RENKUM/OVERBETUWE
AIRBORNE KINDERKRANT WAT DENKEN KINDEREN OVER VRIJHEID, HELDENDOM EN HERDENKEN? PAGINA 5 & 37 T/M 39
HET VERHAAL VAN DE POOLSE PARACHUTISTEN VAN DRIEL AGENDA BOORDEVOL AIRBORNE ACTIVITEITEN
PAGINA 9 PAGINA 23 T/M 25
Evacuatie van patiënten uit het St. Elisabeths Gasthuis in Arnhem. Bron: Gelders Archief
De Airborne krant is een uitgave van de Airborne Region en verschijnt in Arnhem, Ede, Overbetuwe, Renkum en de omliggende regio
VERDREVEN EN OP DRIFT Na het mislukken van Operatie Market Garden besloten de Duitsers vrijwel de gehele bevolking van Arnhem en de ruime regio te ‘evacueren’. Vele tienduizenden verlieten halsoverkop hun huis. Wat half september begon met hoop op een snelle bevrijding, eindigde in angst, ontreddering en maandenlange onzekerheid. Pas na de bevrijding van de regio in april 1945 keerden de eerste verdrevenen huiswaarts.
AIRBORNE KRANT
Dat de grootste bevolkingsverplaatsing in Nederland ooit nog steeds te boek staat als evacuatie, is vreemd. Het ging niet om een georganiseerde verplaatsing naar een veilige plek. De gedwongen verdrijving diende vooral om de noordkant van de Nederrijn te militariseren uit vrees voor een nieuwe geallieerde aanval. Dorpen en steden veranderden in spookplaatsen. Huizen en winkels werden stelselmatig geplunderd.
Binnen enkele dagen raakten meer dan 100.000 Arnhemmers ontheemd. Een ooggetuige beschreef hen als ‘op drift’. Onder dreiging van geweld kregen inwoners slechts enkele uren om bezittingen te verzamelen en een veilig heenkomen te zoeken. Hun bestemming was onbekend. Lees verder op pagina 3
Pagina 1
schuren en zelfs in leegstaande kippenhokken. De omstandigheden waren grimmig. Voedsel was, zeker in het midden van het land, uitermate schaars, vluchtelingen zaten vaak dicht op elkaar gepakt in kleine ruimten en de winter van 1944-1945 was uitzonderlijk koud. Bovendien bleek niet iedereen even begaan met het lot van de verdrevenen. Truusje Middelhuis (1926): “Op veel adressen werden de evacuees van de Slag om Arnhem als sprinkhanenplaag gezien. En dat terwijl zij alles achter hadden moeten laten.” Evacué Wil GroeszHeld (1935) herinnerde zich vooral de ongelijke behandeling door de mensen die haar en enkele gezinsleden onderdak boden: “Ze waren zuunig. ‘s Ochtends kregen we waterpap. Een keer kwamen we vroeger naar de keuken. Toen bleek dat opoe en haar dochter genoten van spek en melk. Ik had altijd trek, at nooit genoeg. Later moest ik dagelijks naar de gaarkeuken, in de rij staan voor eten.”
Amsterdamseweg, Arnhem; ter hoogte van het huis Schweizer Höhe. Evacués onderweg per fiets, van de Gelderse hoofdstad naar Ede. Foto: Gelders Archief
VERDREVEN EN OP DRIFT Na het mislukken van Operatie Market Garden besloten de Duitsers vrijwel de gehele bevolking van Arnhem en de ruime regio te ‘evacueren’. Vele tienduizenden verlieten halsoverkop hun huis. Wat half september begon met hoop op een snelle bevrijding, eindigde voor veel inwoners in angst, ontreddering en maandenlange onzekerheid. Pas na de bevrijding van de regio in april 1945 keerden de eerste verdrevenen huiswaarts. Door Alexander Heusschen
“Aan de Bevolking van Arnhem. Op bevel van de Duitsche Weermacht moet de geheele bevolking van Arnhem evacueeren […]. Ieder dient zich binnen zijn groep zoveel mogelijk te redden.” Met deze simpele mededeling gaf de bezetter op 23 en 24 september 1944 opdracht de stad onmiddellijk te ontruimen. Het omliggende gebied, van Wageningen tot de Liemers, wachtte enkele dagen later hetzelfde lot. Dat de grootste bevolkingsverplaatsing in Nederland ooit nog steeds te boek staat als evacuatie, is best vreemd. Het ging hier namelijk niet om een georganiseerde verplaatsing van mensen uit een gevaarlijke gebied naar een veilige plek. De gedwongen verdrijving diende voornamelijk om de noordkant van de Nederrijn te militariseren, uit vrees voor een nieuwe geallieerde aanval. Pottenkijkers en sta-in-de-wegs kunnen we daarbij niet gebruiken, bepaalde de bezettende macht. Dorpen en steden veranderden in spookplaatsen. Huizen en winkels werden stelselmatig geplunderd. BONTJAS Terwijl de strijd rond de Britse perimeter in Oosterbeek nog in volle gang was, ontruimden de
DANK AAN VETERANEN! WE DENKEN AAN U.
AIRBORNE KRANT
Duitsers een paar kilometer oostelijker de Gelderse hoofdstad. Binnen enkele dagen raakten meer dan 100.000 Arnhemmers ontheemd. Een ooggetuige beschreef hen als “op drift”. Onder dreiging van geweld kregen de inwoners slechts enkele uren om wat persoonlijke bezittingen te verzamelen en een veilig heenkomen te zoeken. Hun bestemming was onbekend.
WEDEROPBOUW Na de bevrijding in april 1945 keerden de eerste vluchtelingen terug naar hun stad of dorp. Zij troffen een verwoeste omgeving aan. Toch begonnen inwoners direct met de wederopbouw. Evacué Buit Burgers (1928): “Dit is nu ons onderkomen. 6 bij 4 meter voor 7 personen. Wij wonen nu in een mijnenveld. […] Er wordt een schuur gebouwd van strobalen. Ook wordt er een noodwoning gebouwd waar wij weer met z’n allen in kunnen wonen en slapen. Bij het opruimen vinden wij nog een gesneuvelde Engelse soldaat.” De oorlog was verleden tijd.
Op foto’s van de verdrijving zijn vooral (hand)karren, kinderwagens, door paarden getrokken wagens en fietsen te zien met daarop stapels kleren, matrassen, dekens en proviand. De aangewezen wegen richting Apeldoorn, Ede en Velp stroomden vol met vluchtelingen. Voor velen zou de evacuatieperiode een blijvende traumatische ervaring worden. De getuigenissen op onder andere de website van het Airborne Museum laten zien wat het betekent om van de één op de andere dag te worden geconfronteerd met bombardementen, de dood van dierbaren en de onzekerheid of je je familieleden en je veilige thuis ooit nog terug zult zien. Thea Bouhuijs (1931) uit Arnhem beschrijft de uittocht van haar gezin naar Velp, met de grootouders op een handwagen: “Het was maar voor een paar dagen, hadden ze gezegd. Daarom had moeder alleen een bontjas, leren jas en verder een lepel, mes en vork ingepakt. De bontjas heeft de hele evacuatie als deken gediend.” WATERPAP Uiteindelijk zou de ‘evacuatie’ ruim een half jaar duren, in sommige gevallen veel langer. De evacués raakten verspreid over grote delen van Nederland, tot Friesland aan toe. Een groot aantal van hen vond onderdak bij boerengezinnen, in scholen, kerken,
TH ANK YOU VETERANS! OUR THOUGHTS ARE WITH YOU.
Voedsel brengen tijdens evacuatie in Openluchtmuseum. Foto: Gelders Archief
LEVEND De evacuatie van Arnhem en omgeving stond decennialang in de schaduw van de militaire gebeurtenissen in september 1944. Die situatie is inmiddels rechtgezet: de jaarlijkse herdenking van deze vergeten donkere maanden na de Slag om Arnhem is een vast onderdeel van de grote septemberherdenking op het Airborneplein. Diverse monumenten houden de herinnering levend. Benieuwd naar meer evacuatieverhalen? Kijk op: www.airbornemuseum.nl/ik-kom-terug
DZIĘKUJEMY WAM, WETERANI! MYŚLIMY O WAS. Pagina 3
KINDERKRANT
Stilstaan bij de Slag om Arnhem doen we in de Airborne Regio samen. Dus zeker ook samen met kinderen. Want ook zij kunnen er veel van leren. Maar volwassen mensen kunnen net zo goed ook veel van kinderen leren! Daarom stelden de burgemeesters van de vier Airborne gemeenten vragen aan de kinderen van de Airborne Kinderkrant redactie. Dit zijn de antwoorden die de kinderredacteuren zelf opschreven in de Airborne Kinderkrant.
RENÉ VERHULST GEMEENTE EDE Stel dat jij één dag burgemeester bent. Wat zou jij organiseren zodat kinderen meer leren over oorlog, vrijheid en democratie?
AHMED MARCOUCH GEMEENTE ARNHEM De veteranen zeggen vaak dat vrijheid niet vanzelfsprekend is. Zij hebben daar hard voor gevochten. Wat zouden mensen nu moeten doen om de vrijheid door te geven aan volgende generaties? Anna: 'Een ander iets meer gunnen en niet altijd je zin doordrijven.' Faddei: 'Vredesbanden leggen, dus vrienden worden met elkaar.' Ferre: 'Probeer met elkaar te overleggen als je een meningsverschil hebt. En stel het wordt een conflict, dan moet je niet vechten.' Julia: 'Proberen elkaar goed te behandelen en als ze het ergens niet met elkaar eens zijn, dat ze het dan eerst rustig uitpraten met elkaar.' Bram: 'Niet op slechte mensen stemmen.'
AIRBORNE KRANT
PATRICIA HOYTINK-ROUBOS GEMEENTE OVERBETUWE Mag je in een vrij land altijd alles zeggen wat je denkt? Waarom wel of niet? Elias: 'Nee, je mag veel zeggen, maar wel binnen de wetten en regels die er zijn. Sommige dingen zijn echt niet oké om te zeggen.' David: 'Bij ons in de klas zeggen ze altijd: ‘Als je niks leuks te zeggen hebt, zeg het dan niet’. Dus weet je niks aardigs, zeg dan niks.' Anna: 'Je mag wel alles zeggen, want we zijn democratisch. Maar je moet er wel goed over nadenken en het op een rustige manier zeggen.' Rosalinde: 'Ja, maar niet iets kwetsends tegen mensen die je niet zo goed kent.' Faddei: 'Ja, vrij zijn geldt ook voor je mening.'
David: 'Ik zou de Slag om Arnhem in Minecraft laten inbouwen, zodat kinderen het op een game-manier kunnen ervaren. Dan wel in het zandbakspel, zodat ze ook echt zelf aan de slag kunnen met het verhaal.' Anna: 'Kinderen in een spel de burgemeester laten zijn en ze dan keuzes laten maken, waarbij je meteen ziet wat dan de gevolgen zijn.'
MARCEL FRÄNZEL GEMEENTE RENKUM Veel mensen die de oorlog hebben meegemaakt zijn er straks niet meer. Wat zouden we moeten doen om hun verhalen te bewaren, zodat ook kinderen in de toekomst ervan kunnen blijven leren? Maylin: 'Het is leuk om een tekenfilm te maken over de verhalen. Dan wel in de vorm van een serie. Dan heb je steeds een kort stukje van het verhaal. Dan is het niet saai.'
