Issuu on Google+

EXOFYLO ODHGOY:

1

13/4/09

13:42

1


EXOFYLO ODHGOY:

1

13/4/09

13:42

2


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

13:58

1

Πρόλογος Υπουργού ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ

Φίλοι µου, είµαι ιδιαίτερα ευτυχής που επικοινωνώ µαζί σας, χαιρετίζοντας και προλογίζοντας τον τουριστικό οδηγό του πανέµορφου και ιστορικότατου νησιού του Ν.Α. Αιγαίου της Χίου. Ξεφυλλίζοντας τις σελίδες του κοπιαστικού αυτού έργου σας, θεωρώ ότι ξεφυλλίζουµε τις σελίδες της ιστορίας του αρχαιότατου νησιού της πατρίδας και γενέτειρας του ενός και µοναδικού ποιητή της ανθρωπότητας, του Οµήρου. Θερµά συγχαρητήρια σε σας και τους συνεργάτες σας, για το αξιόλογο οδοιπορικό πόνηµα που θα συµβάλει ουσιαστικά στην ιστορική, πολιτιστική και τουριστική αναβάθµιση και προβολή του νησιού, µέσα από τα πλούσια ιστορικά στοιχεία και ντοκουµέντα που ξετυλίγονται και αυθόρµητα ξεπηδούν από τις ολοζώντανες εικόνες και περιγραφές του “Χρυσού Οδηγού της Χίου”. θα πρόσθετα εγώ. Προτρέπουµε και παροτρύνουµε τον κάθε απαιτητικό επισκέπτη, Έλληνα ή ξένο, να ξεναγηθεί και να θαυµάσει τα ιστορικά µνηµεία και µουσεία της πόλης, τα κάστρα και τους πύργους του νησιoύ. Προκαλούµε τους ροµαντικούς εραστές της φύσεως,να απολαύσουν τις ανείπωτες καταπράσινες οµορφιές και τις απέραντες µαγευτικές ακρογιαλιές και να αφεθούν στη µαγεία τους. Το Υπουργείο Τουριστικής Ανάπτυξης εύχεται κάθε επιτυχία στο δύσκολο εγχείρηµά σας και δηλώνει συνεργάτης και υποστηρικτής των προσπαθειών σας, προς όφελος όλων. Ο ΥΠΟΥΡΓΟΣ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΜΑΡΚΟΠΟΥΛΟΣ

Ερείπια του Ναού της Κυβέλης (κατά την παράδοση “Σχολείο του Οµήρου”). Τµήµα χαλκογραφίας του 1782. Έργο του C. F. A. comte de Choiseul-Gouffier.


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

13:58

2


TOY OD 080409:TOY OD

:

13/4/09

13:58

3

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ∆ιαβάστε Σηµείωµα Υπουργού . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ζήστε όπως εσείς θέλετε τις διακοπές σας . . . . . . . . . . . Χάρτης Νήσου Χίου . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Χίος. Θέση, ταυτότητα, συγκοινωνία . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Γνωρίσµατα της Χίου . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Μαστίχα Χίου. Γνωρίστε τον τρόπο παραγωγής της! . . . . . . Γνωρίστε και χρησιµοποιείστε τα προϊόντα της µαστίχας! . . . . ∆οκιµάστε τα χιώτικα τοπικά προϊόντα! . . . . . . . . . . . . . . . . . Μιλήτενε χιώτικα; . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Σύντοµη ιστορία της Χίου . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Γνωρίστε τη Χίο την αρχαία . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Γνωρίστε τη Χίο την βυζαντινή . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Περπατήστε στα Κάστρα της Χίου . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Γνωρίστε τη Χίο τη µεσαιωνική . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Μουσεία της Χίου . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Σεργιανίζοντας στη Χώρα και το λιµάνι της . . . . . . . . . . . . . . Βιβλιοθήκη Χίου «Κοραής» . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Στη Χίο των Αγίων, των εκκλησιών, των µοναστηριών . . . Τριγυρίστε στα χωριά της Χίου . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Μαγευτικές παραλίες στη νότια Χίο . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Μαγευτικές παραλίες στη δυτική και βόρεια Χίο . . . . . . . . . . Kυκλικές ...Περιηγήσεις . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ζήστε τη σύγχρονη Χίος . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Έθιµα της Πρωτοχρονιάς, της Αποκριάς . . . . . . . . . . . . . . . . . Έθιµα της Ανάστασης. Ρουκετοπόλεµος . . . . . . . . . . . . . . . . Πανηγύρια . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Σπήλαια της Χίου . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Γνωρίστε τη Χίο µε διάφορους τρόπους . . . . . . . . . . . . . . . . . Οινούσσες . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ψαρά . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Βιβλία και χιώτικη φυσιογνωµία . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . «Άτακτα» µε ενδιαφέρον! . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1 4 5 6 7 8 10 12 14 15 16 18 20 22 24 26 28 30 32 34 36 38 40 42 44 46 47 48 50 51 52 53

Προτάσεις: Ξενοδοχεία . . . . . . . . . . . Ενοικιαζόµενα . . . . . . . . . Τουριστικά Πρακτορεία . Τοπικά προϊόντα . . . . . . . .

70 75 77 79

54 Φαγητό . . . . . . . . . . . . . . . 58 . ∆ιασκέδαση . . . . . . . . . . . 65 . Αγορά . . . . . . . . . . . . . . . . 68 Περιεχόµενα ∆ιαφηµίσεων.


ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΕΚ∆ΟΣΗΣ

TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

13:58

4

Ζήστε, όπως εσείς θέλετε τις διακοπές σας... Χαλαρωτικά..., Φυσιολατρικά..., Ιστοριοδιφικά..., Θρησκευτικά..., Πολιτιστικά..., Ψυχαγωγικά..., Αθλητικά..., Κοινωνικά..., Καταναλωτικά...

...η Χίος σας δίνει τις δυνατότητες!

Θ

α το καταλάβετε µελετώντας τον οδηγό αυτόν, που φιλοδοξεί, όχι µόνο να σας συντροφεύσει στο ταξίδι σας στη Xίο σαν ένας καλός σύµβουλος, αλλά να παραµείνει µετά και στη βιβλιοθήκη σας, σαν ένα συµπυκνωµένο µεν αλλά ολοκληρωµένο βιβλίο για το νησί. Tο νησί της µαστίχας, των γιασεµιών, των περιβολιών και της θάλασσας. Σ’ αυτό το νησί σάς προσκαλούµε για να ανακαλύψετε µόνοι σας τις πολλαπλές όψεις, τόσο του τόπου, όσο και των κατοίκων. Nα δείτε τη Xίο την «παιπαλόεσσα νήσο» του Οµήρου, τη Xίο µε «τον πολιτισµό» του Kοραή, «τη ζεστασιά της πατρίδας» του Ψυχάρη, τη Xίο τη «µυριάνθιστη» του Σουρή, τη Xίο µε την «ιδιόρρυθµη ατοµικότητα» του Θεοτοκά. Nα γνωρίσετε τους Xιώτες, το λαό των «εµπόρων» και «των πρακτικών ανθρώπων», που κατά βάθος είναι λαός ποιητικός, όπως λέει ο Παύλος Nιρβάνας. Tους Xιώτες που, σύµφωνα µε το Γιάννη Bλαχογιάννη, είναι «θαυµαστά γενναίοι µ’ αυτόν τον τρόπο τους τον ήµερο και ταπεινό». Ελάτε στη Χίο όποια εποχή θέλετε. Η Χίος πάντα είναι όµορφη, πάντα είναι ενδιαφέρουσα. Η χιώτικη φύση πάντα ξαφνιάζει µε τις εναλλαγές και τον πλούτο της. Χιώτικα έθιµα ξετυλίγονται όλο το χρόνο, µε δύναµη και αυθορµητισµό που οι αιώνες δεν κατόρθωσαν να µειώσουν. Η Χίος είναι φιλόξενη και υπερήφανη. Μ’ αυτήν την περηφάνια που δηλώνει πως δέχεται τον άλλο όπως είναι, ακριβώς όπως κι εκείνη δε θέλει να παραµορφώσει την εικόνα της για χάρη κανενός...

Σ’ αυτήν τη Xίο σάς περιµένουµε. Aντώνης & Γιάννης Παληός

διάφορες οφείλουµε να δώσουµε εδώ τις υο, όπως λέει η γνωστή παροιµία, απλά δείχνει Kαι µιας και οι Xιώτες πάνε δυο-δ που νεία, ερµη µια λέει ς» τάνιο είναι εφοπλιστής και ο άλλος καπε εξηγήσεις του γεγονότος: «O ένας είναι η ακόλουθη: Επί ικές υποθέσεις. H άλλη ερµηνεία ναυτ στις τους οχή υπερ την ών για Xιωτ των ίδιων των ρι τον κουβαλήσει στην καµά να το τον υποχρέωνε να σκύψει και ος συναντούσε στο δρόµο Pωµιό αν ο ένας τον άλλον Τουρκοκρατίας αν κάποιος Tούρκ ωνότ φορτ ο µακριά έβλεπαν Tούρκ οφορούσαν δυο-δυο και µόλις από τήσεις! Mπορεί η απαι πλάτη του. Oι Xιώτες λοιπόν κυκλ χωρίς γε έφευ ένη πιασµ ς τη θέση ου «το φόρτωµα» που βλέποντα Tούρκ του από σουν ικά αβάσιµη. γλιτώ ιστορ να για των Xιωτών, όµως θεωρείται εί την πονηριά και την εξυπνάδα έπλασε στα ος Όµηρ παραπάνω εξήγηση να σκιαγραφ ο που ο έχει τις ρίζες της στον κόσµ των Xίων να πηγαίνουν δυο-δυο α όσο και κτήρ χαρα στο Tελικά φαίνεται ότι η συνήθεια τόσο ρή φανε ύ είναι ρα, η επίδραση του κόσµου αυτο σήµε και ι µέχρ ες, Xιώτ «θάρρος στους δίνει προσώπου έργα του, και 226) ότι η παρουσία δεύτερου ν ο Όµηρος στην Iλιάδα (K 220λοιπό έρει άλλου. Aναφ . του η θειες νόησ συνή τη στις δραστηριοποιεί και ενισχύει νόηση του ενός συµπληρώνει, και τόλµη» στον πρώτο, ενώ η

Ευχαριστούµε n Την Αθηνά Ζαχαρού Λουτράρη, για τις φιλολογικές και ιστορικές της υποδείξεις. n Τους: ∆ηµήτρη Βουχούρη, Ένωση Μαστιχοπαραγωγών Χίου, Νίκο Ζαχαριάδη, Αθηνά Ζαχαρού-Λουτράρη, ∆έσποινα Καρατζά, Σταµάτη Μενή, ∆ιαµαντή Μίτση, Γιώργο Μονογιούδη, Μαρία Ξύδα, Παντελή Aδ. Σαλιάρη, Κώστα Σταµούλη, Αντώνη Τσατσαρώνη, Στρατή Τσουλέλη και τις εκδόσεις Τουµπής για την παραχώρηση φωτογραφιών τους.

Βιβλιογραφία Tα κείµενα του φυλλαδίου και αρκετές φωτογραφίες συγκεντρώθηκαν µέσα από τα βιβλία: n Ζαχαρού-Λουτράρη Αθηνά, Όµηρος Χίος Αοιδός, εκδ. “άλφα πι”, 2005. n Ηµερολόγια 2ου Λυκείου Χίου. Επιµέλ. Αθηνά Ζαχαρού-Λουτράρη, 2002, Μουσεία και Συλλογές της Χίου, 2003, Χιώτικα καράβια ταξιδεύουν στους αιώνες. 2004, Το Κάστρο της Χίου, 2006 Βιβλιοθήκη Χίου Κοραής, Η ιστορία και οι θησαυροί της. n Κελεπερτζής Αριστείδης, Μαθαίνω τον τόπο µου, Χίος - Οινούσσες - Ψαρά, εκδ. “άλφα πι”, 2008. n Μίτσης Νίκος, Ερανίσµατα περί Χίου και Χίων, εκδ. “άλφα πι”, 2002. n Μπούρας Χαράλαµπος, Ελληνική παραδοσιακή αρχιτεκτονική, εκδ. Μέλισσα n Και του χρόνου τ’ Αγιού Βασιλειού, εκδ. “άλφα πι”, 2003. n Σαλιάρη Παντελή Αδ., Οι Ορχιδέες της Χίου, έκδ. ∆ήµου Καρδαµύλων, 2002. n Χίος-Ηµερολόγιο 1972. Κείµενα: Κ.Χωρεάνθη-Ε. Τσικριτέα. Εκδ. Αφών Ν. Χαβιάρα n Χίος: Ιστορία και Τέχνη, έκδ. Νοµαρχία Χίου, 1988.n Χίος, το Αγιονήσι, κείµενα Α. Αξιωτάκη, έκδ. ∆ηµοτική Επιτροπή Τουρισµού ∆ήµου Χίου.n Φραγκοµίχαλος Κ.Ε. “Η επιβίωση του πνεύµατος των Οµηρικών Επών στα ήθη, τα έθιµα και τις παραδόσεις του Χιακού λαού”, Φιλολογική Χίος, τ. 10, 2004-2006. Επιµέλεια-κείµενα: Γεωργία Λουκά-Μίτση, Ηλεκτρονική σελιδοποίηση: ∆έσποινα Καρατζά, Ηλιάνα Στεφάκη, ∆ιορθώσεις: Ευγενία Γάλλου, Φωτ. εξωφύλλου: Σταµάτης Μενής

Ροδοκανάκη 18, 82100 Χίος, Τηλ.: 22710 41287, Fax.: 22710 26688 E-mail: info@alfapi.com.gr www.alfapi.com.gr


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

13:58

5

Χάρτης Νήσου Χίου

î ÷

Οινού

σσες

Ψαρά

ΝΟΜΟΣ ΧΙΟΥ

Χίος

ΑΓΙΟΣ ΙøΙΑΝ ΑΝΝΗΣ ΝΗΣ


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

13:58

6

Χίος ................... Και λίγο αργότερά µας να κι ο Μενέλαος ο ξανθός προφταίνει προς τη Λέσβο εκεί που µελετούσαµε το µακρινό ταξίδι. αν παραπάνω από τη Χιό τη βράχινη θα βγούµε προς την Ψυριά από τα ζερβά ετούτη αφήνοντάς την ή κάτω προς τον Μίµαντα τον ανεµοδαρµένο... Οδύσσεια, Ραψωδία γ, στ. 167-170 Μετάφραση Αργ. Εφταλιώτη

...µας λέει ο Όµηρος, ορίζοντας τη θέση της Χίου σε σχέση µε τη Λέσβο, τα Ψαρά («Ψυρίη») και τα Μικρασιατικά παράλια (όρος Μίµαντας).

Θέση...

Η Χίος είναι ένα από τα νησιά του βορειοαν��τολικού Αιγαίου. Βρίσκεται σε ελάχιστη απόσταση από τις ακτές της Μικράς Ασίας, περίπου στο µέσον µεταξύ των νησιών Σάµου και Λέσβου. Η απόσταση από το λιµάνι του Πειραιά είναι 165 µίλια.

Ταυτότητα...

Το νησί έχει έκταση περίπου 840 τετρ. χλµ. και είναι το πέµπτο σε µέγεθος ελληνικό νησί. Το µήκος των ακτογραµµών ξεπερνάει τα 200 χιλιόµετρα. Στο Νοµό Χίου (905 τ.χλµ.) ανήκουν και τα µικρότερα κατοικηµένα νησιά, Ψαρά και Οινούσσες.

Πώς θα έρθετε και πού µπορείτε να πάτε...

n Στη Χίο µπορεί να έρθει κάποιος είτε ακτοπλοϊκώς

είτε αεροπορικώς. Ακτοπλοϊκώς το νησί συνδέεται καθηµερινά µε το λιµάνι του Πειραιά. Το ταξίδι διαρκεί έξι ή οκτώ ώρες µε τα συµβατικά πλοία. n Τα δροµολόγια των δύο αεροπορικών εταιρειών που “πετάνε” για τη Χίο από το Ελευθέριος Βενιζέλος είναι τουλάχιστον πέντε την ηµέρα και αυξάνονται κατά την καλοκαιρινή περίοδο. Η Ολυµπιακή αεροπορία έχει τέσσερις φορές την εβδοµάδα δροµολόγια από και προς τη Θεσσαλονίκη, δύο φορές για τη Μυτιλήνη, τη Λήµνο και τη Ρόδο και µία φορά για τη Σάµο. n Καθηµερινή είναι και η σύνδεση µέσω θαλάσσης µε τη Μυτιλήνη και τα κοντινά νησάκια, Οινούσσες και Ψαρά. Επίσης, υπάρχουν συνδέσεις µε τη Σάµο τρεις φορές την εβδοµάδα και τουλάχιστον µία φορά την εβδοµάδα µε τη Θεσσαλονίκη, την Αλεξανδρούπολη, την Καβάλα, τη Ρόδο και την Κω. Και κατά τους καλοκαιρινούς µήνες µε την Κάλυµνο. n Επίσης, καθηµερινά είναι και τα δροµολόγια προς την Τουρκία και το λιµάνι του Τσεσµέ. ΑΕΡΟ∆ΡΟΜΙΟ ΧΙΟΥ: 22710 81400 ΟΛΥΜΠΙΑΚΗ ΑΕΡΟΠΟΡΙΑ: 210 9369111, 22710 23998 AEGEAN AIRLINES: 8011120000, 22710 81051-3 HELLENIC SEAWAYS: 22710 40070, 22710 22034, 210 4199000, 210 4199100 Ν.Ε.Λ.: 22710 25848, 22710 20160, 22710 81500, 210 4115015 ANEK LINES: 22710 29292, τηλ./fax: 22710 42042, 22710 22810 ΛΙΜΕΝΑΡΧΕΙΟ: 108, 22710 44434, 210 4511310 Τα δροµολόγια αυξάνονται σε αριθµό και σε προορισµούς κατά τους καλοκαιρινούς µήνες. Ενηµερωθείτε από το Λιµεναρχείο και τα πρακτορεία.

Συγκοινωνία...

Το οδικό δίκτυο του νησιού είναι, σε γενικές γραµµές, πολύ καλό. Εκτός από την πόλη της Χίου, όπου οι δρόµοι είναι αρκετά στενοί και τους καλοκαιρινούς µήνες παρουσιάζουν αυξηµένη κίνηση, ιδιαίτερα τον Ιούλιο και τον Αύγουστο, στο υπόλοιπο νησί είναι εύκολο και ασφαλές να µετακινηθεί κανείς µε αυτοκίνητο. Όλοι οι κεντρικοί δρόµοι είναι ασφαλτοστρωµένοι, καθώς και το µεγαλύτερο µέρος των επαρχιακών δρόµων που οδηγούν στα µικρότερα χωριά. Πολύ καλή είναι και η σήµανση των δρόµων και πρατήρια υγρών καυσίµων υπάρχουν σε όλο το νησί. Οι υπεραστικές συγκοινωνίες προς τα χωριά, τις παραλίες, τα ιστορικά και θρησκευτικά µνηµεία, γίνονται µε ελάχιστα προγραµµατισµένα δροµολόγια. Οι τιµές ενοικίασης αυτοκινήτων είναι λογικές σε σχέση µε άλλα ελληνικά νησιά και υπάρχουν αρκετές εταιρείες που διαθέτουν πολλούς τύπους αυτοκινήτων και δίτροχων σε άριστη κατάσταση. Κ.Τ.Ε.Λ. ΑΣΤΙΚΕΣ ΓΡΑΜΜΕΣ: ΥΠΕΡΑΣΤΙΚΕΣ ΓΡΑΜΜΕΣ: ΡΑ∆ΙΟ-ΤΑΞΙ:

22710 22710 22710

22079, 22710 23098 27507, 22710 24257 41111 (όλο το 24ωρο)


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

13:58

7

Γνωρίσµατα της Χίου n Tην καταγωγή του

Oµήρου διεκδικούσαν από την αρχαιότητα πολλές πόλεις. H Xίος τον θεωρεί δικό της τέκνο στηριζόµενη σε στοιχεία φιλολογικά και αρχαιολογικά, θρύλους και παραδόσεις του νησιού, που συναινούν ότι ο “θείος αοιδός” έζησε και δηµιούργησε σ' αυτά εδώ τα χώµατα.

n H Σφίγγα υπήρξε σύµβολο της

Xίου από την αρχαία εποχή. Oι παλαιότερες παραστάσεις που βρέθηκαν ανάγονται στον 8ο π.X. αι. H Σφίγγα σηµατοδοτεί και τη νεότερη Xίο, η οποία αποτελεί παράδειγµα πόλης που τίµησε όσο καµία άλλη το σύµβολό της.

n H Xίος έχει

το παγκόσµιο προνόµιο της παραγωγής της µαστίχας, που είναι προϊόν του δέντρου σχίνου». Σχίνοι φύονται και αλλού, αλλά µόνο στο νότιο τµήµα της Xίου, το δάκρυ της µαστίχας που στάζει µετά από χάραξη στον κορµό του δέντρου, έχει την ικανότητα να «πήζει», δηλαδή να στεγνώνει και να µας δίνει τη γνωστή µαστίχα (βλ. σελ. 8).

n Η ναυτιλία και το εµπόριο είχαν αναπτυχθεί στη Χίο από τους αρχαίους χρόνους και αποτελούσαν πάντοτε δύο ισχυρούς παράγοντες που συνέβαλαν στην οικονοµική και πολιτιστική άνθηση του νησιού. Ο Ηρόδοτος και ο Θουκυδίδης µιλούν για την ισχυρή ναυ-τική δύναµη της Χίου, µια δύναµη που, ταξιδεύοντας στους αιώνες, συνεχίζεται και στους Βυζαντινούς χρόνους και στους Γενουα-τικούς. Την περίοδο αυτή (1474), µάλιστα, ο Χριστόφορος Κολόµβος έρχεται στη Χίο, για να πάρει από τους έµπειρους στα ναυτικά Βρονταδούσους, πληροφορίες ναυσιπλοΐας, χάρτες και πλήρωµα. Η ναυτιλιακή δραστηριότητα των Χίων συνεχίστηκε στα χρόνια της Τουρκοκρατίας και στα µετά την απελευθέρωση της Ελλάδας χρόνια. Μετά την απελευθέρωση του νησιού, και µέχρι σήµερα, η Χίος παραµένει µία ισχυρή ναυτική δύναµη µε τους εφοπλιστικούς της οίκους να είναι γνωστοί παντού!

n Στην αρχή της Άνοιξης νότια από την πόλη της

Xίου, στον Aνέµωνα, κάθε Mάρτη τα χωράφια κοκκινίζουν από τις “λαλάδες”, όπως λέµε στο νησί τις άγριες τουλίπες. Aπό εδώ Eυρωπαίοι περιηγητές τις µετέφεραν στην Oλλανδία, όπου και πήραν πιο “εµπορικό” δρόµο.

n Η Χίος διαθέτει δύο εξαίρετα και µοναδικά

δείγµατα αρχιτεκτονικών συνόλων, που, και τα δύο, δηµιουργήθηκαν την εποχή της Γενουατοκρατίας (14ος-15ος αι.). Το ένα αφορά την περιοχή του Κάµπου µε τα αρχοντικά των πλούσιων αστών της εποχής, κτισµένα µέσα στα περιβόλια των εσπεριδοειδών (βλ. σελ. 23). Το άλλο είναι τα Μεσαιωνικά χωριά της Νότιας Χίου. Χωριά που καθένα έχει τη µορφή οχυρού, δηµιούργηµα της ανάγκης να προστατευτεί το πολύτιµο προϊόν του σχίνου, το µαστίχι (βλ. σελ. 22).

n Έθιµα που συναντάµε µόνο στη Χίο υπάρχουν αρκετά και πίσω τους κρύβεται η χιακή κοινωνικοπολιτική ιστορία, όπως ο πασχαλινός Ρουκετοπόλεµος στο Βροντάδο (βλ. σελ. 44-45), το αποκριάτικο ξεφάντωµα στα Θυµιανά και σε Μαστιχοχώρια (βλ. σελ. 43) και τα πρωτοχρονιάτικα “βαποράκια” στην πόλη της Χίου (βλ. σελ. 42). Ξεχωριστή είναι και η «τραµπούκα», το πήλινο µουσικό όργανο που συνοδεύει τα κάλαντα των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς και κατασκευάζεται στα Αρµόλια, ένα Μαστιχοχώρι ονοµαστό για τα πήλινά του.

6 7


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

13:58

8

Μαστίχα Χίου. Γνωρίστε n Χίος σηµαίνει µαστίχα, αφού έχει το παγκόσµιο προνόµιο παραγωγής του µυρωδάτου αυτού προϊόντος, µε την ευχάριστη γεύση, τις θεραπευτικές ιδιότητες και την ποικιλία της χρήσης του. H µαστίχα παράγεται µόνο στη νότια Xίο, στα 24 Mαστιχοχώρια της. H παραγωγή της είναι επίπονη και χρονοβόρα.

Σκίνος

Ασπροχωµάτιασµα

n Aξίζει να αναφέρουµε τις εργασίες που χρειάζονται για να φτάσει η µαστίχα από το δέντρο στο εµπόριο. Στις αρχές του καλοκαιριού καθαρίζεται ο χώρος κάτω από το σχίνο (µαστιχόδεντρο) και ισοπεδώνεται σε σχήµα κυκλικό, το λεγόµενο «τραπέζι». Kαθαρίζονται επίσης και ο κορµός και τα βασικά κλαδιά του σχίνου. Στη συνέχεια σκουπίζουν τα «τραπέζια» µε κοινή σκούπα ή µε κλαδιά από θάµνους. Aκολουθεί το «στρώσιµο» των τραπεζιών, και το ασπροχωµάτισµα. ∆ηλαδή σκεπάζουν τις καθαρισµένες περιοχές µε ειδικό άσπρο χώµα που µαζεύουν από τις γύρω τοποθεσίες. Tο ασπρόχωµα, που βοηθάει στο πήξιµο της µαστίχας, στρώνεται και πιέζεται ώστε να γίνει λείο, Mετά αρχίζει το πρώτο κέντηµα. «Kέντηµα» λέγεται η χάραξη του κορµιού και των µεγάλων κλαδιών των σκίνων. Oι τοµές της χάραξης έχουν µήκος 1-1,5 εκατ. και βάθος 0,5 εκατ. και γίνονται µε ένα αιχµηρό εργαλείο «το κεντητήρι». H περίοδος του κεντήµατος ονοµάζεται «κέντος». Tο κέντηµα αρχίζει από τη βάση του κορµού προς τα κλαδιά. Tο ίδιο δέντρο θα κεντηθεί δύο φορές τη βδοµάδα επί πέντε µε έξι βδοµάδες συνέχεια. Mετά το κέντηµα η µαστίχα αρχίζει να στάζει και πήζει πέφτοντας πάνω στο ασπρόχωµα ύστερα από 10-20 ηµέρες. Συνήθως όλη αυτή η διαδικασία τελειώνει µετά το ∆εκαπενταύγουστο οπότε αρχίζει και το πρώτο µάζεµα του µαστιχιού. Mε ένα ειδικό εργαλείο, «το τιµητήρι», γίνεται το πρώο µάζεµα. H µαστίχα µεταφέρεται από τα χωράφια στα σπίτια µέσα σε ψάθινα ή συνήθως σε ξύλινα κιβώτια µε «πατώµατα» για να µην κολλήσουν µεταξύ τους τα «δάκρυα» του προϊόντος, επειδή ο καιρός είναι ζε-

Κέντηµα

∆άκρυα της µαστίχας


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

13:58

9

τον τρόπο παραγωγής της! στός. Στα σπίτια αποθηκεύεται σε εσωτερικούς χώρους που να είναι δροσεροί. Mετά το πρώτο µάζεµα ακολουθεί το δεύτερο κέντηµα µε την ίδια διαδικασία και το τελικό µάζεµα. Ήδη είναι πια αρχές φθινοπώρου και ο φόβος της βροχής πάντα ανησυχεί τους καλλιεργητές. H επόµενη εργασία είναι το «ταχτάρισµα», δηλαδή το κοσκίνισµα της µαστίχας. Στη συνέχεια γίνεται το πλύσιµο µε σαπούνι και νερό και το στέγνωµα, πάντα σε χώρους εσωτερικούς. Aκολουθεί το «τσίµπηµα» δηλαδή το ξεκόλληµα κάθε ξένης ουσίας από έναν-έναν κόκκο µαστίχας. Σ' αυτή τη φάση κάθε µαστιχοπαραγωγός δίνει την παραγωγή του στο εργοστάσιο της Ένωσης Mαστιχοπαραγωγών Xίου, όπου γίνεται δεύτερο «τσίµπηµα» και ξεχώρισµα της µαστίχας σε κατηγορίες: χονδρή, ψιλή, υποπροϊόντα και σκόνη. Kαι τέλος, είτε συσκευάζεται είτε χρησιµοποιείται για την παραγωγή άλλων προϊόντων (τσίκλα, µαστιχέλαιο, σαπούνια, οδοντόκρεµες, κρέµες προσώπου κ.ά.). n H µαστίχα έγινε ευρέως γνωστή από τον 10ο µ.X χάρη στους Eυρωπαίους περιηγητές. H συστηµατική εκµετάλλευσή της έγινε από τους Γενουάτες κατακτητές του νησιού, τον 14ο αιώνα µέσω, της µονοπωλειακής εταιρίας Mαόνας, που είχαν ιδρύσει. Tον 16ο αιώνα οι Tούρκοι κατακτητές, χάρη της µαστίχας, δίνουν πολλά προνόµια (οικονοµικοκοινωνικά) στο νησί, και συνεχίζουν να µονοπωλούν το εµπόριό της. H λαθρεµπορία της µαστίχας τιµωρείτο αυστηρότατα (από ακρωτηριασµούς έως και θάνατο) καί από τους Γενουάτες καί από τους Tούρκους). Mετά την απελευθέρωση η εκµετάλλευση της µαστίχας έρχεται στα χέρια λίγων εµπόρων, των “µαστιχάδων”, οι οποίοι το αγοράζουν από τους παραγωγούς σε εξευτελιστικές τιµές εξασφαλίζοντας οι ιδιοί µεγάλα κέρδη. Έτσι µετά από αγώνες ιδρύεται η Ένωση Μαστιχοπαραγωγών Χίου, το 1938, που µέχρι και σήµερα, έχει την αποκλειστική διάθεση της µαστίχας.

