы біраз күн отті, Үмытқандай болдым сені, жібекті. Сен сөзіме, жан жүрегім, жібегім, Тоқгата алмай қалып едім жүректі. Сен жыладың, козің жасын көрмедім, Зарладың сен, зарыңа қүлақ ілмедім. Мен жел едім, кеттім сонда жел куып, Көз жасыңнан садақа боп өлмедім. Айлар өтті, ай корінді, олді жын, Айлар отті, айырылды күн мен түн. Айлар отті, ішкен удан айныдым, Айқын болды ақырында жалған, шын. Білдім: маған жар екенсің сен ғана, Білдім: саған жар екенмін мен ғана. Соңғы кезде сені кормей, жібегім, Ашып керші, жүргеміде коп жара. Сені кормей козім корге айнадды, Жүрегіме сансыз қасірет байланды. Кеп күн енді корінбейсің, қашасың, Жүрегіңнің махаббатын кім алды? •Ессіз жарың зарлап енді қалар ма? Зарлай-зарлай қара жерге барар ма? Бір жыл бойы теңіз болып тогілген Кез жасынан жібегім де танар ма?


ТҮРКІСТАН Түркістан - екі дүние есігі ғой, Түркістан - ер түріктің бесігі ғой. Тамаша Түркістандай жерде туган Түріктің тәңірі берген несібі ғой. Ертеде Түркістанды Түран дескен, Түранда ер түрігім туып-оскен. Түранның тағдыры бар толқымалы, Басынан коп тамаша күндер кешкен. Түранның тарихы бар отты желдей, Заулаған қалың орттей аспанға орлей. Түранның жері менен су да жат, Теңіздей терең ауыр ой бергендей. Түранның шегі-шексіз шолі қандай, Теңіздей кемері жоқ көлі қандай! Түранның дария аталған озендері Тасыса, шолді басқан селі қандай! Түранның таулары бар аспанга асқан, Моңгіге басын аппақ шаштар басқан. Бауырында ерке бүлақ салады ойнақ, Жаралып таудан аққан салқын жастан. Шөлдер бар, жел де жүрмес, сап-сары қүм, Моладай ешбір үн жоқ мәңгі тып-тын. Болмақ па жан-жануар шексіз шөлде, Сар қүмда салар ойнақ пері мен жын.


Тұранныц теціз дерлік колдері бар, Шалқыған шегі-шетсіз Теңіз, Арал. Бір шетте қасиетті Ыстықколдің Бауырында дүние корген түрік көкжал. Ертеде Оқыс, Яқсарт - Жейхун, Сейхун; Түріктер бүл екеуін дария дейтін. Киелі сол екі су жагасында Табасың қасиетті бабаң бейтін. Түранның Тянь-Шаньдай тауы қалай, Пар келмес Тянь-Шаньға таулар талай! Еріксіз ер түрікті ойга аларсыц, Көкке асқан Хантоңіріге қарай-қарай. Балқашты бауырына алған Тарбағатай, Жоталы, жер кіндігі - Памир, Алай. Қазықүрт қасиетті тау болмаса, Толпанда Нүқ кемесі тоқтар қалай? Түранның жері де жат, елі де жат1, Қүйындай бастан кешкен күні де жат! Түранды түгелімен билеп түрган Ертеде ертегі хан Афрасияб. Ежелден жер емес ол қарапайым, Білесің тарихты ашсаң Түран жайын. Түранға қасиетті қүмар болган, Ертеде Кей-Қысырау мен Зүлқарнайын.

1 Жат - Мағжан оскен ауылда "Тамаша, керемет" деп мағынада колданылады. (Қүрастырушы) 216


Тұранға жер жүзінде жер жеткен бе? Түрікке адамзатта ел жеткен бе? Кең ақыл, отты қайрат, жүйрік қиял, Түранның ерлеріне ер жеткен бе?! Тумайды адамзатта Шыңғыстай ер, Данышпан, түңгиық ой, болат жігер. Шыңгыстай арыстанның құр аты да Адамның жүрегіне жігер берер. Шыңғыстан Шагатай, Үкітай, Жошы, Толе Атага тартып туған борі борі. Шыңгыстың қол бастаған екі козі: Жолбарыс Сүпытай мен кокжал Жебе. Түраиның билері бар Тарағайдай, Сол биден Темір туған от боп ойнай. От шашып жер жүзіне Ақсақ Темір, Жарқ етіп оте шыққан нажағайдай. Түранды мақтамаймын тіпті текке, Онсыз-ақ Тұран таныс талай шетке. Сырласқан үйде отырып аспан-кокпен Білгіш аз жеткен жүйрік Үлықбекке. Асыл қан - қасиетті түрік қаны, Сол қаннан - Ибн-сина Әбугали. Молдығы білімнің сиқыр дерлік, Дүниеге мұндай адам туды ма олі? Түріктің кім кеміткен музыкасын, Фараби тогыз шекті домбырасын?


Шерткенде тоқсан тогыз түрлендіріп, Жұбанып, кім тыймаған коздің жасын?! Тұранда түрік ойнаган ұсап отқа, Тұріктен басқа от болып жан туып па? Коп түрік енші алысып тарасканда, Казакта қара шаңырақ қалған жоқ па? Арыстан елге отан болған Тұран, Тұранда қазагым да хандық қүрған. Казактың каска жолды Касым ханы Тұранның талай жерін билеп тұрган. Әділ хан аз болады Назардайын, Алашка Есім ханның жолы дайын. Тәукедей данышпан хан қүрған екен Басында Кұлтобенің Құрылтайын. Бұл Тұран ежелден-ақ алаш жері, Тұрансыз тарқамаган алаш шері, Тұранның топырагында тыныштық тапқан Алаштың арыстаны Абылай ері... Шер батса кім іздемес туган елін, Тұлпар да көксемей ме туған жерін? Арқаның ардагері - қалың алаш, Түран да, біле білсең, сенің жерің! Ертеде Оқыс, Яқсарт - Жейхун, Сейхун, Түріктер бүл екеуін дария дейтін. Киелі - сол екі су жагасына, Болмаса, барсаңшы іздеп бабаң бейтін!


СӘРСЕМБАЙДЫҢ ЖЫРЫ Домбырам басы бал курай, Басына қонар бозторғай, Калампырлы насыбай. Насыбайды атпасам, Ауырар менің басым-ай! Домбырам менің екі ішек, Күңіренеді еңіреп, Мен де бірге күңіренем, Козіме ыстык жасым кеп. Ай, албар-ды, албар-ды! Сәрсембайда зар бар-ды, Зардан басқа не болсын, Шыклаған қүр жан қалды. Бетегелі барқыттай Белес-белден айрылдым. Байдан қалған сарқыттай Күміс колден айрылдым. Ай мүйізді ақ қошқар, Ақтылы қойды борі алды. Шүрқыраған жануар Жылкыларымды үры алды. Үры алмады, түн алды, Түн алмады, жын алды. Жаяу қалдым ойтеуір, Біле алмаймын кім алды?! Домбырамның қүлагын Бостау қылып бүрадым. Жылқымның жөнін сілтеші, Өркенің оссін, шырағым! Домбырам менің карагай,


Әрине, енді мені мақтар пенде жоқ, "Жап-жақсы еді, жар аздырды-ау!" - дейді көп. Жұрт сөзі не? Жан жарымның қойнында Жата берем: "Жаным, жаным, жарым!" - деп. Бү жарым кім? Тапшы кәне - "Денсаулық?", - Сен дейсің ғой: алма бетті, ақ жаулық... Жоқ, жолдасым, адасасың, айтайын: Жарым менің - атышулы жалқаулық!


жылқышы Бораны - бөрі үлып түр, Тобеттей тынбай үріп түр. Сын тағылды каңтарга. Аман ба екен жылқышы? Аман ба екен жылқысы? Малға барған жан бар ма? Түтінді жерге тыгатын, Түкіріктен түйме тагатын Аяз мынау шатынаган. Хабар бар ма, мал калай? Малдагы жалғыз жан қалай? Адам бар ма қатынаган? Боран мынау, қабандай, Арсылдаған шаба алмай: Түбі қайыр болса игі. Аяз анау жер тілген, Ұша алмай анау құс өлген, Жылқышы қасқа не күйде? Бір бүта жоқ - айдала, Аппақ кебін айнала: Қалтиып қос түр ма екен, Қүрт көжені сіміріп, Түмакты қойып жымырып, Қасқиып қасқыр жүр ме екен? Ойнақ салган қүр аттай, Шұнаңдаған лақтай Оргыса да аяз өкіріп, Қозгап қойып арқаны, Ермек қылып малтаны, Түр ма екен шырт-шырт түкіріп?


Бораны олде даланыц Бейітіндей баланың Қосын басып, жығып па? Қайран, қасқыр -жылқышы Ығып кетіп жылқысы, Ол да бірге ығып па? Долы, пері, жын боран, Сумаңдаган сүм боран Қүлақ-мүрнын қарып па? Күші кете беріп пе? Үмітпен түнге төніп пе? Бір малта жоқ-ау ғарыпқа, Жеңе ме, дүние-ай, тілсіз жау?! Алдында бір сай бар еді-ау, Сол сайдан аман отіп пе? Қүлап олде, тап соған, Қарқ-қарқ күліп басынан Боран жүріп кетіп пе? Алас үрып, ісініп, Есі кетіп жыгылып, Есіл ер үсін оліп пе? Ердің солай олгенін, Қардың қалай комгенін Қүзгыннан басқа коріп пе? Боран мынау қабандай, Қатуланган қаба алмай: Түбі қайыр болса игі. Басында, олсе - сайгақ жоқ, Өліміне айгақ жоқ, Жылқышы сорлы не күйде?


АЛАТАУДА I АЛАТАУ Иір-иір Алатау Бүйра-бүйра жал ма екен? Қарасам козім талады-ау Қияңа, асқар Алатау. Болек-болек бала тау Етекте шөккен нар ма екен? Желкендегі, ару Алатау, Жоуһардан тізген жал ма екен? 2

ҚҮЗДАР МЕН ҚЫЗДАР Алатаудың күздары Аспанның сырын үрлайды. Жылытып жырмен мүздарын, Күңірентіп таудың күздарын, Қырғыздың ару қыздары "Зекенбайды" ырлайды. Алатаудың қүздары Қырғыздың сырын үрлайды. 3

ҚОҚИ МЕН ҚАРТОЗ Түлымдары сүліктей Селкілері бар болсын!.. Едірейіп еліктей,


Селкілері сүліктей. Қоя-ақ койды елікпей, Корініп қоқи қартозын. Сымбаттары сүліктей, Селкілері бар болсын! 4 ТАУДЫҢ ТОЛҒАУЫ Ай шырайлы аяшың Күң болып, күйіп солмасын. Бозаға толып шанашың, Күң болып, күйіп аяшың, Семетай менен Манасың Қысыр бір қисса болмасын. Айшоректей аяшың Күң болып, күйіп солмасын. 5 ҮЙДІҢ ЕРІ Тырнала, қыргыз, танабың, Ел болмайсың оқымай. Мола жүтсын манабын, Тастапсың адыра танабың, Боза бопты шалабың. Атаң корі, қоқи-ай... Тырнала, қырғыз, танабың, Ел болмайсың оқымай.


АСЫҚ ИІРУ Сынайын бір сақаны, Иірейін кұрғырга, Айттырганга қалқаны Толды ма екен он жылга. Алшы түссең - болғаның, Тәйке түссең - тәуекел, Бүге түссең - қүрығаның, Шіге түссең - үрганың. Таңмын өзім, ой алда-ай, Өсіп қапты апыр-ай, Әй, қыз деген копір-ай! Мен баяғы қалпымда. Алсам биыл Күрке аулақ, Жатар ек-ау екеуміз. Бір аяқ қатық тастап ап, Қойға кетсем мен күндіз. Қойды айдасам түс ауа. Ыргала басып, ыңыранып, Қатыным шықса қой сауа, Сусынга қойса қымыран ғып. Күркеге барсам, жайланып, "Әй, қатын, бері кел!" - десем, Бірдеңеге айналып, Ол кешігіп келмесе, Қайта шығып күркеден, Қатынга барсам тістеніп... Отырган жерде желкеден Теуіп-теуіп қалсам кеп.


Ол козіне жас алып, "Адыра қал, - десе - адыра қал!.." Ал, асықты байқалық, Не дер екен біздің бал? Алшы түссе алақай!.. "Түс! - дегенде, - түс, қүрқыр!" Қырыққа келген "балақай", Тәйке түсті-ау! Тәуекел!..


ЖЕРДІҢ ЖҮМЫРЛЫҒЫ Оқудан қайтты жас Сапар! Торде отырған ақсақал Орын берді қасынан: "Не білдің, балам? Не хабар?" Жұлып алды жас Сапар Тақияны басынан: "Тындаңыз, міне, қария, Жер деген - мынау тақия! Тап осындай жұп-жұмыр. Екі басы сопақ па? Қараңыз енді Күн жаққа: Лампы мынау - Күнің түр. Домалай ма? - Домалайд! Құламай ма? - Құламайд! Бұл осымен болды ма?! - "Тоқтат мынау шіркінді, Басы жүмыр пенде еді Жерді де жұмыр қылды ма?" -"Жоқ, ата, бұл - жағырафия, Міне, сізге тақия! Сенбеуіңіз жарамайд. Домалай ма? -Домалайд, Кұмалай ма? -Қүмалайд. Тап осындай домалайд!" - "Мынаны қалай жүптейміз,


Біз неге құлап кетпейміз? Домаланса, мұнысы не? Создің қарашы қатасын!.." Құласаң күлап жатасың! Жердің онда жұмысы не?


ЕСКІ ТҮРКІСТАН I

ЕСКІ ШАІіАР Ескі шаһар - таң дүние, Салар болсаң назарың, Не көресің? Коресің Майдан сайын мазарын. Мазар сайын мың сопы Саулатып түрган ғазалын. Не коресің? Коресің Молиген мешіт ажарын. Мешіт сайын сан молда Аңыратып түрған азанын. Не коресің? Коресің Ыңыл-жыңыл базарын. Бүлкілдетіп әр жерде Қайнатып жатқан қазанын. Не коресің? Коресің... Тоқгайын: талар назарын! 2 АРБАКЕШ Ыңылдайды арбакеш, Арбаңдайды арбасы. Ырғалады ол, ырғалад Астындағы жоргасы.


Қойнында бар қауыны, Қолында қызыл алмасы. Қүлаққа гүл қыстырған, Берген шығар қарғасы, Сағыздай созар сәлемін, Қарсы келсе молдасы. Мешіт корсе молиед, Түргандай тоніп алдасы... Ыңылдайды арбакеш, Арбандайды арбасы! 3

ӘЙЕЛ Поренжі үсте - бітеу қап, Бетінде перде - шімбеті. Шімбетінің астында Гүл шырайлы шын беті. Желпіне алмай, жамылып, Быршып түрған тер беті. Шаңырақ сырға қүлақта, Молт-молт еткен меруерті. Зәмзом қүйған қүтыдай, Домаланған келбеті. Тарта беру тымпиып Кошеде оның міндеті. "Ағузы біллаһи, эйелге Мүтлақ харам ер беті". Түркістанның тақсыры-ай, Қүдіреттен күшті-ау күдіреті!