'GEEN OORLOG BEGINNEN, MAAR RUZIES SAMEN RUSTIG UITPRATEN' - Rosalinde (10 jaar)
Elias: 'Ik zou een film- en spelletjesdag organiseren over de oorlog. Waarbij je de films kunt naspelen.' Ferre: 'De Airborne Wandeltocht, maar dat je dan onderweg allemaal weetjes te horen krijgt.' Faddei: 'Ik zou kinderlezingen organiseren, zonder dat ze saai worden.'
Bram: 'De Airborne Kinderkrant blijven maken.' Julia: 'Voor kleine kinderen iets met een poppenkast met handpoppen, om zo het verhaal door te vertellen.' Rosalinde: 'De verhalen blijven doorvertellen en herdenken in musea en boeken. En ervoor zorgen dat die kunnen blijven bestaan.'
NOG MEER ARTIKELEN UIT DE KINDERKRANT LEES JE OP PAG 37, 38 EN 39
Pagina 5
EINDELIJK EERHERSTEL VOOR DE POOLSE SOLDATEN VAN DE SLAG OM ARNHEM Rode Kruis-verpleegkundige Cora Baltussen schreef brieven over dit onrecht aan Wilhelmina en de Staat. Cora Baltussen heeft de Stichting mede opgericht voor eerherstel en vanaf 1946 de jaarlijkse herdenkingen georganiseerd. Ze hield contact met Sosabowski, hij kwam regelmatig naar Driel. Meer dan twintig jaar geleden vertelde ze het verhaal over de heldhaftige Polen in de documentaire God Bless Montgomery. Dat zette de Nederlandse regering aan het denken. In 2006 reikte koningin Beatrix de Willems-Orde uit aan de eenheid van de Poolse militairen. Postuum werd de Bronzen Leeuw toegekend aan Sosabowski.
Cora Baltussen en Bolek Ostrowski. Foto: Stichting Driel Polen
Ruim tachtig jaar na dato heeft de Britse regering vorig jaar een plaquette onthuld bij het Polenmonument in Driel, waarop in drie talen staat dat de Poolse soldaten in de Slag om Arnhem dapper gevochten hebben.Voor de Britten is dit een enorm gebaar, vertelt Frank Boeijen, voorzitter van de Stichting Driel Polen. “Ze moesten hiervoor hun grote held Veldmaarschalk Montgomery afvallen.” Door Martine Hemstede
Montgomery wilde koste wat kost zijn plan uitvoeren: een bevrijding over de Rijn. De slag is mislukt door verkeerde inzichten, maar ook door pech. Veel Polen zijn later geland door slecht weer. Zo kon de slag niet van twee kanten komen. Een Duitse tankbrigade werd door de legerleiding genegeerd. Of was het wishful thinking? Frank: “Je moet positief kunnen denken als je mensen wilt meekrijgen in zo’n slag.” Toch hebben de Poolse militairen een cruciale rol gespeeld: zonder hen waren waarschijnlijk nog eens 1.000 Britten in Oosterbeek gesneuveld.
AIRBORNE KRANT
ZONDEBOK Montgomery gaf de Poolse bevelhebber Sosabowski na de oorlog de schuld van het mislukken van de Slag om Arnhem. Hij had een zondebok nodig. Jaren heeft de Stichting Driel Polen met haar oprichter Cora Baltussen geijverd voor eerherstel. De Polen hadden de zuidoever van de Rijn veilig gehouden en met beperkte middelen veel van de verslagen Britten over de Rijn helpen ontsnappen. Sosabowski was vanaf het begin sceptisch over het plan van Montgomery, maar deed zijn plicht. Hij kreeg gelijk, ten koste van veel van zijn mensen en zijn eigen reputatie. Hij stierf berooid als anonieme nachtportier.
AANDACHT Hierna wilde de Stichting Driel Polen doorpakken. Ook het Verenigd Koninkrijk moest de rol van de Polen erkennen. “Wij hebben een brief geschreven aan premier Starmer,” vertelt Boeijen. De Airborneburgemeesters ondersteunden het verzoek. Tijdens de tachtigste herdenking heeft premier Schoof aandacht gevraagd voor de Poolse militairen. “Dat heeft enorme druk op de Britten gelegd,” zegt Boeijen. “Op dat moment was nog een Poolse veteraan in leven: Bolek Ostrowski (104). We hoopten dat hij het nog mee kon maken.” Na maanden intensief overleg tussen Nederland, Polen en het Verenigd Koninkrijk over een acceptabele formulering van de tekst heeft de Britse regering uiteindelijk een plaquette onthuld bij het Polenmonument.
Cora Baltussen was al tijdens de oorlog onder de indruk van de Poolse soldaten. Zelfs als ze op sterven lagen, waren ze niet boos of verbitterd. De laatste woorden van een militair waren: “All men are brothers.” De veteranen zouden zich zo weer inzetten voor de vrijheid.
Pagina 7
DE POLEN VAN DRIEL Tijdens de Slag om Arnhem kwam naast de Britse 1st Airborne Division ook de 1e Poolse Onafhankelijke Parachutistenbrigade in actie. Deze brigade was opgericht in het Verenigd Koninkrijk en bestond uit Poolse militairen die hun thuisland waren ontsnapt na de inval van nazi-Duitsland en de Sovjet-Unie. Het doel van de brigade was om hun landgenoten bij te staan tijdens de bevrijding van Polen, maar ze werd uiteindelijk ingezet bij Driel tijdens Operatie Market Garden. Waarom werd er van het oorspronkelijke plan afgeweken? En wat maakten de Polen mee tijdens de Slag om Arnhem?
HET PRILLE BEGIN Na de invasie van Polen door nazi-Duitsland en de Sovjet-Unie slaagde een aanzienlijk aantal Poolse militairen erin te ontsnappen uit Polen en de strijd vanuit West-Europa voort te zetten in een Pools leger in ballingschap. Een groot deel van hen kwam uiteindelijk in het Verenigd Koninkrijk terecht, waaronder Stanisław Sosabowski. Sosabowski was een beroepsmilitair en had tijdens de Duitse invasie van Polen onder meer geholpen bij de verdediging van Warschau. Na de Poolse nederlaag sloot hij zich aan bij het verzet en via zijn verzetswerkzaamheden kwam hij uiteindelijk in West-Europa terecht. Hier bleef hij zich inzetten voor een vrij en onafhankelijk Polen. In het Verenigd Koninkrijk besloot hij dat hij Polen het best van dienst kon zijn door een luchtlandingseenheid op te richten die in geval van nood naar Polen kon worden gevlogen. Sosabowski verzamelde de benodigde materialen en liet zijn mannen een parachutistentraining doorlopen. Al zijn inspanningen werden beloond toen zijn eenheid in september 1941 officieel erkend werd als de 1e Poolse Onafhankelijke Parachutistenbrigade. Nu was het wachten op een opstand van het Poolse verzet. OPERATIE MARKET GARDEN In augustus 1944 kwam de bevolking van Warschau in opstand tegen de Duitse bezetter. Dit was het moment waar Sosabowski en zijn mannen bijna drie jaar naar toe hadden geleefd, maar ze mochten niet gaan. De geallieerde legerleiding had besloten dat de brigade nodig was in West-Europa en ze moesten deelnemen aan Operatie Market Garden. Ondanks de verbitterdheid die veel van de mannen voelden besloten ze er het beste van te maken. In het oorspronkelijke plan van Operatie Market Garden zou de 1e Poolse Onafhankelijke Parachutistenbrigade op 19 september ten zuiden van de Rijnbrug landen. De brug zou op dat moment in handen moeten zijn van de Britse 1st Airborne Division. De Polen zouden vervolgens helpen bij de verdediging van de brug totdat de grondtroepen die vanaf de Belgisch-Nederlandse grens optrokken hen zouden bereiken. NIEUWE PLANNEN Het oorspronkelijke plan kon niet uitgevoerd worden. Slecht weer hield Sosabowski en zijn mannen tot 21
AIRBORNE KRANT
Stanisław Sosabowski (links) maakt zich op voor vertrek tijdens Operatie Market Garden. Polish Institute and Sikorski Museum
september in Engeland. Ondertussen hadden Duitse troepen de Rijnbrug heroverd en waren de restanten van de 1st Airborne Division teruggetrokken op Oosterbeek. De opdracht voor de 1e Poolse Onafhankelijke Parachutistenbrigade werd daarom aangepast. Zij moesten nu bij Driel landen en daar met de aanwezige veerboot de rivier oversteken om de Britten te versterken in de verdedigingslinie bij Oosterbeek.
Militairen van de 1e Poolse Onafhankelijke Parachutistenbrigade in schuttersputjes bij Driel. Polish institute and Sikorski Museum
EEN ZWARE OPGAVE Sosabowski had nauwelijks tijd om zijn nieuwe opdracht te bestuderen en moest het ook nog eens doen met maar tweederde van zijn brigade. Een deel van zijn eenheid was voor de start van Operatie Market Garden al aan de 1st Airborne Division toegevoegd en een ander deel had door het slechte weer op weg naar Driel moeten terugkeren naar Engeland. Alsof dit nog niet erg genoeg was, was de veerboot over de Rijn losgesneden waardoor er geen manier was om de rivier over te steken. Met slechts tweederde van zijn brigade moest Sosabowski Driel verdedigen, terwijl zijn mannen onder moordend Duits vuur met rubberen bootjes en geïmproviseerde vlotten de rivier overstaken. Het feit dat circa 300 Poolse militairen er alsnog in slaagden om de rivier over te steken, getuigt van hun vaardigheid en vastberadenheid.
ZONDEBOK De versterking van de Polen kon op dit moment van de strijd het verschil niet meer maken en Operatie Market Garden mislukte. De 1e Poolse Onafhankelijke Parachutistenbrigade keerde terug naar het Verenigd Koninkrijk, waar zij de schuld kregen van de mislukte operatie. Sosabowski werd bekritiseerd door de Britse legerleiding en uiteindelijk ontslagen. Terug naar Polen konden Sosabowski en zijn mannen ook niet. De Opstand van Warschau was onsuccesvol en na de oorlog kwam Polen in de invloedssfeer van de Sovjet-Unie. De Poolse militairen waren niet langer welkom. Pas na de Koude Oorlog kregen Sosabowski en zijn mannen langzaam erkenning voor hun dappere bijdrage aan de Slag om Arnhem. De Poolse regering besloot de 6e Poolse Luchtlandingsbrigade naar Sosabowski te vernoemen en hij werd onderscheiden als Commandeur in de Orde van Polonia Restituta. In 2006 volgde de Nederlandse regering dit voorbeeld. De brigade kreeg de hoogste militaire onderscheiding van het land, de Militaire Willems-Orde, en Stanisław Sosabowski werd postuum geëerd met de Bronzen Leeuw. Het Verenigd Koninkrijk begint nu pas langzaam stappen te ondernemen om de Poolse inspanningen tijdens Operatie Market Garden te erkennen.
