ALIBI jul. 2019 - Thijs

ARTIKEL

THIJS RUTENFRANS

Thijs stuurde zijn bachelorscriptie in voor Alibi. De (ingekorte) versie daarvan is dit artikel.

“OOK HET PROGRAMMA ‘ZONDAG MET LUBACH’ HAAKTE IN OP DE GEBEURTENIS EN MAAKTE EEN PARODIE OP NIJNTJE” 30

Juni 2019 | ALIBI Magazine

ARTIKEL

HOE VERHOUDT ARTIKEL 13 VAN DE VOORGENOMEN RICHTLIJN INZAKE AUTEURSRECHTEN IN EEN DIGITALE EENGEMAAKTE MARKT ZICH MET DE VRIJHEID OM MEMES EN PARODIEËN TE MAKEN, VERSPREIDEN EN ONTVANGEN? Op 21 september 2016 presenteerde de Europese Commissie het voorstel voor een Richtlijn inzake auteursrechten in de digitale eengemaakte markt (hierna: Digitale Auteursrechtrichtlijn).1 Artikel 13 veroorzaakte direct controverse; het artikel stelde dat aanbieders van diensten van de informatiemaatschappij technologieën voor herkenning van inhoud moesten gebruiken om te voorkomen dat gebruikers van deze diensten auteursrechtelijk beschermd materiaal uploaden. Omdat ten tijde van het schrijven van deze scriptie de tekst van artikel 13 van de Digitale Auteursrechtrichtlijn aan verandering onderhevig is, neem ik de versie waar het Europees Parlement op 12 september 2018 overeenstemming over heeft bereikt als uitgangspunt. In deze versie wordt niet meer gesproken over ‘technologieën voor herkenning van inhoud’.

Dit betekent echter niet dat deze technologieën niet gebruikt zullen worden.

De basis voor aansprakelijkheid van internettussenpersonen bij inbreuken op intellectuele eigendomsrechten is in Europa thans juridisch ingekaderd in de eCommerce richtlijn. Artikel 14 van deze richtlijn sluit hosting providers met user-generated content, zoals Facebook en Youtube, uit van aansprakelijkheid voor inbreukmakende inhoud op hun platforms indien zij hier geen daadwerkelijke kennis van hebben. Artikel 15 van dezelfde richtlijn verbiedt lidstaten internettussenpersonen een algemene toezichtverplichting op te leggen. Deze scriptie heeft enkel betrekking op deze hosting providers met user-generated content. Ik zal deze aanduiden als ‘internettussenpersonen’.

Welke gevolgen heeft artikel 13 van de Richtlijn inzake auteursrechten in een digitale eengemaakte markt voor de aansprakelijkheid van internettussenpersonen?

In de digitale auteursrechtrichtlijn wordt beredeneerd dat bepaalde diensten van de informatiemaatschappij (internettussenpersonen) ontworpen zijn om het publiek toegang te verlenen tot door gebruikers geüploade auteursrechtelijk beschermde inhoud.

Zij kunnen volgens de richtlijn door hun actieve optreden, dat onder andere bestaat uit het optimaliseren en promoten van inhoud op hun platforms, niet meer profiteren van de veilige haven die artikel 14 van de eCommerce richtlijn biedt. 23 In artikel 13 staat dat deze internettussenpersonen voortaan zelf

Juni 2019 | ALIBI Magazine

een handeling van ‘mededeling aan het publiek’ verrichten en daarom verantwoordelijk zullen zijn voor de inhoud op hun platforms; er dienen bijgevolg billijke en passende licentieovereenkomsten gesloten te worden met rechthebbenden.

Een ‘mededeling aan het publiek’ is een Europees geharmoniseerd begrip waarmee de immateriële openbaarmaking op afstand mee wordt aangeduid. 4 Het begrip staat gecodificeerd in artikel 3, lid 1 van de Auteursrechtrichtlijn, waarin auteurs het uitsluitende recht toegekend wordt hun werken te openbaren.