Μαστίχα και “τιµητήρι”

8 9

Το µαστίχι πάνω στο ασπρόχωµα

Το “τσίµπηµα”


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

13:58

10

Μαστίχα Χίου. Γνωρίστε n ΠΡΟΪΟΝΤΑ ΜΕ ΜΑΣΤΙΧΑ. H µαστίχα έχει πάρα πολλές ευεργετικές ιδιότητες, γνωστές ήδη από την αρχαιότητα και εξάγεται σήµερα σε πολλές χώρες στο εξωτερικό, όπου χρησιµοποιείται σε πολλούς τοµείς. Aποδεδειγµένα, πια, για τις θεραπευτικές της ικανότητες (σε παθήσεις στοµάχου, χοληστερίνη κ.ά.) χρησιµοποιείται στην ιατροφαρµακευτική, στην χειρουργική (χειρουργικά ράµµατα) και στην οδοντιατρική (µε πολλές εφαρµογές). H µαστίχα και παράγωγά της χρησιµοποιούνται και σε βιοµηχανικά προϊόντα, µιας και είναι οι καλύτεροι σταθεροποιητές χρωµάτων. Ένας τοµέας όµως ο οποίος συνεχώς αυξάνει και αξιοποιεί τις χρήσεις της µαστίχας είναι η κοσµετολογία.

Συνεχώς στην αγορά κυκλοφορούν νέα καλλυντικά, όπως κρέµες προσώπου, σώµατος, γαλακτώµατα, προϊόντα µακιγιάζ, οδοντόκρεµες, και άλλα, όλα µε βάση τις ευργετικές και θεραπευτικές ιδιότητες της µαστίχα. Ανακαλύψτε τα! Η µαστίχα είναι ένα φυσικό προϊόν, περιζήτητο από τα παλιά χρόνια, που οι γυναίκες το χρησιµοποιούσαν για τον καλλωπισµό τους.


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

13:58

11

και ...χρησιµοποιείστε τα προϊόντα της! n ΓΕΥΣΕΙΣ ΜΑΣΤΙΧΑΣ. Από τις χιακές βιοτεχνίες ποτοποιΐας κυκλοφορεί στο εµπόριο το ούζο µαστίχα, που είναι εξαιρετικό. Υπάρχει και λικέρ µαστίχα που πίνεται ως απεριτίφ. Kαι µην ξεχάσετε να προµηθευτείτε γλυκό µαστίχα το γνωστό “υποβρύχιο” ή καραµέλες µαστίχας, λουκούµια και χειροποίητα ζυµαρικά µε άρωµα µαστίχας. H Ένωση Mαστιχοπαραγωγών Xίου και άλλες εταιρείες σάς προµηθεύουν γευστικά προϊόντα που έχουν ως βάση τη µαστίχα.

8 10 9 11

Στη Χιακή κουζίνα παλαιότερα, η µαστίχα χρησιµοποιόταν αποκλειστικά στη ζαχαροπλαστική. Το “άσπρο” γλάσο µε µαστίχα είναι χαρακτηριστικό και χρησιµοποιείται σ’ όλη την Ελλάδα. Στη Χίο υπάρχει και το έθιµο, όταν ένα ζευγάρι αρραβωνιάζεται, η οικογένεια της νύφης να πηγαίνει στην οικογένεια του γαµπρού µέσα σε κρυστάλλινη φοντανιέρα µαστίχα γλυκό Στη µαγειρική, συνταγές µε γεύσεις µαστίχας συναντώνται τα τελευταία χρόνια, που ο τρόπος ζωής έχει ανάγκη από νέες γεύσεις, Γι’ αυτό µην διστάσετε. Oι χρήσεις της µαστίχας είναι πολλές. ∆οκιµάστε τις. Ενδεικτικά, σας δίνουµε µερικές συνταγές. n

Κουλουράκια µε µαστίχα

700 γρ. αλεύρι, 250 γρ. βούτυρο, 100 γρ. γάλα, 300 γρ. ζάχαρη άχνη, 4 αυγά, 15 γρ. µαστίχα σκόνη, ζάχαρη άχνη για το πασπάλισµα Χτυπάµε καλά το βούτυρο και τη ζάχαρη. Προσθέτουµε τα αυγά και συνεχίζουµε το χτύπηµα, ρίχνοντας εναλλάξ το αλεύρι και το γάλα. Συµπληρώνουµε µε τη µαστίχα. Πλάθουµε τα κουλουράκια στο σχήµα της αρεσκείας µας. Ψήνουµε σε προθερµασµένο µέτριο φούρνο. Πασπαλίζουµε µε τη ζάχαρη άχνη, αφού είναι ακόµα ζεστά.

n

∆ίπλες µε µαστίχα

5-6 φλιτζάνια σιµιγδάλι, 8 αβγά, Χυµός από 2-3 πορτοκάλια, λίγο αλάτι, 1 κουταλιά γλυκού σόδα, 2-3 γραµ. κοπανισµένη µαστίχα Χίου σιρόπι, ανάλατο φιστίκι Αιγίνης, λικέρ µαστίχα Βάζουµε το σιµιγδάλι σε µία λεκάνη και ρίχνουµε τα αβγά, το χυµό πορτοκαλιού, το αλάτι, τη µαστίχα και τη σόδα. Τα ζυµώνουµε καλά να γίνει µια σφιχτή ζύµη. (Αν η ζύµη γίνει πολύ σφιχτή τη ραντίζουµε µε λίγο νερό). Ανοίγουµε τη ζύµη σε φύλλα µε τον πλάστη και την κόβουµε σε µικρά ή µεγάλα κοµµάτια µε ρόδα, σε διάφορα σχέδια. Τηγανίζουµε σε καυτό λάδι τις δίπλες και όταν ροδίσουν τις στραγγίζουµε. Τις σιροπιάζουµε αφού έχουµε ρίξει το λικέρ µαστίχα. Σερβίρουµε αφού τις πασπαλίσουµε µε φιστίκι Αιγίνης. Συνταγές: Βάσω Κριτάκη

n

Κεφτεδάκια µεθυσµένα

5 φέτες ψωµί ή 3 µαύρα παξιµάδια, 500 γρ. κιµάς µοσχαρίσιος, 2 αυγά, 1 ντοµάτα τριµµένη, 2 κουταλιές της σούπας ξύδι, αλάτι, πιπέρι, µισό ποτηράκι ούζο µαστίχα Βάζουµε σε ένα µπολ τον κιµά µε το ψωµί ή τα παξιµάδια βρεγµένα και καλά στυµµένα, τα 2 αυγά, ανάλογο αλατοπίπερο, τη ντοµάτα, το ξύδι και τα ζυµώνουµε να αφρατέψουν. Στη συνέχεια τα πλάθουµε σε µικρά πιτάκια, τα αλευρώνουµε και τα τηγανίζουµε σε καυτό λάδι. Όταν ετοιµαστούν, τα βάζουµε σε πιατέλα, ρίχνουµε από πάνω τους το ούζο µαστίχα και στη συνέχεια τα ανάβουµε και τα σερβίρουµε φλαµπέ. Πηγή: www.masticha.gr


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

13:58

12

∆οκιµάστε τα χιώτικα n Τα χιώτικα αναψυκτικά, πορτοκαλάδες, µανταρινάδες, συµπυκνωµένες ή αεριούχες συντροφεύουν µοναδικές στιγµές δροσιάς! Χαρακτηριστικές χιώτικες γεύσεις που µπορείτε να δοκιµάσετε είναι η βυσσινάδα και η σουµάδα, ποτό από πικραµύγδαλο που συνοδεύει πάντα τους χιώτικους γάµους, αραιωµένες σε κρύο νερό: τα καλύτερα δροσιστικά! n Υπάρχει µεγάλη ποικιλία από τα χιώτικα γλυκά του κουταλιού, που είναι φηµισµένα σε όλη την Eλλάδα. Aπό καρπούς εσπεριδοειδών, µανταρίνι, πορτοκάλι, νεράντζι, από τον ανθό του τριαντάφυλλου ή από άνθη λεµονιάς (γλυκό δυσεύρετο και µοναδικό στη γεύση!) από φιστίκι, συκαλάκι ή µελιτζανάκι. µη φύγετε από τη Xίο χωρίς να τα προµηθευτείτε. Oικιακές βιοτεχνίες στο νησί τα φτιάχνουν πεντανόστιµα!

n Αν βρεθείτε στις αρχές του χειµώνα στη Χίο, δοκιµάστε τα ονοµαστά χιώτικα µανταρίνια! Έχουν µεγάλη φήµη και κάποτε η εξαγωγή τους έφερνε µεγάλα οικονοµικά ωφέλη στο νησί.

n Tο µέλι στη Xίο είναι ονοµαστό, ιδιαίτερα το µέλι των Ψαρών. Παλιά έπρεπε να το αναζητήσεις από τους ίδιους τους µελισσοπαραγωγούς. Σήµερα, όµως, έχει γίνει συνεταιρισµός και µπορείτε να το βρείτε στα καταστήµατα.

n Στα ζαχαροπλαστεία της Xίου θα βρείτε δύο γλυκά, χαρακτηριστικά της ντόπιας ζαχαροπλαστικής. Eίναι τα αµυγδαλωτά -µία χιώτικη εκδοχή των πανελληνίως γνωστών αµυγδαλωτών- και τα ονοµαστά «µασουράκια». Tα µασουράκια είναι δύο ειδών. Tα λευκά, µε γέµιση (καρύδια, αµύγδαλα κ.ά.), αρωµατισµένη µε το χιώτικο ανθόνερο, τυλιγµένη µε λεπτό φύλλο κρούστας και πασπαλισµένη µε ζάχαρη άχνη και τα σιροπιαστά, που είναι πασπαλισµένα µε ψιλοκοµµένο αµύγδαλο. Kαι τα δύο είναι µια γλυκιά απόλαυση που µπορείτε να την πάρετε µαζί σας φεύγοντας από το νησί!

n Παστέλι Xίου τυποποιηµένο κυκλοφορεί στο εµπόριο και είναι γνωστό παντού. Όµως, αν τύχετε σε κάποιο πανηγύρι, µην αµελήσετε να το αγοράσετε από τους πλανόδιους πωλητές που το φτιάχνουν οι ίδιοι και είναι µοναδικό σε γεύση!

n Μη φύγετε από τη Χίο χωρίς να δοκιµάσετε τα γαλακτοκοµικά της προϊοντα! Το χιώτικο γάλα, που τη µια µέρα µαζεύεται από τις κτηνοτροφικές µονάδες και την άλλη “βγαίνει” στην κατανάλωση, είναι πάντα νόστιµο. Σε µεγάλη ποικιλία ντόπια τυριά, όπως το Μαστέλο, και τυριά από την εταιρεία “Πελινναίο”, όπως η γραβιέρα, το κατσικάκι, το λευκό τυρί, φέτα, µυζήθρα, καµπούσικο, γιαούρτια και επιδόρπια γιαουρτιού µε γεύσεις µαστίχας, µανταρινιού και φράουλας που παρασκευάζονται αποκλειστικά από ντόπιο γάλα σίγουρα θα σας αρέσουν!


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

13:58

13

τοπικά προϊόντα! n H Xίος στην αρχαιότητα ήταν ονοµαστή για το κρασί της. Οι Χιώτες έµαθαν την καλλιέργεια και την παραγωγή του κρασιού από τον πρώτο οικιστή της Χίου, το βασιλιά Οινοπίωνα. Ο περίφηµος «Aριούσιος οίνος» έφερε µεγάλο πλούτο στο νησί µε τις εξαγωγές του, όπως µαρτυρείται από πλήθος αρχαίων κειµένων, αρχαιολογικών ευρηµάτων, αλλά και από αρχαία νοµίσµατα, όπου η Χιακή Σφίγγα απεικονίζεται µε αµφορείς κρασιού και κλαδιά αµπέλου. Σήµερα µετά από συστηµατικές καλλιέργειες και εργασίες στην περιοχή των Κουρουνίων (Βόρεια Χίος) έχει επιτευθεί ξανά η παραγωγή εξαιρετικού οίνου µε την ονοµασία «Αριούσιος». Aξίζει να δοκιµάσετε όλα τα ντόπια κρασιά! Αν βρεθείτε στα Μεστά (Νότια Χίος) γευθείτε το περίφηµο Μεστούσικο.

n Οι γευστικές παραδόσεις του νησιού -µια σειρά εξαιρετικών προϊόντων από εργαστήρια παραδοσιακών υλικών- αξιοποιούν τις παραδοσιακές συνταγές της Χίου και των Μικρασιατικών παραλίων. Ο τραχανάς, οι χυλοπίτες και τα χερίσια µακαρόνια ακολουθούν πιστά την παράδοση, και τυποποιηµένα µπορείτε να τα βρείτε σε ειδικά µαγαζιά µε είδη υγιεινής διατροφής, αλλά και σε σούπερ-µάρκετ. Μην παραλείψετε να αναζητήσετε και τα εξαιρετικά ανατολίτικα στριφτάρια, βασισµένα στη σµυρνέικη συνήθεια να τα αρωµατίζουν µε µπαχαρικά, τα ρακένια µε γλυκάνισο ή τις χυλοπίτες µαστίχα. Επίσης παραδοσιακές ταβέρνες, κυρίως στα βορειόχωρα, σερβίρουν χερίσια µακαρόνια δικής τους παρασκευής. Γευτείτε τα!

n Από ξερά σύκα γίνονται οι περίφηµες “παστελαριές”, καθώς επίσης, το τοπικό ποτό “σούµα” που γίνεται από ιδιώτες σε παραδοσιακά καζάνια στο τέλος του Φθινοπώρου. Θα το βρείτε µόνο σε εξειδικευµένα καταστήµατα παραδοσια-κών τροφίµων ή θα το απολαύσετε στα ταβερνάκια!

n Tα χιώτικα ούζα είναι γνωστά για την ιδιαίτερη γεύση τους! Eξάγονται και θεωρούνται από τα καλύτερα! Σε πολλά, η παραγωγή γίνεται µε τον παλιό παραδοσιακό τρόπο. Υπάρχουν αρκετές χιώτικες ποτοποιίες που συνεχίζουν την οικογενειακή τους παράδοση και εκτός από την παραγωγή ούζου, διαθέτουν στο εµπόριο και εξαιρετικά λικέρ!

12 13


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

13:58

14

Μιλήτενε χιώτικα;

Tρεις πραµατευτάδες Xιώτες, παρουσιαστήκανε στον Όθωνα το βασιλέα. Aφού είπανε το ’να και τ’ άλλο…, ο βασιλέας που µόνη γλώσσα του είχε να µιλεί τις ελληνικούρες, που είχε πρωτοµάθει από το Φίλιππο Iωάννου, γυρίζει στον έναν από τους τρεις Xιώτες… και ρωτάει: «Πώς προχωρεί το εµπόριον;» «Kεσάτια, Mεγαλειότατε» λέει ο Xιώτης. O Όθωνας απορεί. Πρώτη φορά ακούει αυτή τη λέξη. Kοιτάζει αυτόν που µίλησε στα µάτια και ξαναρωτάει: «Tι σηµαίνει η λέξη «κεσάτια»; O Xιώτης απορεί κι αυτός, µα ο άλλος Xιώτης, πιο έξυπνος, πετιέται κι απαντάει: «∆εν έχει νταραβέρι, Mεγαλειότατε»… O βασιλέας, µε την ίδια πάντα σοβαρότη του, γυρίζει και σ’ αυτόν: «Kαι η λέξις νταραβέρι τι σηµαίνει;» Mα ώσπου ν’ απαντήσει ο δεύτερος, ο τρίτος Xιώτης δεν αργεί και λέει: «Aλισβερίσι, Mεγαλειότατε!». O βασιλέας δεν έκαµε άλλο ρώτηµα. Kαι φύγαν οι τρεις φίλοι χαρούµενοι που φωτίσανε το βασιλέα. Γιάννη Βλαχογιάννη, Ο βασιλιάς φωτίστηκε, 1904

Aγαλιάς (ο) = αγαθός, ξύκης Aδελφοµοίρι (το) = το µερίδιο του αδελφού Aδιαφόρετο = το µη ενδιαφέρον Aθεώρατα = πολύ µεγάλα Aκαµάτεµα = ώρα ανάπαυσης Aκριβοτζατζάνα = η τσιγκούνα Αλισβερίσι = εµπορική συναλλαγή Aλίστον = αλοίµονό του Aµπουρκούνα = το πρώιµο σύκο Aναµικιώρης =εκείνος που δεν µπορεί να αγαπήσει ή να αγαπηθεί (;) Aνασακκίζω = σηκώνω το σακί και το σείω για να χωρέσει περισσότερο Aνάφραντα = αδέξια Aνεφέλετος = αυτός που δεν κάνει τίποτε Aνηµπόρεια = αδιαθεσία Aξαµώνω = σηµαδεύω Aξανάστροφη = ανάποδη Aξελέστατος = ασουλούπωτος, κρεµανταλάς Άξυνος και ξερός = να γίνεις ξύλο και ξερό Aπλάκωτος = ανόητος, µικρόµυαλος Aπογεύοµαι = δοκιµάζω το φαγητό Aποκοντριασµένος = ιδιότροπος, µίζερος Aποκορδίζοµαι = τεντώνοµαι Aροδάφνη = η πικροδάφνη Aσγαβάδα = η σβούρα, παιχνίδι των παιδιών Aτσαλεύγω = πασχάζω, δεν κάνω δίαιτα Bερβελιά = κοπριά προβάτων και κατσικιών Bότσος = φυσικός λάκκος Bρουλίζοµαι = φωνάζω, ουρλιάζω Bολοδέρνοµαι = κοπιάζω, ταλαιπωρούµαι Γάρµπος = εφαρµογή, καλή γραµµή Γιαβουκλού = ερωµένη Γιάλλα γιάλλα = µόλις Γιόµελα = τα δίδυµα Γλυντζιάζω = πιάνω βρωµιά Γόζοµαι = κραυγάζω, κλαίω ∆ιπλαρρωστώ = ξαναρρωστώ ∆ρόγγεµα = πάχνη ∆ροµωνίζω = κοσκινίζω το σιτάρι ∆ρύµµατα = οι έξι πρώτες µέρες του Aυγούστου Eβαβουλίσθη = τον έδειραν Έγερµα = θόλος και αψίδα Eδά = εδώ Eίντα = Ίντα, τι είναι Eλουλουµάρισε = έγινε γρήγορα καλά Eµυγιάσθη = εφρένιασε το ζώο Eννογώ = καταλαβαίνω Eκωλοκόπηκα = πονώ την πλάτη µου Eρώγιασα = επόνεσα Zάπτιν = εξουσία Zαρταλούδια = βερίκοκκα Ζευζεύκης = ανόητος, πολυλογάς Hγού = θαυµαστικό επιφώνηµα Hλιάστρα = τόπος που απλώνουν τα σύκα Θαύγω = θάπτω Θέριστρο = δρεπάνι Ίντα = τί; Kακαβρακάτος = αυθάδης, καυγατζής

Kακοθωρώ = κατατρέχω κάποιον Kαλικατσού = ψαροπούλι Κάντερα = συρτάρι Kαρβουνοσιά = σωρός αναµµένα κάρβουνα Kαρπισερά = τα καλά, τα γόνιµα χωράφια Kαταπάτουνος = ξυπόλητος Kάτης = ο γάτος Kεσάτια = αναδουλειά Kοκκολόγι = είδος µαστίχας Kονταρούδια = µικρά σύκα Kοντοφρυό = το κοντό παιδί Kόντρα = λέρα Kουντρουβάλα = τούµπα Kουρµάδα = σταφιδιασµένος καρπός ελιάς Kουρουπώνω = ξεσταίνοµαι το χειµώνα Kούτσα = κούκλα Kραΐ = πρωϊνή οµίχλη Kρεατσοδάγκαµα = πόνος της ράχης Kρεµεντίνα = το ρετσίνι της τσικουδιάς (δέντρο) Kρήταµο = αγριόχορτο της παραλίας, εύχυµος µεζές Kουφογονατιάζω = νιώθω αδύνατος, δεν µπορώ να βαδίσω Kωλοκούµπι = το σκαµνί Λακκίζω = σκάβω λάκκους Λαλώ = φεύγω, τρέχω Λατέρα = φέρετρο Λιγιά = βέργα Λιλάδι = µικρή στρογγυλή πέτρα Λιλιγκιά = η κίτρινη µικρή σφίγγα Λιόβγαρµα = η ανατολή Λωλαγγρίζω = ερεθίζω, παροτρύνω Λωλοπαντιέρα = ανόητη Mασιδάκι = τσιµπιδάκι για τα µαλλιά Mεταπιάνω = βοηθώ Mιγάδι = σιτάρι, ανακατεµένο µε κριθάρι Mονόβολος = αυτός που έχει ένα µόνο αρχίδι Mουτσουναριά = αποκριάτικη µεταµφίεση Mπεγότο = µικρό ψαράκι, το γόνος Mπόρκα = ανδρικό σχέδιο κτενίσµατος Nεµπότης = µεγάλη κανάτα Nεραµπουλιά = η κοροµηλιά Νταραβέρι = εµπορική δοσοληψία Nυφικάτο = το νυµφικό φόρεµα Ξαγοράρης = εξοµολογητής, πνευµατικός Ξαναδεύτε = επανάλαβε Ξαναµπίρντα = πάλι από την αρχή Ξεβγοδώνω = σπαταλώ Ξεθερµίζω = πλένω τα οικιακά σκεύη στο νεροχύτη Ξεκουκουρώνω = κρυώνω πολύ, ξυλιάζω Ξεµµατίζω = βγάζω το µαύρο κάλυµµα από τα κουκιά Ξεµερδώ = αποσπώ χέρι-πόδ ή φονεύω µικρό ζώο ή πουλί Ξετρουλόνω = γεµίζω κάτι µέχρι πάνω Ξετσούµπι = θέση εκτεθειµένη στον άνεµο Ξύκης, ξύκικο = αγαθός, λιποβαρής Oτρά = κοµµάτι κλωστής

Oύργιος = αγαθός, ανόητος Oυριαµπές = κουτός Όχονους = διαµιάς, αµέσως Παγκέτα = σκαµνί Πακκιάροµαι = ανακατεύοµαι Πάπαλα, δεν έχω = δεν υπάρχει τίποτα Παραντουρώ = παραπατώ µεθυσµένα Παρπέλα = βλεφαρίδα Περάντης = σύρτης της πόρτας Πητυά = µαγιά από γάλα κατσίκας Πίζουλος = παράξενος, ιδιότροπος Πίκουπα = ανάποδα τοποθετηµένο Πορτοσιά = είσοδος Πουζού = τσέπη Πουντί = εξώστης Προπέρνω = αρχίζω πρώτος Πυξάρι = κλαδιά σκίνου που φυτεύουµε Pεγκλότα = δαµάσκηνο Pεµπαγό = ξύλινος χειραγωγός σε κάγκελα Σακκελίζω = στραγγίζω Σαλαγιάζω = ησυχάζω Σικλιά = κουβάδες Σκαλότρυπο = τρύπα στον τοίχο Σκοντοβολώ = βαδίζω σε δρόµους σκοτεινούς Σκορπαλευράς = σπάταλος Σκουρδουλιάζω = τρώγω µε βουλιµία Σκουλόπετρα = σαρανταποδαρούσα Σουλουµάς = είδος καλλυντικού Σπαθινάκι = αγριολούλουδο, υάκινθος Σπαρτάρα µου = ψυχή µου Σπουρδώ = σπαράζω Στακωµένο = δεµένο βιβλίο Σταµένια = τζαµαρία Στραβελιά = τρικλοποδιά Σύγχριστος = λερωµένος Συχνωτεύω =συναναστρέφοµαι Στοκώνω = τρώγω πολύ Tαµπουράς = µεγάλη κολοκύθα κίτρινου χρώµατος Tαντανίζω = ταρακουνώ Tζιτζιλόµος = ιδιότροπος, ψηλοµύτης Tουρβάς = αγροτικό σακίδιο Tραµπούκα = πήλινο τουµπελέκι Tσάγρα = φάκα Tσεπράδα = φακίδα του δέρµατος Tσιρλιπιτό = η διάρροια Tσιγκρώνω = ρυτιδώνω το πρόσωπό µου Tσιτώ = αναπηδώ Tσίτος = χιώτικο παιχνίδι µε κέρµατα Tσούµπα = τσουλούφι Tσουµπάρι = κορυφή Tσουνεύγω = κλωτσώ Φαντίνα = κορίτσι έτοιµο για παντρειά Φηκιάζω = µεταφυτεύω Φλισκάρι = ποιότητα µαστίχας Φουντάνα = δεξαµενή για βρόχινο νερό Φταρµίζω = µατιάζω Xολοπερεχύθηκα = κατατρόµαξα Ψαθούρι (το) = οι δίπλες, το γλυκό Ωχωνούς = γρήγορα

Επιλογή από λέξεις που διατηρούνται µέχρι σήµερα στην ντοπιολαλιά του νησιού. ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νίκου Μίτση


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

13:59

15

Σύντοµη ιστορία της Χίου Προϊστορικά χρόνια: n Eνδείξεις και έρευνες (Eµπορειός, Φανά, Άγιο Γάλας κ.α.) µαρτυρούν την ύπαρξη κατοίκησης και την ανάπτυξη πολιτιστικής και οικονοµικής ζωής από τη Νεολιθική Εποχή και την Εποχή του Χαλκού (6000 π.X 1100 π.X). Αρχαία χρόνια: n Γύρω στα 1000 π.X. Ίωνες άποικοι εγκαθίστανται σταδιακά στη Xίο, στη Σάµο και στις Mικρασιατικές ακτές. H Xίος αναπτύσσεται και ισχυροποιείται και από τον 7ο έως τον 4ο π.X. αι. γνωρίζει µεγάλη ακµή.

Bυζαντινή περίοδος (4ος µ.X. αι. - 1346): n Αρχαιολογικά ευρήµατα µαρτυρούν ακµή κατά τους παλαιοχριστιανικούς χρόνους. Aπό τον 9ο

αι. το Bυζαντινό κράτος αρχίζει να οχυρώνει τη Xίο λόγω της στρατηγικής της σηµασίας. Έτσι χτίζεται το Φρούριο της πόλης και άλλα µικρότερα. Tον 11ο αι. ιδρύεται και η Nέα Mονή που παίζει µεγάλο ρόλο στη θρησκευτική, πολιτιστική και οικονοµική ζωή του τόπου.

Tουρκοκρατία (1566-1912): n H Xίος καταλαµβάνεται από τους Tούρκους, αλλά διοικείται προνοµιακά, κυρίως, λόγω της µαστίχας. Aναπτύσσεται πολύ το εµπόριο µεταξιού και βαµβακιού. Μετά την αποτυχία επανάστασης, γίνεται Σφαγή της Χίου το 1822. Οι σεισµοί του 1881 έχουν ως αποτέλεσµα την καταστροφή του νησιού και τη διασπορά του πληθυσµού. Eν τούτοις, οι Xιώτες µε το εµπόριο, τη ναυτιλία και τους Χιώτες της ∆ιασποράς, βοηθούν τον τόπο να συνέλθει και να αναπτύξει τα γράµµατα και τις τέχνες.

«Η Σφαγή της Χίου», Ευγένιος Ντελακρουά.

n Aπό τον 3ο π.X. αι. µε την επικράτηση του M. Aλεξάνδρου και των επιγόνων του, η Χίος περνάει σε διάφορες σφαίρες επιρροής. Tον 2ο π.X. αι. προσχωρεί στους Pωµαίους και ευνοείται ιδιαίτερα λόγω της φιλορωµαϊκής πολιτικής της.

Επιστολή του Μεγάλου Αλεξάνδρου το 332 π.Χ. προς τους Χίους, για να ρυθµίσει τα πολιτικά θέµατα του νησιού.

Ψηφιδωτό της Νέας Μονής.

Γενουατική περίοδος (1346-1566): n H Xίος καταλαµβάνεται από τους Γενουάτες και η παρουσία ισχυρών οικογενειών συντελούν στην ανάπτυξη του νησιού. Iδρύεται η µονοπωλιακή, ναυτιλιακή-οικονοµική εταιρεία Mαόνα που εκµεταλλεύεται και το εµπόριο της µαστίχας. ∆ηµιούργηµα της περιόδου είναι τα µεσαιωνικά χωριά, τα ωραία οικοδοµήµατα στην πόλη και οι εξοχικές κατοικίες των Γενουατών αρχόντων στα περιβόλια του Kάµπου.

Αρχοντικό του Κάµπου.

1912 - Σήµερα: n Tο 1912 η Xίος απελευθερώνεται και ενώνεται µε την Eλλάδα. Tη ζωή του τόπου επηρεάζουν οι δύο Παγκόσµιοι Πόλεµοι και οι δύο προσφυγιές (1914, 1922). H οικονοµία του νησιού (πρόσφατα στράφηκε στον τουρισµό), στηριζόταν στη ναυτιλία, στη γεωργία και το εµπόριο µε κύρια εξαγωγικά προϊόντα τα εσπεριδοειδή και τη µαστίχα.

n Σήµερα στην πόλη κατοικούν περίπου 24.000 άνθρωποι, ενώ στα χωριά µοιράζονται 28.000.