Meer leren over de Polen van Driel en generaal Sosabowski? Bezoek het Informatiecentrum De Polen van Driel. Of bezoek de tijdelijke tentoonstelling ‘Sosabowski: Een familie verdeeld door oorlog’ in Airborne Museum Hartenstein. Deze is tot eind 2026 te zien. www.driel-polen.nl www.airbornemuseum.nl
Pagina 9
BRIDGE TO LIBERATION BRENGT VERHALEN VAN EVACUATIE TOT LEVEN
Bridge to Liberation 2025 Foto: Nathan Reinds
Vluchtverhalen vormen dit jaar tijdens Bridge to Liberation de rode draad. Het jaarlijkse evenement bij de John Frostbrug in Arnhem staat deze editie in het teken van evacuatie. Hierbij staan de persoonlijke ervaringen van vrouwen die de Tweede Wereldoorlog hebben meegemaakt centraal. Bridge to Liberation ontstond in 2014 als een eenmalig evenement, maar groeide uit tot een vast onderdeel van het Airborne programma. Het doel is volgens de organisatie nog altijd hetzelfde: mensen laten nadenken over de impact van oorlog en de waarde van vrijheid. VERHALEN VAN OOGGETUIGEN Het thema evacuatie werd volgens de organisatie gekozen vanwege de blijvende actualiteit, wereldwijd zijn er namelijk miljoenen mensen op de vlucht voor oorlog en geweld. De hoofdpersonen zijn vrouwen die de oorlog hebben meegemaakt en hun ervaringen op deze bijzondere manier willen delen met het publiek. Tijdens het evenement worden deze verhalen verteld vanuit het perspectief van kinderen, met behulp van muziek, dans, beeld en special effects. De organisatie werkt samen met actrice Nazmiye Oral, die de verhalen op beeld zal verbinden met elkaar. HET OPZETTEN VAN HET EVENEMENT Achter de jaarlijkse show gaat een intensief productieproces schuil. Al in de zomermaanden vinden er opnames plaats voor de filmfragmenten die tijdens de show worden gebruikt. Arrangementen worden geschreven voor het orkest en ritmesectie.
AIRBORNE KRANT
Teksten, liedkeuzes en verhaallijnen worden zorgvuldig op elkaar afgestemd. Zo worden de verhalen van het herdenken van de Slag om Arnhem en het vieren van vrijheid met de muziek en de woorden die verteld worden een vloeiend geheel. In september komen alle onderdelen samen. Met de leveranciers, technici en artiesten wordt het programma doorgelopen. Een week voor 18 september begint de opbouw op locatie. Daarna volgt het evenement rekening houdend met de onvoorspelbaarheid van weer en techniek. Zodra de afbouw begint, wordt achter de schermen alweer gewerkt aan de editie van het jaar daarna. GROOT PUBLIEKSBEREIK Jaarlijks trekt Bridge to Liberation tussen de 20.000 en 25.000 bezoekers. Uit publieksonderzoek blijkt dat ongeveer 60 procent uit Arnhem komt. Daarnaast bestaat een groot deel van het publiek uit terugkerende bezoekers, terwijl ongeveer 30 procent het evenement voor het eerst bezoekt. ROL IN DE AIRBORNE HERDENKINGEN Bridge to Liberation profileert zich nadrukkelijk als aanvulling op de herdenkingen, niet als vervanging.
Toeschouwers bij Bridge to Libration 2025 Foto: Nathan Reinds
Waar een herdenking stilstaat bij het historische moment, richt Bridge to Liberation zich op de bredere waarde van vrijheid. De vorm van het evenement is toegankelijk, de drempel lager en de doelgroep breder. TOEKOMSTPLANNEN De komende jaren wil de organisatie jongeren betrekken door middel van summits en klankbord groepen. Zo komt de organisatie te weten wat er leeft onder jongeren en blijft Bridge to Liberation ook voor een nieuwe generatie relevant. Met steeds nieuwe invalshoeken en verhalen lijkt de inspiratie voor het evenement voorlopig niet op te raken.
LAAT JOUW STEM HOREN! Wat betekent ‘Nooit meer’ voor jou? Ben je tussen de 16 en 26 jaar? Praat dan op 17 september in Arnhem mee over vrijheid, democratie en medemenselijkheid tijdens de Bridge to Liberation Summit. Deel ideeën, maak samen verhalen, muziek of dans. Jouw stem kan zelfs een plek krijgen tijdens Bridge to Liberation op 18 september. Meedoen is gratis! Aanmelden: www.bit.ly/B2L-summit
Pagina 11
ZICHTBAARHEID Arda geeft aan dat het Airborneplein daarmee bijdraagt aan de zichtbaarheid van de brigade, de band met de samenleving versterkt en inzichtelijk maakt welke capaciteiten de eenheid vandaag de dag inzet voor de verdediging van Nederland en haar bondgenoten. “Als gemeente Ede en 11 Luchtmobiele Brigade willen we dat extra laten zien. Juist nu.”
Het Airborne Plein Foto: Gemeente Ede De Airborne Luchtlandingen Foto: Gemeente Ede
NIEUW OP ZATERDAG 19 SEPTEMBER IN EDE: HET AIRBORNEPLEIN DE PLEK WAAR VERLEDEN EN HEDEN SAMENKOMEN Door Feike Klomp
Op zaterdag 19 september vinden de jaarlijkse Airborne Luchtlandingen op de Ginkelse Heide plaats. Tradities worden steeds meer gecombi neerd met aanpassingen aan de huidige tijd. Nieuw dit jaar is het Airborneplein van 11 Luchtmobiele Brigade. Hier ontdek je de bijzondere band tussen de Airbornes van toen en de militairen van nu. Arda Beckers, programmamanager Airborne Ede vertelt over het Airborneplein: “11 Luchtmobiele Brigade en de gemeente Ede werken al meer dan 25 jaar nauw samen. Vroeger waren op de voormalige picknickplaats ook kinderactiviteiten tijdens de Airborne Luchtlandingen en Herdenking, maar sinds 2020 is het terrein leeg. Vanaf dit jaar geven we er een compleet nieuwe en eigentijdse invulling aan door middel van het Airborneplein.” LUCHTMOBIELE BRIGADE VAN VANDAAG Volgens majoor Hirschel Hessel, stafofficier information operations bij 11 Luchtmobiele Brigade,
AIRBORNE KRANT
biedt het Airborneplein een unieke gelegenheid om de verbinding tussen de historische luchtlandingen van 1944 en de huidige luchtmobiele capaciteit zichtbaar te maken. “Terwijl bezoekers getuige zijn van de parachutelandingen tijdens de herdenkingen, kunnen zij op het plein kennismaken met de militairen, het materieel en de taken van de Luchtmobiele Brigade van nu.” FAMILIELEDEN VAN MEDEWERKERS VAN 11 LUCHTMOBIELE BRIGADE “Ook voor familieleden van medewerkers van 11 Luchtmobiele Brigade biedt het plein een inkijk in het werk van hun partner, ouder, zoon of dochter. Het vergroot het begrip voor de inzet, professionaliteit en gereedheid die van de Rode Baretten van de Koninklijke Landmacht wordt gevraagd. Voor het bredere publiek laat het zien hoe de brigade voortbouwt op de tradities en het erfgoed van de geallieerde luchtlandingstroepen die in 1944 op dezelfde heide landden.”
WINGS EXCHANGE “De traditionele Wings Exchange krijgt dit jaar ook een nieuwe impuls”, legt Arda verder uit: “Na de luchtlandingen in de middag marcheert een groep parachutisten, begeleid door muziek van de Pegasus Pipes & Drums, naar het Herdenkingsplein. Dit is rond 15:00 uur. Daar krijgen de militairen hun Wings van andere deelnemende landen. Wings zijn militaire onderscheidingen die laten zien dat iemand speciale vaardigheden heeft gehaald. Een aanrader om naar te kijken.” Op de vraag wat men allemaal gaat vinden op het Airborneplein, antwoord Hirschel: “Verschillende militaire voertuigen van 11 Luchtmobiele Brigade, een survivalbaan, Defensiekraampjes zoals de Falcon Shop. Genoeg om te bekijken en te beleven.” Het Airborneplein vind je op de voormalige picknickplaats (Wijde Veldweg) op de Ginkelse Heide. Toegang vrij, jong en oud is welkom.
SCAN DE QR-CODE VOOR HET HELE PROGRAMMA
Pagina 13
De groepen ontmoetten elkaar bij het Engelse Bosje, vlakbij hotel Nol in ‘t Bosch. Daar trokken ze hun uniform aan. Ze werden daarmee weer een strijdmacht, maar “niet zo’n beste”, merkt Digby Tatham-Warter in zijn aantekeningen op, die de basis vormen voor deze podwalk. Na een warme maaltijd van het verzet trokken de vermoeide militairen in het donker naar het oversteekpunt aan de Rijn, waar boten zouden klaarliggen. Digby Tatham-Warter gaf het afgesproken teken, maar waar bleven de boten?
Foto: Gemeente Ede
SPANNENDE NIEUWE PODWALKS OVER ONTSNAPPINGSOPERATIES PEGASUS I EN II Na de mislukte Slag om Arnhem en de nachtelijke ontsnapping van geallieerde soldaten over de Rijn bij Oosterbeek zaten meer dan 300 Airbornes vast in bezet gebied. Ze doken onder bij gezinnen in Ede, het verzet, of in schaapskooien. Omdat er ook nog eens honderden evacués uit Arnhem en Wageningen in Ede zaten, was deze situatie onhoudbaar. Ede was frontgebied geworden, overal zaten Duitse troepen. Door Martine Hemstede
In drie podwalks vertellen Truus Lockhorst, Airbornespecialist van de gemeente Ede, en oudmilitair Ed van Seters het spannende verhaal van ontsnappingsoperaties Pegasus I en II. De podwalks zijn te beluisteren tijdens drie wandelingen. Je loopt in de voetsporen van de militairen Digby TathamWarter en Graeme Warrack, ooggetuigen van de
AIRBORNE KRANT
geheime operaties. De eerste podcast vertelt de wandelaar over de Airborne luchtlandingen op De Ginkel. Bij het startpunt, en onder aan dit artikel, vind je de QR-codes van de podwalks. Hiermee wil de gemeente Ede mensen het hele jaar een mooie ervaringswandeling aanbieden. PEGASUS I Het verzet bedacht halverwege oktober 1944 het plan om de militairen over de Rijn naar bevrijd gebied te smokkelen. Via een geheime telefoonverbinding naar het geallieerde hoofdkwartier in Nijmegen werkten ze het plan verder uit. De operatie kreeg de naam Pegasus, naar het paard op het Airborne-wapen. Een evacuatiebevel voor Bennekom gaf de nodige chaos op de weg. Daardoor konden 140 militairen vanuit de hele regio ongezien naar de Rijn bij Renkum trekken.
DRAMATISCH Uiteindelijk lukt het de meeste militairen de veilige zuidkant van de rivier te bereiken. Operatie Pegasus I is geslaagd. Dat gaf de achtergebleven militairen de moed om het in november 1944 nog eens te proberen, maar door slechte voorbereiding bereiken maar zeven mensen de overkant. 48 militairen worden gevangengenomen en twee verzetsmensen doodgeschoten. Pegasus II verloopt dramatisch. De wandelaar voelt zelf waarom: de route naar de Rijn is 25 kilometer lang en loopt dwars door bezet gebied helemaal van Lunteren naar Heteren. De groep is door de lange onderduik in slechtere conditie, het is koud en het regent pijpenstelen. Truus: “Iemand kwam ook nog op het idee om ze een waterfles met verwarmende rum te geven. Het was echt een zooitje ongeregeld.” Hoe dat precies afloopt en welke soldaat dubbel pech heeft, hoor je in de podcasts.