31

ARTIKEL

Artikel 13 zorgt er dus voor dat auteursrechtelijk beschermde inhoud, geplaatst door gebruikers van de internettussenpersonen hun platforms, als openbaarmaking van de internettussenpersoon zélf wordt gezien. Zij zullen voortaan dus aansprakelijk zijn voor de door gebruikers geplaatste inhoud op hun platforms.

Toch een uploadfilter?

Alhoewel ‘effectieve technologieën voor herkenning van inhoud’ niet meer geëxpliciteerd in de tekst van het Europees Parlement staat, wordt het lastig om de 350 miljoen foto’s die per dag op Facebook geüpload worden handmatig te controleren op inbreukmakende inhoud. 5 Om de werking van de overeenkomsten die gesloten zijn door rechthebbenden en internettussenpersonen te verzekeren, moet laatstgenoemde namelijk ongetwijfeld bijhouden hoe vaak, waar en door wie auteursrechtelijk beschermd materiaal is gedeeld om zo tot een passende vergoeding voor de rechthebbenden te komen.

Bovendien gebruiken veel grote internettussenpersonen zoals Youtube, Vimeo en Soundcloud deze technologieën al; zij speuren inbreukmakend materiaal op en laten rechthebbenden meedelen in de advertentieopbrengst of halen het offline.6 Wanneer zij echter moeten vrezen voor claims, zo zal ik later betogen, zal dit gebruik een fundamenteel ander karakter krijgen.

Verbod op een algemene toezichtverplichting De gespannen verhouding tussen een filtersysteem en artikel 15 van de eCommerce richtlijn kwam aan bod in het arrest SABAM/Netlog.7 In deze zaak stelde een Belgische rechter in eerste aanleg de prejudiciële vraag of hij een hostingdienstverlener mag bevelen om een filtersysteem te installeren om inbreukmakende bestanden te blokkeren. SABAM en Netlog zijn de Belgische varianten van respectievelijk Stichting BREIN en Hyves. Het Hof van Justitie beantwoordde de vraag

32

ontkennend en stelde onder meer dat het filtersysteem in strijd zou zijn met het verbod op een algemene toezichtverplichting uit artikel 15 van de eCommerce richtlijn, onder meer omdat het filtersysteem de hostingdienstverlener zou verplichten ‘actief toezicht te houden op nagenoeg alle gegevens van alle gebruikers van zijn diensten’. 8 Ook zou het bevel afbreuk doen aan de vrijheid van informatie9, gezien ‘‘het filtersysteem mogelijkerwijs onvoldoende onderscheid maakt tussen legale en illegale inhoud, zodat er toepassing ervan zou kunnen leiden tot blokkering van legale communicatie’’.

Youtube’s Content-ID Niet alleen het feit dat de richtlijn stelt dat internettussenpersonen moeten zorgen voor effectieve klacht- en schadevergoedingsmechanismen impliceert dat er onterecht inhoud onterecht verwijderd gaat worden, ook de praktijk wijst dit uit. 10 Youtube lanceerde in 2007 ‘Content-ID’; een software voor automatische detectie van auteursrechtelijk beschermd materiaal.

Het werkt als volgt: als de software beschermd materiaal aantreft, staat de rechthebbende drie keuzes: hij kan de statistieken van de video volgen, de video laten blokkeren, of meedelen in de advertentieopbrengsten. 11 In 2018 had het bedrijf al meer dan 100 miljoen dollar in de software geïnvesteerd12. Jaren na de lancering merkt Youtube nog steeds video’s onterecht aan als inbreukmakend.

