WAT DENKEN KINDEREN OVER VREDE, VRIJHEID EN HERDENKEN?
PAGINA 5 & 37 T/M 39
WAT WAS OPERATIE MARKET GARDEN?
AGENDA BOORDEVOL
AIRBORNE ACTIVITEITEN
bij de herdenkingsdienst in september
PAGINA 9
PAGINA 23 T/M 25
De Airborne krant is een uitgave van de Airborne Region en verschijnt in Arnhem, Ede, Overbetuwe, Renkum en de omliggende regio
Onder de hoge eikenbomen van Oosterbeek rusten ze. Sommigen nu 80 jaar, anderen maar pas. Regelmatig vinden er nog bijzettingen plaats op de Arnhem Oosterbeek War Cemetery Op het oog is alles er al decennialang hetzelfde, en de bezoeker krijgt de indruk dat dit ook altijd zo zal blijven. Gedrenkt in traditie en gebaad in stilte komen werelden samen.
De Airborne begraafplaats van de Britse Commonwealth War Graves Commission aan de Van Limburg Stirumweg behoort tot de iconische plekken die voor altijd verbonden zullen zijn met de Slag om Arnhem. Wat al vóór de oorlog was aangewezen als uitbreidingsveld voor de Algemene Begraafplaats aan de andere kant van de laan, zou na het dramatische verloop van
Operatie Market Garden in september 1944 en de bevrijding van de regio in het volgende voorjaar, een heel andere bestemming krijgen. Het was de voortvarendheid van het gemeentebestuur van Renkum die ervoor zorgde dat de Airborne begraafplaats in Oosterbeek werd aangelegd in plaats van Arnhem.
Lees verder op pagina 3
Onder de hoge eikenbomen van Oosterbeek rusten ze. Sommigen nu 80 jaar, anderen maar pas. Regelmatig vinden er nog bijzettingen plaats op de Arnhem Oosterbeek War Cemetery. Op het oog is alles er al decennialang hetzelfde, en de bezoeker krijgt de indruk dat dit ook altijd zo zal blijven. Gedrenkt in traditie en gebaad in stilte komen werelden samen.
Door Alexander Heusschen (m.m.v. Dennis van Asselt)
De Airborne begraafplaats van de Britse Commonwealth War Graves Commission aan de Van Limburg Stirumweg behoort tot de iconische plekken die voor altijd verbonden zullen zijn met de Slag om Arnhem. Wat al vóór de oorlog was aangewezen als uitbreidingsveld voor de Algemene Begraafplaats aan de andere kant van de laan, zou na het dramatische verloop van Operatie Market Garden in september 1944 en de bevrijding van de regio in het volgende voorjaar, een heel andere bestemming krijgen.
Het was de voortvarendheid van het gemeentebestuur van Renkum die ervoor zorgde dat de
DANK AAN VETERANEN! WE DENKEN AAN U.
Airborne begraafplaats in Oosterbeek werd aangelegd in plaats van Arnhem; begin juni 1945 viel de keuze na kort overleg met de gravendienst van 21 Army Group op het terrein ten noorden van de spoorlijn. ‘For ever England’ valt op sommige graven te lezen.
HERBEGRAVEN
In augustus 1945 werden de eerste Airbornes ter aarde besteld, of eigenlijk: herbegraven. Deze gesneuvelden kwamen uit de veldgraven die tijdens de Slag om Arnhem ontstonden rond de grote verbandposten in Hotel Hartenstein, het huis van de familie Ter Horst bij de Oude Kerk en Hotel De Tafelberg. Zij liggen in de eerste secties, direct aan weerszijden van het hoofdpad over de begraafplaats. In februari 1946 was de aanleg met 1.730 graven compleet. Ieder graf kreeg een zinken kruis, in 1952 vervangen door de kenmerkende portlandstenen, veelgebruikt op Britse militaire herdenkingsplekken. Waar de meeste bronnen het houden op ‘ruim 1.750’ militairen en enkele burgers, komt de Commonwealth War Graves Commission, verantwoordelijk voor het beheer en onderhoud van Britse oorlogsgraven, inmiddels tot 1.773. Dat de aantallen
zo uiteenlopen is minder eigenaardig dan het lijkt. Met enige regelmaat worden in de ruime regio rond Arnhem vermisten gevonden en geïdentificeerd: in september 2024 nog kregen luitenant Dermond Anderson en soldaat Henry Moon hun laatste rustplaats in Oosterbeek, na jarenlang anoniem begraven te hebben gelegen in de Gelderse aarde in de buurt van de Nederrijn en bij Bemmel. Voor zo’n honderd anderen die de slag ook niet overleefden geldt dit helaas niet. Nog niet.
De teller komt zelfs richting 2.000 uit als de asbijzettingen van veteranen die na hun dood in de buurt van hun strijdmakkers wilden komen te liggen worden meegerekend. Hun niet-gemarkeerde rustplaatsen bevinden zich meestal aan de achterkant van één van de grafstenen.
VORMING
De Airborne begraafplaats is belangrijk als plaats van herinnering en voor de vorming van het geweten. Iedere september vindt hier de Airborne Memorial Service plaats. Voor velen is de dienst het hoogtepunt van de herdenkingsmaand. Samen met grote publiekstrekkers zoals de Airborne Wandeltocht, het parachutespringen op de Ginkelse Heide en de Race to the Bridge behoort de plechtigheid tot het cultuurhistorisch erfgoed van de regio.
Begonnen in september 1945, in aanwezigheid van generaal Urquhart en de eerste ‘bloemenkinderen’ – schoolkinderen uit de buurt die bloemen leggen op ieder graf – is de dienst tot op de dag van vandaag nagenoeg ongewijzigd gebleven. Er is weleens een psalm vervangen en er is ruimte gemaakt voor een Pools en een Joods gebed, maar als het aan The Parachute Regiment and Airborne Forces Charity, de organisatie van de ceremonie, ligt wordt de traditie voortgezet zoals deze ooit was bedoeld: een herdenking volgens Brits-militaire tradities met lokale aspecten, als overdenking op een kalme, vredige locatie. Het doel is de jaarlijkse traditie zo te bewaken en te borgen dat deze nog zeker 80 jaar door kan blijven gaan.
Voor de nieuwe generatie luchtlandingstroepen is de Arnhem Oosterbeek War Cemetery ook een plek waar de identiteit wordt gevormd, in de geest van de mannen die hen voorgingen. Zowel The Parachute Regiment als 11 Luchtmobiele Brigade hebben er hun eigen ceremonies. De aspirant-Rode Baretten van 11 Luchtmobiel beginnen er kort na middernacht aan de laatste zware mars van hun opleiding. Een ceremonie met fakkels gaat eraan vooraf. Wanneer in het aardedonker de klokken van de kerk in Oosterbeek en het gemeentehuis middernacht slaan, komen verleden en heden samen.
THANK YOU VETERANS! OUR THOUGHTS ARE WITH YOU. DZIĘKUJEMY WAM, WETERANI! MYŚLIMY O WAS.
Stilstaan bij de Slag om Arnhem doen we in de Airborne Regio samen. Dus zeker ook samen met kinderen. Want ook zij kunnen er veel van leren. Maar volwassen mensen kunnen net zo goed ook veel van kinderen leren! Daarom stelden de burgemeesters van de vier Airborne gemeenten vragen aan de kinderen van de Airborne Kinderkrant redactie. Dit zijn de antwoorden die de kinderredacteuren zelf opschreven in de Airborne
AHMED MARCOUCH
GEMEENTE ARNHEM
Hoe zouden kinderen kunnen helpen om vrede te bewaren in hun eigen stad, dorp of op school?
Kiran: “Als er gepest wordt bij ons op school, dan helpen ik en mijn vrienden. Een vriend van mij werd eens gepest en toen kwam de hele klas voor hem op.”
Josefien: “Geen ruzie, geen haat, geen gepest. Als je ziet dat er haat komt, kun je zeggen dat mensen rustig moeten blijven.”
Arthur: “Niet terug aanvallen als er iets gebeurt, dan wordt het alleen maar erger.”
Roos: “Zorgen dat je met iemand gaat praten over een ruzie of als er iets anders is gebeurd.”
Florian: “Mensen aanspreken die iets niet goed doen, zoals vechten.”
PATRICIA HOYTINK-ROUBOS
GEMEENTE OVERBETUWE
Wat betekent vrijheid voor jou in je eigen leven?
Anna: “Dat ik kan leven zonder angst en dat ik niet onder hoef te duiken.”
Oliver: “Dat je bijna alles kan doen wat je wilt, als het maar netjes en goed is.”
Roos: “Ik vind vrijheid belangrijk, want je mag zijn wie je bent en doen wat je wilt. Dingen die ik nu fijn vindt om te doen: bakken, tekenen, knutselen, schilderen en tv kijken.
Josefien: “Jezelf zijn, gewoon over straat lopen, christelijk zijn, een andere mening over politiek mogen hebben.”
Arthur: “Dat alles mag en alles kan, zonder gevaar voor je eigen leven. Dat ik gewoon kan basketballen.”
RENÉ VERHULST
Als jij zelf een herdenkingsdag speciaal voor kinderen mocht maken, wat zou je dan doen zodat alle kinderen onder de indruk zijn?
Esther: “Wel een herdenking over de oorlog, maar dan niet met hele moeilijke woorden.”
Aurélie: “Een speurtocht waar je veel over de oorlog leert. Aan het einde krijg je een cupcake en een beeldje van een militair.”
Anna: “Kinderen zelf de krans laten maken die ze later bij de herdenking mogen neerleggen.”
“VRIJHEID
MARCEL FRÄNZEL
GEMEENTE RENKUM
Stel je voor dat je een monument mocht ontwerpen voor vrede en vrijheid. Hoe zou dat eruit zien?
Florian: “Ik zou een beeld maken van Max Wolff, hij was een Joodse soldaat. Met op zijn helm de tekst ‘Dit is geen vrede’.”
Roef: “Een monument van een militair die gebroken boeien om zijn armen heeft.”
- Gijs (10 jaar)
Gijs: “Een veteraan uitnodigen die de Tweede Wereldoorlog heeft meegemaakt en hem hierover laten vertellen.”
Roef: “Kinderen vragen of ze het zelf willen organiseren.”