SCAN OM DEZE PODWALKS TE BELUISTEREN
PODCAST TIPS
Wil je meer horen over de Slag om Arnhem. Luister dan eens naar deze podcasts. - Perimeter de Podcast - Ik Kom Terug – verzamelde herinneringen over de evacuatie - Studio Vrijheid. Met Edese verhalen. - Pegasus Podcast
Meer info en links op blz. 25
Pagina 17
WANDELEN, KUNST EN HERDENKEN GAAN HAND IN HAND Foto: Arjan Foto
STILLE GETUIGE VAN DE SLAG OM ARNHEM Adem Verbindt van Ademcollectief Arnhem Foto: Scarabee
Als je ‘nietsvermoedend’ de jaarlijkse Airborne Wandeltocht loopt, kom je onderweg ineens grote kunstprojecten tegen. Sommige deelnemers kijken er elk jaar naar uit, anderen laten zich gewoon verrassen. Ook bij de komende Airborne Wandeltocht op zaterdag 5 september presenteert ArtBorne weer indrukwekkende installaties.
Arnhem uit de lucht neerdaalden. Dat werd het alom bekende symbool voor de herdenking van WOII. In dit Pop-up Monument waarschuwt de luchtbel symbolisch voor de fragiele balans tussen oorlog en vrede. Kunst, met een betekenisvolle boodschap, dat willen we zichtbaar maken. Kunst in dienst van de vrijheid als het ware.”
Door Feike Klomp
ADEM VERBINDT Het andere highlight van ArtBorne is ‘Adem Verbindt’ door het Ademcollectief. “Tussen de bomen verschijnt een intrigerend laboratorium waarop staat: ‘Kom hier even op adem’. Deze installatie is gebaseerd op de gedachte dat onze adem en alle ademhalingen uit het verleden samenkomen in de lucht. Zogenaamde Ademarchivarissen nodigen de wandelaars uit om op adem te komen in de Ademruimte. Daar kun je je eigen adem schenken door via een rietje in een reageerbuisje te ademen. Na deze handeling laat de wandelaar het reageerbuisje achter in een rek: het adem-archief. Aan het einde van de dag is de wand vol met buisjes met adem. Ademen wordt zo een gedeeld en zichtbaar gemaakt fysiek proces dat ons verbindt met het verleden, met je helden van weleer en ook met degenen die nu naast of dicht bij je staan. Wij ademen samen en met het verleden. De lucht verbindt ons.”
Sinds 2009 nodigt Stichting Scarabee kunstenaars uit om met tijdelijke installaties nieuwe vormen van herdenken te verkennen. Wat begon als een klein initiatief is uitgegroeid tot een traditie op zich, tijdens de grootste eendaagse wandeltocht ter wereld. SPRAAKMAKENDE KUNST Berna Lohman houdt zich namens Scarabee bezig met de organisatie en PR van deze projecten. Zij kijkt weer uit naar de nieuwe editie van ArtBorne: “Ook dit jaar willen we de thema’s vrijheid en herdenken tot leven brengen met spraakmakende kunst in de buitenlucht. Met grootschalige projecten nodigen we de wandelaars uit tot reflectie en beleving. Juist nu, in een wereld waarin oorlogen en conflicten helaas opnieuw dagelijkse realiteit zijn. Wij hopen dat wandelaars even stilstaan bij de installaties. Om na te denken, te genieten en zich te verwonderen.” LUCHTBEL De selectie van dit jaar bestaat uit twee bijzondere bijdragen van het toonaangevende kunstenaarsduo Schscht uit Antwerpen en het Ademcollectief uit Arnhem, vertelt Berna. “Het Pop-up Monument bestaat uit een enorme opblaasbare zuil bekroond met een grote luchtbel. Het monument verwijst naar de tienduizenden parachutisten die bij de Slag om
AIRBORNE KRANT
Locatie Pop-up Monument: Dunolaan op Landgoed De Duno (15, 25, 40 routes). Locatie Adem Verbindt: Brede Laan (10 km route), Landgoed Hoog Oorsprong.
De Eusebiuskerk is het historische hart van Arnhem en een van de meest bijzondere plekken om de geschiedenis van de stad te beleven. Dit indrukwekkende monument is onlosmakelijk verbonden met de Slag om Arnhem. Tijdens de gevechten in september 1944 stond de kerk midden in de vuurlinie. De toren diende als strategisch uitkijkpunt en het gebouw liep zware schade op. Nog altijd herinnert de kerk aan de strijd, de verwoesting en de wederopbouw van de stad. Een bezoek begint met een tocht naar de top van de toren. Vanaf de panoramaliften en de glazen balkons heb je een spectaculair uitzicht over Arnhem en de omgeving. Je ziet onder andere de iconische John Frostbrug, waar tijdens Operatie Market Garden hevig werd gevochten. Vanaf deze hoogte krijg je een uniek beeld van het strijdtoneel van toen. Ook binnen valt veel te ontdekken. In de kerk kom je meer te weten over de rijke geschiedenis van Arnhem, de impact van de Tweede Wereldoorlog en de wederopbouw van de stad. Persoonlijke verhalen, historische objecten en tentoonstellingen brengen het verleden tot leven. De Eusebiuskerk is daarmee veel meer dan een monument: het is een plek waar geschiedenis, herinnering en uitzicht samenkomen en waar bezoekers de verhalen van Arnhem op een bijzondere manier kunnen beleven.
De Eusebiuskerk is elke dag geopend van 10:00 tot 17:00 uur. De laatste lift gaat om 16:15 uur. www.eusebiuskerk.nl
I: www.scarabee-art.nl
Pagina 19
AIRBORNE ALS STRATEGISCH INZETMIDDEL In een wereld waarin veiligheid niet langer vanzelfsprekend is, blijft Airborne een onmisbaar strategisch inzetmiddel binnen de militaire gereedschapskist van Defensie. De Airborne-capaciteit van 11 Luchtmobiele Brigade stelt Nederland samen met haar bondgenoten in staat om snel en op grote afstand gevechtskracht in te zetten. Binnen Hoofdtaak 1 – de verdediging van het eigen en bondgenootschappelijk grondgebied – vormt onder andere Airborne de snel inzetbare capaciteit van de NAVO. De unieke mogelijkheid om militairen en materieel waar ook ter wereld vanuit de lucht naar een operatiegebied te brengen dwingt een potentiële tegenstander rekening te houden met dreigingen vanuit de lucht. Daarmee vergroot inzetoptie Airborne niet alleen de operationele mogelijkheden van de NAVO, maar draagt het ook bij aan de strategische afschrikking.
FALCON LEAP Bij Airborne-inzet komt veel kijken en dat moet worden getraind. Om dit te beoefenen organiseert 11 Luchtmobiele Brigade jaarlijks samen met het Air Mobility Command de grootschalige oefening Falcon Leap. Tijdens deze internationale oefening staat vechten op tactisch niveau centraal. In realistische scenario’s trainen Nederlandse militairen samen met NAVO-partners op het plannen, voorbereiden en uitvoeren van Airborneoperaties in een hedendaagse gevechtsomgeving. Falcon Leap is uitgegroeid tot een van de grootste tactische Airborne-oefeningen binnen de NAVO waarin de volledige Airborne-keten wordt getraind. De focus ligt daarbij op de para-inzet met een geïntegreerde NAVO-gevechtsmacht uit Nederland en enkele andere partnerlanden. Dit jaar zijn dat Frankrijk en Polen. De Rode Baretten uit de verschillende landen trainen onder operationele omstandigheden op het uitvoeren van gevechtsacties, het veiligstellen van het operatie gebied en het voortzetten van operaties na de initiële inzet. Zij worden daarbij ondersteund door luchtmachten uit onder meer Nederland, Portugal, Roemenië, Italië en Duitsland. Een belangrijk onderdeel van de oefening is dan ook
AIRBORNE KRANT
Foto: 11 Luchtmobiele Brigade
interoperabiliteit: het vermogen om effectief samen te werken met bondgenoten. Door gezamenlijk te trainen worden tactieken, technieken en procedures
op elkaar afgestemd zodat NAVO-eenheden als het erop aankomt als één geoliede machine kunnen optreden. Naast de Airborne-inzet wordt intensief geoefend met de logistieke keten, die essentieel is voor het voortzettingsvermogen van iedere operatie. Ook de medische keten wordt getraind waarbij de behandeling, afvoer en verzorging van gewonden onder realistische omstandigheden wordt geoefend. Tot slot vormt Fire Support eveneens een belangrijk onderdeel van Falcon Leap. Het effectief integreren van vuur- en luchtsteun binnen een Airborne-operatie vraagt om nauwkeurige coördinatie en nauwe samenwerking tussen verschillende eenheden op de grond en in de lucht en wapensystemen.
Foto: 11 Luchtmobiele Brigade
Falcon Leap laat zien dat Airborne meer is dan een spectaculaire sprong uit een vliegtuig. Het is een hoogwaardige militaire capaciteit die Nederland en de NAVO in staat stelt snel, flexibel en geloofwaardig op te treden wanneer de veiligheid van het bondgenootschap daarom vraagt. Daarmee is Airborne ook vandaag een relevante en noodzakelijke schakel binnen de verdediging van onze vrijheid en veiligheid.
Pagina 21
AIRBORNE REGIO AGENDA AIRBORNE HERDENKINGEN
18 september 15.00 uur Airborne-herdenking Arnhem-West (Lombok) Nassaustraat, Arnhem www.airbornearnhemwest.nl
19 september 14.00 uur RAF Aircrew Monument memorial service Utrechtseweg 232, Oosterbeek www.marketgarden.com
18 september 17.45 uur Herdenkingsbijeenkomst Eusebiuskerk www.arnhem.nl/airborne
20 september 15.00 uur Herdenking Airbornebank
18 september 18.40 uur Stille tocht naar Airborneplein
Dorpsplein, Wolfheze www.dorpsbelangwolfheze.nl
Start Eusebiuskerk, Arnhem. www.arnhem.nl/airborne
Een aantal herdenkingen is besloten. Meer informatie vindt u op de website van de organisatie.