14 15


TOY OD 080409:TOY OD

14/4/09

12:50

16

Γνωρίστε τη Χίο

n ∆ασκαλόπετρα (1). Tο µόνο υπέργειο µνηµείο που διατηρήθηκε στο νησί από την αρχαιότητα µέχρι σήµερα, ήταν πάντοτε ορατό και σηµείο αναφοράς σε κάθε επισκέπτη. Bρίσκεται στο Bροντάδο, 6 χλµ. από την πόλη της Xίου, και είναι ένας βράχος που κατά τους αρχαίους χρόνους αποτελούσε υπαίθριο ιερό της θεάς Kυβέλης. Στην κύρια ανατολική πλευρά του µνηµείου διακρίνεται ανάγλυφη ακέφαλη µορφή καθισµένη σε θρόνο. Σε κάθε µία από τις τρεις άλλες πλευρές εικονίζεται ένα λιοντάρι, από το οποίο ξεχωρίζουν ελάχιστα µέρη. H παράδοση έχει συνδέσει το µνηµείο µε το Σχολείο του Oµήρου, όπου στο κέντρο καθόταν ο ποιητής-δάσκαλος και δίδασκε τους µαθητές του. Πολλοί περιηγητές και λόγιοι το επισκέπτονταν αναζητώντας τις µνήµες του µεγάλου ποιητή.

n Αίπος (2). Όρος στο Βροντάδo, µε υψόµετρο 643 µ. Στοιχεία ανθρώπινης εγκατάστασης υπάρχουν από τα ύστερα κλασικά και τα ρωµαϊκά χρόνια στην περιοχή Ρηµόκαστρο. Ευρήµατα και κατασκευές, όπως σπασµένα κεραµίδια, αγγεία, ειδώλια, πλατώµατα, τοίχοι από αγροικίες, πηγάδια, σωροί από πέτρες και άλλα οικοδοµήµατα µαρτυρούν ότι η περιοχή “ανήκε” σε γεωργούς και κτηνοτρόφους των γύρω αγροκτηµάτων. Οι αγροικίες πιθανόν να συνδέονται και µε την αποστασία των δούλων και την εγκατάστασή τους «εις τα όρη».

n Άγιο Γάλας (3). Xωριό στο B∆ άκρο της Xίου, που διαθέτει ένα από τα µοναδικά στον ελληνικό χώρο σπήλαια (βλ. σελ. 39), µε σύµπλεγµα τριών τουλάχιστον σπηλαίων. Στο σπήλαιο, που είναι επισκέψιµο, εγκαταστάθηκαν άνθρωποι από την πρώιµη Nεολιθική εποχή (6000-5000 π.X.) και έζησαν εκεί περίπου µέχρι το 2700 π.X. Tα ευρήµατα από το σπήλαιο (αγγεία, εργαλεία, θαλασσινά όστρεα, κόκκαλα αιγοπροβάτων κ.ά. των Νεολιθικών χρόνων) που ανήκουν σε δύο διαφορετικές εποχές υπάρχουν στο Aρχαιολογικό Mουσείο Xίου (βλ. σελ. 24). Χρησιµοποιήθηκε και ως ιερό στα Αρχαία και τα Χριστιανικά χρόνια. Στην είσοδο του σπηλαίου, όπου υποστηρίζεται ότι στάζει “Άγιο Γάλα”, υπάρχει εκκλησία αφιερωµένη στην Παναγιά την Αγιογαλούσαινα.


TOY OD 080409:TOY OD

14/4/09

12:50

17

6

3

...την αρχαία

2 1

ΧΙΟΣ

5

4

16 17

n Εµπορειός (4). Είναι ο σηµαντικότερος αρχαιολογικός χώρος της Χίου και ερευνήθηκε µε συστηµατικές αρχαιολογικές έρευνες. Κατοικήθηκε από τα πρώιµα Νεολιθικά χρόνια και γνώρισε µεγάλη ανάπτυξη. Τα προϊστορικά ευρήµατα και αυτά από το Ιερό του λιµανιού δεν είναι ορατά. Έχει όµως αναδειχθεί µε πρόσφατες εργασίες ο οικισµός των Ιστορικών χρόνων που βρίσκεται στο λόφο του προφήτη Hλία, βόρεια του λιµανιού του Eµπορειού. Περιλαµβάνει οχυρωµένη ακρόπολη, ναό Aθηνάς µε 3 βωµούς, µέγαρο (πιθανή κατοικία του άρχοντα) και έξω από την ακρόπολη, στην πλαγιά του λόφου, οικισµό µε περισσότερα από 50 σπίτια. Tα κινητά ευρήµατα βρίσκονται στο Αρχαιολογικό Μουσείο. n Φανά (5). Τόπος λατρείας που άρχισε από τη Μέση Εποχή του Χαλκού και συνεχίστηκε µε τις λαµπρές φάσεις των Ιστορικών χρόνων και ιδιαίτερα της Αρχαϊκής εποχής. Εκεί υπήρχε το περίφηµο ιερό του Φαναίου Aπόλλωνα, από το οποίο σώζονται ελάχιστα λείψανα. Ονοµάστηκε «Φανά» γιατί, σύµφωνα µε την παράδοση από εκεί φάνηκε η ∆ήλος στη Λητώ. Tα ευρήµατα, που βρίσκονται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Xίου, αγγεία, ειδώλια, νοµίσµατα, κοσµήµατα, µία σειρά αιγυπτιακών σκαραβαίων και αγαλµατίδια από φαγεντιανή, δείχνουν τον πλούτο και την ακτινοβολία του ιερού. Tο οικοδοµικό υλικό του αρχαίου ναού χρησιµοποιήθηκε στις µεταγενέστερες χριστιανικές εκκλησίες που κτίστηκαν πάνω του, καθώς µετατράπηκε σε χριστιανικό κέντρο από τα Πρωτοβυζαντινά χρόνια ή διασκορπίστηκαν σε µακρινές απ' αυτόν αποστάσεις. n Ψαρά (6). Από αναφορές του Οµήρου, που ονοµάζει το νησί Ψυρίη και τα ανασκαφικά ευρήµατα, συµπεραίνουµε ότι ήταν γνωστό από πολύ πρώιµες εποχές και χάρη στη θέση του (στο κέντρο του Αιγαίου) θα πρέπει να έπαιζε σηµαντικό ρόλο στο εµπόριο. Στη θέση Aρχοντίκι στις δυτικές ακτές του νησιού υπήρχε Mυκηναϊκός οικισµός και νεκροταφείο των µέσων της 2ης π.X. χιλιετίας που καλύπτει έκταση περίπου 100 µέτρων κατά µήκος της θάλασσας και τµήµα του βρίσκεται κάτω από το νερό. Oι τάφοι περιείχαν πλούσια κτερίσµατα, αγγεία, εργαλεία, περιδέραια και άλλα κοσµήµατα, που φυλάσσονται στο Αρχαιολογικό Μουσείο. Η αρχαία ιστορία της Χίου ξεδιπλώνεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο (βλ. σελ. 24), όπου έχουν συγκεντρωθεί όλα τα ευρήµατα του νησιού.


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:02

18

Γνωρίστε τη Χίο

n Νέα Μονή (1). H Nέα Mονή κτίστηκε στο κέντρο ακριβώς του νησιού, στο Προβάτειο Όρος, στα µέσα του 11ου αιώνα. Η ανέγερσή της ήταν η τήρηση της υπόσχεσης του Kωνσταντίνου Θ΄ Mονοµάχου για γενναιόδωρη ευεργεσία του µοναστηριού στους µοναχούς Νικήτα, Ιωάννη και Ιωσήφ, που προφήτεψαν τη βασιλεία του, όταν ήταν εξόριστος στη Μυτιλήνη και οι οποίοι βρήκαν τη θαυµατουργή εικόνα της Παναγίας σ’ εκείνο το σηµείο στο Προβάτειο Όρος. Η Μονή γνώρισε µεγάλη ανάπτυξη καθώς εκεί και στις γύρω περιοχές λειτουργούσαν «συντεχνίες». Ήταν ένα από τα σηµαντικότερα «αντιγραφικά κέντρα» που βοήθησαν στη διάσωση αρχαίων κειµένων σε συνεργασία µε µοναστήρια των γύρω νησιών και περιοχών. Eίναι το σπουδαιότερο µεσαιωνικό µνηµείο του νησιού και αποτελεί ένα από τα πιο λαµπρά σωζόµενα δείγµατα της Bυζαντινής αρχιτεκτονικής και ζωγραφικής, µε εξαίρετα ψηφιδωτά. Σε εξέλιξη βρίσκονται οι τελευταίες εργασίες συντήρησης και ανάδειξης του µοναδικού αυτού µνηµείου, που ανακυρήχθηκε από την UNESCO µνηµείο παγκόσµιας πολιτιστικής κληρονοµιάς.


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:02

19

3

...τη βυζαντινή

5

ΧΙΟΣ

1 6 4 2

7

18 19

n Άγιοι Απόστολοι (2). Πυργί. Eίναι βυζαντινός ναός, αντίγραφο του καθολικού της Nέας Mονής µε πλούσιο κεραµικό διάκοσµο εξωτερικά. Xρονολογείται στα µέσα του 14ου αι. Oι τοιχογραφίες στο εσωτερικό (1665) είναι του Aντώνιου ∆εµέστιχου Kυνηγού του Kρητός.

n Άγιος Ισίδωρος (5). Παλαιοχριστιανικός ναός στην πόλη της Xίου, προς τιµή του Aγίου Iσιδώρου που µαρτύρησε στη Xίο το 250 µ.Χ. Αναφέρεται από όλους σχεδόν τους ταξιδιώτες και περιηγητές που επισκέφθηκαν το νησί. Έχει περάσει από 4 φάσεις οικοδόµησης. H αρχική µορφή του ναού ήταν τρίκλιτη βασιλική και η τελευταία σταυροειδής µε τρούλο. Σώζονται ψηφιδωτά τµήµατα δαπέδου και µαρµάρινα τµήµατα οικοδόµησης που βρίσκονται στο Bυζαντινό Mουσείο (βλ. σελ. 25).

n Μονή Μουνδών (3). Η Μονή Μουνδών στα ∆ιευχά είναι αφιερωµένη στον Άγιο Ιωάννη τον Προδρόµο. Το καθολικό, τα παρεκκλήσια, τα κελιά και το θολοσκέπαστο πρόπυλο της εισόδου αποτελούν το υπάρχον κτηριακό της συγκρότηµα. Η γνωστή ιστορία της αρχίζει το 1574. Εκεί µόνασαν επιφανείς Χιώτες που ενδιαφέρθηκαν για την αγιογράφησή της, καθότι άκµασε ως σπουδαίο θρησκευτικό ίδρυµα στα τελευταία χρόνια της Τουρκοκρατίας. Από Κώδικες του µοναστηριού πληροφορούµαστε δύο απόπειρες αγιογραφίας, το 1622 και το 1730. Μία τρίτη, τελευταία (1849) και σπουδαιότερη µε εκπληκτικές λαϊκότροπες εικονογραφήσεις σώζεται µέχρι σήµερα.

n Παναγία Σικελιά (4). Η Παναγία η Σικελιά, καθολικό µοναστηριού, βρίσκεται έξω από το χωριό ∆ιδύµες. Είναι µια µονόκλιτη καµαροσκέπαστη βασιλική µε τρούλο και χρονολογείται στο 12ο ή 13ο αιώνα. Eίναι εντυπωσιακή η αρχιτεκτονική της και το ξυλόγλυπτο τέµπλο της.

n Παναγία Κρήνα (6). H Παναγία η Kρήνα, κοντά στο χωριό Bαβύλοι, 8 χλµ. νότια της πόλης της Xίου είναι ένα σηµαντικό βυζαντινό µνηµείο του 12ου αι. Aρχιτεκτονικά µοιάζει µε τη Nέα Mονή και ανήκει στον λεγόµενο νησιωτικό οκταγωνικό τύπο. H τεχνική της τοιχοδοµίας δίνει στο µνηµείο µια ξεχωριστή γοητεία. Eξαίρετες τοιχογραφίες διαφόρων εποχών κοσµούν το ναό, ενώ µερικές έχουν µεταφερθεί στο «Παλατάκι του Iουστινιάνι» (βλ. σελ. 24) στην είσοδο του Kάστρου της Xίου. n Βυζαντινό βαπτιστήρι (7). Νοτιοδυτικά του λιµανιού στον Εµπορειό αποκαλύφθηκε παλαιοχριστιανική βασιλική µε κυκλικό βαπτιστήρι µε σταυρόσχηµη κολυµπήθρα στο κέντρο και µαρµάρινη επένδυση. Tο βαπτιστήρι είναι το µόνο τµήµα από τα παλαιοχριστιανικά ίχνη, που µπορεί να δει σήµερα ο επισκέπτης.


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:02

20

Περπατήστε...

Προς τη σκοτεινή φυλακή

n Το Κάστρο της πόλης (1). Το Κάστρο της πόλης έχει δύο χαρακτηριστικά που το κάνουν µοναδικό: είναι ενάλιο και κατοικηµένο. Εκτείνεται βόρεια του λιµανιού της Χίου. Στη µεσαιωνική και νεότερη ιστορία της Χίου έπαιξε σπουδαίο ρόλο, ως κέντρο πολιτικής και στρατιωτικής ζωής. Ο αρχικός πυρήνας του, που είναι βυζαντινός (9ος-10ος αι.), ενσωµατώθηκε στο µεταγενέστερο γενουατικό φρούριο, µέσα στο οποίο υπήρχε το ∆ιοικητικό Κέντρο. Ήταν η έδρα της ∆ιοίκησης του Καστελάνου και του Λατίνου επισκόπου σύµφωνα µε νοταριακά έγγραφα. Αταύτιστες µέχρι τώρα παραµένουν οι θέσεις εκκλησιών και αρχοντικών του Κάστρου που προκαλούσαν το θαυµασµό των περιηγητών. Η µνηµειώδης πύλη Porta Maggiore, µια µεγάλη επιγραφή µε το όνοµα του δόγη Silvestro Valerio, που δύσκολα διακρίνεται σήµερα, δηλώνουν την προσπάθεια των Βενετών για µετασκευή της πύλης (1694). Οι οικοδοµικές φάσεις των εκάστοτε κατακτητών (14ος-18ος αι.), οι βοµβαρδισµοί (1828), οι σεισµοί (1881) και η κατασκευή της προκυµαίας (αρχές του 20ού αι.) αλλοίωσαν τη µορφή του. Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας κατοικήθηκε αποκλειστικά από Τούρκους και Εβραίους και µετά τη Μικρασιατική Καταστροφή από πρόσφυγες. Στο εσωτερικό του υπάρχουν πολλά µνηµεία, η Κρύα Βρύση, ηµιυπόγεια δεξαµενή, το Παλατάκι του Ιουστινάνι (15ος αι., που σήµερα λειτουργεί ως µουσείο), η Σκοτεινή Φυλακή (όπου οι Τούρκοι κρατούσαν αιχµάλωτους 70 προύχοντες και το Μητροπολίτη Πλάτωνα πριν τους απαγχονίσουν το 1822), το τούρκικο νεκροταφείο (µε τον τάφο του Καρά-Αλή, αρχηγού του τουρκικού στόλου που σκοτώθηκε µε την ανατίναξη της ναυαρχίδας από τον Κωνσταντίνο Κανάρη το 1822) τουρκικά λουτρά, το τέµενος Μπαϊρακλή Τζαµί, ο ναός του Αγίου Γεωργίου (βλ. σελ. 30) κ.ά.

Άποψη της κεντρικής εισόδου του Κάστρου

Ανατολική πλευρά Κάστρου

“Η ∆όξα”, έργο του Γιάννη Παππά (δυτική πλευρά Κάστρου)

n Οι Βίγλες. Την οχυρωµατική άµυνα του νησιού συµπλήρωναν οι βίγλες. Συνήθως ήταν χτισµένες κοντά στη θάλασσα για να ελέγχουν τα παράλια λόγω επιδροµών. Η επικοινωνία ανάµεσα στις βίγλες γινόταν µε το άναµµα φωτιάς ή την ανύψωση καπνού και έτσι µετα δινόταν ένα µήνυµα από τη µία βίγλα στη άλλη (αρχαίες φρυκτωρίες). Τέτοιες βίγλες-πύργοι σώζονται Βίγλες στη δυτική Χίο κυρίως στη νότια Χίο, όπου οι ακτές προσφέρονταν περισσότερο για αποβάσεις. Πολύ καλά διατηρηµένος είναι ο Πύργος του Παχή στη Σιδηρούντα, στην Ελίντα, στα Μεστά, αλλά και ο ηµικυκλικός Πύργος του Κουλά µέσα στο κάστρο της Χίου, κοντά στο λιµάνι.

Βίγλα στη Σιδηρούντα


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:02

21

3 4

στα Κάστρα της Χίου

ΧΙΟΣ

1

2

20 21

n Το Κάστρο της Βολισσού (4). Η Βολισσός, ως το κυριότερο οχυρό της βόρειας Χίου, αποτελούσε ισχυρή αµυντική περιοχή, που περιελάµβανε όλο το βορειοδυτικό τµήµα του νησιού, την Αµανή και τα χωριά της, που ανάλογα µε τον πληθυσµό και τη θέση τους υπήρχαν τείχη, οχυρά, πύργοι, βίγλες και πυργόπουλα. Έχει τραπεζοειδές σχήµα και είναι αρκετά καλά διατηρηµένο. Για τη βυζαντινή του καταγωγή κάνει µνεία η Άννα Κοµνηνη στην Αλεξιάδα της. Ο Πύργος στα ∆ότια

n Εκτός από τα κάστρα στις διάφορες περιοχές της Χίου συναντάµε και πύργους, όπως ο πύργος των ∆οτιών στο Πυργί, της Γριάς στα Καρδάµυλα, του Πυτιούς, στα Κοίλα, ο Καµµένος πύργος στην πόλη, ο Γοτθικός στην περιοχή «Λίµνης», οι πύργοι στον Κάµπο και στα Καµπόχωρα. Πολλά απ’ αυτά τα κτίσµατα υποδηλώνουν ένα γενικότερο αµυντικό κι οχυρωµατικό σχεδιασµό που υπήρχε κατά τους µεσαιωνικούς χρόνους στο νησί.

n Το Κάστρο των Απολίχνων (2). Βρίσκεται στα Αρµόλια πάνω σε λόφο και χτίστηκε το 1440 από το Γενουάτη Νικόλαο Μπάνκα Ιουστινιάνι, σύµφωνα µε υπέρθυρη λατινική επιγραφή. Περιβάλλεται από διπλά τείχη, έχει 62 δωµάτια, µία δεξαµενή για τη συγκέντρωση των νερών της βροχής για τους έγκλειστους και, εκτός από τον ισχυρό πύργο, άλλους µικρότερους αµυντικούς. Με το κάστρο συνδέονταν οι βίγλες των ακτών της περιοχής, από την Κώµη µέχρι τη θάλασσα του Λιθίου. Συγκέντρωνε το ενδιαφέρον των περιηγητών και οι πιο σηµαντικοί που το επισκέφθηκαν, ήταν ο Thevenot (1656), o Piacenza (1688) και ο Cornelli (1696). Σύµφωνα µε τη λαϊκή παράδοση, γύρω από αυτό το κάστρο πλάστηκαν πολλοί µύθοι.

n Πύργος Πιτυούς Πάνω στη µόνη φυσική δίοδο που ενώνει την ορεινή ΒΑ Xίο µε την Β∆, κτίστηκε στις αρχές του 14ου αι. ο Πύργος του Πυτιούς για στρατιωτικούς λόΟ Πύργος στο Πυτιός γους. O Πύργος έχει ακανόνιστο δεκαεn Το Κάστρο των Καµπιών ή της Ωριάς (3). ξάπλευρο σχήµα και εσωτερικά χωρίζεται σε τρία επίπεδα. Το Κάστρο των Καµπιών βρίσκεται πάνω από το οµώ∆ιέθετε αποθήκες και στέρνα. Mετά τη Γενουατοκρατία έπαψε νυµο χωριό, στην κορυφή υπερυψωµένου βράχου, να χρησιµοποιείται. Ξαναχρησιµοποιήθηκε για τελευταία φορά όπου υπάρχει το εξωκλήσι της Αγίας Παρασκευής. το 1912 στην απελευθέρωση της Xίου, όταν τον είχε κάνει Είναι της Βυζαντινής εποχής και η σηµερινή του κατάαρχηγείο ο τελευταίος Tούρκος Στρατιωτικός διοικητής του σταση φανερώνει ότι εγκαταλείφτηκε από νωρίς, όταν νησιού. Σήµερα ο Πύργος έχει αναδειχθεί αρχαιολογικά και έχασε πια για την περιοχή τον αµυντικό του χαρακτήρα. είναι επισκέψιµος.


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:02

22

Γνωρίστε τη Χίο

n Τα Μεσαιωνικά Χωριά (1). Τα µεσαιωνικά χωριά της Χίου, που βρίσκονται στο νότιο τµήµα της, εκεί όπου παράγεται η µαστίχα, έχουν ένα ιδιότυπο φρουριακό αρχιτεκτονικό ρυθµό που δηµιουργήθηκε ως ανάγκη να προφυλαχτούν από τις συχνές πειρατικές επιδροµές της εποχής, για να προστατέψουν το πολύτιµο προϊόν της µαστίχας, αλλά και για να ελέγχουν οι κατακτητές τις πιθανές εξεργέσεις του πληθυσµού. Κάθε χωριό αναπτυσσόταν γύρω από έναν κεντρικό τετράγωνο πύργο µε τους εξωτερικούς τοίχους των κατοικιών ενωµένους και χωρίς ανοίγµατα, να σχηµατίζουν ένα µεγάλο φρούριο µε µία µόνο πύλη που έκλεινε κάθε βράδυ. Το εξωτερικό αυτό τείχος είχε µεγάλο πάχος και κατά τµήµατα ήταν ενισχυµένο µε µικρότερους πύργους, τους “πυργόπουλους”. Η Βέσσα, τα Αρµόλια, η Καλαµωτή και η Ελάτα είναι τέτοιου είδους καστροχώρια, αλλά τα πιο διατηρηµένα είναι τα Μεστά, οι Ολύµποι και το Πυργί, λόγω του ότι ήταν έξω από σεισµογόνο ζώνη. Κάθε ένα από αυτά, κατοικηµένα και επισκέψιµα, αποτελούν ένα είδος µουσείου που επιβάλλεται να επισκεφτεί όποιος έρχεται στη Χίο. Τα Μεστά, από τα πιο οργανωµένα τουριστικά χωριά, έχουν δύο ενδιαφέρουσες εκκλησίες. Του παλαιού Ταξιάρχη, µε ένα εξαιρετικό ξυλόγλυπτο τέµπλο του 19ου αι. και του νέου Ταξιάρχη, µία από τις µεγαλύτερες εκκλησίες στην Ελλάδα, που πήρε τη θέση του κεντρικού πύργου. Από τα Καστροχώρια, ίσως το καλύτερα σωζόµενο χωρίς πολλές παρεµβάσεις, είναι οι Ολύµποι, µε την πύλη, που σώζεται σήµερα σε αρκετά καλή κατάσταση, τον κεντρικό πύργο, το Παρθεναγωγείο και αξιόλογες εκκλησίες. Ίσως, το εντυπωσιακότερο απ’ όλα να είναι το Πυργί, µε τις περίφηµες ξυστές διακοσµήσεις στις προσόψεις των σπιτιών. Μοναδικό δείγµα αυτό στον Ελλαδικό χώρο, δίνει ένα ξεχωριστό ύφος στο χωριό και συγκεντρώνει πλήθος επισκεπτών. Σηµαντικά µνηµεία είναι η βυζαντινή εκκλησία των Αγίων Αποστόλων, καθώς και οι άλλες εκκλησίες του χωριού. Ένα από τα πιο ζωντανά πανηγύρια γίνεται το καλοκαίρι, τον ∆εκαπενταύγουστο στην πλατεία του χωριού.

n Ανάβατος (2). Απλοί ορθογώνιοι όγκοι στην κορυφή ενός βράχου, στο ίδιο χρώµα µε αυτόν, έτσι ώστε αυτός ο εγκαταλελειµµένος οικισµός να µην ξεχωρίζει από το περιβάλλον του, είναι η πρώτη εντύπωση που δίνει ο Ανάβατος. Όπως υποδηλώνει το όνοµά του, ήταν ένα αµυντικό οχυρό δύσκολα προσβάσιµο. Γραπτές ιστορικές πηγές για να οδηγήσουν µε ασφάλεια στη χρονολογία ίδρυσής του δεν υπάρχουν. Υπολογίζεται ότι η αρχική οχυρωµένη εγκατάσταση σχετίζεται µε τη βυζαντινή εποχή και αργότερα µε τη Γενουατοκρατία (1346-1566). Αρχικά, ένα µικρό φρούριο κτίσθηκε εδώ για λόγους άµυνας και κατόπτευσης των δυτικών ακτών γύρω από τον κεντρικό πύργο, που αργότερα µετασκευάσθηκε στην εκκλησία των Tαξιαρχών. Από εδώ φαίνονταν οι κοντινές ακτές και εστέλλοντο τα κωδικοποιηµένα µηνύµατα µέσω ενός δικτύου πύργων και βιγλών. Για αιώνες εθεωρείτο ως το πιο ασφαλές µέρος, αφού κατέφευγαν εκεί άνθρωποι απ’ όλη τη Χίο για να πρστατευτούν, ώσπου έγινε ο χιώτικος “Ζάλογγος” για να ξεφύγουν από τη µανία των Τούρκων, οι οποίοι τελικά κατάφεραν ν’ ανέβουν εκεί το 1822. Ο οικισµός έξω από το κάστρο αναπτύχθηκε µετά το 18ο αι., ενώ το νεότερο τµήµα του, που κατοικείται σήµερα στη ρίζα του βράχου, δηµιουργήθηκε τους δύο τελευταίους αιώνες. Ο Ανάβατος, λόγω της µορφής και της βυζαντινής του προέλευσης, χαρακτηρίζεται ως ο “Μυστράς του Αιγαίου”.


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:02

...τη µεσαιωνική

23

2

1

ΧΙΟΣ

4 3

1 1

1 1 1

22 23

n Κάµπος (3). Περιοχή νότια από την πόλη της Χίου, γεµάτη µε περιβόλια εσπεριδοειδών και αρχοντικά σπίτια, δείγµατα µοναδικής αρχιτεκτονικής µορφής. Η περιοχή µορφοποιήθηκε έτσι κατά την εποχή της Γενουατοκρατίας στη Χίο (1346-1566) που η καλλιέργεια του µεταξιού έφτασε στη Μεσόγειο. Μετά την καλλιέργεια του µεταξιού και για ένα χρονικό διάστηµα συγχρόνως µ’ αυτήν, αναπτύχθηκαν τα περιβόλια. Η Χίος έγινε από τους πρώτους “καλλιεργητές”. Τα περιβόλια, για να προστατευτούν από τους ανέµους, τον παγετό, τη σκόνη του δρόµου και τα αδιάκριτα βλέµµατα περιτριγυρίστηκαν από πανύψηλους τοίχους, ενώ για την άρδευση χρησιµοποιούσαν τα περίφηµα µαγγανοπήγαδα, που ανέβαζαν νερό στην επιφάνεια από βαθιά πηγάδια. Όλο αυτό ήταν ένα συγκρότηµα µαζί µε τα παράσπιτα των καλλιεργητών και τα αρχοντικά των γαιοκτηµόνων και ισχυρών οικογενειών, όπως οι Ιουστινιάνι, µελών της εµπορικής αριστοκρατίας, που ουσιαστικά διοικούσε το νησί για αιώνες. Η εξαγωγή των εσπεριδοειδών (πορτοκάλια, νεράντζια, µανταρίνια, λεµόνια, κίτρα, περγαµόντα), εκτός από τη µαστίχα, το µετάξι και άλλα είδη πολυτελείας, ήταν ένας από τους παράγοντες της µεγάλης ακµής και ανάπτυξης του νησιού κατά το 17ο, 18ο και 19ο αι. Kτίσµατα µε δυτικές επιρροές, κτισµένα µε τη ντόπια δίχρωµη πέτρα, κοµψές εκκλησίες και µπαρόκ καµπαναριά, δίπλα σε οθωµανικές βρύσες. Τα Καµπούσικα αρχοντικά, που σώζονται µέχρι σήµερα, κάνουν την περιοχή ένα “ανοιχτό µουσείο”, που κυρήχθηκε ως τόπος ιστορικός και φυσικού κάλλους µε το Προεδρικό ∆ιάταγµα.

n Άγιος Βασίλειος των Πετροκόκκινων (4). Είναι ο ναός που τα ερείπιά του βρίσκονται στο ∆ηµοτικό Κήπο, χαµηλότερα από το σηµερινό επίπεδο της πόλης. Ανήκε στην παλιά µεγάλη οικογένεια των Πετροκόκκινων, όπου και υπήρχε και το «οικογενειακό ταφείο», που σήµερα είναι άδειο, ανοιχτό και εντυπωσιάζει. Κτίστηκε το 15ο αι. και είναι τρίκλιτη βασιλική που µαρτυρεί αναγεννησιακή αρχιτεκτονική µορφολογία. Στο χώρο του ναού λειτούργησε το πρώτο σχολείο ελληνικών γραµµάτων κατά το 16ο αι. Υποδείχθηκε ως ο ωραιότερος ναός του νησιού από τους Χίους της εποχής και ανακηρύχθηκε Μητροπολιτικός.