Roos: “Iets met een film, een game of een experience waar je ook écht zelf iets moet doen.”
Mia: “Een beeld met gebroken wapens, een vrijheidsvogel en allemaal mensen die in een kring hand in hand staan. Voor mensen uit verschillende landen die oorlog hebben meegemaakt.”
Josephine: “Een groot hart waarop staat: ‘Hou de vrede, je moet er wat voor doen’.”
Binnen de Nederlandse Krijgsmacht zijn het de Rode Baretten van 11 Luchtmobiele Brigade die para-gevechtskracht leveren. Ook in huidige turbulente tijden is het noodzakelijk dat Airborne operaties uitgevoerd kunnen worden. 11 Luchtmobiele Brigade organiseert daarom jaarlijks rondom de herdenking van Operatie Market Garden de oefening Falcon Leap.
FALCON LEAP
De oefening Falcon Leap draagt direct bij aan de gereedstelling van de snel inzetbare capaciteiten die 11 Luchtmobiele Brigade kan ontplooien, op korte termijn en over grote afstand. In meerdaagse realistische scenario’s wordt de gehele keten van een Airborne operatie getraind: de voorbereiding, verkenning, daadwerkelijke para-insertie in ‘vijandelijk’ gebied, de aanval op en veiligstelling van een object of gebouw en de herbevoorrading door de lucht. Door het hele land zullen dan ook materiaal en militairen gedropt gaan worden.
Nog altijd kan een Airborne operatie de beste manier zijn om in een grootschalig conflict doorslaggevend te zijn. Een Airborne operatie is namelijk in een aantal gevallen de enige manier om voldoende mensen en materieel aan de grond te krijgen. Bovendien is het verplaatsen van personeel en materieel via de lucht een verrassende manier van optreden, waarbij je het de tegenstander extra
lastig maakt. Wanneer de vijand verwacht dat je met voertuigen gaat verplaatsen, is het behoorlijk schakelen. Wat het de vijand ook extra lastig maakt, is dat de paramilitair hoog getrainde, geharde militairen zijn. Zoals de Amerikaanse luitenantgeneraal James M. Gavin ooit zei: ‘Show me a man who will jump out of an airplane, and I'll show you a man who'll fight.’
SAMENWERKEN
Voor de omstander ziet het er vooral spectaculair uit, honderden para’s die tegelijkertijd uit de lucht vallen. Maar, Falcon Leap is voor de Rode Baretten van 11 Luchtmobiele Brigade meer dan een mooi plaatje. Het plannen en uitvoeren van een Airborne operatie is enorm complex door de samenkomst van land en lucht en kan dan ook alleen in samenwerking met de Koninklijke Luchtmacht. Tijdens Falcon Leap gaat de brigade
ook samenwerken met internationale luchtmacht capaciteit. Door middel van die intensieve samenwerking worden er op het hoogtepunt rond de duizend parachutisten uit twaalf verschillende landen gedropt.
VERBONDEN DOOR AIRBORNE
Een belangrijk onderdeel van Falcon Leap is het herdenken van de Airborne voorgangers, met onder meer de Market Garden herdenkingssprong op de Ginkelse Heide. De Rode Baret, symbool van moed en inzet, vindt zijn oorsprong in de Tweede Wereldoorlog. Het is van groot belang dat we blijven herinneren wat zich hier 80 jaar geleden heeft afgespeeld. We eren diegenen die destijds voor onze vrijheid hebben gevochten. En weet dat 11 Luchtmobiele Brigade zich zal blijven inzetten voor de vrijheid van anderen wanneer onze gedeelde democratische waarden onder druk staan.
Operatie Market Garden was de grootste luchtlandingsoperatie van de Tweede Wereldoorlog. Nog nooit waren er zo veel parachutisten en luchtlandingstroepen in één operatie ingezet. Het was dan ook een uitgebreid plan: in een korte tijd moesten meerdere bruggen over rivieren en kanalen in Nederland veroverd worden. Als de luchtlandingstroepen de bruggen in konden nemen en vast konden houden totdat ze door grondtroepen bereikt werden kon de oorlog misschien nog wel voor kerst worden beëindigd.
HET PLAN
Na de geallieerde successen in Normandië in augustus 1944 leek het Duitse leger zo goed als verslagen. De Britse veldmaarschalk Montgomery kwam met een gewaagd plan: Operatie Market Garden. De operatie bestond uit twee delen. Operatie Market was de dropping van ca. 35.000 luchtlandingstroepen. Zij moesten bruggen bij onder andere Eindhoven, Grave, Nijmegen en Arnhem innemen en vasthouden totdat ze de door grondtroepen bereikt werden. De opmars van grondtroepen van de Belgische grens tot over de Rijnbrug in Arnhem was Operatie Garden.
Drie luchtlandingsdivisies en een Poolse luchtlandingsbrigade namen deel aan het plan. De Amerikaanse 101e Luchtlandingsdivisie sprong bij Eindhoven, de Amerikaanse 82e Luchtlandingsdivisie werd gedropt bij Nijmegen en de Britse 1e Luchtlandingsdivisie en de 1e Poolse Onafhankelijke Parachutistenbrigade werden bij Arnhem ingezet.
DE STRIJD
Operatie Market Garden begon op zondag 17 september 1944 en op de eerste dag werden de nodige successen behaald. De Duitse troepen waren totaal verrast door de luchtlandingen en veel van de bruggen vielen in geallieerde handen. Het liep echter niet overal volgens plan. De Waalbrug in Nijmegen werd niet ingenomen en slechts een kleine groep Britse militairen wist de Rijnbrug in Arnhem te bereiken.
In de dagen die volgden bleek de Duitse tegenstand groter dan verwacht. De route die de geallieerde grondtroepen volgden bleef door Duitse eenheden aangevallen worden en dit zorgde voor veel vertraging. De Duitse aanvallen waren zo zwaar dat de route van de Belgische grens naar Nijmegen bekend kwam te staan als Hell’s Highway.
Op 20 september staken bij Nijmegen troepen van de 82e Luchtlandingsbrigade in kleine canvas
boten en onder zwaar vijandelijk vuur de Waal over. De Waalbrug werd vervolgens van beide kanten aangevallen en na een hevig gevecht viel de brug in geallieerde handen. De grondtroepen konden nu hun weg naar Arnhem vervolgen, maar de vertraging die was opgelopen bleek te groot.
De Britse troepen die onder John Frost het noordeinde van de Rijnbrug in Arnhem in handen hielden waren volledig ingesloten en moesten zich na drie dagen van zware strijd overgeven. De rest van de Britse 1e Luchtlandingsdivisie was ondertussen tot Oosterbeek teruggedrongen waar zij continu werden aangevallen door Duitse troepen. Aan de overkant van de Rijn hadden de Poolse luchtlandingstroepen Driel ingenomen en zij probeerden de Britten bij Oosterbeek te bereiken. Kleine groepjes Poolse militairen bereikten de Britten maar het was niet genoeg om de geallieerde positie te stabiliseren.
Na negen dagen was de situatie hopeloos geworden. Er werd besloten de restanten van de Britse divisie en de Poolse troepen die zich aan de noordzijde van de Rijn bevonden te evacueren. In de nacht van 25 op 26 september werden de troepen over de rivier teruggetrokken. Met de evacuatie kwam Operatie Market Garden ten einde.
HET RESULTAAT
De brug over de Rijn in Arnhem bleek een brug te ver en Operatie Market Garden mislukte. De
Koningin Louisa-Marialaan 2, Leopoldsburg, BE
In Liberation Garden stapt de bezoeker in de schoenen van bezetters, verzetsmensen en bevrijders. In het museum leer je over de start van Operatie Market Garden, maar ga je als bezoeker ook interactief aan de slag met andere Tweede Wereldoorlog verhalen uit Vlaanderen. www.liberationgarden.be
Museumpark 1, Overloon, NL
In Oorlogsmuseum Overloon is er speciaal aandacht voor de Slag bij Overloon, maar wordt ook het bredere verhaal van de Tweede Wereldoorlog vertelt. Hier vind je verhalen over het verzet en de bevrijding en een enorme collectie authentiek militair materieel. www.oorlogsmuseum.nl
Wylerbaan 4, Groesbeek, NL
In het Vrijheidsmuseum wordt de bezoeker meegenomen in het thema vrijheid in de twintigste eeuw en in het nu. Er is speciale aandacht voor Operatie Market Garden en het Rijnlandoffensief en de beleving van oorlog vanuit meerdere perspectieven staat centraal. www.vrijheidsmuseum.nl
Airborne Museum Hartenstein
Utrechtseweg 232, Oosterbeek, NL
In het Airborne Museum staat de geschiedenis van de Slag om Arnhem centraal. Leer hier over de strijd bij de Rijnbrug in Arnhem en in de perimeter in Oosterbeek door verhalen en objecten van Nederlandse burgers en Britse, Poolse en Duitse militairen en ervaar de gevechten in de Airborne Experience. www.airbornemuseum.nl
operatie had grote gevolgen voor de Nederlandse bevolking. Grote delen van het zuiden van Nederland waren bevrijd. Het gebied rondom Nijmegen lag nu in de frontlinie en zou als startpunt dienen voor een nieuwe aanval op Duits grondgebied in februari 1945. Het noorden van Nederland bleef bezet. In Arnhem en omgeving moesten ruim 150.000 mensen verplicht hun huizen verlaten en veel mensen in het noorden en westen van Nederland kregen te maken met de Hongerwinter.
Nooit was de hemel in de Eusebiuskerk dichterbij dan na de verwoestingen in het najaar van 1944. Wat overbleef waren muren, wat ontsnapte was de ziel van de stad. De kerk herrees. Sinds 2019 is in het gotische bouwwerk een museum ondergebracht dat de Gelderse geschiedenis belicht, met een speciale plek voor de Slag om Arnhem. Vrijhangende glazen balkons in de toren bieden een kijkje op alles wat boven ons is en geven een werelds uitzicht op alles wat vooraf ging.
