ARTIKEL
ARTIKEL
MUZIEK SAMPLING;
EEN INBREUK OP IE-RECHTEN OF VRIJHEID VAN KUNST? Je ontkomt er in de hitlijsten niet meer aan: samples van oude nummers in nieuwe muziek. Daar staat tegenover dat het gebruik van samples vaak vragen oproept rondom de schending van intellectueel eigendomsrecht. Muzieksamples zijn van grote betekenis voor muziekgenres zoals hiphop, ook wanneer het overgenomen stuk van gering is.2 Afgelopen zomer heeft het Hof van Justitie van de EU een belangrijke vraag omtrent het gebruik van deze samples beantwoord.3 Is sampling zonder toestemming namelijk een inbreuk op de rechten van de fonogrammenproducent? In de zaak zelf heeft platenproducent Pelham twee seconden gekopieerd uit het nummer ‘Metall auf Metall’ van de band Kraftwerk. Deze twee seconden heeft Pelham vervolgens in een loop onder het door hem uitgebrachte nummer ‘Nur mir’ gezet. Kraftwerk heeft beroep gedaan op zijn rechten als fonogrammenproducent.4 Uiteindelijk zijn prejudiciële vragen gesteld aan het HvJ door het Duitse Bundesgerichtshof. Het Hof heeft op 29 juli 2019 uitspraak gedaan in drie zaken betreffende de uitleg en toepassing van de Auteursrechtrichtlijn. In dit artikel zal enkel de Pelham-zaak behandeld worden.
20
Maart 2020 | ALIBI Magazine
Het recht van een producent De fonogrammenproducent heeft de financiële verantwoordelijkheid en het exploitatierisico van de vastlegging van een nummer. De zaak Pelham betreft dus de naburige rechten van de fonogrammenproducent en niet het auteursrecht zelf. Dit onderscheid is van belang. Zo kan auteursrechtelijk zelfs een korte sample, van bijvoorbeeld twee seconden, beschermd zijn. Mits het kan doorgaan als een “eigen intellectuele schepping van de auteur die de uitdrukking vorm van diens persoonlijkheid”.5 Voldoet een deel van een compositie op zichzelf niet aan die toets, dan mag je dat deel gebruiken. Echter geldt deze toets niet bij het
beurt niet. Zo is een specifieke opname van iemand die niet-auteursrechtelijk beschermde muziek speelt alsnog beschermd op grond van de naburige rechten. In deze gevallen is toestemming nodig van de houder van de naburige rechten. In beginsel zou een geringe duur of betekenis van een sample een inbreuk op auteursrecht beletten. Artikel 18a Auteurswet belet namelijk een inbreuk op het auteursrecht indien ‘de incidentele verwerking ervan als onderdeel van ondergeschikte betekenis in een ander werk’. Echter heeft de wetgever geluidsfragmenten bedoeld voor een nieuw muziekwerk hiervan uitgesloten.8
naburig recht.6 Het naburig recht heeft niet het doel om de intellectuele creaties van auteurs te beschermen. De focus ligt op het bieden van bescherming aan partijen die hebben geïnvesteerd in het opnemen en uitbrengen van muziek.7 Dit houdt in dat muziek die niet auteursrechtelijk is beschermd in beginsel vrijelijk mag worden nagemaakt. Maar het overnemen van de opnames van die auteursrechtelijk niet-beschermde muziek mag op zijn
Wanneer mag je een sample gebruiken? Een gesampeld stuk kan dus een deel zijn van een compositie en/of tekst en fonogram die afzonderlijk auteursrechtelijk en/of nabuurrechtelijk beschermd zijn. Om een sample te mogen gebruiken moet men door het sample clearing proces. Dit houdt in dat iemand eerst toestemming moet krijgen voor het gebruik van een sample. Dit is een ingewikkeld en duur proces. Zo moet men de rechthebbenden van
Maart 2020 | ALIBI Magazine
ANNE WEERSINK Bachelorstudent Rechtsgeleerdheid aan de Universiteit van Amsterdam
“NU VOLGENS HET HVJ ELKE SAMPLE ‘HOE KORT DAN OOK’ EEN GEDEELTELIJKE REPRODUCTIE OPLEVERT IS HET LASTIG ZICH IN TE BEELDEN WELKE BEWERKTE SAMPLES NIET ONDER HET GEHARMONISEERDE EUROPESE REPRODUCTIERECHT VALLEN”