ҚЫРҒЫЗ, КДЗАҚКД ("Қосшы" үиымының тобы туралы) Аркар менене кұлжадай Қойындасқан ежелден, Екі тентек тетелес. Сойылдаскан екі елден, Тун заманды тоңкерген Топан-заман не күтед? Қырғыз - таудыц тарпаңы, Қазақ - қырдың құланы. Екеуіңе топанның Тартқан мынау үраны: Екі тарлан табысып, Шүрқырасқай деп күтед. Алатау, Арқа күңіренген Күні кеше зарыңнан. Сендерді солай сорлатқан Албастыдан арылган. Бүгінгі түңгыш тойыңа Той үласқай деп күтед. Енді аддым ашық деп, Ілгері басқай деп күтед. Елмен қатар елдіктен Үмітті болгай деи күтед. Үйымдарың сол жолда Үйытқы болғай деп күтед. Соққы жеген жетім ел. Балаулы болғай деп күтеді. Сондықтан қызыл жалындай Жалаулы болгай деп күтед.


ОРАЛ Үзын Орал - күн мен түн шекарасы, Бір жағы - күн, бір жағы түн баласы. Арғы жағы - кок козді жын үясы, Бергі жагы - түріктің сар даласы. Асқар Орал - кәрі алып күзет түрған, Күн мен түн арасында қытай қорған... Денесі - тас, қарағай - қою мүрты, Оң менен солтүстікке ол мүртын бүрған. Кррама еш норседен, кошім, тоқтап, Келіп едім елімді аңсап, жоқтап, Үйқы дүшпан деген соз дүрыс екен, Сол алыптан отіппін түнде үйықтаи, Кеш, алыбым, жүзінді коре алмадым, Аддында иіліп солем бере алмадым Амал не, сар даладан сақ елші боп, Күзеттегі алыпқа келе алмадым... Үзын Орал - күн мен түн шекарасы, Өлім - түн, омір - гүлді күн даласы. Өмір менен олімнің шекарасын . Үйықтап озбақ ежелден жер баласы. Екі дүние - күн мен түн, омір-олім, Бірі - бесік, біреуі - даяр корің... Бала болып жата бер бесігіңде, Сар даланың еркесі, қазақ елім...


ЕДІЛДЕ I Бүктетіліп жатқан бел Сүтке тойган марқадай. Бұйра қою қарағай Белге біткен шалқалай. Су жеп қойган жүмыр тас Түйір-түйір малтадай. Арнада озен қылықты Қылмаңдаған қалқадай. Тайызга біткен күба тал Мойындагы алқадай. Жер еркесі жер мынау, Шер қалар ма тарқамай?! 2

Түсте толқын еліріп, Абыржып еді ойнақтай. Кешке толқын тып-тыңыш, Қабыржыған қаймақтай. Түсте толқын тулап ед Ойнақтаған тайлақтай. Кешке толқын тынып түр Қоңыр іңір бейуақтай. Түскі толқьш теп-тентек, Бойлауық, козсіз қайраттай. Кешкі толқын түңғиық, Тек қоймас терең ойлатпай. 3

Тізілген толқын - меруерт Бір-біріне тағылып,


Шүбырған толқын шуменен Ағытқан қойдай ағылып. Күңіренген толқын долданып, Копіріп жарға қағылып. Жағада бүйра бала тал Таң болып түр аңырып. Толқынға қарап мен түрмын Қоңыр оймен қамыгып. Сарыарқам қайда? Алыста Жүрмін мен мүнда нағылып?! 4

Ерте күнде Еділдің Ертегі деген тоғайын. Дүлей тоғай ішінде Орманбеттің ноғайын, Арқада жатқан алты алаш Ол күнде болған ағайын. Жорыгы, жолы - бәрі ортақ, Бірге де жеген уайым. Өткен айқын, үғымды, Мынаны не деп үғайын: Дүлей тоғай түлданган, Танып болмайд ногайын. 5

Ойнап түрған оқадай, Еділдің беті ақ ала! "Ақ аласы не?" - десем: Ылғи шаңқан шағала. Суды сүйген сары алтын Соуле ғой сүйген бағана!


Кемеміз колбеп келеді Жібектей жасыл жағаға. Шоккен бұйра бұлттай Астрахань жатыр сагада; Көрген соң оны ой көшті, Ертедегі Асан ағага. 6 Асан қайғы салдырған Астраханьға жетейін. Қайғысыз хандар күмбезін Әдейі аттап кетейін. Асанның тауып моласын Соған тауап етейін, Моласына түнейін, Ак батасын күтейін. "Жолым қу!" - десе болғаны, Басқа жолды не етейін? Әз Жәнібек сендер бол, Мен Асан болып отейін!


ЕДІЛДІҢ САҒАСЫНДА 1 Араладым біраз күн Еділдің саға олкесін. Қазақты кордім куарган Жүк тасып, тескен желкесін. Балық аулап бозарып, Жайлау қылған кол тосін. Селендейтін селенге Мүжықтың андып болкесін. Соз сойлесе, сабайтын Орыстың: "Совсем..." "Толькесін.:" Ойланбаса мынау күй Келтірер кімнің күлкісін?! 2

Салалы сонау сағада Біраз ел бар - Байүлы, Жорғасы мен жүйрігі Қалтылдаған қайығы. Қүрық салган қүлыны Тулатып шанышқан жайыны. Қалағындай қайықтың Сіріңке қара зайыбы! Қара су, балық - қорегі. Жоқтықтан жок-ау айыбы; Бүл күйге түспей күтылар Қазағыңның қай үлы? 3

Ауылга жеттік қайықнен Кокжиекке күн бата.


Бір лашықтың тұсына Тұра қалдық үн қата "Қош келдің!" - деп қарсы алды. Ақсақалды бір ата Бес бекіресін секіртіп, Алып кеп деді: "Ақ бата!" Бекіресін жеп шүкір ғып, Біз де жаттық ай бата. Ай бата деген жай бір сөз, Жанға бір ауыр ой бата! 4

Бір ауыл беріш ішінде ек, Қонған озек бойына. Күн шықгы, құрбан мейрамы Басталды қүрбан сойыла. Біраздан біткен бозбала, Тойып ап құрбан қойына, Шөмеледей шаштары, Күйектей кесет мойында: Дүркіресіп жөнелді, Селенге - Сергей тойына... Еліңнің жайы осылай, Келе ме еш зат ойыңа? 5

Баглан жейтін қарт, мейлі, Балық жеп кірсін коріне, Аллашыл, айтшыл молдасы, Шықсын-ақ жұмақ торіне, Қалада жүрген інішек, Қайыс буған беліне.


Коз қырыңцы сала гор, К^зақтың қыршын толіне. Мақсатың болса, шерлі елді Шығару омір оріне, К^ш қаладан, қарагым, Еліңе қайт, еліңе!


ҮЛБОСЫН Бауырсақ мүрыны пүштиып, Бесікте жатты Үлбосын. Әкесінің ойында: "Үлбосыным пүл болсын!..." Тышқан козі сықсиып, Ойнап жүрді Үлбосын, Әкесі енді жиірек Ойлап жүрді: "Пүл болсын!..." Бүйрек беті бүлтиып, Шолпы тақты Үлбосын. Күлім қақты әкесі, Ойга батты: "Пүл болсын!.." Салмақгы қыз боп ақылды, Он бірге жетті Үлбосын. Мал алуға әкесі Қүдаға кетті: "Пүл болсын!.." Бауырсақ мүрын, бүйрек бет Он беске келді Үлбосын. Әкесі ойды иректейд: "Отыра түссін, пүл босын!..." Ирек боп қалды-ау ой шіркін, Пүл болмады-ау Үлбосын. Үлбосын биыл естіпті: "Енді эйелге жол босын!..."


Естіпті де досына: "Мон-жай мынау... ал, досым!" Депті. Сойтіп сол түнде-ақ Кетіп-ақ қалған Үлбосын. Бүрқырап отыр окесі: "Күл болмаса, бүл босын!" Мен не деймін, қалқам-ау, Жол босын деймін, жол босын!


ЖЫЛҚЫШЫНЫҢ ҮЙІНДЕ (Қысқы түнде шеше мен бала) - Түн түндерді, үйықтады ауыл, Сорлы бейбақ, атаң қайда?.. - Боран мынау, туды дауыл, Апатайым, атам қайда?.. - Сорлы бейбақ, атаң қайда? Кор үңгірді боран комді!.. - Апатай-ау, атам қайда? Әйнек сынды, білте сонді... - Кор үңгірді боран комді, Комді де екен атанды әлде?.. - Әйнек сынды, білте сонді, Сөнді ме екен атам да әлде?.. - Көмді ме екен атаңды әдде? Қалқам, қандай күйге түстік?.. - Сонді ме екен атам да әлде? Апа-ау, мүнша жасың ыстық!.. - Қалқам, қандай күйге түстік? Жаным - жара, көңілім - қаяу!.. - Токпеші, апа, жасыңды ыстық! Байқашы озің: боран баяу!.. - Жаным - жара, көңілім - қаяу, Аман ба екен бейбақ атаң?.. - Жел де бәсең, боран баяу, Қарашы әне, ағарды таң!..


- Аман ба екен бейбақ атаң? Қүлыншағым, қорганым сен!.. - Міне, атты таң! Аман атам! Қапа болма, қорғаның мен!..


КДРЫНДАСТАР 1 ҮЙДЕГІ ҮНСІЗ ҚАРЫНДАС Қарындасым, салмақтым, Қорғасын құйган асықтай. Былқ-сылқ етіп басқаны Молдалар жазган машықтай. "Шүкір" деп шапшаң айтпайсың, "Үш-ш-ш" дейсің асықпай. Жуырда жауап бермейсің, Жігерді жүн гып жасытпай. Берсең жауап балбырап, Су татыған жасықтай. Күңіренгенің - күлгенің, Коздің жасы білгенің, Ашуды у гып ашытпай. Қайтейін сені, бауырым, Тым түйық, бүйық баласың, Әкеңменен қол согып, Алады-ау сатып сасық бай. 2 БҮЛҚЫНЫП БҮҒАУ ҮЗГЕН ҚАРЫНДАС Қорғасын күйган сақадай Соулем менің салмақты. Салыстырсам салмагын Қала қызы қаңбақ-ты...


Менің бауырым сызылып, Сондеуші еді салмақты... Сол салмагы сор болып, Таласта талай қор қылып, Тістетіп еді бармақты. Сол бауырым бұл күнде Қүр салмақпен қалмапты. Үшан дария ақылдым Азаттық үранды андапты. Андаған соң бүлқынып, Мал бергенге бармапты. Кондірем деп еппенен Ага, жеңге арбапты... Ақ батаны бүздың деп, Ата-анасы қарғапты. Қара ормандай қайраттым Қайыспапты қарғысқа... Арбауға қүлақ салмапты. "Мен енді азат адам", - деп, "Сүйгеніме барам", - деп, Тас түлектей талпынып, Өзіне тенді таңдапты. Бергелі жауан жарымен Бүрала басып, майысып Мекемеге кіргенде, Сызылып сойлеп салмақгым Бір созінен танбапты. Хабарыңды естіп осынау Бүғау үзіп босанган, Сүйгеніңе қосылған, Куаныш сыймай қойнына, Тарту қылып тойыңа,


Уыстап шашқан шашудай Ағаң өлеңді андатты. 3 ОҚУДАҒЫ ҚАРЫНДАС Бауырсақ мұрын, бүйрек бет, Қаймақ қабақ, қара қыз, Қамзолының тосіне Қадап алып "ай", "жүлдыз". Жылы былтыр бой жеткен, Боп қара қыз майысқан. Биыл баста кон шапке, Камзол киген қайыстан. Күзді күні келіп ед, Тебініп қап түйесін. Кордім кеше үңіліп, Оқиды "түрмыс жүйесін". Оқиды, козін ашады, Ойлап түрды, пікірлейд. "Есен бе, шырақ?" - деп едім, "Үш-ш-ш", - демейді, "шүкір", - дейд. Сойлесіп ем тезірек, Созді бүрды ауылға, Неліктен мүнша ауылшыл? Апасы қапты-ау ауылда... 4

ЖОЛ ШЫҚҚАН ҚАРЫНДАС Қүшақтап сүйіп сіңілісі Тетелес туган опкесін,


Киді жолға шықпақ боп Кон шапан мен шапкесін. Баяғының киімі Жасқа қайдан шақ келсін. "Тендік" деген үранга Толтырды қолда папкесін. Кондірді де, сендірді: "Келем, күт!" - деп әпкесін. Торсық бетті борсық бай Кақалсын мейлі, "қап!" - десін. Кррындасқа жол шыққан Біз жолдаспыз айнымас. Азаттықты, аңсаган, Әпкесіне ап келсін. 5 ҚЫЗМЕТТЕП КДРЫНДАС Торғайдай таңмен оянды, Оянган соң жатпады. Азаттық іздеп шарқ үрды, Түрмыста түщы татпады... "Бүзылган бала" атанды, Басында жүртқа жақпады. Бықсық сасық осекті Табанга салды, таптады... Бой бақпады, ой бақты... Бетіне бояу жақпады. Шүбалтып үзын шаш қойып, Шылдырлап шолпы тақпады. Шапке киіп, папке алып,


Баяндама жаттады. Орынбор, Москеу аралап, Жазы-қыс дамыл таппады. Арып-ашып ел кезіп, Қайгылыны хаттады. Күң боп езіліп, егіліп Жылағанды жақтады. Суырылып топта соз сойлеп, Әйел мұңын жоқтады. Қысқасы, әйел жынысына Қара ормандай қызмет қып, Өркені оскір қарындас Ақтады үмітті, ақтады.


АНА Үйдің іші үйқыда, Тұн ортасы шамасы, Бесікте ауру бобекті Тербетіп отыр анасы. Үнсіз меңіреу ұзын тұн, Азынап жел есіктен, Шоқиып отыр анасы, Козін алмай бесіктен. Бобек жатыр балбырап. Демігіп қьізыи, қысылып, Ауық-ауық селк етіп, Әлденеден шошынып Селк етсе бобек, ананың Өзіне ажал жеткендей; Жұрегіне біреу біз Сұгып алып кеткендей... Үнсіз меңіреу ұзын түн, Шоккен қара бір нардай, Саргайыи, ана сарылып, Шоқиып отыр дем алмай... Таң алдында қара бұлт Күңіреніп кокті жабады, Бобегінің бетіне Ананың жасы тамады.


