Magazine 6 | Schatbewakers Zoetermeer

glkomenheden Schatbewakers met betrekking tot de ative Commons - Some rightsop reserved kan Stichting Schatbewakers geen wijze verantwoordelijk of aansprakelijk actie gesteld. Aan de inhoud van dit magazine Olthof dan ook geen rechten worden ontleend.

e Hermans, Jan van Grunsven, Roelof van der

e Knappers, Karen van Vliet, Sandra van der Laura van den Enden, Shyam Khandekar. ogland

tie mede mogelijk gemaakt door:

ctuurNomaden gazine is een productie van tuurNomaden

ving Olthof

nk aan: rik Pool, Radiofabriek, Sandra van der Laura van den Enden, Wolfram Querfurth, Verweij, Peter Albers, het Rijksbrede mma 'Dialoog & Ethiek’

afie ns, Schatbewakers, Sandra van der Meulen j de foto's genoemde bronnen.

en verspreiding azine wordt in een beperkte oplage fysiek d en in digitale vorm via onze website. formatie over stichting Schatbewakers hatbewakers.nl

e achterkaft Stedenbouwkundige

ld op de cover en de beelden op pagina 2 het werk van Sandra van der Meulen. Het ordt toegelicht op blz. 13

Sandra 12 van der Meulen Over 18 de vakdialoog De 20 vakdialoog 17.05 60 39 jaar New Town (1962 - 2022); een eerste terugblik De 41 Spartaan: het werkgeheugen van Karen van Vliet Philip 46 Spangenberg Travel Grant Leestips 47 Archive 2.0 Laura van den Enden 48 Over 50 het Paleiskwartier De 54 10 lessen uit Paleiskwartier 's-Hertogenbosch Gedicht 56 Lies Hoogland: De Zoetermeerse burgemeesters Over 60 het wel en wee van de Zoetermeerse stadsmaquette [2022] Podcast 62 - 60 jaar New Town Overzicht 63 magazines Nawoord 64 Colofon

materiaal van het initiatief uit devan actualiteit Schatbewakers en brachten maken we een aantekeningen bezoek aan het gemeentelijk van archief en moesten ween ervaringen constateren zienswijzen. dat alleen het strikt Met het verslagleggen noodzakelijke bewaard was in de bij het maken van vorm de stad. van Was eenalles magazine dan echt verloren gegaan of delen wewe moesten deze verder ervaringen zoeken?en beogen we een toegevoegde waarde te creëren Gesprekken met oud-stedenbouwkundigen leverden de eerste ‘schatten’ op. We plaatsten de gemaakte tegenover de geleefde stad en gingen in gesprek met haar bewoners en gebruikers. De belevingen, herinneringen en ervaringen van bewoners verschillen vaak van hoe de ontwerpers er over dachten. De mensen, hun verhalen en het materiaal dat bij het maakproces hoort vormen de (ruimtelijke) rijkdom die we onderzoeken. De oude stadsmaquette maakten ons bewust van het collectieve geheugen van de stad en haar bewoners. Vanuit die focus werden we ons ook bewust van het steeds veranderen van de samenstelling van de ontwerpende teams en begonnen we te kijken naar het belang van ‘werkgeheugen’. Bewaren, terugzoeken, vinden ... Als we weten waar we vandaan komen kunnen we bepalen waar we naar toe gaan. In de vakdialoog onderzochten we die vraag als voorbereiding op een bredere dialoog. Na zijn eerste 100 dagen vroegen we ook de Stadsbouwmeester naar zijn eerste bevindingen. Het is volgens de redactie een kleurrijke verzameling geworden. We wensen je veel leesplezier. Wordt vervolgd. Alcuin Olthof - schatbewaker

zover niet anders is Onvoltooid tegenwoordige tijd vermeld auteur

tegenwoordige tijd Ontelbare keren reed ik per trein of auto onder de Nelson Mandelabrug door, maar deze keer loop ik er overheen. De trein heeft me een paar tellen geleden afgezet op het station. Even later daal ik de hoge trap af en rijd ik op een OV-fiets naar het Stadhuis van Zoetermeer voor mijn

gesprek met de stadsbouwmeester Ronald Knappers. Dat maakt dat ik met andere ogen naar de stad kijk. Ik ben lekker op tijd. Ruimte genoeg voor een binnendoor route. Er is veel meer groen dan ik me had voorgesteld. Aangekomen op het gemeentehuis mag ik doorlopen naar de receptie waar Ronald om klokslag 10 uur mij welkom heet. Voorzien van een smakelijke cappuccino lopen we naar de spreekkamer grenzend aan de centrale hal. Een paar stappen verderop staat een meterslange tafel, de werkplek waar Ronald met burgers en belanghebbende stedenbouwkundige plannen uitvouwt. Als ik na afloop van ons gesprek en een wandeling door het Stadshart terugfiets richting de trein, kijk ik met andere ogen naar de stad. Volop verdichtingsruimte, volop mogelijkheden. Er schiet me een oproep te binnen, die ik hoorde in de gedreven taakopvatting van Ronald: Zoetermeer, experimenteer! Omslagpunt Mijn eerste vraag aan Ronald is wat hem zoal verwonderd heeft tijdens zijn eerste honderd dagen als stadsbouwmeester. “Leuke vraag”: begint Ronald. "Mijn eerste verwondermoment was toen ik me nog afvroeg ‘Hoe zit Zoetermeer nu in elkaar?’. “Zoetermeer is opgezet als een aantal op zichzelf staande wijken met eigen winkelcentra. Tegelijk is er een stadshart, een echt centrum, een plek met veel winkels. Het heeft ook nog een mooie oude dorpskern.

dat liswaar de één geconcentreerd na de andere- ontwikkelaar kwam met een plan dat

nnen n ooitde valt structuur op dat er die de gemeente voor ogen had. Zo is eer dingen gegroeid zijn - tot maar de hij stad heeft die het nu is. e n dat houding er binnen of richting de afdelingen voor stedenbouw en mobiliteit anuit . Misschien de wijken volgt gedacht na de wordt. Als ik vraag ‘Wat is Zoetermeer al?’, dering dan boosheid krijg ik daar of vreugde niet een heel duidelijk antwoord op. Dat is

ocht ste verwondering. naar kennis. Maar De afwezigheid dat van een gemeenschappelijk eld van wat we als stad willen zijn.

euts, eer zit hoofdredacteur op een omslagpunt. Qua grootte en voorzieningen is het n Magazine stad. Uitbreidingsmogelijkheden zoals het volbouwen van en zijn er niet meer. De stad moet verdichten binnen de de contouren. Die wijkgerichte benadering moeten we loslaten. tijd gekomen om vanuit één stadsbeeld te leren denken.

it de gemeente aan mij gestelde vraag is ‘Hoe maken we er nu en stad van?’ Met die vraag ben ik als stadsbouwmeester aan gegaan.

n goed document geschreven: 'Visie Zoetermeer 2040’. niets doen gaan bepaalde wijken en de stad ergo achteruit. Dan

in plaats van mensen die in ontwikkeling en opleiding hoger op er komen qua inkomsten en sociale omstandigheden achteruit Daarom moet er ingegrepen worden is de conclusie.

eede verwondering is de ontdekking dat het een stad is met che kwaliteiten: de oude dorpskern, de prachtige groene

r er omheen, aangename woonkwaliteiten zoals aan het water of in het groen aan het park. Ook zijn er bijzondere entele woningbouwprojecten uit de jaren 80-90 waar vooral oog

r de kwaliteit van het wonen. Je moet wel door het soms niveau van detaillering heen kijken die is ontstaan, omdat er niet el geld was. Als je dat doet dan zie je pareltjes waar we heel

p moeten zijn.

eltjesbuurt is een beroemd voorbeeld, maar ook de digere structuren als de woondekken in Meerzicht van architect erts, prachtige typologieën van gebouwd parkeren met een

svrij woondek waar woningen met een split-level en vides n liggen zijn, uiterst bijzonder.

sch zoals het stadshart georganiseerd is! Je komt er makkelijk

parkeergarages. Daarboven kom je in een verkeersvrije zone van straten met mooie hoekverdraaiingen, pleintjes en winkels. Mensen uit de regio komen hier ook graag winkelen. Het is zo mooi dat we dit allemaal hebben. We hebben hier veel waar andere steden jaloers op zijn. Het Stadshart is echt het centrum van Zoetermeer. Het was aanvankelijk vooral functioneel; winkelen en wonen. Er is een theater en een bioscoop bijgekomen, maar het zou mooi zijn als we meer culturele activiteiten hier in het centrum vast weten te pakken waardoor het steeds meer een echte stad wordt. Wat nog een parel moet worden is ENTREE! Dat vind ik een belangrijke ontwikkeling, omdat we daarmee een verbinding kunnen creëren tussen het station en het stadscentrum. Waar het mij om gaat is dat we beseffen dat daar een enorme kans ligt. Het kan de ruggengraat van Zoetermeer worden. Elke keuze die we nu maken voor een gedeelte van de stad heeft gevolgen voor de stad als geheel. Wat wil je over 50 jaar zijn? Dat is wat ik steeds wil benadrukken. Als we Entree zien als een onderdeel van het centrum van de stad betekent dat ook iets voor de wijken er omheen; de winkelcentra, scholen, gezondheidscentra etc. Willen we dat? Kijk, je kunt ook zeggen we gaan de andere kant op, zolang je dat maar doet vanuit het besef dat we weten waar we naar toe willen met de stad als geheel.” Prikkelende gedachte “Hoe kzorgen we vervolgens dat Zoetermeer de veranderingen aan kan? Hoe komt voldoende capaciteit en kwaliteit beschikbaar om dit waar te maken? Hoe kunnen we de stad

kan te doen. niet feitelijk Het is net de simultaan dingen zelfschaken. doen. Het Hoe kun vraagt van je me de burger dat ik dingen er goedgoed bij betrekken? doorzie en Ik snel wel kan beslis, watmaar roepen, brengt maar ook alsmet ik de zich mensen mee dat niet ik demeekrijg diepgang ben zoals ik een het roepende echt tot opindetail de woestijn. We uitwerken vanzullen ontwerpen dit metop z’nbureau allen moeten meer aan doen. moet overlaten. anderen Tweeschaligheid Ik zie een enorme potentie liggen in het maken van de Voor devolgende functie van stap stadsbouwmeester met de stad. Ik kan me daarbij helemaal bestaan geen vastgestelde vinden in de beschrijvingen. visie op new townsstadsbouwmeester Elke die Michelle Provoost, pakt directeur het weer van anders het New moet aan, Townshet Instituut, wiel zelf beschrijft uitvinden. in haar Voor essay een ‘Een zijn deel onvoltooid het vaste project’. taken.Een De vorige essay dat iedere inwoner van Zoetermeer stadsbouwmeester (red: Johan overigens Roelofs) zou moeten deed lezen. de CRK, Hetdat is is te de vinden Commissie op Ruimtelijke www.newtowninstitute.org/spip.php?article1356 Kwaliteit, welstand en erfgoed. Daar had hij Met handen zijn Michellevol zieaan ik steden in de hem als Zoetermeer ter beschikking een potentieeltijd gestelde hebben van één in een dag antwoord per week.op de Omdat ik naastin woningopgave deze Nederland. taken ook Voortbouwend werk aan de op alle voorzieningen ontwikkeling van dedie stad er al alszijn geheel en deheeft historie de gemeenteraad die generaties hier de inzet hebben verdubbeld. opgebouwd Je zou kunnen we er een kunnen zeggen echtedat stadik van de ene maken. dag Er werk is genoeg aan de ruimte om te verdichten. metagedachte over de stad Daar enligt de voor andere eendag deel aanoplossing. de het handwerk Dat vind van uitik een en hele nieuwbouw. prikkelende gedachte. Die ‘tweeschaligheid’ vind ik heel aantrekkelijk. De details maken het geheel. Werken aan Het bijzonder zowel het grote van verhaal een new als town het kleine als op