Door Alexander Heusschen
Als ‘een machtige brandende fakkel’, zo omschreef de koster van de kerk de aanblik van een brandende Eusebius op 20 september 1944. Beschietingen bij de gevechten om de Rijnbrug zetten het dak van de kerk in vlammen, het geallieerde bombardement op de brug op 7 oktober en de winter deden de rest. Het is een beeld dat sinds de Eerste Wereldoorlog bijna altijd hetzelfde is in conflictgebieden: bergen steen in grijs- of sepiatinten. In het Arnhemse puin lagen de kerkklokken die het leven van de inwoners eeuwenlang hun ritme gaven.
Iconisch was de Eusebius voor de oorlog, iconisch zou ze opnieuw worden toen de nieuwe toren in
1964 gereed kwam. Diverse latere restauraties maakten het Arnhemse meisje tot ‘grande dame’ van de moderne tijd. In 2019 verdwenen de steigers definitief. Het was de huidige koning van het Verenigd Koninkrijk en opperbevelhebber van The Parachute Regiment, Charles III, die de museale attractie heropende.
Van de oorlog zijn in en om de kerk nauwelijks nog zichtbare sporen over. Wie goed kijkt ziet op een paar plekken enkele littekens. Zoals het zandsteen bij de nieuwe hoofdingang dat door de intense hitte van de branden in ’44 oranje en rood kleurde. Niet te missen zijn de drie klokken in de kerkzaal die er bijliggen alsof ze pas geleden opnieuw naar beneden zijn
komen zetten. Gelukkig verraden de volledig intacte vloertegels anders. De grootste klok, nota bene de oudste, in de middeleeuwen door de Hertog van Gelre geschonken aan de Arnhemmers, is zelfs op haar kant meer dan manshoog. Kinderen verdwijnen erin, volwassenen raken haar voorzichtig aan.
Op de eerste verdieping bevindt zich een knap in elkaar gezette expositie over de Eusebius middenin het strijdgeweld, met animaties, filmpjes en bijzondere ooggetuigenverslagen van de mannen die zich in de kerk en op de toren bevonden terwijl om hen de strijd woedde. Op de twee ver uitstekende balkons met glazen vloer waan je je heel even gewichtloos, samen met de slechtvalken om je heen, ‘zwevend’ in het panorama over de stad, de ruime omgeving en het voormalige strijdtoneel. Met boven je alleen de lucht die de oorlog naar Arnhem bracht.
De gevallen klokken van de Eusebius in 1945. Foto: Gelders Archief: 1560 - 3350, maker onbekend, Public Domain Mark 1.0 licentie.
De Eusebius bezoeken? De kerk is van maandag tot en met zondag geopend. Toegang is gratis met de Museumkaart en diverse andere passen, met de Gelrepas krijg je korting.
I: www.eusebius.nl
Elk jaar pakt de re-enactment groep War Department in de herdenkingsweek groot uit met een noodhospitaal in de Concertzaal in Oosterbeek. De Levende Geschiedenis Groep brengt bebloede slachtoffers binnen, ze worden behandeld en verzorgd met originele medische instrumenten uit de oorlog en soms sterft er een patiënt. De talloze verhalen die zo nagespeeld worden door de 35 mannen en vrouwen van War Department zijn echt, de mensen die ze spelen hebben echt gevochten in Oosterbeek. Je kunt hun namen terugvinden op de oorlogsbegraafplaats. Dat maakt het elk jaar weer even indrukwekkend voor de bezoekers, maar ook voor de mensen van War Department.
Randy Breukel, secretaris van War Department, doet al een aantal jaren mee. Vorig jaar speelde hij een gewonde soldaat die op de operatietafel terecht kwam. Meerdere keren per dag. ‘Het ging me niet in mijn koude kleren zitten,’ vertelt hij. ‘Het besef dat in 1944 op deze plek jonge vaders zoals ik, ver weg, in chaos en ellende het leven lieten is heel confronterend.’ Ook de man die de predikant speelde had het te kwaad: ‘Hij moest huilen toen hij mijn ogen sloot. Elke keer weer.’
Ook scholieren krijgen rondleidingen door het noodhospitaal. ‘We zorgen wel dat we het allemaal wat minder heftig maken met uitleg, maar ze vinden het doodeng,’ zegt Randy. Moet je kinderen niet weghouden van de nare kant van oorlog? ‘Nee,’ zegt Breukel vastbesloten. ‘Oorlog is geen videogame. Het is bloedserieus. Dat is wat we proberen duidelijk te maken met re-enactment. Juist kinderen moeten dat leren, denk ik. Als we op scholen langs gaan om over de oorlog te vertellen, nemen we altijd een historisch wapen mee. Alle jongetjes willen het vasthouden, vinden het prachtig. Dan vertel ik wat zo’n wapen kan aanrichten en dan worden ze doodstil.’
Zijn fascinatie voor oorlogsgeschiedenis moet op school begonnen zijn, vertelt Randy Breukel. ‘Ik had een geweldige docent, die ons meenam naar Ieper voor een excursie. Hij had daar zelf een Lee Enfield geweer uit de grond getrokken. Dat was natuurlijk zwaar verboden, maar hij zorgde ervoor dat we de oorlog in Ieper in al zijn ellende voor ons zagen.’ Breukel werd militair historicus en geschiedenisleraar op een school. ‘Ik vind de verhalen van mensen interessant. Mensen die iets bijzonders doen zonder dat ze dat zelf in de gaten
hebben.’ Dus toen hij gevraagd werd mee te doen met de Race to the Bridge raakte hij gefascineerd door het verhaal van de Slag om Arnhem.
Re-enactment geeft mensen een inkijk in de geschiedenis. Ook als ze geen boeken lezen of de Tweede Wereldoorlog op school gemist hebben. Oosterbeek is voor re-enactment geweldig, want je hebt alle aspecten van de oorlog bij elkaar: het museum, de omgeving, de droppings en de oorlogsgraven. ‘Met re-enactment benader je de oorlog, je geeft mensen het gevoel dat ze er even heel dichtbij zijn. Vooral omdat er Engelse collega’s meedoen. Ons doel is het levend houden van de Britse geschiedenis tijdens de Tweede Wereldoorlog. We vertellen verhalen die anders dreigen te verdwijnen. En als mensen het niet opzoeken, zoeken wij de mensen wel op. Misschien gaat er iemand over nadenken.’
Het noodhospitaal is te zien en te beleven van donderdag 18 tot en met zondag 21 september in de Concertzaal Oosterbeek. www.wardepartment.nl
Over de Tweede Wereldoorlog en Operatie Market Garden zijn heel wat musea te vinden. Van groot tot klein. En overal is het verhaal erachter weer anders. Museum Deelen is een museum dat je dan toch weer verrast. Vrijwilliger Jeroen Wijgerse geeft een rondleiding.
Fliegerhorst Deelen was in die jaren een enorme vliegbasis, die zelfs groter was dan luchthaven Schiphol vandaag de dag. Dus dat zegt wel wat, benadrukt Jeroen: ‘Daarom zijn we ook in bezit van veel restanten, onderdelen, objecten enzovoorts. De Flakbatterij bij de ingang is destijds ingezet bij de gevechten in Arnhem. De kanonnen werden bediend door jongens, soms pas 16 jaar, van de Reichsarbeitsdienst (RAD). Ongelooflijk.’
RONDLEIDINGEN
Jeroen: ‘We zijn een relatief klein museum met jaarlijks pakweg 5.000 bezoekers, maar we zijn vooral in het weekend geopend. Gelukkig hebben we bevlogen vrijwilligers die graag een rondleiding geven. Persoonlijk vind ik dat dit veel toevoegt aan je bezoek. Ons museum kent twee highlights samengevat in vier tijdlijnen: de collectie uit de geschiedenis van de naastgelegen Vliegbasis Deelen en we besteden ruime aandacht aan de luchtoorlog in de jaren 1940-1945.’
TASTBARE HERINNERINGEN
In meerdere ruimtes kun je je hart ophalen als het om tastbare herinneringen gaat. Van onderdelen
van de uiterst zeldzame Messerschmidt ME-262, de eerste straaljager in de Tweede Wereldoorlog, de Duitse FuSE 62 Radar, maar ook objecten en onderdelen die de Canadezen achterlieten. Verrassend divers. Jeroen: ‘Kijk, dit is een replica van de V1, de eerste operationele kruisraket die de Duitsers hadden ontwikkeld. Deze is destijds neergestort op de Hoge Veluwe. Maar we beschikken ook over veel persoonlijke bezittingen van militairen uit die tijd. Zowel de Duitse als de geallieerde kant komt aan bod.’
Jeroen: ‘Veel belangstelling is er ook voor Bunker Diogenes, verderop aan de Koningsweg in Schaarsbergen. Naast een aantal indrukwekkende foto’s beschikken we over diverse originele voorwerpen uit de bunker. Laatst organiseerden we een excursie. Tot onze verrassing kregen we
een stortvloed aan aanmeldingen, veel meer dan er meekonden. Gelukkig kun je hier in het museum al veel over Diogenes vinden. Een aanrader. Kom gewoon langs, je bent welkom.’
SPEURTOCHT
Ook aan de kinderen is gedacht. Sinds kort is er een heuse speurtocht over de luchtoorlog 1940-1945 in stripvorm. Leuk en interactief voor kinderen tussen 8 en 14 jaar. Vraag ernaar bij de balie. I: www.museumdeelen.nl
Museum Deelen is normaal in de weekenden geopend. Tijdens de Airborne Maand zijn er vaak extra openstellingen. Check www.museumdeelen.nl voor actuele bezoektijden.
In het Mausoleum in Ede liggen 44 verzetsstrijders uit de Tweede Wereldoorlog begraven of hebben een sluitsteen. Wie waren zij, wat deden ze voor de oorlog? En wat bracht hen tot verzet? De verhalen en gezichten van deze moedige verzetsstrijders zijn zichtbaar gemaakt met de krachtige expositie Gezichten van het Verzet. Deze expositie op de Ginkelse Heide toont de menselijke kant van de oorlog.
In 2025 staan we stil bij 80 jaar vrijheid. Met tentoonstellingen, verhalen en ontmoetingen. De gemeente Ede geeft dit onder andere vorm door verzetsstrijders een gezicht te geven.