БӨБЕКТЩ ТІЛЕГІ Тоқгышағым, тогыз тап, Саулық қойым, сегіз тап, Сегізін де семіз тап. Құла бием, қүлын тап, Құлын таппа, құнан тап, Құнан тапсаң, егіз тап. Боксн жүнді борте ешкім, Торт айда бол торт ешкім, Тортеуің де борте бол. Өлмей, жітпей есен бол, Қой алдында косем бол, Тортеуің де серке бол. Әукем, бұзауды алты тап, Әукелері салпылдап, Өгіз болсын атандай. Бақайлары майысып, Елемесін, қайысып, Адам мінсе де атамдай.


ЖҮБАТУ Әлди-олди, ақ бопем, Лқ бесікке жат, бопем. Құнан қойды сой, бопем, Құйрығына той, бопем. Әлди-олди, ақ бопем, Ақ бесікке жат, бопем. Буырыл тайға мін, бопем. Ақ қызы бар ауылда Балпаң байдың үйіне Бүрала барып түс, бопем. Қымызынан іш, бопем, Қымызынан бермесе, Қызын ала қаш, бопем. Ашуланса ағасы, Іштен шалып жық, бопем. Кекендесе жеңгесі, Жынға басын тық, бопем... Әлди-әлди, апатай, Коп жылама, қалқатай! Әлдилесем жыламас, Ақылы коп қалқатай. Айналайын айымыз, Алты қарын майымыз, Жеті қарын жентіміз, Тошкент, Бұқар - кентіміз. Дуай-дуай кемелім, Күнітайым қайда екен? Саятайым сайда екен, Асқар-асқар тауда екен, Тауда негып жүр екен?


Алма теріп жүр екен. Алмасынан, қанеки? Жаңа теріп жүр екен. Жаңасынан, қанеки? Жаңа барып жүр екен


* * *

Лл, ішіңдер, Бұл - қымыз. Бұл қымыздың арғы атасын сұрасаң, Қүлаша қулық бие сүті еді. Томсарған ер қазақтың асы еді, Бұл қымызды кім ішсін? Бүл қымызды Айлы күні айналған, Бүлтты күні толғанған, Қүрығын қу найзадай таянған, Томсарған ер қазақтың өзі ішсін!


ЖЫЛ МЕЗПЛДЕРІ КҮЗ Жапалақ-жапалақ қар жауар, Жаман қатын қыз табар. Жамбасына мұз тоңар. Лақ, тоқты қашады, Қойшы талқан асады. ЖАЗ Жыл құсын көргенде: Самалық! Самалық! Кок құс козін ашты ма, Аягын жерге басты ма? Самалық! Самалық! Самарқанның кок тасы Жібіді ме, кордің бе? Қап тауының кок кұсы Жүгірді ме, кордің бе? Самалық! Самалық! ҚЫС Ботага жабу кидірген, Бұзауды үйге сидірген. Аяз, сені қайтейін?! Қыздың бетін қызартып, Мұздың мұрнын ұзартып, Қызыл, сені қайтейін?


КДЗАҚ ҚЫЗЫНА ӘЗІЛ Шолақ айдар, шоп желке, Бауырсақ мұрын, бұйрек бет, Былқ-сылқ етіп жүргенде, Ойламайсың ба үйрек деп?! Өзім қазақ болған соң, Бауырсақ мұрын, бүйрек бет, Басқа айтпайды, мен айтам: "Сендей сұлу сирек", - деп.


* * *

Сырық мойын, біз мұрын, Шіркін, тұздай козіңіз. Қыт-қытындай тауықтың Қүйылып түр созіңіз. Кірпшеткенің үнындай Опа басқан жүзіңіз. Жүз тоңкеріп козіңіз, Жақындайсыз озіңіз. Сізге кім гашық болмасын? Моселен, біз озіміз...


БОТАМДЫ КӨРДІМ ТҮСІМДЕ Ботамды көрдім түсімде Қырмызы моншақ тағынған. Ботамды көрдім түсімде Атасын боздап сағынған. Апасы қүшып еркесін Козінен меруерт ағызған. Мен сендерден садаға, Бобегім, жарым - жанымнан!..


ЖІГЕР, ШІРКІН, ЖЕЛІНДІ Жігер шіркін желінді Болат жеген қайрақтай. Мешеу болды жүйрік ой Кететін оргып айдатпай. Қодды қардан оқ үзді Ордаға байрақ байлатпай. Өлер өмір, сез қалар Молаға қойған сайгақтай.


ӨЗЕННІҢ СУЫН ЖЕЛ ТЕРБЕП Өзеннің суын жел тербеп, Ақ тосін керіп шайқалад. Біресе ауыр күрсініп, Біресе тынып жай табад. Жагаға біткен кербез тал Ақ тосін керіп шайқалад. Мінезіне кербездің Кім бәлен деп айта алад. Суға бетін сүйсін деп, Бір беріп, тагы қайта алад.


АҚСАҚ АҚЫНҒА Жақсыларға жанасып, Жүз қүбылып күніне, Жетерсің әлі сен ақсақ Талайлардың түбіне. Мен келермін оралып Күндердің бір күнінде. Сен олерсің, жүзіқара Қор болып түптің түбінде.


ЕСЛАМ КДЗАСЫНА КӨҢІЛ АЙТУ Сонау Еслам үздік туган бала екен, Байтақ елге асқар таудай пана екен. Сол панадан, сол баладан айрылып, Жалпақ Жауар1 жүрегінде жара екен. Көлі кетіп, шелге айналса, жер жетім, Ері кетіп, шер байланса, ел жетім. Білдім анық жастың үздік туғанын, Кормесем де, коргеннен соң ел шетін. Білдім жастың асып туган бағасын, Жас та болса, байтақ елге ағасын. Кдлың Жауар үстіндегі қамқаның, Тағдыр тартып жыртқан екен жағасын. Есін жия ел деп қүлаш сермепті. Агайынның бірін де жат кормепті. Ер азамат бір нахақтан қысылса, Кррғау бопты, бірін қолдан бермепті. Тартып ылғи тура жолға, мақүлға, Асқар таудай пана бопты жақынга. "Халық айтса, қалт айтпайды" деген ғой, Ие бопты байтақ терең ақылға. Ажал бір жол, аттап отпек айла жоқ, Өткен адам қайта келмес, қайла жоқ. Солай, Зеке, елге тоқгау айтқан жон, Оймен азып, жасығаннан пайда жоқ. 'Жауар - қарауыл руының бір атасы.


Солай, Зеке, ой сабырмен басылар, Өзіңіздей ағасы бар, жасы бар. Жақсы туған ер азамат жоқ емес, Ел асқар ғой, талай қымбат тасы бар. Сол сүңқарды кім үмытар, кім қиып, Кетіпті олім ел ойына у қүйып. Бірақ ақыл жеңгені жон сол ойды, Ой деген бір дария ғой түңғиық. Ой Ой Ой Ой

деген бір терең дария түңғиық, қажытар бір қайғы, бір нүр қүйып. деген сел, онда қүлан қағы жоқ, дегенің таусылмайтын кермиық.

Жүрген жері сауық-думан базардай, Ажал, шіркін, қаратпайды ажарға-ай. Жолаушымын, уақытым тар, болмаса, Жігіт екен арнап сөздер жазардай. Жігіт екен, кемеліне келе алмай, Арманда откен, толық жеміс бере алмай. Кемеріне келіп толса сонау жас, Ел қалар ма ед ер жемісін тере алмай. Тауда тас көп, тас ішінде тас болар, Елде жас коп, жас ішінде бас болар. Сақа қоймас қолайына жақпаса, Асыл туган жас байтаққа бас болар. Мүше келсе, "ат боларлық қүлын" дер, Жақсы туса, сонда мынау үлым дер.


Сол үлынан ерте айрылса саналы ел, Үзілгендей болды, дүние, жолым дер. Солай, Зеке, қайысса да қабырға, Болсын байтақ енді миға - сабырга. Өлім жол ғой, ел жолаушы сол жолда, Енді қарай бермегейсіз қабырға.


ЖАМБЫЛҒА ... Жан ага! Шықтым олімнен, Халімді менің корсейші. Жаның нұрга комілген, Нұрыңнан ұшқын берсейші!..


ҚАЛАМЫМА (Леон Исаевич Мирзоянга) ...Енді бетім, елді кор еңбек емген, Басында багы жанып, күндей күлген. Қомданып, кас қырандай қаруланып, Алыста орагытқан жауға тонген. Осы бетім - ақ ниетім, елге ере.алсам, Гүлденген омірге үндес жыр бере алсам. Социалды Отанды қанмен қорғап, Керек болса кезінде жан бере алсам. Осы бетім - ақ ниетім, келдім бастап, Жанымнан бар жараны сылып тастап. Еңбекші ел, ашуы - үшан, мейірімі мол, Жанымды тарттым саган жалаңаштап!


ТОЛҒАУ Тек ел деген созі ұшін, Ергенде ердім ұранға. Болмаса аян досыма, Досым түгіл қасыма: Аты бар деп атшы боп, Қошемет қып қосшы боп, Ел бастаған ағаға Адьютант болып ермедім. Адьютант болып адамға, Ермеуіме көп белгі. Коп белгіден бір белгі: Ағаның азы қасарып, Аузына ауыр тас алып, Тұншығып оймен жатқанда. Талай ага тез жүдеп, Жеммен жүрер жабыдай, Жөңкіле жүкті тартканда. Қүрбының кобі тез түлеп, Топырлап топқа шапқанда, Жапанда жалғыз күңіреніп, Мен ойыма ергемін. Еділ кездім, шол кездім, Кезгенімде не кордім: Қайда барсам кор кордім. Айдарлысы қүл болып, Тұлымдысы тұл болып, Еңіреген ел көрдім. Қаралы көптің ішінде,


Қара салып басыма, Елмен бірге еңіредім. Бұл айып деуші дей жатар, Мен мұны айып білмедім. Мен еліме басшы емен, Мен еліме қосшымын. Күлкісін гүлге болейтін, Жыласа бірге жылайтын, Жаны бір жолдас жыраумын. Жылағанда жалпы жұрт, "Жылама, күл!" - дегенде, Коне алмадым, конбедім. А дегеннен асылды, Тебіренген толқын бетінде, Коремін деп асықтым. Асыққаннан не пайда, Толгақсыз туар бала жоқ. Ту баста толқын бетінде, Асыгып күткен асылды, Коре алмадым кормедім. Бүлқынган толқын бетінде, Қалқыған қу тезектей, Бір күн бура болгышыл, Бұзықтар болды коргенім. Коргенім анық алайда, Тезекке бола толқыннан, Ат-тонымды ап безбедім. Бүл безуден саулыгым: Жүзден тоқсан толқында ед. Анда-санда ес кіріп,


Сұрадым тоқсан сауылығын. Атанбаймын, қалайда, Толқынға жоқ-ты жаулығым. "Жау" деген-жаудың жаласы, Әділ болсаң өмірімді, Ақтарып оділ карашы. Отыз жыл өмір бойында, Жазғанымды жайып сап, Екі жар гып санашы. Тексеруді отызды, Ауырсынсаң қояйын. Бір созімді есіңе ал: Мен толқынға жау болсам, Жеті жыл бұрын осыдан, Төңкерістің таңында Алты алашқа әйгілеп: Не бостандық, не құддық, Не езілу, не теңдік, Не патшалық, не Кеңес "Екіден бір" - дер ме едім.


СОҢҒЫ КЕЗДЕ ТАБЫЛҒАН ӨЛЕНДЕРІ Жас Мағжанға Магжан депті біздің Бокең баласын , Кррашыгым, бүлдірген бобек, адасым! Сүрайсың гой: "Қайдан келдің, ага?" - деп, Енді қайда жол тартып сен барасың?" Бүл созіңе мен айтамын, қарагым: Ойдан шықтым, ойга тагы барамын. Коптен озін үстамап ем қолыма, Тотыққандай бодды мынау қаламым. Оқасы жоқ, тотықса енді ашылар, Каламымнан тагы созім шашылар. Сен, бобегім, ержетерсің, осерсің Толындар да толқып-толқып басылар.


"Мен туғанда ақын ағам келді", - де, "Келіп маған ақ батасын берді", - де. Өс, бобегім, жас балауса қүрақтай, Өмір - керуен, бір сөт токтап корді ме?! Жауардың азаматтарына Сағада сіз, байтакқа аға Зокең бар, Карағашта хатка жүйрік Бокең бар. Ғабдолла бар атқа мініп, алысқан, Елге сыйлы, байыпты соз Шәкең бар. Қалидан да естідім соз орынды. Жекемүрат жүйрік жігіт корінді, Аз созінен алғырлығы байқалды, Ақылына тілі серік, порымды. Әлімжан да алғыр қүсқа меңзеген, Сөзді жиып, тізгін тартып, тежеген. Мүхаметжан, Сыздық - екі азамат Ешбір жаннан беті қайтып кормеген. Әркім жүр ғой әрбір түрлі халменен, Біреулер жүр күнделікті сәнменен. Араңызда бізден екі бала жүр: "Ризық тартса, теріп же дедәмменен".


Екеуі де ес иесі, есінде. Тартса ризык, еркін теріп жесін де. Ойнар, ойлар, қүрбысымен тендесер, Үйде отырып, түзде жүрмін десін бе?! Олай болса, артық соз гой демеңіз: Өмір - теңіз, су үстінде кемеміз. Басар аяқ нық болганда, ақыл жөн: Аяқ асты тайғақ болсын демеңіз. Солай, Зоке, бір себептен келіп ем, Өмір - бір жол, адам - көшкен кёруен. Ес білгелі шетте жүрген жойім бар. Сергелдеңде - серуен де сергелдең! Нағашыларға Бір себеппен келіп қалдым бүл жаққа. Дәм жазбады, бара алмадым ол жаққа. Кормесем де, коп кішілік солемім, Нагашымыз Махаң менен Қожаққа. Аралап ем Шыгыс, Батыс арасын, Ертіс, Еділ, Сырдарии даласын. Дом жазбады бүгінгі күн коруге, Ел-жүртымыз Баян - Шақа баласын. Сол Шақада қажы Жүсіп дер еді, Жақып пенен Өсіп те бар деп еді. Ұл боп туып, тартып мінген ат жалын, Орда иесі Хасен де бар деп еді, Жиеніңіз қажы Жүмабай әкем де, Одан туған Нүрмағамбет, Бекен де.


Сол екеуден жеті-сегіз біз бармыз Борі жиен, бәрі сізге бөтен бе?! Бәрі жиен, борі сіздің қаныңыз, Бәрі сіздің шашкан түқым-тарыңыз. Дәм жазбады, бара алмадым бүл жолы, Сәлемімді қабыл көріп алыңыз. Сәлемнен соң, нағашы жүрт агамыз, Кіші болса, көзі ашық данамыз, Баршаңызга тапсырганым менің де: Қолымызда Мүхамеджан балаңыз. Есі бар ед байқагандай парықты, Оңды-солды, қараңғыны, жарықты. Күн туған соң етігімен су кешіп, Ел-жүртым деп сіздерді іздеп барыпты. Барып сізді аскар пана қылыпты, Панаңызда бала түрмыс қүрыпты. Өз балаңыз, ақылыңызды айтыңыз, Албырт еді, ерке бала қылықты. Жиеніңіз қажы Жүмабай қүтты еді, Әкем Бекен Атығайга түткд еді. Түткд десем сөйлеу болар асыра, Деуші болар басқа түтқа жоқ па еді. Не жоқ болсын, Шахаң елге аға еді. Үздік туған, жанат тонға жаға еді. Ел агасы Исекең анау, қайраным, Өрге бастап, төрге тартқан тайлағын. Өрісін кең тарылтпайтын аз елдің, Атығайдың алып жүр ғой байрағын. Жиеніңіз ес білгеннен ел деген, Өрге үмтылган, орге қарай өрлеген.