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:02

24

Επισκεφθείτε...

n Παλάτι Ιουστινιάνι. ∆ιώροφο κτήριο στην είσοδο του Κάστρου µετά n Αρχαιολογικό Μουσείο. Περιλαµβάνει ευρήµατα από τη Nεολιθική εποχή την κεντρική πύλη. Κτίστηκε από ως την Ύστερη αρχαιότητα. Στους χώρους του, µε υποδειγµατική τους Γενουάτες στις αρχές του 15ου αι. τακτοποίηση, εκτίθενται κεραµικά, γλυπτά, ανάγλυφα, κοσµήµατα αρχιπιθανώς ως φρουραρχείο. Λειτουργεί ως τεκτονικά, επιγραφές, γυάλινα, χρυσά, χάλκινα αντικείµενα και στην αυλή χώρος περιοδικών εκθέσεων και περιέχει αναστηλωµένος µακεδονικός τάφος, επιτύµβιες στήλες κ.ά. βυζαντινά και µεταβυζαντινά ευρήµατα. Μιχάλων 10, Χίος, τηλ.: 22710 44239, 22710 44560, Fax: 22710 44650

Είσοδος Φρουρίου, Χίος τηλ.: 22710 22819, 22710 44238

n Μουσείο Ιστορίας και Φυσικής. Στεγάζεται στο κτήριο του ιστορικού Γυµνασίου της Xίου που ιδρύθηκε το 1792. Στην αίθουσα Ιστορίας εκτίθενται λαογραφικά εκθέµατα, εκκλησιαστικές εικόνες, παλιά νοµίσµατα, όπλα και έκθεση φωτογραφιών των πεσόντων της Xίου. Στο τµήµα Φυσικής παλαιά όργανα φυσικής, χηµείας µερικά από τα οποία αποτελούν σπάνιο µουσειακό υλικό. Φιλίππου Αργέντη, Χίος τηλ.: 22710 22786, 22710 44521

n Ναυτικό Μουσείο Χίου. Στεγάζεται σε διώροφο νησιώτικο νεοκλασικό αρχοντικό και περιέχει αντικείµενα και ιστορικά στοιχεία της ναυτικής παράδοσης της Xίου, πίνακες ιστιοφόρων και ατµοκίνητων πλοίων που φιλοτέχνησε ο Aριστείδης Γλύκας, καθώς και οµοιώµατα και εξαρτήµατα πλοίων και σπάνιες φωτογραφίες. Ατσικής (Στεφάνου Τσουρή 20), Χίος τηλ.: 22710 44139-40-41

n ∆ηµοτική Πινακοθήκη. Στεγάζεται στο κτήριο των παλαιών δηµοτικών λουτρών στο κέντρο της πόλης της Xίου (κτήριο του 1939, σε πρότυπα αρχιτεκτονικής του Kάµπου), διαθέτει µόνιµη έκθεση του γνωστού ζωγράφου Γιάννη Mηταράκη, πίνακες από προσωπικές συλλογές του ∆ιοµατάρη και από έργα σύγχρονων ζωγράφων κυρίως Xίων. Eπίσης φιλοξενεί περιοδικές εκθέσεις διαφόρων καλλιτεχνών. Ανδρέα Συγγρού 1, Χίος, τηλ.: 22710 43830


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:02

25

τα µουσεία της Χίου 24 25

n Πινακοθήκη - Λαογραφική Συλλογή Aργέντη. Στεγάζεται στο κτήριο της Bιβλιοθήκης Xίου «Kοραής» (βλ. σελ. 8-29) και προέρχεται από προσωπικές συλλογές του Φιλίππου Π. Aργέντη. Περιλαµβάνει τοπογραφικούς και ιστορικούς πίνακες της Xίου, πορτραίτα, προτοµές, µετάλλια, προσωπικά αντικείµενα αρχοντικών οικογενειών, ποιµενικά και γεωργικά σκεύη, εργαλεία από τα βορειόχωρα και συλλογή από κεντήµατα και τοπικές ενδυµασίες. Αδαµαντίου Κοραή 2, Χίος, τηλ.: 22710 44246

n Βυζαντινό Μουσείο. Στεγάζεται στο οθωµανικό τέµενος Μετζιτιέ Τζαµί (µέσα του 19ου αι.) της πλατείας Bουνακίου και περιλαµβάνει ευρήµατα από τα Παλαιοχριστιανικά χρόνια ως τη µεταβυζαντινή περίοδο.

n Μουσείο Γιαλούρη. Bρίσκεται στο κέντρο της πόλης και φιλοξενεί έργα του γνωστού Xιώτη ζωγράφου και χαράκτη Nίκου Γιαλούρη. Βενιζέλου 73, Χίος τηλ.: 22710 43360

n Λαογραφικό Μουσείο Καλλιµασιάς. Λειτουργεί στο υπόγειο του διδακτηρίου του Γυµνασίου Kαλλιµασιάς µε διαµορφωµένους χώρους που αναπαριστούν παλαιά επαγγέλµατα (ελαιοτριβείο, αποστακτήριο ούζου, πατητήρι, σιδηρουργείο, ραφείο κ.ά.), καθώς και χώρους παραδοσιακού χιώτικου σπιτιού. Γυµνάσιο Καλλιµασιάς, Καλλιµασιά, Νότια Χίος τηλ.: 22710 51373, 22710 51238

n Μουσείο Eσπεριδοειδών “Citrus”. Λειτουργεί στον Κάµπο της Χίου και είναι ένας πολυχώρος πληροφοριών και εµπειριών για τα εσπεριδοειδή της περιοχής από όπου µπορείτε να προµηθευτείτε και σχετικά προϊόντα. Αργέντη 9-11, Κάµπος

τηλ.: 22710 31513 www.citrus-chios.gr

Πλατεία Πλαστήρα (Βουνακίου), Χίος τηλ.: 22710 26866, 22710 44228

n Εκκλησιαστικό Μουσείο Κουρουνίων. Στεγάζεται στο κτήριο του παλιού ∆ηµοτικού Σχολείου. Περιέχει παλιές εκκλησιαστικές φωτογραφίες, εκκλησιαστικά αντικείµενα και νεοβυζαντινές αγιογραφίες του µεγάλου ζωγράφου αγιογράφου Γεωργ. Παναγιωτάκη (1900-1995), που κοσµούσαν παλαιότερα την εκκλησία του Aγίου Iωάννη. ∆ηµοτικό Σχολείο Κουρουνίων, Βόρεια Χίος τηλ.: 22740 71469 (καφενείο Κουρουνίων)

n Ναυτικό Μουσείο Οινουσσών. Οι Οινούσσες, νησί παγκοσµίως γνωστό για τις εφοπλιστικές του οικογένειες και τη µεγάλη ναυτική παράδοση, είναι φυσικό να διαθέτει ένα µουσείο αντάξιο της φήµης αυτής. Περιέχει ιστορικά ναυτικά έγγραφα, οµοιώµατα πλοίων, πίνακες, φωτογραφίες, εξαρτήµατα, διάφορα άλλα µεγάλης σηµασίας αντικείµενα. Οινούσσες, τηλ.: 22710 55182


TOY OD 080409:TOY OD

14/4/09

12:53

26

Σεργιανίζοντας... ΚΙ ΟΥ

ΑΓ. ΓΕΩΡΓΙΟΣ

.

ΦΡ ΟΥ Ρ ΓΙΟ Υ

B

ΕΤ ΟΥ

ΓΕ ΩΡ

Α

ΧΩ

Σ

ΚΩ Ν

Κ Α Σ Τ Ρ Ο

ΚΑ ΛΟ Θ

ΚΡ ΑΤ ΙΑ

ΚΩ ΣΤ Α

ΛΟ ΥΚ

(Νέα Μονή, Ανάβατο)

Ο

ΑΝ ΘΗ

Μ

ΡΕ

ΔΗ

ΑΓ ΙΟ Υ

ΕΝΩΣΗ ΧΟΠΑΡΑΓΩΓΩΝ ΧΙΟΥ

ΙΟ Υ

A προς Κεντρική Χίο Ν ΤΥΡΩ ΜΑΡ

ΑΓ. ΙΑΚ ΩΒ ΟΥ

B προς Βόρεια Χίο

Á

Α ΡΠ ΚΑ

6

ΣΙΑ

ΑΓ. ΙΑΚΩΒΟΣ

°

¢

5

Σ

17

ΔΗΜΟΤΙΚΟΣ ΚΗΠΟΣ

ΠΛ Α Τ Ε Ι Α ΗΡΩΩΝ ΠΡΟΣΚΟΠΩΝ ΜΙΚΡΑΣΙΑΣ

ΤΖ ΩΝ

ΔΗΜΑΡΧΕΙΟ ΧΙΟΥ

7

3 ΤΕΛΩΝΕΙΟ ΧΙΟΥ

ΚΕΝ ΝΕΝ ΤΥ

11

4

ΑΝ

ΑΡ

ΓΥ

ΡΟΥ Α

. ΣΥΓΓ

ΒΑ

ΧΕ

ΔΗ

ΡΜ

ΕΙΑ

ΑΕ

Ρ.

ΑΓΑΛΑ

ΣΤΟΥ

ΜΙΚΚ

ΙΑΔΩΝ

ΙΣ ΤΕ Λ

ΟΥ

ΣΙΛ

9

ΝΤ Ε

8 ■ 9 ■ 10 ■ 11 ■

ΚΟΥ ΛΑΝΣ

ΑΡ

ΞΥΛΑ Μ.

ΝΗ

ΚΟΥ ΔΡΙΜΑ

Φ

2

ΑΦΩΝ

ΡΑΛΛ Η

ΑΓ.

Ν

ΓΥΡΩ

ΑΡ ΑΓ. ΑΝ

ΒΛΑΧ ΟΓΙΑΝ

Κ.

ΒΛΑΤ ΑΡΙΑΣ

ΣΓΟΥ ΤΑ

Χ,

18

12

10

ΝΟΜΑΡΧΙΑ

ΓΛΑΥΚΟΥ

ΚΚΙΝ ΡΟΚΟ

Ο

ΚΩ ΡΗ ΜΑ ΑΡ

ΑΔΗ

ΜΥΛΩΝΑ ΔΗ

ΡΩ

Ν

ΒΛ

ΑΣ

ΣΗΣ

ΙΩΤΙΣ

ΤΟ Υ

ΜΑΓΑ Ζ

ΡΗ

12 ■ 13 ■ 14 ■

ΒΑ ΣΙΛΙΚ Α

ΜΟΥΤΑΦΗ Γ.

ΠΛΑΤΕΙΑ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΧΩΡΕΜΗ

Ερείπια Nαού Aγ. Bασιλείου των Πετροκοκκίνων (βλ. σελ. 23) Oµήρειο (βλ. σελ. 40) Πινακοθήκη (βλ. σελ. 25) Nοµαρχία ∆ηµαρχείο (Το συγκρότηµα κτιρίων δίπλα ήταν παλαιοί τούρκικοι ναυτώνες) Bυζαντινό Mουσείο (βλ. σελ. 25) Mητροπολιτικός ναός (βλ. σελ. 30) Ιστορικό Γυµνάσιο Xίου, Μουσείο Ιστορίας και Φυσικής (βλ. σελ. 24) Bιβλιοθήκη Kοραής (βλ. σελ. 28) Μνηµείο Εθνικής Αντίστασης Kύρια είσοδος του Kάστρου (βλ. σελ. 20) Γραφείο Tουρισµού

ΠΡΟΣ ΨΑΡΑ

15 ■ 16 ■ 17 ■ 18 ■

14 13

15

ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΧΙΟΥ «ΑΔ. ΚΟΡΑΗΣ»

MΗΤΡΟΠΟΛΗ ΟΣ ΟΝ ΙΑΣ Α ΟΚ ΛΑ

ΜΠ

ΡΕΜΗ

ΚΑ

ΝΗ ΧΩ ΙΩΑΝ

ΗΤ

ΡΟ

ΠΟ

16

ΠΛ

ΑΤ Ω

ΠΟΛΥΚΑ ΡΠΟΥ

ΑΤ Σ Ι Κ Η

ΔΕΛΗ

Μ

ΛΙΤ ΟΥ

ΙΤΟΥ

ΜΗΤΡΟΠ ΟΛ

ΝΙΑ ΔΗ

ΔΡΕ

ΜΑΥΡΟΥ

ΒΕ

8

ΝΤ ΟΣ

ΠΕΤ

Ν.

ΟΣ ΗΜΕΝΤ

ΑΝ

1

ΟΜΗΡΕΙΟ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ

ΚΟ ΝΤΟΛΕ

ΡΟ

ΚΛ

ΠΟΛΥΧ

ΚΟ ΠΙ ΟΥ &

7 ■

ΟΥ ΥΛ ΠΟ ΝΟ

ΟΥ

ΠΛΑΤΕΙΑ ΠΛΑΣΤΗΡΑ

ΠΡ Ο

Ν

Γ ΙΑ Ν ΝΗ

Γ προς Νότια Χίο

ΟΣ

∆ προς Νότια Χίο (Αεροδρόµιο)

n Σ’ όλη τη µακραίωνη ιστορία της πόλης της Xίου γίνονταν προσπάθειες για τον εξωραϊσµό της και τον εκσυγχρονισµό της. Έργο δύσκολο και περίπλοκο και ηθεληµένα ή αθέλητα, θυσιάστηκαν σηµάδια της ιστορίας της γι’ αυτό το σκοπό. Aποτέλεσµα, η πόλη της Xίου να έχει µια ανοµοιογενή εµφάνιση, συχνά όχι ευχάριστη. Aν όµως σ’ αυτήν την ανοµοιογένεια αναζητήσουµε το παρελθόν, είναι βέβαιο ότι το παρόν γίνεται περισσότερο κατανοητό και ενδιαφέρον. 1 H πλατεία Bουνακίου, οφείλει το όνοµά της στο µικρό ύψωµα που υπήρχε εκεί. Στην αρχαιότητα το λιµάνι έφτανε σχεδόν µέχρι εδώ. Kατά τους βυζαντινούς χρόνους και τη Γενουατική περίοδο ονοµαζόταν πλατεία Φόρου (Aγοράς) και Eµπορίου. Στην Tουρκοκρατία ονοµαζόταν Kιλίτς Mεϊντάν (πλατεία ξίφους) γιατί εδώ γυµνάζονταν οι Tούρκοι στρατιώτες. Mε την απελευθέρωση έλαβε διάφορα ονόµατα µε τελευταίο το “Πλατεία Πλαστήρα”. Mεγάλες αλλαγές έχει υποστεί κατά το πέρασµα των χρόνων. (Tο συντριβάνι αντικατέστησε πέτρινη εξέδρα που φιλοξενούσε τη Φιλαρµονική Ορχήστρα Xίου). Σταθερό παραµένει όµως το κόσµηµα της, η µαρµάρινη βρύση (Εγκαίνια 1900) αποµίµηση του µνηµείου Λυσικράτους που βρίσκεται στην Πλάκα. O ∆ηµοτικός Χαλκογραφία του 1703, όπου φαίνεται ο χώρος Κήπος έγινε µετά το 1912. Tο 1927 τοποθετήθηκε εκεί και το άγαλµα του της πλατείας δίπλα στην τάφρο του Κάστρου. Kανάρη (βλ. σελ. 53). Κοντά στην πλατεία αρχίζει η οδός Απλωταριάς. 2 Oδός Aπλωταριάς. O κατ’ εξοχή εµπορικός δρόµος της Xίου. Tο όνοµα οφείλεται στο ότι εκεί οι Xιώτες έµποροι άπλωναν τα µεταξωτά αλλά και τα πήλινα για να στεγνώσουν.


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:02

27

στη Χώρα και το λιµάνι της n Γύρω από το λιµάνι, που βρίσκονταν στην ίδια περίπου θέση µε τη σηµερινή, αναπτύσσεται η πόλη της Χίου, που κατοικείται συνεχώς από τους αρχαίους χρόνους µέχρι και σήµερα. H ύπαρξη του λιµανιού, σε συνάρτηση µε τη γεωγραφική θέση της Xίου, βοήθησε στην ακµή της νήσου (7ος-4ος π.X. αι.). Όµως τον 1ο π.X. αι. το λιµάνι βρίσκεται παραµεληµένο και οφείλει την «εκ νέου κατασκευή του» στον βασιλιά της Iουδαίας Hρώδη (γνωστό από τα γεγονότα της Γέννησης). H προσφορά αυτή ήταν ανταπόδοση της καλής φιλοξενίας που έτυχε ο Hρώδης από τους Xιώτες, όταν, ταξιδεύοντας προς τη Mυτιλήνη, καιρικές συνθήκες επέβαλαν την παραµονή του στη Xίο. Στους αιώνες που ακολουθούν, σηµαντικά λιµενικά έργα γίνονται από τους Γενουάτες κατά τα χρόνια κυριαρχίας τους στο νησί (14ος-16ος αι.), ώστε το λιµάνι να εξυπηρετεί τις εµπορικές δραστηριότητες και τις στρατηγικές ανάγκες της εποχής. Tότε παίρνει τη σηµερινή του µορφή και το βυζαντινό κάστρο της πόλης, βόρεια του λιµανιού (βλ. σελ. 20). H τουρκική κατοχή (1566) θα είναι η αρχή µιας παντελούς αδιαφορίας για την καλή κατάσταση του λιµανιού, που γίνεται σιγά-σιγά ακατάλληλο για ελλιµενισµό πλοίων. Έτσι, µετά από πιέσεις, η Tουρκική διοίκηση αναγκάζεται το 1895 και, µε αυτοκρατορικό φιρµάνι, εκχωρεί το δικαίωµα κατασκευής νέου λιµανιού (στην ίδια θέση µε το υπάρχον) στην Eταιρία Λιµένος και Προκυµαίων Xίου. Το λιµάνι ολοκληρώνεται το 1904 και είναι αυτό που έχουµε µέχρι σήµερα (στο οποίο έχουν γίνει αλλαγές και βελτιώσεις). H Xίος ελευθερώνεται το 1912. H Eταιρία είχε την εκµετάλλευση του λιµανιού µέχρι το 1950, οπότε και ανέλαβε το Λιµενικό Tαµείο Xίου. Aπό τα πρώτα κτίρια που κατασκευάστηκαν στο νέο λιµάνι ήταν αυτό που φιλοξενούσε τα γραφεία της Eταιρείας (σήµερα είναι τουριστικό πρακτορείο, στη γωνία Λ. Αιγαίου & Κανάρη). Όλη η λεωφόρος Aιγαίου, η προκυµαία της Xίου (εκεί που βρίσκονται όλα τα καφενεία παλαιότερα, τα καφέ µπαρ σήµερα αλλά και καταστήµατα φαγητού) είναι δηµιούργηµα της νέας κατασκευής του λιµανιού, στο τέλος του 19ου αιώνα. Tα όρια του λιµανιού παλαιότερα ήταν Το λιµάνι από το µνηµείο Εθνικής Αντί- στους πίσω και παράλληλους στασης, έργο του Γιάννη Κουτσουράδη. δρόµους της προκυµαίας. 3 Στον εξωτερικό τοίχο του

26 27

Το κτήριο της Εταιρείας Λιµένος & Προκυµαιών.

Άποψη της νότιας πλευράς του λιµανιού.

Tελωνείου, υπάρχει εντοιχισµένη πλάκα µε τα ονόµατα των θυµάτων από το βοµβαρδισµό του Σουηδικού πλοίου WIRIL, ��ον Φεβρουάριο του 1944, κατά τη Γερµανική κατοχή. Tο πλοίο ήταν του Eρυθρού Σταυρού και µετέφερε τρόφιµα. Βοµβαρδίστηκε µέσα στο λιµάνι της Xίου, σ’ αυτό το σηµείο. 4 Kτίσµα του νέου λιµανιού (τέλος 19ου αιώνα), που 5 Kινηµατοθέατρο Rex. Kτίστηκε το 1940. βρίσκεται στα δεξιά της εισόδου Mικρογραφία του κινηµατοθέατρου Rex του. Αρχικά ήταν Λιµεναρχείο. Aθηνών. Ένα εκπληκτικό κτίριο που περιµένει Αργότερα έγινε ναυτώνας και την αξιοποίηση του από το ∆ήµο Xίου, µιας και σήµερα είναι καφέ-µπαρ. έχει σταµατήσει, εδώ και δεκαετίες η λειτουργία του. 6 H βρύση του Mελέκ Πασά (Mαρµαρένια Η βρύση Μελέκ πασά σε λιθογραφία του 1776. Bρύση τη λέει ο λαός) κτίστηκε το 1768 και αποτυπώθηκε σε πλήθος χαρακτικών από τους περιηγητές που επισκέπτονταν τότε το νησί. Aπό τη βρύση του Mελέκ Πασά ο δρόµος χωρίζεται. O δρόµος δεξιά οδηγεί στη Bόρεια Xίο ενώ ευθεία εµπρός οδηγεί στην Kεντρική Xίο. Η βρύση πάντα αποτελούσε περιζήτητη θέση για τους πλανόδιους εµπόρους λόγω της περίοπτης θέσης της.


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:02

28

Γνωρίστε τη... Λίγοι τόποι θα µπορούσαν να καυχηθούν για την τόσο έντονη παρουσία τους στα γράµµατα και τον πολιτισµό όσο η Χίος. Και ακόµα λιγότεροι διαθέτουν µία τόσο σηµαντική βιβλιοθήκη όσο η Ιστορική Βιβλιοθήκη Χίου «Κοραής» που, όχι µόνο ο µεγάλος αριθµός των διακοσίων χιλιάδων τόµων αλλά και η εξαιρετική σπουδαιότητα των συλλογών της, την κατατάσσουν στις µεγαλύτερες βιβλιοθήκες της χώρας µας. Στη βιβλιοθήκη λειτουργεί δανειστικό τµήµα, αναγνωστήριο, κέντρο πληροφόρησης µε ηλεκτρονικούς υπολογιστές, ενώ στον πάνω όροφο λειτουργεί λαογραφικό µουσείο και πινακοθήκη.

Η Βιβλιοθήκη και ο ανδριάντας του Αδ. Κοραή, έργο του γλύπτη Γιάννη Παππά

ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΤΗΣ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗΣ 1792 Ίδρυση της Σχολής της Χίου. Η Βιβλιοθήκη λειτουργεί ως παράρτηµά της. 1811 Επιστολή του Αδ. Κοραή στους Επιτρόπους της Σχολής για εµπλουτισµό της Βιβλιοθήκης. Με τη χρηµατοδότηση και την εποπτεία της αστικής τάξης και µε τις αδιάκοπες φροντίδες του Αδ. Κοραή, η Βιβλιοθήκη αναδείχτηκε ως η µεγαλύτερη της Ανατολής. Εµπλουτιζόταν από την ετήσια εισφορά 3.000 γροσίων της Κοινότητας για αγορά νεοεκδοθέντων συγγραµµάτων, και από τη συνδροµή των φιλελλήνων σοφών της Ευρώπης, που ανταποκρινόµενοι στην έκκληση του Κοραή έστελναν δωρεάν τα πολύτιµα έργα τους. 1817 Ανοικοδόµηση µεγαλοπρεπούς κτηρίου για τη στέγαση του µεγάλου αριθµού των βιβλίων. Υπολογίζεται ότι πριν το 1822 το περιεχόµενό της ξεπερνούσε τους 20.000 τόµους. 1822 Ολοσχερής καταστροφή από τους Τούρκους. 1825 ∆ιαθήκη του Αδ. Κοραή µε την οποία κληροδότησε την προσωπική του βιβλιοθήκη στη Χίο. 1850 Παράδοση στη Χίο των 3.000 βιβλίων και των χειρόγραφων του Κοραή. 1858 ∆ωρεά συλλογής Ιωάν. Ανδρεάδη, πλουσίου εµπόρου της Τεργέστης, από 4.300 τόµους. ∆ηµιουργείται η ανάγκη ανοικοδόµησης νέου κτηρίου. 1870 Ανέγερση νέου κτηρίου κοντά στο Γυµνάσιο. 1871 Ανάθεση στο Ν. Πολίτη της ταξινόµησης των 11.000 τόµων της Βιβλιοθήκης και σύνταξης του καταλόγου. 1881 Καταστροφή του κτηρίου από το φοβερό σεισµό. 1885 Ανέγερση νέου κτηρίου. Οι Χιώτες της διασποράς πάλι ανέλαβαν το κόστος της ανοικοδόµησης και σε σύντοµο χρονικό διάστηµα, η Βιβλιοθήκη απέκτησε στέγη στο σηµείο που βρίσκεται σήµερα. 1928 Αναγνώριση της Βιβλιοθήκης από την Ελληνική Πολιτεία ως ανεξάρτητης του Γυµνασίου µε το επίσηµο όνοµα «∆ηµόσια Βιβλιοθήκη Χίου “Κοραής”». 1933 Προσθήκη του Αναγνωστηρίου. 1948 Ανακαίνιση κτηρίου από την οικογένεια Αργέντη. 1962 Εγκαίνια αιθουσών για τη στέγαση Λαογραφικού Μουσείου. 1978 Επέκταση, τροποποίηση και διαµόρφωση του σηµερινού κτηρίου µε δαπάνη Π. Φ. Αργέντη. 1993 Παραχώρηση στη Βιβλιοθήκη κτηρίου παλαιού Παρθεναγωγείου. Σχέδια επέκτασης της Βιβλιοθήκης.


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:02

29

βιβλιοθήκη Χίου «Κοραής» n Συλλογές βιβλίων Στη Βιβλιοθήκη «Κοραής» φυλάσσονται συλλογές βιβλίων σηµαντικών Χίων προσωπικοτήτων. Πολλά από αυτά είναι άριστες και σπάνιες εκδόσεις, από τους πρώτους αιώνες της τυπογραφίας και άλλα έχουν πολυτελείς καλαίσθητες βιβλιοδεσίες. Σηµαντικότερες συλλογές: Αδαµαντίου Κοραή (3.000 τόµοι). Αποτελεί το καύχηµα της Βιβλιοθήκης. Τα βιβλία είναι γεµάτα µε αυτόγραφες σηµειώσεις και είναι εκδόσεις άριστες. Ιωάννη Ανδρεάδη (4.300 τόµοι), µε τεράστια συλλεκτική αλλά και χρηστική αξία. Γεωργίου Μιχαληνού (2.180 τόµοι), Αλέξανδρου Βοτσάνη (2.065 τόµοι), Ιωάννη Βούρου (1.114 τόµοι), Νικολάου Πετροκοκκίνου (930 τόµοι). Βιβλία δώρισαν επίσης οι: Ζωρζής και Ταρσή ∆ροµοκαΐτη, Αλέξανδρος Παχνός, Λεωνής Καλβοκορέσης, Γρηγόριος Φωτεινός, Ιωακείµ Φορόπουλος, Κωνσταντίνος Άµαντος και άλλοι. Ολόκληρες επίσης τις βιβλιοθήκες τους χάρισαν ο Φίλιππος Αργέντης (2.000 τόµοι) χειρόγραφα και άλλα έντυπα, µε καλόγουστη βιβλιοδεσία ή µέσα σε ειδικές πολυτελείς θήκες. Ο Γεώργιος Θεοτοκάς (4.000 τόµοι) µαζί µε το γραφείο και τα έπιπλα των βιβλίων και πρόσφατα ο Κώστας Κουκουρίδης. n Χειρόγραφα Εξέχουσα θέση έχουν τα χειρόγραφα του Αδ. Κοραή. Υπάρχουν ακόµα χειρόγραφα του Γ. Κορέσιου, του Ν. Βάµβα, του Ι. Ψυχάρη και άλλων, καθώς και χειρόγραφα της ∆ηµογεροντίας της Χίου και Νοταριακοί κώδικες των χωριών. n Εφηµερίδες – περιοδικά Υπάρχει σχεδόν πλήρης σειρά όλων όσων εκδόθηκαν στο νησί, αλλά και πολλά που έβγαζαν Χιώτες εκτός Χίου. n Χάρτες - σχέδια Σπάνιοι χάρτες όπως η Νέα Χάρτα της Βλαχίας και η Μεγάλη Χάρτα της Ελλάδος, που τύπωσε το 1797 ο Ρήγας Βελεστινλής στη Βιέννη. Χάρτες πίνακες της Χίου, που περιλαµβάνει η συλλογή Αργέντη. Xειρόγραφοι χάρτες του Κων. Κανελλάκη, Xάρτες µε σχέδια της πόλης (J. Henrief, 1879/80), του λιµανιού (1893) και πολλών ∆ηµόσιων κτηρίων. n Παλαιές και σπάνιες εκδόσεις ∆ιαθέτει πολύ µεγάλο αριθµό σπάνιων παλαιών εκδόσεων όπως το “∆ώρο του Ναπολέοντος” από τη συλλογή Κοραή µε την περιγραφή της Αιγύπτου. Το αρχαιότερο όµως βιβλίο είναι µία ιστορία της Ιατρικής στη λατινική γλώσσα που χρονολογείται στα 1493, στον αιώνα της εφεύρεσης της τυπογραφίας. n Πινακοθήκη Στους χώρους της εκτίθενται πίνακεςπορτραίτα σηµαντικών Χίων πνευµατικών προσωπικοτήτων, ηρώων, ευεργετών και δωρητών. Είναι κυρίως ελαιογραφίες µε εντυπωσιακές κορνίζες. Υπάρχουν και πολλές µαρµάρινες και µπρούτζινες προτοµές. n Ιστορικοί και τοπογραφικοί πίνακες Ανήκουν στην προσωπική συλλογή του Φιλίππου Αργέντη, αναφέρονται στην ιστορία της Χίου από το 14ο έως τον 20ό αιώνα.

n Χιώτικες Ενδυµασίες Υπάρχουν χαρακτικά µε τις παλαιότερες Χιώτικες φορεσιές, ενώ νεότερες εικόνες φιλοτεχνήθηκαν σύµφωνα µε τα δείγµατα και τις περιγραφές των κατοίκων. Με βάση τους πίνακες κατασκευάστηκαν πορσελάνινα αγαλµατάκια από περίφηµο οίκο του Λονδίνου. Η συλλογή αυτή είναι µοναδική, αφού ο Φ. Αργέντης αµέσως µετά κατέστρεψε τα καλούπια. n Λαογραφική Συλλογή από Φορεσιές - Υφαντά - Κεντήµατα Υπάρχουν ολόκληρες φορεσιές, γυναικείες και αντρικές από διάφορα µέρη του νησιού. Επίσης τσεβρέδες, κουρτινάκια, πετσέτες, πίνακες και άλλα εργόχειρα. n Ξυλόγλυπτα Εργαλεία από την αγροτική ζωή των κατοίκων των Βορειοχώρων, έπιπλα και σκεύη του απλού χωριάτικου σπιτιού. n Λευκώµατα – φωτογραφίες – αεροφωτογραφίες µαγνητοταινίες Στο Φ. Αργέντη οφείλεται και µία σειρά από λευκώµατα µε τοπία της Χίου, κτήρια και άλλα αξιοθέατα, που έγιναν από µεγάλους καλλιτέχνες (Φρ. Αριστέα, Α. Αστεριάδη, ∆. Π. Ζωγράφο, ∆ηµ. Πικιώνη, A. Smith) κατά παραγγελία του και µε τη χρηµατοδότησή του. n Φωτογραφικά αρχεία φυλάσσονται στη Βιβλιοθήκη, στα οποία απαθανατίζονται τοπία, πρόσωπα και κτήρια, που έχουν αλλοιωθεί ή δεν υπάρχουν πια. n Μαγνητοταινίες της ίδιας εποχής, στις οποίες καταγράφτηκαν πολύτιµα λαογραφικά και ιστορικά στοιχεία. n Ενθυµήµατα (όπως η πρώτη Ελληνική σηµαία που υψώθηκε το 1912). - κειµήλια (το ρολόι του Ψυχάρη κ.α.), µετάλλια - νοµίσµατα. Ακόµα υπάρχει συλλογή χιακής χλωρίδας, συλλογή κοχυλιών, συλλογή χιακών ορυκτών.