In 2013 bijvoorbeeld, haalde Youtube een livestream offline nadat het publiek in die livestream het lied ‘Happy Birthday’ begon te zingen. De platenmaatschappij Warner Bros claimt namelijk rechthebbende van dat lied te zijn. 13. Wat een nog minder rooskleurig toekomstbeeld van het internet met uploadfilter schetst, was toen de Amerikaanse animatieserie Family Guy in 2016 zonder toestemming een filmpje uit 2009 van een oud computerspel van Youtube plukte om te gebruiken voor hun nieuwe aflevering. ContentID verwijderde het originele filmpje uit

Juni 2019 | ALIBI Magazine

ARTIKEL

“TOCH DENK IK DAT DEZE TECHNOLOGIEËN VOOR HERKENNING VAN INHOUD WEL GEBRUIKT MÓETEN WORDEN OM RECHTHEBBENDEN EERLIJK MEE TE LATEN DELEN IN DE ADVERTENTIEINKOMSTEN”

2009, omdat de herkenningssoftware in de veronderstelling was dat het filmpje uit 2009 inbreuk maakte op de aflevering uit 2016. 14 Chilling effect Nu de kans toch bestaat dat een dergelijk filtersysteem ook het licht gaat zien op de rest van het internet van de Europese Unie, vreest men dat artikel 13 een chilling effect 15zal hebben op de vrijheid van meningsuiting; internettussenpersonen zullen de maaswijdte van hun filters liever iets te klein dan te groot maken uit vrees voor claims en procedures. 16 Deze hypothese wordt bevestigd in een uitgebreide analyse van het Directoraat Generaal Interne Markt, een grote zelfstandige eenheid binnen het ondersteunend apparaat van de Europese Commissie, over de secundaire aansprakelijkheid van internettussenpersonen17.

Hierin wordt betoogd dat een veilige haven met immuniteit voor internettussenpersonen in ruil voor een actieve houding hen zal aansporen tot excessieve censuur; ook legale inhoud zou door de verzochte actieve houding worden gefilterd. Daarbij wijst onderzoek uit dat technologieën voor herkenning van inhoud simpelweg nog niet geavanceerd genoeg zijn om te herkennen in welke context een bepaalde afbeelding of video gebruikt wordt. 18 Al zou het geavanceerd genoeg zijn, er zijn altijd twijfelgevallen.

Ook rechters komen bij vergelijkbare gevallen tot andere oordelen. Hierna zal de parodie-exceptie aan bod komen. Zal herkenningssoftware in staat zijn deze exceptie te respecteren?

Wat is de reikwijdte van artikel 11 van het Handvest voor de Grondrechten van de Europese Unie?

De parodie-exceptie Het auteursrecht is het uitsluitende recht van de maker zijn werk openbaar te maken en te verveelvoudigen. In Nederland wordt voor het auteursrecht als rechtsgrond zowel de aanmoediging van intellectuele prestaties als beginselen van rechtvaardigheid

Juni 2019 | ALIBI Magazine

aangevoerd.19

Het recht ontstaat automatisch door het maken van een werk van letterkunde, wetenschap of kunst. 20 In de Auteursrechtrichtlijn is in de artikelen 2 en 3 respectievelijk het reproductie- en mededelingsrecht geregeld. Deze rechten zijn niet absoluut. Parodieën worden in artikel 5, lid 3 sub k van de Auteursrechtrichtlijn 2001/29/EG genoemd als mogelijke beperking van het recht op reproductie en mededeling.21 Mogelijk, want de beperkingen en restricties uit artikel 5 lid 3 hebben een facultatief karakter en mógen dus door lidstaten omgezet worden in nationale wetgeving. Ook memes vallen onder deze parodieexceptie, stelt de Europese Commissie op twitter.22 De Memorie van Toelichting van de Nederlandse omzetting leert dat deze is opgenomen in het kader van de vrijheid van meningsuiting. 2324 ’In het kader van de ontwikkeling van cultuur en bovenal van de vrijheid van meningsuiting, past niet een beroep op auteursrecht om een humoristisch bedoelde uiting die een karikatuur, parodie of pastiche toch doorgaans bedoeld te zijn, te dwarsbomen’.