Zoetermeer isweten detailniveau, de geweldige wat er werkelijk infrastructuur. gebeurt. Het Als heeft architect met de van Randstadrail individuele enhuizen bus een engoed werkend openbaar gebouwen heb ik ervaring vervoersysteem, met welstand. het heeft Als stedenbouw-architect een hele goede ontsluitingsstructuur heb ik wijken van voor wel de autowoningen 600 en het is fietsstad van begin, nummer het wijzigen één. van het bestemmingsplan, tot eind gerealiseerd. Ik heb veel hooi op mijn vork genomen. Twee dagen Mijn welstandsrol werken voor richt Zoetermeer zich op grote betekent en kleine dat ik twee dagen plannen. De minder formelekan stempel besteden van ‘welstand aan mijn architectenbureau. keurt het goed’ moet Daar er op. zieOp Ik dingen die manier van zie mij weglopen. ik wat er in Dat de stad vind gebeurt, ik moeilijk. ben Gelukkig ik ook goed werkt aangehaakt het in het bureau binnen ook deandersom. organisatieIkvan krijgde steeds meer alleen gemeente Zoetermeer hoofdzaken envoorgelegd heb ik contact en zie met ook jonge medewerkers ontwikkelaars en burgers. die deZo ontstane werkt het ruimte hier en goed dat koester oppakken. ik. In sommige andere steden is dit anders geregeld heeft de stadsbouwmeester

rol ben ik ook een oliemannetje die probeert processen vlot te Het kan voor burgers of ontwikkelaars een grote drempel zijn een grote commissie te verschijnen of überhaupt in gesprek te

met iemand van de gemeente. arbij aan mensen die teleurgesteld zijn dat hun plan is en door de commissie ruimtelijke kwaliteit. Dan kan ik bellen

en waar het probleem zit en wat ik kan doen om het op te

r burgers de drempel te verlagen houd ik sinds juli een ur. Dat werkt. Vorige week waren er vijf op gesprek. Het draagt j dat de gemeente niet wordt gezien als een enorm instituut lemaal niets kan. Want heel veel kan wel. Het is alleen soms ganiseerd dat je er moeilijk doorheen komt.

weede rol ben ik als stadsbouwmeester op zoek naar het schappelijke dat de wijken overstijgt. Met de nieuwe ngswet in aantocht moeten we het verhaal van de stad die we jaar willen zijn op orde hebben.

akt ook voor de burger inzichtelijk wat we met de stad willen. hreven doelstelling van 2040 moeten vertaald worden in

vanuit één stadsbeeld gebaseerd op een Ruggengraat centrale visie. Pas als we die voor ogen hebben “Ik denk gaat van groot het ons naar lukken klein:de Als stad we te het grote verheffen. idee op orde hebben kunnen we vervolgens kijken wat we per wijk gaan doen. Zo zouden Watmoeten we wij nu neerzetten werken aanstaat eener geïntegreerde op zijn minst visie 50 op 100 tot de stad. jaar.En Wordt dan bijvoorbeeld niet alleen werken een grote vanuit parkeergarage stedenbouw, maar gerealiseerd, ook vanuitbesef mobiliteit dan en wel dat dat gebouw over 20 jaar misschien een heel economie. andere functie moet krijgen. Als ooit de zelfrijdende Het Zoetermeer autovan er is, dezien toekomst onze zie ik voor me mobiliteitsmogelijkheden als een stad met de kenmerken er compleet van een anders levend uit. Netdat wezen zoals ookhet alsinternetshoppen, zodanig herkendiets wordt. wat we nietishebben Er een duidelijke voorzien, structuur, een enorme waarin grote Entree verandering zich verbonden teweeg heeftheeft met het gebracht. Stadshart Misschien en het hebben oude dorp. we Het oversterk 20 jaar verdichte ergenscentrum buiten de enstad dozen staan Entree vormen met alsauto’s het ware die op deafroep ruggengraat voor komen van de stad rijden. met Of daaromheen we gaan het als openbaar contrast suburbiabelangrijker vervoer waar het heerlijk maken, wonen want en iedereen werkeneen is elektrische voor jong enauto oud.gaat Hethet experimentele ook niet worden. karakter en de monumentwaardige Iedereen denkt dat elektrisch gebieden, het toverwoord de parels, is, maar60daar van jaargaan New we Town hetzijn nietinmee de vernieuwing redden met al die accu’sgebleven. overeind die daarvoor nodig zijn. Dus we Zoetermeer moeten echtligt anders prachtig gaan omzoomd denken. met weilanden en biedt een geweldige diversiteit aanwerken Er gerieflijke hier woonkwaliteiten bij de gemeente als helealternatief goede stedenbouwers voor de overvolle enomringende landschappers steden. die zich Het heeft nu in potentie meer bezighouden zoveel. Ga metverdichten, de samenhang zorg dat vanjede stad de stadsstructuur en waar het goed een boost is om geeft mee samen en zorgtedat werken. je die suburbia Wat sterker overeind kan houdt.” is dat op stads- en wijkniveau integraal gedacht wordt. Diverse afdelingen, zoals mobiliteit, vastgoed, economie en stedenbouw/landschap, werken nog te vaak los van elkaar. Daar valt veel te winnen. Ik zie ook dat het niveau van de architectuur omhoog moet. Denk bijvoorbeeld aan het vernieuwen van het station. Daar krijgen we straks een aantal nieuwe torens. Echte eyecatchers. Als je op de A12 rijdt wordt dat de smoel van de stad. Voor een deel kunnen we dat bereiken met het maken van goede beeld-

leven. Het gecreëerde beeld dient als een het werk? van de stad’ houden we als geheugen herinnering om demateriaal, verworven percepties niet te Ik oriëntatie. kijk opnieuw Een draad en zie over de lijnen, waarderen, bewaren, verliezen, grijstonen archiveren, en rijstpapier. verliezen. » weggooien, Sandra van der Meulen foto's: Sandra van der dat Meulen Meulen. een rode Wat draad. maakt De gekozen ik geraakt draad, word ‘Hetdoor

vergeten, vinden en herinneren. Gaat het niet net als het onderzoek van Schatbewakers over herinneren, geheugen?

Over taal, verstaan, begrijpen, taal vinden of Architectuur en tedenbouw hebben naast de die juist nog niet hebben ... keuzes maken, uitruimtelijke ook een economische, en insluiten, verbinden? Wat de culturele maatschappelijke, sociale en is culturele achtergrond Natuurlijk en de rol van gewoontes, tradities component. raakt de zoektocht van en rituelen? Het ook bewegen in het spanningsveld Schatbewakers mijn persoonlijke tussen twee culturen? zoektocht. Het raken vindt op dat niveau plaats. Hoe begrijp ik de wereld en welke verbanden worden er door mij gelegd? Wat zijn de associaties, het referentiekader, de context? Waarin vindt de herkenning plaats? Waar ontstaat bewustwording?

op een nationaal schaal andere wijze is geëxposeerd, de rode draad evenals te duiden. in Wij vroegen België en Duitsland. en kregen Haar toestemming schilderijenom zijn een onderzoek naar reproducties vanhoe haarzijwerk de wereld te gebruiken begrijpt.voor Van der Meulen gelooft dat al het leven dit magazine. gebaseerd op tegenstellingen dat we, Haar seriesishebben inspirerendeen namen als aangezien‘Lost we allemaal deel uitmaken het ‘Lifeline’, in Translation’, ‘Signs ofvan Life’,

universum, verbonden zijn. ‘Circles of Live’. Haar compositiesinworden onderstreept met De onderzoeken de series stoppen nooit, tegenstellingen: / spontaniteit, gevoel / maar veranderencontrole van standpunt. Hierdoor intuïtie, donker / licht, vet / breekbaar, en meer verandert steeds het perspectief en ontstaat / minder en symboliseren balans. nieuw werk. www.sandravdmeulen.nl Ook de recente serie ‘Gefilterde Geschiedenis’ gaat door tot op de dag van vandaag. De werken zijn geïnspireerd door het idee dat een zinvolle dialoog in principe alleen mogelijk is wanneer men zich ervan bewust is dat alles wat men waarneemt (horen, zien, lezen, proeven...) wordt beïnvloed door de eigen achtergrond (cultuur, opvoeding, scholing, enz.) en wordt gefilterd. “Ik moest ook denken aan een dichtregel van Fernando Pessoa: 'That is why the life that is lived is a thing forgotten between moment and moment'. In zekere zin geldt dat ook voor wat er wordt gearchiveerd, schrijft Sandra in een van haar mails. De verbinding is gemaakt, de lijnen vervlochten …

ver de vakdialoog

riode 2018 - 2019 zijn met meer dan 2000 inwoners, bedrijven

ns lingen door de gemeente Zoetermeer gesprekken gevoerd n wenselijk toekomstbeeld. Aanleiding voor die gesprekken 022 voorgestelde groei van de stad met minimaal 10.000 nieuwe n. De gemeente vroeg zich af hoe we ervoor kunnen zorgen reen in Zoetermeer in de toekomst fijn leeft, werkt en woont.

maat voor de omgevingsvisie heeft geleid tot een ‘muzikaal’ eld (‘Een stad waar je hardop mag meezingen’) en acht elingen. In dat proces heeft geen vakinhoudelijk gesprek over omstige Zoetermeer plaatsgevonden. Reden voor wakers om als vervolg op het artikel van Richard Koek, Stedenbouw Zoetermeer 2021-2040 (magazine 5) een heuse og te organiseren.

heeft met deze aanpak nog een beperkte De context voor de aanpak van ‘grote ervaring (transformatie Palenstein) en is nu opgaven', zoals de vierde Zoetermeerse bezig met de voorbereidingen voor een aantal schaalsprong en een nieuw omgevingsplan, is grote verbouwingen, zoals Entree en ten opzichte van de tweede helft van de Edisonpark. Metsterk het einde van deToen maakte twintigste eeuw veranderd. uitbreidingsmogelijkheid worden om bijna de werkgroep een structuurplan hetalle

opgaven nu binnenstedelijk en dat forensendorp te laten uitgroeien totvoor een een complete stad voor jaar 100.000 bewoners. stad die pas zestig bestaat. Vraagt Ze de legde het plan neer in een plandocument aanpak van deze verbouwingen voor een van zesendertig een plankaart. nieuwe stad bladzijden een andereenattitude, een andere Daarna kwam de gemeente in actie om zoveel manier van werken en andere mogelijk grond in eigendom te verwerven. ontwerponderzoeken? Zoetermeer wilde alles in eigen hand houden en de regie voeren over deze grootschalige Nieuwe steden hebben vaak een slecht uitbreiding van dorp tot stad. Hoe anders liggen georganiseerd geheugen. Productie stond die verhoudingen nu? Zo maakt versnippering centraal en voor reflectie en evaluatie waren van eigendom de opgaven complexer, is het nauwelijks middelen en mensen beschikbaar. grondoppervlak van Zoetermeer verdeeld over Met publicaties zoals ‘De Gave Stad’ (2002, bewoners, ondernemers, beleggers, overheden Zoetermeer 40 jaar), de architectuurgids en (grond)speculanten. Gemeentelijke Zoetermeer uit 2016 en activiteiten van overheidsinstanties zijn op tal van terreinen in organisaties als het HGOS, Schatbewakers en vergelijking met de jaren tachtig en negentig het Architectuurpunt Zoetermeer is de drastisch afgeslankt. Ontwerpactiviteiten stedenbouwkundige ontwikkelingsgeschiedenis worden vaak uitbesteed aan de markt. Het meer in de publieke belangstelling gebracht. collectief geheugen van de stad en daarmee de De oogst van het Erfgoedproject Zoetermeer continuïteit van kennis en ervaring staat onder 1945-65-90 moet in 2023 tot een publiek druk. Wat betekent dat voor het gedeelde waarde leiden over het toch rijke, stedenbouwkundig ontwerp, nu naast de recente verleden van architectuur, landschap verbouwing en vernieuwing van de stad nog en stedenbouw. Hoe goed moet je de stad veel meer op de agenda staat: de Zoetermeer kennen om aan een klimaatadaptatie, energietransitie, e-mobiliteit ontwerpproject te kunnen werken? Wat moet je en – recent – de beschikking over een collectie van de bewoners/gebruikers van Zoetermeer erfgoed? weten? Waar leven ze van en waar houden ze zich mee bezig? Welke invloed mag/moet de In de afgelopen halve eeuw is met Zoetermeerse bevolking hebben op de transformatie van bestaand stedelijk gebied de planvorming? nodige ervaring opgedaan. Vaak zijn in al bestaande steden versleten bedrijfsterreinen, haven- en/of woongebieden aan een