18 september 18.40 uur March over the Bridge
John Frostbrug, Arnhem www.arnhem.nl/airborne
Polenplein, Driel www.driel-polen.nl
17 september 09.00 uur Herdenking bij de Naald Oosterbeek
19 september 17.00 uur Royal Engineers Monument service
17 september 11.41 uur Herdenking bombardement Wolfheze met het luiden van de kerkklok
17 september, 19.00 uur Airborne Herdenking Heelsum Kerkje op de Heuvel / Airborne Monument, Heelsum www.oranjedagheelsum.nl
18 september 9.30 uur Bloemlegging Gelderland Monument ‘Stone of Friendship’
18 september 19.00 uur Herdenkingsceremonie en kranslegging Airborneplein, Arnhem www.arnhem.nl/airborne
18 september 20.00 uur Vrijheidslint
Van Airborneplein naar Rijnkade www.arnhem.nl/airborne
20 september 9.00 uur Engels - Nederlandse herdenkingsdienst
Oude Kerk, Oosterbeek www.oudekerkoosterbeek.nl
25 september 21.00 uur Stille tocht White Ribbon Mile Oude Kerk, Oosterbeek www.whiteribbonmile.nl
25 oktober 11.00 uur Herdenking fusillade Arnhemmers herdacht in Roozendaal/Velp Pinkenbergseweg, Velp www.verborgeninvelp.nl
Volg de herdenkingen live
Parkweg, Ede www.ede.nl/airborne
AIRBORNE KRANT
Oude Kerk, Oosterbeek www.oudekerkoosterbeek.nl
R.K. Kerk, Kerkstraat, Driel www.driel-polen.nl
18 september 11.00 uur Herdenking bombardement op EdeZuid 17 september 1944
Dropzone X, Telefoonweg, Renkum www.renkumairborne.nl
20 september 16.00 uur Service of Choral Evensong
19 september 18.00 uur Poolse Mis
Airborne Museum, Oosterbeek
18 september 13.00 uur Kranslegging Renkumse Heide
Limburg van Stirumweg, Oosterbeek
Drielse Rijndijk, Arnhem-Driel www.marketgarden.com
www.dorpsbelangwolfheze.nl
17 september 13.30 uur Kranslegging Memorial Dreyeroord, Renkum
19 september 15.00 uur Herdenking Poolse bijdrage aan de Slag om Arnhem
20 september 16.00 uur Herdenking Air Despatch Monument
19 september 11.30 uur Airborne Herdenking Ginkelse Heide, Ede www.ede.nl/airborne
20 september 11.00 uur Airborne Memorial Service, ArnhemOosterbeek War Cemetery Van Limburg Stirumweg, Oosterbeek www.airbornememorialservice.nl
De grootste Airborne herdenkingen zijn thuis live te volgen via Omroep via tv of online: www.gld.nl/marketgarden
Pagina 23
AIRBORNE REGIO AGENDA AIRBORNE ONLINE
www.airbornewandeltocht.nl
Bezoek dan ook onze site: WWW.AIRBORNE-REGION.NL
AIRBORNE EVENEMENTEN Alle vermeldingen zijn onder voorbehoud van wijzigingen. Kijk altijd vooraf op de vermelde websites of op www.airborne-region.nl T/m 25 september Coventry Gebed
Elke vrijdag, Remonstrantse kerk, Oosterbeek www.coventryberaad.nl
T/m 30 september Oude Kerk Oosterbeek dagelijkse openstelling
5 september Artborne monumenten voor een dag Langs de route Airborne Wandeltocht www.artborne.nl
7 september 10.30 uur 22e Airborne Solextoertocht
Start /finish bij Kasteel Doorwerth, Doorwerth www.pegalex.nl
Een voorstelling door Sabine van Kuijpers. Musis, Arnhem www.musisenstadstheater.nl
Buurthuis ‘t Huukske, Mauritsstraat 22, Arnhem www.airbornearnhemwest.nl
11 september 15.00 & 19.30 uur Filmavond ‘Vrouwenmars 1945’
Cultura, Ede. www.ede.nl/airborne
12 september Polenwandeltocht Driel www.polentochtdriel.nl
12 & 13 september Open Monumentendagen in alle Airborne Gemeenten
www.airbornefreedomrun.nl
Een voorstelling door Olga Zuiderhoek. Musis, Arnhem www.musisenstadstheater.nl
18 en 19 september. Renkum Airborne
17 september 17.30 uur. Jaarvergadering Arnhem 1944 Fellowship (alleen voor leden)
19 september 9.00 - 16.00 uur Airborne Luchtlandingen
RK Kerk, Kerkstraat 25, Driel www.blijekerkconcerten.nl
www.arnhem1944fellowship.org
Renkumse Heide (Dropzone X), Telefoonweg 2 Renkum www.renkumairborne.nl
Ginkelse Heide, Ede www.ede.nl/airborne
19 september 14.00 - 17.00 uur Race to the Bridge
Start Telefoonweg, Renkum en dan tour door Oosterbeek www.airbornebattlewheels.nl
19 september 19.30 uur Airborne Hop
Cultura, Ede www.bigbandbennekom.nl
17 t/m 19 september Airborne Hospitaal
Concertzaal, Rozensteeg 3, Oosterbeek www.wardepartment.nl
18 september Jongerenstem centraal tijdens Bridge to Liberation Summit Arnhem www.bridgetoliberation.nl
18 september 12.00 uur Lezing Musis en Stadstheater in oorlogstijd - Ingrid D. Jacobs Musis, Arnhem www.musisenstadstheater.nl
13 september Airborne Freedom Run
Rijnkade / John Frostbrug, Arnhem www.bridgetoliberation.nl
17 september 19.30 uur Jongerenorkest Promyki Krakowa
10 september 20.00 uur Lombok Lezing
Kuiperplein, Ede www.ede.nl/airborne
Pagina 24
18 september 20.30 uur Maar wat er ook gebeurt, er klinkt muziek
Start Oude Kerk, Benedendorpsweg 134, Oosterbeek www.whiteribbonmile.nl
28 augustus 20.00 uur Airborne Veteranenavond
Start Kasteel Doorwerth, Doorwerth
15 september 20.30 uur Pyrrha gooit een steen
7 - 25 september White Ribbon Mile
Benedendorpseweg 134, Oosterbeek www.oudekerkoosterbeek.nl
30 augustus 10.00 uur 1e Market Garden Solex Toertocht
18 september 20.30 uur Bridge to Liberation
Camping Lindenhof, Wolfheze. www.dorpsbelangwolfheze.nl
5 september 79e Airborne Wandeltocht
OP ZOEK NAAR EEN ALTIJD ACTUELE KALENDER, BEZOEKTIPS EN ACHTERGRONDINFO?
13 september 15.00 uur Airborne Feelings Wolfheze.
18 september 13.00 uur Bridge to the Future Conferentie Musis, Arnhem www.bridgetothefuture.nl
19 september 20.00 uur 50e Airborne Taptoe
Raadhuisplein, Oosterbeek www.airbornetaptoe.nl
25 september 13.00 uur Airborne High Tea Akoesticum, Ede www.ede.nl/airborne
26 september Pegasus Wandelfestival Museumplein, Ede www.ede.nl/airborne
27 september 10.00 uur Tuxi’s Ede’s Best Run Langekampweg 6, Ede www.edesbestrun.nl
27 september 13.30 uur Ooggetuigenverhaal
Airborne Museum, Oosterbeek www.airbornemuseum.nl
Alle vermeldingen zijn onder voorbehoud van wijzigingen. Controleer altijd vooraf op de website van de organisatie of de informatie nog actueel is.
12 september 14.00 uur Rondleiding John Frostbrug
Airborne at the Bridge, Arnhem www.airbornemuseum.nl
16 september 18.30 uur Begeleide Glidernatuurwandeling 6 km
WANDELEN Tip! Wandel eens op eigen gelegenheid
door het verleden met deze vier Airborne routes: > De Polen in Driel > Perimeterroute Oosterbeek > Dropzone Ede > Oorlog in Arnhem Zie www.visitarnhem.com/airborne
TOURS & RONDLEIDINGEN Wandel, fiets of vaar tijdens de Airborne maand mee met een van deze tours en rondleidingen Of kijk op www.airborne-region.nl/ er-op-uit voor Airborne gidsen.
30 augustus, 13 september, 4 en 11 en 18 oktober September ’44. Rondleiding Kasteel Doorwerth Fonteinallee 2B, Doorwerth www.glk.nl
4 september 14.00 uur A Bridge Too Far
Rondvaart Blauwe Bever vanaf Oude Kerk Oosterbeek www.deblauwebever.nl
6 september 14.00 uur Perimeterwandeling met gids Airborne Museum, Oosterbeek www.airbornemuseum.nl
9 en 18 september 14.00 uur Wandeling Slag om Arnhem
Vanaf Airborne at the Brigde, Rijnkade 150, Arnhem www.wandeleninarnhem.nl
12 september 13.00 uur Begeleide Glidernatuurwandeling 12 km Start Parallelweg, Wolfheze www.dorpsbelangwolfheze.nl
AIRBORNE KRANT
Start Parallelweg, Wolfheze www.dorpsbelangwolfheze.nl
18 en 19 september 14.00 uur Slag om Arnhem rondvaart met De Blauwe Bever Vanaf Drielse veer, Oosterbeek www.deblauwebever.nl
19 september 14.00 uur Rondleiding Airborne Begraafplaats
Van Limburg Stirumweg 28, Oosterbeek www.airbornemuseum.nl
T/m 30 september Pegasus wandelroutes met Podwalks Ede en omgeving www.ede.nl/airborne
3 oktober 14.00 uur Perimeterwandeling met gids Airborne Museum, Oosterbeek www.airbornemuseum.nl
Hele jaar Fietstocht ‘Historische verbindingsroute Ede www.fietsknoop.nl
Kijk op www.airborne-region.nl/agenda voor een actueel overzicht!
TENTOONSTELLINGEN 5 t/m 26 september Private Edward Hird
Renkumsemolen, Renkum www.renkumsemolen.nl
T/m 27 september ‘Theirs is the Glory: voor de mannen die vochten’ Airborne at the Bridge, Arnhem www.airbornemuseum.nl
T/m 30 september Ik Kom Terug
Buitententoonstelling, Ginkelse Heide in Ede www.ede.nl/airborne
T/m 30 september ‘Gezichten van de Verzetsstrijders’
Buitententoonstelling, Ginkelse Heide in Ede www.ede.nl/airborne
Hele jaar Oorlogs- en Garnizoensmuseum ‘De Smederij’ Verbindelaarsweg 100, Ede www.platformmhe.nl
Hele jaar Eusebiuskerk en Slag om Arnhem Experience www.eusebiuskerk.nl
29 en 30 augustus, 16 t/m 20 september, 26 en 27 september, 24 en 25 oktober Openingsdagen Glider Museum Wolfheze Wolfhezerweg 111-113, Wolfheze www.glidermuseum.nl
T/m 31 oktober Market Garden en de strijd in de Betuwe Betuws Oorlogsmuseum, Heteren www.betuwsoorlogsmuseum.nl
T/m 3 januari 2027 Sosabowski: een familie verdeeld door oorlog
Airborne Museum Hartenstein, Oosterbeek www.airbornemuseum.nl
Hele jaar Museum Vliegbasis Deelen
PODCASTS
Luister ook eens een podcast over Airborne Onze redactie tipt er een paar.
Perimeter de Podcast Persoonlijke getuigenissen over de verdedigingslinie www.airbornemuseum.nl/ perimeterdepodcast
Delenseweg 20, Deelen https://museumdeelen.nl
Hele jaar Informatiecentrum Polen Driel Kerkstraat 27, Driel www.polen-driel.nl
Hele jaar Airborne Experience
Airborne Museum, Oosterbeek www.airbornemuseum.nl
T/m 27 september Airborne at the Bridge
Rijnkade 150, Arnhem www.airbornemuseum.nl
Hele jaar Missie Hartenstein, audiotour t/m 12 jaar Airborne Museum, Oosterbeek www.airbornemuseum.nl
Hele jaar Arnhems Oorlogsmuseum
Kemperbergerweg 780, Arnhem www.arnhemsoorlogsmuseum.com
Ik Kom Terug – verzamelde herinneringen
www.airbornemuseum.nl/ik-kom-terug
Studio Vrijheid Met Edese verhalen
Via Spotify of www.ede.nl/airborne
Pegasus Podcast Over Operatie Pegasus 1 en 2
Via Spotify of www.ede.nl/airborne
Remembering Together WWII Podcast
Van de Britse ambassade in Nederland Via diverse podcastplatforms.
Opa Vertelt podcast Door Marcel de Bont
Via diverse podcastplatforms.