Hoewel de parodie-exceptie in de richtlijn dus een facultatief karakter heeft, illustreert het hierna te bespreken arrest Deckmyn/Vandersteen dat lidstaten die dit niet doen het recht op expressievrijheid van de parodist miskennen. 25 Gewicht memes en parodieën voor de vrijheid van meningsuiting De missers van Youtube’s ContentID doen de vraag rijzen hoe internettussenpersonen die minder vermogend zijn dan Youtube ervoor gaan zorgen dat memes en parodieën niet geweerd gaan worden van hun platforms. Artikel 11 van het Handvest stelt namelijk dat eenieder recht heeft op de vrijheid van meningsuiting, en dat dit recht ook de vrijheid omvat een mening te hebben en de vrijheid om kennis te nemen van informatie of ideeën.

Het internet is volgens het Hof van

33

ARTIKEL

Justitie van bijzonder belang voor deze vrijheden.26 Dat is logisch; het internet is immers een plek waarop iedereen met een computer en toegang tot het internet zijn mening kan ventileren. De Europese Commissie stelde in een speech over het vrije internet in Washington zelfs dat de Arabische Lente de wereld heeft laten zien hoe informatieen communicatietechnologie mensenrechtenactivisten ondersteunt en meer algemeen een aanjager van democratiseringsprocessen kan zijn.27 Tijdens de Arabische lente werd inderdaad veelvuldig gebruik gemaakt van sociale media. Subversieve humor, vaak in de vorm van (politieke) parodieën en memes, vormden hierbij de boventoon.28 Het arrest Deckmyn v. Vandersteen laat zien dat de parodie als vorm van expressievrijheid het auteursrecht kan beperken. Het Hof van Justitie beantwoordde hier prejudiciële vragen die het Hof van Beroep te Brussel had naar aanleiding van een parodie gemaakt door de Belgische politieke partij Vlaams Belang. Het geschil ging over een bewerkte cover van een Suske en Wiske stripboek. Een vliegende en met munten strooiende Lambik, een hoofdpersonage uit de stripboekenserie Suske en Wiske, was vervangen door de socialistische Belgische burgemeester Daniël Termont. Onder Daniël Termont waren gekleurde en gesluierde mensen te zien die hun hand ophielden. Het Hof van Justitie stelde dat er een rechtvaardig evenwicht in acht moet worden genomen tussen enerzijds de belangen en rechten van (auteurs) rechthebbenden en, anderzijds, de vrije meningsuiting van de gebruiker van een beschermd werk die zich beroept op de parodie-exceptie.

Tevens concludeerde het Hof van Justitie dat het begrip ‘parodie’ een autonoom Unierechtelijk begrip is, wat inhoudt dat het begrip overal in de Europese Unie op dezelfde wijze moet worden uitgelegd. Ook gaf het Hof een duidelijke afbakening van het begrip parodie; daarvan is sprake wanneer ‘enerzijds, een bestaand werk wordt nagebootst, doch met duidelijke verschillen met

34

het bestaande werk en, anderzijds, aan humor wordt gedaan of de spot wordt gedreven’.

Naast het feit dat de Hof hier nadrukkelijk erkent dat de parodie als vorm van expressievrijheid het auteursrecht kan beperken, is dit arrest ook van belang omdat deze ruime afbakening van het begrip ‘parodie’ samen met de opvatting van de Europese Commissie dat memes ook onder de parodieexceptie vallen, samen een sterke aanwijzing vormen dat memes gezien kunnen worden als een modernere vorm van parodieën en daarom ook als zodanig behandeld dienen te worden in het kader van expressievrijheid.

Want hoewel memes en parodieën vaak zonder bijbedoelingen grappig bedoeld zijn, hebben ze wel degelijk invloed in het publieke debat en verdienen daarom hoge bescherming in het kader van de vrijheid van meningsuiting.