Кім үшырамас алыс жолда шалысқа, Күн де болды қолды қате сермеген. Нагашы жүрт, сізге дүгай солемім. Өзім жолда, барсын сізге қаламым. Амандықпен көріскендей күн болсын, Қоштық айтам, Қызылжар жүріп барамын


ҚОРҚЫТ Алтайға жер жүзінде тау жоқ жеткен, Алтайға бетегедей алтын біткен. Бейіштей алтын Алтай етегінде Ертеде алаш елі мекен еткен. Ол күндер көз жетпейтін ерте күн ғой, Ерте күн - ертегідей ерке күн ғой. Өткен күн - үстатпайтын сүлу сагым, Жалғыз-ақ жедден жүйрік жетеді ой. Өткен күн ертегімен таласқандай, Уа, дүние, ол күндерде алаш кандай?! Ой-қырдан оргъш-қарғып еріккенде, Алтайда ойнақ салып жүрген андай. Сол күнде бір ер бопты алты алашта, Крны бір қалың елмен, жаны - басқа. Елікпей ес білгелі еш нөрсеге, Өзіндей үйірілмеген албырт жасқа. Қорқыт деп қойған екен ердің атын, Оңған ел ер деп атар азаматын. Талайлар таңцаныпты күнде көріп, Қорқыттың мінезінің тым-ақ жатын. Қорқытқа ес білгелі бір ой түскен, Айнымас сол ойымен күңде у ішкен. Ой билеп үйден, едден безіп кетіп, Жүрт оны өуезі гып жынды дескен.


Ежелден белгілі гой көптің сыры, Боласың коптей болсаң, көптің ері. Көпке егер ісің, ойың үйлеспесе, Күмән жоқ, кім болсаң да соғар "пері" Қоркыт та ерте атанды "пері соққан", Қорқыттың жан болмады жайын үққан. Ой екен қандай гана Қорқытты улап, Айырган дос, туыстан, елден, жүрттан? Қорқыттың мынау ой ед есін алган, Жанына ерте күннен жара салган: "Топырақ боп ертең шіріп қалмақшымыз, Өміріміз неге шолақ тәтті балдан? Әншейін омір деген ермек үшін, Күні ертең согар жүрек сөнбек үшін. Ойланып қалай гана уланбассың, Берілсе адамга омір олмек үшін". Қорқыттың жүйрік жанын жай тасындай Жанышқан осы ойлар ед қоргасындай. Паршалап тілім-тілім, ерте ортеп, Кіршіксіз жас жүрегін коз жасындай. Ой билеп, жап-жас Қорқыт елден безді, Түгел ол ойын-күлкі, қойды созді. Елікпей, үйірілмей еш норсеге Алтайдың алаптарын жалғыз кезді. Алтайдың Қорқыт кезді алаптарын, Ешкімге үқгыра алмай жанның зарын.


Ата-ана, дос-туыскан бәрін тастап, Талақ қып қара козді қарақтарын. От-адам отпен ойнап сынар багын, Жүйрік жан қажу білмес, қуар сағым. Тағы боп, күңіреніп кезіп кетті, Қорқыт та шешпек болды жан жүмбағын. Аяңдап алдыменен тауға келді., Аскдрға: "Өмір не?" - деп сүрау берді. Жаны - тас, жүрегі - тас тау не десін, Өзінен: "Өмір не?" - дөп сүрады енді. Бүрылып таудан ақырын орман барды, Оған да: "Өмір не? - деп сүрау салды. Ежелден ой білмеген меңіреу орман Қақиып қарағайы аң-таң қалды. Сүраса суға келіп: "Не деп өмір?" Беті күр соғылганнан жабыр-жыбыр. Желге айтып еді, ол не деуші еді, Басы жоқ, аяғы жоқ сыбыр-сыбыр. Күн анау ешбір үнсіз алас үрган, Ай да бір - өгіз де бір аузын буган. Қылмындап қар қатындай көзін қысқан, Жүлдыздар тазарта ма жүректі удан?! Не керек, Қорқыт кезді тынып жатпай, Ешбір зат тастамады зарын шақпай. Кол мылқау, жері мылқау - бөрі мылқау, Өртенді ер жүмбағына жауап таппай.


Түнерді бұрынғыдан Қорқыт бетер, Есалаң ескен желдей өмір өтер. Кұмәнсіз олеріңці біле тұрып, Дүниеде талаптану, тұру бекер. Көз ашып, өмір шолақ, жұмумен тең, Тағы да аз өмірің соққандай сең. Арандап қарсы алдында аузын ашкан Жоқ па екен шыныменен ажалға ем? Кім білед, өлмейтұғын ел бар шығар, Кім білед, ажалга да ем бар шығар. От-суы, топырагы қасиетті, Кім білед, олтірмейтін жер бар шығар. Әуесі уланбаған олімменен Сез де жоқ олу түгіл, "өлем" деген. Адамзат таппаса егер ажалға айла, Не қылмақ пайдасы жоқ білімменен?! Деп ойлап қайырылмай ешбір затқа, Ажалдан қашып шығып құтылмаққа, Айрылып Алтайынан кетті Қорқыт, Өлімнен аман-есен жер таппаққа. Түзеді күншығысқа Қорқыт бетін, Адамға жаяу, жалғыз жол тым шетін. Арыды, ұшырасты сансыз жаумен, Сонда да ол ұзбеді еш үмітін. Талса да тоқтамады, Қорқыг жүрді, Бетпақ шөл өтті талай қырды, өрді.


Қажыған, қаны кепкен мезгілінде Алыстан мұнарланған қара көрді. Жапанда бір буалдыр қарандаған, Жасаған Қорқыт жанын тындырмаған... Қарага жылдам басып жетіп кедді, Қорқытты қайгы басты түннен жаман. Көзінен соргалады жас бұлақтай, Жапанда қағулы бір қара тақтай. Тақтайдың түбінде бір қазулы кор, Тастаган үңірейтіп бетін жаппай. Әлдекім жапан түзде бір көр қазған, Басына тақтай қойып, сөздер жазған: "Өлімнен қүтылмайсың қашқанменен, Мынау көр - сенің көрің, Қорқыт жазған!" Мына сөзді оқып ол түн боп кетті, Басқандай жүрегіне болды шоқты. Көл болып көздің жасы төгілгенмен, Заулаған баса ала ма ол жандағы ортті?! Ой ості. қалың өрттей уын шашты, Ауыр оіі қорғасындай жанды жанышты. Қарсыдан қазылған көр шыққаннан соң, Ьүрылып Қорқыт кейін қадам басты. Түзеді енді бетті батыс жаққа, Қайғылы, қажу бар ма, ол бейбакқа?! Жапанда жалгыз өзі күбірлейді, Создерді тақгайдағы алған жатқа.


Апыр-ай, табылмас па ажалға айла, Өмірден табылмаса қандай пайда?! Жүрістен дене түгіл жан шаршады, Өлімнен аман ел мен жері қайда? Бір жан жоқ қыбырлаған, дала, дала... Келеді Қорқыт сорлы жаны жара. Ай-жыл отіп, ер әбден арыган шақ, Алыстан бүлдырлайды тағы қара. Қорқыттың ынтасы өлген, көңіліқаяу, Қараға баяу басып келді таяу: Тағы кор, тағы тақгай, тағы жазу, Тәңір ие-ау, тегі сенде бар ма аяу?! Терең гып тағы біреу бір кор қазған, Басына тақтай қағып, жазу жазған: "Өлімнен қүтылмайсың қашқанменен, Мынау кор - сенің көрің, Қорқыт жазған!" Қорқыттың қайғысы енді болды басым, Жаздың не , жазбадың не жан жарасын?! Есі ауып байтақ уагыт жатқаннан соң, Көтеріп бір мезгідде алды басын. Ойменен, пара болған, жан жыртылып, Мерт болған ессіз жүрек айға үмтылып: Кеудеде қүр оншейін шықпаған жан, Түрды да кетті Қорқыт сүйретіліп. Алыста сонген оттай үміт өлді, Сүм тагдыр қатты қақгы созған қодды.


Сонда да қажу білмес ойлы Қорқыт Дүниеннің төрт бүрышын кезбек болды. Қалмады жер жүзінде бармаған жер, Қорқыттың қанды жасы тамбаған жер. Басса да қайда қадам сорлы Қорқыт, Алдынан қарсы шығады қазылған көр. Қазылған оңға барса, оңда да кор, Қазылған солға барса, солда да кор. Шоңқиып көрге қонған күшігендей Коресің, қара тақтай қағулы түр. Алдынан кез келеді бір көр қазған, Басына тақтай қагып, жазу жазған: "Өлімнен қүтылмайсың қашқанменен, Мынау көр - сенің корің, Қорқыт жазған!" Дариға, табылмақ па ажалға айла?! Жерде бір өлік кормес болу қайда?! Алдыңнан қайда барса кер шығады, Өлімге, сорлы Қорқыт, белің байла! Не пайда шомылганмен қанды жасқа?! Не пайда басты үрганмен тау мен тасқа?! Дүниеде ажалдан еш күшті болмас, Кормессің кезгенінде корден баска. Шықпаған кеудесінде шыбын жаны, Қасыктай кеуіп, бітіп қалған қаны: Аяндап, аруақ боп Алтайына Күңірентіп, қайтты Қорқыт, жерді зары.


Қштса Алтай, баягы Алтай күніреген, Асқарға аспан тоніп еміренген. Керіліп бұлтпенен бал алысқан, Еркенің не ісі бар ой-шерменен?! Мелшиген баяғыдай меңіреу орман, Ойнаған асау бұлақ шапшып ордан. Жел анау корінгенді бір сүйсе де, Жар таппай жаны бірге "моңгі" ант ұрған. Ел мынау баяғыдан малын баққан, Малындай алдындағы жусап жатқан: Қшғысы, қуанышы борі де ойсыз... Сиырдай бәрі окіріп, борі шапкдн. Крйтты да айналгандай есалаңга, Ләм-мим деп бір соз қатпай тірі жанга, Күңіреніп жер бауырлап жатып алып Үйқысыз қосты Қорқыт танды-таңга. Бір күн шошып тұрып коргендей түс, Кесіп ап қарағайдан қылды қобыз Кыл тағып қобызына сойлетіп ед, Алтайды күңірентіп шықты лебіз. Қобыздан мүнды дыбыс сорғалады Майпаңцап ә дегенде жорғалады; Біресе асау тайдай ойнақ салды, Біресе сары нардай ырғалады. Дуылдап қырдан жерге түйілгендей, Долданып дауыл қүмды үйіргендей,


Басылып біраздан соң сылқ-сылқ күлед, Дүшпанын мүқатқанға сүйінгендей. Біресе жүйріқ желдей кетеді есіп, Асқарды аттап отті, дария кешіп: Біресе оддекімге тіл қатқандай, Желменен жапырақтай күбірлесіп. Біресе от сықылды аспанға асқан, Жоқ әлде ор қоян ба оргып қашқан?! Біресе күрсінгендей, күңіренгендей, Жандай-ақ қап-қараңғы қайғы басқан. Қобыздың сарнағаны зарлагандай, Қан шашып олдекімді қарғағандай. Жүрегі мың жара боп паршаланып, Күйініп көзінен жас парлағандай. Күңіренді, жылады зарлап қобыз, Жанды ортеді толқынды, мүңды лебіз. Жасын төкті көл қылып шерлі Қорқыт, Жан жыласа, жыламай қала ма коз?! Қобыздан осылайша шыкты сарын, Бірде мүз, бірде дауыл, бірде жалын... Қарағай мен қыл сырнай не деуші еді, Шығарды сарынменен Қорқыт зарын. Таба алмай жерді кезіп ажалға айла, Дариға, ажалға айла болу қайда?! Азырақ улы ойларын бөлмес үшін, Жабысты шерлі Қорқыт қарағайға.


Қызарып ашуменен күн батқанда, Ерініп екреленіп таң атқанда, Қарны тоқ, қайғысы жоқ, жаны тыныш Малдай-ақ қор-қор ұйықтап ел жатқанда... Байлары малмаң-малмаң мал баққанда, Батырлар балпаң-балпаң ел шапанда, Ішкені - мас, жегені - тоқ, бәрі де мәз, Кедейлер кок есектей зыр қақканды... Қоркыттан серпілмейді кдлың уайым, Қолынан тастамайды карағайын. Қобыздың лебізінде мұң молайды, Зымырап омір шіркін озған сайын. Өмірде жүрген жерін қанды ор ғып, Шеше алмай жан жұмбағын шерлі Қорқыт, Жұбанды қолындағы қобызымен, Көрге де қобызымен кірді Қорқыт. Өткен күн ертегі ғой, тамаша таң, Ойласаң откен күнді жұбанар жан. Байкасаң, адамазатта болған ба ақын, Қорқыттай атасынан бата алмаған? Ақын - жел, есер, гулер жүйрік желдей, Ақын - от, лаулап жанар аспанга орлей. Қиялы, жан жүрегі - ойнаган от, Ақынды аласұртар тыныштық бермей. Жай адам қияға ондай қол сермей ме?! Ақынға аз норсе ауыр ой бермей ме?!


Киялмен арманга үшкан, сағым кұшкан Жүйрік жан алдында ылғи көр көрмей ме?! Жел жүрсе, терең теңіз тебіренбей ме?! Корсе кор, ақын жаны күңіренбей ме?! Коргенін кеңес қьілып күңіренсе ақын, Тыңдаған тірі жанға шер бермей ме?! Құшақтап қарағайын сарнаса ақын, Толганып, жасын тогіп, зарланса ақын, Шеткерек тұрып біраз тындагайсың, Баспалап, тоніп, жаншып келме жақын. Жақындық қажет емес жүйрік ойға, Шер-сиқыр, алыстан-ақ тарамай ма? Ақынды алыс тында, көп тілеитін Қағылып кете корме ісарағайға! Ақынның қарағайы - жары да сол, Ата-ана, малы-мүлкі, жаны да сол. Сезімпаз кдрагайдың нәзік қылы Ақынның жүрегіне жалғанған ол. Сорғалап сикырлы үн шығар ішектен, Шыкдақшы ішектен емес, үн жүректен. Үзілсе ішек, үзілмес нәзік жүрек, Сондыктан сүрағаным тында шеттен. Серпілмес терең жанда қалың уайым... Түсірмес қолдан ақын қарагайын. Үнінде қарағайдың мүң молаяр Зымырап омір, шіркін, өткен сайын.