21
ARTIKEL
ARTIKEL
bewerkingsrecht aan Europese regels onderworpen. De Berner Conventie (BC) maakt een duidelijk onderscheidt ten aanzien van het auteursrecht tussen het reproductierecht (art. 9 BC) en het bewerkingsrecht (art. 8,12 en 14 BC).13 Het Hof heeft echter in deze uitspraak gekozen om elke gedeeltelijke reproductie te onderwerpen aan het reproductierecht in de zin van artikel 2 sub c Auteurswet. Nu volgens het HvJ elke sample ‘hoe kort dan ook’ een gedeeltelijke reproductie oplevert is het lastig zich in te beelden welke bewerkte samples niet onder het geharmoniseerde Europese reproductierecht vallen. Om dit te voorkomen heeft het Hof absolute bescherming uitgesloten. Hiermee heeft het getracht te bewerkstelligen dat niet iedere gedeeltelijke reproductie min of meer een automatische schending oplevert.14 Het Hof stelt met het onherkenbaarheidscriterium een balans tussen de kunstvrijheid en de belangen van auteurs- en nabuurrechthebbenden gevonden. Een andere uitzondering op de toestemmingseis ligt besloten in het citaatrecht.15 Het citaatrecht is een beperking op het auteurs- en naburig recht. Het Hof heeft aangegeven dat men eerst moet nagaan of het stuk wel vatbaar is voor auteursrecht. Het citaatrecht biedt een beperking op het verbodsrecht voor het citeren ten behoeve van kritieken of recensies en dergelijke doeleinden. Hier zijn wel verschillende eisen aan gesteld. Zo moet het werk bijvoorbeeld op geoorloofde wijze voor het publiek beschikbaar zijn gesteld en dient de bron te worden vermeld. Ook moet het citeren gerechtvaardigd zijn door het doel ervan.16 Tevens moet het citeren naar billijkheid geschieden. Het Hof heeft in de Pelham-uitspraak overwogen
“HET HOF HEEFT OVERWOGEN DAT DE SAMPLINGTECHNIEK EEN VORM VAN ARTISTIEKE EXPRESSIE IS DIE BESCHERMD IS ONDER ARTIKEL 13 VAN HET HANDVEST” de compositie en het fonogram zijn, een in de praktijk gecompliceerde taak bij vooral oudere en onbekende werken. Daarnaast heeft men een zwakke onderhandelingspositie nu het benodigde geluidsfragment al in het nieuwe werk verwerkt zit. Vervolgens moet een licentievergoeding berekend worden op basis van de nieuwe voltooide compositie. De onderhandelingen hierover zijn vaak verder gecompliceerd omdat er meerder rechthebbenden zijn en royalty’s en ‘writing credits’ ook op het spel kunnen staan.9 De uitspraak van het HvJ kan van groot belang zijn voor de praktijk indien het sample clearing proces mogelijk omzeild kan worden. Wat zegt het Hof? Het Hof van Justitie heeft geconcludeerd dat in beginsel toestemming nodig is van de fonogrammenproducent om een sample te gebruiken. Ongeacht de tijdspanne van de sample. Een sample zou een gedeeltelijke reproductie zijn van dat fonogram in de zin van artikel
22
2 sub c van richtlijn 2001/29.10 Maar als een sample dusdanig is gewijzigd dat het fragment niet meer herkenbaar is voor het oor, dan zou er geen sprake zijn van een inbreuk.11 Hier verwijst het Hof naar artikel 13 van het Handvest waarin de vrijheid van kunst en wetenschap beschermd wordt. Het Hof heeft overwogen dat de sampling-techniek een vorm van artistieke expressie is die beschermd is onder artikel 13 van het Handvest. Men kan dit ook in het licht van artikel 10 EVRM lezen, waarin de mogelijkheid deel te nemen aan de openbare uitwisseling van alle soorten culturele, politieke en sociale inlichtingen en denkbeelden wordt gewaarborgd.12 De precieze maatstaaf voor een onherkenbaar muziekstuk is tot op heden nog onduidelijk. Voor de kunstvrijheid lijkt de voorkeur te gaan naar het oor van de gemiddelde muziekconsument boven een samplingexpert. Met deze uitspraak heet het HvJ het niet-geharmoniseerde