Από το ηµερολόγιο 2006 του 2ου Ενιαίου Λυκείου Χίου και από το βιβλίο “Βιβλιοθήκη Χίου Κοραής. Η ιστορία της και οι θησαυροί της” της δ.Φ. Αθηνάς Κ. Ζαχαρού-Λουτράρη.

28 29


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:02

30

Προσκυνήστε στη Χίο των Αγίων, Mια απόδειξη ότι ο Xριστιανισµός στη Xίο είχε διαδοθεί από νωρίς είναι το µαρτύριο του Aγίου Iσιδώρου και το µαρτύριο της Aγίας Mυρώπης που έγιναν στο νησί κατά το µεγάλο διωγµό του ∆εκίου (251 µ.X.) n O Iσίδωρος από την Aλεξάνδρεια, αξιωµατικός του ρωµαϊκού στρατού, ήταν ήδη χριστιανός όταν ήρθε στη Xίο. Κλήθηκε να αρνηθεί την πίστη του, πράγµα που δεν έκανε. Aφού µαστιγώθηκε, λιπόθυµος δέθηκε πίσω από ένα αφηνιασµένο άλογο που τον έσυρε από τον Kάµπο µέχρι το Nεχώρι, όπου και τον αποκεφάλισαν ρίχνοντας το σώµα του σε ερηµικό µέρος, φρουρούµενο από στρατιώτες, για να φαγωθεί από τα όρνεα. Bλέποντας το µαρτύριό του, λέει η παράδοση, ο σχίνος εδάκρυσε και έσταξε τη µυρωδάτη µαστίχα. Τα οστά του Αγίου εκλάπησαν το 1125 από τη Χίο και τµήµα τους µεταφέρθηκε το 1967 από τη Βενετία στη Μητρόπολη της Χίου.

Η Χίος έχει 110 ενοριακούς ναούς και πάνω από 700 ξωκκλήσια δείχνοντας τη θρησκευτικότητα που ανέκαθεν χαρακτήριζε τους Χιώτες. n Στην πόλη πολιούχοι είναι οι Άγιοι Βίκτωρες, Μηνάς, Βίκτωρας και Βικέντιος. Ο µεγαλοπρεπής µητροπολιτικός ναός τους, κτίστηκε το 1888. Bρίσκεται στο κέντρο της πόλης δίπλα στην ιστορική Βιβλιοθήκη Xίου «Kοραής», απέναντι από την επίσης ιστορική «Σχολή της Xίου» που ιδρύθηκε το 1792 (σηµερινό 1ο Γυµνάσιο). O ναός πιθανόν να έχει χτιστεί στη θέση του Φροντιστηρίου του Aγ. Bίκτωρος που είχε ιδρυθεί το 1660 και στο οποίο αργότερα υπήρχε µονύδριο στη µνήµη των Αγίων.

n H Mυρώπη, χριστιανή από την Έφεσο,

που βρισκόταν στη Xίο µε τη µητέρα της, µε τη βοήθεια κι άλλων χριστιανών περισυνέλεξε και έθαψε το σώµα του Iσίδωρου στον τόπο που υπάρχει σήµερα η γνωστή Bασιλική αφιερωµένη στη µνήµη του Aγίου. Μετά την πράξη της παρουσιάστηκε στις αρχές και παραδόθηκε για να µην τιµωρηθούν αθώοι και αφού εσύρθη στους δρόµους της πόλης από τα µαλλιά εκλείστηκε στη φυλακή και πέθανε. Θάφτηκε δίπλα στον τάφο του Aγίου Iσιδώρου. H µνήµη του Aγίου Iσιδώρου τιµάται στις 14 Mαΐου και της Aγίας Mυρώπης στις 2 ∆εκεµβρίου. n H Mαρκέλλα η Xιοπολίτιδα. Γεννήθηκε στη Bολισσό. Oρφάνεψε µικρή από µητέρα. Mεγαλώνοντας η οµορφιά της έκανε τον πατέρα της να βάλει στο νου του «ασελγείς διαλογισµούς» για την κόρη του. Kάποτε η Mαρκέλλα για να τον αποφύγει, κατέφυγε στα βουνά και έφτασε µέχρι τη θάλασσα παρακαλώντας το Θεό να τη βοηθήσει. O βράχος που πατούσε πάνω άνοιξε και την έκρυψε µέχρι το στήθος. O πατέρας µανιασµένος από το θυµό και το πάθος του έκοψε τους µαστούς της και κατόπιν το κεφάλι και τα πέταξε στη θάλασσα. Tο σώµα έµεινε χωµένο στο βράχο. Στο µέρος αυτό είναι το Aγίασµα που αναβλύζει ως σήµερα. Bρίσκεται ένα τέταρτο µακριά από την εκκλησία της Aγίας σε περιοχή της Bολισσού. H µνήµη της τιµάται στις 22 Iουλίου και είναι ένα από τα µεγαλύτερα πανηγύρια στο νησί (βλ. σελ. 46). n H Xίος έχει πολλούς νεοµάρτυρες: Aγγελής, Aνδρέας (Aργέντης), ο Γεώργιος από το Πυτιός που µαρτύρησε µε φρικτό θάνατο στις Kυδωνίες της M. Aσίας, ο νεοµάρτυς ∆ηµήτριος από την πόλη της Xίου που µαρτύρησε στην Kωνσταντινούπολη, ο Θεόφιλος από τη Zάκυνθο, ο Nικηφόρος ο όσιος, ο Nικόλαος ο νεοµάρτυς, ο Oνούφριος, η Mατρώνα, o Σταµάτιος, o Iωάννης και ο Νικόλαος. Ο Άγιος Nεκτάριος της Aίγινας καταγόταν από το Λιθί και ο Άγιος Mακάριος Nοταράς, ο Aρχιεπίσκοπος Kορίνθου, µόνασε στις νότιες πλαγιές του Aίπους.

Μητρόπολη Χίου

Άγιος Ευστράτιος Θυµιανών

n Η πρώτη καµπάνα στη Χίο χτύπησε το 1845 στην Αγία Μαρίνα της συνοι-

κίας Εγκρεµού, κοντά στο ∆ηµοτικό Κήπο, όπου βρίσκονται και τα ερείπια του Αγίου Βασιλείου των Πετροκοκκίνων (βλ. σελ. 23). n Από τους ενοριακούς ναούς της πόλης (1) αξίζει κανείς να επισκεφτεί το µεγαλοπρεπή ναό της Ευαγγελίστριας, τον Άγιο Γιάννη τον Πρόδροµο, όπου βρίσκεται ένα από τα πιο παλιά και πλούσια νεκροταφεία της Χίου, τον Άγιο Λουκά, που το τέµπλο του φιλοτέχνησε ο Γιαννούλης Χαλεπάς, τον Άγιο Χαράλαµπο, που την εικόνα του έφεραν µαζί τους πρόσφυγες της Μικράς Ασίας. Ο Άγιος Ιάκωβος πίσω από τον ∆ηµοτικό Κήπο κτίστηκε στα τέλη του 18ου αιώνα και ήταν γνωστός σαν “Σαγιάκοµο”, µιας και η κοινότητα των καθολικών ήταν µεγάλη. Κοντά υπάρχει ο καθολικός ναός “Santo Nicola di Bari”, που λειτουργεί σε µεγάλες εορτές, µε τον ερχοµό καθολικού ιερέα. Είναι φυσικό οι κατακτητές της Χίου να έχουν αφήσει και τα θρησκευτικά τους σηµάδια. Έτσι, από την Τουρκοκρατία έχουν αποµείνει τρία τζαµιά (ανενεργά), το µεγαλύτερο των οποίων βρίσκεται στην πλατεία Βουνακίου κι έχει µετατραπεί σε Βυζαντινό µουσείο. Αντιπροσωπευτικό δείγµα των διαδοχικών αλλαγών στα λατρευτικά κτήρια της Χίου, είναι ο ναός του Αγίου Γεωργίου µέσα στο Κάστρο. Στη θέση του σηµερινού ναού υπήρχε βυζαντινή εκκλησία που κτίστηκε στα 993. Μετά το 1396 κίστηκε τρίκλιτη βασιλική από τους Καθολικούς Γενουάτες. Αυτή µετατράπηκε σε τζαµί, το οποίο καταστράφηκε µε τους σεισµούς του 1881, στη θέση του κτίστηκε µικρότερο τζαµί και µετά την απελευθέρωση το 1912 µετατράπηκε στη σηµερινή ορθόδοξη εκκλησία. Μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι εκκλησίες του Κάµπου (2), κτισµένες από Θυµιανούσικη πέτρα, µε εντυπωσιακά και περίτεχνα καµπαναριά και επιβλητικές βοτσαλωτές αυλές. Ο Άγιος Πολύκαρπος, η Παναγία η Αγιοδεκτινή, η Παναγιά η Συριώτισσα είναι χαρακτηριστικές. Εκεί κοντά ένας επιβλητικός ναός στα Θυµιανά, ο ναός του Αγίου Ευστρατίου (1890), δείχνει τις δυνατότητες της ντόπιας πέτρας και τη µεγαλειώδη σοφία των λαϊκών µαστόρων, τόσο στο σχεδιασµό, όσο και στην εκτέλεση. Ο Μεγάλος Ταξιάρχης στα Μεστά (3) εντυπωσιάζει µε το µέγεθός του, ενώ ο Παλαιός Ταξιάρχης µε το ξυλόγλυπτο τέµπλο του. Περίτεχνο ξυλόγλυπτο τέµπλο υπάρχει και στον Άγιο Θαλελαίο στο Άγιο Γάλας (4). Και φυσικά αξίζει να επισκεφθεί κανείς την Παναγιά Αγιογαλούσαινα στην είσοδο του οµώνυµου σπηλαίου. Κι αν τύχετε στην 1η του Σεπτέµβρη, προσκυνήστε στον Άγιο Συµεών (τέλος της Απλωταριάς), που παλαιότερα ήταν µοναστήρι και στη χάρη του τον επισκέπτονται οι έγκυες, τηρώντας ένα έθιµο που σβήνει πια και τις ήθελε να µην κάνουν εκείνη τη µέρα άλλη εργασία παρά µόνο την επίσκεψη στον Άγιο.


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:02

31

4

ΧΙΟΣ

των εκκλησιών, των µοναστηριών

68 10 3

5 1 27 9

n Στη Χίο υπήρχαν γύρω στα 60 µοναστήρια, που επηρέαζαν τη θρησκευτική, κοινωνική και πολιτιστική ζωή του νησιού. Στα µέσα του 20ού αιώνα ήταν σε λειτουργία 19 µονές. Σήµερα είναι πολύ λιγότερες. Αξίζει να αναφερθούν η Μονή Πλακιδιώτισσας στην Καλλιµασιά (17ος αι.), των Ταξιαρχών στα Νένητα (αρχές 14ου αι.), της Αγίας Ματρώνας στη Μέσα ∆ιδύµα (15ος αι.), της Ζωοδόχου Πηγής Βρεττού στα Αρµόλια (18ος αι.) και στα βόρεια η Μονή Μουνδών (16ος αι.) µε τις υπέροχες τοιχογραφίες (βλ. σελ. 15). Κορωνίδα, βέβαια, στις Μονές της Χίου είναι η Νέα Μονή (11ος αι.), που έφτασε να αριθµεί 800 µοναχούς και εκτός από τα περίφηµα ψηφιδωτά, το καθολικό της Μονής είναι τελειοποίηση του οκταγωνικού συστήµατος µε τρούλο, χωρίς κολώνες στον κεντρικό χώρο. Η Μονή εορτάζει στις 23 Αυγούστου (βλ. σελ. 18). Στις Οινούσσες (βλ. σελ. 50) υπάρχει και η Μονή Ευαγγελισµού και στα Ψαρά (βλ. σελ. 51) το Μοναστήρι της Παναγιάς.

Ιερά Μονή Παναγίας Βοήθειας

Ιερά Μονή Μερσινιδίου

Άγιος Γεώργιος Ρεστών

Ιερά Μονή Αγίου Μηνά

n Παρθενώνας Παναγίας Bοήθειας (1). Iδρύθηκε το 1928 από τον Iεροµόναχο Άνθιµο Bαγιάνο στα δυτικά της πόλεως της Xίου. Γιορτάζει τη ∆ευτέρα του Θωµά γιατί τη µέρα αυτή βρέθηκε η εικόνα της Παναγίας στην οποία είναι αφιερωµένος ο ναός. H ίδρυσή του οφειλόταν στην ανάγκη να στεγαστούν πρόσφυγες µοναχές από τη M. Aσία. Το καθολικό της Μονής και η κοινοβιακή Τράπεζα έχουν αγιογραφηθεί από το ζωγράφο-αγιογράφο Γεώργιο Παναγιωτάκη. Eίναι από τα ζωντανά µοναστήρια που λίγες δεκαετίες πριν γνώρισε µεγάλη ακµή λόγω των εργαστηρίων ζωγραφικής, κεντήµατος και υφαντικής από τις καλόγριες. Eίναι επισκέψιµο µόνο από γυναίκες. Συγκεντρώνει πολύ κόσµο στις ιερές ακολουθίες λόγω και της γειτνίασής του µε την πόλη. ∆ίπλα στο καθολικό της Mονής είναι ενταφιασµένος και ο ιδρυτής της, ο Άνθιµος, που η µνήµη του εορτάζεται τη 15η Φεβρουαρίου. n Mονή Παναγίας της Mυρτιδιώτισσας γνωστή ως Mερσινίδι (5). H εικόνα της Παναγιάς βρέθηκε στα Mυρτίδια των Kυθήρων µέσα σε µυρτιές και γιορτάζει στις 24 Σεπτεµβρίου. Στη Mονή φυλάσσονται άµφια που αποδίδονται στον Πατριάρχη Γρηγόριο E’. Το µοναστήρι προσέφερε πολλά στα χρόνια της Κατοχής και βοήθησε την Εθνική Αντίσταση. n Σκήτη Αγίων Πατέρων (6). Ιδρύθηκε στα 1570 από τον Iεροµόναχο Iερεµία που κατέφυγε εκεί για να µονάσει στο ίδιο σπήλαιο που τον 11ο αιώνα ασκήτευαν οι πατέρες Nικήτας, Iωάννης και Iωσήφ, οι κτήτορες της Nέας Mονής. Tο σπήλαιο το διαµόρφωσε σε εκκλησία. Aργότερα ο µοναχός Παχώµιος διαµόρφωσε το µοναστήρι που προσέλκυσε µε τα χρόνια πολλούς µοναχούς. Tο µοναστήρι ακολουθεί το παλαιό ηµερολόγιο και δεν επιτρέπεται η είσοδος στις γυναίκες. Συγκεντρώνει πολλούς επισκέπτες και παραµένει ένα ζωντανό µοναστήρι που βρίσκεται σε µία υπέροχη θέση, πάνω από τη Nέα Mονή, περιοχή κατάλληλη και για περιπατητικές εξορµήσεις (βλ. σελ. 47). Στη σκήτη άκµασε η Αγιογραφία. n Mονή Aγίου Kωνσταντίνου-Aγίας Eλένης (7). Iδρύθηκε στα 1898 στην κορυφή λόφου στην περιοχή Φραγκοβουνίου (στο δρόµο προς τον Kαρφά) από µοναχό της Σκήτης των Aγίων Πατέρων και είναι αδελφό µοναστήρι µ’ αυτήν µε κοινό ηγούµενο. O «Παρθενών» του Aγίου Kωνσταντίνου είναι γυναικείο µοναστήρι και είναι αυστηρά απαγορευµένη η είσοδος στους άνδρες. Aκολουθεί το παλαιό ηµερολόγιο. n Mονή Aγίου Γεωργίου Pεστά (8). Iδρύθηκε το 1770 από το µοναχό Nείλο Kαλόγνωµο. H µοναδική οµορφιά της φύσης και η ηρεµία λειτούργησε σαν ησυχαστήριο λογίων, όπως του ιδρυτή της Σχολής της Xίου Aθανασίου Πάριου. Ο τάφος του είναι εκεί, στο ίδιο µέρος µε τον τάφο του Αγίου Νικηφόρου του Χίου. Στην αυλή της εκκλησίας υπάρχει επίσης και ο τάφος του ιστορικού και Γυµνασιάρχη της Χίου Γεωργίου Zολώτα. n Άγιος Mηνάς (9). H µονή αφιερωµένη στη µνήµη των Aγίων Mηνά, Bίκτωρος και Bικεντίου, γνωστή ως Άγιος Mηνάς κτίστηκε στο τέλος του 16ου αιώνα, κοντά στο Nεχώρι. Ήταν ανδρικό µοναστήρι. Tο 1822 στη Mεγάλη Σφαγή της Xίου τρεις χιλιάδες ψυχές που είχαν καταφύγει εκεί, για να σωθούν από τη µανία των κατακτητών βρήκαν τον θάνατο. Ίχνη από το αίµα υπάρχουν ακόµα στις πλάκες του Nαού και σε οστεοφυλάκιο τα οστά των σφαγιασθέντων. Tο 1932 µετετράπη σε γυναικείο µοναστήρι. Συγκέντρωνε πάντα πολλούς επισκέπτες, τόσο για την ιστορική του σηµασία αλλά και για τα έργα τα χειροτεχνικά που δηµιουργούσαν οι µοναχές. n Άγιοι Ανάργυροι (9). Βρίσκεται στα Θυµιανά. Ιδρύθηκε το 1639 και έχει µια υπέροχη βοτσαλωτή αυλή. Η Μονή δεν έχει πια µοναχές και λειτουργεί κάθε πρώτη Κυριακή κάθε µήνα. n Σκήτη Αγίου Μάρκου (6). Ιδρύθηκε το 1886 στο βουνό Πένθοδος από τον ασκητή Παρθένιο. Υπάρχει εκεί και η σπηλιά που ασκήτεψε. Η Μονή προσέφερε υπηρεσίες στον Ελληνικό Στρατό κατά την απελευθέρωση του νησιού το 1912. n Η Μονή Αγίου Στεφάνου (8) στο Βροντάδο ιδρύθηκε το 1880. Βρίσκεται σε µικρό ύψωµα σε δασική περιοχή. n Ησυχαστήριο Αγίας Σκέπης (10). Βρίσκεται στο Χαλκειός και είναι αφιερωµένο στην Παναγία της Σκέπης του κόσµου. Εορτάζει στις 28 Οκτωβρίου.

30 31


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:03

32

Τριγυρίστε... στα

Πυργί

Ολύµποι

Καλαµωτή

Ταξιάρχης Μεστών Νένητα

Καταρράκτης Λιθί

Νεοχώρι

n Εξήντα τέσσερα χωριά είχε η Χίος. Σήµερα µειώθηκαν σε εξήντα δύο.Με βάση τη γεωγραφική τους θέση χωρίζονται στα Νοτιόχωρα ή Μαστιχοχώρια (1), στα Καµπόχωρα (2), στα χωριά της κεντρικής Χίου (3), στα “ναυτικά χωριά” που βρίσκονται στη βορειοανατολική Χίο (4) και στα Βορειόχωρα (5) σκαρφαλωµένα πάνω στο ορεινό τµήµα του νησιού. n Τα µαστιχοχώρια είναι 24. Έχουν όλα µεσαιωνική καταγωγή κτισµένα σαν καστροχώρια. Τα Νοτιόχωρα, που σώζεται καλύτερα η αρχιτεκτονική τους δοµή (βλέπε σελ. 18), είναι το Πυργί µε τα ξυστά του, οι Ολύµποι µε ένα σπήλαιο που µπορείτε να επισκεφθείτε και τα Μεστά µε το Λιµένα των Μεστών ή Πασάλιµάνι. Στα µαστιχοχώρια ανήκουν και η Καλαµωτή, µεγάλο και ζωντανό χωριό, τα Πατρικά, όνοµα που το οφείλουν στην κληρονοµιά δηλαδή στην πατρική γη, τα Φλάτσια, τα Νένητα ονοµαστό χωριό, πλουσιοχώρι, το Βουνό, η Κοινή (κοινή γη των περικειµένων χωριών), η Παγίδα, τ’ Αρµόλια που φηµίζονται για τα πήλινά τους και το µεσαιωνικό τους Κάστρο, η Έξω ∆ιδύµα, η Μέσα ∆ιδύµα, ο Καταρράκτης, παραθαλάσσιο χωριό µε το γραφικό λιµανάκι, το κεφαλοχώρι Καλλιµασιά, µε επίνειο την Κώµη, το Μυρµήγκι, το Θολοποτάµι και οι Βαβύλοι, που λέγεται ότι κτίστηκε από τους δούλους των Γενουατών που είχαν επαύλεις στην περιοχή. Επίσης η Ελάτα και η Βέσσα, ο Άγιος Γεώργιος ο Συκούσης κτισµένος πάνω σε ύψωµα δεσπόζει στην περιοχή, το Λιθί µε το λιµανάκι του, τις ταβέρνες µε τα φρέσκα ψάρια, το Νεχώρι κοντά στο ιστορικό µοναστήρι του Αγίου Μηνά και τέλος τα Θυµιανά, το γνωστό χωριό για την αποκριάτικη “Μόστρα” του και για την περίφηµη πέτρα του που µ’ αυτή κτίστηκαν όλα τα αρχοντικά του Κάµπου αλλά και η χωριοεκκλησιά του ο Άη-Στράτης από τις πιο µεγαλοπρεπείς και περίτεχνες εκκλησιές που αναδεικνύουν την ντόπια πέτρα. n Κοντά στην πόλη της Χίου, σε απόσταση αναπνοής από τα τελευταία µαστιχοχώρια, βρίσκονται τα Καµπόχωρα: Ζυφιάς, Βασιλειώνικο, Χαλκειός, Βερβεράτο, ∆αφνώνας. Όλα κοντά στην εύφορη Καµπούσικη γη.

Αυγώνυµα

n Στην κεντρική Χίο βρίσκονται και οι Καρυές µε το φηµισµένο τους νερό, το χωριό Αυγώνυµα, εξαίρετο δείγµα της µεσαιωνικής αρχιτεκτονικής που διατηρείται και αναδεικνύεται, γι’ αυτό συγκεντρώνει και µεγάλη τουριστική κίνηση, ο ιστορικός Ανάβατος (βλέπε σελ. 22) και η Σιδηρούντα, ένα χωριό σκαρφαλωµένο σε ύψωµα απ’ όπου η θέα προς τη δυτική πλευρά της Χίου είναι µοναδική.


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:06

33

5

χωριά της Χίου

2

n Στην ανατολική πλευρά της Χίου, σήµερα πια ενωµένο µε την πρωτεύουσα του νησιού, συναντάµε το Βροντάδο, κωµόπολη ονοµαστή, ναυτότοπος εκεί που η παράδοση θέλει να δίδαξε ο Όµηρος. Στον Βροντάδο έφτασε και ο Κολόµβος, σε αναζήτηση ικανών ναυτικών για τα µεγάλα ταξίδια του. Συνεχίζοντας βόρεια συναντάµε τη Συκιάδα και τη Λαγκάδα ένα από τα ωραιότερα λιµάνια του νησιού θαλασσινοί οι κάτοικοι και καραβοκυραίοι. Και πιο πάνω τα Καρδάµυλα και το Μάρµαρο, όπως ονοµάζεται το λιµανάκι των Καρδαµύλων, η πατρίδα των εφοπλιστών και των καπεταναίων. n Μπορεί να επισκεφτεί άφοβα κανείς τα χωριά της Χίου. Οι δρόµοι είναι πολύ καλοί. Σχεδόν σε όλα υπάρχει κάποιο µαγαζί που προσφέρει φαγητό ενώ σε αρκετά υπάρχουν και καταλύµατα για διαµονή.

Σπαρτούντα

ΧΙΟΣ

1

n Στη βόρεια Χίο κεφαλοχώρι είναι η Βολισσός µε το βυζαντινό κάστρο. Στη Βολισσό λέγεται ότι έζησε και ο Όµηρος και δίδαξε τα παιδιά ενός πλουσίου της περιοχής. Σαν µια µικρή πόλη είναι η Βολισσός µε γραφικό επίνειο τα Λιµνιά. Εκεί κοντά βρίσκεται και η µονή της Αγίας Μαρκέλλας της Χιοπολίτιδος (βλ. σελ. 30). n Πιο βόρεια τριγύρω από τα δύο µεγάλα βουνά της Χίου την Αµανή και το Πελινναίο, βρίσκονται τα χωριά Πιραµά, Παρπαριά, Τρύπες, Μελανιός, Άγιο Γάλας µε το εκπληκτικό του σπήλαιο και την Παναγιά την Αγιογαλούσαινα στην είσοδο του σπηλαίου. Τα Νενητούρια, τα Κουρούνια µε το φηµισµένο από την αρχαιότητα Αριούσιο οίνο, ο Εγρηγόρος, η Κέραµος µε τα ιαµατικά της λουτρά στ’ Αγιάσµατα, τα Αφροδίσια, τα Χάλανδρα, η Ποταµιά, η Πισπιλούντα, τα Λεπτόποδα, τα Καµπιά µε το υπέροχο φαράγκι τους, ιδανικό για όσους αγαπούν την πεζοπορία (βλ. σελ. 47). Επίσης στα Βορειόχωρα συναντάµε το Βίκι, τις Αµάδες, τη Σπαρτούντα, τα Φυτά, τις Κηπουριές, µε τη γραφική τους πέτρινη πλατεία και τα καλά τους εστιατόρια, το Πιτυός µε το µεσαιωνικό πύργο του και τα ∆ιευχά µε την Κατάβαση, σταθµός απαραίτητος για ξεκούραση τα χρόνια τα παλιά, όταν ο πηγαιµός για τα βορειόχωρα ήταν ολόκληρο ταξίδι.

4 3

32 33 Βολισσός

Βίκι

Εγρηγόρος

Κέραµος

Λεπτόποδα

Βροντάδος

Λαγκάδα

Καρδάµυλα


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:06

34

Χαρείτε µαγευτικές παραλίες H Xίος είναι γεµάτη ακρογιαλιές υπέροχες. Παραλίες πολυσύχναστες ή παραλίες ερηµικές. Παραλίες εύκολα προσβάσιµες και παραλίες που χρειάζεται να τις αναζητήσετε. Eµείς, εδώ, σας ξεναγούµε στις γνωστότερες και είµαστε σίγουροι ότι εσείς θα ανακαλύψετε και άλλες πολλές.

n Καρφάς (1). Ο Καρφάς είναι µία από τις πιο γνωστές και κοσµοπολίτικες παραλίες του νησιού, 10 χλµ από την πόλη της Χίου, που προσελκύει κυρίως τουρίστες, καθώς η περιοχή είναι το πιο µεγάλο τουριστικό θέρετρο. H αµµουδιά είναι υπέροχη και αν αντέχετε το πρωινό ξύπνηµα, µπορείτε να απολαύσετε τον Kαρφά χωρίς κίνηση, να χαρείτε την ψιλή άµµο και την ανατολή του ήλιου. Ο Καρφάς είναι ιδανικός για παιχνίδια και ηλιοθεραπεία, έχει πολύ ρηχά νερά, κατάλληλα για µικρά παιδιά. Η παραλία είναι οργανωµένη, διαθέτει ναυαγοσώστη, οµπρέλες και ξαπλώστρες. Εδώ µπορεί να κάνει κανείς όλα τα θαλάσσια σπορ. Στην περιοχή υπάρχουν αρκετά εστιατόρια, καφετέριες καθώς και σούπερ µάρκετς.

n Aγιά Φωτιά (2). Έχει πάρει το όνοµά της από το ναό της Aγίας Φωτεινής που βρίσκεται εκεί. Eίναι κοσµοπολίτικη παραλία µε βότσαλα και υπάρχουν τουριστικά καταλύµατα, εστιατόρια και καφέ.

n Λιλικάς (3). H παραλία βρίσκεται κοντά στην Kώµη, έχει ψιλό βότσαλο και στην περιοχή υπάρχουν ταβερνάκια για φαγητό.

n Mέγας Λιµνιώνας (4). Aπό τις πιο πολυσύχναστες παραλίες του νησιού, λόγω της µικρής απόστασης από την πόλη. H θάλασσα είναι αµµουδερή και η παραλία µε ψιλό βότσαλο. H περιοχή έχει πολλά εστιατόρια και καφετέριες.

n Βρουλίδια (5). Βρίσκονται στο νοτιότερο άκρο του νησιού. Mοναχική και απόµερη παραλία, την προτιµούν για την ησυχία, την ηρεµία της και για τα µοναδικά χρώµατα των νερών!


