تــنـدرسـتـي “سنڌ سائنس اڪئڊمي” جو طب ،صحت ۽ ماحول جي ڄاڻ يت ٻڌل فيسبڪ يت پهريون سنڌي ماهوار اي-ميگزين
آڪٽوبــر 2014
«TANDRUSTI» A COMPLETE ONLINE SINDHI FAMILY HEALTH MAGAZINE
ڪانگــو وائــرس: ِچ ِچڙن سبب ٿيندڙ خطرناڪ بيماري
7
تــنـدرسـتـــي ماهوار
آڪٽوبر ، 2014شمارو07 :
جلد001 :
سرپرست:
ايڊيٽوريل بورڊ:
؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟
ڊاڪٽر مرلي ڌر
مئنيجنگ ايڊيٽر (اعزازي):
ڊاڪٽر وجي ڪمار
ايڊيٽر:
ڊاڪٽر واسديو لوهاڻا
اعجاز اسد پليجو
ڊاڪٽر فرحان پليجو
ماهتاب اعجاز پليجو
عبدالخالق ميڻو
هــــــــــن شــــمـــــــــــــــاري ۾ ڪانگو وائرس (چچڙن سبب ٿيندڙ روڳ)
3
ذيابيطس ۽ دل جو بيماريون
6
پيٽ جو سور (ترت طبي ساهتا)
8
ٽي بي هڪ وڇڙندڙ مرض
9
مرگيَء جو مرض
10
گلوبل وارمنگ :نوان الڙا نوان کٽڪا
12
فٽ رهڻ الِء پنهنجون عادتون بداليو
14
تندرستي بُڪ شيلف
15
تندرستي پوسٽر
16
اڳوڻو شمارو:
ماهــوار “تندرســتي” مئگزيــن “ســنڌ ســائنس اڪئڊمــي” (رجســٽرڊ) پــاران فيســبڪ تــان آن الئــن شــايع ڪيــو وڃــي ٿــو .هــن جــو مقصــد ســنڌي ٻــويل َء ۾ ســائنيس صحافــت ۽ ســائنيس ادب کــي عــام ڪرڻ ۽ عوام کي بنيــادي صحت جي ڄاڻ ڏيڻ آهي.
هڪ سوال ؟
مرتضي ڌاريجو ڊاڪٽر ڪيشوداس ڊاڪٽر علي ٰ مئگزين ڊيزائنر:
ي اســپتالن کان بـــ تندرســت معــارشي ال ِء جديــد دوائــن ۽ اعـ ٰ وڌيــڪ رضوري صحــت بابــت بنيــادي ڄــاڻ جــو هجــڻ آهي.
ـتون ـن جو سـ ـتي مئگزيـ تندرسـ شــمارو اســڪرين تــي توهــان جــي آڏو موجــود آهــي .اســان هــن کــي ڇپيــل حالــت ۾ آڻــڻ الِء ڪوششــون ڪــري رهيــا آهيــون پــر مالــي ـبڪ ـي فيسـ ـن کـ ـبب هـ ـن سـ مجبوريـ تــي هالئــي رهيــا آهيــون .مالــي مجبوريــن ســان گــڏ ســنڌيَء ۾ سائنســي ادب تــي لکنــدڙ دوســتن جــي اڻهونــد بــه هــڪ وڏو مســئلو آهي . اســانکي يقيــن آهــي تــه ســنڌ ســڃي ناهــي ٿــي ۽ ســنڌ جــا اڃــا ُ ڊاڪٽــر ،اســتاد ۽ شــاگرد گڏجــي هــن کــي قومــي فــرض ســمجھندي هــٿ ونڊائينــدا. ڇــا اســان جــي اهــڙي اميــد ســجائي ثابــت ٿينــدي؟ تندرستي جي ٽيم
ڪ ســبب ِچ ِچــڙن جــي َچــ َ ٿينــدڙ موتمــار وائرســي بيمــاري چچــڙ خطرنــاڪ بـــ ثابــت ٿــي ســگهن ٿــا ۽ “ڪانگــو” نــايل هــڪ مومتــار بيــاري جــو ڪارڻ بڻجــي ســگهن ٿــا .وائــرس ســبب ٿينــدڙ هــن بيــاري َء کــي ڪرميــن ڪانگــو هيمــر هيجــڪ فيــور ( )CCHFبـــ چونــدا آهــن .هــن جــو وائــرس چچــڙ جــي چــڪ پائــڻ ڪــري وچڙنــدو آهــي .اهــو پهريــون ڀــرو ڪرمييــا ۾ 1944ع ۾ ڏٺــو ويــو ۽ ان کان پــو ِء اهــو ڪانگــو ۾ بـــ ڏٺــو ويــو تنهــن ڪــري ان جــو نالــو ڪرميــن ڪانگــو هيمــر هيجــڪ فيــور پيــو. ڊاڪٽر مرلي ڌر
بــه وچــڙي ســگھي ٿــو.
ننڍپــڻ ۾ اهــو جملــو اڪثــر ٻڌنــدو هيــس تــه هــو ڪــو چچــڙ آهــي .اهــو جملــو اڪثــر ان ماڻهــوَء الِء ادا ڪيــو وينــدو هيــو جيڪــو انتهائــي چنبــڙڻ وارو هجــي ۽ جــان نــه ڇــڏي ۽ رت چوســي ڇــڏي. ڳوٺــن ۾ جانــور پالــڻ جــو رواج گهڻــو آهــي اتــي چچــڙ جانــورن تــي ڏٺــا وينــدا آهــن ۽ جانــورن جــو رت بــه چوســيندا آهــن اهــي چچــڙ اســان جي روز مرهــه زندگــي جــو ڄــڻ تــه حصــو آهــن .مــال جــا واڙا، جانــورن جــا ٿــاڪ ۽ ٻهراڙيــون چچــڙن ســان ڀريــل ملنديــون. اســان کــي اڳ ۾ اهــا خبــر نــه هئــي تــه اهــي چچــڙ خطرنــاڪ بــه ٿــي ســگهن ٿــا ۽ هــڪ موتمــار بيمــاريَء جــو ڪارڻ بڻجــي ســگهن ٿــا.
3
ڪريميــن ڪانگــو هيمريجــڪ بخــار اهــڙي هــڪ موتمــار وائرســي بيمــاري آهــي .هــن جــو وائــرس چچــڙ جــي چــڪ پائــڻ ڪــري وچڙنــدو آهــي .اهــو وائــرس پهريــون ڀيــرو 1944ع ۾ڪريميــا ۾ ڏٺــو ويــو ۽ ان کان پــوِء 1969ع ۾ اهــو ڪانگــو ۾ بــه ڏٺــو ويــو ،تنهــن ڪــري هــن بيمــاريَء جــو نالــو ڪريميــن ڪانگــو هيمريجــڪ فيــور (Crimean-Congo )CCHF/ hemorrhagic feverپيــو .اهــا بيمــاري آفريــڪا ،ايشــيا، ايســٽ يــورپ ۽ مــڊل ايســٽ ۾ وڌيــڪ ڏٺــي وئــي آهــي. ڪانگــو وائــرس نيئــرو وائــرس ( )Nairovirusجــي خانــدان ســان واســطو رکــي ٿــو .اهــو وائــرس جهنگلــي ،تــوڙي پالتــو ٻنهــي قســم جــي جانــورن کــي متاثــر ڪنــدو آهــي ۽ چچــڙ جــي چــڪ ذريعــي جانــور ۾ داخــل ٿئــي ٿــو .انســان جڏهــن اهــڙي جانــور جــي رت ۽ گوشــت ســان رابطــي ۾ ڪانگــو وائــرس اينــدو آهــي تــه متاثــر ٿينــدو ڪيئــن ٿــو پکــڙي؟ آهــي يــا وري بيمــار چچــڙ ڪانگــو وائــرس ِچ ِچــڙن جــي چــڪ ســان اهــو وائــرس رســتي جانــورن (پالتــو ۽ انســان تائيــن پهچــي ٿــو .اهــي جھنگلــي) يــا ســڌو ســنئون ماڻهــو جيڪــي جانــورن جــي انســان تائيــن پهچــي ٿــو. ويجهــو هونــدا آهــن (گھڻــو وائــرس جانــور کان جانــورن ڪــري ڪاســائي ۽ جانــورن تائيــن تــه جانــورن کان جــي اســپتالن ۾ ڪــم ڪنــدڙ) انســان تائيــن (گوشــت ۽ رت وڌيڪ متاثر ٿيندا آهن . ذريعــي) پهچــي ســگھي ٿــو. جڏهــن مــان ننــڍو هونــدو هيــس ڪانگــو وائــرس هــڪ انســان ته منهنجي ڏاڏي جي واڙي ۾ ڳئــون ۽ مينهــن تــي چنبڙيــل کان ٻئــي انســان تائيــن
ماهــوار تندرســتي مئگزيــن آڪٽوبــر 2014
چچــڙن کان بچــڻ جــا ڪهــڙا اُپــاَء وٺجــن؟