Ter illustratie: toen de kersverse fractievoorzitter Rob Jetten ervan werd beticht op elke vraag hetzelfde, ingestudeerde antwoord te geven en daarom de bijnaam ‘Robot Jetten’ kreeg, verscheen er al snel een bijzonder geestige parodie op de website dumpert. nl.29 Er was een fragment van de science fiction film ‘Forbidden Planet’ te zien waarin Rob Jetten zijn stem onder die van een robot was gezet. Ook het programma ‘Zondag met Lubach’ haakte in op de gebeurtenis en maakte een parodie op Nijntje.30 Onder beide video’s wisselen mensen van gedachte over Rob Jetten en zijn partij.

In een onderzoek over hoe memes de Amerikaanse presidentsverkiezingen hebben beïnvloed concludeert de auteur dat memes men de kans geven snel te reageren op politieke gebeurtenissen.31 Ze voorzien men van een alternatief, parallel discours ten opzichte van de perspectieven van de traditionele media.

Juist evenwicht Om te vraag te beantwoorden of artikel 13 van de voorgenomen richtlijn strijdig is met artikel 11 van het Handvest, moet worden nagegaan of artikel 13 een ‘juist evenwicht’ tussen enerzijds de rechten van rechthebbenden en anderzijds

de bescherming van de vrijheid van meningsuiting. Dit juiste evenwicht wordt telkens genoemd door het Hof van Justitie waarin het auteursrecht botst met andere fundamentele rechten. 32 Conclusie In deze scriptie heb ik uiteengezet dat artikel 13 van de Digitale Auteursrechtrichtlijn een vergaande inmenging in de vrijheid van informatie met zich mee zal brengen.

Alhoewel de zinsnede ‘technologieën voor herkenning van inhoud’ uit de richtlijn is gehaald, lijkt dit op window dressing: het weghalen van deze ‘enge zin’ maakt in de praktijk niet veel uit. Internettussenpersonen zullen namelijk toch, om de werking van licentieovereenkomsten met rechthebbenden te verzekeren, dan wel om claims van rechthebbenden waarmee ze géén licentieovereenkomsten mee hebben gesloten te voorkomen, herkenningssoftware móeten gebruiken om de miljoenen posts af te struinen naar inbreukmakende inhoud. Zoals genoemd, gebruiken veel grote internettussenpersonen al dergelijke software. Het artikel stelt ze dus in ieder geval voor de keuze: maken we de maaswijdtes van de filters wat nauwer om de licentieovereenkomsten met rechthebbenden te verzekeren of tuigen we een groot team op die handmatig kunnen beoordelen welke content (in welk land) als parodie of meme beschouwd kan worden?

Het oordeel van het Hof in Sabam/ Netlog liet er geen twijfel over bestaan dat het in strijd is met de vrijheid van informatie als een filtersysteem onvoldoende onderscheid maakt tussen illegale en illegale inhoud. De missers van Youtube’s Content-ID bewijzen dat zelfs diepe zakken geen onfeilbare software maken. Al zou de software in een later stadium zeer geavanceerd worden, is het dan een goed plan om internettussenpersonen te laten uitmaken wat wél en wat niet als parodie of meme kwalificeert? Ondanks de duidelijke afbakening van het Hof van Justitie hebben de lidstaten altijd nog een zekere appreciatiemarge, al helemaal bij iets dat zo cultureel bepaald is als humor.

Laten we straks de humorverschillen

Juni 2019 | ALIBI Magazine

ARTIKEL

“DAT LIJKT MIJ EEN RECHTVAARDIG EVENWICHT TUSSEN DE BELANGEN VAN RECHTHEBBENDEN EN DE VRIJE MENINGSUITING VAN GEBRUIKERS” tussen de lidstaten nivelleren door algoritmes van techgiganten?

De analyse van het Directoraat Generaal Interne Markt over het chilling effect dat zal leiden tot excessieve censuur moet niet onderschat worden. Ik voorspel zelfs een dubbel chilling effect: nadat de meme of parodie van een meme maker of parodist voor de zoveelste keer is aangemerkt als inbreukmakend, zullen zij op den duur afzien van het gebruik van andermans materiaal. Klacht- en schadevergoedingsmechanismen zullen geen soelaas bieden. Naar hun aard zijn de meme en parodie vaak gekoppeld aan actuele gebeurtenissen; het kwaad is al geschied als een maand na plaatsing besloten wordt dat het ‘toch een meme of parodie’ betrof. De meme of parodie heeft dan namelijk zijn relevantie al verloren.