Атасы ақындардың - ақын Қорқыт Өмірде жүрген жерін қанды ор қып... Шомылып коз жасына сарнай, зарлай, Қүшақтап қарагайын жатыр Қорқыт. * * *

Ол күндер коз жетпейін ерте күн гой, Ерте күн - ертегідей ерке күн ғой... Өткен күн - үстатпайтын сүлу сағым, Жалғыз-ақ желден жүйрік жетеді ой... Өткен күн ойды олдилеп тербеткендей, Ойынды Алтай бойына өрлеткендей, Тындасаң қүлагың сап сар даланы, Қоркыттың сарыны, әні күңіренткендей... Тындасаң, есітесің жаныңменен, Сар дала күңіренеді сарынменен. Ерте естіп сол сарынды, ерте улап, Мен сорлы коптен оуре зарыңменен. Ес білдім, аласүрдым сағым куып, Жете алмай, бетті талай жаспен жуып. • Артымда - ор, алдымда - кор, өтеді өмір... Дариға, бесігімнен көрім жуық. Коп заман жетеледі жынды жүрек, Ойладым: "Жүрек жетер. ой не керек?!" Тәтті у еді, сол удан неге айныдым? Дариға, үміт олмек, жүрек сонбек...


Бір күнде болдым жолдас құлынменен, Өмірді алмақ болдым ойынменен, Ойын тынды жолдасым жоқ боп кетті, Бұл күнде уланамын ойымменен. Енді менің жолдасым - жалғыз қобыз, Сарна қобыз, мүң-зарлы шығар лебіз! Сен жыласаң, жылармын мен де бірге, Жан жыласа жыламай қала ма көз?! Өмірде арманым жоқ - Қорқытқа ерсем, Қорқыттай жанды жаспен жуа білсем. Жас тогіп, сұм омірде зарлап-сарнап, Қүшатап қобызымды көрге кірсем!..


ҚОЙЛЫБАЙДЫҢ ҚОБЫЗЫ Ертеде ел бар екен қалың Найман, Қытайға қалың Найман қанат жайған. Кдлың Найман ішінде Бағаналы, Қазақта бақсы асқан жоқ Қойлыбайдан Қойлыбай жын жүгендеп, пері мінген, Аддында жоргалаган шашты шайтан. Қойлыбай қобыз алса-ақ қалбаландап, Қақаман жетіп келер әлдеқайдан. Кақаман жалғыз козді жынның ері, Ерегіссе тау-тасқа салган ойран. Дарқанның Нәдір пері - аға жыны, Ардақтап оған Шолақ деп ат койған. Қойлекеңнің үшінші жан жолдасы Шайтанның шу асауы батыр Шайлан. Қойлыбай бақсы болған қазақ асқан, Жынменен жолдас болған бала жастан. Азырақ оңгіме үшін соз қозғайын, Кдлың Найман жиылган бір зор астан. Бір асқа жиылыпты Найман тамам, Бай, биі, батырлары балпаң басқан. Ішінде сол жиынның Барақ та бар, Аузынан арыстандай жалын шашқан. Бәйгеге екі жүздей ат жіберіп, Күрес сап жиылған жүрт үрандасқан, Ерігіп аңгал батыр, маңгаз байлар: "Бойгеге қобызың қос" деп сүрасқан. Қалқасы қалың Найман қалаган соң, Қойлыбайың бойгеге қобыз қосқан.


Найманның үлы дүбір сол асында, Әлеумет алқа-қотан доц басында. Лйиала ыгай-сыгай, жақсы жайсаң, Койлыбай қобычымсн ортасында. ГЗас болып батыр Парақ қалаган соц, Бойгеге бақсы қобыч қоепасын ба? Қойлыбай сонда айтады шақырып ап, Ыңгайлы бір бочбаланы оч қасына: "Лт шабатып жерде бір сексеуіл бар Жарыи оскеи жаііапныц жаргасына. Қобычды сексеуілге байлап таста, Мен сенем жын Қақаман жолдасыма". Қалыц Найман бойгеге қобыч қосып, Шуласып отырысты доц басында. Бір кечде ат келетіп мечгіл жсгті, Бочбала ат алдынан шауып кетті. Сол уақыт жай огыргап Қойлыбайды Лурақ қалшылдатын, дірілдетті. Лучынан қанды кобік бүрқ-бүрқ етіп, Жап-жалацаш қылышты қобыч егті. Кочдері қып-қычыл боп қанга толып, Сарыны сар даланы күңірептті. Бір мечгіл екиіндетін, долдандырып, Пір мечгіл жыны буыи күбірлепі. Қалыц күмды к*ш-кдра бүлтка қосып, Қычыл жел күйындатын дүрілдетті. Жан-жақты ыц-жыц, у-шу дауыс қаптап, Шапқылап жын-перілер дүбірлепі. Осылай ойнаи, сарнап бақсы жагты, Қалжырады, қап-қара герге батты.


Сол кечде ат келетін күба жонды, Түтіндсй будақ-будақбір шаң жанты. Сол шаңның оргасында бір сскссуіл Ербсңдсп ойнақ салын келс жагты. Екі басы жерді үрын кечек-кечек, Сабалап қырды жол қып жаралапты. Байлапган сексеуілге қобыч берік, Коч ашқанша жиынга келіп қапты. Сскссуілді қопарып алып келіп, Кақаман жүбатады ерке қартты. Кобыч кслді, К^йлыбай кочіл ашты, Калын ел гамашадан тас боп қагты... Ертеде ел бар екен қалың Найман, Качақта бақсы асқан жоқ Койлыбайдан. Кақаман, Нодір шолақ қолдаушысы Шаршамас шабарманы - багыр Шайлан. Найманның арыстапы - батыр Парақ, Өмірінде жан ба Барақ жаудан тайган? Жарасқан бай мен батыр, би мен бақсы, Алыста елестейсің чаман қайран! Айрылдык балпаң басқан батырлардан, Лучынаи уыч тоіілген маңгач байдан. Қүдай-ау, албастының ойнагыдай. Мынау сүм чаманга кеч қылдың кайлан? Шіркіи-ай, кер чаманды күл қылар ем, Бата алсам Багаиалы Койлыбайдан!...


ОҚЖЕТПЕСТЩ ҚИЯСЫНДА Арқада Бурабайға жер жетпейді, Басқа жер ойды ондай тербетпейді. Бурабайдың көлі мен Көкшетауды Кормесең көкіректен шер кетпейді. Қиясымен бүлт құшқан Оқжстнестей Басқа тау ойды аспанға орлегпейді. Арқада Бурабайға жер жетпесе, Алашта Кенекеме ер жетпейлі. Кокшеде күңіренген Кенем қаііда?! Дариға, жүрегімді дерт өртейді! Кокшені күндіз-түні мүнар басқан, Қап-қара бүлттарменен қүшақтасқан. Алдында бүйра жалды Болек тау түр Кокшеге қосылмаққа қойнын ашқан. Мөп-мөлдір, дөп-доңгелек кол ортада Жел ойнап ақ бетіне меруерт шашқан. Сол көлдің жағасында Оқжетпес бар, Жасаған мүнарадай құйып тастан. Найзадай Оқжепестің қиясына., Жалғыз-ақ Кенекем ғой қадам басқан. Алашта талай-талай ерлер откен, Ерлерде Кенекеме кім бар жеткен? Сүйремей елін орге, корге сүйреп, Ер емес, "ершіктер" ол елді еңіреткен. Жалғыз-ақ Кенекем ғой қайрат қылған, Казақты қүтқарам деп қалың орттен. Бір кезде Кенекемді ойлар билеп,


Бір озі Бурабайға кезіп кеткен. Артында Оқжетпестің үңгір тау бар, Сол тауда бірнеше күн мекен еткен. Бір түні тым қүтырып жел ойнады, Жынды жел қатты сақ-сақ күле ойнады. Бетінен жел кеп сүйіп алғаннан соң Кобіктеніп кол екеш кол ойнайды. Сол түні сонау үңгір тау ішінде Крбағын қарс жауып Кене ойлайды, Қамалган қазағына жол таппаққа, Жүрегін тілім-тілім тіле ойлады. "Қазағым, ханын да мен, қараң да мен, Сен үшін жаным қүрбан", - деп ойлады. Кенекем қүлаштаган ой теңізін Бүлдыртқан бүлдыр заман қыран көзін. Бір кезде серпіледі, шығарған соң, Ойлардың "үһ" дегенде у лебізін Келеді маң-маң басып Оқжетпеске, Күмдарга жолбарыстай тастап ізін, Көзін жүмып қияға шықсам-ау деп, Ойлады жоғарыға жонеп жүзін. Сол минут Оқжетпестің қиясында Жіберсе козін ашып, кореді өзін. Кенекем К^раңгы Нажағай Карагай, Томенде

козін ашып таң боп қатты, коз кормейді ешбір затты... маңайында жарқ-жүрқ етіп, сыпсың біткен шулап жатты. Оқжетпестің етегінде,


Толқындар тасты сабап, тулап жатты. Кішкене сескенгендей болғаннан соң, Кенекем аузына алды аруақты... "Аруақ" деп алғанша аузын жиып, Кореді қарсы аддында өппақ қартты. К^рт сонда қозғагандай болды басын, Қолыменен котерді түкті қасын. Ойнаган ақ бұлттай денесі аппақ Жасаган бұлт ішінде барлық жасын. Күңіренген колдердің көбігімен, Жугандай аппақ қылып сақал-шашын. Ізгі қарт "о" деп аузын қозғағанда, Томенде судың шуы болды басым. К^рт сонда күңіреніп: "Аманбысың, Кенежан - елдің ері жолбарысым! Кенежан, берірек кел, сырттан балам, Ел үшін елсіз жерде жортқан балам, Сақтайтын козден-тілден сендей ерді, Ата-пір, қасиетті мен қарт бабаң. Өз қолыммен томеннен тартып алдым, Қияда күтіп сені сансыз заман. Ел үшін еңіреп туған жолбарысым, Білемін жүрегіңде бар бір жараң. Сені улаган қазақтың қайгысы ғой. Дарига, қазагыңның күні қараң. Алаштың алдын қара тұман жапқан. Мынау орыс обыр ел еміп жатқан, Заман азган шағында адам азбақ. Кеп ерлер жаумен бірге елін шапқан.


Кешегі Абылайдан азып туған, Уоли анау қар қатынмен басы қатқан. Шормандай шолтандаған шолақ билер, Орыстың шекпеніне елін сатқан. Кенежан, елің қалды жау қолында, Алып кет алашыңды осы жақтан. Тайсалма, тоуекел қыл, батыр балам Арсыга дүга асырар мен қарт бабаң. Еңіреген ерге серік жолдас болар Балауса жас жолбарыс інің Науан. Жау қалың, азгантай ел, азғандай шақ, Болғай ед аруақ жар, құдай панаң. Мерт болсаң мақсатыңа жетпей егер, Сол сагат мен осы жерде тасқа айналам. Алашта тагы сендей ер тууын, Тобеде тас боп шогіп кутіп қалам". Томенде тулай-тулай толқын олді, Тамашадан таң болып біраз тұрып, Козін ашып, Кене озін жерде корді. Сол кеткеннен Кенекем кете барды, Жанына жас жолбарыс Науанды алды. Алашты алып шығып ел қылмаққа, Орысқа аш бөрідей ойран салды. Үйсін, Дулат, Қырғызбен қол ұстасып, Кдотаймен қатынаспаққа ой ойланды. Біле алмай надандықпен ердің ойын, Сорлы қыріыз мерт қыдды арыстанды. Арыстан Алатауда мерт болғанда, Оқжетпесте тұрған қарт тасқа айналды.


Содан бері бірталай заман отті, Алашты улай-улай жаман отті. Түлпар - тулақ, ер арып, аруақ боп, Сарыарқа сайран жердің сәні кетті. Жолбарыстар жортатын сар далада Қорсылдаган доңыздар мекен етті. Жалгыз-ақ Оқжетпестің қиясында Шоккен қарт күн шығысқа түзеп бетті. Коп заман талмай-тозбай тау басында Алаштан Кенекемдей бір ер күтті. Арқада Бурабайдай жер болмайды, Алашта Кенекемдей ер болмайды. Кене арыстан мезгілсіз мерт болды гой, Алашқа бүдан да зор шер болмайды. Ел азды, Арқа тозды, қайғы басты, Күңіреніп біздей бейбақ жыр толғайды. Қүдай-ау, моңгілікке қаргамасаң, Кенедей енді неге ер тумайды?! Кене жоқ, ізін басар іні де жоқ, Дариға, жүрегімді дерт улайды.


БАТЫР БАЯН Бірінші тарау Жүрсгім, мсн чарлымын жаралыга, Сүм омір абақты той саналыга. Қьпыл тіл, қолым смсс, кіссндсулі, Сондықтан жаным күйіп жанады да. Қу омір қьпыгы жоқ қажытқан соң, Толганып карауым сол баяіъіга. Түйінніц тоқсан түрлі ііісшуі бар Әдсмі сргсіідсй баяіъіда. Әдсмі откснді ойлап айнымасам, Сүм омір күппі уын аяды ма? Сргсгі уатпай ма баланы да, Со і сиқыр гой, жачбай ма жараны да? Ақып да бір бала гой айга үмтылган, Сркімсн очі-ақ отқа барады да. Жай гақгақ жабайыдан жол қалганда, Қапды ор боп ақын жолы қалады да. Ойлайды, күнірспсді, голгайды ақын, Күрсініп коннс жас алады да. Лқында адам^атган дос болмайды, Жалгыч-ақ сырып сойлср қаламына. Мсн дс ойды агытамын қаламыма, Арқаныц коч жібсрссм алабына: Сарыарка - сары дария, қиыры жоқ Кс І болсып, қандай қыран, талады да. Ііпіндс сары дария коч гоқтатар Кокінсгау - Сарыаркапыд аралы да.