ڪانگــو جــو ڪارڻ بڻجنــدڙ يس يس ايــڇ ايــف وائــرس چچــڙ هــٿ ســان پٽــي ڪڍنــدو هيــس ۽ انهــن کــي آڱوٺــي ۽ ڏســڻي آڱــر جــي وچ ۾ آڻــي ڇٿــي ڇڏينــدو هيــس .اهــو عمــل بــه انتهائــي خطرنــاڪ ٿــي ســگهي ٿــو ۽ اهــو وائــرس ان چٿــڻ واري عمــل ســان بــه انســان جــي جســم ۾ داخــل ٿــي ســگهي ٿــو .بيمــار جانــور جــي ڇيڻــي ڀرســان ســاهه کڻــڻ ســان اهــو وائــرس جســم ۾ داخــل ٿــي ســگهي ٿــو .اهــا بيمــاري هــڪ انســان کان ٻئــي انســان ڏانهــن بــه منتقــل ٿينــدي آهــي .اســپتالن جــو عملــو بــه متاثــر ٿــي ســگهي ٿــو. هــي وائــرس گهڻــي گرمــي برداشــت نٿــو ڪــري ،تنهــن ڪــري گوشــت ســٺي نمونــي رڌي کائــڻ گهرجي. پــڪل گوشــت کائــڻ ســان اهــا بيمــاري نــه پکڙبــي آهــي. بيمــاري جــي شــروعات شــديد بخــار ،مٿــي جــي ســور ،ســنڌن ۽ مشــڪن جــي ســور ،ســاڙي ،معــدي جــي ســور ۽ دســتن ســان ٿــي ســگهي ٿــي .مريــض کــي رت جــون الٽيــون ،پيشــاب ۽ پائخانــي ۾ رت اچــڻ ،ڪامــڻ ،جهٽــڪا ۽ بيهوشــي جــا دورا بــه پئجــي ســگهن ٿــا .مــرض جــي ســڃاڻپ ممڪــن آهــي ۽ عــاج الِء نســن رســتي گلوڪــوس جــون ٿيلهيــون ۽ رائباوائريــن دوا ڏبــي آهــي .جڏهــن اهــا بيمــاري وبــا جــي شــڪل اختيــار ڪــري تــه پــاڻ کــي ان کان محفــوظ رکجــي. جيئــن مٿــي ٻڌايــو ويــو تــه پهريان جانــور چچــڙ جــي چــڪ پائــڻ ڪــري بيمــاري ۾ مبتــا ٿينــدا آهــن ۽ انســان ان
( :)1چچــڙ کان انســان ڏانهــن بيمــاري جــي منتقلــي روڪجــي. ( :)2ڪپــڙا پوريــن ٻانهــن ۽ پوريــن ڄنگهــن کــي ڍڪــڻ وارا پائــڻ گهرجــن. ( :)3ڪپــڙا ٿــڌي رنــگ وارا پائجــن تــه جيئــن ڪپــڙن تــي چنبڙيــل چچــڙ آســاني ســان نظــر اچــي. ( :)4ڪپڙن تي چچڙ مار دوا لڳائجي. ( :)5چچــڙ ڀڄائــڻ واريــون دوائــون جســم تــي لڳائجــن. بيمــار جانــور جــي خــون ،رتوبــت ،گوشــت ۽ ٻيــن عضــون ســان الڳاپــي ۾ اچــڻ ســان متاثــر ٿينــدو آهــي. پاڪســتان ۾ اهــو طئــي ٿيــو تــه افغانســتان مــان جيڪــي بــه رڍون اينديون انهــن کــي دوا مليــل پاڻــي ۾ وهنجارڻــو پونــدو ۽ اهــي دوائــون وائــرس کــي مــارڻ ۾ ڪــم اينديــون ۽ نتيجــي ۾ ڪانگــو وائــرس جــي ڪجهــه روڪٿــام ٿــي .پــر اهــا وڌيــڪ نــه هلــي ســگهي .ويجھڙائي ۾ 7ســيپٽمبر تــي هــري پــور ۾ 4ڪاســائي مــوت جــو بــک بڻيــا .انهن ُاهــي رڍون ذبح ڪيــون ،جيڪــي هــزرو اٽــڪ مــان خريــد ڪيــون ويــون ۽ اهــا بــه ســڀ کــي خبــر
هــڪ چچــڙ چمــڙي َء مــان ســونڊ رســتي رت پــي رهيــو آهــي ماهــوار تندرســتي مئگزيــن آڪٽوبــر 2014
( :)6ڪپــڙن ۽ جســم کــي ٿــوري ٿــوري ديــر ۾ ڏســجي ۽ جيڪڏهــن چچــڙ چنبڙيــل آهــن تــه ان کــي دســتانا پائــي ڪنهــن ڪپــڙي ســان الــڳ ڪجــي. ( :)7چچڙ جي واڌ کي روڪجي. ( :)8انهــن جڳهــن تــي وڃــڻ کان پاســو ڪجــي جتــي چچــڙ گهڻــا هجــن. جانــور کان انســان ۾ بيمــاري جــي پکڙجــڻ کــي روڪــڻ جــا طريقــا: هٿــن ۾ دســتانا پائــي پــوِء جانــورن ۽ ان جــي خــون ۽ گوشــت کــي هــٿ لڳائجــي. جانــور کــي ذبــح ڪــرڻ کان اڳ يــا تــه 15ڏينهــن الِء الــڳ جڳهــه تــي رکجــي يــا جانــورن جــو عــاج ڪجــي. آهــي تــه هــري پــور ۾ انتظاميــه هفتــي الِء بنــدش وڌي ،دڪانــن تــي اســپري ڪرائــي ۽ ڪاســائين کــي بچــاُء الِء ماســڪ وغيــره ڏنــا. صحــت واري اداري عالمــي اداري WHOجــي انگــن اکــران مطابــق اڄ تائيــن ان جــي بچــاَء جــي ويڪســين نــه جانــورن الِء ۽ نــه ئــي انســانن الِء موجــود آهــي .اهــا بيمــاري اســپتالن ۾ ســرنج ۽ ُســئي ٻيهــر اســتعمال ۽ اڻپــورن صــاف ٿيــل اوزارن رســتي بــه پکڙجــي ســگهي ٿــي. بيمــاري ورتــل چچــڙ جــي چــڪ پائــڻ جــي هــڪ کان ٽــن ڏينهــن تائيــن بيمــاري ظاهــر ٿينــدي آهــي .جيڪڏهــن بيمــار جانــور جــي رت يــا نهــون رســتي وائــرس جســم ۾ داخــل ٿيــو آهــي تــه 5 کان 13ڏينهــن ۾ بيمــاري جــون عالمتــون ظاهــر ٿينديــون آهــن .بيمــاري اچانــڪ ظاهــر ٿينــدي آهــي .مٿــي ُٻڌايــل نشــانين کان ســواِء اکيــن جــو ســڙڻ ۽ اکيــن جــو روشــني ۾ ســڙڻ وغيــره شــامل آهــي. شــروع ۾ مريــض بــي چيــن هونــدو آهــي ۽ لڇنــدو رهنــدو آهــي .پــر پــوِء ننــڊ جــو گهڻــو اچــڻ ،موڳائــپ ۽ پيــٽ جــي ســور
4
ـي جيــري واري پاســي جــو هــڪ هنــڌ يعنـ ٰ بيهــي رهــڻ شــامل آهــن .جگــر بــه وڌي وينــدو آهــي .ٻيــون نشــانيون آهــن ،دل جــو تيــز ڌڙڪــڻ ۽ جســم تــي رت جــا نشــان ظاهــر ٿيــڻ ،مريــض جــا ســمورا عضــوا جهــڙوڪ بڪيــون ،جگــر ۽ ڦڦــڙ ڪــم ڪــرڻ ڇــڏي ڏينــدا آهــن .بيمــاري جــي ٻئــي هفتــي مــوت واقعــي ٿيــو وڃــي ،بچــي وينــدڙ خوشــنصيب نائيــن کان ڏهيــن ڏينهــن صحتيــاب ٿيــڻ شــروع ٿينــدا آهــن.
بچــاُء مشــڪل آهــي .ڇــاڪاڻ تــه چچــڙ کان جانــور ۽ وري جانــور کان چچــڙ وارو عمــل بغيــر ُســڌ پــوڻ جــي ٿيو وڃي ۽ پالتــو جانــورن ۾ بيمــاري بظاهــر نظــر ڪونــه ٿــي اچــي. دوائــون جيڪــي چچــڙ مــار آهــنُ ،اهــي هــي هــڪ طريقــو آهن . ُ َ ســائوٿ آفريــڪا ۾ اٺ پکيــن ۾ اهــا بيمــاري پکــڙيُ ،ا َ ٺ پکــيَء کــي ذبح ڪــرڻ کان 14ڏينهــن اڳ الــڳ رکيــو ويــو ۽ پــوِء ُان کــي ذبــح ڪيــو ويــو .ڇــاڪاڻ تــه 14ڏينهــن ۾ بيمــاري ظاهــر ٿيــو پــوي .ان نمونــي انســان کــي ان بيمــاري کان بچايــو ويــو .جيئــن تــه ڪا ويڪســين ڪونهــي ۽ اڪثــر بيمــار جانــور جــي خبــر ڪونــه ٿــي پــوي تنهــن ڪــري بچــاُء جــو واحــد طريقــو ماڻهــن کــي ڄــاڻ ڏيــڻ آهــي .ماڻهــن کــي ســجاڳ ڪرڻــو پونــدو تــه جيئــن ُهــو بيمــاري کان بچــي ســگهن.
انسان کان انسان ڏانهن وائرس جي بيماريَء کان بچاُء: جانــورن ،چچــڙن ۽ هــن بيمــاري کان منتقلي کي روڪڻ جا طريقا:
ڪانگو وائرس جي بيمار ســان ملڻ وقت احتيــاط ڪجــي .نــڪ ۽ منهــن ڍڪجــي ۽ دســتانا پائجــن .پنهنجــا هــٿ وري وري ڌوئجــن .خــاص ڪــري جڏهن ڪانگو بخار واري مريــض جــي تيمــارداري ڪجــي يــا عــاج ڪجــي .اهــو اســپتال جــي عملــي الِء انتهائــي اهــم آهــي.
ڪانگو وائرس کان متاثر فرد ( 5آڪٽوبر )2013
5
ماهــوار تندرســتي مئگزيــن آڪٽوبــر 2014
اســپتالن ۾ انفيڪشــن کان بچــڻ جــا اُپــاُء
عملــي کــي پنهنجــو ۽ ٻيــن تندرســت ماڻهــن جــو بچــاُء ڪــرڻ گهر جــي . رت جــي ٽيســٽ احتيــاط ســان ڪجــي . عملو سکيا ورتل هئڻ گهرجي. ياد رکو!