Parodieën worden blijkens de ratio van de parodie-exceptie en het arrest Deckmyn/Vandersteen beschermd door de vrijheid van meningsuiting. Memes komen, als we het account van de Europese Commissie op Twitter mogen geloven, een even hoge bescherming toe. Daarnaast vind ik de verwijzing naar de Arabische lente, ook wel de ‘Facebook Revolutie’, in de speech van de Europese Commissie in Washington een sterke aanwijzing dat memes en parodieën van erg groot gewicht zijn voor de vrijheid van meningsuiting in het Handvest.

Toch denk ik dat deze technologieën voor herkenning van inhoud wel gebruikt móeten worden om rechthebbenden eerlijk mee te laten delen in de advertentie-inkomsten.

Zoals ik in deze scriptie heb aangehaald geeft Youtube de rechthebbende de optie om hun materiaal te blokkeren óf mee te delen in de advertentieopbrengst. Hier zit een fundamenteel verschil: wanneer herkenningssoftware een parodie aanmerkt als eigendom van de originele maker en deze laatste meedeelt in de

Juni 2019 | ALIBI Magazine

advertentie-inkomsten, kan de parodist of maker van memes, mocht hij het willen, dit aanvechten middels de klachten schadevergoedingsmechanismen.

Het is geen ramp als dit een maand duurt. Als zijn parodie echter voor een maand ontoegankelijk wordt gemaakt tot duidelijk wordt dat het een toegestane parodie is, krijgt de vrijheid van meningsuiting echter wel een klap te verduren.

Het lijkt mij dus een goed plan om herkenningssoftware slechts te gebruiken om rechthebbenden mee te laten delen in de advertentie-opbrengst.

Wanneer de rechthebbende zijn content verwijderd wil hebben, zal hier een mens aan te pas moeten komen. Dat lijkt mij een rechtvaardig evenwicht tussen de belangen van rechthebbenden en de vrije meningsuiting van gebruikers. •

7.

8.

9.

10.

11.

12.

13.

14.

15.

16.

17.

18.

19.

20.

1.

2.

3.

4.

5.

6.

Voorstel voor een richtlijn 2016/0280/ EG van het Europees Parlement en de Raad inzake auteursrechten in de digitale eengemaakte markt [2016] 593 (hierna: voorstel voor een digitale auteursrechtrichtlijn).

Overweging 37bis van Amendementen van het Europees Parlement, aangenomen op 12 september 2018 op het voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad inzake auteursrechten in de digitale eengemaakte markt (COM(2016)0593 – C8-0383/2016 – 2016/0280(COD). vinden op: http://www.europarl.europa.eu/sides/ getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P8TA-2018-0337+0+DOC+XML+V0//NL. Artikel 14 van de eCommerce richtlijn sluit internettussenpersonen zoals Facebook, zolang zij hier geen kennis van hebben, uit van aansprakelijkheid voor niet toegestane inhoud op hun platforms.

Ch. Gielen (red.), Kort begrip van het intellectuele eigendomsrecht, p. 520, Wolters Kluwer: 2017, HvJ EU 7 december 2017, C-306/05, ECLI:EU:C:2006:764 (SGAE/Rafael Hoteles SA).

A Focus on Efficiency. A whitepaper from Facebook, Ericsson and Qualcomm, (Facebook: 2013), p. 6.

Werkdocumenten van de diensten van de Commissie: effectbeoordeling van de modernisatie van EU auteursrecht regels bij het voorstel voor een richtlijn inzake auteursrechten in de digitale eengemaakte markt. {COM(2016) 593}, p. 166-167. Te vinden op: https:// ec.europa.eu/digital-single-market/ en/news/impact-assessmentmodernisation-eu-copyright-rules.