Кокшсде күні кеше койдай орген Түрлі аң: борі, бүш, маралы да. Аирылып асау, ерке аңдарьшаи Көкшенің тас жүрегі жаралы да! Аркада жер жешейді Бурабайга, Бөленген бүйра сыпсың кдрагайга. Бүлт күшкан моңгі мең-зең Кокшетауга Бөлектау: "Ой, бауырым!" - дер анадайда. Оқжетпес пайза қия - қыранга үя, Қарасаң жанның шері тарамай ма? Солардың ортасында Бурабай көл, Моп-мөлдір, дои-доңгелек үқсайды Айға. Бурабай - Арқа аралы, жер еркесі, Ертеде коиыс болтан Абылайга. Бауырында Бурабайдың қалың агаш Кокшенің жалыменен біткен жалгас. Арудың ақпен өрген түлымыидай Қарагай. кызыл қайың, тал аралас. Ертеде жел отпейтін қызыл агаш, Дарига. бүл күндерде жап-жалаңаш! Қабіріиен әулиенің алашқа артық Ертеде Абылайга орда болган агаш. Ордасьш сол агаштагы Абылайдың Меккедей тәуеп қылган тамам алаш. Қиын күп тугаи алаш баласына, ШүІЗырыіі жапанның сар даласынла. Кез б(унан жаулан үркіп "Ақтабанга" Дүшпаішың қ;шғаңдай боп табасына. Арқаі-а аяқ салып, түскен барып


Пкі оттыц - орыс, қытай арасына Күпдсрде соиау - қара, тапсыргап сл Тагдырын ЛГн,ілайдаи даиасыиа. Сол күндс сл қоргаган Лбылайдыц Қылсац да ач қаніна тоуеп моласыпа. Ллыстап орыс, қытай - ауыр салмақ, Жақыннан тыншытпайлы қалыц қалмақ. Лргында - ор, алдыпда - кор, жан-жағы жау, Дагдаргап алаш еиді кайда бармақ? Сол кечде елге қоргаи болгап Лбылай, Коп жаудыц біріи іиауын, бірін арбап. Күпдердіц бір күнінде хан Лбылай Қалмаққа - (ойына алды) - ойран салмақ. Ханынан: "Лттан!" - дегеп соч шыққан соц, Ордага батыр, билер келді андан. Жиылды оцшсц ноян, ыгай-сыгай, Байжігіі, Тасболат пеп би Толыбай, Тубасга Лбылайды хан котергсн Қамқоры Қарауылдыц ііісшсн Қанай. Лшуы жауган қардай, шоккен нардай Қарт қыран Қанжыгалы қарт Богенбай, Боксціц жас жолбарыс жеткіншсгі Лучынап жалын інашқан жас Жанатай. Найчасып нажагайдай ойиагатын Жас барыс Босентиін Сарымалай. Балгалы, екпінді оттан Орачымбет, Сіргелі, шаіішаң оқтан ер Елшібек, Очіне гірі жаиды тсц кормейтін Тәкаппар Қошқар үлы ор Жонібек.


Қалданга ханмен бірге іүгқын болган Жолдасы Абылайдың батыр Жобек. Майданда от шашкандай оқ шаіпатын Сырттаны Бәсентиін ер Сырымбет, Осындай оңшең кокжал жиылысты Күңіреніп жолбарыстай: "Жау кайла?" -ден. Әрі акын, орі батыр Қарабүжыр, Лйгатын орлеи барын аспанга сыр. Бүкдр мен Тәтікара қосылганда, Толқынды гүңгиық боп гогілер жыр. Осылай думанменен күндер отіл, Батырлар ерікті енді жатканга қүр. Лттан деп олі айтпаган Абылайга Кокжалдар дей бастады: "Жүр енді, жүр!" Ллайда Лбылайдан соч болмады, Сондықтап бүгып, бықсып туды күбір. Жиналган оңшең борі Бурабайга, Алаштың кебесіндей1 ічгі жайга. Батырлар бүгаудағы арыстандай, Абылай түңгиық бір терең ойда. Борі де ел қорганы - батыр, билер, Аттанбай тек жатудан таппай пайда: "Жүрелік, жау басынар!" - деген сочбен Салады Қанай биді Лбылайга. Би Қанай: "Бү калай?" - деп бастаганда, Лбылай сүрайды одан: "Баян қайда?" "Қанайым, ойың удай, тілің шаяіі, Лмал не, келген жоқ қой батыр Баян. КсОе - ҚІІГГШ маіъііііісыііліі


Кои жаудыц албастысы, сл сркссі Паянның батырлыгы алашқа аян. Паянның аруақіы қүр атынан Коп қалмақ болмаушы ма сд қорқақ қояи? Наркссксн, орттей есксн, қайтпас болат Паянсыч қанатымды қалай жаям?! Пи Канай! Лпаибайды хан Лбылай, Кслмссс қаидыбалақ батыр Баяп!" Дсгсп соц ойы гепіч хан Лбылай, Ляилап батырларга қайтты Кипий. Байлаулы борілсрді ьгм қылмай, Ксстелси, сочбсп сииап айпы Кяичяй, Кұндсу мс, котсру мс? - кім біліпті, Пагырлар десгі жалгыч "Паяи бала-ай!" Кокшепіц бауырында оңшсң кокжал Күцірсніп күтіи жапы күндер галай. "Жау!" - дссе жагиайтүіып багыр Паяи, Лиырм-ай, келмеуінің моні калай? Жас Паян жауды талай кор.мен пе сді, Соргалан сүңқардайып тонбен пе еді. Майданда жолбарыстай жаліыс ойнап, Сан қолга аіп борідей кірмеи пе еді?! Жсбссі кобе1 бүчып, жүректі үчбей, Найчасын, сіро, жалган сермеп пс еді? Біріп айт, бәрін айг та, баскл батыр Паяндай "алашым!" - ден еңіреп пе еді? Пүл жолы кешігуі жай емсс қой, Түлпарым ксч болды ма орга, гсгі! КяГіе - сііуыт


Арқада бір озенді дер Обаған, Сол жерде Уақ елі қоныс қылган. Ертеде өрттей өжет сол Уақтың Ер Кокше, Ер Қосайдай ері болган. Сол ері ерте күннің, ер Кокшенің Носілінен қайтпас алмас Баян туган. Баянның ер ағасы - батыр Сары, Қос қыран тізе қосып жауын қуған. Айналып оны айт, мұны айт, Ер Баянды аит, Ер Баян алашының бетін жуған. Ол күнде аз қазақ пен қалың қалмақ Қыран мен қара қүстай алысқан шақ. Баласы алты алаштың Абылайдың Астында ақ туының табысқан шақ. Қазақтың батырлары борі қыран, Сонда да бір батыр жоқ Баяндай тап. Жауының бір жорықта бір сұлуын Ер Баян алып қайтқан артына сап. Баянның алып қайтқан сол сүлуы Баддырған бобек дерлік, он торт жаста-ақ Сол сұлу сұлу екен атқан таңдай, Бір соган бар сұлулық жиылгандай. Торғын ет, шапактай бет, тісі меруерт, Создері - су сылдырлап құйылгандай. Бір улап козқарасы, бір айнытқан, Жүлдыздай еркелеген сонбей-жанбай. Лебізі - жібек лебі, жүмақ желі, Кәусардай татқан адам қалар қанбай. Шын ер ғой батыр Баян алып қайтқан Еліне сол сүлуды, естен танбай.


Ер Баян жас сұлуды алып келген, Сұңқардай бабындагы сұқсыр корген. Қан жауып екі козін қанды балақ Ілмекке қоңыр қазды коңіл болген. Марал бар оққа үшпайтын, тым сақ бірақ Кезеңде кез келсе де қандай мерген. Болмасын жас сұлудың білгеннен соң Ер Баян қарындас қып ерік берген. Алайда ер алысқан жүрегімен Теңізде алысқандай күшті сеңмен. Калмактың қайсар қызы қайырылмаган, Болаттай жасу білмей, майырылмаган. Жап-жас қыз, сұмдыгы мол, сыр бермейді, Жандай-ақ ойдан аулақ қайғырмаган. Алаштың ауры боп кетсе-дагы, Жанымен оз жұртынан айрылмаған. Сүм сүлу анадайдан "агатайлап", Баянда жан қоймаған жандырмаган. Сонда да сыр шыгармай батыр Баян, Жастық қып жанын естен тандырмаған. Осылай іштен күйген батыр Баян, Баянның батырлығы алашқа аян. Баянның інісі бар он бес жаста Борінің болтірігі - бала Ноян. Ноянның бар ақылы білегінде, Билеген асуа жүрек, қайнаган қан. Келгенде-ақ сүлудың бір қарауынан Ноянның жүрегінде үшқын туған. Сол ұшқын ортке айналып, жап-жас Ноян Алысып жүрегімен, аласұрған.


Жастықта жалынданып сүйген қандай! Баладай оксіп жылап, күйген қандай! Көрмесең жан-жарыңцы олгендей боп, Қайгырып күлден кебін кандай! Кеудеңе жан кірмей ме, козің шалса, Өмірің жаңа ағарып атқан таңдай. Кеудеңді қасиетті соуле кернеп, Жүрегің сол минутте жарылгандай. Не дерсің салпаң құлақ есектерге, Өгіздей омір сүрген сүймей-жанбай! Ноян да сол сұлуға - тотті балдай, Молдіреп қараушы еді козі талмай. Мас болып, дене тугіл, жаны елжіреп, Жүтқандай сол сәулені демін алмай. Алайда бұзық ойдан аулақ еді, Сұлуға тоңірі коріп табынгандай. Жанса да жап-жас Ноян, сұм сүлу қыз Коп заман жүрді бірақ коз де салмай. Сонда да кейбір кезде ақ бетіне Бір норсе жүгіруші ед ыстық қандай. Айга алтын күн нұрынан соуле бермек, Шалқыган махаббат-от аспанга орлеп. Жүрегін озі сүйген отты жүрек Оятпақ тас болса да, зарлап тербеп. Басында сыр бермеген сүм сүлуга, Біраздан бола бастар күлкі кермек. Нояннан о да козін алмас болды, Күйдіріп жас жүргін жалын кернеп. Шешілді екі жастың жүмбақтары Екеуі бір іңірде сайда кез кеп...


Сикырлы гүлге оранған жібек майда, Сылдырлап сылк-сылк күлген терең сайда Ерке өзен жанын ортеп, жармен ойнап, Сүйгізген ак бетінен күміс Айға. Сондай бір жібек кеште жаны ортеніп, Екеуі "оу!" дескендей барган сайға. Аулақта сүйіскен жан үшырасса, Еріксіз тамырларга у тарамай ма?! Анттасып, айрылмасқа соз байласып, Бастық деп арсыға адым санамай ма? Жас Ноян қызды коріп от боп кетті, Көздері қызыл жалын шок боп кетті, Жер мен кок, ай, жүлдызды түман басып, Бір қыздан басқа норсе жоқ боп кетті. Келді де қызга жалын создерімен Шыгарды жан үшырып іштегі ортті. Бір күйіп, бір суынып, бір елжіреп, Біресе жас баладай жасын токті. Өртемей отты жүрек қоймақ па екен, Тақады сүлу қыз да бетке бетті. Қыз сонда: "Ноян бауырым - кебем!" - деді, "Мен сенің сүйгеніне сенем", - деді. "Сүйемін мен де сені, тәңірі куә, Тон түгіл жаным саган берем?" - деді. "Нояным, бірақ сенен қалауым бар", Деді де сүлу ойға тереңдеді. Сүлудың сырга толы торгын беті-ай, Бетінде ешбір толқын корінбеді. Біраздан коздеріне жас молдіреп, Жас сүлу жылап түрып күлімдеді.


Қыз сонда:"Қалауым бар, Ноян батыр, Адасқан аққу қустай мен бір пақыр. Арқаның аруы боп жүрсем-дағы, Алыста туған, ескен жерім жатыр. Өткізген балаусадай бобек күнім, Барқыттай белес-белес белім жатыр. Аибынды арыстандай қүмда кезген, Күңіреніп қалың қалмақ елім жатыр. Барқыт бел, қашқан қалмақ қалсын адыра, Ата-анам - айым менен күнім жатыр. Ер Баян біздің елғе барған еді, Коп қойга кокжал ойран салған еді. Бобегін шырылдатып ап кеткенде Ата-анам жылап-зарлап қалған еді. Сорлы анам көкірегін кокке сауып, Қан жылап менен бір ант алған еді. Ол анты: "Елдің шетін, анаң бетін Бір көрмей, қозым, ерге барма!" - деді. Анама созім - анау, озім - мынау, Жас Ноян, жүгінемін ер деп сені. Кор болсақ, корді кормей, тәңірі оңдай ма, Ер Баян неге баткан терең ойға? Мен сорды коргеннен-ақ сүйген Баян, Қосылсақ, Баянга ауыр дерт болмай ма? Биікке кетпей киік ойда ойнаса, Ашулы арыстанға мерт болмай ма? Екеуміз Сарыарқадан сапар қылсақ, Қатерсіз қосылуымыз берік болмай ма? Қаны бір ел еді ғой қазақ, қалмақ, О да бір саған туған жүрт болмай ма?!" -


Деп сұлу сыбырлады сиқыр созін, Толтырып меруерттей жақса козін. "Шыдашы, коне күймей!" - дегендей-ақ, Ноянга тақап түрып жалын жүзін. Жас Ноян жас қанына түншыққан соң, Үмытпай түрсын қалай озі-озін! "Жарайды, даярмын!" - деп айтып салды, Ойналып бір минут та қылмай төзім. Сол сайда уоделерін бекітісіп, Екеуі аймаласты ыстық жузін. Сол уақыт мезгіл екен дол таң алды, Тозім қып албырт Ноян күтпей таңды, Жүгіріп жан үшырып, жаяу барып, Жылқыдан екі жүйрік таңдап алды. Азырақ азық алып, қару-жарақ, Жүйрікке осем обзел түрман салды. Сөйтті де Сарыарқамен есендесіп, Екеуі ескен желдей кетіп қалды. Кетті олар. Соске болды, ауыл түрды, Алдымен Ер Баянга хабар барды. Боз үйде жатыр екен Баян жалгыз Керілген күнге еркелеп жас жолбарыс. Ауылдың ақсақалы созді әкелген Деп бастап: "Баян-айым, бір масқара іс Өткен түн болып қапты..." - деп шүбыртып, Жаудырды екі жасқа нәлет-қарғыс. Алайда жас Ноянды ақтай сөйлеп, Дей берді: "Қыдды-ау бізге қалмақ қар қыз!" Ер Баян сүп-сүр болып деді жалгыз: "Жарайды... Бар, ақсақал. Ойланармыз".


Боз үйде жалгыз қалып Баян енді, Жаралы жолбарыстай күңіренді. Қоргасын миын, ойын томен басып, Ақылға алғыр қүстай ашу тонді. Бір көк сүр түс енгізіп бар денеге, Сүм жүрек қанды өзіне жинай берді. Ақыры ашу ерді билеп кетіп, Жалп етіп сонген шамдай ақыл олді. Өлді ақыл. Атып түрып батыр Баян, Боз үйден оқ жыландай шыға келді. Ер Баян сол кеткеннен кете барды, Мініп ап белдеудегі кок түлпарды. Дулыға, қалқан, кобе қалған үмыт, Белінде жалғыз-ақ бір садақ бар-ды. Бауырынан Обағанның сыргып етіп, Арыстан айдалада дүбір салды. Дауылдай талмай есіп, желдей үшып, Түс ауа Жолдыозекке жетіп қалды. Кермиық Жолдыозектің даласында Алыстан текі қара козі шалды. Атығай қоныс салған Жолдыозекке, Қүнарсыз, ащы татыр сорлы озекке. Жолдыезек - жолсыз езек, қүтсыз, отсыз, Алдымен жау да салған қолды озекке. Айрылып байлығынан, коп соққы жеп, Кез жасы Атығайдың толды озекке. Алаштың Асан Қайғы данышпаны Кетпеген "Қанды езек" деп, тіпті текке. Ежелден қүт дарымай, қагынган жер, Қаиғылы бір іс болды сол озекте.