1.1جانــورن جــا چچــ َڙ ڪانگــو ڪارڻ جــو بڻجــي ســگھن ٿــا. 2.2جانــور خريــد ڪــرڻ کان اڳ ڪ ڪريــو تــه َپــ َ مٿــس ِچ ِچــ َڙ تــه موجــود ناهــن. 3.3جانــورن کــي
چڪا ســڻ الِء هٿــن تــي پالســٽڪ جــا دســتانا پايــو يــا ڊيــٽ ()DEET لوشــن لڳايــو. 4.4قربانــي وقــت ٻــارن ۽ پــاڻ کــي رت جــي ڇٽــن کان پــري رکــو.
ڪراچــي ۾ ڪانگــو وائــرس تيــزي ســان پکڙجــڻ لڳــو ،وڌيڪ 2ڄڻــا فوت ڪراچــي (رپورٽــر) ڪراچــي ۾ ڪانگــو وائــرس ســبب وڌيــڪ 2ڄڻــا فــوت ٿــي ويــا .تفصيــل موجــب ڪراچــي ۾ ڪانگــو وائــرس تيــزي ســان پکڙجــڻ لڳــو آهــي ،جنهــن ۾ 2وڌيــڪ مريــض مــوت جــي منهــن ۾ هليــا ويــا .فوتــن ۾ گبــول ڳــوٺ جــو رهــوايس 9ســالن جــو رسف ـراز عــي ســولنگي ،جنهــن کــي 7آڪٽوبــر يت اســپتال داخــل ڪيــو ويــو هــو ۽ ٻئــي جــو نالــو 20 ســالن جــو آصــف جيڪــو توحريآبــاد النــڍي جــو رهــوايس هيــو ،يــاد رهــي تـــ ڪراچــي جــي مــال پــڙي ۾ صفــايئ نـــ ٿيــڻ ڪــري ڪانگــو وائــرس جــو انڪشــاف ٿيــو هــو ،جنهــن ۾ 2ڄڻــا فــوت ٿــي ويــا هئــا.
ذيابيطس ۽ دل جون بيماريون
ذيابيطــس يــا شــگر جــو مــرض ســبب مختلــف پيچيدگيــن ۽ مونجهــارن ( )Complicationsجــو ڪارڻ بڻجــڻ جــي ڪــري ئــي خطرنــاڪ ليکيــو وينــدو آهــي. نــه تــه ذيابيطــس جــون بنيــادي عالمتــون تــه تمــام معمولــي هونديــون آهــن .مثلــن وزن جــو وڌڻ ،گھــڙي گھــڙي اڃ ۽ بــک لڳــڻ ،پيشــاب جــو ڪجهــه وڌيــڪ اچــڻ ۽ ٿــوري گهڻــي ڪمــزوري محســوس ڪــرڻ .انهــن معمولــي نوعيتــن جــي عالمتــن جــي ڪــري ئــي شــگر جــي بيمــاري ڪيترائــي ســال جســم ۾ لڪيــل رهنــدي آهــي ۽ گھڻــو ڪــري ڪجهــه ورهيــن کان پــوِء ظاهــر ٿينــدي آهــي. (اهــي عالمتــون ٽائــپ 2ذيابيطــس جــي قســم جــون آهــن .جيڪــي ذيابيطــس جــي ڪل مريضــن مــان 95ســيڪڙو ۾ ٿينــدي آهــي ،باقــي 5ســيڪڙو ٽائــپ 1جــا مريــض هونــدا آهــن .اهــي ننــڍي ڄمــار جــا هونــدا آهــن ۽ ســنها هونــدا آهــن .انهــن ۾ مٿــي ذڪــر ڪيــل عالمتــون شــديد نوعيــت جــي ڪــري بيمــاري شــروع ٿيــڻ جــي چنــد هفتــن ۾ ئــي ظاهــر ٿــي وينديــون آهــن ۽ بيمــاريَء جــي ســڃاڻپ جلــد ٿــي وينــدي آهــي). ذيابيطــس جــا ڪجــھ مونجهــارا تمــام خــراب قســم جــا پــڻ هونــدا آهــن. انهــن ۾ ڪــي باريــڪ شــريانين جــي رڪاوٽ ()Macro vascular complications جــي ڪــري ٿينــدا آهــن .مثلــن :اک جــي
پــردي جــي خرابــي ( )Retinopathyجــي ڪــري نابينــا ٿيــڻ ،گــردن جــي خرابــي ( )Nephropathy۽ اعصابــي ڪمــزوري ( )Neuropathyجنهــن جــي ڪــري پيــر يــا تــه ســاڻا ۽ بــي حــس ٿــي وينــدا آهــن يــا انهــن ۾ هــر وقــت شــديد قســم جــو ســاڙو يــا ســور رهنــدو آهــي. ڪجهــه مونجهــارا وري نســبتن وڏيــن شــريانين جــي رڪاوٽ (Macro )vascular Complicationsجــي ڪــري ٿينــدا آهــن ،جــن ۾ دل جــو دورو (،)Heart Attack دل جــي پمــپ جــو ڪمــزور ٿيــڻ (Heart ،)Failureاڌ رنگــو (فالــج) ۽ پيــرن ڏانهــن رت جــي دورو گهــٽ ٿيــڻ ســبب زخــم، ڦــٽ ۽ گنگريــن جــو ٿيــڻ شــامل آهــي، جنهــن جــي نتيجــي ۾ پيــر يــا ڄنگهــه ڪپڻــي ( )Amputationپونــدي آهــي. اڄ اســان ذيابيطــس ۽ دل جــي مرضــن جــي نســبت جــو ذڪــر ڪنداســين. شــگر جــا اهــي مريــض جــن جــو ڪولســٽرول ۽ بلڊپريشــر وڌيــل هجــي گڏوگــڏ اهــي تمبــاڪ بــه واپرائينــدڙ آهــن ،انهــن ۾ دل جــو مريــض بڻجــڻ جــا خطــرا گھڻــا وڌي وينــدا آهــن .اهــڙا مريــض جيڪــي ٿلهــا ،جســماني /ڪــم ورزش نــه ڪنــدڙ ۽ عمــر ۾ وڏا هونــدا آهــن ،اهــي بــه وڏي خطــري ۾ هونــدا آهــن. اڄ ڪلهــه ميڊيــڪل ســائنس ۾ هــڪ نالــو تمــام مشــهور آهــي، اهــو آهــي ”ســنڊروم )X) (Syndrome-x ماهــوار تندرســتي مئگزيــن آڪٽوبــر 2014
يــا ”ميٽابولــڪ ســنڊروم“ (Metabolic .)Syndromeان صورتحــال ۾ ڪجهــه بيماريــون ڪٺيــون هــڪ ئــي مريــض ۾ موجــود هونديــون آهــن .ان جــي شــروعات گهڻــو ڪــري موٽاپــي ســان ٿينــدي آهــي، جنهــن ۾ گهڻــو ڪــري پيــٽ ٻاهــر (Central )Obesityهونــدو آهــي .انهــن ۾ پــوِء بلڊپريشــر ،ڪولســٽرول ،ذيابيطــس ۽ دل جــا امــراض پيــدا ٿينــدا آهــن .ضــروري ناهــي تــه اهــي ســڀ مــرض هــڪ ئــي وقــت ظاهــر ٿيــن .انهــن مــان ڪنهــن بــه هــڪ ٻــن خرابيــن مــان شــروعات ٿــي ســگهي ٿــي ۽ ڪجهــه مهينــن يــا ڪجهــه ســالن کانپــوِء ٻيــون خرابيــون بــه ظاهــر ٿيــو پــون .مثلــن ٿولهــه ۽ ذيابيطــس هاڻــي موجــود آهــي تــه بلڊ پر يشــر ، ان ئــي ماڻهــو ۾ ۽ دل ڪو لســٽر و ل پــو ڻ جــي دوري گهڻــا جــا امــڪان، آ هــن ، وڌيــڪ هونــدا بيماريــن يعنــي انهــن مڙئــي الئــن جــي لڳــي پئــي هونــدي آهــي ۽ ان الِء
6
جيڪڏهــن انهــن مــان ڪابــه بيمــاري ڪنهــن مريــض ۾ موجــود هجــي تــه اهــو مٿــي ذڪــر ڪيــل بيماريــن کــي پــڻ نظــر ۾ رکــي ۽ انهــن جــو معائنــو ۽ ٽيســٽون ڪرائينــدو رهــي ۽ ڪنهــن ســٺي ڊاڪٽــر جــي زيــر نگرانــي رهــي. مٿــي ڄاڻايــل ســمورين بيماريــن جــو بنيــادي ڪارڻ انســولن نالــي هارمــون جــي عمــل ۾ رڪاوٽ ( )Insulin resistanceآهــي. اســان کــي خبــر آهــي تــه هــڪ ڀيــرو ڪنهــن کــي دل جــو دورو پئجــي ويــو تــه هــو ڪيــڏو نــه جســماني ۽ نفســياتي طــور تــي ڪمــزور ٿــي وينــدو آهــي. ايئــن لڳنــدو آهــي تــه اهــو انــدر ئــي انــدر کاڄــي ويــو آهــي ۽ ڪنهــن بــه وقــت ڪجهــه بــه ٿــي ســگهي ٿــو .هتــي اهــو ٻڌائينــدا هلــون تــه دنيــا جــا ســمورا محقــق ۽ ماهــر ان حقيقــت تــي متفــق آهــن تــه ڪنهــن کــي بــه ذيابيطــس جــو مــرض چنبــڙي پيــو تــه ان جــي جســم کــي ايڏائــي خطــرا ورائــي وينــدا آهــن ،ڄڻڪــه ان کــي دل جــو دورو پئجــي چڪــو آهــي .يعنــي ذيابيطــس جــو مــرض هــڪ دل جــي دوري پــوڻ جيتــرو خطرنــاڪ آهــي. بلڊپريشــر ۽ ذيابيطــس جــي مــرض جــو پــاڻ ۾ گهاٽــو الڳاٽــو آهــي .جيڪڏهــن ڪنهــن مــرد کــي شــگر ناهــي تــه هــن ۾ بلڊپريشــر ٿيــڻ جــا امــڪان رڳــو 15ســيڪڙو هونــدا آهــن، پــر جيڪڏهــن ان مــرد کــي شــگر جــو مــرض آهــي تــه ان ۾
ذيابيطس جون خطرناڪ پيچيدگيون
ذيابيطــس پنهنجــي نشــانني يــا عالمــن جــي ڀيــٽ ۾ ان ســان الڳاپيــل اهنجــن ۽ پيچيدگــن جــي ڪــري گھڻــي خطرنــاڪ ســمجھي وينــدي آهــي.