Zie ook het klantenbestand van Audible Magic, een bedrijf dat automatische herkenningssoftware verkoopt: https://

21.

22.

23.

24.

25.

26.

27.

28.

29.

30.

www.audiblemagic.com/customers/ HvJ EU 16 februari 2012, C-360/10, ECLI:EU:C:2012:85 (SABAM/Netlog).

Sabam/Netlog, r.o. 38.

Idem, r.o. 60.

Artikel 13 lid 2 ter stelt dat lidstaten ervoor dienen te zorgen dat internettussenpersonen doeltreffende en snelle klachten schadevergoedingsmechanismen moeten instellen.11 How Google Fights Piracy 2018, p. 6 T. Chrushing: ‘Youtube Kills Livestream Of Convention When Audience Starts Singing ‘Happy Birthday’’, Techdirt.com: oktober 2013.

Andy: ‘Fox ‘Stole’ a Game Clip, Used it in Family Guy & DMCA’d the Original’, torrentfreak.com: mei 2016.

Er is sprake van een chilling effect wanneer iemand afziet van het gebruik van zijn rechten, uit angst voor een sanctie of procedure.

Deconstructing the Article 13 of the Copyright proposal of the European Commission, European Digital Rights: 2017.

Directorate-General for internal policies: ‘Providers liability: from the eCommerce directive to the future. In-Depth analysis for the IMCO Committee’, 2017, p. 6.

E. Engstrom & N. Feamster: ‘The limits of Filtering: A look at the Functionality & Shortcomings of Content Detection Tools’, Engine: march 2017, p. 17.

Ch. Gielen (red.), Kort begrip van het intellectuele eigendomsrecht, p. 465, Wolters Kluwer: 2017 Artikel 5, lid 3 sub K Richtlijn 2001/29/ EC van het Europees Parlement en de Raad van 22 mei 2001 betreffende de harmonisatie van bepaalde aspecten van het auteursrecht en de naburige rechten in de informatiemaatschappij (PbEU 2001, L 167/10).

European Commission (@EU_Commission): ‘Hi Paul, memes have been protected by a parody exception in the 17 years old original copyright directive.’ Te vinden op: https://twitter.com/EU_Commission/ status/1011254836212518914.

Kamerstukken II 2001-02, 28482, 3, p. 82.

Artikel 18b Auteurswet. De Hoge Raad onderschrijft de parodie-exceptie al sinds 1984. Zie HR 13 april 1984, nr. 524. Zie ook: D. Voorhoof in W. Grosheide ‘Parodie: Parodie en kunstcitaat’, Boom Juridische Uitgevers, hoofdstuk 6, p. 126.

D Voorhoof: Hof van Justitie rekt parodiebegrip op, maar hete aardappel komt terug op het bord van de nationale rechter, Mediaforum 2014/11-12, 296-299.

HvJ EU 8 september 2016, C-160/15, ECLI:EU:C:2016:644 (Geenstijl/Sanoma), r.o. 45.

European Commission, Digital Single Market, ‘Internet freedom speech’ Video message delivered at Tech @State High Level conference, Washington, USA, te vinden op https://ec.europa.eu/digital-single-market/ en/news/internet-freedom.

M. Mifdal: ‘Digital politics on Facebook during the Arab Spring in Morocco: adaptive strategies of satire relative to its political and cultural context’, European Journal of Humour Research 4 (3) 43-60, p. 1, p. 11, p.

49, p. 58.

Dumpert.nl: ‘D66 start nieuwe campagne‘.

Te vinden op: https://www.dumpert.nl/ mediabase/7543029/2ad9124c/d66_start_ nieuwe_campagne.html.

Rob Jetten – Zondag met Lubach (S09E05), vpro zondag met lubach 14 oktober 2018.

Benita Heiskanen, Meme-ing Electoral Participation, European journal of American studies [Online], 12-2 | 2017, document 8, te vinden op: http://journals.openedition.org/ ejas/12158.

(Sabam/Netlog)

35