VAKDIALOOG

aloog ‘Zoetermeer 2040’, 17 mei 2022

nden ons op de begane grond van een leegstaand

gebouw, ter plaatse van Entree Zoetermeer, een stadswijk in

. Het is het begin van de middag, buiten schijnt de zon en

stroomt ongehinderd de ruimte binnen. Zeven stoelen staan

tig verdeeld langs de rand van een cirkelvormig tapijt. De

uiten het tapijt is afgekaderd met twee stalen frames waarvan

en wandkleed bevat met twee voorkanten (kunstenaar Laura Enden). Achter in de ruimte staat een maquette van

eer. Evenzoveel mannen als er stoelen zijn, zijn gaan zitten

gezicht naar elkaar. Iedereen is voorzien van een microfoon. In

den van de cirkel liggen wat boeken.

vandaarom en Zoetermeer faalt het vormt nietdeenaanleiding is het gemeengoed voor een bespiegeling over verleden, heden en en goed. toekomst van de groeistad, met de focus op 2040. En er is heeft een rolverdeling. Er is eenmet De moderator het woord genomen moderator en het er zijn (zes)‘Er respondenten. een strofe uit gedicht is metafysicaElk

van de respondenten doen met genoeg in denken aanheeft niets’‘iets’ van van Fernando Zoetermeer allemaal behoren tot devoor Pessoa. Heten gedicht is een goedeze entree

beroepsgroep ‘architecten en stedenbouwers’. een gesprek over Zoetermeer, legt de De moderator benaderd moderator uit, is over de stad,vanwege over het zijn ontwerpen methodische opwat hoeontwerpen een gesprek als ditis, van een stad,kijk over eigenlijk het beste kan worden gevoerd; eenop relatieve over wat creëren is in een gebouw een plek buitenstaander die in staat is een vakdialoog die ook Entree heet. Hij vervolgt: deskundig te kunnen begeleiden. Het is de entree die we ook mentaal met Dat er louter mannen deelnemen aanweer het elkaar kunnen maken. We moeten

gesprek de opzet en het aantal leren omwas eenniet dialoog te voeren op eenvan zes respondenten ook niet. het Nietgeven iedereen andere manier dan louter vandie werd uitgenodigd, kon voorvan deze middag meningen of het voeren een debat.zijn of haar agenda vrijmaken. Het voelt wat ongemakkelijk, zeven mannen in een cirkel, overwegend middelbaar of daarboven en allen wit bovendien. Een demografische eenzijdigheid waar later op de middag ook blijk van zal worden gegeven. LAAG 1: feiten en kwestie Het mysterie der dingen? Weet ik veel wat mysterie is! Het enige mysterie is dat er zijn die denken over het mysterie. Wie in de zon staat en de ogen sluit, begint met niet te weten wat de zon is en heel veel dingen te denken vol van warmte. Maar dan opent hij de ogen en hij ziet de zon, en kan al nergens meer aan denken, want het zonlicht is meer waard dan de gedachten

n is een manier om iets te zeggen over wat ethiek zou zijn.

innen het gesprek met een situatiebeschrijving van hoe

an jullie je verhoudt tot je vakgebied en tot Zoetermeer in

met dat vakgebied.

an jullie een antwoord op twee vragen. Vraag 1: waarover

der jij je al sinds je actief bent in jouw vakgebied? Vraag 2:

er verwonder jij je met het oog op Zoetermeer?

ondenten reageren beurtelings.

aak je een stad met mensen?” antwoordt de eerste. “Voor wie

et eigenlijk? Daarover verwonder ik mij in mijn vakgebied. Wat

eer betreft heb ik altijd gedacht: het is groot genoeg voor een

aar ís het wel een stad? En zo ja, waar zitten de

nmerken? Het lukt mij niet om het als een stad te ervaren en

‘m dat in?” bezighoudt,” reageert een ander, “is de vraag: wat maakt dat

e ruimtes en ruimtes binnen gebouwen werken? In

eer wordt die vraag gevoed door het contrast tussen de

nde snelwegen en de wooneilanden die zich daarbinnen

n. Hoe kunnen we daar één stad van maken?”

en wetmatigheid dat dingen veranderen, ook tijdens het

van stedenbouwkundige plannen,” zegt nummer drie. “Hoe

at productief? Hoe kun je die veranderingen kanaliseren en tot

n leiden? Mijn verwondering over Zoetermeer? Waarom zijn de hier in de weilanden gaan wonen en hebben ze niet voor Den

ekozen? Na zestig jaar wil je kunnen benoemen wat het nu is, dat Zoetermeer. Van een identiteitsloos ‘iets’ is het

en tot een ‘de toekomst van Zoetermeer zit ‘m niet langer in de

en, maar in Zoetermeer zelf’. Dat is uitermate boeiend.”

e: “In ons vakgebied proberen we om steeds innovatief bezig

egelijk laten we ons inspireren door alles wat oud is. Waar

bij het oudedestijds stadmaken of bij hetmaar nieuwe? weinig Enmensen hoe komt het dat ik Zoetermeer nog steeds niet aantrekkelijk betrokken. Waarom was dat? vraag ik mij af.” vind?” De moderator knikt. Een mooie inventarisatie. Nummer En als vervolgvraag vijf: “Wat is nou opper het ik verschil een tussen mooi en lelijkvan combinatie – endeoptwee basis vorige: waarvan in welke verandert dat oordeel situatie bevindt gedurende het vakgebied verschillende zichfasen met het in je leven? oog op Zoetermeer? Een vraag die Let ik op: me mijn ik wilhele jullie werkzame leven uitnodigen niet voor stel en tenu sorteren opnieuw opin‘de relatie tot Zoetermeer. conclusie aan het Ik ben eind niet van opde zoek middag’, naar een letterlijk maar een antwoord, openingmaar te maken wel nieuwsgierig voor het naar de discussie gesprek en te dieluisteren we daarover naarzouden elkaarsmoeten reacties. voeren.” “We hebben vakover heelverwonderd,” lang gewerkt met “Ik heb ik meinerhet altijd het referentiekader van“dat de klassieke stad. memoreert de laatste, wanneer je iets

Straten, pleinen, eenmoment gecomponeerd tekent, het op eenparken, gegeven stadsbeeld. En wanneer over in werkelijkheid wordt. Hoe we het het kanhebben dat je loopt een stad,een danvelletje refereren we was. nog vaak wat ooit papier Voor aan dat

nteren de taalniet nogwat niet. deze stad is.

nnhet aardige feit dat poging we deondernomen neiging hebben doorom

Rijndorp itionele stad met het watessay meer ‘De te omarmen, Nieuwe

we n gebruiksaanwijzing’. ons maar moeilijk verhouden Wat zijn nou tot

een Zoetermeer. die door deRecent bewoners is een worden boek

nen als ‘de over moeite de architect waard om Sterenberg, hier te die

enden Dat zijn woningen het wonen heeft zelf, gebouwd het huis,inmaar de

buurt ventig. waar De je woningen vertrouwd enmee de buurten bent. De die

theid erp beschouwde van de stad.hij Dat alsjeeen metbegin, de fiets een

opend e. Van heel daaruit veelkun bestemmingen je gewoon verder, kunt

n. e hij. DatEn er ik een denk groot dataanbod die uitspraak aan sport-, heel

vant oen-is. enEr recreatiefaciliteiten is na 1940 flink gebouwd, zijn. Maar

als t een geheel erfenis wordt opgeleverd nergenswaarvan als kwaliteit wij

d. erpers Als jeinde feite mensen nog niet erover in staat bevraagt, zijn om

erkennen, n ze van hun te interpreteren huis naar hun enbuurt, op naar

te , en schatten. vervolgens Welke naar ideeën Delft of ennaar welke

Zoetermeer liggen aan deze als stad woningen komt inen diebuurten reeks

r.dslag? De kwaliteiten Zijn het gewoon van het aanleidingen, sub-urbaan

et ijnbouwstenen hier rijkelijk voor vertegenwoordigd, vernieuwing? Het maar

hien wel de grote vraag die nu voorligt

verlangen die zou naarwillen grote stedelijkheid? Wat ik graag weten: zijn erIk vind die sub-urbaneinstedelijkheid brandpunten Zoetermeereen aanmooie te wijzen?

terminologie voor kwaliteitis, diewaar typisch Plekken waar heteen spannend de hitte Zoetermeers is. Wat je zou kunnen vanaf spat? Wat betekent voor jou een intensiveren wijken nog sterker te je brandpunt indoor eende stad en waar lokaliseer maken in zichzelf. die in Zoetermeer?

“Ook ik denk dat de stedenbouw in Zoetermeer het idee van ‘brandpunt’ altijd heeft vermeden. “Hier, ter plekke van Entree, gaan we flink aan Uiteindelijk is de scheiding van die wijken juist de slag de komende tijd. Hoe kunnen we daar het uitgangspunt geweest. En dus als er al nou chocola van maken? We willen als brandpunten zijn, dan hoop ik voor de mensen Zoetermeer de beste fietsstad zijn. We willen die daar wonen dat dat precies die plekken de beste openbaarvervoersstad zijn en we zijn, waar je de verschillende elementen bij willen de beste autostad zijn. We maken geen elkaar voelt komen. Waar sprake is van een keuze. Op een luchtfoto zie je wat het resultaat vorm van saamhorigheid. Wat dan overigens daarvan is. Heel veel infrastructuur dat wel een niet gelijk hét marktplein oplevert. Dat brandpunt is te noemen. marktplein is in het Stadshart gemaakt, wat tot “Zoetermeer bezit bitter weinig iconen waarvan op heden niet heeft bewezen een stadshart te je zegt: dat is voor mij wat Zoetermeer is. Ik zijn.” denk dat de stad zich dat moet aantrekken. Kunnen wij in de taal die hier gebruikt is – en Zijn ga de je spannende plekken in deover stad – deen dan het toch weer heel snel mooi plekken die problematisch – bepalend lelijk hebben – iconen makenzijn waar we in deze in de huidige ontwikkeling van de Of tijd naar verlangen? In een project alsstad? Entree zijn de kwaliteiten van de stad zelf Zoetermeer kun je proberen die enorme bepalend? infrabundels te laten wegsmelten,

bijvoorbeeld? “Het is deme opgave omZoetermeer van de bestaande “Ik vraag af of je recht doet

kwaliteiten de waarde voor de toekomst te door überhaupt naar brandpunten te zoeken. kunnen zien. Endat ja, er hoe doe je dat? zijn. Dat vraagt Of te verlangen brandpunten Zojuist ontwerpkwaliteit. is het om dan werd ‘sub-urbaan’Gebruikelijk naast ‘stedelijkheid’ reeds bewezen kwaliteiten importeren. Dat geplaatst, het laatste omdattehet zou worden

kan verdienstelijk maar daarmeevan kom je gemist. Maar één zijn, van de kwaliteiten niet tot de essentie. je voorbij aan dedat Zoetermeer zijn juistEn diega buurten, ondanks

kernvraag: wat zijn. betekent dit voor Zoetermeer ze gescheiden De aantrekkelijkheid en de als stad met geschiedenis? kwaliteit zit ‘mzestig in dejaar verschillende karakters “In je bij enkelen vanhet dieallereerste buurten dierondje geen merkte van allen gericht zijn eeniets, soort voor Zoetermeer. op opvan eenhaat-liefde stadshart bijvoorbeeld. De