Алыстан екі қара корді Баян, Кілегей қара бұлттай төнді Баян. Ой жоқ боп, жүрек шоқ боп, қүр екпін боп, Сүңқардай соргалаган кедді Баян. Қыз түгіл, қаны бірге оз бауырын Танымай қалгандай да болды Баян. Байланған белде сала садагына Қалшылдап қалды салып қолды Баян. Ашуын арыстанның байқаған соң, Майысып түра қалды жап-жас Ноян. Жас Ноян жүйрігінің мойнын бүрды, Жас Ноян Ер Бяанға қарсы жүрді. Жақындап келіи қалып ағасына Түсінен шошыды да, тоқтап түрды. Жапанда аға-іні: Баян, Ноян, Алып кел коз алдыңа Аи мен Күнді. Дүрысы - күміс күлген күндізбенен Түнерген қара бүлттай қара түнді. Алайда, ерке бүлан Ноян-үлан Ашулы ағасына қарап күлді. Бір күлді балдырғандай Ноян бала, Ашылған шешек жарып гүлдей жаңа. Еріксіз сотқарлығын кешіретін Еркелеп ерке үландай күліп қана. Корсе де дауыл гүлді - басылмады, Ер Баян арыстандай жаны жара. К^лшылдап, козі қан боп, қолын алмай Байланған садағына белде сала. Жас Ноян: "Жан көке!" - деп сөз қатқанша, Сүлу да жетіп келіп: "Баян ага!" -


Дегенше, қалды тартып батыр Баян, Баянның батырлығы алашқа аян. Оқ тиіп жүрегінен қүлап түсті Атынан бүктетіліп бөбек Ноян. Жын шуы басқандай боп естімеді "Жан көке, аға!" - деген созді Баян. Садағын сол секундте тартты тағы Бір ашып, бір жүмбай да козді Баян. Үстіне інісінің денесінің Түсірді тагы үшырып қызды Баян. Екі жас аттарынын үшып түсті, Түскенде бірін-бірі күшып түсті. Жүректен атып ыршып шыққан қанмен Жалғыз-ақ "Аһ" десті де, "Жаным!" - десті. Қомагай қара топырақ бүлкіл қағып. Асығып екі жастың қанын ішті. Күлдей ку, түнжыраған түндей болып, Жия алмай, қүр теңселіп, ақыл-есті, Түрды да біраздан соң батыр Баян, Атынан есі ауғандай қүлап түсті. Бірталай талғандай боп жансыз жатып, Тұңгиық көмескі көп ойга батып, Ер Баян есін жиып, екі жасқа Бір қарап қара тастай қадды қатып. Сол кезде сар дала да күңгірт тартты, Еңкейіп бара жатты күн де батып. Қүшақгап ақ селеуді жылады жел Өзінің қасірет жырын қоңырлатып. Қүшақтап екі жасты күңіренді ер Козінен ыстық жасты сорғалатып.


Кайғыдан жарылгандай қайнар жүрек, "Уһ-уһ!" - деп үзілгендей есіл өзек. Қасіреті қара түндей Ер Баянның Алдында бүддіргендей екі бобек. Аузынан уыз шыққан екі жасты Ер Баян сүйді қүшып кезек-кезек. Жапанда жапа-жалшз еңіретті ерді Әлгіде ойды улаған ашу кезеп. Ашудан бүғып қалған қорқақ ақыл Күбірлей бастады енді: "Мүның не?" - деп. Зарланып күңіренді батыр Баян, Мегідде күңгірт тартқан кешке таман: "Кең ақыл, отты қайрат, сырттаным" - деп, Ер едім еркелеткен алаш тамам. Сындырдым аз ғана Уақ елім белін, Елімнен кетіп елді қайдан табам? Жейтүғын оз күшігін болдым борі, Ісімді мынау ағат немен жабам? Қарабет болдым алаш баласына, Ер дер ме енді мені Абылай данам?! Жорыққа ку қалмаққа жүрдім неге? Тобына кок борідей кірдім неге? Тотті бал, балауса тал жас сүлуды Кор болғыр, екі козім, кордің неге? Садақпен жүрегінен тартып кетпей, Жыландай бауырыма сап келдім неге? Әйелдей баса алмайтын жүрек жынын Есалаң жүрекке ерік бердім неге? Буынып сол боз үйден шықпай өлмей? Атылып оқ жыландай түрдым неге?!


Ойламай, белді бекем будым неге? Козымды қас дүшпандай кудым неге? Майысып Ноян қалқам, ерке марқам, К^сқиып қарсы алдымда түрдың неге? Бауырыма тас жүрегім жібімеді-ау, Бір ата, бір анадан тудым неге? Салдырап шіріп қалгыр саусақтарым К^нымен оз қозымның жудым неге? Күносіз екі жасты олтіргенше, Өлмедім ішіп уын удың неге?! Сүлу-ай, қалмай маган ердің неге, Жыландай бауырыма кірдің неге? Қадалды оқ-кірпігің жүрегіме, Жүрегім тілім-тілім тілдің неге? Жүлдыздай аспанда алыс жымыңдаган Алыстан "ағатайлап" күлдің неге? Секіріп суда ойнаган шабагымды, Сүм сүлу, қармағыңа ілдің неге? Тірлікте бетіңнен бір сүйе алмадым, Тіл тартпай, ерке тотым, олдің неге?! Күй, жүрек! Кол бол, жасым! Өртен, ішім! Алдымда айнам жатыр бобек пішін. Сүм садақ кетсе де үзіп жас жүрегін, Жойған жоқ қүлыншагым ерке түсін. Сорлы агаң атып жығып оз інісін, Иіскейді енді зарлап аппақ тосін. Тартқанда сынбадың-ау, сүм садагым! Кайтейін, арымадың, арда күшім! Жоқ, әлде, жоқ... жоқ.. Әлде... Өлтірдім бе, Інімді алты алаштың насымы үшін?!


Арқамдай жер жүзінде жер бола ма? Аибынды алашымдай ел бола ма? Алашта ертеде откен екі арыстан: Ер Кокше, Ер Қосайдай ер бола ма? Солардын нәсілінен Сары, Баян, Барыстай ойын салган сар далада. Інісі Ер Баянның, жасық Ноян Атадан азып туған дер бола ма? Құл болса бір қыз үшін балдырғаны Алашқа бұдан да ауыр шер бола ма?! Дарига, жүбанамын, жел ойменен, Тартпадым сұм садақты бұл ойменен. Тандырган мені есімнен гашықтық қой, Бір тынбай сұр жыландай жаным жеген. Өз бауыры, оз сүйгенін озі олтірген Болар ма, сіро, сорлы адам менен?! Алдымда "Көкежан!" - деп күліп түрган Садаға кетпедім ғой, қозым, сенен. Ел беті енді маған болсын арам, Алашым, аттанамын, жауында олем!" Деп зарлап, күңіренді жаралы ер, Айрылған екі жаннан қаралы ер. Зарланып козінен қан тамшылатты, Тұңгиық жанды жеген қап-қара шер. Жүрегі тас болса да шыдай алмай, Қамығып, қайғы басып, күрсінді жер. Молайтып минут сайын қасірет жырын Жанында оксіп-оксіп жылада жел. Бозарып бел артынан таң аткднда, Соққыдан сенделгендей, тұрады ер.


Күміс таң жерге күміс сәуле шашты, Сәуле мен караңғылық араласты. Алыспас адал, арам бекерге үзақ, Жеңіліп караңғылық жылжып қашты! Сол кезде жаны жара батыр Баян, Үңгір ғып қара жердің бетін ашты. Жапанда қазған суық тар үңірге Котеріп комді океліп екі жасты. Топырақ екі жанын жасырған соң, Ер Баян тагы кол ғып төкті жасты. Ер Баян комді екеуін доң басына, Түсірмей бір топырақ ортасына. Ап шыққан қаруларын сүйіп-сүйіп, Ноянның комді бәрін оз қасына. Отырды топыраққа үзақ басын қойып, Шомылып қанды ыстық коз жасына. Аздан соң мінді атына батыр Баян Сиынып бір жаратқан алласына. Жолбарыс жортып кетті бетін түзеп, Шаңдатып, Абылайдың ордасына. Жас Баян жауды талай корген еді, Сорғалап сүңқардайын төнген еді. Майданда жолбарыстай жалғыз ойнап, Сан қолга аш борідей кірген еді. Жебесі көбе бүзып, жүректі үзіп, Найзасын ылғи дәлдеп сермеп еді. Бірін айт, борін айт та - Батыр Баян Түганнан "Алашым!" - деп еңіреп еді. Көкжалдың осы жолы кешіккені, Осындай түлпар орға кез кеп еді.


Екінші тарау Өткен күн таң-тамаша ертегі гой, Ерлері ертегінің орт еді ғой. Айрылып от екпінді ерлерінен Алаштың жанында ауыр дерт еді ғой. Сонау дерт түгелімен ауып маган, Дарига, жүреғімді ортеді ғой! Ер кормей, корден баска, сүм омірде Шерлі жан шерлі кеңес шертеді гой, Жадырап жаным, шерім тарқар еді, Кеңесім тыңдаушыға сала алса ой. Күңіреніп ойлаганда алаш жайын, Жанымды орай берсе улы уайым, Кеудеме күннің нүры толғандай боп, Жырлаймын алты алаштың Абылайын. Арсыға асқандаймын, тәуап қылсам, Кебедей Абылайдың Бурабайын. Күңіренген жырымменен мен разымын Алаштың жоктай білсем Баян-айын. Жырлаймын, күңіренемін откенді ойлап, Кеудеме улы уайым толған сайын. Кірейін кеңесіме күңіренткен, Ер Баян жонелді енді Жолдыозектен. К^мшыны көміп-коміп алды батыр Ашуын алатындай түлпар коктен. Мүңайып моңгі мүңды белдер қалды, Жынды жел сақ-сақ күліп сүйді беттен. Жан-жақга жас қайындар қала берді Иіліп одеппенен солем еткен.


Ер жортты. Сәске болды, көзі көрді Кокшені бал алысқан аспан-көкпен. Кокшеде оңшең кокжал аялдаган, Қырандар қанаттарын жая алмаган. Ханына Абылайдай: "Болады!" - деп, Бір берген созден ердер тая алмаған. Ерігіп, әңгіме қып откен күнді, Канішер Болат жайын баяндаған. Қайратка кұса болган сол қырандар Алыста қара корді аяндаған. Жақындап қара ордага келген шақта Шықты айғай топтан шулап: "Баяндаган!" Аяндап топқа тура кедді Баян, Келді де кепке солем берді Баян, Кудай боп құс төресі топ торінде Отырған Абылайды корді Баян. Басқаға мойын бұрып бір соз қатпай, Абылайға балпаң басып жүрді Баян. Бәйтерек тұңгиыққа тонгеніндей Алдында қол қусырып тұрды Баян. Тұрды да деді: "Алдияр, сөзім қысқа, Екенім менің Баян алашқа аян. Алдияр, ел агасы, ханым дана, Алашқа ауыр күнде болған пана. Кешігіп, күнолі боп, енді алдыңа Келді ерің іші жалын, жаны жара. Түңгиық кез болды ғой кешуі жоқ, Болмаса шыкқанда "Аттан!" ер түра ма? Талқыға жан жарасын сала алмаймын,


Монімді мен айтпайын, сен сүрама. Тілегім - енді жауга аттаналық, Қан корсе, кас қыранда шер түра ма?!" Абылай ерін күткен коптен зарығып, Қолынан Баян-айын алды тартып. Алдына отырғызып, күміс кернеу Керсеннен кокжалына берді сарқыт. Берді де бүгіп басын ойга кетті, Аскардай ой билеген моңгі қалғып. Аздан соң котеріліп жан-жағына Қарады жер жиһанның борін тар гып. Қарады, қыран созі қысқа бодды: "Таң ата жүреміз!" - деп берді жарлық. Ежелден Абылайда екі соз жоқ, Сөз шықгы: "Болады!" - деп, тарады топ. Топ тарап, ат-түрманын даярлады, Біраздан дамылдады ел, мезгіл түн боп. Жібектей жүмсақ жылы жаздың түні Бүлтымен қүшақтады Кокшені кок. Керілді ерке Кокше күміс Айға: "Соуленді, соулем, кобірек токші-ток!" - деп Бетінде Бурабайдың ерке толқын Бір тынбай, күліп жарды сүйді шоп-шоп. Түн отті. Жер шетінде алтын таңды Жорғалап, жүз бүралып, жел қарсы алды. Саргайып сары белден таң атқан соң Абылай қолга: "Аттан!" - деп хабар салды. Бәрі де болат түяқ бедеу мініп, Батырлар қатар түзеп келіп калды.


Жоңкіліп күзді күні көшкен бүлттай К^п-қара, ортасы ой боп, қол қозгалды. Асырып ертегіше айтқан жанға Крранар қайыспайтын жер шайқалды. Жоңкіліп кошкен бүлттай барады қол, Кейде қол түнерген тау, қайғысы мол. Кей кезде тентек толқын екпінімен Шу қойып, шабуылдап алады қол. Шаңы - бүлт, бүлты - шаңга айналган соң, Атаған ерлер жолын деп: "Шаңды жол". Тартты қол. К#лды орлер. Қалды беддер. Бастаған Бұғыбай басшы қол көрмес шол. Бірнеше төулік бойы тынбай тартып, Қол енді жүрді бойлап бір айдын кол. Балқаш қой, бүл айдыны, сылдыр қакқан, Балқаштың бетін мәңгі меруерт жапқан. Кдратал, Аягозбен - екі козі, Еркесі - Іле озені үзын аққан. Басы егіз ерке Іленің: Кеңес, Текес, Тәңірінің тентек Текес домін татқан. Бойында сол Іленің қалың қалмақ Абайлап Абылайды күтіп жатқан. "Кдйда, - деп, - қазақ?" бүрын желіккен жау Корген соң коп қазақты ойға батқан. Казақтың қалың қолы ерлер кілең, Батырды коп кдлмақгы ойға терең. Кдзақтан қулықпенен қүтылмаққа Тэңірі - Хантэнірі тауы. ( М. Жумабаевтың ескертпесі).


Кеңесті қос қоңтайшы: Үса, Серен. Жіберді, кеңесті де, жеті қалмақ, Создері: "Абылайдан бар да тілен! Ағаттық бізден болды, кешсін Абылай. Ақ отау, айдаган мал - борін берем. Тағы да ер басына бір ару мен Кара нар - айыбымыз, қалы кілем". Жеті елші осы созбен келген ханға, Каратып оз жауабын ертең таңға, Салады мынау созді хан Абылай Би-батыр, касыНдағы коп қыранға. Салса да, алдыменен өзі айтады: "Түспеспіз, тірі болсақ, алдағанға! Күні ертең не бергенін жолдан алып, Калғанын алсақ қолдан аргы танда. Ерлерім, ойым осы! - деді Абылай, Бүл ойды теріс дейтін адам бар ма?" Абылай айта қалса істің жайын, Би-батыр теріс дей ме Абылайын. Қалың топ тым-тырыс боп түрған шакта Дегендей: "Ерік иеде, біздер дайын!" Ерлігі алашқа аян батыр Баян Түрды да деді: "Алдияр, Абылайым, Мергеннің мылтығына қарсы жүрмес, Қырдағы адам түгіл қүландайын. Созімді не кектерсің, не жүптерсің, Ойыңды теріс дейді Баян-айың! Талқыга салмай шындық табылмайды, Қүл гана қожаны ылги қабылдайды.