بيماريون :دل جو دورو جون يا فالج اڌرنگي دماغ :دل
7
بلڊپريشــر ٿيــڻ جــا امــڪان وڌي 44ســيڪڙو ٿــي وينــدا آهــن. ســاڳي طــرح ڪنهــن عــورت کــي شــگر جــو مــرض ناهــي تــه ان ۾ بلڊپريشــر ٿيــڻ جــا امــڪان صــرف 19ســيڪڙو آهــن ،پــر جڏهــن ان عــورت کــي شــگر جــو مــرض ٿــي وڃــي ٿــو تــه بلڊپريشــر ٿيــڻ جــو خطــرو وڌي وڃــي 53ســيڪڙو ٿيــو وڃــي. جيڪڏهــن شــگر ۽ بلڊپريشــر گــڏ هجــن تــه اهي مريضن جي دل کــي وڌيــڪ نقصــان پهچائينــدا آهــن ۽ انهــن ۾ انجائنــا ،دل جــو دورو ( ،)Heart Attackدل جــي پمــپ جــي ڪمــزور ٿيــڻ (Heart )Failureجــو خطــرو گهڻــو وڌي وينــدو آهــي .اهــي ٻئــي گڏجــي دمــاغ کــي بــي انتهــا نقصــان پهچائينــدا آهــن ۽ انهــن ۾ اڌ رنگــي ( )Strokeٿيــڻ جــا خطــرا تمــام گهڻــا وڌي وينــدا آهــن .اهــي بڪيــن کان نــاس ڪــن ٿــا جنهــن جــو عــاج پــوِء صــرف ڊاياالئســز ( )Dialysisيــا بڪيــن جــي تبديلــي ( )Kidney Transplantآهــي .اهــي اکيــن جــي نظــر هميشــه جــي الِء ختــم ڪــن ٿــا ۽ پيــرن ۾ گنگريــن پيــدا ڪــن ٿــا .نتيجــي طــور انهــن ۾ دل جــا مــرض 4-8ڀيــرا وڌيــڪ ٿيــن ٿــا ،دل جــي دوري مهــل مــوت ٿيــڻ جــو خطــرو ٻيڻــو ٿــي وڃــي ٿــو ۽ گــردي جــي مڪمــل نــاڪاره ( )End-Stage Renal Failureٿيــڻ جــو خطــرو 5-6ڀيــرا وڌي وڃــي ٿــو .اڌ رنگــي ٿيــڻ جــو امــڪان ٽيڻــو ٿــي وڃــي ٿــو.
دماغ :اڌرنگي يا فالج
بڪين جون بيماريون :بڪين جو بيڪار ٿيڻ
اکين جون بيماريون :انڌو ٿيڻ
رت نلين جون بيماريون :پيرن جو ناسور
ماهــوار تندرســتي مئگزيــن آڪٽوبــر 2014
سلسلو :ترت طبي ساهتا (فرسٽ ايڊ)
ترت طبي ساهتا آھــي ،ســڄي پيــٽ ۾ ســور. تنهنڪــري اھــڙي ٻــارڙي کــي ھنــڌ تــي ســمھاري ڇڏجــي ۽ فرسٽ ائڊ ســور واري ھنــڌ تــي بــرف ر کجــي . جيســتائين ڊاڪٽــر .2 ســان لھــه وچــڙ ۾ نــه اچجــي، تيســتائين کيــس کائــڻ ۽ پيئــڻ الِء ڪجھــه بــه نــه ڏجــي .جــو پيــٽ ۾ پونــدڙ اوچتــي ڪجھــه بــه کائــڻ ۽ پيئــڻ ســان حالــت ابتــر ٿــي ســگھي ٿــي ســور ال ِء ڇــا ڪجــي؟ ۽ ممڪــن آھــي تــه اپينڊڪــس ڦاٽــي پــوي. مرتــي ڌاريجــو ڊاڪٽــر عــي ٰ پيــٽ جــي ڪنهــن .3 جڏھــن پيــٽ ۾ ســور ڳالھــه صحيــح ڪــري وٺبــي بــه قســم جــي ســور ۾ ڪوبــه جــاب ڏيــڻ نــه گھرجــي. ٿــي پــوي ،پيــٽ ســخت ٿــي آھــي. جيتــرو جلــد ٿــي .4 وڃــي ۽ ڇھــڻ ســان ڏکنــدڙ اپاَء: اپينڊيســائيٽس جــي ســگھي مريــض ،ڊاڪٽــر کــي لڳــي ،اوڪارا اينــدا ھجــن .1 ۽ ھلڪــو بخــار بــه ٿــي پــوي ،پھريــن ۽ مکيــه نشــاني ڏ يکا ر جــي . تڏھــن ممڪــن ھونــدو آھــي تــه ،اھــڙو ســور اپينڊيســائيٽس ( )appendicitisجــو ھجــي .وڏي عمــر ۾ اھــو ســوالئيَء ســان محســوس ڪــري ســگھبو آھــي ،جڏھــن ٻــارڙن ۾ ھيٺيــن نشــانين جــي مــدد ســان اھــڙي
پيٽ جو سورAbdominal Pain :
اپينڊڪس ڇا آهي؟
اپينڊڪــس آنــڊي جــو ،آڱــر جــي شــڪل جھــڙو ھڪــڙو وڌيــل حصــو آھــي ،جيڪــو 2کان 4انچــن تائيــن ڊگھــو ٿــي ســگھي ٿــو .ان جــو پــورو نالــو ورميفــارم اپينڊڪــس (vermiform )appendixآھــي .کاڌي جــو ڪــو اھــڙو ذرڙو جيڪــو ھضــم ٿيــڻ کان بچــي يــا کســڪي ،منجھــس ھليــو وڃــي جھــڙوڪ موســمي جــو ٻــج وغيــره تــه اھــو ان جــي بنــد نالــي ۾ ڦاســي ،آھســتي اھســتي ڦنــڊي خطرنــاڪ حدتائيــن ســوج پيــدا ڪــري وجھنــدو آھــي .جنهنکــي اپينڊيســائيٽس ( )appendicitisســڏيو وينــدو آھــي .ان جــو واحــد عــاج آپريشــن ( )appendectomyآھــي.
معدي جو سور:
معــدو ھاضمــي جــي سرشــتي جــو ھــڪ اھــم ۽ مکيــه عضــوو آھــي ،جيڪــو ھاضمــي ۾ وڏو ڪــردار ادا ڪنــدو آھــي .ھــن ۾ ســور پــوڻ جــا ڪيترائــي ســبب ٿــي ســگھن ٿــا ،ان کانســواِء ھــن ۾ جڏھــن ســور نــه بــه ھونــدو آھــي ،تڏھــن بــه
ماهــوار تندرســتي مئگزيــن آڪٽوبــر 2014
ھــي آســپاس جــي ســور جــي ٽــاٽ محســوس ڪنــدو آھــي ۽ اھــڙي ڏک ڏينــدو آھــي .معــدي ۾ اھــڙو ســور تڏھــن بــه ٿــي ســگھندو آھــي ،جڏھــن ھٻــڇ ڪــري گھڻــو کائــي وڃبــو آھي.
اپاَء:
گھڻــي کائــي پــي وڃــڻ .1 جــو اپــاُء الٽــي ڪرائــڻ ،ســانت ســان ســمھاري ،گــوڏا پوئتــي ڪرائــڻ آھــي. جڏھــن کاڌي پيتــي .2 جــي ڪــري اھــڙو ســور نــه ٿيــو ھجــي ۽ ســور جــي ٽــاٽ پونــدي ھجــي يــا ســور برداشــت کان ٻاھــر ھجــي ،ھلڪــو ھلڪــو رھنــدڙ يــا ســخت قســم جــو ســور ھجــي ،تڏھــن ڊاڪٽــر ســان لــھ وچــڙ ۾ اچجــي .اھڙين حالتــن ۾ پنهنجــي حڪمــت ھالئــڻ خطرنــاڪ ثابــت ٿــي ســگھي ٿــي. جڏھــن پيــٽ جــو ســور .3 ڪالڪ کان مٿــي ھلــي ۽ ھــر ھــر ٿــي پونــدڙ ھجــي ،تــه اھڙين حالتــن ۾ ڪنهــن بــه قســم جــو جــاب وٺــڻ نــه گھرجــي. جيســتائين ڊاڪٽــر ســان نٿــو ملجــي ،تيســتائين ڪجھــه بــه نــه کائجــي پيئجــي .ان جــو ســبب ھــي آھــي جــو ســور اھــڙيَء نوعيــت جــو بــه ٿــي ســگھي ٿــو جــو تــرت آپريشــن جــي ضــرورت پئجــي وڃــي. اپينڊيســائيٽس، جھــڙوڪ: معــدي جــي الســر ،ڪنهــن عضــوي جــو ڦاٽــي پــوڻ ۽ آنــڊي جــو وڪڙجــي وڃــڻ. مرتــي ڌاريجــي جــي ڊاڪٽــر عــي ٰ ڪتــاب “فرســٽ ايــڊ” تــان ورتــل
8
ٽي بي :هڪ خطرناڪ ۽ وچڙندڙ مرض
بيمــاري جــي شــديد ٿيــڻ ۽ اٿلجــي پــوڻ جــو خطــرو آهــي .جيڪــو بعــد ۾ ڏکيــو ۽ ڪافــي مهانگــو عــاج ثابــت ٿينــدو.