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

στη νότια Χίο

14:06

35

ΧΙΟΣ 1 2 4 8 5

7 6

3

34 35

n Μαύρα Βόλια (6). ∆ίπλα από το λιµανάκι του Eµποριού βρίσκεται η ξεχωριστή παραλία µε τις κατάµαυρες πέτρες λόγω της ηφαιστειογενούς προέλευσης τους, τα Μαύρα Βόλια. Είναι µια παραλία αποµονωµένη από την κίνηση του λιµανιού και συγκεντρώνει το ενδιαφέρον όλων όσων επισκέπτονται το νησί για την πεντακάθαρη θάλασσα και το επιβλητικό τοπίο. ∆ίπλα στα Μαύρα Βόλια βρίσκεται η επίσης κατάµαυρη και µαγευτική παραλία, το Φώκι. n Κώµη (7). Επίνειο της Kαλαµωτής, ο µεγάλος αµµουδερός κόλπος της Kώµης συγκεντρώνει πλήθος παραθεριστών και είναι από τα πιο κοσµοπολίτικα θέρετρα του νησιού, καθώς στην υπέροχη παραλία υπάρχουν πολλά εστιατόρια και καφέ-µπαρ. n Στη νοτιοδυτική Χίο (8), στην περιοχή των Μεστών, υπάρχουν εκπληκτικές παραλίες. Εκτός από τα Φανά, οι παραλίες της ∆ιδύµας (κάτω δεξιά), της Αυλωνιάς (κάτω αριστερά), αλλά και της Αποθήκας και των Τραχηλιών, υπόσχονται αξέχαστα καλοκαιρινά µπάνια!


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:06

36

Χαρείτε µαγευτικές παραλίες

n Tραχήλι (1). Βρίσκεται στη δυτική πλευρά της Xίου. Eίναι µια υπέροχη παραλία. Aποµονωµένη και µοναχική συγκεντρώνει πάντα «πιστούς» της ηρεµίας και της ησυχίας. n Ελίντα (2). Παραλία στη δυτική Xίο. Για όσους προτιµούν το κολύµπι µακριά από τουριστικές εγκαταστάσεις.

n Αγία Μαρκέλλα (3). Βρίσκεται κοντά στη Bολισσό η µεγάλη και υπέροχη παραλία, µπροστά από το µοναστήρι της Aγίας Mαρκέλλας (βλ. σελ. 30). H παραλία είναι γνωστή για τα καθαρά και κρύα νερά της.

n Λιµνιά (4). Γραφικό λιµανάκι κοντά στη Bολισσό, που µπορεί να καλύψει τις ανάγκες των επισκεπτών (φαγητό, διασκέδαση). Bρίσκεται κοντά σε ιδανικές παραλίες για κολύµπι όπως τα Mαγεµένα, τα Λευκάθια, τα Λαµψά, η Λήµνος.

n Mάναγρος (5). Στην περιοχή της Bολισσού η µεγαλειώδης και ατελείωτη παραλία του Mάναγρου, εκεί που χύνεται ο µεγαλύτερος ποταµός της βόρειας Xίου, ο Mαλαγγιώτης.


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:06

37

6 3

στη δυτική και στη βόρεια Χίο n Ναγός (6). Kοντά στα Kαρδάµυλα, η υπέροχη παραλία του Nαγού στρωµένη µε λεπτά στρογγυλά βοτσαλάκια προσφέρεται για κολύµπι και φαγητό στα γραφικά ταβερνάκια της.

n H παραλία των Γλάρων (7), βρίσκεται βόρεια από το Bροντάδο. Eίναι φανερό πού οφείλει το όνοµά της. Tελευταία, συγκεντρώνει την προτίµηση των νέων καθώς συχνά τα βράδια µετατρέπεται σε µια party παραλία. n Όρµος του Λω (8). Bρίσκεται στο Bροντάδο. Eίναι µια ελεγχόµενη παραλία µε εγκαταστάσεις οργανωµένης πλαζ µε καµπίνες και αναψυκτήριο. H είσοδος είναι ελεύθερη αλλά το κοινό επιβαρύνεται (αν θέλει) µε την ενοικίαση ξαπλώστρας ή πολυθρόνας. H παραλία έχει ψιλό βότσαλο. Στην περιοχή υπάρχουν εστιατόρια για φαγητό. n ∆ασκαλόπετρα (9). Στην περιοχή του Bροντάδου η παραλία της ∆ασκαλόπετρας, περιοχή που συνδέεται µε τον Όµηρο (βλ. σελ. 16), και προσφέρει πολλές ευκολίες στους επισκέπτες. Έχει εστιατόρια για φαγητό, χώρους ξεκούρασης και απασχόλησης για παιδιά και βοτσαλωτή παραλία δίπλα στην πεντακάθαρη θάλασσα.

4

5 2 1

ΧΙΟΣ

7 8,9 1

36 37


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:06

38

Kυκλικές Γύρος των Μαστιχοχωρίων (1)

-

AΦETHPIA: Πόλη της Xίου (ενδεικτική χιλιοµετρική απόσταση: Xίος-Mεστά 35 χλµ.) ΣKOΠOΣ: Γνωριµία µε τα Nοτιόχωρα, τα περίφηµα χωριά της µαστίχας. XPONOΣ: Mιάµιση µε δύο ώρες χωρίς στάσεις. TOΠIO ∆IA∆POMHΣ: Oµαλοί λόφοι που συνήθως καλύπτονται µε σχίνους και ελαιόδεντρα και κατά διαστήµατα ξεπροβάλλουν χωριά. ΣTAΣEIΣ: Σίγουρα πρέπει να σταµατήσετε στα χωριά Πυργί, Oλύµποι, Mεστά (βλ. σελ. 22). Στο Πυργί, στα Mεστά και στο Λιµένα Mεστών µπορείτε να βρείτε φαγητό µεσηµέρι-βράδυ. ΠAPAKAMΨEIΣ: Aπό τα Aρµόλια, το χωριό µε τα πήλινα και µε το Κάστρο των Aπολίχνων (βλ. σελ. 21) µπορείτε να πάτε προς το χωριό Kαλαµωτή και στη συνέχεια στην παραλία της Kώµης (βλ. σελ. 35). Πριν το Πυργί ο δρόµος πηγαίνει νότια προς το λιµάνι του Eµποριού µε τον αρχαίο οικισµό (βλ. σελ. 13) και την παραλία Mαύρα Bόλια. Πριν φτάσετε στους Oλύµπους υπάρχει παράκαµψη που οδηγεί στο οµώνυµο σπήλαιο. Στην περιοχή υπάρχουν εκπληκτικές παραλίες (βλ. σελ. 35) Aπό τη Bέσσα ο δρόµος προς τον βορρά οδηγεί στο Λιθί και στο λιµάνι του για κολύµπι και φρέσκο ψάρι.

Γύρος της Κεντρικής Χίου (2)

-

AΦETHPIA: Πόλη της Xίου (Eνδεικτική χιλιοµετρική απόσταση: Xίος-Σιδηρούντα 38 χλµ.) ΣKOΠOΣ: Γνωριµία µε την κεντρική Xίο, το οροπέδιο Aίπος και µε δύο σπουδαία ιστορικά µνηµεία του νησιού. XPONOΣ: Πάνω από δύο ώρες, χωρίς στάσεις. TOΠIO ∆IA∆POMHΣ: Eναλλαγές πεύκων µε γυµνά βραχώδη βουνά. ΣTAΣEIΣ: Aξίζει να σταµατήσετε στα Aυγώνυµα, χωριό µε πολύ χαρακτηριστική αρχιτεκτονική, όπου θα βρείτε πάντα καλό φαγητό. Tο χωριό Σιδηρούντα δεσπόζει της ∆υτικής Xίου και αν τύχετε ηλιοβασίλεµα θα γοητευτείτε. Aν η περιήγησή σας ξεκινήσει από Xίο προς τις Kαρυές και στην επιστροφή βρεθείτε στο οροπέδιο Aίπος, πριν πλησιάσετε τα φρεσκοφυτεµένα µε πεύκα σηµεία της διαδροµής, σταµατήστε και αγναντέψετε πώς διαγράφονται τα απέναντι Mικρασιατικά παράλια. ΠAPAKAMΨEIΣ: Σίγουρα η περιήγηση αυτή αξίζει για τις παρακάµψεις της. Mετά τις Kαρυές, αφού έχετε ανεβεί το βουνό, στρίψετε αριστερά για τη Nέα Mονή (βλ. σελ. 18). Προσέξτε µόνο τις ώρες. Tο µοναστήρι 1 µ.µ.-4 µ.µ. είναι κλειστό. Aπό τα Aυγώνυµα, µία παράκαµψη δεξιά οδηγεί στον Aνάβατο, το «Μυστρά του Aιγαίου» (βλ. σελ. 22). Από την Κατάβαση µπορείτε να κατευθυνθείτε βόρεια για να επισκεφθείτε τη Μονή Μουνδών (βλ. σελ. 19).


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:06

39

4

3

...Περιηγήσεις

2

ΧΙΟΣ

1

Γύρος της Αµανής (3) AΦETHPIA: Bολισσός (Xίος-Bολισσός 40 χλµ.) (ενδεικτική χιλιοµετρική απόσταση: Βολισσός-Άγιο Γάλας 27 χλµ.) ΣKOΠOΣ: Γνωριµία µε τη βόρεια ορεινή και γοητευτική Xίο, µια περιήγηση που αγαπούν ιδιαίτερα οι ντόπιοι. XPONOΣ: Mιάµιση ώρα περίπου χωρίς στάσεις (από τη Bολισσό). TOΠIO ∆IA∆POMHΣ: Εναλλαγές από άγονα βουνά και περιοχές µε πυκνή βλάστηση. Γραφικά χωριά σκαρφαλωµένα πάνω στα βουνά (αν τύχετε άνοιξη, τα κίτρινα σπάρτα είναι εκπληκτικά). ΣTAΣEIΣ: Στη Bολισσό, το κεφαλοχώρι µε το κάστρο του (βλ. σελ. 17), το εκπληκτικό σχολείο του και το µουσείο, πάντα θα βρείτε καλό φαγητό. Στο Άγιο Γάλας επιβάλλεται η στάση για να επισκεφθείτε το οµώνυµο σπήλαιο (βλ. σελ. 49). Στα Kουρούνια ξαποστάσετε στη γραφική πλατεία της εκκλησίας, µε το αξιόλογο µουσείο της (βλ. σελ. 25) και την υπέροχη θέα από το πάνω χωριό στο κάτω. ΠAPAKAMΨEIΣ: Aπό τη Bολισσό πηγαίνουµε στην Aγία Mαρκέλλα (στο ναό και στο Aγίασµα, βλ. σελ. 30), αλλά και στα Λιµνιά, το λιµάνι της Βολισσού, όπου µπορείτε να φάτε και να διασκεδάσετε. Tο χωριό Mελανιός ήταν το τελευταίο σηµείο όπου κατέφευγαν οι κυνηγηµένοι Xιώτες στις σφαγές του 1822, ζητώντας σωτηρία από τα ψαριανά καράβια. Έξω από το χωριό, στο ακρωτήριο Mέλαινα Άκρη υπάρχει µνηµείο που θυµίζει τα γεγονότα. Tο τοπίο είναι υποβλητικό. Aπό το χωριό Ποταµιά µπορεί κανείς να επισκεφτεί το παλαιό χωριό που σήµερα βρίσκεται εγκαταλελειµµένο µέσα σε µια ρεµατιά.

Γύρος του Πελινναίου (4) ΑΦΕΤΗΡΙΑ: Καρδάµυλα (Χίος-Καρδάµυλα 28 χλµ.) ΣΚΟΠΟΣ: Γνωριµία µε τη βορειοανατολική Χίο, όπου δεσπόζει το ψηλότερο βουνό του νησιού, το Πελινναίο. ΧΡΟΝΟΣ: Χωρίς στάσεις, δυόµιση ώρες. ΤΟΠΙΟ ∆ΙΑ∆ΡΟΜΗΣ: Ορεινό µε πυκνή βλάστηση, µόνο στο βόρειο τµήµα της διαδροµής. ΣΤΑΣΕΙΣ: Σίγουρα η αφετηρία, τα “ναυτικά” Καρδάµυλα, αξίζουν την προσοχή σας. Τόσο το πάνω χωριό, όσο και το λιµάνι, το Μάρµαρο, µέσα στον οµώνυµο κόλπο είναι κατάλληλα για καφέ, φαγητό και περίπατο. Στα Καµπιά µπορείτε να επισκεφθείτε το κάστρο (βλ. σελ. 21), ενώ στις Κηπουριές θα βρείτε εξαιρετικό φαγητό. Σίγουρα πρέπει να σταµατήσετε στο Πιτυός, όπου λέγεται πως σταµάτησε και ο Όµηρος πηγαίνοντας απ’ το Βροντάδο στη Βολισσό. Στο Πιτυός θα βρείτε πραγµατικά σπιτικό φαγητό και µπορείτε να επισκεφθείτε τον Πύργο που πρόσφατα αποκταστάθηκε (βλ. σελ. 21) ΠΑΡΑΚΑΜΨΕΙΣ: Μετά τα Καρδάµυλα (αν η περιήγησή σας αρχίζει από τα βόρεια), οι παραλίες του Ναγού και του Γιόσωνα είναι ιδανικές για κολύµπι, όπως και η παραλία των Καµπιών. Από τα ∆ιευχά, σε πολύ µικρή απόσταση, βρίσκεται η ονοµαστή Μονή Μουνδών (βλ. σελ. 19).

38 39


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:06

40

Ζήστε... τη n H Xίος είναι ένα ζωντανό νησί µε περίπου 53.400 κατοίκους, από τους οποίους οι 24.000 κατοικούν στην πόλη. Oι Xιώτες ήταν ανέκαθεν άνθρωποι προοδευτικοί, ήρεµοι µε σκωπτική διάθεση και κοσµοπολίτικη συµπεριφορά που τα όφειλαν στην επαφή µε τον έξω κόσµο και στην οικονοµική άνεση που τους έδινε το εµπόριο και η ναυτοσύνη. Σήµερα η Xίος, των 4 ηµερήσιων εφηµερίδων, των 3 εβδοµαδιαίων, των 2 τηλεοπτικών και αρκετών ραδιοφωνικών σταθµών, προσφέρεται για κάθε είδους διασκέδαση και ψυχαγωγία.

n Όλη τη διάρκεια του χρόνου στο Oµήρειο Πνευµατικό Κέντρο του ∆ήµου Χίου (δωρεά της οικογένειας Ξυλά), υπάρχει µεγάλη πολιτιστική κίνηση. Ενώ το καλοκαίρι στο θέατρο Kαστροµηνά πλήθος εκδηλώσεων “θεατρικών και µουσικών” καθώς και τα «Θεοδωράκεια» γιορτές πολιτισµού προς τιµή του Mίκη Θεοδωράκη (που γεννήθηκε εδώ) πλουτίζουν πολιτιστικά τη ζωή στο νησί. Και αν αγαπάτε τον κινηµατογράφο, παρακολουθήστε όλες τις ταινίες του χειµώνα στο θερινό σινεµά µέσα στο ∆ηµοτικό Κήπο.

n H Xίος διαθέτει απ’ όλα: Θεατρικά σχήµατα, χορωδίες, χορευτικούς συλλόγους, κινηµατογράφους, πολιτιστικά σωµατεία, εκδίδει λογοτεχνικά περιοδικά, βιβλία και στο Oµήρειο Πνευµατικό της Kέντρο λειτουργούν διάφορα καλλιτεχνικά εργαστήρια.

n Παραδοσιακά καφενεία, Internet-café, σύγχρονα καφέ, εστατόρια, ταβέρνες και fast-foods, υπάρχουν σε όλη τη Χίο. ∆οκιµάστε να πιείτε τον καφέ σας στην πλατεία, τόπος συνάντησης των απανταχού Xίων. Περπατήστε στον εµπορικότερο δρόµο, την Aπλωταριά και απολαύστε την προκυµαία της Χίου. Εκεί που βρίσκονται δεκάδες καφέ-µπαρ και µαγαζιά φαγητού. Αλλά µη νοµίζετε ότι όλα είναι συγκεντρωµένα στην πόλη. Σ’ όλο το νησί θα βρείτε θαυµάσιους χώρους ψυχαγωγίας και εστιατόρια!


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:06

41

σύγχρονη Χίο n Αν αγαπάτε τη θάλασσα, παρακολουθείστε µαθήµατα κατάδυσης ή νιώστε τη χαρά µε παιχνίδια στη θάλασσα στα water sport στον Kαρφά. Επίσης υπάρχουν σχετικοί Σύλλογοι, όπως Φουσκωτών Σκαφών Χίου και Ιστιοπλοΐας.

40 41

n Αθλητικό Τουριστικό χωριό “Αίπος”. Προσφέρεται, εκτός από διαµονή, και για άθληση και περιπέτεια. Βρίσκεται πάνω από το Bροντάδο, στο οροπέδιο Αίπος. n Γυµναστείτε σ’ ένα από τα πολλά γυµναστήρια που υπάρχουν ή παίξτε ποδόσφαιρο στα mini soccer. Eπίσης τένις, µπόουλινγκ, µπορείτε να τα χαρείτε αν είναι στα ενδιαφέροντά σας. n Tον Aύγουστο στη Xίο διοργανώνεται κάθε χρόνο έκθεση Aγροτουρισµού στο ∆ηµοτικό Kήπο της πόλης. Θα ενηµερωθείτε και θα δείτε από κοντά, τα τοπικά προϊόντα και τις καλλιτεχνικές δραστηριότητες του νησιού. n Μπαράκια, clubs, ρεµπετάδικα και µπουζούκια και συναυλίες. Εσείς διαλέξτε τον τρόπο διασκέδασης που προτιµάτε!

n Γνωρίστε τη Xίο µέσα από τις ξεναγήσεις που πραγµατοποι ούνται δωρεάν τους καλοκαιρινούς µήνες από την Ε.Ν.Α. Χίου (πληροφ. 22710 44830), ή παρέα µε τον Σύνδεσµο Ποδηλατών (πληροφ. 6947 941115)

n Στη βόρεια Xίο, στα Aγιάσµατα της Kεράµου, υπάρχουν ιαµατικές πηγές που τα θερµά νερά τους περιέχουν θειικό µαγνήσιο και σίδηρο και κάνουν καλό σε πολλές παθήσεις. Τo κατάλυµα στην περιοχή ενδείκνυται για όλους.


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:06

42

Έθιµα... της Πρωτοχρονιάς,

n Στη Xίο, τον καινούργιο χρόνο τον υποδεχόµαστε µε «βαποράκια» Ή καραβάκια αν προτιµάτε. ∆εν εννοούµε όµως τα παραδοσιακά καραβάκια έθιµο γνωστό σε όλη την Eλλάδα, αλλά λεπτοµερείς µακέτες πολεµικών πλοίων (σπάνια και εµπορικών) που το µήκος τους κυµαίνεται απ΄το µισό µέχρι και τα δύο µέτρα. H κατασκευή τους -για να είναι έτοιµα την παραµονή της Πρωτοχρονιάς- αρχίζει στο τέλος της Άνοιξης µε αρχές του καλοκαιριού και κορυφώνεται µε το κλείσιµο των σχολείων. Γιατί τα καραβάκια τα φτιάχνει «το συνεργείο» και το οποίο αποτελείται από τα αγόρια µια συνοικίας. Tο συνεργείο αυτό που οφείλει να είναι και «καλλίφωνο» και κάποιος απ’ όλους να έχει και «ποιητική φλέβα» για να φτιάχνει τα παινέµατα, όταν έρθει η ώρα γίνεται «πλήρωµα» συχνά φορώντας ναυτικά καπέλα. Tο σκαρί είναι πολύ βαρύ και απαιτείται ειδική σχάρα για να διευκολυνθεί η µεταφορά του. O ανταγωνισµός ανάµεσα στις συνοικίες µεγάλος. Συχνά το βαποράκι παίρνει το όνοµα της συνοικίας-ενορίας που το κατασκευάζει. Όµως συνήθως έχουν πιο ηρωικά ονόµατα επηρεασµένα από το Eλληνικό Πολεµικό Nαυτικό που ελευθέρωσε τη Xίο το 1912, όπως EΛΛH, IEPAΞ, ΘEMIΣTOKΛHΣ κ.α. Mε δεδοµένο ότι το έθιµο αναπτύχθηκε στις φτωχές και προσφυγικές γειτονιές και ότι γύρω στα 1225 γνώρισε µια µεγάλη άνθηση θεωρείται ότι µορφοποιήθηκε από τον προσφυγικό πληθυσµό του 1922. Πραγµατικά αριστουργήµατα είναι τα βαποράκια! Mε τα φουγάρα τους που καπνίζουν και τα κανόνια τους που κανονιοβολούν! Γιατί τα συνεργεία έχουν µεγάλες και ευφάνταστες κατασκευαστικές ικανότητες. Tο έθιµο είχε αρχίσει να ατονεί και το αναβίωσε εδώ και 35 περίπου χρόνια η Περιηγητική Λέσχη Χίου που θέσπισε διαγωνισµό και βράβευση στην πλατεία της πόλης, παρουσία των αρχών το βράδυ της παραµονής της Πρωτοχρονιάς. Έτσι πολλές φορές στα παινέµατα προς την «εξουσία» περιλαµβάνονται και αιτήµατα ή προσδοκίες. Mετά την βράβευση τα βαποράκια περιηγούνται στους δρόµους της πόλης λέγοντας τα κάλαντα. Aν θέλετε να δείτε βαποράκι και δεν βρίσκεστε εδώ την Πρωτοχρονιά, υπάρχει σε βιτρίνα στην Eµπορική Tράπεζα της Xίου στην Προκυµαία και στην µεγάλη Aίθουσα του 1ου Γυµνασίου Xίου.


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:06

43

της Αποκριάς 42 40 43 41

n ΜΟΣΤΡΑ Στο χωριό Θυµιανά, τις Aπόκριες τις γιορτάζουν µε τη Μόστρα ένα έθιµο µε ρίζες στο Mεσαίωνα, τότε που οι πειρατές λυµαίνονταν το Aιγαίο. Μια Τυρινή Κυριακή διασκέδαζαν οι Θυµιανούσοι στο χωριό τους (βρίσκεται κοντά στην πόλη της Xίου) όταν στις γειτονικές ακτές βγήκαν πειρατές. Tην άφιξή τους πληροφορήθηκαν όµως από τους βιγλάτορες και καθώς ήταν ξαναµµένοι από το γλέντι και επειδή τους είχαν κουράσει οι συχνές πειρατικές επιδροµές αποφάσισαν να τους αντιµετωπίσουν. Ξεκίνησαν λοιπόν από τα Θυµιανά και προχωρώντας συναντήθηκαν µε τους επιδροµείς στην διαδροµή όπου έγινε µια σκληρή µάχη. Oι Θυµιανούσοι βγήκαν νικητές και ενθουσιασµένοι κρέµασαν, δηλαδή µόστραραν τους πειρατές στην πλατεία του χωριού. Tην επόµενη χρονιά για να µην ξεχαστεί το κατόρθωµα έκαναν αναπαράσταση του γεγονότος. Kαι έτσι γεννήθηκε η Mόστρα. Σήµερα ο εορτασµός της είναι τριήµερος. Aρχίζει µε διάφορες εκδηλώσεις από την Tυρινή Παρασκευή και ολοκληρώνεται την Tυρινή Kυριακή, στους δρόµους των Θυµιανών όπου τα παλικάρια ντυµένα µε ενδυµασίες της εποχής αναπαριστούν τη µάχη µε ένα είδος χορού, το «Tαλίµι». Στην συνέχεια ακολουθεί και σύγχρονος εορτασµός του Kαρναβαλιού µε άρµατα και κουδουνάτους.

n ΑΓΑΣ Το έθιµο του Αγά γίνεται την Καθαρή ∆ευτέρα στα Mαστιχοχώρια Oλύµποι, Mεστά, Eλάτα και Λιθί. Tο έθιµο έχει τις ρίζες του στην Tουρκοκρατία όταν η Tουρκική ∆ιοίκηση, συνεχώς ανικανοποίητη, απαιτούσε από τους χωρικούς αβάσταχτους φόρους και έχει ως εξής: Ένας από τους χωριανούς -που να είναι δυναµικός, χωρατατζής και να ξέρει πρόσωπα και καταστάσεις- ντύνεται Tούρκος Aγάς και κάθεται ανάλογα σε µία εξέδρα που έχει στηθεί γι’ αυτόν τον σκοπό στην πλατεία του χωριού. H πλατεία την ηµέρα εκείνη είναι γεµάτη από κόσµο -χωρικούς και επισκέπτες- που περιφέρονται ή κάθονται στα καφενεία πίνοντας και διασκεδάζοντας. Kαι ο Aγάς ψαρεύει «θύµατα» από τους παρευρισκόµενους κατηγορώντας τους για αστείες αιτίες -σχετικές όµως µε την προσωπικότητα και την επαγγελµατική τους ιδιότητα- και απαιτεί ένα συµβολικό αλλά πάντα ανάλογο και µε την οικονοµική τους επιφάνεια ποσό, το οποίο φυσικά ενισχύει τον τοπικό Eκπολιτιστικό Σύλλογο. Tις εκδηλώσεις συνοδεύουν τοπικές ορχήστρες και αποκριάτικα ξεφαντώµατα. n ΚΑΡΚΑΛΟΥΣΕΣ Έθιµο καθ’ όλη τη διάρκεια της Αποκριάς στο Πυργί (βλ. σελ. 22). Εκεί, άντρες ντύνονται γυναίκες και το αντίθετο, και τις καθηµερινές γυρνούν στα σπίτια που «παρακάµνουν» (που δέχονατι κουδουνάτους) διασκεδάζοντας. Τις Κυριακές διασκεδάζουν στην πλατεία. Το έθιµο έχει ατονίσει και ο τοπικός Σύλλογος προσπαθεί να το αναβιώσει.


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:06

44

Έθιµα... της Ανάστασης

n Ρ Ο Υ Κ Ε Τ Ο Π Ο Λ Ε Μ Ο Σ . M’ αυτόν τον τρόπο γιορτάζεται η Aνάσταση στον Bροντάδο. O Pουκετοπόλεµος είναι ο πόλεµος µε ρουκέτες ανάµεσα σε δύο ενορίες του Bροντάδου (4 χλµ. από την πόλη της Xίου) του Aγίου Mάρκου και της Παναγίας της Eρειθιανής. Tο έθιµο έχει τις ρίζες του στην εποχή της Tουρκοκρατίας και λέγεται ότι ξεκίνησε σαν πετροπόλεµος µε σφεντόνες ανάµεσα στα αγόρια των δύο ενοριών, πιθανόν από την αντιπαλότητα που δηµιουργούσε ανάµεσά τους το γεγονός ότι ο οικισµός του Aγίου Mάρκου ήταν νεότερος από αυτόν της Παναγίας της Eρειθιανής. Στην διαµάχη ενεπλάκησαν και µεγάλοι και κατά την περίοδο του Πάσχα τις σφεντόνες αντικατέστησαν τα κανονάκια και γιόρταζαν την Aνάσταση µε κανονιές στήνοντάς τα στις αυλές των εκκλησιών. Tα κανονάκια αυτά υπήρχαν στα εµπορικά πλοία για λόγους ασφαλείας και οι Bρονταδούσοι ναυτικοί τα έφερναν από τα πλοία που παροπλίζονταν. Aυτό συνεχίστηκε για πολλά χρόνια. Tην βραδιά της Aνάστασης του 1889 οι αψιµαχίες πήραν επικίνδυνες διαστάσεις και επενέβησαν οι Tούρκοι που κατάσχεσαν τα κανονάκια θεωρώντας ότι υπήρχε κίνδυνος γενικότερου ξεσηκωµού των υπόδουλων Xιωτών. Oι ενορίτες και των δύο εκκλησιών έψαχναν τρόπο για να συνεχιστεί το έθιµο µε τρόπο εντυπωσιακό που να µην προκαλεί όµως τους Tούρκους. Έτσι ένας πυροτεχνουργός θυµήθηκε µια ιταλική συνταγή και είπε τη µαγική λέξη: Pουκέτες. Aρχικά τις ρουκέτες τις αγόραζαν από τον πυροτεχνουργό, αργότερα γύρω στα 1900 άρχιζαν να τις κατασκευάζουν οι ίδιοι οι ενδιαφερόµενοι χωρισµένοι κατά οµάδες που ονοµάζονται συνεργεία. Oι κατασκευαστές την βραδιά της Aνάστασης µετατρέπονται σε ρουκετατζήδες. Aρχικά τις ρουκέτες οι ρουκετατζήδες τις έριχναν ανεβασµένοι στις σκεπές των δύο εκκλησιών. Aλλά κάποτε αυτό έγινε τροµερά επικίνδυνο και από τότε τα συνεργεία στήνονται στα χωράφια κοντά στις εκκλησίες µε στόχο πάντα οι ρουκέτες της Παναγίας να πλήττουν τον κουµπέ (τρούλο) του Aγ. Mάρκου όπως και το έµβληµα του Aγίου πάνω από την κεντρική πύλη, ενώ οι ρουκέτες του Aγίου Mάρκου στόχο έχουν το ρολόι της Παναγίας. Tο κόστος κατασκευής των ρουκετών είναι µεγάλο. O κόπος τεράστιος και οι κίνδυνοι δεν λείπουν, αν δεν υπάρχει προσοχή. Όµως οι Bρονταδούσοι λατρεύουν το έθιµο και τα συνεργεία αρχίζουν δουλειά από τα µέσα καλοκαιριού για να είναι έτοιµες οι ρουκέτες το Πάσχα. Kάθε συνεργείο αποτελείται από τρία έως πέντε άτοµα και έχει δικό του όνοµα: όπως Nαυσικά, Λαίλαπας,


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:07

45

Ρουκετοπόλεµος 44 42 45 43

∆ιγενής, Kόµπρα, Aράπω, Λέων, Aρραβωνιάρα 18 χρονώ (!), θείος Tρούµαν, κ.α. Kάθε ρουκέτα αποτελείται από δύο µέρη το καλούπι και το ρουκετόξυλο. Tο καλούπι είναι το τµήµα της ρουκέτας µέσα στο οποίο µπαίνει το υλικό και το καλούπι µετά δένεται στο ρουκετόξυλο. Tο υλικό, το µίγµα δηλαδή µε το οποίο γεµίζετε το καλούπι είναι κάρβουνο και νίτρο που ευθύνονται για την ανάφλεξη και προώθηση της ρουκέτας και θειάφι που προκαλεί τη λάµψη και τον ήχο. Tα έξοδα καλύπτονται από τους ίδιους τους ρουκετατζήδες. Oι δύο εκκλησίες βρίσκονται η µια απέναντι στην άλλη σε απόσταση 400 µέτρων. O Άγιος Mάρκος είναι ψηλότερα από την Eρειθιανή έτσι θεωρικά οι Eρειθιανούσοι βρίσκουν ευκολότερα τον στόχο. Tα συνεργεία από το πρωί του Mεγάλου Σαββάτου βρίσκο νται στο πόδι. Αρχίζουν να στήνονται τα πολυβολειά και γίνονται µερικές δοκιµές και από τις δύο πλευρές για να βρουν τον στόχο και κρατώντας ντουντούκες αλληλοπειράζονται και προκαλούν οι µεν τους δε σε µια ατµόσφαιρα πανηγυρική όπου άνθρωποι όλων των ηλικιών συµµετέχουν επισκεπτόµενοι τους χώρους που στήνουν τις ρουκέτες.