Pagina 25
“NAAR DE JOHN FROSTBRUG ALSTUBLIEFT!”
HET BIJZONDERE VERHAAL VAN DE TAXI CHARITY FOR MILITARY VETERANS De zwarte Londense taxi, de ‘black cab’, met zijn karakteristieke ronde vormen en hoge deuren is een waar instituut. Zakenmensen gebruiken ‘m als bovengrondse metro, stelletjes trouwen erin, toeristen gaan ermee op de foto. De chauffeurs worden in GrootBrittannië liefkozend ‘cabbies’ genoemd. Wereldberoemd zijn ze om hun feilloze straten- en routekennis. Sommigen van hen kennen zelfs de weg naar Arnhem op hun duimpje. Door Alexander Heusschen
Mocht u instappen bij de Houses of Parliament in Londen en weer uitstappen bij de John Frostbrug in Arnhem, dan is de kans groot dat de meter bij het uitstappen een kleine drieduizend euro aangeeft. Dat is zonder overtocht en een fooi voor de bestuurder. Voor veteranen geldt een gereduceerd tarief. Zij betalen niets. Dat wil zeggen, als ze de juiste taxi nemen: eentje met een Taxi Charity-logo erop. De Taxi Charity for Military Veterans is een Britse liefdadigheidsorganisatie die militaire veteranen ondersteunt. In 1948 ten doop gehouden als The London Taxi Benevolent Association For War Disabled in een pub in de Londense wijk Fulham, heeft de charity inmiddels zelf de veteranenstatus bereikt. Hoewel de jaren beginnen te tellen, is de bijna tachtigjarige nog even vief als net na de oorlog. Wat begon als een initiatief van enkele taxi chauffeurs om iets terug te doen voor gewonde en oudere Britse militairen die hadden gediend, is uitgegroeid tot het enige goede doel dat veteranen uit verschillende conflicten kosteloos ondersteunt met uitstapjes, vervoer en ontmoetingen. Het doel is eenvoudig maar belangrijk: eenzaamheid tegengaan en veteranen de kans geven om contact te houden met oude kameraden en bijzondere plekken uit hun verleden te bezoeken.
Veteranen in Nederland. Foto: Daan van Oort
Nog altijd vormen Londense taxichauffeurs de ruggengraat van de organisatie die herinnert en verbindt. Zij stellen niet alleen vrijwillig hun tijd beschikbaar, maar vaak ook hun eigen taxi’s. De begroting bestaat volledig uit donaties. Traditioneel zijn de uitstapjes naar Worthing, de Engelse kustplaats die al in 1948 per taxi werd aangedaan. Vanaf de jaren ’80 volgden reizen naar Duinkerken en Normandië. Nederland staat pas sinds 2012 op de rittenlijst van de Taxi Charity. Jaarlijks brengt de liefdadigheidsorganisatie veteranen naar herdenkingen bij Hotel De Wereld in Wageningen en naar diverse herdenkings locaties van Operatie Market Garden. Hoewel de relatie in feite nog maar pril is, is de band tussen Britse veteranen en Nederlandse families en vrijwilligers hecht. Bij het laatste bezoek in de lente van 2026 zei de voorzitter van de charity over deze band: “Each year we return, and each year it feels just as important. There is something truly special about the Dutch way of remembrance. Where many of our veterans at home found it
difficult to speak of their experiences, often choosing silence to cope… Here, those stories are invited out. Here, they are listened to. And most importantly, they are valued.” Wie de lange optocht van taxi’s voorbij ziet komen, krijgt een mooi inkijkje in de manier waarop de Britten omgaan met hun militaire erfenis: met trots, eerbied en een gevoel voor kameraadschap en compassie. Er is niet veel voor nodig om in de stoet van ‘black cabs’ met gekwetsten en een kleiner wordende groep broze, stokoude Tweede Wereldoorlog-veteranen een symbolische verwijzing te zien. Die van een verleden dat even dichtbij komt en ons dagelijkse leven raakt en dat weer even snel is verdwenen zodra de laatste taxi de hoek omslaat. Begin september zal de Taxi Charity aanwezig zijn bij de Airborne Wandeltocht en bij de 82e herdenking van de Slag om Arnhem.
VANAF 8 TOT EN MET 25 SEPTEMBER 2026
WHITE RIBBON MILE: DE LEVENSLIJN VAN HOOP Stel je voor: je bent een soldaat tijdens de Slag om Arnhem. De strijd is hevig, bitter en uitzichtloos. Dan komt het bericht dat de operatie wordt afgeblazen en de overgebleven soldaten worden geëvacueerd. Market Garden is mislukt. Het is maandag 25 september 1944. Die nacht regent het hard en is het aardedonker. Van Hartenstein via de Oude Kerk in Oosterbeek gaat de barre terugtocht door bossen en de uiterwaarden naar de Rijn. Daar zullen de soldaten de rivier oversteken naar bevrijd gebied, hun
AIRBORNE KRANT
gewonde kameraden achterlatend. Ze zien bijna niets en kennen de weg niet. En de vijand is overal aanwezig. HET WITTE LINT DAT DE ROUTE AANGEEFT IS EEN BAKEN DAT JE NIET UIT HET OOG MOET VERLIEZEN The White Ribbon Mile is een korte wandeling die deze tocht symboliseert en net als toen wordt aangegeven met een wit lint. Het traject van de Oude Kerk in Oosterbeek naar het herdenkingsmonument bij de Rijn is slechts
drie weken per jaar toegankelijk. Een plek om te beleven, te leren, te herinneren en te eren. WHITE RIBBON MILE STILLE TOCHT De White Ribbon Mile Stille Tocht is ieder jaar op 25 september om 21.00 uur vanaf de Oude Kerk in Oosterbeek. Na de “last post” en 1 minuut stilte, wordt u uitgenodigd een bloem bij het monument te leggen. Het is de formele afsluiting van de Airborne activiteiten in de gemeente Renkum. I: www.whiteribbonmile.nl
Pagina 29
OUDE KERK: SCHUILPLAATS EN SYMBOOL VAN HOOP Foto: Alex Festen
SAMEN BELEVEN, SAMEN HERINNEREN De Airborne Freedom Run vindt op zondag 13 september plaats in Arnhem. Elk jaar komen jong en oud hierbij in beweging om vrijheid te vieren en te herdenken. Tijdens het evenement worden verschillende hardloopafstanden georganiseerd voor zowel kinderen als volwassenen. Voor kinderen van 0 tot en met 12 jaar zijn er startmomenten om 11.30 uur en 13.00 uur. Zij kunnen deelnemen aan afstanden van 350, 500 of 1.000 meter door het centrum van Arnhem. De jongste deelnemers mogen worden begeleid door één ouder of verzorger. Deelnemers aan de Mini Airborne Freedom Run kunnen op de dag van het evenement gratis gebruikmaken van de Breng-bus. Eén begeleidende ouder of verzorger reist kosteloos mee. Om 15.00 uur gaat de 5 kilometer van start. Daardoor kunnen gezinnen de hele dag bij het evenement
AIRBORNE KRANT
betrokken zijn: eerst langs het parcours en later als deelnemer. Voor jongeren tot 18 jaar geldt een gereduceerd tarief voor de 5 kilometer. De Airborne Freedom Run brengt generaties samen rond sport en herdenken. Gezinnen kunnen samen deelnemen, elkaar aanmoedigen en kennismaken met de geschiedenis van de Airborne Region. Samen lopen, samen beleven en samen stilstaan bij onze vrijheid.
Meer informatie en inschrijven via: airbornefreedomrun.nl.
De Oude Kerk in Oosterbeek behoort tot de oudste gebouwen van de regio. Dit bijzondere gebouw staat er al meer dan duizend jaar, een stille getuige van geloof, gemeenschap én oorlog. Tijdens de Slag om Arnhem, van 17 tot en met 26 september 1944, kreeg de kerk een aangrijpende rol. In de laatste dagen van de strijd werden Britse en Poolse troepen teruggedrongen tot de zogeheten perimeter: een klein, hoefijzervormig gebied om Hartenstein en de Oude Kerk. In en rond de kerk verzamelden zich honderden geallieerde soldaten. Gewonden werden verzorgd door medisch personeel en vrijwilligers, waaronder Kate ter Horst, die later bekend werd als de ‘Engel van Arnhem’. Het gebied stond voortdurend onder vuur, de omstandigheden waren voor militairen en burgers zwaar. De Oude Kerk is tussen 9 en 25 september dagelijks geopend van 13.00 tot 16.00 uur voor bezichtiging. Op 25 september vertrekt vanaf de Oude Kerk om 21.00 uur de Stille Tocht, het slot van de herdenkingsmaand. Gidsen vertellen het verhaal, en korte films brengen het verleden dichtbij. Meer informatie: www.oudekerkoosterbeek.nl of via info@oudekerkoosterbeek.nl.
Pagina 31
Arnhem-veteraan Geoff Roberts MBE legt zijn poppy krans tijdens de Airborne Herdenking in 2025 Foto: ©Arjan Vrieze
DE POPPY: EEN KLEINE BLOEM MET EEN GROTE BETEKENIS Je ziet ze op de kruisjes bij de graven; de kransen bij de monumenten en op een jas of uniform: de rode klaproos, de poppy. De poppy is een eenvoudig symbool, maar draagt een verhaal dat diep verweven is met de geschiedenis van onze regio en met de offers van de Airborne-troepen die hier in 1944 vochten. De oorsprong van de poppy ligt in de Eerste Wereldoorlog, waar de bloem massaal opbloeide tussen de loopgraven en graven in Vlaanderen en Noord-Frankrijk. Dichter John McCrae vereeuwigde dat beeld in het gedicht In Flanders Fields, waarna de poppy uitgroeide tot hét teken van herinnering in het Verenigd Koninkrijk. Tijdens Operatie Market Garden landden duizenden jonge mannen in de velden rondom
AIRBORNE KRANT
Wolfheze, Heelsum en Renkum. Hun missie was gedurfd, bijna onmogelijk en velen van hen zouden nooit meer naar huis terugkeren. Vele nabestaanden, belangstellenden en betrokkenen dragen de poppy op hun jas of uniform. Niet als traditie om de traditie, maar als een belofte: dat de verhalen van moed, opoffering en menselijkheid nooit verloren mogen gaan.