ٽــي بــي جــون دوائــون ڪٿــان مفــت ۾ حاصــل ڪــري ســگهجن ٿيــون؟
يــاد رکــو! ٽــي بــيَء جــو عــاج اڌ ۾ ڇــڏڻ ســان بيمــاري جــي شــديد ٿيــڻ ۽ اٿلــي پــوڻ جــو خطــرو پيــدا ٿينــدو آهــي .جنهــن ســان بيمــاريَء جــو عــاج ڏکيــو ۽ گھڻــو مهانگــو ثابــت ٿينــدو آهــي.
شبير احمد سومرو
ٽي بي جو مرض ڇا آهي؟
ٽــي بــي هــڪ بئڪٽيريــا جــي ذريعــي پکڙجنــدڙ بيمــاري آهــي .جيــڪا جســم جــي ڪنهــن بــه حصــي ۾ ٿــي ســگهي ٿــي. پــر اڪثــر ڪــري اهــا ڦڦــڙن ۾ ٿينــدي آهــي.
ٽــي بــيَء جــون ابتدائــي نشــانيون ڪهڙيــون آهــن؟
1ٽــي هفتــا کنگهــه ان کان وڌيــڪکنگهــه . 2هلڪو بخار ۽ پگهر اچڻ. 3بک جو نه لڳڻ ۽ وزن گهٽ ٿيڻ. 4بلغم ۾ رت جو اچڻ. 5جيڪڏهــن مٿيــن نشــانين مــان ڪاظاهــر ٿئــي تــه ويجهــي ڊسپينســري يــا اســتپال مــان ڊاڪٽــر ســان رابطــو ڪريــو ۽ پنهنجــو بلغــم چــڪاس ڪرايــو.
9
ٽــي بــي جــو مــرض ڪئيــن پکڙجنــدو آهــي؟
جڏهــن ٽــي بــي جــو مريــض کنگهنــدو آهــي ،ڇڪيــون ڏينــدو آهــي يــا ُٿڪنــدو آهــي تــه جراثيــم هــوا ۾ پکڙجندا آهــن ۽ پــوِء ســاهه جــي ذريعــي اهــي ڦڦــڙن ۾ داخــل ٿينــدا آهــن.
ٽــي بــي جــي ســڃاڻپ ڪيئــن ٿينــدي آهــي؟
ٽــي بــي جون مٿي ڏنل نشــانيون ظاهــر ٿيــڻ ســان ويجهــي اســپتال مــان بلغــم جــي چــڪاس ڪرائــڻ ســان ئــي خبــر پونــدي.
ٽــي بــي جــو عــاج ڪئيــن ٿينــدو آ هــي ؟
جيڪڏهــن ڪنهــن مريــض کــي ٽــي بــي ٿــي وڃــي تــه گهٻرائــڻ جــي بلــڪل ضــرورت نــه آهــي .پاڪســتان نيشــنل ٽــي بــي پروگــرام ۽ عالمــي صحــت جــي اداري جــي عــاج واري طريقــي Dots مــان فائــدو وٺــو ۽ مــرض جــي ســڃاڻپ ٿيــڻ کان پــوِء ليــڊي هيلــٿ ورڪــر /نيــڪ مــرد ،ايــن جــي اوز جــي نگرانــي هيــٺ ڊاڪٽــرن جــي تجويــز ٿيــل دوائــون بغيــر وقفــي جــي مسلســل اٺ مهينــا کائــڻ گهرجــن. يــاد رکــو ،عــاج اڌ ۾ ڇــڏڻ ســان ماهــوار تندرســتي مئگزيــن آڪٽوبــر 2014
اهــا ســڀني کــي خبــر آهــي تــه ٽــي بــي هــڪ خطرنــاڪ مــرض آهــي پــر اطمينــان جــي ڳالهــه آهــي تــه ٽــي بــي قابــل عــاج آهــي .ٽــي بــي جــون دائــون آســاني ســان هــر هنــڌ تــي موجــود آهــن .توهــان اهــي دوائــون پنهنجــي ويجهــي ســرڪاري ڊسپينســري ،صحــت مرڪــز ،ٽــي بــي مرڪــز يــا ڪنهــن ويجهــي اســپتال مــان مفــت حاصــل ڪــري ســگهو ٿــا. مريــض جــي ڪٽنــب ،محلــي جــي نيــڪ مــرد ســماجي ڪارڪــن ۽ پاڙيســرين جــو اهــو فــرض ٿئــي ٿــو تــه مريــض ســان رابطــو رکــن ۽ ڪنهــن ذميــوار شــخص جــي زيــر نگرانــي مريــض کــي دوائــون کارائيــن.
ٽــي بــي جــي عــاج الِء ڪجهــه ضــروري هدايتون:
1ٽــي بــي جــو مــرض قابــل عــاج آهــيپــر عــاج ڊگهــو آهــي. 2سڀ دائون هڪ وقت کائڻ گهرجن. 3جيڪڏهــن دوائــون کائــڻ ســانطبعيــت خــراب ٿئــي تــه ڊاڪٽــر ســان رابطــو ڪــرڻ گهرجــي. 4معائنــي جــي الِء پابنــدي ســان ڊاڪٽــروٽ وڃــڻ گهرجــي ۽ ڊاڪٽــر جــي هدايتن تــي عمــل ڪــرڻ گهرجــي ۽ دائــون تجويز ٿيــل مقــدار ۾ اســتعمال ڪــرڻ گهرجــن. 5عــاج صــرف ڊاڪٽــر جــي مشــوريســان بنــد ڪــرڻ گهرجــي. 6دوائــون صــرف ذميــوار هيلــٿ ورڪرجــي نگرانــي هيــٺ اســتعمال ڪــرڻ گهرجــن. 7عــاج جــي دوران مــاُء پنهنجــي ٻــارکــي کيــر پيــاري ســگهي ٿــي.
مرگِــي ( ِ ِ مرگ ِھي) جــو مرض: انســان جــو دمــاغ پــاڻ ۾ ُجڙيــل لکيــن تنتــي گھــرڙن يــا نيورانــس ()Neurons جــو ٺهيــل آهــي۔ انهــن تنتــي گھــرڙن مــان دماغــي پيغــام /نياپــا يــا سـ َ ـگن َل برقــي وهڪــري جــي روپ ۾ هــر وقــت ســفر ڪنــدا رهــن ٿــا۔ انهــن ســگنلس کــي ڪنٽــرول ـي ڪيترائــي سرشــتا ( )Systemsرکيــا آهــن۔ مِرگــي ٿيــڻ ڪــرڻ الء دمــاغ ۾ اهلل تعالـ ٰ جــو ســبب انهــن سســٽمس ۾ گڙٻــڙ يــا خرابــي ٿيــڻ آهــي۔ اِهــا خرابــي ڪيتــرن ئــي ســببن جــي ڪــري ٿــي ســگهي ٿــي۔
ڊاڪٽر ممتاز قريشي مِرگــي ( )Seizures, Epilepsyهــڪ قابــل عــاج مــرض آهــي۔ خطرنــاڪ پــر ِ هــي هــڪ اهــڙي بيمــاري آهــي جنهــن ۾ مريــض کــي بــار بــار اوچتــا جهٽــڪا اينــدا آهن۔هــي مــرض عــام طــرح ســان 5کان 20ســالن جــي وچ ۾ ٿينــدو آهــي پــر اهــو الزمــي نــه آهــي۔ مِرگــي جــا جهٽــڪا ڪنهن بــه عمــر ۾ ٿــا ســگهن ٿا۔هــن بيمــاري جــون عالمتــون هــن ريــت آهــن۔ هوش حواس جو وڃائجڻ۔ • وات مان گِگ وهڻ۔ • اکيون هڪ جاء تي بيهي وڃڻ۔ • هٿــن پيــرن ۾ ڏڪڻــي يــا اوچتــا • جهٽــڪا ۔ پيشــاب يــا پاخانــي جــو خودبخــود • نڪــري اچــڻ۔ ڊگهي مدت تائين بيهوشي۔ •
( )Neuronsجــو ٺهيــل ٿئــي ٿــو۔ جــن ۾ هــر وقــت ڪرنــٽ وانگــر ســگنل ســفر ڪنــدا رهــن ٿــا۔ انهــن ســگنلس کــي ڪنٽــرول ـي ڪيترائــي سســٽمس ڪــرڻ الء اهلل تعالـ ٰ ( )Systemsرکيــا آهــن۔ مِرگــي ٿيــڻ جــو ســبب انهــن سســٽمس ۾ گڙٻــڙ يــا خرابــي ٿيــڻ آهــي۔ اِهــا خرابــي ڪيتــرن ئــي ســببن جــي ڪــري ٿــي ســگهي ٿــي۔ ڪجهــه اهــم