Wonen in Den Haag? heb ik kwaliteitmensen van eenniet wijkliever als Rokkenveen wordt

nwoordigd. Je kan het met die waarde verschrikkelijk oneens

e kunt die waarde met eenzelfde hartstochtelijkheid omarmen.

oe dan ook specifiek. Er is maar één Zoetermeer in Nederland

e niet voortgaan op het-Zoetermeer-zoals-het-is, dan wordt het

k die overal kan zijn. En dat is nou net wat we moeten

men.

rten zijn heel goed, maar de verbindende structuren, die over

meen landschappelijk zijn, kunnen sterker worden

leerd. Voor de beginfase van Zoetermeer zijn ontwerpers

okken die hier al werkzaam waren, maar weinig tot geen hadden met uitbreidingsgebieden, campussen of het maken stad. Dat zie je terug in de eerste schetsen. Die tonen wijken zekere omvang in een bepaald blokkenpatroon. In het midden moet dan iets extra’s komen, het centrum. Daar waar het

rt moet gaan kloppen, wordt een stationnetje getekend, wat

velden en een winkelcentrum. Daar komen dan woningen bij,

meentehuis, kantoren. En dat is zo gegroeid vanaf de jaren

t de jaren tachtig tot wat het nu is geworden. Heldere

ngen tussen dit alles ontbreken.

l ik op aansluiten. Toen ik gisteravond Zoetermeer op

ia zocht, las ik dat hier 120.000 mensen woonden. Ik dacht

maar nee, honderdtwintig! Er zijn 55.000 woningen en net

anen. Dus hoezo ‘satellietstad van Den Haag’? Misschien

t wel de grootste uitdaging: we zitten midden in een proces van

tandig worden van een stad waar meer mensen werken dan er

– of die in ieder geval meer banen heeft dan er huizen staan.

raagt iets. En dat betekent ook dat het niet meer gaat om hoe

el mogelijk naar het station komt, maar hoe je het werk met het wonen binnen de stad. En hoe je dat comfortabel op

bereikbaar weet te maken.

ermeer wonen dus heel veel mensen. Heel veel zelfbewuste die misschien in belangrijke mate de weg kunnen wijzen naar

stad zou moeten zijn. Zouden wij niet veel meer met die samen moeten bedenken wat er nodig is in deze stad? Een

n burgerberaad, al of niet onder leiding van vakmensen zoals

eb niet direct voor ogen wat dat dan oplevert. Maar volgens mij

n een soort tijdperk gekomen waarin zoiets onvermijdelijk lijkt.”

contramalwillen onderwijs een beeld genieten vanom welke meerdingen er dan nodig zijn? universiteiten vraagt. Wat Geen is de grotere vraag die de kern van de kwestie universiteiten, meer raakt? universiteiten. Van wie willen Als jewe een weten stad wilwat zijnZoetermeer dan moet je echt een universiteit een stad maakt? Subvraag: hebben, of in zijn ieder stedenbouwers geval een instituut degene voordie hoger Dat bezit Zoetermeer hieroponderwijs. het antwoord moeten geven? nu nog niet. Dat is dan meteen ook die koppeling naar die Ik heb erallemaal geen onderzoek naar “Wijjongeren. hebben natuurlijk ideeën en gedaan maarhoe ik vermoed dathier er binnen vermoedens dat wonen grossodie modo 60.000 arbeidsplaatsen veel Dat MBOtot tevreden bewoners leidt. zou je nog werkgelegenheid is. Dit kun verder scherper willen definiëren omjevan daaruit de

ontwikkelen naar onderwijs de te juiste ingrepen te hoger kunnen doen. Ofen dingen werkgelegenheid diemoet daarbij hoort. Ook zit hier laten die je juist niet doen. veel ICT.Haag Dat ICT is MBO, en ook “In Den rijden trams HBO met ‘Javalaan universitair. Maak meer Dat zichtbaar. Zoetermeer’ op hetdat bordje. betekent: de

“Als niet stad stedenbouwkundige is niet het speelveld,ben dat ik zijn deneutraal regio’s. en daarbij mijnwat visiebijveranderd in de tijd. Wat Het is een is besef het ontstaan van ik vandaag vind staat bijna op gespeeld, mijn Zoetermeer nauwelijks een haaks rol heeft antwoorden vanverbonden twintig, vijfentwintig jaar maar het is wel met alle activiteiten geleden. Ik zijn. zou het Zoetermeer van nu willen die hier nu leren door met mensen te praten dieik “Ik wilkennen graag terugkomen op de vraag waar

niet ouder zijnindan het helemaal hetdertig.” begin over had: hoe maak je een stad met mensen? Met mensen is niet hetzelfde als voor mensen. Vergeleken met het gemiddelde in Nederland is de bevolking van Zoetermeer nog relatief jong. Dertig jaar geleden was die bevolking nog jonger. Er zijn steeds meer twintigers, eind tieners, die hier hun referentiekader hebben opgebouwd. En zij vormen de toekomst. Daarnaast zijn er mensen die hier inmiddels vijftig jaar wonen en hier hun laatste deel van hun leven doorbrengen. Beide groepen vormen de uitersten van een bandbreedte. Misschien zijn er 20.000 woningen waar ouderen wonen in een gezinswoning die ergens in de jaren zeventig, tachtig, negentig is gebouwd. Ik zou willen weten: wat betekent dat?

te laag hebben we nu gehad. We zijn min of meer

men bij de vraag: wat maakt Zoetermeer echt een stad in

n van wie? Zonder dat we daar direct een conclusie aan te verbinden, neem ik jullie mee naar de tweede laag van

kdialoog. Een gesprek over deugden.

drie deugden van belang voor een mens, voor een

atie en voor een stad vermoedelijk ook: maatvoering,

ie en moed. In het samenspel van die deugden wordt

men dat je doorschiet in één van de energieën van de buik,

fd of het hart. We willen weten hoe de energie van een lijf, mens, een stad, een organisatie, meedoet in die eerste we met elkaar hebben verkend.

Prudentie isals vakgenoten dewij, deugd iets creëert die hetwat intellect duurzamer – de vraag is dan wat naarhet hetnuideaal is. – beteugelt: de deugd vanisde “Er heel bezonnenheid. veel schraalheid en ik gun de Moed is de deugd Zoetermeerders binnen die tussen de taal de die dreiging Zoetermeer van de angst eigen is een en stedenbouw de verlokking en van architectuur het ideaal diezijn weg moet wellicht meer zien appelleert te vinden: aande wat deugd henzelf om eigenheid bezielt. Veeltevan benoemen. wat hier staat is wat van rijkswege is opgelegd of wat vanuit productietechniek geacht. Willen Ik wil jullie vragentoepassend om vanuitiséén van de we wat er na is kunnen doorvertalen deugden te denken over wat naar je te de zeggen toekomst, moeten we de bewoners hebt over dan Zoetermeer. Alsof de deugd zelf uitdagen om hierover na te denken. En de spreekt.

suggestie ‘doe dat vooral met de jeugd’ vind ik heel treffend; we daar een universiteit Het woord is dan aan gaan de maatvoering voor oprichten! Ik het ben beteugelen enorm geïnteresseerd in (zelfbeheersing, van de angst): die stad met mensen. We moeten ervan af dat

de economie of het consumeren of strikt het “Ik dacht, tel je zegeningen. Ga door of wees je individu bepaalt hoe de stad eruitziet. We zijn bewust van wat je al bent. Gooi dat niet weg, sluit erop aan. Haal geen rare dingen uit de kast die helemaal niet nodig zijn. Hou het bij jezelf. En kijk of je daarmee verder kan. Het gaat erom de kwaliteiten die intrinsiek zijn naar boven te halen en om subtiele verbanden te leggen. Vervolgens om die intrinsieke kwaliteiten te versterken, zonder dat we ‘een stad’ worden. Probeer het niet Rotterdams of Haags te maken.” Dan nu de prudentie (bezonnenheid, de vraag naar het ideaal): “Wat ik zo aantrekkelijk vind aan Zoetermeer is dat er geen pretentie is. Er is geen historische voetafdruk die zegt: wij doen het zo. Daar hoef je dus niet op voort te borduren. Wat ik in aanvulling op anderen erg interessant vindt: je moet luisteren naar wat de mensen hier de afgelopen dertig, veertig, vijftig jaar hebben meegemaakt.

happelijke problemen. We moeten meer dat

schappelijke denken en voelen omarmen. Als dit ergens zou dan is het in Zoetermeer.” moed (het benoemen van eigenheid):

eten oppassen Zoetermeer niet onder een stolp te plaatsen.

ring is noodzakelijk op allerlei fronten. En het lijkt me heel

m de Zoetermeerder daarin mee te nemen, of in ieder geval

er zeggenschap over te geven. Maar die verandering vraagt

keuzes die een stad ook een stad laten zijn. Je kan als

te niet door blijven kabbelen op dezelfde manier. Zoetermeer

eel hoog gewaardeerd als fietsstad. Nou, moeten we daar dan

er op inzetten? Dat als je het stadshart benadert vanuit het

ap, je als ontwerper niet voor de automobilist maar voor de

ontwerpkracht Zoetermeer echt in de een stad stad te laten in dezien. ogenMaak van ook eenInstructuurvisie wie?). de tweede laag vooronderzochten waar je in de we toekomst de deugden naartoe maatvoering, wil. Er zijnprudentie hier meerdere en stedenbouwers moed – om te voorkomen ieder voor zich dataan we in hethet werk in een van de en ontwikkelwijken. realisatieproces Maar als je vraagt van ‘de waar vraag gaan Zoetermeer’ voor we heen? heeft doorschieten niemand eeninantwoord. een al te Dan zijn diefalen. menselijk doorgaande Wanneer wegen óf deletterlijk buik, ófeen het begrenzing. hoofd óf hetWe hart moeten het alleen de moed voorhebben het zeggen een visie opWat heeft. te stellen er nu nog om over moetdeworden toekomst na te denken. ontgonnen? Benoem twee uiterste polen, “Er moet die je beide ookzou worden willen gezocht vermijden naar ingrepen in het voor die het bestaande Zoetermeer gewenste waarderen toekomstbeeld. en vooral de collectiviteit Vanuit de vorige daarvan. twee We lagen, zijn inga Nederland je tussenalle buurthuizen deze twee polen kwijtgeraakt op zoek ennaar daarmee ‘het juiste is ook de individualisering midden’ in het tetoegenomen. groot en te Waar klein,hoor het te je nog bij? veel en te Zoetermeer weinig. Hiervoor heeft – nog moeten steeds we– op een groot naar zoek verenigingsleven. het antwoord Dus opwaar de laatste is de moed vraag die devanmiddag voor collectiviteit(en eendaarmee gezicht geeft? ook de Niet op wijkniveau,van slotvraag maar ditop gesprek): stadsniveau? welk Breng offer moet de gemeenschapszin Zoetermeer bereidterug. zijn te Wijs brengen daarvoor omruimtes vorm aan. te geven Dat hoeven aan haar geen toekomst? nieuwe buurthuizen Wat laat te zijn, er zijn ook Zoetermeer achter kerken zich of om scholen verder diete leegstaan. Koppel dat verhaal van het kunnen komen alserstad? burgerberaad aan vast. Zie je het voor je? Zoetermeer precies de juiste schaal om “Ik zou willenheeft dat het gemeentebestuur over dit teeigen organiseren. het niet ons zijn schaduwToegegeven, heen stapt en in is langere vak. Maardurft wij hebben de expertise termijnen te gaanwel denken, en ons om die vergezichten te geven.” vakgebied zietvorm als een instrument om te verkennen, te verbeelden en de verbinding te zoeken hen die hier wonen en werken. LAAG 3:met dialectiek Dan komen we misschien in een soort groef waarin wij denu ruimte deze stad We hebben tweekrijgen lagen om vanvoor de dialoog werkelijk van betekenis zijn. In Nederland verkend. Blijft de derdeteen laatste laag over: kunnen plekken waar die van we de allerlei dialectiek, het aanwijzen afwegen van de bestuurders van invloed zijn geweest op verschillende perspectieven. spraakmakende in de stad. Resumerend: deontwikkelingen eerste laag betrof een Ontwikkelingen die nogWe steeds resoneren. situatiebeschrijving. wezen de