Dat we blijven vertellen wie zij waren. Dat we blijven herdenken waarom zij kwamen. De poppy’s herinneren ons eraan dat vrijheid nooit vanzelfsprekend is. En dat de band tussen de Airborne-families en onze gemeenschap, na meer dan tachtig jaar, nog altijd springlevend is. Op zondag 20 september worden opnieuw vele poppy-kransen gelegd tijdens de Airborne Memorial Service op de Airborne Begraafplaats in Oosterbeek. De herdenkingsdienst begint om 11:00 uur. I: www.airbornememorialservice.nl
Pagina 33
KINDERKRANT
HET IS OOK ONS
veR lE dE n
KINDEREN BIJ DE AIRBORNE-HERDENKINGEN
WAT KUN JE NOG LEREN VAN DE AIRBORNE-HELDEN?
nOrA, lOtTe eN RoBiN KiNdErCoLlEgE EdE
mIlAn KiNdErBuRgEmEeStEr OvErBeTuWe
QuInTy-LyNn, fArAh n e dEnN BlOeMeNkInDeReN ArNh iS Em
Kinderen spelen een belangrijke rol bij veel Airborneherdenkingen. Kinderburgemeesters, kinderwethouders en bloemenkinderen leggen bloemen en vertegenwoordigen de kinderen uit hun gemeente. De Airborne Kinderkrant vroeg hen waarom kinderen naar herdenkingen zouden moeten gaan. BIJZONDERE ERVARING 'Ja, ja, ja!', zeggen Dennis, QuintyLynn en Farah tegelijk als we vragen of ze bij een Airborne-herdenking zijn geweest. Zij waren vorig jaar bloemenkinderen in Arnhem. Quinty-Lynn vond het bijzonder hoeveel mensen kwamen kijken. Farah herinnert zich vooral de mooie toespraken. Lotte gaat bijna ieder jaar naar de luchtlandingen en herdenking op de Ginkelse Heide. 'Het geeft echt een beeld van hoe het er in de Tweede Wereldoorlog uit zou kunnen hebben gezien.' Ook Robin en Nora bezochten herdenkingen. Robin: 'Het is voor heel veel mensen belangrijk. Vooral voor de veteranen.' Pippi gaat dit jaar voor het eerst als kinderburgemeester naar de herdenkingen. 'Heel speciaal
AIRBORNE KRANT
om alles van dichtbij mee te maken.' Voor Milan wordt de Polenherdenking in Driel zijn eerste Airborne-herdenking. Daar legt hij samen met voetballertjes bloemen. BLIJVEN HERINNEREN Waarom zouden kinderen eigenlijk naar een herdenking moeten gaan? 'Zodat het nooit wordt vergeten,' zegt Milan. 'Iedereen moet weten wat ervoor nodig was zodat wij nu in vrijheid leven.' Pippi: 'Wij kunnen gewoon naar school en spelen. Ik hoop dat wij nooit hoeven mee te maken wat mensen toen meemaakten.' Farah vindt het belangrijk dat juist jonge mensen blijven nadenken over de oorlog. Robin denkt dat leren over vroeger helpt om de vrijheid te
bewaren. Lotte: 'Anders herinnert niemand zich meer wat er is gebeurd.' Nora vult aan: 'Het is ook ons verleden, maar dan iets verder weg in de tijd.' DAPPERHEID EN DANKBAARHEID Wat kunnen we nu nog leren van de Airborne-helden die vochten voor onze vrijheid? Dennis en Quinty-Lynn denken vooral aan het gevaar. 'Je wist nooit wat er die dag kon gebeuren.' Lotte: 'Het was spannend en levensbedreigend. Ze vochten voor de vrijheid van hun eigen land of dat van iemand anders.' 'Je moet nooit opgeven,' zegt Nora. Robin vindt dat we vooral kunnen leren om elkaar te helpen. Pippi en Milan denken aan dankbaarheid. 'Omdat zij gevochten hebben, hebben wij een fijn leven en kunnen we spelen en naar school', zegt Pippi. Milan: 'We mogen best wat dankbaarder zijn voor alles wat we nu hebben.'
PiPpI KiNdErBuRgEmEeStEr ReNkUm ZELF OP ONDERZOEK
Wie meer wil leren, kan volgens de kinderen musea bezoeken, boeken lezen en vooral veel vragen stellen. Lotte en Pippi raden het Airborne Museum aan. Nora tipt de boeken Het Achterhuis en Oorlog in Inkt. Farah adviseert kinderen om zelf dingen op te zoeken waar ze nieuwsgierig naar zijn. Robin, Dennis en Quinty-Lynn raden aan met opa's, oma's en andere oudere mensen over vroeger te praten. Zelf een herdenking of monument bezoeken? 'Ja, zeker!', vinden de Arnhemse bloemenkinderen. Quinty-Lynn: 'Het is respectvol. Je herdenkt de mensen die bij de Slag om Arnhem zijn doodgegaan.'
MEER BEZOEKEN LEESTIPS? Kijk dan op onze website: www.airborne-region.nl/ kinderen
NOG MEER ARTIKELEN UIT DE KINDERKRANT OP DE VOLGENDE PAGINA’S
Pagina 37
KINDERKRANT
INTERVIEW MET
Hiltj e (84)
‘HET GELUID VAN TANKS VIND IK NOG STEEDS MOOI’ Hiltje van Eck (84) was nog maar 3 jaar toen de Tweede Wereldoorlog stopte. Toch herinnert ze zich nog veel. Haar vader zorgde ervoor dat hun huis altijd open stond voor iedereen die een schuilplek nodig had. Men noemde hun huis daarom ook wel eens het huis met de vriendelijke deur. Boet: Waar woonde u toen en waar woont u nu? 'Ik woon nog steeds in hetzelfde huis vlakbij de molen. In de oorlog deelden we ons huis vaak met anderen. Zo hebben wij met ons gezin het laatste halfjaar boven gewoond en evacuees beneden. Boven hadden we in de winter alleen een klein kacheltje.'
Hiltje in oorlogstijd en nu
Hiltjes huis met de 'vriendelijke deur'
FOTO: DAAN VAN OORT
David: Weet u nog hoe Ede er toen uit zag? 'Ede is niet echt verwoest door de oorlog. Toch is dat voor ons huis bijna anders gelopen. Rond de bevrijding zaten er een poosje SS’ers in onze tuin. Mensen riepen dat zij weg moesten. Want anders zouden ze gaan vechten in onze tuin en zou ons huis kapot geschoten worden. Gelukkig gingen ze weer weg.' Elias: Ik heb gelezen dat u een Joods zusje heeft, hoe zit dat? 'Toen ik een baby was, kwam er een Joods meisje bij ons onderduiken. Ze was vijf jaar. Ze had een vals identiteitsbewijs, waarin stond dat ze Edith Bakker heette. Maar eigenlijk heette ze Esther. Toen ze aankwam, nam mijn moeder haar gelijk mee naar mij. Esther vond het heel fijn om voor mij te zorgen. Sindsdien zijn we een soort zusjes.'
Anna: Hoe was de bevrijding in Ede? 'Mijn moeder wilde de bevrijders graag knuffelen. Maar de soldaten moesten van boom naar boom huppen om te schuilen voor het schieten. Later kwamen de Canadese tanks. Dat geluid vind ik nog steeds zo mooi! De oorlog was voorbij. Esther en ik mochten eindelijk buiten de bevrijding vieren. Bram: Hoe is het afgelopen met dat Joodse zusje? 'Ze leeft nog steeds. We bellen elke week.' Julia: Heeft uw familie de oorlog overleefd? 'Gelukkig wel. Ook mijn vader heeft het overleefd, ook al deed hij gevaarlijk verzetswerk.' Maylin: Heeft u een speciale band met een van de militairen van toen opgebouwd? 'Mijn vader hielp Britse soldaten. Zo leerde hij majoor Tony Hibbert kennen en ze werden vrienden voor altijd. Later werd Tony ook mijn vriend. Samen brachten we Britse soldaten en hun Nederlandse helpers ieder jaar weer bij elkaar. Nog steeds help ik veteranen als ze hier komen. Daarom noemen ze mij de moeder van de veteranen.' Rosalinde: Wat vond u spannend in de oorlog? 'Niet zo veel. Omdat ik geboren ben in de oorlog was ik eraan gewend.' Ferre: Hoe denkt u nu terug aan de oorlog? 'Vroeger wilden de Britse soldaten geen Duitsers bij de Airborne-herdenking hebben. Dat begreep ik wel. Later veranderde dat en leerden we dat niet alle Duitsers fout waren. Ook dat zijn gewoon mensen.' Faddei: Denkt u nog veel aan de oorlog? 'Ja, door de oorlogen van nu weer vaker. Waarom zijn mensen niet liever voor elkaar?'
Pagina 38
Het Joodse zusje 'Edith'
LUISTER NAAR
pOdCaStS
Ouderen van toen gaan vaak graag in gesprek met kinderen over de oorlog. Zoals in deze Airborne Regio podcastserie. Scan deze QRcode met je mobiel
KINDERKRANT
INTERVIEWS OVER
TOeN
‘DIE ZWARTE LAKSCHOENTJES VONDEN DE SOLDATEN MAAR NIKS’ We vroegen de Airborne Kinderredactie of zij iemand van 82 jaar of ouder kennen. Want die mensen hebben de Tweede Wereldoorlog meegemaakt en weten daar vaak nog over te vertellen. Ieder zijn eigen verhaal. Nu zijn ze er nog om het op te schrijven. Ferre, Bram en Elias gingen in gesprek met familie of op onderzoek uit.
Ferre interviewde zijn overgrootoma Riek (92): 'Mijn overgrootoma Riek was tijdens de Slag om Arnhem net zo oud als ik nu ben: 10 jaar. Ze zag hoe de lucht
zwart werd van de vliegtuigen en duizenden parachutisten uit de lucht kwamen. Ze vond het heel oneerlijk dat de Duitse soldaten op hen schoten terwijl ze nog aan hun parachutes hingen. Na de luchtlandingen moest haar gezin vluchten. Ze sliepen met heel veel mensen op stro in
Bram deed samen met zijn moeder onderzoek naar het verzetsverleden van zijn overgrootvader Caspar Booy (geboren in 1921): 'Mijn overgrootvader leeft niet meer. Daarom hebben mijn moeder en ik zijn dagboeken gelezen. Zo ontdekten we dat hij als student in het verzet
Elias interviewde zijn overgrootoma mevrouw Van Kessel-Hardeman (88): 'Mijn overgrootoma was 2 jaar
een school en de volgende dag zaten alle kinderen onder de luizen. Het bijzonderste verhaal vond ik dat een Duitse soldaat met Kerstmis moest huilen omdat hij zijn familie miste. Zo leerde mijn oma mij dat oorlog voor iedereen veel verdriet brengt.'
ging. Eerst in de stad Delft en later ook hier in de buurt, in de Betuwe, en daarna in Utrecht. Hij verspreidde stiekem illegale kranten en voedselbonnen voor mensen die moesten onderduiken. Toen de Duitsers steeds meer jonge mannen oppakten, werd dat veel te gevaarlijk. Zijn verloofde Corrie nam daarom het verzetswerk op straat over, terwijl hij vanuit zijn schuilplaats bleef helpen. Corrie werd later mijn overgrootmoeder.'
toen de oorlog begon en 7 jaar toen Nederland werd bevrijd. Ze woonde op een boerderij in Ederveen. Ze herinnert zich nog dat haar vader vaak weg was omdat hij in het verzet zat en dat het gezin naar een schuilhut of de kelder van de buren moest als er bommenwerpers overvlogen. Twee keer moesten ze zelfs vluchten met de matrassen op een kar. Engelse soldaten gaven
haar een reep chocolade omdat ze vrolijke rode lakschoentjes droeg. Toen ze haar zwarte schoentjes liet zien, trokken de soldaten een vies gezicht. Pas veel later begreep ze waarom: de soldaten hadden zoveel ellende en dood gezien dat de kleur zwart hen daaraan deed denken. Toen ik kwam met die fleurige rode schoentjes, bracht dat een beetje vrolijkheid.'
Caspar met zijn vrouw Corrie
LEES DE HELE
iNtErViEwS
Lees de hele interviews op: www.airborne-region.nl/ kinderen of scan de QR-code.