ســبب هــي آهــن۔ جينز ( )Genes۾ خرابي۔ • دمــاغ جا انفيڪشــن (Encephalitis, • )Meningitis۔ مٿي ۾ ڌڪ لڳڻ۔ • دمــاغ کــي رت جــي ســپالء • وڃــڻ۔ گهٽجــي جسم مان گهڻو رت وهڻ۔ • دمــاغ ۾ هــڪ يــا وڌيڪ ڳوڙهيون • ( )Tumorsهجــڻ۔ دمــاغ ۾ پاڻــي يــا گنــد ()Puss • وڃــڻ۔ ڀرجــي دماغ جي ٽي بي ()Tuberculosis۔ • جســم ۾ آڪســيجن جي گهٽتائي • ٿــي وڃــڻ۔ جســم مــان گلوڪــوز گهٽجــي • و ڃــڻ ۔ مختلــف دائــون بــه مِرگــي جــو ڪارڻ بڻجــي ســگهن ٿيــون۔ خــاص طــور تــي ننــڊ ڏيارينــدڙ گوريــون ،ٽــي بــي جــون دوائــون ،مختلــف اينٽــي بايوٽڪــس (پينســلين ،ڪوئينولــون گــروپ) وغيــره۔ دســتن ۾ اســتعمال ٿينــدڙ عــام دوا «فليجل»بــه مرگــي جــو مــرض ڏئي ســگهي ٿــي يــا وڌائــي ســگهي ٿــي۔ اســان وٽ اڄ ڪلهــه ڪافــي دوائــون پنهنجــي مرضــي ســان يــا ڪواليفائيــڊ ڊاڪٽــر جــي مرضــي کانســواء اســتعمال ٿــي رهيــون آهــن۔ اِهــو اســتعمال ڪڏهــن ڪڏهــن گهڻــو خطرنــاڪ بــه ٿــي ســگهي ٿــو۔ ان کان عــاوه شــراب جــو گهڻــو اســتعمال بــه مِرگــي جــو هــڪ اهــم ڪارڻ آهــي۔
مرگي جا قسم:
مرگــي جــا ڪيترائــي قســم آهــن پــر عــام طــرح هــن کــي ٻــن اهــم قســمن ۾ ورهايــو وڃــي ٿــو. .1پارشل سيزر ()Partial Seizure هــن ۾ دمــاغ جــي ڪنهــن ننــڍي حصــي ۾
ِمرگي ڇو ٿيندي آهي؟
عــام صحتمنــد انســان جــو دمــاغ ُ ڪيتــرن ئــي پــاڻ ۾ جڙيــل نيورانــس ماهــوار تندرســتي مئگزيــن آڪٽوبــر 2014
10
خرابــي ٿــي وينــدي آهــي۔ دورا جســم جــي ڪنهــن هــڪ حصــي ۾ ٿينــدا آهن۔۔مثــال طــور هــڪ هــٿ ،هــڪ پيــر يــا جســم جــو صــرف هــڪ پاســو۔ 2۔جنرالئيزڊ سيزر ()Generalized Seizure هــن ۾ دمــاغ جــا ٻــه يــا ٻــن کان وڌيــڪ حصــا خــراب ٿــي وينــدا آهن۔مرگــي جــا دورا ســڄي جســم ۾ پونــدا آهــن۔
دورا ڪڏهن پوندا آهن؟
مريــض ۾ دورا پــوڻ جــا امــڪان هيٺيــن ڳالهيــن جــي ڪــري وڌي وينــدا آهــن۔ ننڊ جو گهٽجي وڃڻ۔ • جذباتي ڪيفيت ۾ مبتال ٿيڻ۔ • جسماني يا ذهني مشقت ڪرڻ۔ • بخار ٿيڻ۔ • انفيڪشن۔ • غيــر ضــروري دوائــن جــو • ا ســتعما ل ۔ شراب جو استعمال۔ • T.Vگهڻــي ديــر تائيــن ويجهــي • کان ڏســڻ۔ اوچتو وڏي آواز ٻڌڻ۔ • گرم يا ٿڌي پاڻي ۾ وهنجڻ۔ • ُ تيز موسيقي ٻڌڻ۔ •
مرگيَء جا دورا پون ته ڇا ڪجي؟
1.1مريــض کــي نقصــان پهچائينــدڙ جڳهــه کان فــورن پــري ڪيــو وڃــي۔ مثلــن؛ پاڻــي، باهــه ،مشــينري وغيــره۔ 2.2اگــر جهٽــڪا 5منٽــن کان وڌيــڪ پــون تــه مريــض کــي فــورن ويجهــي ميڊيــڪل ايمرجنســي ســينٽر تــي کڻــي وڃــڻ گهرجــي۔ 3.3مريــض جــي زبــان ڏنــدن جــي وچ ۾ اچــڻ کان بچائــڻ جــي ڪوشــش ڪجــي۔ ان جــي الء ڪــو ڪپــڙي جــو ٽڪــرو ،رومــال وغيــره وات ۾ وجهــي ڇڏجــي۔ 4.4اگر ڪمرو بند آهي يا ٻوسٽ آهي ته مريض کي کُلي هوا ۾ ليٽائيجي۔
.5مريــض کــي پــٽ ليٽائجــي ۽ ڳچــيَء .7مريــض کــي پاســي ڀــر ليٽائجــي تــه وٽ ڪپــڙن کــي ڍلــو ڪجــي. جيئــن اُلٽــي وغيــره ســندس ســاه جــي نليــن .6مريــض جــي وات ۾ کائــڻ پيئــڻ جــي ۾ وڃــي کيــس نقصــان نــه رســائي ســگھي. ڪابــه شــي نــه وجھــڻ نــه کپــي. جــو جھٽڪــن جيڪڏهــن عرصــو 5منٽــن کان وڌي تــه مريــض کــي تــرت اســپتال ڀيــڙو ڪجــي.
مرگيَء جي مريض کي ڪهڙا احتياط ڪرڻ کپن؟:
1.1جيســتائين دورن تــي ســٺو ڪنٽــرول نــه ٿــي وڃــي مريــض کــي زميــن کان مٿاهيــن جايــن ،خطرنــاڪ مشــينن ۽ باهــه وارن ڪمــن ڪاريــن کان پرهيــز ڪــرڻ گهرجــي۔ 2.2مريــض جــي وهنجــڻ الء پاڻــي نــه گهڻــو گــرم هجــي ۽ نــه گهڻــو ٿــڌو۔ ان کان عــاوه مريــض کــي وهنجــڻ دوران دروازو الڪ ڪــرڻ نــه گهرجــي۔ 3.3ســائيڪل هالئــڻ يــا تــرڻ کان مريــض کــي مڪمــل پرهيــز ڪــرڻ گهرجــي۔ ان وقــت تائيــن جڏهــن 6مهينــن کان وڌيــڪ عرصــو بنــا ڪنهــن اٽيــڪ جــي گــذري ويــو هجــي۔ ان کان عــاوه مريــض اڪيلــو اهــي ڪــم نــه ڪــري۔ 4.4مريــض ال هــر اهــو ڪــم جنهــن ۾ هــوش حــواس وڃــڻ جــي صــورت ۾ نقصــان پهچــي ســگهي ٿــو ســخت منــع آهــي۔
11
ماهــوار تندرســتي مئگزيــن آڪٽوبــر 2014
گهڻي دير تائين پڙهڻ۔ • مرگــي جــي بيمــاري مريــض ۽ ســندس عزيــزن کــي وضاحــت ســان ســمجهائجي تــه جيئــن اهــي هــر ممڪــن طريقــي ســان هــن بيمــاري جــي دورن ۽ دورن جــي نقصانــن کان بچــي ســگهن۔ ڪيترائــي ماڻهــو مِرگــي واري مريض کي احســاس ڪمتــري محســوس ڪرائينــدا آهــن۔ اهــو هــڪ غيــر اخالقــي عمــل آهــي۔ هــي هــڪ قابــل عــاج مــرض آهــي۔ درســت دوائــون وٺــڻ ســان هــن بيمــاري تــي 80% يــا ان کان بــه وڌيــڪ ســٺو ۽ مڪمــل ڪنٽــرول ڪاميابــي ســان ڪــري ســگهجي ٿــو.