“Mee eens. Daarbij: als de brandpunten aan inwaarom de stad,zou enjelieten

binnenhet maakt die jezelf gemeente dan niet moet makkelijk, worden geregeld? maar het Schaf wel levert jezelf veel af! op. Dan kan je ook afspraken maken in “Vanuit dieeen redenatie ruimer samenwerkingsverband zou je ook kunnen zeggen in plaats dat de van burgermeesters dat je het allemaal van Rotterdam, op je eigen Den niveauZoetermeer Haag, gaat regelen. eenzelfde Ik ben net plan in Lyon maken. geweest en Lyon is een Zoetermeer grenst prachtige aan het verzameling Groene Hart, zo agglomeraties. beschouwd ligt Gezamenlijk het al op slot.zijn Omarm die indit, staat maar om bijvoorbeeld wordt wel stad. Saint-Étienne Geef die Zoetermeerse – een stad die lage het momenteel dichtheid op,erg zonder moeilijk je identiteit heeft – binnen te verliezen. het grotere Dat is heel geheel goed ‘mee mogelijk. te nemen’. Geef Geen de probleem, zegt dat stiefmoederlijke behandeling samenwerkingsverband, van de ruimte op. wij gaan Ga voor onsde om stad joustaan bekommeren als een echte want we moeder; hebben nietsdat laat aan gebeuren een buurman wat passend met wieishet bijniet de goed gaat. Een dergelijk speelveld is stukken dynamiek die Zoetermeer nodig heeft.” groter dan louter ‘die wijken in de stad’. Vertaald naar Zoetermeer denk vlucht ik aan de Met deze mooie dieagglomeratie de dialoog heeft Rotterdam en waar Zoetermeeraan deel genomen, zijnDen we Haag tevens aangekomen van eind uitmaakt. Natuurlijk vraagt nogal wat. het van het gesprek. Datdat einde heeft Ook aan regionale verbindingen. Maar het is wel iets om op aan te sturen. “Zoals ik het zie zit Zoetermeer in een transitie: van een samengesteld geheel van woonwijken wordt het langzaamaan een stad. Volgens mij moeten we daarmee door. Maar de ambitie om fors te willen groeien dient parallel te lopen aan het besef dat de weilanden rond Zoetermeer een absolute no-go zijn. Met deze zelfbeperking lever je iets van je vrijheid in, maar het is precies dat gezamenlijke offer dat kan leiden tot het collectieve besef dat wij en Zoetermeer, de mensen met z’n allen: wij zijn een stad. “Daar zijn hele goede voorbeelden van. Toen Londen voor het eerst een burgemeester had die over heel Londen ging in plaats van over een deelgebied, was zijn eerste wapenfeit een plan voor Groot Londen. Het allerbelangrijkste was dat hij zei: we gaan groeien, we gaan

n artikel over stad en cultuurhistorie. Er zit een grafische

ing bij, een kaart van de Meerpolder. Die polder is leeg,

en vraag ook eigenlijk de leegte probeert te benoemen.

nding heb ik twee korte teksten die ik graag wil voorlezen.

te is uit het boek van Charles Landry ‘The creative city. A

or urban innovators’ is jullie wellicht bekend. Bedoeld als van het mechanisme wat we vanmiddag hebben

iseerd:

rt of creativity are creative people and organizations who have

ar attributes. And when these come together in one area they

h a creative milieu.

rlaatste Rutger Koplands ‘Een lege plek, om te blijven’,

dicht dat mij toepasselijk leek voor het onderwerp van

zouden kunnen identificeren: gecombineerd met praktijk bij CH&Partners, stedenbouw

en landschap en van 2008-2012 met Rijnboutt Amsterdam. Woonachtig in Zoetermeer en nu actief als

Ga nu maar liggen liefste, in de tuin, Schatbewaker.

de lege plekken in het hoge gras, ik heb altijd ik dat was, een lege Ruurdgewild Gietemadat (TUD’99) Verbonden aan KCAP. In 1999 samen met Arjen Klok, plek voor iemand, om te blijven. Edzo Bindels en Henk Hartzema Maaskantprijs voor jonge architecten ontvangen. Is internationaal georiënteerd met projecten in oa Hamburg, Londen en San Sebastian. Actief als gastdocent en lid van prijsvraagjury’s; onlangs een jaartje rust genomen ...

Adriaan Mout (TUD) Sinds 2009 als partner verbonden aan LEVS architecten, Shaping cities. Creating communities. Making homes. Moderator: Pool Recent diverseErik woonprojecten op Cruquiuseilanden ontworpen en gerealiseerd, publicatie Carbon-based

Deelnemers gesprek: Willem Hermans Design

(stedenbouwkundige), Ruurd Gietema (stedenbouwkundige), Ronald Knappers Ronald Knappers (TUD ‘86)

(architect en stadsbouwmeester Zoetermeer), Sinds 2021 stadsbouwmeester Zoetermeer, architectRichard Koek (stedenbouwkundige en eigenaar VVKH-studio te Leiden, jarenlang actief

geweest bij RAP (Rijnlandsen Architectuur landschapsarchitect) AdriaanPlatform. Mout Hij onderzoekt zelfs op de fiets de relatie van architectuur

(architect), Willem Hein Schenk (architect), tot de omgeving

Tekst: Jan Grunsven Richard Koekvan (TUD ’87) Direct na zijn afstuderen trad hij toe tot CH&Partners stedenbouw en landschap. Hij is sinds 2008 partner bij Organisatie: Alcuin Rijnboutt. In 2012 volgde Olthof de kwalificatie als landschapsarchitect. Breed oeuvre opgebouwd in Fotograaf: Chris Lans projecten op het grensvlak van A, S en L, in de openbare

Geluidsopname: Joel Smits (Spotlight AV) ruimte en het stedelijk landschap.

Met Pool speciale dank aan: Lynn van Rennes Erik Journalist, beleidsmaker, eigen communicatiebureau, (PINO concept/communicatie/organisatie) Statenlid 2003 - 2011, was directeur participatie ministerie Infra & milieu, nu actief als programmadirecteur Dialoog en Ethiek bij ministerie van Binnenlandse Zaken.

Willem Hein Schenk (TUD ’88) Voorzitter Q-team van het project Entree in Zoetermeer, stadsarchitect gemeente Haarlem sinds 2019. Was architect en later partner bij de Zwarte Hond. Van 2011 tot 2015 voorzitter van de BNA

de leegstaande school op het Vuurtorenplein. Naast een aantal culturele en kunstzinnige verbeeldingen werd het materiaal voor een 50e verjaardag ervaren als schamel. Was de (ruimtelijke) rijkdom van de gemaakte stad niet rijker dan hier getoond? Eerste oriënterende gesprekken met nog in leven zijnde oud-stedenbouwers gaven inzicht in verhalen, die hoorden bij het proces van het maken van een stad. De ervaring van toen hebben we ingezet voor een volgende memorabele leeftijd: 60 jaar. Jong voor een stad, maar toch een waardevolle periode om naar terug te kijken en te reflecteren. We brachten het 60-jarig jubileum ruim voor het moment onder de aandacht en stuurden aan op een herkenbaar beeldmerk. De gemeentelijk afdeling erfgoed haakte aan en startte een erfgoed inventarisatie. Met behulp van interne en externe begeleidingsgroepen en de professionals van CONTREI werd het verhaal van de stad vastgelegd in wijkbiografieën en projectbeschijvingen. Met de organisaties die aanhaakten werd afgesproken dat ieder zijn eigen activiteiten zou dragen en plaatsen onder het beeldmerk. Uiteindelijk haakte ook de politiek aan met het beschikbaar stellen van een budget en menskracht. Deels werd dat weer ingehaald door de actualiteit. De oorlog in Oekraïne en de daarmee samenhangende opvang van vluchtelingen deed een beslag op dezelfde ambtelijke capaciteit. Het hoogtepunt lag in een symposium waar de waarde van het opgebouwde erfgoed voor het voetlicht gebracht werd.

De Spartaan

werk-geheugen van Karen van Vliet

vermeld Schatbewakers Waaromdoor zouden we - als Schatbewakers - een verhaal over een

stedelijk bouwproject in Amsterdam opschrijven? Wat vormt de schatbewaker

aanleiding en wat kunnen we in Zoetermeer daarvan leren? In de Amsterdamse tuinsteden begon in 2000 de grote vernieuwingsopgave. Dat leidde 20 jaar later tot ruim 25.000 woningen nieuwgebouwd, gerenoveerd of tot woning getransformeerd.

De belangrijkste doelstelling van deze stedelijke vernieuwing was door menging tussen koop, sociale huur en vrije sectorhuur een sterkere menging van bevolkingsgroepen te krijgen, naar inkomen, etnische achtergrond en opleiding. De tuinsteden op weg naar een complexere gemengde stad. Zoetermeer is, na de vernieuwing van Palenstein, nu met Entree begonnen aan ook zo’n vernieuwingsopgave. Vanuit haar 20-jarige Amsterdamse ervaring en gekoppeld aan het project De Spartaan heb ik als schatbewaker Karen van Vliet, stedenbouwkundige, gevraagd om een gesprek te voeren over de verbouwing van een voormalig sportcomplex tot een vitaal stuk stad. Mijn veronderstelling is dat als je langdurig kunt vasthouden aan de ooit vastgelegde ruimtelijke kwaliteiten door continue persoonlijke betrokkenheid bij een project je met meer zekerheid tot een succesvol eindresultaat kunt komen. Vandaar de vragen over haar rol bij het bewaken van de consistentie van het plan door de jaren heen. Voelde je je de regisseur van het project? Welke middelen heb je daarvoor gebruikt? Hoe kijk je nu terug

Karen van Vliet? denbouwkundige, geboren in 1957, woonachtig in Rotterdam Bouwkunde gestudeerd aan de TU-Delft. Haar eerste functie denbouwkundig ontwerper bij de gemeente Rotterdam en zij n daaruit met drie collega’s het bureau BGSV Bureau voor

ouw opgericht. Als een van de drie directeuren heeft zij g leidinggegeven aan dat bureau en gewerkt aan tal van n (Masterplan Oosterheem Zoetermeer, Leidschenveen Den tadshagen Zwolle, de Spartaan Amsterdam). Daarbuiten treedt matig op als docent stedenbouw bij onder andere de ies van bouwkunst Amsterdam en Rotterdam en bekleedt zij bestuursfuncties.

atbewakers- kennen Karen vanuit ons beroepsveld als een en gedreven stedenbouwkundige, die een zwak heeft voor eer. Zij is opgegroeid in Voorburg/Leidschendam en heeft aan on Zoetermeer uit de klei zien verrijzen. In haar studie heeft zij

elopen bij de dienst gemeentewerken Zoetermeer en zij was als assistent nauw betrokken bij de vakgroep Stedenbouwkundige

en. Vanuit haar veelzijdigheid hebben we haar een paar jaar gevraagd om zitting te willen nemen in het bestuur van de Schatbewakers.