Tο απόγευµα του Mεγάλου Σαββάτου οι ρουκετατζήδες και των δύο ενοριών ξεκινούν µια παρέλαση ξεκινώντας από το ∆ηµαρχείο του ∆ήµου Oµηρούπολης. Aπό τις 9 το βράδυ αρχίζουν τα πρώτα ντου. Στις 11 γίνεται µια µαζική επίθεση και στις 11:30 γίνεται ανακωχή για να πάνε οι πιστοί στην εκκλησία. Tα γύρω χωράφια και ο δρόµος µέχρι πάνω το Aίπος (το βουνό που στους πρόποδές του βρίσκεται ο Bροντάδος) γεµίζουν µε κόσµο. Στα «στρατόπεδα» οι αντίπαλοι ανασυντάσσουν τις δυνάµεις τους. Oι ρουκετοσύρτες (ένα σύστηµα όπου στήνονται οι ρουκέτες η µία δίπλα στην άλλη µε µια ορισµένη κλίση στο έδαφος) γεµίζουν για να είναι έτοιµοι για τη µεγάλη στιγµή. Kαι µόλις ακουστεί το Xριστός Aνέστη εκατοντάδες ρου κέτες φωτίζουν την νύκτα διασταυρούµενες συνέχεια σε ένα θέαµα πραγµατικά εντυπωσιακό. H Aνάσταση σε όλο της το µεγαλείο. Kαι νικητής; Mα φυσικά το έθιµο που αιώνες τώρα κρατάει γερά. Άλλωστε το λένε και οι Bρο νταδούσοι. «Eµείς κι αν πολεµήσαµε κακία δε θα µείνει, την άλλη µέρα της Λαµπρής εκλείσαµε Eιρήνη!»

n Φ Α Ν Ο Ι . Eκτός από το Pουκετοπόλεµο η Aνάσταση σε όλη τη Xίο γιορτάζεται εντυπω σιακά και µε µεγάλη «ηχητική ένταση» µιας και τα µποµπάκια δίνουν και παίρνουν. Σε πολλά χωριά το βράδυ της Aνάστασης ανάβουν φωτιές, ξεχωριστή όµως είναι η φωτιά που ανάβουν στο Πυργί έξω από την Kεντρική Eκκλησία του χωριού, την Kοίµηση της Θεοτόκου. Mέρες µαζεύουν τα ξύλα που τελικά τα κάνουν έναν τεράστιο σωρό εντυπωσιακό και σε ποσότητα και σε ύψος. Στην κορυφή τοποθετείται ένα κοφίνι και µε το Xριστός Aνέστη ανάβει ο «φανός», σύµφωνα µε την τοπική έκφραση. Oι φλόγες, που ξεπερνούν το ύψος του ναού, δίνουν ένα ξεχωριστό Aναστάσιµο θέαµα, που συµπληρωµένο µε τους ήχους από τις «πόµπες» (µεγάλες κροτίδες) που ρίχνονται στη φωτιά συµπληρώνουν και τονίζουν το χαρµόσυνο γεγονός µε τρόπο µοναδικό!


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:07

46

Πανηγύρια

n ΠΑΝΗΓΥΡΙΑ. Aν αγαπάτε τη διασκέδαση και µάλιστα στην πιο γνήσια λαϊκή της µορφή, ένα σωρό πανηγύρια µε ντόπιες αλλά πραγµατικά καλές, ορχήστρες σας περιµένουν. Προσκυνήστε το πρωί -σε πολλά πανηγύρια µετά το εκκλησιαστικό µέρος ακολουθεί και πλούσιο φαγοπότι- και διασκεδάστε το βράδυ. Tα πανηγύρια γίνονται σε όλο το νησί. Για να διευκολύνουµε τον προγραµµατισµό σας, σας δίνουµε (κατά προσέγγιση) τις χιλιοµετρικές αποστάσεις από την πόλη της Xίου. Aγ. Iωάννου του Θεολόγου (8 Mαΐου, Kουρούνια 60 χλµ.). Aπό τα πιο γραφικά πανηγύρια, όπου µετά τη θεία λειτουργία προσφέρεται κατσικοπίλαφο (µπακαλιάρος αν είναι περίοδος νηστείας). Αγίας Κυριακής (7 Ιουλίου, Αµάδες 40 χλµ.), της Αγίας Μαρίνας (17 Ιουλίου, Βερβεράτο 8 χλµ., Βέσσα 26 χλµ., Φυτά 41 χλµ.), του Προφήτη Ηλία (20 Ιουλίου, Σπαρτούντα 44 χλµ., Άγιος Γεώργιος 12 χλµ., Αρµόλια 19 χλµ.) και για πρωϊνό προσκύνηµα τολµήστε µία “αναρρίχηση” στον Προφήτη Ηλία που δεσπόζει πάνω από την Κώµη και τον Εµποριό. Το ανέβασµα γίνεται από την Κώµη 25 χλµ. Aγίας Mαρκέλλας (22 Iουλίου, Βολισσός 43 χλµ.), της Αγίας Παρασκευής (26 Ιουλίου, Καστέλλο στη Χώρα, Καλαµωτή 25 χλµ., Χάλανδρα 52 χλµ., Παρπαριά 54 χλµ., Ζυφιάς 8 χλµ.), του Aγίου Παντελεήµονος (27 Iουλίου, Μονοδέντρι, πόλη Χίου), του Σωτήρος (6 Aυγούστου, Βολισσός 41 χλµ., Βίκι 44 χλµ., Πισπιλούντα 50 χλµ., Άγιος Γεώργιος Συκούσης 12 χλµ., Μεστά 34 χλµ., Πυργί 25 χλµ., Νένητα 18 χλµ., Καταρράκτης 15 χλµ., Καλλιµασιά 10 χλµ.), του Aγίου Aιµιλιανού (8 Aυγούστου, Καλλιµασιά 12 χλµ.), της Αγίας Φωτεινής (12 Αυγούστου, Νεοχώρι 10 χλµ.), της Παναγίας το 15Αύγουστο (Πυργί 25 χλµ. και σ’ όλη τη Χίο) στο Πυργί γίνεται πανηγύρι και την εποµένη της Παναγίας, τα Εννιάµερα της Παναγιάς (Πυργί 25 χλµ., Βίκι 44 χλµ., Ποταµιά 77 χλµ., Άγιο Γάλας 66 χλµ.), της Aγίας Bάσας (21 Aυγούστου, Καµπόχωρα 10 χλµ.), του Αγίου Φανουρίου (27 Αυγούστου, Βέσσα 26 χλµ.), του Αγίου Ιωάννου του Αποκεφαλιστή (29 Αυγουστου, Καταρράκτης 15 χλµ., Πατρικά 24 χλµ., Σιδηρούντα 38 χλµ., Άγιος Ιωάννης Αµέρη Καµπόχωρα 10 χλµ.), του Αγίου Συµεών (1 Σεπτεµβρίου, Τρύπες 58 χλµ.), του Αγίου Μάµµα (2 Σεπτεµβρίου, Αφροδίσια 56 χλµ.), της Aγίας Eρµιόνης (4 Σεπτεµβρίου, Αγία Ερµιόνη 10 χλµ.), της Παναγίας ∆έσποινας (8 Σεπτεµβρίου, Καµπιά 50 χλµ., Λεπτόποδα 60 χλµ., Συκιάδα 15 χλµ., Λιθί 31 χλµ., Ελάτα 31 χλµ., Έξω ∆ιδύµα 15 χλµ.), του Σταυρού (14 Σεπτεµβρίου, Βρουλίδια 32 χλµ., Χαλκειός 7 χλµ.), των Ταξιαρχών (8 Νοεµβρίου, Μεστά 35 χλµ.).


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:07

47

2

Γνωρίστε τα σπήλαια της Χίου

ΧΙΟΣ 1

46 3 4 47

n Tο Σπήλαιο των Oλύµπων (4) ή Σπήλαιο της Συκιάς (1) βρίσκεται κοντά στο χωριό των Oλύµπων σε απόσταση 8 χλµ. Πρόκειται για ένα από τα πιο αξιόλογα και όµορφα σπήλαια της Eλλάδας. Aποτελείται από έναν κύριο θάλαµο 30x30 µέτρων περίπου, ο οποίος προεκτείνεται σε ένα επίµηκες τµήµα. Γύρω από το θάλαµο δηµιουργούνται εσοχές δηλ. µικρότεροι θάλαµοι. Tο σπήλαιο εκτείνεται σε βάθος 12,5 µέτρων από το σηµείο της εισόδου του. H οροφή τού κυρίως θαλάµου είναι σχεδόν οριζόντια. O σταλακτιτικός και σταλαγµιτικός διάκοσµος του σπηλαίου είναι εκπληκτικός δηµιουργώντας πολλές φορές εντυπωσιακά συµπλέγµατα. Eντύπωση προκαλούν οι ογκόλιθοι που υπάρχουν στο σπήλαιο που φαίνεται ότι προέρχονται τόσο από την οροφή όσο και από τις πλευρές. n Σπήλαιο Aγίου Γάλακτος (2). Bρίσκεται στο χωριό Άγιο Γάλας στο B.∆. άκρο του νησιού. Πρόκειται για ένα σύµπλεγµα τριών σπηλαίων που βρίσκονται το ένα πάνω από το άλλο. Tο σπήλαιο που βρίσκεται πιο ψηλά είναι το λιγότερο γνωστό και χρησιµοποιήθηκε ως καταφύγιο κατά τους µεσαιωνικούς και νεότερους χρόνους. Στο µεσαίο σπήλαιο, στο στόµιό του, είναι κτισµένη η Παναγία η Aγιογαλούσαινα που έδωσε το όνοµά της και στο χωριό. Tο σταλακτιτικό υγρό που έσταζε στο σπήλαιο και το οποίο λόγω της ασβεστολιθικής του προέλευσης ήταν λευκό και έµοιαζε σαν γάλα. Οι ντόπιοι το θεώρησαν «Άγιο Γάλα». H εκκλησία της Παναγίας στο σπήλαιο είναι του 13ου14ου αιώνα και ανήκει στον τύπο του σταυροειδούς εγγεγραµµένου ναού µε ψηλό τρούλο. Yπάρχει ξυλόγλυπτο τέµπλο του 1721. Ίσως να λειτούργησε και ως µοναστήρι. Στο εσωτερικό του ίδιου σπηλαίου υπάρχει και µία δεύτερη εκκλησία της Aγίας Άννας µε τις παλαιότερες τοιχογραφίες του νησιού (11ος12ος αι.). Tο κατώτερο σπήλαιο έχει αξιοποιηθεί µε τρόπο που να µπορεί να περιηγηθεί ο επισκέπτης. Eίναι ένας ελικοειδής διάδροµος µήκους 120 µέτρων µε σηµαντικό σταλαγµιτικό διάκοσµο. Σε πολλά σηµεία σχηµατίζει ευρύχωρες αίθουσες και θαλάµους. Στα δύο σπήλαια, της Παναγιάς της Aγιογαλούσαινας και το κατώτερο, αυτό που είναι επισκέψιµο, ανασκαφικές έρευνες έφεραν στο φως ευρήµατα που ανήκουν στη Mέση και Nεότερη Nεολιθική εποχή (6000 και 5000 π.X.). Στα ευρήµατα συγκαταλέγονται χρηστικά πήλινα αγγεία, λίθινα και οστέινα εργαλεία, λίθινα ειδώλια.


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:07

48

Γνωρίστε τη Xίο... n ΗΧΗΤΙΚΕΣ ΞΕΝΑΓΗΣΕΙΣ . Mια ευχάριστη έκπληξη σας περιµένει στη Xίο: Eπτά από τα σηµαντικότερα σηµεία ενδιαφέροντος του νησιού παρουσιάζονται στον επισκέπτη µε ένα νέο, φιλικό, οικονοµικό και ευχάριστο τρόπο. Μπορεί καθένας να ξεναγηθεί όλες τις µέρες του χρόνου κι όλες τις ώρες της ηµέρας, σε µια από τις τρεις διαθέσιµες γλώσσες – Eλληνικά, Aγγλικά και Γερµανικά, χρησιµοποιώντας είτε απλές ατοµικές συσκευές, είτε “κατεβάζοντας” τις ξεναγήσεις της Xίου από το ηλεκτρονικό κατάστηµα της Aegean Echo (www.echoguides.gr) σε δική του συσκευή αναπαραγωγής (MP3, MP4, iPod ή κατάλληλο κινητό τηλέφωνο). Παράλληλα µε την επιστηµονική τεκµηρίωση, η καθοδήγηση από ένα εµπεριστατωµένο χάρτη για κάθε σηµείο και η ζωντανή αφήγηση τοπικών θρύλων και παραδόσεων χαρίζουν µία ανεπανάληπτη εµπειρία. n Τόποι ξεναγήσεων Iερά Nέα Mονή Xίου (βλ. σελ. 18) Mεσαιωνικός oικισµός Αναβάτου (βλ. σελ 22) Mεσαιωνικός oικισµός Mεστών (βλ. σελ. 22) Παραδοσιακός oικισµός Bολισσού (σελ. 21) Περιοχή Eµπορειού (βλ. σελ. 17) Kάστρο πόλης Xίου (βλ. σελ. 20) Iστορικό κέντρο της πόλης Xίου (βλ. σελ. 26)

n n n n n n n

Βολισσός

Μεστά Tο Κάστρο

Ιστορικό κέντρο της πόλης Χίου

Νέα Μονή Εµπορειός

Ανάβατος

Acoustic Guide: Ακουστική ξενάγηση

n Τύ π ο ι ξ ε ν α γ ή σ ε ω ν Handy GuideΤΜ: Πολυµεσική ξενάγηση µε ήχο και εικόνα

n ∆ιάρκεια ξεναγήσεων: από 60-90’ λεπτά n ∆ιαθέσιµες Γλώσσες: Ελληνικά, Αγγλικά, Γερµανικά n ∆ιαθεσιµότητα υπηρεσίας: 12 µήνες n Πληροφορίες για τη διάθεση των ατοµικών συσκευών ξενάγησης παρέχονται από τα γραφεία της εταιρείας (Kόκκαλη 6, στο λιµάνι της πόλης, τηλ. 22710 21410, κιν.: 694 862 3132) www.aegean-echo.gr και από τα Γραφεία Tουρισµού ∆ήµου Xίου και ∆ήµου Aγίου Mηνά.


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:12

49

µε διάφορους τρόπους n ΟΙΚΟΤΟΥΡΙΣΜΟΣ . H συµµετοχή στις αγροτικές δραστηριότητες ενός τόπου είναι ένας από τους πιο ενδιαφέροντες τρόπους για να γνωρίσει κανείς τον τόπο που επισκέπτεται. Kαι φυσικά στη Xίο πρώτη θέση έχει η µαστίχα. n Tα Mεστά είναι και η έδρα του µοναδικού γραφείου οικοτουρισµού στο νησί. Το γραφείο διοργανώνει βιωµατικές δραστηριότητες αγροτουρισµού µε πιο χαρακτηριστική την περιήγηση σε χωράφια µε µαστιχόδεντρα, όπου νέοι γεωργοί αναλαµβάνουν να σας δείξουν τη διαδικασία παραγωγής της µαστίχας και σας δίνουν τα εργαλεία για να πάρετε και εσείς µέρος.Yπάρχουν όµως και σε πολλά χωριά της Xίου φιλόξενα παραδοσιακά καταλύµατα (βλ. σελ. 62-63) όπου καθηµερινά υπάρχει η δυνατότητα συναναστροφής µε τους αγρότες οικοδεσπότες και τις εργασίες τους. n Στον Kάµπο της Χίου µπορείτε να βιώσετε εκτός από την εµπειρία της διανυχτέρευσης σε παλιά αρχοντικά µέσα στα περιβόλια των εσπεριδοειδών, τις καθηµερινές εργασίες του κτήµατος. Επίσης µπορείτε να επισκεφτείτε τοπικές ποτοποιίες. Στα Καρδάµυλα και τα Αυγώνυµα οι οικοδεσπότες σας θα σας οδηγήσουν σε διαδροµές φυσικού κάλους. Στη Βολισσό σας δίνεται η δυνατότητα να γνωρίσετε παλιά επαγγέλµατα που χάνονται όπως αυτά του σαγµατοποιού (σαµαρά), του πεταλωτή και του κηροπλάστη. Στα Κουρούνια µπορείτε να επισκεφτείτε τα αµπέλια και την οινοποιητική µονάδα. Στα Αρµόλια µπορείτε να παρακολουθήσετε τους κεραµίστες “επί τω έργω”. Ακόµα εργαστήρια κεραµικής µπορείτε να βρείτε και στα Μεστά της Χίου όπου µάλιστα παραδίδονται και µαθήµατα. Επίσης υπάρχουν εργαστήρια χαρακτικής, υφαντικής και γλυπτικής.

48 49

n Πληροφορίες: Masticulture - δραστηριότητες οικοτουρισµού

Μεστά, 82102, Χίος, Τηλ.: 22710 76084, Κιν.: 6976 113007 www.masticulture.com


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:12

50

Οινού

Γνωρίστε... τις Οινούσσες

σσες

Ψαρά Χίος

ΝΟΜΟΣ ΧΙΟΥ

n Οινούσσες. Με χίλιους περίπου κατοίκους, οι Οινούσσες είναι συγκρότηµα επτά µικρών νησιών BA της Xίου. Kατοικείται το µεγαλύτερο από αυτά (Oινούσσαι ή Αιγνούσα). Kατά την αρχαιότητα ήταν ακατοίκητα, σύµφωνα µε τον Hρόδοτο, ενώ κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέµου χρησιµοποιήθηκαν ως ορµητήριο του Aθηναϊκού στόλου. Tο νησί φαίνεται ότι κατοικήθηκε κατά τους νεότερους χρόνους (17ος αιώνας) από βοσκούς που ήλθαν από την Πελοπόννησο αλλά κυρίως από Xιώτες Kαρδαµυλίτες. Το πλήθος εφοπλιστικών οικογενειών που κατάγονται από εκεί έχουν δώσει παγκόσµια φήµη στις Οινούσσες. Eίναι ένα ζωντανό νησί, κυρίως κατά τους καλοκαιρινούς µήνες, όπου µαζεύονται Αιγνουσιώτες από διάφορα µέρη, για παραθερισµό. H αρχιτεκτονική των σπιτιών είναι απλή αλλά αρχοντική και διαθέτει άφθονες παραλίες για κολύµπι. Mην ξεχάσετε να επισκεφτείτε το θαυµάσιο Nαυτικό Mουσείο ένα αληθινό κόσµηµα του νησιού µε σπάνια εκθέµατα, σηµαντικούς πίνακες και περίτεχνα µοντέλα πλοίων (βλ. σελ. 25) και τη Μονή Ευαγγελισµού µε εξαίρετες αγιογραφίες του Φώτη Kόντογλου. Στις Οινούσσες άφθονες παραλίες, όπως το Mπιλάλι, το Φασόλι, του Aπηγάνου, η Φώκια και άλλες προσφέρονται για µπάνιο και καλοκαιρινή χαλάρωση. Στις Oινούσσες λειτουργεί Σχολή Πλοιάρχων Eµπορικού Nαυτικού, υπάρχει Καλλιµάρµαρο Στάδιο και Πνευµατικό Kέντρο. Πραγµατικά αξιόλογες πολιτιστικές εκδηλώσεις γίνονται στο νησί κυρίως κατά τους καλοκαιρινούς µήνες.

Η γοργόνα, έργο της γλύπτριας Μαίρης Παπακωνσταντίνου

Πατερόνησο Η Μονή του Ευαγγελισµού


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:12

51

Ταξιδέψτε... στα Ψαρά 50 3 4 51

n Tα Ψαρά είναι ένα µικρό νησάκι B∆ της Xίου, µε 420 κατοίκους περίπου. Στη θέση Aρχοντίκι, δυτικά του νησιού, αρχαιολογικές έρευνες έφεραν στο φως Mυκηναϊκούς τάφους, των οποίων τα πολύτιµα ευρήµατα βρίσκονται στο Aρχαιολογικό Mουσείο Xίου (βλ. σελ. 24) n Πριν το 1821 οι Ψαριανοί, µε την πρόφαση της άµυνας εναντίον των πειρατών, εκµεταλλευόµενοι τις Συνθήκες της εποχής, είχαν αναπτύξει µεγάλο εµπορικό στόλο που στη συνέχεια µετέτρεψαν σε πολεµικό, βοηθώντας αποφασιστικά την επανάσταση. Παράδειγµα της εποχής ο Ψαριανός Iωάννης Bαρβάκης, ο µεγάλος εθνικός ευεργέτης. H συµµετοχή των Ψαριανών αγωνιστών στους απελευθερωτικούς αγώνες, και η καταστροφή που υπέστη το νησί από τους Tούρκους, ως αντίποινα της πυρπόλησης της τουρκικής ναυαρχίδας στη Xίο, από τον Ψαριανό Κωνσταντίνο Kανάρη, το 1824, έκαναν τα Ψαρά γνωστά σ’ όλη την Eλλάδα. Aνάµεσα στους «µπουρλοτέρηδες» αναφέρουµε το Nικόλαο Aποστόλη, τον Kωνσταντίνο Nικόδηµο, το ∆ηµήτρη Παπανικολή και, φυσικά, τον Kωνσταντίνο Kανάρη που διετέλεσε αντιβασιλιάς (1863) και πρωθυπουργός (1877) της Eλλάδας. Aγάλµατα των ηρώων κοσµούν την «πόλη» των Ψαρών και ψαριανή σηµαία του αγώνα κυµατίζει µέχρι σήµερα στο νησί. n Tο λιµάνι των Ψαρών, όπου και ο µοναδικός οικισµός του νησιού, είναι κοντά στην χερσόνησο του Παλαιοκάστρου, τη γνωστή για την αυτοθυσία των υπερασπιστών της «Mαύρη Pάχη». Mη φύγετε από το νησί αν δεν ανεβείτε εκεί. Kαι φυσικά µην παραλείψετε να προσκυνήσετε στον Άγιο Nικόλα (18ος αιώνας), εκεί που προσκύνησε και ορκίστηκε ο Kανάρης πριν ξεκινήσει το µεγάλο κατόρθωµα. Στα βόρεια του νησιού υπάρχει το µοναστήρι της Kοίµησης της Θεοτόκου µε Αγιορείτικες αρχιτεκτονικές επιρροές. Aν τύχετε εκεί την 1η Aυγούστου, ευκαιρία να κάνετε ένα βραδινό περίπατο από το λιµάνι στο µοναστήρι (10 χλµ.) όπως ορίζει το έθιµο των Ψαρών, µεταφέροντας την εικόνα του Σωτήρα στη «Mητρόπολη» του νησιού, το ναό της Mεταµόρφωσης. n Tα Ψαρά είναι ιδανικός τόπος παραθερισµού για όσους αγαπούν την ηρεµία και τη γαλήνη. Oι µοναχικές αλλά υπέροχες παραλίες τους, όπως η βοσαλωτή παραλία του Φτελιού, η αµµουδερή του Kατσούνη, η µεγάλη παραλία της Λάκκας, η παραλία Λαζαρέτα, οι βοτσαλωτές παραλίες του Kάτω Γιαλού και της Λήµνου θα σας µείνουν αξέχαστες. Aπό τα αξιοσηµείωτα του νησιού η µη ύπαρξη φιδιών που οφείλεται στο χώµα. n H Mνήµη του Oλοκαυτώµατος των Ψαρών (το 1824) που τιµάται την τελευταία Kυριακή του Iουνίου γίνεται αφορµή για εορταστικές και πολιτιστικές εκδηλώσεις.

Η “Μαύρη Ράχη”

Ο ιστορικός Ναός του Αγίου Νικολάου

Η παραλία της Αγίας Κυριακής


TOY OD 080409:TOY OD

14/4/09

09:18

52

H Xιώτικη φυσιογνωµία µέσα από βιβλία Από τις Εκδόσεις «άλφα πι» βιβλία για τη Χίο ή βιβλία που έγραψαν Χιώτες. Και στις δύο περιπτώσεις ο χιώτικος ψυχισµός, η παρουσία της Χίου και των ανθρώπων της φανερώνονται µε τον καλύτερο τρόπο. Βιβλία που αξίζει να διαβάσετε, να τα πάρετε µαζί σας φεύγοντας από τη Χίο ή να τα χαρίσετε. Οι επιλογές είναι πολλές... n ΟΜΗΡΟΣ ΧΙΟΣ ΑΟΙ∆ΟΣ

Αθηνάς Κ. Ζαχαρού-Λουτράρη ΕΠΑΙΝΟΣ ΑΚΑ∆ΗΜΙΑΣ ΑΘΗΝΩΝ

Xωρία έγκυρων αρχαίων συγγραφέων, βίοι οµηρικοί, οι Oµηρίδες, ραψωδοί, επιγραφικές µαρτυρίες και αποδείξεις απόδοσης λατρείας στον Όµηρο δικαιώνουν τον τίτλο του τόπου ως «Xίος, το νησί του Oµήρου».

ISBN: 960-8262-62-3, 17 x 24 cm, σελ. 400 Τιµή: ∆ΕΜΕΝΟ € 45, 00, Α∆ΕΤΟ: € 35,00

n XIΑΚΑ ΣΚΩΠΤΙΚΑ

ΑΝΕΚ∆ΟΤΑ ΚΑΙ ΠΑΡΑ∆ΟΣΕΙΣ Στυλιανού Γ. Βίου

Πλήθος χιακών ανεκδότων και παραδόσεων, ένας θησαυρός του χιώτικου ψυχισµού, περιέχονται στο βιβλίο αυτό που κυκλοφόρησε µε εισαγωγή τού καθηγητή κ. Στερ. Φασουλάκη. ISBN: 978-960-8262-80-5 17 x 24 cm, σελ. 144, Τιµή: € 12,00

n ΤΟ ΓΕΝΟΣ ΤΩΝ ΠΕΤΡΟΚΟΚΚΙΝΩΝ Περίοδος της Οδησσού, 19ος-αρχές 20ού αι. Λίλιας Μπελοούσοβα

Η ιστορία του γένους των Πετροκοκκίνων, η ακµή και η παρακµή της µεγάλης αρχοντικής οικογένειας της Χίου, που διέπρεψε στην Οδησσό, µε καταλυτικό ρόλο στην οικονοµία και στην κοινωνία του τόπου αυτού.

ISBN: 978-960-8262-93-5, 17 x 24 cm, σελ. 400, Τιµή: € 40,00

n ΜΑΘΑΙΝΩ ΤΟΝ ΤΟΠΟ ΜΟΥ Αριστείδη Κελεπερτζή Πέρα από το πλήθος των πληροφοριών που προσφέρει, το ότι γράφτηκε για παιδιά (διδάσκεται στην Γ΄ και ∆’ τάξη των δηµοτικών σχολείων Χίου στο µάθηµα της ”Πατριδογνωσίας“), το καθιστά απλό και κατανοητό. Επιπλέον τα παραθέµατα που ακολουθούν, σχεδόν κάθε κεφάλαιο, είναι ένας θησαυρός γνώσεων και πληροφοριών που κεντρίζει το ενδιαφέρον κάθε αναγνώστη.

ISBN: 978-960-8262-84-3 17 x 24 cm, σελ. 176, Τιµή: € 20.00

n ΤΑ ΣΥΜΒΑΝΤΑ ΣΤΗ ΧΙΟ ΤΟ 1822 ΑΠΟ ΤΟ ΧΕΡΙ ΤΟΥ ΒΑΧΙΤ ΠΑΣΑ Nίκου Mίτση

Ως υπεύθυνος, ο Βαχίτ Πασάς, για τις Σφαγές της Χίου το 1822, τότε διοικητής του νησιού, ιστορεί τα συµβάντα στα αποµνηµονεύµατά του. Το κείµενό του µεταφράστηκε από τα οθωµανικά το 1861, και µετάφερεται εδώ στη Νεοελληνική. Με κατατοπιστική εισαγωγή και πολλές επεξηγηµατικές σηµειώσεις. ISBN: 978-960-8262-92-8 17 x 24 cm, σελ. 104, Τιµή: € 20.00

n ME KAIPON KPINEI O ΘEOΣ και άλλα 22 παραµύθια «TΩN EK TOY XIAKOY ΛAOY»

Κωνσταντίνου Κανελλάκη

O K. Kανελλάκης, αυτοδίδακτος λαογράφος και ιστορικός, συγκέντρωσε 22 παραµύθια από χωριά της Χίου, που µαγεύουν µε την ευρηµατικότητα των ιστοριών τους και µε τις αναπάντεχες ιστορίες που βιώνουν οι ήρωές τους. ISBN: 960-8262-18-6, 17 x 21 cm σελ.197, Τιµή: ∆ΕΜΕΝΟ € 20,00

n ΤΑ ΠΑΡΑΜΥΘΙΑ ΤΗΣ ΤΙΝΑΣ Τίνα Παπαδοπούλου

Επτά εικονογραφηµένα παραµύθια για µεγάλους, µε φιλοσοφικές αναζητήσεις γεµάτα ευαισθησία και τρυφερότητα.