گلوبل وارمنگ:
نوان الڙا ۽ نوان ُکٽڪا
عبدالحفيظ لغاري
ســن 1970ع کان ئــي وٺــي انهــيَء ڳالهــه کــي نظــر ۾ رکيــو ويــو تــه ڌرتــي کــي وڌ کان وڌ خطــرو ڪهــڙو آهــي؟ جيئــن تــه اهــو انهــيَء وقــت ئــي معلــوم ٿــي ويــو هــو تــه آهســتي آهســتي ڌرتــي جــي ُخشــڪي تــوڙي ســامونڊ ِحصــي جــي ســطح جــو گرمــي پــد وڌي پيــو .انهــيَء وقــت ئــي اهــا ڳالهــه ُمشــاهدي ۾ اچــي ُچڪــي هئــي ۽ ماهــرن اينــدڙ وقــت الِء پيشــن گوئــي تــي مبنــي انــگ اکــر بــه پيــش ڪيــا تــه اينــدڙ ســالن ۾ گرمــي پــد اڃــان وڌنــدو .پــر هــن وقــت ســڄي ُدنيــا جــي ماحولياتــي ماهــرن کــي ســر جــي تڏهــن اچــي لڳــي آهــي جڏهــن اهــو ڏٺــو اٿــن تــه 1970ع کان وٺــي 2000ع تائيــن ڌرتــي جــي گرمــي پــد ۾ آيــل واڌ ايتــري نــه هئــي جيتــري 2000ع کان 2010ع تائيــن ٿــي آهــي .جنهــن جــو صــاف مطلــب آهــي تــه گرمــي پــد وڌڻ جــو ســبب بڻجنــدڙ ُمحــرڪ نــه ُرڳــو وڌن پيــا پــر انهــن ۾ تيــزي بــه خطرنــاڪ حــد تائيــن آئــي آهــي. گرمــي پــد وڌڻ جــا ڪافــي ســبب آهــن پــر ســڀ کان وڏو يــا وري چوجــي تــه ســڀني جــي َجــڙ آهــي ”گريــن هائــوس گئســز“ جــو وڌڻ .اهــو نالــو هاڻــي ايتــرو عــام ٿــي ُچڪــو آهــي جــو ڪنهــن الِء بــه نئــون ڪونهــي .پــر هتــي انهــيَء جــي ســؤلي ســنڌي ۾ وضاحــت ڪجــي تــه بهتــر .گريــن هائــوس گئســز جــو
ماحول ،سماج ۽ صحت
نالــو گريــن هائوســز مــان ئــي کنيــو ويــو آهــي جيڪــي ٻوٽــن جــي نشــونما الِء النــڍي نمــا شيشــي يــا پالســٽڪ جــا گهــر ٺاهيــا وڃــن ٿــا .جنهــن ۾ ڪنٽرولــڊ گرمــي پــد تــي ٻوٽــا (خــاص ڪــري ڀاڄيــون) پوکيــا وڃــن ٿــا .انهــن ۾ ســڄو ڏينهــن ســج جــي جيڪا روشــني انــدر اچــي ٻوٽــن تــي پئــي ٿــي اهااٻاهــر نــه ٿــي وڃــي ســگهي تنهــن ڪــري اهــي رات جــو بــه گــرم رهــن ٿــا .پــر انهــن جــي گــرم ٿيــڻ ۽ گريــن هائــوس گئســز جــي ڪــري ڌرتــي جــي گــرم ٿيــڻ جــو عمــل بلــڪل ُمختلــف آهــي .گريــن هائــوس گئســز اصــل ۾ مختلــف گئســز جــو مجموعــو آهــي جنهــن ۾ پاڻــي جــا ُبخــار ،ڪاربــان ڊاِء آڪســائڊ ،ميٿيــن (ٻــارڻ واري گئــس) ،نائٽــرس آڪســائڊ ۽ اوزون آهــن .ســج کان اينــدڙ گــرم ُشــعاع اڌ تــه ڌرتــي پــاڻ جــذب ڪــري ٿــي باقــي اڌ واپــس ُاڇالئــي ٿــي .اهــو ئــي ســبب آهــي جــو جيئــن مٿــي وڃبــو آهــي تــه گرمــي گهــٽ ٿئــي ٿــي ڇــو تــه ُشــعاع جــذب ٿــي واپــس موٽــڻ کان پــوِء هنــن گئســز جــي ڪــري ئــي گرمــي جــو ســبب ٿيــن ٿــا ۽ مٿــي اهــي گئســز گهــٽ آهــن .انهــي جــو ُمشــاهدو جهــاز ۾ ٿئــي ٿــو جڏهــن جهــاز ڪيتــرو مٿــي وڃــي ٿــو تــه ٻاهــر جــو گرمــي پــد ڪرنــدو رهــي ٿــو .ڌرتــي پــاران واپــس ُاڇليــل اهــي ُشــعاع گرين ِ هائــوس گئــس جــذب ڪــن ٿيــون ۽ انهــن کــي وڌيــڪ گرمائــش ۾ تبديــل ڪــري ڦهالئــن ٿيــون .جــن ســان ڌرتــي جــي گرمــي َپــد ۾ 33ڊگــري ســينٽي گريــڊ جــو اضافــو ٿئــي ٿــو .مطلــب تــه اهــي گئســز نــه ُهجــن هــا تــه ڌرتــي جــو گرمــي پــد گهڻــو تڻــو ڄمــڻ َپــد تــي ئــي رهــي هــا .پــر جيســتائين اهــي گئســز ُ گهربــل مقــدار ۾ ُهيــون تــه تــوازن هِــو .بلڪــه انهــي تــوازن ئــي انســان جــي هــن ڌرتــي تــي رهــڻ ممڪــن بڻايــو آهــي .جيئــن انســان الِء ُشــگر ضــروري آهــي پــر هــڪ حــد تائيــن جنهــن کان گهــٽ يــا وڌيــڪ ٿيــڻ ماڻهــو کــي مريــض بڻايــو ڇــڏي .ايئــن ئــي هنــن گئســز جــو ُهجــڻ بــه ضــروري آهــي پــر هــڪ حــد کان وڌڻ بــه خطرنــاڪ آهــي .پــر جــي .وقــت ُگذريــو ۽ کان ترقــي ٿــي تــه انســان آســاني الِء وقــت کــي مــات ڏينــدڙ شــين جــي ايجــاد ڪئــي ۽ مختلــف شــيون اهڙيــون اســتعمال ۾ آنديــون يــا ٺاهــي ِوڌيــون جيڪــي انهــن گئســز جــي واڌاري جــو ســبب بڻجــي پيــون .جنهــن جــو وڏو مثــال آهــي گئــس جــو اســتعمال ۽ پئٽــرول تــي گاڏيــون هالئــڻ .جيئــن جيئــن انهــن گئســز جــو اضافــو ٿيــو تــه گرمــي َپــد وڌڻ لڳــو ڇــو تــه گئســز جــي وڌڻ ســان انهــن ضــرورت کان
ماهــوار تندرســتي مئگزيــن آڪٽوبــر 2014
12
وڌيــڪ ُشــعاع جــذب ڪــري انهــن کــي گرمائــش ۾ ٿــي بداليــو. اهــو ئــي ســبب آهــي جــو ماحولياتــي تبديلــي ۽ موســمن ۾ غيــر يقينــي تبديلــي هاڻــي ســان ئــي ِڏســڻ ۾ اچــي ٿــي. هــن وقــت جڏهــن ماحولياتــي سائنســدان اهــو پيــا چــون تــه اســان کــي ٽارگيــٽ ســيٽ ڪرڻــا پونــدا .فــي الحــال ُرڳــو خطــري جــي گهنٽــي وڄــي آهــي ۽ ڳالهــه هٿــن مــان ناهــي وئــي. جيڪڏهــن اســان عالمــي طــور تــي ڪوشــش وٺــون ۽ گريــن هائــوس گئســز جــي تڪــڙي واڌاري کــي روڪيــون تــه شــايد 2050ع تائيــن جــي پيشــن گوئــي ٿيــل خطــري کــي منهــن ڏيئــي ســگهون ٿــا .پــر جيڪڏهــن ايئــن نــه ٿيــو تــه 2050ع تائيــن صورتِحــال ڳنڀيــر ٿــي وينــدي .۽ انهــيَء جــو خطرنــاڪ پهلو اهو هونــدو تــه ڏکــڻ وارا عالئقــا (خــاص طــور تــي ســامونڊي پٽيــون) ســخت گــرم ٿينديــون .نــه ُرڳــو انهــيَء جــي ويجهــي رهواســين جــو پــر ســامونڊي جيــوت جــو بــه جيئــڻ ڏکيــو ٿينــدو ۽ وڏي شــرح ســان مــوت جــو انــگ وڌنــدو .اهــي ســامونڊي پٽيــون جيڪــي ڪيئــي صديــن کان ماڻهــن جــي ڪشــش جــو ســبب رهيــون آهــن ۽ هــن مهــل تائيــن اوڀــر کان وٺــي اولهــه تائيــن جي ُملڪــن ۾ ڏســبو تــه ماڻهــن مختلــف ســبب ڪــري جيــڪا لڏپالڻ ڪئــي آهــي ســا ُاتــر کان ڏکــڻ ڪئــي آهــي .هِــن ُملــڪ ۾ ڏســو تــه اســان کــي پٺــاڻ بلــوچ حيدرآبــاد بديــن تــوڙي ٺٽــي ۾ کــوڙ ملنــدا پــر اوهــان ســندن عالئقــن ۾ وڃــو تــه مســتقل رهائشــي تــه ٺهيــو پــر ڪــو مجبــوري ۾ ڪــم ڪار يــا نوڪــري ســانگي ملنــدو تــه بــه بيــزار بيــزار هونــدو .ايئــن ئــي وري اوڀــر ۾ ڏســو تــه چائنــا کان مالئيشــيا ڏي لــڏ پــاڻ ۽ رهائــش اختيــار ڪــرڻ جــي تاريــخ َڀــري پئــي آهــي .هــن وقــت مالئيشــيا تــوڙي آســپاس ايتــرا چائنيــز آهــن جــو يقيــن نــه ٿــو اچــي تــه هــي ُملــڪ ڪنهــن ٻــي قــوم جــو آهــي چائنــا وارن جــو آهــي .ايئــن وري اولهــه ۾ آمريــڪا (ميڪســيڪو) تائيــن لــڏ پــاڻ جــو اهــو ُرجحــان رهيــو آهــي .ڇــو تــه ُاتــر جــي ســخت پٿريلــي زميــن تــي ُگــذارو ڪــرڻ نســبتن ڪافــي ُڏکيــو آهــي جڏهــن تــه ســامونڊي پٽــي جــي ِســڌي زميــن تــي جتــي موســم بــه ڪافــي ُســٺي ُهجــي ٿــي ۽ ســمنڊ تــه هونئــن بــه واپــار الِء بهتريــن رســتو رهيــا آهــن تنهنڪــري انهيَء جــي ويجهــي وارن عالئقــن ۾ روزگار جــا موقعــا بــه ســوايا هونــدا آهــن .ايســتائين جــو رڳــو پرڳڻــي جــي ُاتــر وارا ماڻهــو بــه موســم جــي ڪشــش ۾ ڏکــڻ پاســي گهڻــو اينــدا رهيــا آهــن ۽