Zomaar een voorbeeld: Simon bracht het grootste deel van de Tweede Wereldoorlog samen met zijn broer Maarten door in Amsterdam. Hun zus - die getrouwd was met een verzetsman - vertelde dat het verzet in Ede hulp nodig had om achtergebleven Britse parachutisten in Arnhem over te brengen naar bevrijd gebied. Op 9 oktober 1944 sloten Simon en zijn broer Maarten zich aan bij een groep die een aantal militairen door de Duitse linies wilde smokkelen naar bevrijd gebied. Maar de poging mislukte. Simon en drie militairen werden opgepakt, terwijl Maarten wist te ontsnappen. Simon werd gevangengenomen en een dag later op 10 oktober 1944 geëxecuteerd. Hij was slechts 25 jaar toen hij stierf.
WAT ZOU JE ZELF DOEN?
En zo zijn er nog 43 andere indrukwekkende verzetsverhalen opgetekend, die stuk voor stuk indruk maken. En vragen we ons af: zouden zij nu dezelfde keuze hebben gemaakt? En wat zou je zelf doen? Burgemeester René Verhulst zei het eerder al in een speech tijdens Dodenherdenking in 2018: “Wat zou ik doen als het oorlog was. Zou ik opstaan tegen de bezetter? Zou ik moedig zijn? Eerlijk? Ik weet het niet.”
GINKELSE HEIDE
De expositie is op de Ginkelse Heide nabij de Schaapskooi. Dat is de plek waar geschiedenis van moed en opoffering samenkomen. De plek waar op 18 september 1944 bijna 2.000 veelal jonge parachutisten landden met de hoop om een einde te maken aan de oorlog. Het is de plek waar ook de jonge militairen van vandaag een parachutesprong maken tijden de Airborne Luchtlandingen en Herdenking. Jonge mensen die ook het verschil willen maken en die kiezen voor een militaire loopbaan.
De expositie nabij de Schaapskooi is dagelijks te zien tot en met 27 september 2025. Bezoek ook het Mausoleum aan de Vossenakker in Ede.
I: www.ede.nl/80jaarvrijheid
De Bergings- en Identificatiedienst Koninklijke Landmacht (BIDKL) spant zich al tachtig jaar in om onbekende slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog te identificeren en een waardige laatste rustplaats te geven. Het Airborne Museum vertelt in de tijdelijke tentoonstelling Naam Onbekend: De Bergings- en Identificatiedienst Koninklijke Landmacht het verhaal van deze bijzondere eenheid.
De BIDKL begon 80 jaar geleden als de Dienst Identificatie en Berging (DIB). Deze dienst werd al tijdens de Tweede Wereldoorlog opgericht en hielp bij het identificeren en begraven van gesneuvelde militairen en burgers. Na de oorlog hielp de DIB bij het ruimen van de vele veldgraven die waren achtergebleven en het aanleggen van de grote oorlogsbegraafplaatsen in Nederland. Nadat deze enorme klus geklaard was ging de DIB vanaf 1952 verder als de gravendienst. Deze dienst was nog altijd verantwoordelijk voor het bergen en identificeren van onbekende slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog maar was, in het geval van een nieuwe oorlog, ook verantwoordelijk voor het afvoeren en begraven van Nederlandse militairen. In 1995 werd de eenheid omgedoopt tot de BIDKL en onder deze naam is ze nog altijd actief, ook in de omgeving van Arnhem.
Tijdens de Slag om Arnhem vielen veel slachtoffers, zowel aan Duitse als aan Britse en Poolse zijde. Vanwege de felle strijd was het niet altijd mogelijk
om de slachtoffers onmiddellijk te begraven of een goede registratie bij te houden van wie waar begraven was. Dit heeft er toe geleid dat er in de omgeving van Arnhem nog regelmatig onbekende oorlogsslachtoffers worden aangetroffen. Als dit gebeurt wordt de BIDKL ingeroepen om deze personen te identificeren en een waardige laatste rustplaats te geven.
Bij het identificeren van slachtoffers zet de BIDKL verscheidene onderzoekstechnieken in. Op basis van een skelet kunnen zij iemands leeftijd en lengte vaststellen. Daarnaast kijken ze zorgvuldig naar de materialen die in een veldgraf worden aangetroffen. In sommige gevallen kan een knoop of zelfs een stukje van een baretembleemhouder al informatie geven over de persoon. Ze doen stamboomonderzoek
en gebruiken DNA om een identificatie te kunnen bevestigen. Met hun jarenlange ervaring en geavanceerde onderzoeksmethoden slaagt de BIDKL er bijna altijd in een slachtoffer te identificeren.
In de tentoonstelling Naam Onbekend: De Bergingsen Identificatiedienst Koninklijke Landmacht wordt het verhaal van de BIDKL verteld. Aan de hand van vier militairen die in de omgeving van Arnhem en Oosterbeek zijn gesneuveld wordt uitgelegd hoe het onderzoeksproces van de BIDKL in zijn werk gaat. Door de vondsten te bestuderen, interviews met de BIDKL te bekijken en nieuwe informatie toe te passen in interactieve elementen kan je als bezoeker zelf mee op onderzoek. Naam Onbekend is tot en met 1 maart 2026 te bezoeken bij het Airborne Museum Hartenstein.
Een aantal herdenkingen is besloten. Meer informatie vindt u op de website van de organisatie.
17 september 09.00 uur Herdenking bij de Naald Oosterbeek
17 september, 11.41 uur Herdenking bombardement Wolfheze met het luiden van de kerkklok www.dorpsbelangwolfheze.nl
17 september, 19.00 uur
Airborne Herdenking Heelsum Kerkje op de Heuvel / Airborne Monument, Heelsum www.oranjedagheelsum.nl
19 september 9.30 uur Bloemlegging Gelderland Monument ‘Stone of Friendship’ Airborne Museum, Oosterbeek
19 september 11.00 uur
Herdenking bombardement op Ede-Zuid 17 september 1944 Parkweg, Ede www.platformmhe.nl
19 september 12.50 uur Kranslegging Renkumse Heide Dropzone X, Telefoonweg, Renkum www.renkumairborne.nl
19 september 15.00 uur Airborne-herdenking Arnhem-West (Lombok)
Nassaustraat, Arnhem www.airbornearnhemwest.nl
19 september 17.45 uur Herdenkingsbijeenkomst Eusebiuskerk www.arnhem.nl/airborne
19 september 18.45 uur
Stille tocht naar Airborneplein Start Eusebiuskerk, Arnhem. www.arnhem.nl/airborne
19 september 18.45 uur
March over the Bridge
John Frostbrug, Arnhem www.arnhem.nl/airborne
19 september 19.00 uur
Herdenkingsceremonie en kranslegging Airborneplein, Arnhem www.arnhem.nl/airborne
19 september 20.00 uur
Vrijheidslint Van Airborneplein naar Rijnkade www.arnhem.nl/airborne
20 september 11.30 uur
Airborne Herdenking Ginkelse Heide, Ede. www.ede.nl/airborne
20 september 14.30 uur
RAF Aircrew Monument memorial service Utrechtseweg 232, Oosterbeek www.marketgarden.com
20 september 15.00 uur
Herdenking Poolse bijdrage aan de Slag om Arnhem Polenplein, Driel www.driel-polen.nl
20 september 17.00 uur
Royal Engineers Monument service Drielse Rijndijk, Arnhem-Driel www.marketgarden.com
20 september 18.00 uur Poolse Mis R.K Kerk, Kerkstraat, Driel www.driel-polen.nl
21 september 9.00 uur
Engels – Nederlandse herdenkingsdienst Oude Kerk, Oosterbeek www.oudekerkoosterbeek.nl
21 september 11.00 uur
Airborne Memorial Service, ArnhemOosterbeek War Cemetery Van Limburg Stirumweg, Oosterbeek www.airbornememorialservice.nl
21 september 15.00 uur Herdenking Airbornebank Dorpsplein, Wolfheze www.dorpsbelangwolfheze.nl
21 september 16.00 uur
Herdenking Air Despatch Monument Limburg van Stirumweg, Oosterbeek
21 september 16.30 uur
Service of Choral Evensong Oude Kerk, Oosterbeek www.oudekerkoosterbeek.nl
25 september 21.00 uur
Stille tocht White Ribbon Mile Oude Kerk, Oosterbeek www.whiteribbonmile.nl
Volg de herdenkingen live
De grote Airborne herdenkingen zijn thuis live te volgen via Omroep Gelderland, via tv of online. www.gld.nl/marketgarden
Alle vermeldingen zijn onder voorbehoud van wijzigingen. Kijk altijd vooraf op de vermelde websites of op www.airborne-region.nl
29 augustus 20.00 uur
Airborne Veteranenavond Kuiperplein, Ede www.ede.nl/airborne
T/m 26 september
Coventry Gebed
Elke vrijdag, Remonstrantse kerk, Oosterbeek www.coventryberaad.nl
9 - 25 september
Oude Kerk Oosterbeek dagelijkse openstelling Benedendorpseweg 134, Oosterbeek www.oudekerkoosterbeek.nl
5 & 6 september
Airborne Music Night Concertzaal, Oosterbeek www.airbornemusicnight.nl
6 september
78 e Airborne Wandeltocht www.airbornewandeltocht.nl
6 september
Artborne monumenten voor een dag Langs de route Airborne Wandeltocht www.artborne.nl
7 september 10.30 uur
21e Airborne Solextoertocht Start /finish bij Kasteel Doorwerth, Fonteinallee 2B, Doorwerth www.pegalex.nl
9 - 25 september
White Ribbon Mile
Start Oude Kerk, Benedendorpsweg 134, Oosterbeek www.whiteribbonmile.nl
12 september 16.30 uur
Airbornemiddag en -avond bij Camping Lindenhof Wolfhezerweg 111, Wolfheze www.dorpsbelangwolfheze.nl
13 september Polenwandeltocht Driel w ww.polentochtdriel.nl
13 & 14 september
Open Monumentendagen In alle Airborne Gemeenten
14 september
Airborne Freedom Run www.airbornefreedomrun.nl
16-21 september
Airborne International Youth Conference YOUCEE www.youcee.eu
17 september 20.00 uur Lombok Lezing Buurthuis ‘t Huukske, Mauritsstraat 22, Arnhem www.airbornearnhemwest.nl
18 - 21 september
Airborne Hospitaal Concertzaal, Rozensteeg 3, Oosterbeek www.wardepartment.nl
18 september 18.00 uur Jaarvergadering Arnhem 1944 Fellowship (alleen voor leden) www.arnhem1944fellowship.org
18 september 20.30 uur
Getuigenissen – Niki Jacobs (theatervoorstelling) Musis, Arnhem www.musisenstadstheater.nl
19 september 13.30 uur
Bridge to the Future Conferentie ‘Vrede: Wie durft?’ Musis, Arnhem www.bridgetothefuture.nl
19 september 20.30 uur
Bridge to Liberation Rijnkade / John Frostbrug, Arnhem
19 september 11.00 - 16.00 uur Renkum Airborne Renkumse Heide (Dropzone X) Telefoonweg 2 Renkum www.renkumairborne.nl
20 september 9.00 - 16.00 uur
Airborne Luchtlandingen Ginkelse Heide, Ede www.ede.nl/airborne
20 september 14.00 - 15.30 uur
Race to the Bridge Start Telefoonweg, Renkum Opstelling bij Pluryn, Utrechtseweg 316 Oosterbeek om 16.00 uur www.airbornebattlewheels.nl
20 september 20.00 uur
Airborne Taptoe Ede Openluchttheater Ede www.openluchttheaterede.nl
20 september 20.00 uur Airborne Taptoe Oosterbeek Raadhuisplein, Oosterbeek www.airbornetaptoe.nl
21 september 9.00 uur
Van gras tot grafsteen – ontdek de verhalen van CWGC
Naast Arnhem- Oosterbeek War Cemetery Van Limburg Stirumweg, Oosterbeek
27 september
Pegasus Wandelfestival Museumplein, Ede www.ede.nl/airborne
27 september
Sporen van de Bevrijding, geocaching evenement Park Lingezegen, Elst www.sporenvandebevrijding.nl
OP ZOEK NAAR EEN ALTIJD ACTUELE KALENDER, BEZOEKTIPS EN ACHTERGRONDINFO?