an Vliet over De Spartaan

was het plangebied van circa 10 ha een goed gebruikt groen mplex met een aantal voetbalvelden, een softbal accommodatie

paar tennisbanen. De locatie ligt tussen de A-10 aan de t, de Jan van Galenstraat aan de zuidzijde, het ringspoor aan kant en in het noorden de Erasmusgracht. Op deze door

ctuur omsloten plek wilde het Stadsdeel Bos en Lommer ouw realiseren. Voor deze transformatie tot stedelijke woon-, n sportlocatie is een prijsvraag uitgeschreven die door

nds Gebiedsontwikkeling werd gewonnen. Maar niet alle bs wilden vertrekken: VVA De Spartaan wilde daar blijven en. Na twee jaar discussie in het Stadsdeel werd besloten om ar om de Spartaan heen te bouwen en de club van asvelden te voorzien alsmede van een nieuw clubgebouw.

werd ik door het stadsdeel gevraagd de planvorming te eren; er lagen vijf stedenbouwkundige modellen, maar hoe daar nu één Masterplan van?"

ruimtelijk raamwerk gevormd, dat aansluit op de omgeving en waarbij structuur vormende elementen uit de omgeving worden benut. Door in de geschiedenis van het plangebied te duiken kon aan het plangebied een vernieuwende betekenis worden gegeven en is op een eigentijdse manier de verbinding tussen privé, collectief en openbaar opgezocht. Dat geheel heeft uiteindelijk geleid tot een bouwbaar model met gesloten bouwblokken”. (Zie handschets planconcept de Spartaan) En nu over het vervolg, want het voorstel moest wel binnen een aantal jaren tot realiseerbare bebouwing en bruikbare openbare ruimten leiden. “Dat begint bij het maken van producten. Zoals een beeldkwaliteitsplan, dat in procedure is gebracht en bij de welstandscommissie als nieuw ruimtelijk kader is gepresenteerd. Ondertussen had Bouwfonds de prijsvraag gewonnen. Na enige discussie werd besloten dat ik voor zowel Bouwfonds als realisator voor het vastgoed als voor het Stadsdeel als realisator van de nieuwe buitenruimte, de aanspreekbare persoon zou zijn. Daarmee was ook mijn aanwezigheid in de ontwerpteams geregeld en kon, mede dankzij het voorwerk van de interne stedenbouwkundigen, de architectenselectie plaatsvinden. De gefaseerde realisatie zorgde voor stevige gesprekken over het juiste programma op de juiste plaats. In alle randzones hebben we meervoudig ruimtegebruik voorgeschreven zoals woonblokken met op de begane grond, de plinten, ruimte voor commerciële voorzieningen. Daarnaast waren specifieke programma’s en voorzieningen beschikbaar zoals een ROC, een circusopleiding en een klimhal. Naast studentenhuisvesting in een complex gelegen aan de A-10 is daar ook woonruimte voor ouderen en mensen met een

ijke omvang als over de definitieve plek”.

planontwikkeling in stukjes krijg je te maken met nogal wat

g qua samenstelling van het team. Mensen komen en gaan en ijk blijkt dat jij als externe deskundige de enige constante dat proces bent. Maar met een stevig plan als basis kan je

l eind komen en hoef je tussentijds het gewenste resultaat niet llen. Natuurlijk wordt niet alles zoals ooit was gedacht. Op het mplex was het (nieuwe) clubgebouw gedacht ook te eren als buurthuis en dat de sportvelden ook tot collectieve an de omwonenden behoren. Er staat een mooi clubgebouw, uwen)voetbal floreert en er is een doorgaande gersroute gerealiseerd. Jammer is dat de randzone om het mplex met trim- en sporttoestellen niet die landschappelijke, uitstraling heeft gekregen die ooit de bedoeling was. Daar er zijn de plinten aan de buitenzijde van de bouwblokken, voorbeeld aan de Van Galenstraat, wel goed gevuld met de voorzieningen en dat levert een stevige impuls aan de

stedelijkheid van deze stadsstraat in een groter geheel”.

planproces lang duurt krijg je ook te maken met wisselende telling van bestuur, van adviseurs, van welstandscommissies

Bouwfondsmet discussies dat supervisor de mix vanvan sportfaciliteiten het en woningbouw veel aangrenzende gebied spectaculairder gevoerd over vormgeven de locatie van de kon worden. fietsbrug”. Waarom wel woningen stapelen en niet de sportvelden? Plannen En nu, na om 20twee, jaar betrokkenheid of zelfs drie sportvelen bij de boven elkaar te plaatsen planvorming van zijn de Spartaan in discussie … gebracht, welke ervaringen van ruimtelijke wilvoorstellen je doorgeven voorzien, aan een doch bij verder doordenken volgende generatieenontwerpers stevige gesprekken en als niet haalbaar (en ongewenst) afgevoerd. Dan ontwikkelaars? moetgoed “Blijf je alsnadenken ‘regisseur’over van wie het de oorspronkelijk regie voert. plan die rol pakkenwas Stadsontwikkeling en opnieuw een publieke de bijhorende zaak, kwaliteiten maar is door van te ‘jouw’ veel geloof plan naar in marktwerking buiten toe uitdragen. gezet. Marktpartijen doen overboord Maar soms blijken nieuwe gebiedsontwikkeling, dat isideeën goed, je voor hebt ze bestaande hard nodig problemen om dat te doen, zoalsmaar de geluidshinder een van de A-10heeft marktpartij uiterst primair bruikbaar belang enbij leiden het eigen tot nieuwe gevelbeelden. gebiedje. Dat stuk maakt De wel gevels deelvan uit van de een woongebouwen groter geheel engelegen het moetaan duidelijk de Erasmusgracht zijn wie welke zijn voorzien verantwoordelijkheid van lamellen, die draagt. haaks Wie opisdede gevel staan regisseur enen dan hetisgeluid continuïteit verstrooien. van de Zo werd persoonlijke het mogelijk om betrokkenheid gesloten galerijen van groot te belang. voorkomen, En zorg vooren stevige is eenplandocumenten, mooie reeks zoals woongebouwen, een beeldkwaliteitsplan met woonruimten dat een tijdje grenzend mee kan. Dat helpt aan de buitenruimte, bij het bewaken aan de vannoordrand de van het plangebied ontstaan. planconsistentie. Stedenbouw Natuurlijkisblijf gebaat je met bijde het bezit van een architecten altijd lange het adem; gesprek énvoeren volharden overkan de toe te ook leiden passen tot kwaliteit!” materialen. “Hoezo een

donkerrode steen? Zelf dacht ik aan een lichte, gelejesteen.” Wil meer weten Met het over argument de planvorming van het belang in Amsterdam-West? van het grotere geheel Bij uitgeverij ten opzichte TOTH vanBussum de is het boek onderdelen individuele Superwest 2000-2021 kom je daarverschenen altijd wel uit. Een belangrijk over de vernieuwing aspectvan vande het Amsterdamse vak vind ik het verbinden, zowel in het werkproces met tuinsteden. mensen als in de fysieke wereld om ruimtelijke ontwikkelingen Publicatie onderop deeen redactie plek tevan verbinden Maurits met de de omgeving. Hoog en Anouk Vandaar de Wit datmet ik veel foto’s aandacht van Luuk bij de Spartaan heb besteed aan de kwaliteit van Kramer. bruggen en tunneltjes, zeker bij een gebied dat ingeklemd ligt tussen grootschalige infrastructuur. Uitwisseling in gebruik van scholen en sportvoorzieningen door kinderen en mensen is gebaat bij het investeren in goed doordachte veilige routes. Zo hebben we

n inspiratie.

ravel Grant

nnen ons in om vakboeken die door de eigenaar geen rol meer vervullen e helpen'. Niet alles is of wordt iseerd,

hten de door ons verzamelde en ikte vakboeken naar het Philip nberg Reisfonds. In een grootse markt werden de boeken tegen kleine ingen aangeboden aan studenten.

zo gevormde fonds kan door ende studenten een beroep gedaan voor het bezoeken van hun afstudeer

in de Randstad, daarna misschien nog aan

INTI en met steun van: Stimuleringsfonds voor de gepubliceerd in 1987 Groningen, Zwolle of Maastricht, maar niet creatieve industrie Archivaris IsidoreISBN Louis978-94-6208-740-8 staat voor een zware

veel mensen zullen de 'groeikernen' of opgave: hij moet rapporteren welke informatie 'overloopsteden', zoals Almere, Purmerend of er is over een merkwaardige zaak die Zoetermeer als echte steden beschouwen. bekendstaat onder de naam 'Duistere steden'. Het steden waar als Gaatzijn hetook omgeen een verzinsel, eenjebijgeloof of buitenstaander vaak zult komen. een cultus? Waarom wordt er zo Toch vaak valt naarer heel wat teinontdekken in dezedie vaak verwezen de documenten zich in het veronachtzaamde en versmade stadjes. centraal archief bevinden? De langverwachte 'Een onvoltooid licht cover, het ambitieuze heruitgave, met project' een nieuwe van een sleutelwerk degroeikernen cyclus die Schuiten ontstaan vaninde toe, hunen Peeters in dertig jaaren rond Duistere Steden misgelopen potentie laatdezien waarom deze hebben opgebouwd en en dievernieuwing onlangs werd jonge steden aandacht nodig verrijkt met De theorie van de zandkorrel. hebben. Kunnen de toekomstige ontwikkelingen van groeikernen bijdragen aan het oplossen van de huidige woningnood terwijl de aantrekkelijkheid en de stedelijkheid van die steden verbetert?

Over het wel en wee van de oetermeerse stadsmaquette in 2022

ns ter beschikking de belangstelling Bruin, Joke van bijgesteld. evenementen zoals de Open

entendagen, onck, Arno Roos, de Dag Hans van de Architectuur, de dag van de Entree het ans, bezoek John Turfboer, van schoolkinderen. Karel Met enige regelmaat treed ik

m ek,producties Klaas Dijkhuis, en in het Paulnajaar kwam burgemeester Michel naul mijMeisel, hoogsten persoonlijk met met een bezoek vereren. Maar echt ele word bijdragen ik van de van goede Ronald zorg van de medewerkers van de

mmel. ats. Iedere Zij worden week begeleid zijn zij met mij bezig, wordt er aan mij eld hatbewakers en gepoetst Alcuin en voel Olthof, ik me steeds completer worden. oorjaar bers en2022 Willem zijnHermans de grote ontbrekende stukken (Meerzicht, ermeester. de Leyens en A12 zone bij het Dorp) als nieuwe TRESPAaten aangevoerd en beplakt met een transparante folie. Het eren van mijn ondergrond is nu volop bezig en langzamerhand et stratenplan van de wijk Meerzicht zichtbaar. Ondertussen is andere werktafel aan de bebouwing van deze wijk gewerkt. uwwoningen zijn handmatig, echt ambachtelijk, aan de afel in elkaar gezet en waar nodig van een schuine kap n. ader van het vergroten van de computervaardigheid van mijn

vrijwilligers is een kleine subsidie bij het Prins Bernard onds aangevraagd. In samenwerking met het digitale art lab

CKC is vrijwilliger Hans aan de slag gegaan en heeft een behaald om de lab-apparaten daar te mogen bedienen. Zijn ngen hebben geleid tot een enorme productie van woningen

n minister jaloers op zou zijn. In het begin van 2023 willen de ers tot de definitieve opbouw van de wijk Meerzicht overgaan.

mmer dat 2022 niet is gehaald, toen 'mijn moeder' als New ar 60-jarege verjaardag vierde. In de afgelopen drie jaar kon