13
ذاتي طور ڇا ٿو ڪري سگهجي؟
تــوڙي جــو اڄڪلهــه جــي مــادي دؤر ۾ هــر ڪــو چئــي ٿــو جڏهــن ٿيــو تڏهــن ڏســبو يــا اســان نــه هونداســين. پــر هــن وقــت ذميــداري جــو مظاهــرو ڪنــدي گهــٽ توانائــي واريــن شــين تــي زور ڏيــڻ (مثــال طــور بلــب بجــاِء انرجــي ســيور جــو اســتعمال) ،ڪچــرو ( )wasteٿيــڻ کان پــوِء انهــن جــي ختــم ڪــرڻ کان بهتــر آهــي انهــي جــي ٿيــڻ کــي ئــي روڪــڻ جــي پاليســي اختيــار ڪــرڻ (مثــال طــور پالســٽڪ ٿيلهيــن بجــاِء ڪاغــذ جــي بئــگ جــو اســتعمال) ۽ اضافــي گئســز جــي جــذب الِء وڻ پوکــڻ جــي ڪوششــن ۾ هــٿ ونڊائــڻ ۽ دونهــون ڇڏينــدڙ گاڏيــن جــي هــر ُممڪــن ننــدا ڪــرڻ اهــڙا ڪــم آهــن جيڪــي ذاتــي طــور تــي ڪجــن تــي ڏينهــن رات هــڪ ڪــري اهــو مســئلو ُســلجهائڻ ۾ ُرڌل سائنســدانن جــي ڪــم کــي جيڪــر هٿــي ملــي پئــي. ُ ”ســهڻا تــون نــه وڃ الڙ پکــو مــان جهلينــدي مــانِء“ جهــڙا گيــت ســرجيا ويــاَ .پــر خــدا نــه ڪــري جيــڪا پيشــن گوئــي ٿئــي پئــي ايئــن ٿيــو تــه وڏي پئمانــي تــي گنــگا ُابتــي وهنــدي يعنــي ماڻهــو ڏکــڻ کان ُاتــر طــرف لــڏ پــاڻ ڪنــدا .ڇــو تــه نارمــل موســم ۾ رهــڻ جــا عــادي اچانــڪ وڌي ويــل گرمــي جــي َســٽ نــه ســهي ســگهندا .۽ موســم جــي انهــي تڪــڙي تبديلي ڪــري وڌ کان وڌ قلــت ڪـ ۡ ـڻ جــي ٿينــدي جيــڪا هنــن عالئقــن ۾ هلڪــي (ڏور ُاتر جــي ڀيــٽ ۾) َٿــڌ ۾ ٿئــي ٿــي .پــر جڏهــن ســيارو صفــا اينــدو ئــي نــه تــه ڪڻــڪ نــه ٿينــدي .اهــڙي ۾ ماڻهــن ۾ خــوراڪ تــي ويڙهــه جــا بــه امــڪان آهــن .لڏپــاڻ ســان ڀلــي کڻــي گرمــي کان بچــاُء ٿِئــي پــر ُاتــر طــرف وڃــڻ ســان جيئــڻ الِء جيڪــي ٻيــا َجتــن آهــن انهــن ۾ اهنــج اينــدا ۽ ُڏکيايــون وڌنديــون .ســواِء موســم جــي ٻيــو ڪــو ســاٿ نــه هونــدو .آبــاد ٿيــڻ ۽ لوازمــات جــي پورائــي ُڏکــي ٿينــدي .هــڪ ئــي وقــت تــي ايــڏي وڏي پئمانــي تــي ٿيــل لــڏ پــاڻ ويڙهــه جــو ســبب بــه ٿــي ســگهي ٿــي .انهــيَء وقــت جــي مــوزون ُملڪــن الِء ســرحدن تــي ڪنٽــرول بــه هــڪ چئلنــج ٿــي ســگهي ٿــو.
ماهــوار تندرســتي مئگزيــن آڪٽوبــر 2014
مٽائينــدا رهــو. بيمــاري دوران اســتعمال ڪيــل شــين کــي بــه تبديــل ڪــرڻ ۾ الپرواهي نه ڪيــو .مثــال ڏنــد صاف ڪــرڻ واري برش کــي تبديــل ڪــرڻ نــه وســاريو ،جيڪڏهــن بيمــاري ســيَء يــا بخــار ســان الڳاپيــل آهــي تــه بــرش تبديــل ڪــرڻ ضــروري هونــدو رکــو .ٽماٽــن ۾ اينٽــي آڪســيڊنٽ هونــدا آهــي ،ڇــو تــه بيمــاري دوران اســتعمال آهــن ،جيڪــي جســم ۾ ڪنهــن بــه قســم ٿيــڻ ســبب انيفڪٽيــڊ ٿــي وينــدو آهــي. جــي ٽيومــر کــي بڻجــڻ کان روڪينــدا آهــن. ڪيترائــي ماڻهــو کائــڻ ســان گڏوگــڏ ڪولــڊ ڊرنڪــس يــا هيلــٿ ڊرنڪــس پيئنــدا آهــن .ڪولــڊ ڊرنڪــس ۽ هيلــٿ ڊرنڪــس صحــت الِء درســت نــه آهــن .ان ۾ ڪاربوهائيڊريــٽ جــي مقــدار تمــام گهڻــي هونــدي آهــي .ان جــو هــڪ نقصــان اهــو بــه آهــي تــه اهــي کاڌي ۾ موجــود توانائــي واري جــزن کــي جســم ذريعــي جــذب ٿيــڻ ناهــن ڏينــدا .ان الِء ڪولــڊ ۽ هيلــٿ ڊرنڪــس بــدران جــوس ان الِء جيڪڏهــن توهــان ان ئــي بــرش ۽ ٽنــگ ڪلينــر کــي صحتمنــد ٿيــڻ بعــد پــي ســگهو ٿــا. بــه اســتعمال ڪنــدو تــه ٻيهــر بيمــار ٿيــڻ جــو خطــرو هونــدو .بلــڪل انهــيَء ريــت اکيــن ۾ انفيڪشــن ٿئــي ۽ ان دوران جيڪڏهــن توهــان اســٽڪ ڪجــل جــو اســتعمال ڪيــو آهــي تــه ان کــي ٻيهــر اســتعمال نــه ڪريــو.
فــِــٽ رهـــڻ الِء پنـهـنـجونعـادتـون بـداليـــو
صحتمنــد رهــڻ الِء ســڀ کان وڌيــڪ ضــروري صحيــح کائــڻ پيئــڻ آهــي ،پــر اهــو ڪافــي نــه آهــي .ان ســان گــڏ ٻيــون بــه شــيون آهــن جيڪــي صحتمنــد زندگــي الِء ضــروري آهــن .کائــڻ پيئــڻ جــي صحيــح عادتــن ســان گــڏ انهــن عادتــن تــي بــه غــور ڪــرڻ ضــروري هونــدو آهــي، جــن ســان اســان جــي صحــت الڳاپيــل ٿئــي ٿــي .اســان کڻــي صحــت جــي معاملــن ۾ ڪيتــرو بــه احتيــاط ڪريــون پــر اســان پنهنجــي روزانــي جــي عادتــن ۾ کائــڻ پيئــڻ ســان گڏوگــڏ ڪيتريــون اهڙيــون غلطيــون ڪنــدا آهيــون جــن جــو نــاڪاري اثــر صحــت تــي پونــدو آهــي. گهڻــا ماڻهــو پيــزا تمــام گهڻــو پســند ڪنــدا آهــن ،کائــڻ ۾ مزيــدار لڳــڻ وارو پيــزا اســان جــي صحــت الِء صحيــح ناهــي ،ڇــو تــه مڪمــل طــور پريچوريٽيڊفيــٽ هونــدو آهــي .ان الِء پيــزا ۾ اســتعمال ڪيــل چيــز تمــام گهــٽ رکــو ۽ ٽوميٽــو ســاس جــو مقــدار وڌيــڪ
ڪڏهــن ڪڏهــن اســان جــو ڌيــان اســتعمال ڪيــل وهاڻــن طــرف ناهــي وينــدو ،غلــط وهاڻــن جــو اســتعمال ڪلهــن ۾ ســور ،پٺــي ۽ چيلهــه جــي ســور جــو ســبب بڻجنــدو آهــي .ان الِء وهاڻــا ماهــوار تندرســتي مئگزيــن آڪٽوبــر 2014
14
“تندرســتي” ُبــڪ شــيلف سنڌيَء ۾ ڇپيل صحت ۽ سائنس بابت ڪتابن جو تعارف ڪتاب“ :ذهني بيماريون” جو هڪ صفحو
ڪتاب:
ذهني بيماريون
ليکڪ :ڊاڪٽر ڪرتار لعل پمناڻي صفحا290 : پبلشر :سنڌ ادبي اڪيڊمي ڪراچي سال2012 :
ڊاڪٽــر ڪرتــار لعــل پمناڻــي ذهنــي ،نفســياتي ۽ دماغــي بيماريــن جــو تجربيــڪار ڊاڪٽــر آهــي۔ پــاڻ ڪيتــرن ئــي ســالن کان ســکر ۾ نفســياتي ۽ ذهنــي بيماريــن ســان گــڏ دماغــي بيماريــن جــي اســپتال ۾ هزاريــن مريضــن جــو عــاج ڪنــدا رهيــا آهــن۔ ڪجهــه عرصــي کان ڪئنــاڊا ۾ آهــن۔ ســندن ســنڌي ۾ لکيــل هــي ڪتــاب ذهنــي بيماريــون Mental Illnessesهــڪ تمــام ســٺو ڪتــاب آهــي ،جيڪــو هــر ماڻهــوَء کــي پڙهــڻ گهرجــي۔ هــي ڪتــاب ذهنــي ۽ نفســياتي معاملــن ۽ مريضــن کــي ســمجهڻ ۾ گهڻــو مــددگار ثابــت ٿينــدو۔
15
ماهــوار تندرســتي مئگزيــن آڪٽوبــر 2014
تندرستي پوسٽر
ترتيب :اعجاز اسد پليجو