Bezoek dan ook onze site: WWW.AIRBORNE-REGION.NL
Alle vermeldingen zijn onder voorbehoud van wijzigingen. Controleer altijd vooraf op de website van de organisatie of de informatie nog actueel is.
Tip! Wandel eens op eigen gelegenheid door het verleden met deze vier Airborne routes:
> De Polen in Driel
> Perimeterroute Oosterbeek
> Dropzone Ede
> Oorlog in Arnhem
Zie www.visitarnhem.com/airborne TOURS
Wandel, fiets of vaar tijdens de Airborne maand mee met een van deze tours en rondleidingen Of kijk op www.airborne-region.nl/ er-op-uit voor Airborne gidsen.
5 september 14.00 uur
A Bridge Too Far Rondvaart Blauwe Bever vanaf Oude Kerk Oosterbeek www.deblauwebever.nl
7 september 14.00 uur
Perimeterwandeling met gids Airborne Museum, Oosterbeek www.airbornemuseum.nl
7 september (15,25 of 40 km) Para-glider fietstocht www.srvv-events.nl/ para-glider-fietstocht/
10, 17 en 19 september + 9 oktober 14.00 uur
Wandeling Slag om Arnhem Vanaf Airborne Museum at the Bridge, Rijnkade 150, Arnhem www.wandeleninarnhem.nl
13 september 14.00 uur
Rondleiding John Frostbrug Airborne Museum at the Bridge Rijnkade 150, Arnhem www.airbornemuseum.nl
14 september 13.00 uur
Begeleide Glidernatuurwandeling
11 km
Start Dorpsplein, Wolfheze w ww.dorpsbelangwolfheze.nl
17 september 18.30 uur
Begeleide Glidernatuurwandeling 6 km
Start Dorpsplein, Wolfheze www.dorpsbelangwolfheze.nl
17 & 18 september 13.45 uur
Battlefietstour Slag op de Ginkelse Heide
Akoesticum, Ede www.akoesticum.org
18 en 19 september 14.00 uur
Slag om Arnhem rondvaart met De Blauwe Bever Vanaf Drielse veer www.deblauwebever.nl
20 september 14.00 uur
Rondleiding Airborne Begraafplaats Van Limburg Stirumweg 28, Oosterbeek www.airbornemuseum.nl
4 oktober 14.00 uur
Perimeterwandeling met gids Airborne Museum, Oosterbeek www.airbornemuseum.nl
24 augustus, 14 september, 5 oktober, 19 oktober
September ’44
Rondleiding Kasteel Doorwerth Fonteinallee 2B, Doorwerth www.glk.nl
Tot eind september
Diverse historische wandel- en fietstours in de gemeente Ede www.ede.nl/airborne
Kijk op www.airborne-region.nl/agenda voor een actueel overzicht!
30 en 31 augustus + 17 t/m 21 september + 27 en 28 september + 25 en 26 oktober
Openingsdagen Glider Museum
Wolfheze Wolfhezerweg 111-113, Wolfheze www.glidermuseum.nl
17 t/m 21 september
Tentoonstelling Market Garden in de Betuwe
Betuws Oorlogsmuseum, Heteren www.betuwsoorlogsmuseum.nl
20 t/m 28 september
Airborne & Kunst Stingerbol, Ede www.stingerbol.nl
T/m 1 oktober
Gezichten van de Verzetsstrijders Ginkelse Heide, Ede www.ede.nl/airborne
T/m 1 oktober
Expositie Ik Kom Terug Buitententoonstelling in Ede www.ede.nl/airborne
12 september t/m februari 2026
Airborne Chaplains: bewapend met het woord van God
Airborne Museum at the Bridge, Arnhem www.airbornemuseum.nl
T/m 3 januari 2026
Naam Onbekend: De Bergings- en Identificatiedienst Koninklijke Landmacht
Airborne Museum Harteinstein, Oosterbeek. www.airbornemuseum.nl
Tot eind december Museum Vliegbasis Deelen Delenseweg 20, Deelen https://museumdeelen.nl
Tot eind december
Informatiecentrum Polen Driel Kerkstraat 27, Driel www.polen-driel.nl
Hele jaar
Airborne Experience Airborne Museum, Oosterbeek www.airbornemuseum.nl
Hele jaar
Airborne Museum at the Bridge Rijnkade 150, Arnhem www.airbornemuseum.nl
Hele jaar
Missie Hartenstein, audiotour t/m 12 jaar
Airborne Museum, Oosterbeek www.airbornemuseum.nl
Hele jaar
Arnhems Oorlogsmuseum
Kemperbergerweg 780, Arnhem www.arnhemsoorlogsmuseum.com
Hele jaar
Oorlogs- en Garnizoensmuseum ‘De Smederij’ Verbindelaarsweg 100, Ede www.platformmhe.nl
Luister ook eens een podcast over Airborne Onze redactie tipt er een paar.
Perimeter de Podcast
Persoonlijke getuigenissen over de verdedigingslinie www.airbornemuseum.nl/ perimeterdepodcast
We Have Ways of Making You Talk: Market Garden 80 – Een Britse tour langs de Market Garden route Via Spotify.
Ik Kom Terug – verzamelde herinneringen www.airbornemuseum.nl/ik-kom-terug
Studio Vrijheid
Met Edese verhalen Via Spotify of www.ede.nl/airborne
Pegasus Podcast
Over Operatie Pegasus 1 en 2 Via Spotify of www.ede.nl/airborne
WWII Podcast
Van de Britse ambassade in Nederland – Via Spotify
De vraag leeft in alle Airborne-gemeenten: hoe kun je het besef van de oorlog aan jongeren doorgeven als er geen ooggetuigen meer zijn om hun verhaal te vertellen? In Ede lijken ze de oplossing gevonden te hebben: de klassendag op de Ginkelse Heide, tijdens de luchtlandingen van oefening Falcon Leap. Kinderen vinden het geweldig. Elk jaar zijn er duizend aanmeldingen meer dan Ede kan ontvangen.
De leerlingen van groep 7/8 van de Edese basisscholen gaan op de hei een paar posten langs, waar ze verschillende kanten van de oorlogsgeschiedenis leren kennen. Ze gaan in gesprek met hedendaagse veteranen, er is een post van 11 Luchtmobiele Brigade, de leerlingen zien de apparatuur waarmee ze werken. Het verhaal van de Slag om Arnhem is te zien in een re-enactment. Ondertussen komen tientallen parachutespringers over. Afgeleid zijn is hier geen probleem.
ONEERLIJK
Een van de scholieren was vorig jaar diep onder de indruk toen ze de parachutisten naar beneden zag komen in uniform, vertelt programmamanager van de Airborne activiteiten Arda Beckers. ‘Ze zag de parachutisten in de lucht hangen en vroeg toen: stonden hier op de grond dan allemaal Duitsers? Ja, zei ik. En ze konden de parachutes niet sturen, je viel gewoon waar de wind je naartoe bracht. Ze zei: Dat is toch heel oneerlijk? Ik vind het echt dapper dat die man uit dat vliegtuig springt.’
Herdenken en beleven is het begin van beseffen. Tijdens de klassendag beseffen vrijwel alle leerlingen hoe heftig het was, en hoe heldhaftig de militairen waren die in een onbekend land hun leven kwamen wagen voor vrijheid. ‘Je ziet op die dag al die koppies klikken’, zegt Arda.
Jagers van de Nacht is een prachtige tweedelige stripserie van de Oosterbeekse stripmaker Hennie Vaessen. De serie gaat over de Nachtjacht tijdens de Tweede Wereldoorlog, de luchtoorlog die vijf jaar woedde in Nederland en die ‘s nachts plaatsvond.
Na de invasie van Nederland startte de Luftwaffe met de bouw van verschillende vliegvelden. In Deelen, ten noorden van Arnhem, verscheen de grootste luchtmachtbasis van Nederland. Alle technieken voor de Nachtjacht werden hier ontwikkeld. Het kloppend hart van deze nachtoorlog lag iets verderop in een geheimzinnige bunker met de codenaam Diogenes. Hier werkten dag en nacht honderden mensen met één doel: de vijand vinden, volgen en vernietigen. In een gigantische ruimte hing een grote kaart van Noordwest Europa - twaalf meter
Ook voor eindexamenleerlingen heeft Ede een aantrekkelijk programma: de sport- en beleefdagen. Ze zijn onderdeel van het programma ‘Sport en defensie maken weerbaar’. De beleefdagen zijn tegelijk met de luchtlandingen op de Ginkelse Heide en vooral gericht op mentale weerbaarheid. ‘Het idee ontstond in coronatijd’, vertelt projectmedewerker sport van de gemeente Marjon Weijland. Ook daarna bleef weerbaarheid een issue onder jongeren.