Corona meer dan 40 weken niet aan mij worden gewerkt. Maar zit de vaart er nu in en ben ik ook verlost van die interne ngen. De laatste keer dat ik werd verplaatst was in december

en ik voor het corona-booster prikcentrum plaats moest maken n terugkeren naar de plek waar ik ooit weer begon te leven. Nu etere omgeving want dankzij Club Entree zit ik in een kleurrijke

eigen kastruimte en kleinschalige apparatuur plus de onontbeerlijke koffie en theefaciliteiten. Voor hen en voor mij zijn ook op papier bijna alle noodzakelijke zaken geregeld. Er is een bruikleenovereenkomst afgesloten met de gemeente Zoetermeer voor de komende jaren, maar het wachten is nu nog op de toegezegde verzekering van de vrijwilligers. Elke 2 maanden wordt er over mijn 'toestand' aan de gemeente Zoetermeer, noem het maar 'mijn ouders' gerapporteerd. Ze zijn wettelijk gezien verantwoordelijk voor mijn bestaan, nu en mijn toekomst straks. Aan bezoekers van de open dagen is al met enige regelmaat gevraagd waar ik straks het best tot mijn recht kan komen. Ik ben dol op publieke belangstelling en wil mij graag van mijn beste kant laten zien. Van andere maquettes heb ik via de vrijwilligers al over veel locaties mooie en interessante verhalen vernomen. Gouda, Zutphen, ’sHertogenbosch, maar ook in Gent is stevig uitgepakt om met maquette en moderne technische middelen verhalen van en over de stad te verspreiden en te delen. Daar droom ik van en dat zou voor mijn 'moeder-stad’ Zoetermeer een zegening zijn. Mijn vrijwilligers zijn plannen aan het voorbereiden en willen daarover met 'mijn maquette-ouders' en heel veel Zoetermeerders in gesprek gaan. Dus 2023 belooft een spannend jaar te worden. Wil je op de hoogte blijven, kom en bezoek de werkplaats, elke vrijdagmiddag ben je welkom, of volg mij op de website www.schatbewakers.nl januari 2023

RCHIVE 2.0

ver nietdoor ander door okken devermeld titel: ARCHIVE 2.0 Research.

ns repeat it” (George

en,Santayana) bewaren zijn thema’s die passen bij onze rode draad: 'Het

en van de stad'. eugen wordt natuurlijk op meerdere manieren gevormd (en ed?).

ek met de (oud-student) suppoost kwam ik tot het volgende an het project. npak wordt de student gevraagd een (afstudeer) werk te op basis van een archiefstuk uit het archief van Stichting estad Photo . In deze editie was het zoekthema; Oranje

g Spaarnestad Photo heeft in samenwerking met de Koninklijke ie van Beeldende Kunsten een researchlab ontwikkeld om en historische fotocollecties te laten ontdekken als bron en e voor hun ideeën ontwikkeling. 2.0 ResearchLab

editie van Archive 2.0 is kritisch nagedacht over het brede erp Royalty's vanuit verschillende historische en hedendaagse tieven: sociaal-cultureel, antropologisch, politiek en visueel. Op

n de gegeven toegang tot de unieke, rijke collectie foto's van estad Photo / National Archives die de geschiedenis van de

ndse monarchie (evenals andere koninklijke families over de reld) weergeven, was het doel om heden ten dage de

is en erfenis van 'koninklijk zijn' te onderzoeken.

ntext van voortdurende wereldwijde transformaties om ofwel de

tructuren uit het verleden radicaal in twijfel te trekken (gericht progressieve democratisering van het sociale leven), ofwel deel - om conservatieve sentimenten en glorie van het

jk’ nieuw leven in te blazen (zoals gedaan door, bijvoorbeeld n Rusland), welke rol kunnen kunst en onze (‘o ironie!’) ke Academie van Beeldende Kunsten spelen om een actueel, en creatief standpunt in te nemen ten opzichte van deze

verleden die hem bewaart en wat laten voor we de toekomst. achter? Wat Hetzou archief de ‘nieuwe staat volroyalty’ met historische kunnen zijn, beelden opnieuw van koningen en koninginnen, gedefinieerd, opnieuw hun zomerverblijven, geïnterpreteerd voor de eisen van de 21e kroningen familieportretten, eeuw? en andere feestelijke of belangrijke gebeurtenissen. Gastcolleges Maar wiens verhaal werdenvolgen verzorgd we?door: kunstenaar Pablo Lerma, schrijver en filosoof Viktor In de geschiedenis Frölke, fotograaf werden Leo wandtapijten Erken en collectiespecialist gebruikt om de nationale Spaarnestad of koninkrijk verhalen te vertellen. Ze tonen rijkdom en macht gezien de hoeveelheid in één stuk is Laura van denarbeid Endendie schrijft: gestoken. De structuur van een wandkleed is Over Oranje-Nassau vergelijkbaar met de structuur van een archief. Het spreekt de nationale geschiedenis uit die 'Door de jaren heen is er een fascinatie in mij door de anonieme persoon is gemaakt. Maar ontstaan rondom de stem. Het verbindt ons, waarom zou je het niet op zijn kop zetten? doet ons voelen en geeft ons karakter. Mijn opa heeft geen stem meer. En zijn originele stem is Daarom heb ik een vloerkleed gemaakt van mij vreemd. Zo merk je pas hoe belangrijk taal Zeeman's Royal-wol om de andere identiteiten is en wat die afwezigheid van je maakt. Daarom op de rug van de foto te vieren. Deze keer ben ik gaan zoeken naar manieren om een worden die karakters uitgelicht, en de foto van stem te bewaren, voelbaar te maken, daarvan ‘Oranje Nassau’ wordt genomen... ergens klein een monument te maken. Want het doet heel op de achterkant. veel met ons. Er zijn verschillende stemmen, de gesproken stem, de geschreven stem, de innerlijke stem etc. Om die vertaling te maken naar het voelen van een stem, ben ik als eerst gaan kijken naar de geschreven stem. Mijn eigen stem, de stem van bekenden, maar ook briefjes op straat. Welk karakter zit er in een handschrift? Wat doet de grote, de snelheid, of de inhoud met je en hoe voelt dat dan letterlijk? Het is de identiteit binnen de documenten die het archief levend houdt. De map waarin het is opgeborgen, de handen die het heeft aangeraakt en de kleine aantekeningen op de achterkant. Allemaal ingebed in deze enkele afgedrukte foto. Eenmaal vermenigvuldigd hebben we een archief vol intimiteit, eerlijkheid en karakter.

kenmerken van een project; een duidelijk begin en eind.

e interesse in de dynamiek bij gebiedsontwikkelingen worden het begin de ontwikkelingen van het gebied achter het station togenbosch door ons gevolgd. atbewakers in dit magazine aandacht besteden aan deze

eling heeft te maken met het bijzondere karakter van de lange enheid van de teamleden bij de ontwikkeling. Khandekar is als stedenbouwkundige en supervisor ruim 30 okken bij de ontwikkeling, maar ook de teamleden bleven op persoonlijke deskundigheid betrokken. Dit ondanks het ren van werkgever. Dit past bij ons onderzoeksthema: 'Het en van de stad'.

egin van de ontwikkeling van het stationsgebied stond de bepaald niet vast. Bovendien werd het in de loop van de tijd rijker en meer divers; er kwamen ook meer actoren bij. werking met private partijen werd absolute noodzaak. De

werden meer van elkaar afhankelijk en daarbij kwam dat

zich bezighoudt met de wijze waarop gebieden in een stad worden ‘Het werkgeheugen’ of nog beter het behouden aangepast aan de nieuwe

van het werkgeheugen heeft een meerwaarde. maatschappelijke eisen en behoeften. Als Schatbewakers zijn we aan het In dit boek wordt het verschijnsel terugzoeken wat er bewaard gebleven is bij het integrale gebiedsontwikkeling maken van de stad Zoetermeer. Niet om het te beschreven en geanalyseerd aan de

conserveren, maar omdat de kennis uit en van hand van één case: het het verleden nodig is om de toekomst vorm te stationsgebied van 's-Hertogenbosch. geven. Vormgeven dan over het Dit is een van de verstgaat gevorderde zorgvuldig met respect voor het gevallen vandoorbouwen integrale verleden. gebiedsontwikkeling in Nederland en wordt vaak als succesvol voorbeeld aangehaald. Het gebied ondergaat De ontwikkeling van het stationsgebied in 's een metamorfose;kreeg er verrijst een Paleiskwartier Hertogenbosch de naam omvangrijk, gedifferentieerd eneen plek kreeg in nadat het paleis van justitie hoogwaardig programma van het gebied achter het station. Na een eerste kantoren, woningen en andere publicatie (Bruil, Ineke, Hobma F., Peek G.J., stedelijke functies. Het boek bevat Wigmans G., Integrale gebiedsontwikkeling essentiële kennis en ervaring voor

Het stationsgebied ’s Hertogenbosch van wetenschappelijk geïnteresseerden in Uitgeverij Sun Amsterdam, 2004) waarin de gebiedsontwikkeling, studenten,

ontwikkeling van het stationsgebied als case adviseurs en managers van beschreven wordt, is er nu rond het jubileum gebiedsontwikkeling, ambtelijke van 30 jaar betrokkenheid publicatie projectleiders, bestuurders eneen politici.

gemaakt met het Het onderzoek voorverhaal dit boeken is een reflectie van het doorlopen uitgevoerd door proces. de afdeling Real Estate & Housing van de faculteit Bouwkunde van dedelen TU Delft Uit de publicatie we de 10 lessen uit de

reflectie. De publicatie is te bestellen via www.myliveablecity.com

10

edsontwikkeling Paleiskwartier

heugen? gie naar een is wikkeling vancomputer het Paleiskwartier in 's-Hertogenbosch kgeheugen deel waar ruim dertigdat jaar. Verantwoordelijk stedenbouwkundige erekend en instructies Khandekar blikt terug op deze periode en deelt de t,ijkste het geheugen is de tien lessen, afkomstig uit het boek 'Ontwerpen voor k waaropdoor bestanden amheid herontwikkeling'.

opgeslagen. nnen de geboekte successen - en tekortkomingen - ons oor andere gebiedsontwikkelingen?

urzaamheid door herontwikkeling

wartier is een voorbeeld van het door herontwikkeling deren van bestaand stedelijk gebied (brownfield), inclusief sch hergebruik van gebouwen en materialen.

tussen een model het publieke voor stedelijke en private duurzaamheid. domein voor. Het Aan het voor het Paleiskwartier-project herontwikkeling laatbevatten Ze zien hoebindende op onderbenutte stedelijke ontwerpaanpassing en 4. Voorspelbaarheid gehanteerde bedrijfsmodel – en eenflexibiliteit publieklocaties gerealiseerde inbreiding bouwhoogtevoorschriften, maar lieten de noodzaak in balans houden private samenwerking tussen de gemeente improvisatie van uitbreiding tegelijkertijd de aan specifieke de randkenmerken van de stad van kan de Het ’s Hertogenbosch ontwerp van Paleiskwartier en drie privatewas entiteiten gebaseerd – helpen te realiseren terugdringen. gebouwen open. Het was deze op een voorkleven robuust en blokkennadelen. en Terwijl stratenplan de door balans tussen voorspelbaarheid en flexibiliteit waaromheen gemeente aangegane de verdere financiële ontwikkeling risico’s zich zich kon in die een stapsgewijze realisatie mogelijk ontvouwen. de loop der jaren Het ontstane ruimschoots netwerk terugbetaalden, van openbare maakte die het basisplan intact liet. ruimtesde moest vormde publiek-private het fysieke onderneming raamwerk voor private ontwikkeling onafhankelijk opereren die van zichde in plaatselijke de loop van het 5. Evenwicht tussen project politiek, aanpaste waarvan aan de vertegenwoordigers veranderende in architecturale diversiteit marktomstandigheden vergelijking met gangbare en eisen. stedelijkeen projecten van deze omvang relatief weinig zeggenschap afstemming hadden over het ontwerp het verloop van Eveneens leerzaam is de en in Paleiskwartier het project. Daarmee leent het bedrijfsmodel gerealiseerde balans tussen architecturale van Paleiskwartier zich De mogelijk goed variatie en continuïteit. langs minder de voor andere plaatsen, de perceptie en langwerpige waterpartijwaar gesitueerde receptie onder belanghebbenden gebouwen zijn plaatselijke vrijstaande objecten die en inwoners kan contrasteren met verschillen. de uniforme, zes en zeven verdiepingen hoge gebouwen die aan de