Maart 2020 | ALIBI Magazine
Januari 2020 | ALIBI Magazine
dat deze uitzondering ook kan worden toegepast op muziekwerken, mits aan de voorwaarden is voldaan. Echter stelt het Hof ook dat een beroep op het citaatrecht moet doelen een dialoog met dat werk aan te gaan.17 Men denke aan het verdedigen van een opvatting, het illustreren van een uitlating of ter verdediging van een opvatting dan wel om intellectuele confrontatie teweeg te brengen. De gebruiker moet dus de bedoeling hebben de dialoog aan te gaan met het beschermde werk.18 Deze eis zet de lat hoog, met name voor samples zonder tekst. Wanneer in de praktijk sprake is van een ‘dialoog’ moet nog worden afgewacht. Concluderend Met deze uitspraak hoopt het hof een balans te hebben gevonden tussen de bescherming van intellectueel eigendom en de bescherming van de vrijheid van kunst.19 Zo heeft het Hof benadrukt dat de samplingtechniek een vorm van artistieke expressie is. Hoewel het HvJ heeft aangegeven een balans te willen maken lijken de uitzonderingen inflexibel. Ook door het gebruik van grondrechten als correctiemechanismen is de toepassing nog onduidelijk. Samengevat is het in beginsel niet toegestaan om een sample te gebruiken uit werk van een ander. Tenzij men toestemming heeft van de houder van de naburige rechten, het onherkenbaar is gemaakt of sprake is van een toegestaan citaat. Maar wanneer een muziekstuk onherkenbaar is of de dialoog is aangaan moet nog blijken. Ook voor Pelham en Kraftwerk is het nog afwachten wat de Duitse rechter zal beslissen. •
1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.
10. 11. 12. 13. 14.
15. 16.
17.
18. 19.
Anne Weersink is bachelorstudent aan de UvA. B.H.M. Schipper, ‘Het chilling effect van Kraftwerk I/II op sound sampling’, AMI 2014, afl. 4, p. 105 (105-106). HvJ EU, 29 juli 2019, C-476/17, ECLI:EU:C:2019:624 (Pelham/Hütter). Een fonogrammenproducent wordt doorgaans ‘producent’ genoemd. HvJ EG, 16 juli 2009, C-5/08, ECLI:EU:C:2009:465 (Infopaq International/Danske Dagblades Forening). Zie artikel 6 van de Wet op de naburige rechten S. Terpstra, ‘Nieuws! Belangrijk arrest over het grebuik van samples in muziek’, Bureaubrandeis, 29 juli 2019. Kamerstukken II, 2002/3, 28 483, 3, p. 5253. B. De Knock, B. Stoop Sanders, ‘Auteursrechtdebat: sample clearancevan mijnenveld naar eerlijk speelveld’ IEForum. 30 oktober 2015. HvJ EU, 29 juli 2019, C-476/17, ECLI:EU:C:2019:624 (Pelham/Hütter) r.o. 31. HvJ EU, 29 juli 2019, C-476/17, ECLI:EU:C:2019:624 (Pelham/Hütter) r.o. 39. HvJ EU, 29 juli 2019, C-476/17, ECLI:EU:C:2019:624 (Pelham/Hütter) r.o. 34 en 35. M.R.F. Senftleben, ‘HvJ EU / 29 juli 2019 Pelham/Hütter (‘Metall auf Metall’)’, AMI 2019/6, afl. 10, p. 210-216. M.R.F. Senftleben, ‘HvJ EU / 29 juli 2019 Pelham/Hütter (‘Metall auf Metall’)’, AMI 2019/6, afl. 10, p. 210-216. Zie ook HvJ EU, 29 juli 2019, C-476/17, ECLI:EU:C:2019:624 (Pelham/Hütter)r.o. 32-35. Als bedoeld in artikel 5 lid 3 onder d van richtlijn 2001/29. M. Koedooder, ‘Herkenbare samples zijn toegestaan, als voldaan is aan de eisen voor een citaat?’, IE-Forum, 1 augustus 2019. M. Koedooder, ‘Herkenbare samples zijn toegestaan, als voldaan is aan de eisen voor een citaat?’, IE-Forum, 1 augustus 2019. HvJ EU, 29 juli 2019, C-476/17, ECLI:EU:C:2019:624 (Pelham/Hütter) r.o. 71. Zie artikel 17 lid 2 en artikel 13 EU Handvest EU
“DE GEBRUIKER MOET DUS DE BEDOELING HEBBEN DE DIALOOG AAN TE GAAN MET HET BESCHERMDE WERK”
23