WAT ZOU JIJ DOEN?
De sport- en beleefdag is een initiatief van NOC*NSF, het Ministerie van Defensie en de gemeente Ede. Scholieren lopen een parcours, helpen elkaar bij challenges en overwinnen zichzelf. Na de dag krijgen ze een werkboek dat aansluit bij het vak burgerschap. Docenten krijgen een korte
training om het materiaal te gebruiken in de lessen. Scholen kunnen zich aanmelden voor een missie van het veteraneninstituut onder de veelzeggende titel: wat zou jij beslissen? Op de dag zelf kunnen leerlingen verschillende beroepen ervaren voor reservisten. Arts bijvoorbeeld, of dronebestuurder. Het leger is veel meer dan alleen vechten, is de boodschap. En omdat het ‘nooit meer oorlog’ door de tijd is ingehaald, zijn deze specialisten weer hard nodig in het Nederlandse leger.
De belangstelling van jongeren en kinderen voor de Slag om Arnhem is groter dan ooit. Ook bij de ouders van deze kinderen, de dertigers en veertigers, vertelt Arda. ‘Mijn generatie is er heel erg mee bezig. Wij realiseren ons dat wij nu degenen zijn die het moeten doorgeven, omdat onze opa’s en oma’s er bijna niet meer zijn.’
breed en negen meter hoog. Daarop werden eigen en vijandelijke vliegtuigbewegingen geprojecteerd zodat de leiding het complete overzicht had. Achter het scherm zaten honderden meisjes. Zij verzorgden de projecties.
De hoofdpersoon is één van die meisjes. Ze is jong, half Duits, half Nederlands. Overtuigd van haar missie reist ze naar Deelen om haar vaderland Duitsland te dienen. Gaandeweg het verhaal gaat ze twijfelen of dit de juiste keuze was.
Aan de overzijde van het kanaal treffen de geallieerden voorbereidingen voor droppingen in het vijandelijk gebied. Twee militairen worden opgeleid tot piloot van een zweefvliegtuig en landen uiteindelijk bij Wolfheze. Jagers van de Nacht eindigt waar de Slag om Arnhem begint.
Het eerste deel van Jagers van de Nacht is uitgekomen in december 2024. Deel 2 verschijnt op 18 oktober 2025.
Op 21 september 1944 landden 1.003 parachutisten van de 1ste Poolse Onafhankelijke Parachutistenbrigade rondom Driel om deel te nemen aan de Slag om Arnhem. Een gebeurtenis met enorme impact voor Driel en omgeving. De Stichting Driel-Polen zet zich in om die herinnering te koesteren door middel van herdenkingen en een informatiecentrum. Nu ligt er een idee voor een heuse film. Wat is de stand van zaken?
Over Operatie Market Garden en andere veldslagen zijn al heel wat films, series en documentaires gemaakt. Van D-Day en Band of Brothers tot A Bridge Too Far. Hoe ziet de Stichting Driel-Polen dat allemaal voor zich als je dit lokaal vertaalt? Een documentaire, een film? Voorzitter Frank Boeijen: ‘We zijn nog lang niet zover hoor. We zitten nog in de verkennende fase. Maar er ligt wel een concreet basisidee op tafel: een film of documentaire waarin we ingaan op vragen waar nabestaanden nog steeds mee zitten over het Poolse deel van de operatie. Dit plan willen we graag met iedereen delen. Sterker nog, we hopen dat het publiek ons verder wil helpen.’
De redactie van de Airborne Krant is begin juni aanwezig bij de eerste gesprekken. Frank Boeijen, regisseur Ivana Smudja en producent Floor Mossink wisselen van gedachten.
KENNISMAKEN
Ivana: ‘Ik heb kunstgeschiedenis gestudeerd en een filmschool in Italië doorlopen. Verder ben ik betrokken geweest bij twee documentaires in Nijmegen over Stolpersteine.’ Floor: ‘Ik ben als filmproducent werkzaam voor Lavender Films uit Arnhem. Via via kwamen we in contact met het bestuur van de Stichting Driel-Polen om na te denken over een beeldproductie.’
HET MOET PASSEND ZIJN
Frank: ‘Natuurlijk is er al veel bekend over de rol van de Polen in en om Driel. In ons informatiecentrum hier in de kerk in hartje Driel gaan we daar uitgebreid op in. Maar als
je dan bijvoorbeeld kijkt naar de serie Band of Brothers lijkt het ons toch ook wel gaaf een film of documentaire te laten maken. Geen kopie of zo natuurlijk, maar passend bij onze situatie. Het moet recht doen aan het verhaal hier. Juist ook omdat er een warme, vriendschappelijke band is ontstaan tussen de Drielse bevolking en de Poolse parachutisten.’
FILM
Ivana oppert het idee van een film in plaats van een documentaire: ‘Een film vertelt een verhaal, een documentaire is meer informatief.’ Frank en Floor omarmen die suggestie en zien daar wel potentie in. Floor: ‘Met een film kun je nog alle kanten op.
Van een verhaal achter een verhaal, al reizend door het gebied. Actie met een vleugje romantiek. Er is veel mogelijk. Een dergelijk plot willen we eerst uitwerken en later aan het bestuur voorleggen.’
OPROEP
Zogezegd, zo gedaan. Ivana gaat met de eerste ideeën aan de slag. Daarna is het tijd voor een volgende fase. Frank: ‘Het wordt in principe een grote productie, dus er is tijd nodig om de fundering neer te leggen. Om een beter beeld te krijgen van de mogelijkheden, doen we een oproep aan het publiek. Welke vragen leven er bij u over de Polen van Driel? Heeft u misschien attributen, foto’s of andere spullen die we mogelijk kunnen gebruiken?
Geef het aan ons door, of stel uw vraag. Hartelijk dank.’
Reageren op de oproep?
Mail dan naar info@lavenderfilms.nl
www.driel-polen.nl
Nu alvast films kijken? Er zijn al meerdere films en documentaires gemaakt over de Slag om Arnhem. De redactie tipt:
- A Bridge too Far
- Theirs is the Glory
- Band of Brothers
- Andere Tijden: Arnhem op de vlucht
- Andere Tijden: De onbekende brug te ver
- Andere Tijden: Duitse soldaten over de Slag bij Arnhem
Tijdens de Slag om Arnhem kwamen zo’n 12.000 geallieerde militairen in actie. Ze waren zwaarbewapend en klaar voor de strijd. De meeste van hen dan. Achttien militairen hadden geen geweren of granaten en kwamen slechts bewapend met een priesterboord en het woord van God: de Airborne chaplains.
De Airborne chaplains waren geestelijken van verschillende geloofsovertuigingen die zich als aalmoezenier of prediker hadden aangesloten bij het Britse leger om militairen bij te staan. Ze verzorgden missen, gaven religieuze en mentale steun, verleenden medische zorg en, in het ergste geval, dienden ze bij stervende militairen de laatste sacramenten toe.
Ook bij uitzonderlijke operaties achter vijandelijke linies, zoals Operatie Market Garden, wisten de Airborne chaplains waar ze aan begonnen. Ze hadden zich vrijwillig aangemeld bij de luchtlandingstroepen en dezelfde training tot parachutist gevolgd als de reguliere luchtlandingstroepen. Zo werden ze klaargestoomd om zelf ook per parachute of zweefvliegtuig het strijdterrein te betreden.
Tijdens de gevechten gingen de chaplains aan het werk bij gewondenposten en noodhospitalen en bezochten ze gewonde militairen die over het slagveld verspreid lagen. Ze waren een baken van hoop en konden met enkele woorden rust en verlossing bieden.
In de tijdelijke tentoonstelling Airborne Chaplains: bewapend met het woord van God bij Airborne Museum at the Bridge wordt het verhaal van deze uitzonderlijke mannen uitgelicht. Ieder van de hen vulde zijn taak op een eigen manier in. Ondanks het feit dat ze geen bijdrage aan de gewapende gevechten konden leverden, riskeerden zij nog altijd hun leven om de mensen om hen heen te helpen en
steunen. Bij Arnhem werden deze mannen tot het uiterste gedreven en zochten ze vaak het randje van hun functie op om anderen van dienst te zijn.
Ontdek hun persoonlijke verhalen in de tijdelijke tentoonstelling Airborne Chaplains: bewapend met het woord van God. Te zien vanaf 11 september 2025 bij Airborne Museum at the Bridge in Arnhem.
Na de oorlog keerden veel van de Airborne chaplains terug naar Arnhem. Samen met Nederlandse geestelijken gingen zij voor tijdens de herdenkingsdienst op de Airborne begraafplaats. Op 25 September 1945 vond de eerste herdenkingsdienst plaats.
Op de foto is te zien hoe Reverend Harlow, Reverend Buchanan, Reverend Rowell en Reverend Pare (allen in het wit) deelnemen aan de dienst.
De chaplains waren ook daar om de gesneuvelde leden van het Royal Army Chaplains Department te herdenken. Bernard Benson en Henry Irwin overleefden de strijd bij Arnhem niet en liggen op de Airborne begraafplaats begraven.
Tot op de dag van vandaag zijn chaplains van de Britse strijdkrachten aanwezig bij de herdenkingsdienst in Oosterbeek. Zo blijft hun rol, toen én nu, zichtbaar.
Kinderburgemeesters en kindercolleges zijn een soort ambassadeurs van de gemeente. Ze geven advies over dingen die voor kinderen belangrijk zijn. En zij vertegenwoordigen de gemeente bij speciale gebeurtenissen, zoals herdenkingen. Daarom vroegen wij hen naar ervaringen en tips.
BEN JE ZELF WEL EENS BIJ AIRBORNE-HERDENKINGEN GEWEEST?
“Jazeker!”, zeggen ze allemaal. Dirk over vorig jaar: “Bijzonder om bloemen te leggen en zo dicht bij de veteranen en de koning te zijn.”