3. Effectieve communicatie gebiedsranden voor een doorlopend van stratenweefsel zorgen. Binnen de richtlijnen het ontwerp Een heldere weergave van het ontwerp is de sleutel tot de manier waarop een groot ontwikkelproject door de gemeenschap wordt opgevat, ontvangen en zelfs mogelijk wordt gemaakt. Zelfs in een tijdperk van digitale media zijn losse schetsen, schaalmodellen en simpele diagrammen die de kernideeën van een project illustreren niet alleen veelzeggende

kkeling; ik van de atie leren oude van fabriekshal van

ngsvormen en stijlen. Het is een rijk en divers, maar broken betrokkenheid van resultaat individuele teamleden gedurende artier, m samenhangend Nederland. I anks is daarmee een ontwikkeling echt om –draait nstedelijke drie decennia. Het ensemble. waren dezePaleiskwartier individuen directeuren, k behandelt Shyam Khandekar ld van de blijvende kwaliteiten die ontstaan als grote ven beschreven vraagstukken elingen niet als op één architecturale visie gebaseerde oncreet voorbeeldproject uit de n worden opgevat, maar als complexe, evoluerende plekken Paleiskwartier in meerdere visies en stemmen doorklinken.

genbosch. Aan de hand van een

van het ontwikkel- en

nergie de omgeving roces vanmet Paleiskwartier laat

zien hoe de beschreven nbare ruimtes in Paleiskwartier staan open voor de omliggende ngen werden gerealiseerd en ze wederkerige en symbiotische chemie tussen een project en sen is andere steden elders ext een belangrijke lestervoor gangbare ontwikkelingen, die uit en zouden trekken. ek programmatisch gezien doorgaans als een eiland eren. Terwijl het omliggende gebied bezig was zich aan de t boek via de website: ikkeling aan te passen, reageerde Paleiskwartier op zijn beurt vabledity.com oorspronkelijke plan aan te passen aan zijn veranderende ng. Een voorbeeld hiervan is de manier waarop de constructie Paleisbrug – de over de spoorlijn gebouwde

gersverbinding met de oude binnenstad van ‘s Hertogenbosch aangepast om voetgangers en fietsers in westelijke richting

lemspoort en daarachter gelegen gebieden te kunnen leiden.

proviserend ontwerpen

erde verstedelijking vereist voortdurende ontwerpaanpassing

ovisatie. Zo leidde de wijziging van Paleisbrug tot ingrijpende wijzigingen in het zuidelijke deel van het project. Om

ng op de voetgangersbrug mogelijk te maken, werd de kige waterpartij iets vierkanter gemaakt. Met behoud van de basisparameters van een plan moeten de specifieke vorm,

en afmetingen van elementen voortdurend kunnen worden wogen om ze onder gewijzigde omstandigheden optimaal te

laten functioneren. Dit is een sleutelkenmerk van goed ontwerp.

de windval de toren te breken. bereid de efficiënte hunvan eigen manier vakspecifieke waarop het prioriteiten project zichopzij

te zetten als de hoofddoelstellingen van de ontwikkelde. ontwikkeling daar om vroegen. Hun in jaren van samenwerking opgebouwde onderlinge 10. Effectieve merknaam persoonlijk vertrouwen was als Hoewel de nabijheid van hetdoorslaggevend treinstation en de na tegenslag de gezamenlijke weg‘s-vooruit weer fraaie historische binnenstad van

moest worden gevonden. Hertogenbosch de verkoop van de nieuwbouw ongetwijfeld zal hebben bevorderd, speelde ookBewaking de naam van het project 9. van dezelf een stimulerende rol. Hij was geïnspireerd door de ontwerpconsistentie komst van het Paleis van Justitie naar het Gedurende de hele ontwikkeling stond gebied. Het woord 'paleis' riep een gevoel van Paleiskwartier onder toezicht van een door het distinctie en elegantie op. En al raakte de ontwikkelconsortium benoemde naam pas ongeveer halverwege het Ontwerpsupervisor. Deze oefende zijn gezag uit ontwikkelproces ingeburgerd, als merknaam als lid van een breder ontwerpteam van werd hij een belangrijk onderdeel van het technisch experts, stelde de uitgebreide succesverhaal. ontwerpdocumenten op, formuleerde de richtlijnen voor de individuele

Afsluitend gebouwontwerpen, hielp architecten selecteren Als publiek-privaat dat maken door meerdere en begeleidde hen project tijdens het van hun entiteiten en met consequent definitief ontwerp. Op crucialehoge momenten kwaliteitseisen in drie decenniazijn werd diende de Ontwerpsupervisor beslissingen gerealiseerd, Paleiskwartier van voor te leggenheeft aan de directieraad.talOp enkele lessen in petto voor grootschalige incidentele gevallen na werden alle adviezen ontwikkelingen overal ter wereld. Over van de Ontwerpsupervisor door de

samenwerking, de kracht van ontwerpen en de voordelen van een bewust en doordacht tot stand gebrachte chemie tussen de verschillende disciplines, variërend van onroerend goed, stedenbouwkundig ontwerp, behoud van gebouwen tot landschap en architectuur. Met al zijn compromissen en manco’s laat Paleiskwartier zien dat onze inspanningen om steden vorm te geven uiteindelijk net zo goed draaien om mensenwerk als om grotere structuren. Steden worden niet gecreëerd en herschapen onder het mom van de visie van één persoon of groep, maar in een rommelige mêlee van een veelvoud aan ingrepen door meerdere groeperingen. Dit is waar het in de kunst en wetenschap van stedelijke ontwikkeling echt om draait.

PODCAST

van derWillem Burg &Hermans Marijke Wijgerinck wakers en Alcuin Olthof daarom de

ens devan Groot Piet Hekkerin. Het resultaat is een serie van 6 tudio De & Radiofabriek Hoogland Robert Verhaaf ngen onder&de vlag 60 jaar New Town met open gesprekken den, verleden en toekomst van Zoetermeer. ie Huizer & Noa van der Ploeg Coumans & Ralph Goutier verhalen verteld moeten worden! a Froger & Ton Vermeulen

t in de afleveringen 4, 5 en 6: Erik Pool

“Vind je verhalen eigenlijk belangrijk?” “Ja, die vind ik heel erg belangrijk”. “Licht eens toe”. “Ik hou van verhalen. Ik hou heel erg van lezen, maar die verhalen bedoelde ik eigenlijk niet. Ik bedoelde eigenlijk de verhalen die je elkaar vertelt en die je vooral ziet als je buiten loopt. Dus de verhalen die je op straat ziet. Of die je hoort van mensen of de verhalen die je zelf vertelt over de stad. Ik merkte even eerder in dit gesprek dat je het de stad niet kunt kwalijk nemen dat er nog niet zoveel culturele instellingen zijn of niet zoveel als je zou wensen dat is een verhaal. En als we dat blijven vertellen dan blijft het een magere afspiegeling van wat er in werkelijkheid gebeurt. Ik denk dat er een veelheid, een rijkdom is van wat mensen mee maken en hoe ze de stad beleven. Ons verhaal, mijn verhaal dat is maar een heel klein facetje ervan. Dus het maakt heel erg uit de toonzetting van die verhalen en ik vertel als er mensen komen … hadden we het ook al even over dat ik misschien wel ergens anders zou willen wonen. In feite ga je met ze wandelen en denkt goh, wat is het hier leuk hier langs de randen van de Meerpolder of je gaat naar Franx of het museum en je hebt het over de geschiedenis van de stad. En… ik merk dan dat ik ook wel trots ben op die stad. Ik merk het in verhalen die je aan vrienden vertelt … en je vertelt elkaar dus de verhalen van de dingen die je meemaakt in de stad. Waar je je boodschappen doet, zo simpel is het al, dingen meemaakt … er gaan hele levens in die stad om. Dat zijn de verhalen die je dus met elkaar deelt. En dat vind ik heel erg de moeite waard. Interessant” “… het gekke is dat we dat verhaal zelden vertellen. En ook als je aan mensen buiten de stad vertelt dat je er woont … ‘Zoetermeer’? Het verhaal is misschien wel net zoals de stad gebouwd is … naar binnen gericht”. Marijk Wijgerinck in de podcast “Verhalen uit de gemaakte en geleefde stad”.

aar grote New stad, Town wilde uitgroeien van

130 duizend inwoners se plannen zeer arrogant

acht daar waren de diverse eesters die in de droom geloofden

nède maakt plannen tot groei Zoetermeer on van Tuyll van Serooskerken 1964 - 1970 aftrap, Palenstein en Driemanspolder werden gebouwd

gstapel 1970- 1978 n Meerzicht, Butenwegh de Leyens, rt zagen het levenslicht

n Hoekstra nam het stokje over in 1978 rt kwam tot stand concurrent van de Dorpsstraat w van Noordhove en Rokkeveen begint

n Leeuwen kwam in 1988 de veel voor het bedrijfsleven

oorzieningen op het gebied vrijetijdsvoorzieningen waren aan hem goed besteed.

aijer trad aan in 2004 via een referendum meenschapszin een bruggenbouwer

e maatschappelijke betrokkenheid met een eigen brandweerpak

B. Aptroot verlaat in 2012 de kamer als lid van de VVD Fractie

ermeer kennis te laten maken vriendelijkheid, kracht en kennis

ohannes Bezuijen is een ndse bestuurder en politicus van de VVD oktober 2020 is hij eester van Zoetermeer.

erheem wordt volop gebouwd a verrijst en laat de Alexanderijshal achter zich rum Stadhart is nu compleet oorlopig de laatste uitbreiding in spe ks te verrijzen als ... New Town 2022.

spel met betekenissen: opvattingen, waarden, meningen. Deze maar ook eens op de zaden die je hebt geplant.'' betekenissen zijn verdeeld over 10 kralen. Je speelt alle kralen om

Robert Stevensonbeeld van een kwestie te ontwikkelen. De cijfers eenLouis samenhangend tussen de haakjes in de inhoudsopgave staan voor de betreffende kraal, die in het gesprek onderzocht wordt. Het spel is gebaseerd op de ideeënleer van Plato en doorontwikkeld door Jos Kessels.

ctie unt van kuntwelvaart u ten allen bevinden tijde sturen we ons naar:

chatbewakers.nl eel in een vreemde cocktail van ruimtelijke vraagstukken, ecologische le crises, oorlog, inflatie en de g van een recessie. en perfecte golf voor verandering?

we meer bezig met de waan van de wat zijn inspirerende ruimtelijke ngsperspectieven in de huidige tijd?

ondende fase van deze productie vindt osten van Turkije bij de grens met Syrië woestende aardbeving plaats. Snelle ocessen en onvoldoende kwaliteit, ot vele slachtoffers. Haast is nooit een aadgever! g naar woningen maakt dat de erheid overweegt om de regie die aan

t gegeven was, weer terug te pakken. is een terugkerende belemmerende

ntegrale benaderingen vragen om digheid en het kijken over de grenzen verschillende disciplines.

eer heeft in deze dynamiek zijn eigen

men’. Ze gaat in gesprek met de andere wns’. Ieder uniek in zijn soort zijn er

reenkomsten te herkennen. Het delen nis en ervaringen versterkt de ang.

nieuw steden' ook een eigen waarde wordt duidelijk in het opstarten van isaties van karakteristieke bouwstenen

tstaansgeschiedenis en de waardering erfgoed. Schatbewakers zijn niet voor het bewaren, maar blijven n en zorgen dat er zorgvuldig an wordt met de (ruimtelijke) kwaliteit

gemaakte en geleefde stad.

g Schatbewakers

magazine

het tot vervolg verhaal van de stadsmaquette e ons verrassen en verleiden leuke experimenten.