Қу қалмақ күні кеше алдамап па ед, Шоңқитып Ой қытай мен Өр қытайды? Қытаймен күні бүгін жалғаспаса, Қытайға қалмақ неге қанат жайды? Абылай артық туған неге үмытсын, Қазаққа қалмақ сыры аяндай-ды. Қалмақтың қарты түгіл, қалшасы да1, Алдатпас, алдап кетер Абылайды!" Тоқгады Баян. Абылай тағы оз созін Қайта айтты, біраз шытып кәрлі жүзін. Хан да екі, Баян да екі қайырысты, Алмастан бір-біріне тіккен көзін. Жиналып көздеріне қызыл жалын Қалса да, сыр беріспей қылды төзім. Қалың топ хан ашуын байқаған соң, Ағытты "әрине" - деп, сөздің бөзін. Шешілді сөз, қол енді күтіп қалды, Елшінің ертеңінде келер кезін. Алты алаш Абылайдай аргымағын Алаштың аруағына пар қылатын. Бетіне Абылайдай ардагердің Келуді алты алашқа ар қылатын. "Бетіне келген жанды соғар кие!" Деп жырау, жауырыншылар жар қылатын. Баянның сөзін естіп кориялар Ішінен ерін аяп: "А шырагым!" Десті де күрсінісіп, кесіп қойды: Қайтар, - деп, - осы жолы, Баян, бағың!" 'Жас баласы


Серпілді соныменен қеңес енді Қол күтіп жатып қалды келер күнді. Жібектей жылжып етіп жаздың түні Таң қүлан, күн шыгыста, иектенді. Алтын Күн алыстагы арайынан Жарқырап шыгып жерге сәлем берді. Қол түрды, ауқаттанды, хабар күтті, Ерлердің еріккені аңға жүрді. Қол күтті, уақыт өтті, ерікті ерлер, Ауыр ой биледі Абылай кемеңгерді. Қол күтті, уақыт отті. Күн батар шақ, Жерде еді қой кошіндей калың қалмақ. Кең ойлы Абылайдай данышпанды, Ку қалмақ кеткені ме шын-ақ алдап?! Күн кірді арайына, шапақ батты Қап-қара толқындарга толды жан-жақ. Қол тынған бір толқынсыз түңғиықтай, Мүшкіл боп Абылайга бір соз салмақ. Іңірдің соңын ала хан Абылай Серпіліп ерлеріне қыдды жарлық. Ерлерін жиып Абылай, ел ағасы Сүрайды: "Мынау істің не шарасы?" Қырандар орі-бері толқысқан соң, Қанайы Қарауылдың, топтың басы, Саңқылдап суырылып сойлей берді: "Қытайдың қол үсыным шекарасы. Қалмақгы Қытай кірген зерттер болсақ, Қазақтың бірі қалмай мерт боласы!...." Түнжырай қалса-дағы хан Абылай: "Қайту!" - деп, создің болды бітуанасы.


Таң ата қол қозгалмақ кейін карай, Үрылган көңілі кдяу хан Абылай. Қол жатқан, жым-жырт басқан, таң да таяу, Жаліыз-ақ жатқан ояу Баян бала-ай: "Апрым-ай, алаш арын жоқтамастан Жөңкіліп бұл кайтудың мені қалай?" Деді де атып түрып топ ішінен, Ерлерден от екпінді, жолбарыстай Жүз жасты жолдас қылып тарта берді, Таң ата: "Қайдасың, - деп, - қалың Қытай?" Қол қалды. Жүз жолбарыс майданды ойлап, Тартады шауылмен Іле бойлап. Алдында ақ сұңқардай батыр Баян, Екпіні қауға тиген өрттей ойнап. Бедеулер болат тұяқ желден ұшқыр Алысып, ауыздықты қарш-қарш шайнап. Сәскеде сағымменен көрді Баян Көп қалмақ Іле бойын жатқан жайлап. Жүз бөрі аз дамылдап алысты да, Ат қойды қалың жауға "Абылайлап". Жүз қыран мың сан қолға араласты, Орғыған асқар таудан судай тасты. Шыдамай жүз екпінге, шулай беріп, Қалмақты ө дегенде қара басты, Аздан соң есін жиып бөріккен ел Қару ап, қара құрттай құжынасты. Аз болса, бір қазаққа жүз қалмақ кеп, Ат қойып, қиқу салып, қамаласты. Тер саулап тебінгіден, қылыштан қан, Шаң, түтін будақ-будақ аспанға асты.


Аз қазақ көп қалмаққа салды тойды, Көк аспан қара түтін шаңға тойды. Алдаспан ажалменен босеке боп, Канішер, қайқы қара қанға тойды. Жып-жылы адам қаны бүлкіл қағып, Куалап жылжи берді ойдан-ойды. Көк көбе шүберектей шүрқ-шүрқ болып, Жыртқызды ерлер дал-дүл түла бойды. Анадай доң басында Үса, Серен Куыршақ қүдайына қасқа сойды. Шаңқай түс. Қызыл-жалын бір жел ескен, Зәндем от, оуе айналып жерге түскен. От түбі тоқгап қалған, жылжымайды, Аспанда жоқ бір жапырақ бүлт та қошкен. Сол кезде қара бүлттай қалың қалмақ Кажытты жүз қыранды жаннан кешкен. Казақтың кобін аттан түсірген соң, Қалмақтың қуаныш пен қикуы оскен. Сол кезде қалың топтың ортасында Шықты шу: "Мүнда Баян! Баян!" - дескен. Қалың қол ортасында батыр Баян, Баянның батырлығы алашқа аян. Екі коз екі қызыл шоқ боп кеткен, Аузынан кобік болып бүрқырап қан. Оң-солға алдаспанды сілтегенде, Бүлақтай қалмақ қанын бүрқыратқан. Жанында жалгыз жолдас - жас Жанатай Қансырап зорға ғана қірпік қаққан. Түзеліп отыруға халі қалмай, Қисайып бара жатты қүлап аттан.


Жолдас дер ердің ері-ақ қан майданда, Жан беріп жоддасы үшін алдаспанға, Еңкейіп сүйемек боп батыр Баян Жолдасы Жанатайға айналғанда, Бір қалмақ еңгезердей кек найзамен, Білмеген, сірә, тою қызыл қанга, К^пыда қайран ердің сүбесіне Бойлатып сүғып түрып, бүлгағанда Ер Баян Жанатайды аддына алып: "Қыралың, қатын қалмақ, тағы бар ма?" Деді де суырып ап жау найзасын; "Алаштың әруағы, - деп, - қайдасың?!" Жыландай жарқ еткізіп алдаспанды Түсірді топ еткізіп қалмақ басын. Бүлақтай аспанға атып, қан шапшыған Жараға тығып түрып бармақ басын, Қасқиып қан майданда түрып қалды Қайран ер, қайсар Баян, жолбарысым? Алайда уақыт өтті, қүлап түсті, Құшақтап Жанатайдай жан жолдасын. Жер мен кок шыр айналып араласты, Көз алдын қара түтін түман басты. Тәтті бір жазғы таңда қалғығандай. Ер қөзін оқтын-оқтын жүмып ашты. ...Көргендей болды ашулы Абылайды, Қалың қол: "Әне, Абылай!" - деп шуласты. Тагы ашты жұмған көзін, тағы көрді Алдында жас үлан мен толқын шашты, Екеуі құшақтасып жап-жақын тұр, Басымен ишара етіп амандасты.


Алдында Ноян менен Ақшамандай, Жулдыздай жымындаған сөнбей-жанбай. Сұлудың сексен сырлы жұмбақ жаны-ай, Ерніне әлде болса күлкі алғандай. Жоқ... Күлкі жоқ... бетінде тамшы қан жоқ, "Ағалап", жанұшырып жалбаргандай. Жоқ...өзі Жолдыөзекте жортады-мыс Үмтылды оқ жыландай... садақ пен қан, Кезерген ердің ерні қозғалғандай: "Козімнен неге ақпайды қан боп жасым, Жан беріп, жазғаным ғой, жан жарасын. Кетсе де жаннан жара, қан кетпек пе? Дарига, жазамнан да күнәм басым! Күнәмді тәңірі кешпес, кешер бірақ Жауында жан берген соң алты алашым!" Кайран ер аласұрып, жанұшырып, Котеріп, коз жұмулы, алып басын, Жан бауыры жас Ноянга ым қағып ед Жас Ноян қүша түсті Толқыншашын. Екі жас қайғысы мол күп-ку жүзді, Екеуі құр қарап тұр алмай көзді. Көкесі жан бергенде, бобек Ноян Түрганы мәні қалай қүшып қызды? Дариға, беті қара сорлы Баян Шығарған өз қолымен екі көзді: Іс отті. Ажал жетті. Енді не бар? Крштасып айтысалық соңғы сөзді! "Келіндер, қарақтарым, кешіндер!" - деп, Ер Баян өлсіз ғана қолын созды.


Коз алды енді мәңгі тұман болды, Жабырлап, жан-жағына қалмақ толды. Баянды балағаттап, ісіп-кеуіп, Бір қалмақ қалды теуіп созган колды. Сылқ етіп созылған қол жерге түсіп, Жүзінін бірте-бірте нүры солды. Баянның басын бірі кесіп алып, Бүлғады найзаға іліп, оңды-солды. Куанып қос қонтайшы - Үса, Серен, Алгысқа комді елірген қалың қолды. Көңілінен Үса, Серен кеткен қауіп, Куанып, сырнай-керней қылды сауық. Алайда, Абылайдан сескенген соң, Жөнелді ертеңіне Кытайға ауып. Алаштың ардагері батыр Баян Бір қырда қала берді топырақ қауып. Жаудан да мейірімді боп жылады жел, Күңіреніп, ер денесін қүммен жауып. Іленің толқындары олі күнге Айтады ерге жалыу ауық-ауық... Ерлерді үмытса да ел, сел үмытпас, Ерлерді үмытса да ел, жел үмытпас. Ел үшіны жаннан кешіп, жауды куған Ерленді үмытса да ел, шол үмытпас. Ел жауын зерттеп, орт боп, тынбай жортқан, Ерлерді үмытса да ел, бел үмытпас. Ел үшін токкен ерлер қанын жүтқан, Ерлерді үмытса да ел, жер үмытпас. Арқаның селі, желі, шолі, белі Ерлерді үмытпаса, ел де үмытпас!


МАЗМҮНЫ Баспадан Ақсақ Темір сөзі Атақты ақын, Сөзі алтын, хакім Абайга Гүлсімге

5 7

От

12

Пайгамбар Күншығыс Алыстағы бауырыма Тез барам Жаралы жан Балапан кднат қақты Казақ тілі Жер жүзіне Жауға түскен жанға Түтқын М. Д. абактыдан шыкканда Мен жастарға сенемін .'..ға Өткен күн Айға Төңірі Тілегім

14 17 19 21 22 26 27 28 29 32 33 34 35 37 40 42 44

Жүмбақ

45

Айда атыңды Сөрсембай Ңесік жыры Үлан Жауынгер жыры Орамал Баткан күн, аткан таңның жыры Сүйемін Мен кім?

46 48 52 54 55

8 9

58 61 63


Кдраңғы, дауыдцы түн Көбелек Ескендірдің екі мүйізі Өткен-аяулы Жоғалған алтын Жер жүзін топан басса екен! Қүрбым Бостандық Заманымыздың ақыны Бір биге Көк теке Төбет Өлеңнің үйқасы Достық һәм көз жасы Бүгінгі күн өмір, өлім - менікі Сырым Сүй, жан сәулем Төгілген шашы Күміс нүрлы Ай Шолпы Сен сүлу Біраз Фетше г^-ға Ес кірген соң Сүйгенім анық Хор сипатты қарындас Жас сүлуға Г...ге Көңідді ашар Сәуле Жөмила Кайғылы сүлуға (Ж-ге арналған) Гүлсім ханымға

:

64 65 66 70 71 73 74 75 77 7(879 80 82 83

84,! 85 > 87л 88 89-' 90 91 92 93 101 102 104 105 107 108 109 110 112 113


...га Домбыра Тұн еді Кдоындасқа Р...альбомына Ж...ға Ф...ға Ғазизаға Зуһра Жан жарымды бір сүйейін түсімде Әйел З...ға Анама Түс Караңғылық қоюланып келеді Сарғайдым Жел Сағындым Жел Баланың қабір тасына Өмір Өмір (екінші өлең) Толқындап ойнап Сағат Ауру Жүлдыздарга Жазғы түнде Кекшетау Толқын Кайың Кысқы жолда Жазғы жодда Жазғытүрым Сең 328

114 115 117 120 122 124 126 129 131 132 133 136 139 140 141 142 144 145 148 150 151 152 153 154 155 156. 157 159 160 162 163 165 167 169


Үлбосын Жылқышының уйінде Қарындастар Ана Бобектің тілегі Жұбату Жыл мезгілдері Қазақ қызына озіл Ботамды кордім тусімде Жігер, шіркін, желінді Өзеннің суын жел тербеп Ақсақ ақынға Еслам қазасына коңіл айту Жамбылға Қаламыма Толғау Соңгы кезде табылған өлендері Жас Мағжанға Жауардың азаматтарына Нағашыларга

241 243 245 250 251 252 255 256 258 259 260 261 262 265 266 267 270 271 272

ПОЭМАЛАР Қорқыт Қойлыбайдың қобызы Оқжетпестің қиясында Батыр Баян

275 288 291 296


Әдеби-көркем басылым ЖҮМАБАЕВ Магжан Батыр Баян Өлеңдер, поэмалар Редакторы Ё. Аскрров Корректоры Динар Мүқан

Теруге 5.09.1998 жіберілді. Басуга 2".10.1998 қол қойылды. Пішімі ■'зг

Шартты баспа табаіы 14,5. Есеитік баспа табагы - 13,3. Таралымы 2000 дана. Тапсырыс № 5831. Қазақстан Республі щасынын Ақпарат жэно қоғамдық келісім шптастрлігінің "Еюрда" баспасы. Ресііублпкатық Ақмола "Иолиграфпя" өндірістік йрлесгігі 1998 ж., 4~3000 Лстана қаласы, Бейбітшітік көшесі, 25.


Magjan  

ББК 84 Каз 7-5 Ж. 87 Жұмабаев М. Ж. 87 Батыр Баян. Астана. Елорда, 1998. І8В^ 5-7667-6497-9 Қүрастырган Ерік Асқаров. БАСПАДАН: АҚСАҚТЕМІРСӨ...

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you