Eva: “Ik vind het heel bijzonder dat tijdens zo’n herdenking iedereen op één lijn zit en nooit meer oorlog wil.” Ook dit jaar zijn ze erbij.
Ze hijsen samen met de grote burgemeesters de Airborne-vlag bij de opening van de herdenkingsmaand. Benthe: “Bij de Polenherdenking in Driel leg ik samen met voetballertjes van RKSV Driel bloemen bij het Polenmonument.”
Annelien: “Ik mag samen met de andere kinderburgemeesters een krans leggen op het Airborneplein in Arnhem. Daarna gaan we kijken bij Bridge to Liberation.” Eva vindt
de herdenking op de begraafplaats in Oosterbeek indrukwekkend:
“Je ziet de namen van soldaten uit allerlei landen en hoe jong ze waren. Dat vergeet je niet snel.”
WAAROM ZOUDEN
KINDEREN OOK NAAR DE AIRBORNE-HERDENKINGEN MOETEN GAAN?
“Omdat je meer leert over de Tweede Wereldoorlog, maar ook over de waarde van vrede en vrijheid,” zeggen ze allemaal. Benthe: “Ik heb vooral geleerd dat vrijheid niet vanzelfsprekend is voor iedereen.” Annelien vult aan:
“Zeker met de oorlogen die nu in de wereld gaande zijn, is herdenken en vrijheid blijven vieren belangrijker dan ooit.” Norine: “Omdat je alles
aNneLieN kiNDerburgemeester arnhem
wat er gebeurd is, hoe erg ook, moet doorgeven aan jonge mensen. Anders wordt het vergeten en gebeurt het misschien weer.”
WAAR HEB JIJ NOG MEER
GELEERD OVER DE SLAG
OM ARNHEM EN DE TWEEDE WERELDOORLOG?
HEB JE TIPS VOOR ANDERE KINDEREN?
Niet alleen op school of thuis, maar ook op andere plekken kun je veel leren. De kinderburgemeesters raden allemaal musea aan, zoals het Airborne Museum in Oosterbeek. Benthe tipt het Betuws Oorlogsmuseum. Annelien wil graag nog eens naar het Arnhems Oorlogsmuseum in Schaarsbergen. Eva is erg onder de indruk van het dagboek van Anne Frank, het Joodse meisje dat bekend werd door haar dagboek. “Het is echt heel interessant. En het is er ook als stripboek.” Samen met Annelien raadt ze aan om het Anne Frank Huis in Amsterdam te bezoeken.
Dirk: “Ik leerde veel over de Slag om Arnhem toen ik de Eusebiuskerk beklom. Erg interessant!” Norine vond de tv-serie 13 in de Oorlog leerzaam. Ook is ze nog steeds onder de indruk van een reis: “Twee jaar geleden waren we op vakantie in Normandië, waar de bevrijding begon. Heel indrukwekkend. Toen las ik het boek D-Day van Alan Gratz.”
ZOEK JE MEER bez O ektips?
Kijk dan op onze website: www.airborne-region.nl/ kinderen of scan de QR-code met de camera van je mobiel
Joke (94) was 13 jaar en woonde in Driel toen Operatie Market Garden begon. Daar landden de Polen die richting Arnhem moesten. Rond de rivier de Rijn werd er zwaar gevochten. Driel kwam zo in de vuurlinie te liggen.
Operatie Market Garden werd niet alleen uitgevochten in Oosterbeek en Arnhem. Ook de Betuwe had het zwaar. 17 september 1944 staat dan ook in het geheugen van Joke Gerritsen-Martens gegrift. Ze zat met haar ouders, broers en zussen in de kerk in Driel toen Poolse parachutisten landden. Iedereen moest meteen naar huis van de pastoor.
Gijs: Wat was het spannendste dat u meemaakte in de oorlog?
‘Dat moment dat de Polen landden was erg spannend. Je zag niet alleen mannen aan die parachutes hangen, maar ook jeeps en kanonnen. Het was ook spannend dat ik samen met mijn vader de Poolse soldaten moest helpen.’
Roef: Hoe heeft u de Poolse soldaten geholpen?
‘Een vrouw uit ons dorp vroeg aan mijn vader of hij de soldaten de weg wilde wijzen naar het pontje bij de Rijn. Hij nam mij mee. Met een paar soldaten voor ons en een hele sliert soldaten achter ons, kropen we door weilanden en droge sloten richting de Rijn. Op het einde heeft mijn vader het laatste stuk voor ze uitgetekend. Zodat zij verder konden en wij weer naar huis konden.’
Josefien: Hoe kon u communiceren met de Polen? ‘Niet. Ik kon alleen Nederlands. Maar mijn vader kon Duits en de mevrouw uit ons dorp kon Engels. Ik praatte met handen en voeten. Zo konden we elkaar ook goed ‘verstaan’.’
Florian: Had u een favoriete soldaat?
‘Nee. Er was geen tijd om te praten of ze te leren kennen.’
Emma: Moest u evacueren en wat miste u het meest?
‘Nadat we de Poolse soldaten hadden geholpen, moesten we weg uit Driel. We moesten eerst lopen naar Herveld. Daar kwamen we onderweg allemaal dode koeien en paarden tegen. Vanaf Herveld gingen we naar Brabant. Daar miste ik ons huis. We hebben met ons gezin zes weken in een kippenhok geslapen. Het stonk er nog naar de kippen. Ook miste ik lezen en poppenkleren maken.’
Esther: Hoe was de bevrijding?
‘We hebben het niet echt gevierd. In mei 1945 zaten wij in Brabant en daar waren we al bevrijd. Ook toen we weer thuis kwamen was er weinig te vieren. Er was een hoek van ons huis afgeschoten. Wel lag er nog een geldkistje dat mijn moeder had begraven achter ons huis.’
Josephine: Denkt u nog veel aan de oorlog?
‘Heel veel. Ik ga nog steeds ieder jaar naar de herdenkingen. Ook ben ik met mijn man naar alle oorlogsbegraafplaatsen in de buurt geweest. Als ik dan een Poolse naam op een grafsteen zie, vraag ik me altijd af of dat een van de Polen was die ik en mijn vader hebben geholpen. Ik heb gehoord dat er veel soldaten bij de pont zijn omgekomen.’
Mia: Wat vindt u van oorlog nu?
‘Verschrikkelijk. Toen de Russen de grens van Oekraïne over gingen, dacht ik: ‘Knudde. Het wordt weer oorlog.’
LUISTER NAAR p OD casts
Ouderen van toen gaan vaak graag in gesprek met kinderen over de oorlog. Zoals in deze Airborne Regio podcastserie
Scan deze QRcode met je mobiel
Mia interviewde buurvrouw
Adri Jansen (1938): “Wat Adri dacht toen haar ouders zeiden dat ze in september 1944 haar spullen moest pakken? Ze dacht dat ze op vakantie gingen! Adri was 6 jaar.
We vroegen de Airborne Kinderredactie of zij iemand van 80 jaar en ouder kennen in hun eigen omgeving. Omdat mensen boven de 80 de Tweede Wereldoorlog hebben meegemaakt en daar vaak nog veel over weten. We vroegen of ze deze persoon willen interviewen.
Ze woonde met haar ouders en broertjes en zusjes (een gezin van 5 kinderen) in Arnhem. In de wijk Geitenkamp. In september werd het te gevaarlijk om in Arnhem te blijven. Dus moesten ze evacueren. Ze gingen eerst naar Velp. Dat duurde twee weken. Daarna vertrokken ze in een bakfiets naar Barneveld en even later naar Baarn.
Oliver interviewde zijn overgrootmoeder Ria Binsma-Ozinga (1938): “Mijn overgrootmoeder vertelde dat ze 6 jaar was toen ze zag dat een vriendinnetje naast haar werd geraakt door een kogel. Die kwam in haar wang. Dat is haar altijd bijgebleven. Ook
Emma interviewde haar oma
Alida (Ali)
Gros-Kuiper (1935): “Mijn oma woonde in Den Haag toen het oorlog was. Ze kon zich nog herinneren dat er op een gegeven moment Duitsers aan de deur stonden. Die zochten haar
In Barneveld maakte ze mee dat er veel vliegtuigen zilveren slingers naar beneden gooiden om te kijken of ze dingen konden raken. Pas later in haar leven begreep ze wat ze aan het doen waren. Wat ze zich ook nog kon herinneren, is dat haar moeder zwanger was en dat haar vader op de fiets teruggegaan is naar Arnhem om babykleren op te halen thuis.”
vertelde ze dat haar vader in de oorlog altijd op de fiets naar de kerk in Leeuwarden ging (daar woonde ze toen), om vanaf de toren te kijken of écht wel alle lichten uit waren in de stad. Als dit niet zo was, ging hij op de fiets naar die mensen toe om te vragen om toch hun licht uit te doen. Zodat de stad niet opviel voor de Duitsers. De vader van Ria is zelfs onder schot gehouden tijdens de razzia’s in Leeuwarden.”
vader. De vader van Ali had zichzelf verstopt, zodat hij niet hoefde te werken in Duitsland. Niemand wist waar hij was, ook haar moeder niet. Haar moeder vertelde de Duitsers dat de vader van Ali melkboer was en melk aan het vervoeren was. Toen gingen de Duitsers weg. Ali kon toen nog geen Duits en vroeg aan haar moeder: Is papa dan aan het varen? Toen zei haar moeder:
nee melk varen betekent melk vervoeren. Dat was de eerste en de enige keer dat ze Duitsers aan de deur hadden. Ali vertelt wel dat ze het heel spannend vond. Al vertelde ze ook dat haar vader wel meer gevaarlijke dingen deed in de oorlog. Van hun moeder moesten ze tegen de Duitsers zeggen dat ze niet wisten waar hun vader was. Als ze daarnaar vroegen.”
De artikelen op pagina 5, 36, 37 en 38 komen uit de Airborne Kinderkrant — geschreven voor én door kinderen. Josephine, Florian, Gijs, Anna, Emma, Aurélie, Arthur, Roos, Mia, Roef, Kiran, Esther, Oliver en Josefien maakten samen een krant vol bijzondere verhalen en interviews en meer! Zo leer je over de Slag om Arnhem en waarom we er 81 jaar later nog steeds bij stilstaan.