ISBN: 960-8262-54-2, 21 x 20 cm σελ.:108, Τιµή: ∆ΕΜΕΝΟ €20, 00

n BILLY THE GREEK ΚΑΙ ΑΛΛΕΣ ΝΑΥΤΙΚΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ Γιώργη Μ. Φράγκου Περιέχει δεκαεννέα ιστορίες-ηθογραφήµατα που τα διακρίνει η αγάπη που πηγάζει από την κατανόηση και τη γνώση του συγγραφέα για τους ναυτικούς και τη ζωή τους.

ISBN: 978-960-8262-78-2, 14 x 21 cm, σελ: 192 Τιµή: € 10,00

n ΑΝΟΙΚΤΕΣ ΘΑΛΑΣΣΕΣ Γεώργη ∆ιλµπόη

Επτά διηγήµατα, µε ήρωες πραγµατικούς, των οποίων τις ιστορίες και τις περιπέτειες παρουσιάζει ο συγγραφέας, µε διάθεση πότε χιουµοριστική, πότε φιλοσοφική και πότε ηρωική, αλλά πάντοτε µε θαυµασµό για τον άνθρωπο.

ISBN: 978-960-8262-98-0 14 x 21 cm, σελ. 160, Τιµή: € 10,00


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:12

53

«Άτακτα» µε ενδιαφέρον! 52 53

n Πάνω από το Bροντάδο και πριν από τη Mονή του Mερσινιδίου βρίσκεται ο τάφος του Ψυχάρη, του µεγάλου δασκάλου και δηµοτικιστή. Aπό τη στιγµή που θα αρχίσει κανείς να κατεβαίνει τα λιθόστρωτα σκαλιά µε τα δέντρα δεξιά και αριστερά αισθάνεται αυτό που ο Ψυχάρης γράφει πάνω στο µνήµα του. «…πείτε πως γύρισα τον κόσµο πέρα-πέρα… και πως ήρθα να ζεσταθώ, πως ήρθα να ξαποστάσω στου ήλιου µας το φως, στην καλοσύνη της Πατρίδας». Ό,τι ώρα κι αν πάτε είναι όµορφα.

n Ένας περίπατος σε όποιον από τους δύο λιµενοβραχίονες κι αν διαλέξετε -φαναράκια τούς λέµε οι ντόπιοι- αξίζει τον κόπο. H πόλη φαίνεται αλλιώτικη, ξεκάθαρη το πρωί, γοητευτική και µυστηριώδης το βράδυ. Kι αν αντέχετε τον ποδαρόδροµο, τότε, τολµήστε τη διαδροµή από το ένα φαναράκι στο άλλο. Περίπου µία ώρα είναι η απόσταση και τελικά σας αποζηµιώνει! n Mια βόλτα στον ∆ηµοτικό Kήπο έχει µεγάλο ενδιαφέρον! ∆ροσιά, χώροι για να ξαποστάσει κανείς και να απολαύσει τον καφέ του, µεγάλη παιδική χαρά, όλα είναι σαν ένα γοητευτικό διάλειµµα µέσα από την κίνηση και τη φασαρία που υπάρχει τριγύρω. Eκεί θα δείτε και προτοµές των Xίων πνευµατικών ανθρώπων: του Ψυχάρη, του Σουρή, του Pοΐδη, του Bερίτη, του Aγγουλέ, του Συκουτρή, του Θεοτοκά κ.ά., και στο κέντρο το άγαλµα του πυρπολητή Kανάρη που φιλοτέχνησε ο Tόµπρος, που δείχνει τον ήρωα τη στιγµή που «φαίνεται να έχει ξεπεράσει όλους τους ενδοιασµούς και τους φόβους και να αγγίζει το θάνατο, να αγγίζει την αθανασία γι’ αυτό είναι πια τόσο σίγουρος»! Γ.∆.

n Mην αµελήσετε έναν περίπατο στους Kαµπούσικους δρόµους. θα περπατήσετε ανάµεσα σε ψηλούς τοίχους που κτίστηκαν για να προστατευθούν τα δέντρα των περιβολιών από τη σκόνη του δρόµου και θα συναντήσετε πολλά αρχοντικά που πράγµατι είναι εντυπωσιακά. Kι αν είναι άνοιξη, η µυρωδιά από τα εσπεριδοειδή θα σας µείνει αξέχαστη...! n Στο δυτικό άκρο της πόλης, στην περιοχή του Aγίου Mατθαίου στον Kοφινά, ο δρόµος συνεχίζει χωµάτινος και σε οδηγεί στο «Λωβοκοµείο» Xίου που, µισογκρεµισµένο σήµερα, έπαιξε κάποτε µεγάλο ρόλο στην ιατρική ιστορία όχι µόνο του νησιού αλλά και της ευρύτερης περιοχής. Tο Λωβοκοµείο εντυπωσιακό αρχιτεκτονικά φιλοξενούσε και φρόντιζε τους λεπρούς. Είχε κτιστεί στα τέλη του 15ου αιώνα και είχε επισκευασθεί και προεκταθεί πάντα µε προσφορές πλούσιων Xίων του Λονδίνου. Στο βάθος ο ναός του Aγίου Λαζάρου που οδηγείσαι εκεί από τα αποµεινάρια µιας λιθόστρωτης αλέας. Tελευταία, η Οµάδα Πρωτοβουλίας για τη διάσωση του Λωβοκοµείου αγωνίζεται για την αποκατάστασή του. Ένας περίπατος εκεί είναι µια εµπειρία συγκλονιστική. Λειτούργησε µέχρι το 1959. n Oι Bαβύλοι είναι ένα Καµποχώρι. Στην άκρη του χωριού υπάρχει το µικρό ξωκλήσι της Yπαπαντής που αξίζει να το επισκεφτείτε για να δείτε την πρωτότυπη εικονογράφησή του από την G. M. Freizer. Άγγελοι µε φορεσιές χιώτικες δοξάζουν τον Ύψιστο κρατώντας όργανα παραδοσιακά ανάµεσα σε σχίνους, λαλάδες και φυτά που συναντάµε στη Xιώτικη ύπαιθρο.

Προτείνουµε


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:12

54


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:12

55

Στον Καρφά

www.goldensand.gr Το ξενοδοχείο GOLDEN SAND είναι ένα πολυτελές Α’ κατηγορίας ξενοδοχείο στην αµµουδερή παραλία του Καρφά, 7 χλµ. από το κέντρο της πόλης της Χίου. Το ξενοδοχείο από τη λειτουργία του δηµιούργησε νέα πρότυπα πολυτέλειας, άνεσης και εξυπηρέτησης στον ξενοδοχειακό τοµέα της Χίου και παραµένει πρωτοπόρο µέχρι σήµερα.

ΞΕΝΟ∆ΟΧΕΙΑ ΞΕΝΟ∆ΟΧΕΙΑ

Kαρφάς, Xίος T: 22710 32080, F: 22710 31700 e-mail: info@goldensand.gr

Λ. Eνώσεως, Xίος T: 22710 44740, F: 22710 44052 e-mail:info@greciancastle.gr

www.greciancastle.gr

Οι επιχειρήσεις Φεγγουδάκη δηµιούργησαν ένα νέο, σύγχρονο και άνετο ξενοδοχείο µε τη ζεστή Χιώτικη φιλοξενία. Το συγκρότηµα αυτό, πραγµατικό στολίδι για τη Χίο, προσφέρει στους θαµώνες του µια µοναδική ατµόσφαιρα σε ένα συναρπαστικό περιβάλλον.

Στην πόλη της Χίου

Kαρφάς, Xίος T: 22710 33354-8, F: 22710 31004 e-mail: info@seaviewresorts-chios.gr

Στον Καρφά

www.seaviewresorts-chios.gr To SeaView Resorts βρίσκεται στη νότια πλευρά της παραλίας του Καρφά και έχει πανοραµική θέα προς το Αιγαίο. Για να κάνουν τις διακοπές σας όσο πιο ευχάριστες γίνεται, τα διαµερίσµατα Sea View Resorts σας παρέχουν εγκαταστάσεις µε κάθε δυνατή πολυτέλεια και άνεση.

Στο Βροντάδο

∆ασκαλόπετρα, Bροντάδος, Xίος T: 22710 94300 - 302, F: 22710 94303 E-mail: kyveli@fegoudakis.com

www.fegoudakis.com

46 54 47 55 Kαρφάς, Xίος T: 22710 32420 - 21 F: 22710 32343


ΞΕΝΟ∆ΟΧΕΙΑ

TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:12

56


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:12

57

ΞΕΝΟ∆ΟΧΕΙΑ 56 57


ΕΝΟΙΚΙΑΖΟΜΕΝΑ

TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:12

58

ΧΙΟΣ ΠΟΛΗ

Αλέρτας Παναγιώτης (Αλέξιος) 22710211136, 693690327 Βέργος Γεώργιος 2271027426, 6948687664 Γιαννιώδη Άννα Μαρία 2271041186, 2271023847 6936656797 Καρουσάκης Βασίλης 2271021507, 6932557223 Κωβαίου Γεωργία 2271027003, 6948752967 Mελέκου Mαρία-Iουλία 2271043314, 2271081104 6944152452 Μιµίδη ∆έσποινα-Στέλλα 6937043436, 2271041815 Πλύτα Αρτεµις 2271025011, 6977600237 Rodger Donald Andrew 2271027295, 2271020198, 69728330841 Στουπάς Αλέξανδρος 2271026054, 6972383223 Ψώρα Αµαλία 2271025113, 2271021943, 6977925718 Ψώρας Γεώργιος (Πελλιναίον) 2271041316, 2271028030 6978775995 KΟΝΤΑΡΙ

Γιαννώδη Άννα (Αύρα) Τουρνής Γιάννης

KAMΠΟΣ

2271023847, 2271041186 6936656797 2271041450

Αναστασάκης Νίκος 2271032539, 2271043067, 6973492357 ∆ηµητριάδη Καίτη 2271031317, 6976861558 Σίµος Παναγιώτης 2271031653, 2271031641, 6944194378 Studios Μανωλάκη Ελευθερία 2271031612, 6945858417 Kιτριλάκης (Μαυροκορδάτικο) 2271032900-1, 6944788508 ΘΥΜΙΑΝΑ

Κλειδάς Λ.

2271032351, 2271032558, 6934108290

ΦΡΑΓΚΟΒΟΥΝΙ

Βουλάµανδης Μιχάλης 2271031733, 6944764654 Κούνη Φανή 2271031081, 6976361108 Τόπακα Ιφιγένεια 2271029979, 2271041412, 6932958950 ΚΑΡΦΑΣ

Απέσσου Γεωργία 2271044578, 6932756670, 2271042263 Γκαβάκος Νικόλαος 2271033037 Γκαραγκάνη Αικατερίνη 2271032955, 2107753511, 6973843986 Γούτης Ιωάννης 2271032096, 2271031655, 2271032447, 6936183131 Γιαµπιιλή Φουντούλη 2271031360 Ζαχαριάδης Γεώργιος 2271031654 Καρατζάς Νίκος 2271031221, 6944294177 Κερκετζές Στέλιος 2271044758, 6932756670 Κιτριλάκης ∆ηµήτρης 2271033315, 6944788508 Κοτατής Νικόλαος 2271031125, 6977946804 Κώστογλου Κωνσταντίνος 2271032522, 6976847234 Μάσσα Μαργαράκη 2271041571, 2271032393 Μαµµούς Άννα 2271092053, 2271033016, 6973743946 Μαµουνή Μαρία 2271031635, 2271025221, 6948067124 Μήτση-Κούδη Γ. 2271092527, 6945943813 Μορόµαλος Γεώργιος 2271033014-5, 2271040110, 6972884691 Μουντέ Α. 2271032576, 2271092634 Μουτάφης ∆ηµήτριος 2271032904

Μπενοβίας Γιώργος 2271031457, 2271032366, 6947707722 Μπενοβία Κυριακή 2271031547, 6947707722 Μπουµπάρη Αρχοντία 2271024180, 2271032129, 6977730019 Μυτιληναίου Σεβαστή 2271024811, 6972478307 Παρλαµάς Φώτιος2271032388, 2271032460, 6932826768 Ρες Μιχαήλ 2271032561, 2271032303 Σιδεράτος Ιωάννης 2271031493, 6977437844 Στρογγυλός Σταµάτης 2271032608, 2271029922 Τραυλός Αντώνης 2271021342, 2271041780 Τραυλός Κων/νος 2271032938 Τραυλού Μαρία 2271032942, 2271032148 Τσαγκάτος Παναγιώτης 2271031736, 2271029992, 6947028033 ΑΓΙΑ ΕΡΜΙΟΝΗ

∆άγκινη Βασιλεία 2271032180, 2271028442 ∆όλωµας Ευάγγελος 2271029947, 2271032600 Ζευγιός Νικόλαος 2271032232 Ζευγιού Αργυρώ 2271031611, 2271031013, 6946993060 Καρανικόλα Κυριακή 2271032366, 6947151653 Λινάκης Κ. 2271022979, 2271031718, 6937772318 Μελισσόπουλος Βασίλης 2271032221 Μονογιούδη Ειρήνη 2271032444, 2271031893, 6942482500 Οργέτας Αντώνης 2271032214, 2271029949, 2271033031 Σιταρένιου Χρυσάνθη 2271032133, 2271029718, 6974302368 Σµυρνιούδης Hλίας 2271023781, 2271031658, 6972814441 ΜΕΓΑΣ ΛΙΜΝΙΩΝΑΣ

Αλοιµόνου Ανθίππη 2271032661, 2271031475, 6945014277 Βαγιάνου Σεβαστή 2271025917, 2271033339, 6938830331 Βλάχου Πόπη 2271032253, 2271032225, 6946630798 Γιαννιώδης Ιωάννης 6937386504 Kλούβας Mατθαίος 2271032445, 6945800285 Kυδωνάκη Mαρία 2271031932, 2271032406 Κυτροµιλίδη Ερµιόνη 6945907576 Κυτροµιλίδη Ποθητή 2271031762, 2271022438 6932995538 Μανδάλα Άννα 2271031532, 6947377603 Μάσχα-Ζουέκη Μαργαρίτα 2271031783, 2271031187 Μελέκου Αφροδίτη 2271028887, 2271032770, 6932756640 Mισκής Kώστας 2271031998, 2271044675, 6972196324 Μίτση-Ζερβούδη Αικατερίνη 2271024677, 6977982435 Παντελάρα Eυανθία 2271031915, 6945151523 Σάτρας Σταµάτης 2271032527, 2271032880, 6945028317 Στρουµπή Μαριάνθη 2271032032, 6938943264 Φραγκάκη-Σάτρα Μ. 2271032527, 2271032880, 6945028317 Φρατζέσκος ∆ηµήτριος 2271032406 ΑΓΙΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ

Χιοτέλ Τουριστική Α.Ε.

2271052360-2,2271029444, 69445269888

ΑΓΙΑ ΦΩΤΕΙΝΗ

Ανδρεάδης Ιωάννης

2271022965


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:12

ΑΓΙΟΣ ΑΙΜΙΛΙΑΝΟΣ

Πιπππή Αρτεµισία 2271020520, 2271052270, 6945126577 Χιοτέλ Τουριστική Α.Ε. (Κολοκυθιάς Μ.) 2271052360 , 2271021777 ΚΑΤΑΡΡΑΚΤΗΣ

Ξενάκης Νίκος

2271062095-6, 6942468082

ΛΙΛΙΚΑΣ

Μπιλιράκη

2271071941, 2271021869

ΚΩΜΗ

Λεράκη Σεβαστή 2271071131, 2271070006, 6973360169 Φακίρη Πετρούλα 2271070237, 227102354, 6977921705 Σεράφη-∆ηµητράκη Καλλιόπη2271071226, 2271028942 22710 71775, 6956302888 ΚΑΛΑΜΩΤΗ

Μονίαρος Ιωάννης, 2271071486, 2271070042, 6945145352 ΕΜΠΟΡΙΟΣ

Μαµουνή Μαρία Σιδεράκη Μαρία

2271031635, 2271025221, 6948067124 2271071810

Βάλλα Ρίτα

2271072112, 2271072479, 6947005351

ΠΥΡΓΙ

ΚΑΡΙΝΤΑ

Πάτρας Χαράλ.

2271026846, 2271027319, 6945408464 ΟΛΥΜΠΟΙ

Γκανέλη Πηνελόπη Πατεριµού Χρυσάνθη

ΜΕΣΤΑ

2271076020 2271076196, 6977746668

Kαράµπελα ∆έσποινα2271076065, 2271022068, 6977353451 Μαρουκάκης ∆ηµήτρης

2271028626, 2271024951, 2271028995, 6938639537 Mενή Μαρία 2271028720, 6944163425, 6947347163 Μεργέ Όλγα 2271076220, 2271076250, 2271081368 Μουστρίδης Θεοδόσιος 2271076424, 6972473406 Πιπίδης ∆ηµήτριος 2271076029 Φλωράδη Άννα 2271028891, 2271076455, 6972490707 Φύλλα Αγαθή 2271076013 ΛΙΜΕΝΑΣ ΜΕΣΤΩΝ

Ζερβούδη Ειρήνη Kαρακωσταντή Αλίκη Φράγκος Θεοδόσιος Μυωτέρη Λεµονιά Φωτεινού Μαριά

ΑΡΜΟΛΙΑ

2271076407, 6936566110 2271076547 2271076401, 6946803008 2271072774, 6976032661 2271020521, 6973052680

ΛΙΘΙ ΠΑΡΑΛΙΑ

Κουλουµάς ∆ιαµαντής

2271073469, 6937107409

ΒΡΟΝΤΑ∆ΟΣ

Γάφος Παντελής 2271093571, 2271023024, 6977452931 Γιανούλος ∆ηµ. 2271093656, 2271093912, 6932473564 Καλαµάρη Ειρ. 2271024021-22554, 2271092721, 6973008496 Φαφαλιός Γεώργιος 2271093757, 6944808340 Χάνδρα Θεοδοσία 2271093915, 2271093395, 6972725289 Χελιώτη Ζηνοβία 2271093517 Χελιώτη Ιουλιέτα 2271093517 ΑΥΓΩΝΥΜΑ

Γιαµάς Αργύριος 6977644099 ∆έλιος Παναγιώτης 2271042175, 2271029205, 6974880816 Μισετζής Γιώργος 2271042702, 2271020513, 6974175471 Χιωτάκη Μαρία 2271043863, 2271032601, 6976465438 ΑΝΑΒΑΤΟΣ

Πισσία Μαρία

ΕΝΟΙΚΙΑΖΟΜΕΝΑ

Βασιλικός Σταύρος 2271051717, 6972711901 Γιακούµας Γ&Ν 2271031413, 2271031107, 2271051718, 6973082166 Ζώη Μαρία 6944969136, 2271051126, 2271031450 Ζώης Ιωάννης 2271052153, 6944770908 Κουτσουράδης Παντελής 2271051057, 6972177942 Μονογιούδη Ειρήνη 2271051135, 2271031542, 6942482500 Πελαντής ∆. 2271052153, 2271032567 Φουκαλά Αθηνά 2271052320 Φράγκου Ειρήνη 2271052166

59

2271025323, 2271021027, 6972671750

Καλαγκιά Ευτυχία Κούνουπας Ιωάννης

ΛΑΓΚΑ∆Α

2271074690 2271074238, 2271074239,

ΚΑΡ∆ΑΜΥΛΑ

Παγώνης Ν. & Ε. 2271023361, 2272022992, 6976043174 Πονηρού Μαρία 2272022309, 6939759481 Σαρρής Γεώργιος 2272022754, 6946374066 Φατσή Κούλα 2272022613, 6973614560 Ψωµαδάκης ∆ηµ. 2272022933, 2272022823, 6945319737 ΒΟΛΙΣΣΟΣ

Ζαρταλούδης Σωτήριος 2274021528 Ζορµπάς Ιωάννης 2274021436 Καπίρη Σεβασµία 2274021863, 2274021463, 6937242768 Όµηρος Travel 2274021421, 2274021413 Πέτρινα Ε.Π.Ε. 2274021128, 6976561270 Τσακίρη Στέλλα 2274021143, 2274021421 Τσούλου Μαρία 2271021670, 2274021884, 6937203282 Φωκίου Αλίκη 2274021130, 6977713504 Φωτεινός Ακίνδυνος 227402100, 2274020604, 6939307510 ΜΑΝΑΓΡΟΣ

Αλβέρτου Μαρία 2274021335, 2109656667, 6977839801 ΑΓΙΑΣΜΑΤΑ

Ρυµική Καλλιόπη Φασόλα ∆ήµητρα

ΛΗΜΝΟΣ

2274021065, 2274021894, 2274020103, 6945437999 2274044380, 6977079199

Ζορµπάς Γιάννης 2274021436, 6936775999 Φραγκάκη Ευαγ. 2274021492, 2274074619, 6972612767 ΓΙΟΣΩΝΑΣ

Ζαννίκου Βικτωρία

2272022765, 2272093448

www.chiostrip.com

56 58 57 59


ΕΝΟΙΚΙΑΖΟΜΕΝΑ

TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:12

60


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:12

61

ΕΝΟΙΚΙΑΖΟΜΕΝΑ ΞΕΝΟ∆ΟΧΕΙΑ 46 60 47 61


ΕΝΟΙΚΙΑΖΟΜΕΝΑ

TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:13

62


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:13

63

ΕΝΟΙΚΙΑΖΟΜΕΝΑ 62 63


ΕΝΟΙΚΙΑΖΟΜΕΝΑ ΕΝΟΙΚΙΑΖΟΜΕΝΑ

TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:13

64


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:17

65

ΤΟΥΡΙΣΤΙΚA ΓΡΑΦΕΙA 64 65


ΤΟΥΡΙΣΤΙΚA ΓΡΑΦΕΙA - ΕΝΟΙΚΙΑΖΟΜΕΝΑ

TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:17

66


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:54

67

ΤΟΥΡΙΣΤΙΚA ΓΡΑΦΕΙA 66 67


ΤΟΠΙΚΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ

TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:17

68


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:17

69

ΤΟΠΙΚΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ ΞΕΝΟ∆ΟΧΕΙΑ 46 68 47 69


ΤΟΥΡΙΣΤΙΚA ΓΡΑΦΕΙA - ΤΟΠΙΚΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ - ΟΦΑΓΗΤΟ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΑ ΠΡΑΚΤΟΡΕΙΑΕ ΠΡΟΪΟΝΤΑ ΝΤΟΠΙΚΑ ΟΙΚΙΑΖ ΜΕΝΑ

TOY OD 080409:TOY OD 13/4/09 14:17 70


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:17

71

ΤΟΠΙΚΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ 70 71


ΦΑΓΗΤΟ

TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:17

72


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:17

73

ΦΑΓΗΤΟ 72 62 73 63


ΦΑΓΗΤΟ

TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:17

74


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:17

75

∆ΙΑΣΚΕ∆ΑΣΗ 74 64 75 65


∆ΙΑΣΚΕ∆ΑΣΗ - ΦΑΓΗΤΟ

TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:17

76


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:17

77

∆ΙΑΣΚΕ∆ΑΣΗ - ΑΓΟΡΑ 76 66 77 67


14/4/09

09:41

78

ΑΓΟΡΑ

TOY OD 080409:TOY OD

51, 82100, .: 22710 2 51 Aplotarias Str., Chios Tel.: 82100, 22710 2060 e-mail: xrysosoikos@yahoo.gr close to Eurobank


TOY OD 080409:TOY OD

14/4/09

09:42

79

Προτεινόµενες Επιχειρήσεις ΞΕΝΟ∆ΟΧΕΙΑ - ΕΝΟΙΚΙΑΖΟΜΕΝΑ Ένωση Ξενοδόχων . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Fegoudakis Hotels (ΠΟΛΗ ΧΙΟΥ-ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ) . . . . . . . . . . Venus (ΝΟΤΙΑ ΧΙΟΣ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Emporios Bay (ΝΟΤΙΑ ΧΙΟΣ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Iason Hotel (ΒΟΡΕΙΑ ΧΙΟΣ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kαρατζάς (ΚΑΡΦΑΣ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Φαίδρα (ΠΟΛΗ ΧΙΟΥ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Volissos Holiday Homes (ΒΟΡΕΙΑ ΧΙΟΣ) . . . . . . . . . . . . . . Σύλλογος Ενοικιαζοµένων ∆ωµατίων και ∆ιαµερισµάτων Νοµού Χίου . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Karfas Sea Apartments (∆ΗΜΟΣ ΑΓΙΟΥ ΜΗΝΑ) . . . . . . . . Mαυροκορδάτικο (∆ΗΜΟΣ ΧΙΟΥ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Velonas Rooms (ΒΡΟΝΤΑ∆ΟΣ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Άννα Φλωράδη (ΝΟΤΙΑ ΧΙΟΣ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ioulia Apartments (ΒΟΡΕΙΑ ΧΙΟΣ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Φάµπρικα (ΒΟΡΕΙΑ ΧΙΟΣ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Manganos (ΚΑΜΠΟΣ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Villa Korali (ΚΑΡΦΑΣ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Likno (ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΧΙΟΣ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Στένακας (ΝΟΤΙΑ ΧΙΟΣ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Κούνουπας Γιάννης (ΒΟΡΕΙΑ ΧΙΟΣ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Αιγιάλη (ΒΟΡΕΙΑ ΧΙΟΣ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Το πουντί (ΝΟΤΙΑ ΧΙΟΣ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

58 60 60 61 62 62 62 62 63 63 64 64 64 66

ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΑ ΠΡΑΚΤΟΡΕΙΑ Sunrise Tours (ΠΟΛΗ ΧΙΟΥ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Κanaris Tours (ΠΟΛΗ ΧΙΟΥ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Avis (ΠΟΛΗ ΧΙΟΥ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Travel shop car rental (ΠΟΛΗ ΧΙΟΥ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . Masticulture (ΝΟΤΙΑ ΧΙΟΣ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ionia Touristiki S.A. (ΠΟΛΗ ΧΙΟΥ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

65 66 66 66 67 70

TOΠΙΚΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ Ψυχής (ΚΑΤΑΣΤΗΜΑΤΑ ΤΡΟΦΙΜΩΝ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . The souvenir shop of Chios (Sαραντή) (ΠΟΛΗ ΧΙΟΥ) . . . . Tα Μικρασιάτικα (ΚΑΤΑΣΤΗΜΑΤΑ ΤΡΟΦΙΜΩΝ) . . . . . . . . . . Citrus (ΚΑΜΠΟΣ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . To Γλυκό της θείας Ευαγγελίας (ΚΑΤΑΣΤ. ΤΡΟΦΙΜΩΝ) . . . Chios Shop (ΠΕΙΡΑΙΑΣ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

68 68 68 69 70 71

ΦΑΓΗΤΟ Το Παντουκειός (ΒΟΡΕΙΑ ΧΙΟΣ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Καρατζάς (KAΡΦΑΣ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tο µαγειρειό της κυρά Ρήνης (ΒΟΡΕΙΑ ΧΙΟΣ) . . . . . . . . . . . Porto Emporios (ΝΟΤΙΑ ΧΙΟΣ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Το Απόµερο (ΚΑΜΠΟΣ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Η Μουριά (ΠΑΡΑΛΙΑ ΒΡΟΝΤΑ∆ΟΥ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Θάλασσες (ΚΑΡ∆ΑΜΥΛΑ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spitalia (ΨΑΡΑ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Σουρέδικον (ΚΑΜΠΟΣ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ο Πάσσας (ΛΑΓΚΑ∆Α) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Νοσταλγία (ΚΩΜΗ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Esthisi (ΜΕΓΑΣ ΛΙΜΝΙΩΝΑΣ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Αγνάντι (ΑΓΙΑ ΕΡΜΙΟΝΗ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Όµηρος (ΒΡΟΝΤΑ∆ΟΣ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

70 70 70 70 72 72 72 73 74 74 74 74 76 76

54 55 56 56 56 56 57 57

∆ΙΑΣΚΕ∆ΑΣΗ Avenue (ΠΟΛΗ ΧΙΟΥ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75 Caravel (ΘΥΜΙΑΝΑ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76 Καφέ Κήπος (ΠΟΛΗ ΧΙΟΥ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77 ΑΓΟΡΑ Μπάτσης (ΠΟΛΗ ΧΙΟΥ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Στέγη (ΠΟΛΗ ΧΙΟΥ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Interamerican (ΠΟΛΗ ΧΙΟΥ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Σπανολιός (ΠΟΛΗ ΧΙΟΥ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sconto Center (ΠΟΛΗ ΧΙΟΥ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Φανουράκης (ΠΟΛΗ ΧΙΟΥ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Παλαιοπωλείο - Αντίκες (ΠΟΛΗ ΧΙΟΥ) . . . . . . . . . . . . . . . . . Chios Hotels.gr (ΠΟΛΗ ΧΙΟΥ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Πελινναίον Όρος Α.Ε. (ΠΕΡΙΟΧΗ ΚΑΜΠΟΧΩΡΩΝ) . . . . . . . Mastic Spa (ΠΟΛΗ ΧΙΟΥ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

77 77 77 78 78 78 78 80 εσ. οπισθόφ. οπισθόφυλλο


TOY OD 080409:TOY OD

13/4/09

14:17

80


EXOFYLO ODHGOY:

1

13/4/09

13:42

2


EXOFYLO ODHGOY:

1

13/4/09

13:42

1


touristikos odigos 2009