De artikelen op pagina 5, 36, 37 en 38 komen uit de Airborne Kinderkrant. Geschreven voor en door kinderen. Anna, Boet, Bram, David, Elias, Faddei, Ferre, Julia, Maylin en Rosalinde maakten samen een Airborne Kinderkrant vol bijzondere verhalen en interviews en meer! Lees hem door en leer meer over de Slag om Arnhem en waarom we er 82 jaar later nog steeds ieder jaar bij stilstaan. De Airborne Kinderkrant kan door basisscholen in de Airborne Regio gratis besteld worden. De Kinderkrant is ook gratis af te halen bij o.a. het Airborne Museum. Meer weten, online lezen of een stapel voor je klas? Kijk op WWW.AIRBORNE-REGION.NL/KINDEREN
AIRBORNE KRANT
Pagina 39
SOSABOWSKI: EEN FAMILIE VERDEELD DOOR OORLOG De bijzondere objecten worden op veel plekken vergezeld door persoonlijke verhalen. Hal sprak speciaal voor deze tentoonstelling een audiotour in waarbij hij een inkijkje geeft in het leven van zijn grootvader en overgrootvader. Leuke anekdotes worden afgewisseld met serieuze inzichten en het besef dat de oorlog door de generaties heen haar sporen heeft achtergelaten.
Naoorlogse foto van Stasinek (links) en Stanisław Sosabowski. Sosabowski privé collectie
In de tijdelijke tentoonstelling ‘Sosabowski: een familie verdeeld door oorlog’ in het Airborne Museum is er aandacht voor een uitzonderlijke Poolse familie: de Sosabowski’s. Centraal staan generaal Stanisław Sosabowski en zijn zoon Stasinek Sosabowksi. Deze twee mannen stonden voor ingewikkelde keuzes tijdens de Tweede Wereldoorlog en waren getuigen van kernmomenten in de Poolse oorlogsgeschiedenis. Dat hun verhaal in deze tentoonstelling verteld wordt door (achter)kleinzoon Hal Sosabowski maakt het familieverhaal compleet. Professor Hal Sosabowski geeft al jarenlang lezingen over zijn grootvader en overgrootvader. Zijn overgrootvader, Stanisław Sosabowski, zal bij kenners van Operatie Market Garden bekend zijn als de commandant van de 1e Poolse Onafhankelijke Parachutistenbrigade die bij Driel werd ingezet. Stasinek was lid van het Poolse verzet en speelde een belangrijke rol in de Opstand van Warschau. Zijn
AIRBORNE KRANT
verhaal is minder bekend. Hal: “Stasinek was een bescheiden man en sprak liever over de prestaties van zijn vader dan over die van hemzelf. Ter ere van hun nalatenschap heb ik het mijn levenswerk gemaakt om hun verhalen te vertellen.” Hal kreeg de kans om het verhaal van zijn familie te presenteren in een tentoonstelling bij het Airborne Museum. Hij selecteerde daarvoor indrukwekkende stukken uit de privéverzameling van de familie Sosabowski en er werd contact gelegd met buitenlandse musea en instellingen. Van instellingen in Polen werden het uniform en de onderscheidingen van generaal Sosabowski geleend, net als de Militaire Willems-Orde die werd uitgereikt aan de Poolse parachutistenbrigade. Uit het Verenigd Koninkrijk kwam onder andere het originele vaandel van de 1e Poolse Onafhankelijke Parachutistenbrigade. Dit bijzondere vaandel werd nog nooit eerder uitgeleend en is een van de topstukken van de tentoonstelling.
Professor Hal Sosabowski met portret van generaal Stanisław Sosabowski tijdens de opening van de tentoonstelling. Arjan Vrieze
De tentoonstelling slaagt erin om de relatief onbekende oorlogsgeschiedenis van de Polen naar een breed publiek te brengen en persoonlijk te maken. Wat hoopt Hal dat deze tentoonstelling teweegbrengt? Hal: “Ik hoop dat bezoekers de kans krijgen om de generaal en mijn grootvader te leren kennen en dat zij geïnspireerd worden door hun acties. Samen kunnen we hun herinnering levend houden.” De tentoonstelling ‘Sosabowski: een familie verdeeld door oorlog’ is tot en met 3 januari 2027 te zien in Airborne Museum Hartenstein in Oosterbeek. Airborne Museum Hartenstein Utrechtseweg 232, Oosterbeek www.airbornemuseum.nl
Pagina 43
PYRRHA GOOIT EEN STEEN
Wat doe je als de wereld die je kent in puin ligt? Hoe vind je hoop als de toekomst onzeker is? Het zijn vragen die na de Tweede Wereldoorlog voor veel mensen dagelijkse werkelijkheid waren. Maar ook tachtig jaar later voelen ze verrassend actueel. In de aanloop naar Bridge to Liberation presenteert Musis op 15 september 2026 de voorstelling ‘Pyrrha gooit een steen’. Een brutale en ontroerende monoloog die zich afspeelt in de nasleep van de Tweede Wereldoorlog. In de voorstelling zoekt Pyrrha al dwalend naar antwoorden bij de mensen die ze ontmoet. Ze maakt een muzikale, sprookjesachtige reis, die zich afspeelt vlak na de Tweede Wereldoorlog, maar Pyrrha’s vragen zijn onmiskenbaar actueel. Want: hoe ga je verder na een crisis, als alles hopeloos lijkt? Waar in godsnaam te beginnen? En wat kun je zelf doen? De voorstelling kijkt niet alleen terug op de gevolgen van oorlog, maar onderzoekt ook hoe mensen veerkracht vinden wanneer de toekomst onzeker is. I: www.musisenstadstheater.nl
STICHTING AIRBORNE REGION De Airborne gemeenten Arnhem, Ede, Overbetuwe en Renkum werken met honderd partners in deze regio samen om het verhaal van de Slag om Arnhem krachtig uit te dragen en gedurende het hele jaar inwoners en bezoekers van de regio te betrekken bij deze geschiedenis. Vanuit deze intensieve samenwerking is de Airborne Region ontstaan. Dat is niet alleen een titel die we als hele regio trots uitdragen, maar het is ook een platform waarop alle initiatieven samen komen. De Stichting Airborne Region (SAR) bundelt het netwerk, kennis en inspiratie tussen partners, en voor u, via deze Airborne Krant en de website www.airborne-region.nl. Meer weten en partner worden? Mail ons op coordinator@airborne-region.nl.
AIRBORNE KRANT
COLOFON
OPDRACHTGEVER: Stichting Airborne Region
De Airborne Krant 2026 verschijnt in de hele Airborne regio (gemeenten Arnhem, Ede, Overbetuwe en Renkum) en aangrenzende gemeenten. Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt door de gemeenten Arnhem, Ede, Overbetuwe en Renkum.
REDACTIE MEDEWERKERS: Alexander Heusschen, Martine Hemstede, Feike Klomp, 11 Luchtmobiele Brigade, Jory Brentjens, Lisa van Kessel, Julia van der Meiden, Rosalie Thomassen (hoofd redactie namens Stichting Airborne Region).
UITGEVER /LAY OUT: MDH Uitgeverij, Doetinchem ONTWERP VOORPAGINA EN KINDERKATERN: Kukel ontwerpt, Nijmegen ILLUSTRATOR OMSLAG AIRBORNE KINDERKRANT: Roel Venderbosch
FOTO’S: 11 Luchtmobiele Brigade, Airborne Freedom Run, Alex Festen, Arjan Foto, Gelders Archief, Gemeente Arnhem, Gemeente Ede, Familie Van Eck privécollectie, Floris Heuer, Fleur Mulder, Daan van Oort, Oude Kerk Oosterbeek, Polentocht Driel, Polish Institute and Sikorski Museum, Nathan Reinds, Stichting Driel Polen, Stichting Scarabee, Rosalie Thomassen, Arjan Vrieze, Maarten Weij.
DRUKKER: Janssen Pers
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt door middel van druk, fotokopie, geluidsband, elektronisch of op welke wijze dan ook, zonder schriftelijke toestemming van de uitgever en Stichting Airborne Region. De redactie doet er alles aan om de juiste informatie te verwerken, maar staat niet in voor onvolkomenheden of wijzigingen.
Pagina 45
REMEMBER THE XIth
Het Britse 11e Parachutistenbataljon maakte in 1943 en 1944 deel uit van de beroemde 4e Parachutistenbrigade. Tijdens de Slag om Arnhem en de gevechten in Oosterbeek vochten de mannen van het 11e Parachutistenbataljon met uitzonderlijke moed, vastberadenheid en opoffering. Velen van hen betaalden daarvoor de hoogste prijs: hun leven. Meer dan tachtig jaar later is hun verhaal nog altijd niet vergeten in Nederland. In Arnhem herinneren twee monumenten aan hun heldhaftige strijd en de zware verliezen die zij leden: één bij Museum Arnhem en één op het Nassauplein in de wijk Lombok. Toch ontbreekt iets opvallends. In het Verenigd Koninkrijk heeft het 11e Parachutistenbataljon nog altijd geen eigen monument. Haar twee zusterbataljons hebben die erkenning wel gekregen, met herdenkingsplaatsen in en rond Melton Mowbray. Dit terwijl ook het 11e bataljon vanaf 8 mei 1944 tot aan hun vertrek naar Nederland was gelegerd in Melton Mowbray. Dat gemis raakt nabestaanden, historici en iedereen die de offers van deze mannen wil blijven herinneren. Daarom hebben een Britse nabestaande en een Nederlandse veteraan, samen met hun partners, de Community Interest Company (CIC) “Remember The XIth” opgericht. Hun missie is eenvoudig en belangrijk: ervoor zorgen dat het 11e Parachutistenbataljon niet het vergeten bataljon wordt. I: www.rememberthexith.org
AIRBORNE KRANT
Foto: Pont over de Rijn, Polentocht Driel
POLENWANDELTOCHT DRIEL:
WANDELEN DOOR VERHALEN VAN MOED EN VRIJHEID “Ik vocht voor de vrijheid.” Met die vijf woorden vat generaal-majoor Stanisław Sosabowski zijn indrukwekkende oorlogsherinneringen samen. Korter kan bijna niet. Toch vertellen de landschappen rond Driel, Oosterbeek en Doorwerth een veel uitgebreider verhaal. Een verhaal dat iedere tweede zaterdag van september opnieuw tot leven komt tijdens de Polenwandeltocht. Wat ooit begon als de Poolse Parachutistenwandeltocht is uitgegroeid tot een geliefde herdenkingswandeling. Niet alleen om kilometers te maken, maar vooral om stil te staan bij de gebeurtenissen van september 1944, toen de 1e Poolse Onafhankelijke Parachutistenbrigade bij Driel neerkwam om de Britse luchtlandingstroepen te ondersteunen tijdens de Slag om Arnhem.
De routes van 6, 10, 15 en 25 kilometer voeren wandelaars letterlijk door de geschiedenis. Ze lopen over de noord- én zuidoever van de Rijn, langs het voormalige landingsgebied, door de bossen waar geallieerde militairen dekking zochten en over de heidevelden waar ooit parachutes neerdaalden. Langs de route herinneren monumenten en gedenkplaatsen aan de offers die hier zijn gebracht. De Polenwandeltocht is daarmee meer dan een wandeltocht. Het is een tocht langs verhalen, herinneringen en plaatsen die laten zien dat vrijheid nooit vanzelfsprekend is. Polenwandeltocht Driel Zaterdag 12 september 2026 Afstanden: 6, 10, 15 en 25 kilometer. I: https://polentochtdriel.nl
Pagina 47