De Airborne Kinderkrant kan door basisscholen in de Airborne Regio gratis besteld worden. De Kinderkrant is ook gratis af te halen bij o.a. het Airborne Museum. Meer weten, online lezen of een stapel voor je klas? Kijk op
Mia, Emma en Oliver stelden vragen aan familieleden en buren. WWW.AIRBORNE-REGION.NL/KINDEREN
Hardlopen in het spoor van de bevrijders? Dat kunnen kinderen ook! Op zondag 14 september rennen jonge helden tussen de 4 en 12 jaar mee tijdens de Mini Airborne Freedom Run in hartje Arnhem. Geen prestatie, wél een belevenis.
De Kids Run is een loop van 500 of 1.000 meter, waar plezier, samen bewegen en herdenken samenkomen. Ouders moedigen aan, opa’s en oma’s klappen mee. Iedere deelnemer krijgt een speciaal Airborne shirt en een welverdiende medaille – een blijvende herinnering aan vrijheid.
De start is op het Kerkplein in Arnhem. Om 11:30 uur beginnen de jongste kinderen (4–6 jaar) aan hun 500 meter. Om 12:30 uur is het tijd voor de oudere kinderen (7–12 jaar) voor de 1.000 meter. Ook handig: deelnemers en toeschouwers reizen die dag gratis met de Breng-bus.
Wat deze run zo bijzonder maakt? Kinderen rennen niet zomaar een rondje. Ze staan stil bij het verleden en vieren tegelijkertijd de vrijheid van nu. Sport als verbindende kracht tussen generaties.
Aanmelden kan via: airbornefreedomrun.nl
De Oude Kerk in Oosterbeek is meer dan duizend jaar oud en behoort tot de oudste kerken in Nederland. Over de geschiedenis van deze kerk valt veel te vertellen, waaronder over de rol van de kerk in de Slag om Arnhem van 17-26 september 1944.
In de laatste dagen van de Slag om Arnhem waren de Britse militairen teruggedrongen in de perimeter, een hoefvormige verdedigingslinie rondom Villa Hartenstein tot aan de Oude Kerk. In en rond de kerk waren enkele honderden geallieerde militairen verzameld en hun gewonden werden verzorgd in de pastorie van Kate ter Horst. Maar rondom de kerk was men niet veilig. Er werd constant en hevig geschoten en velen lieten het leven.
In de nacht van 25 op 26 september was het afgelopen. Britse en Poolse troepen trokken zich terug en met behulp van witte linten wisten ze via de Oude Kerk de uiterwaarden te bereiken. Zo’n 2.400 soldaten konden ontsnappen door de Rijn over te steken.
Van 9 tot 25 september is de Oude Kerk iedere middag van 13 - 16 uur open voor bezichtiging. Er zijn gidsen aanwezig om toelichting te geven en er zijn drie korte films te zien over de geschiedenis van de Oude Kerk en de White Ribbon Mile. Op 25 september is de Oude Kerk om 21 uur het startpunt van de Stille Tocht. Deze tocht markeert het einde van de herdenkingsmaand. Hiernaast kunnen altijd groepsrondleidingen worden georganiseerd. I: www.oudekerkoosterbeek.nl
Tijdens de conferentie ‘Vrede: wie durft?’ laat Stichting Bridge to the Future vredesbouwers aan het woord: mensen die de moed hebben te blijven geloven in vrede, mensen die weerbaar zijn onder dreiging, mensen die de ruimte zoeken voor dialoog wanneer polarisatie en vijanddenken de norm zijn. Met hen en het publiek reflecteren we op vragen zoals, hoe bouw je aan vrede in situaties waarin dit bijna onmogelijk lijkt? Wat is er nodig voor een duurzame vrede? Onze sprekers zijn mensen die spreken vanuit hun ervaring.
Fleur Ravensbergen bemiddelt in gewapende conflicten over de hele wereld. Het is haar doel vrede te bereiken, of tenminste een afname van het geweld te bewerkstelligen. In 2022 publiceerde zij Ontwapend. Luitenant-generaal b.d. Kees Matthijssen was meer dan 40 jaar actief op het gebied van vrede en veiligheid. Hij leerde
De Airborne gemeenten Arnhem, Ede, Overbetuwe en Renkum werken met honderd partners in deze regio samen om het verhaal van de Slag om Arnhem krachtig uit te dragen en gedurende het hele jaar inwoners en bezoekers van de regio te betrekken bij deze geschiedenis. Vanuit deze intensieve samenwerking is de Airborne Region ontstaan. Dat is niet alleen een titel die we als hele regio trots uitdragen, maar het is ook een platform waarop alle initiatieven samen komen. De Stichting Airborne Region (SAR) bundelt het netwerk, kennis en inspiratie tussen partners, en voor u, via deze Airborne Krant en de website www.airborne-region.nl Meer weten en partner worden? Mail ons via coordinator@airborne-region.nl
de complexiteit en dilemma’s van het militaire vak in hun volle omvang kennen in Srebrenica, Irak, Afghanistan, en als commandant bij de VN vredesmacht in Mali. Rolien Sasse is directeur van PAX. De organisatie werkt samen met lokale partners in conflictgebieden aan de bescherming van burgers tegen oorlogsgeweld, aan het beëindigen van gewapend geweld en het opbouwen van inclusieve vrede. Veronique Efomi is dichteres, schrijver en songwriter. Zij draagt een speciaal voor deze conferentie geschreven gedicht voor. Moderator is Kiza Magendane. Hij is politicoloog, schrijver en beleidsadviseur die zich bezighoudt met burgerschap, identiteit, globalisering, technologie en de positie van Afrika in de wereld.
De conferentie vindt plaats op 19 september en start om 13.30 uur. Het is gratis toegankelijk. Aanmelden kan op www.bridgetothefuture.nl
De Airborne Krant 2025 verschijnt in de hele Airborne regio (gemeenten Arnhem, Ede, Overbetuwe en Renkum) en aangrenzende gemeenten. Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt door de gemeenten Arnhem, Ede, Overbetuwe en Renkum.
OPDRACHTGEVER: Stichting Airborne Region info@airborne-region.nl
REDACTIE MEDEWERKERS: 11 Luchtmobiele Brigade, Jory Brentjens, Martine Hemstede, Alexander Heusschen, Lisa van Kessel, Feike Klomp, Marlies Rothoff, Rosalie Thomassen (hoofd redactie namens Stichting Airborne Region).
FOTO’S: Gelders Archief - Wim Zilver Rupe (voorpagina), 11 Luchtmobiele Brigade, Jan Adelaar, Airborne Freedom Run, Marcel Bahnen, Gelders Archief, Commonwealth War Graves Commission, Gemeente Ede, Ministerie van Defensie, Floor Mossink, Daan van Oort, Oude Kerk Oosterbeek, Stingerbol, Stichting Scarabee, Hennie Vaessen, Maarten Weij, Arjan Vrieze, Raphael Drent, Chiel Eijt, FunckSterrShoots, Berry de Reus, Charlotte Hofman - Platvorm.
UITGEVER /LAY OUT: MDH Uitgeverij, Doetinchem ONTWERP VOORPAGINA EN KINDERKATERN: Kukel ontwerpt, Nijmegen DRUKKER: Janssen Pers
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt door middel van druk, fotokopie, geluidsband,
In de vierde aflevering van Studio Vrijheid, de podcast van Gemeente Ede, staat Operatie Market Garden centraal. Hoewel deze grote luchtlandingsoperatie uit 1944 niet het gewenste einddoel bereikte, is Operatie Market Garden tot op de dag van vandaag een indrukwekkend symbool van militair vakmanschap, moed en opoffering.
Beroepsmilitair Rob Arts, verbonden aan de 11 Luchtmobiele Brigade, spreekt over wat deze operatie betekent voor militairen nu. ‘Market Garden herinnert ons eraan dat vrijheid niet vanzelfsprekend is. Het waren jonge militairen die, vaak ver van huis, hun leven waagden voor onze toekomst.’
LESSEN VOOR NU
Rob verbindt de lessen van toen met zijn eigen militaire praktijk. ‘De kern van ons werk blijft: voorbereid zijn op het onvoorstelbare. Dreiging verandert, maar de taak blijft.’ Hij benoemt de verantwoordelijkheid die hoort bij het militair zijn: trainen, samenwerken en onder druk blijven handelen. Ook staat hij stil bij de onderlinge band
tussen militairen. ‘Kameraadschap is de stille kracht van elke missie. Dat verbindt ons met de soldaten van toen.’
VREDE EN VEILIGHEID
Market Garden is volgens Rob niet alleen geschiedenis, maar een blijvende herinnering aan wat vrijheid kost en vraagt. ‘De militair doet zijn werk vaak buiten beeld, maar altijd in dienst van vrede en veiligheid.’
PODCAST STUDIO VRIJHEID
Luister en kijk gratis het hele gesprek via Spotify en YouTube. De podcast is te vinden op Spotify (zoek op Studio Vrijheid) en YouTube via ons kanaal @gemeente-ede.
AIRBORNE & KUNST EXPOSITIE STINGERBOL DOOR KUNSTENAARS ZONDER ‘HOOGTEVREES’
De Stingerbol sluit met een ludiek project “Airborne & Kunst” aan bij Airborne 2025 voor kunstenaars die boven zichzelf willen uitstijgen.
Kunstenaars gaan in de week van 15 tot 20 september aan de slag met het creëren van ‘Airborne beelden’ gemaakt van een mengeling van historie, papier, gebruikt materiaal, stof e.d.. De creatie kan thuis worden voorbereid en in de Stingerbol verder worden ontwikkeld en voltooid. Werken met een metgezel of groep is toegestaan. Inspiratie en verbinding ontstaat door samen te werken in de Stingerbol.
De uitdaging voor de kunstenaar zonder hoogtevrees ligt in de expositiehoogte: tot zeker 10 meter is mogelijk! De Stingerbol valt onder militair erfgoed en voegt een extra dimensie toe aan de inspiratie en beleving van kunstenaars en bezoekers.
Stingerbol van 20 t/m 28 september. Publiek is welkom om tijdens de ‘creatie-week’ het proces van de kunstenaars te volgen. De expositie is open na de luchtlanding vanaf 12.00 uur en ook is er een aanvullend programma met gedichten, filmprojectie en muziek.
I: www.stingerbol.nl