نوجوانن الِء سائنس ،سماجي سائنس ،تاريخ ،ثقافت ۽ تعليمي ادب تي َٻڌل جديد سنڌي ٻه ماهي رسالو
نئون سـج
“سائوٿ اي ِئشن رِنيئسنس فورم” جو ترجامن
سال ،1 :شمارو -1جنوري -فئبروري 2017ع هن شامري ۾:
ايڊيٽر: اسد لطيف پليجو
جوائنٽ ايڊيٽر (اعزازي):
اعجاز اسد پليجو
ڪنٽريبيوٽر ايڊيٽر (اعزازي): ڊاڪٽر ذوالفقار علي عمراڻي
ايڊيٽوريل بورڊ (اعزازي):
مرتضي ڌاريجو ڊاڪٽر علي ٰ ڊاڪٽر يوسف سومرو ڊاڪٽر محمد علي مانجھي محفوظ علي خان ڊاڪٽر مارو خشڪ پروفيسر امان اهلل جوکيو اعجاز علي جاکرو عبدالخالق ميڻو عبدالستار بلوچ عبدالستار ميمڻ
مواد موڪلڻ جو پتو:
گھر نمبر A/5 ڄام نظام الدين روڊ مڪلي سوسائٽي ،ضلعو ٺٽو.
اي ميل:
naosujjmag@gmail.com
هــي رســالو “ارتقــا پبليڪيشــن” پــاران پرنٽنگ پريس ڪراچي مــان ڇپــايئ ٺٽــي مــان پــڌرو ڪيــو ويــو.
02
ايڊيٽوريل
ادارو
05
لطيف جو پيغام
ادارو
06
نصيحت ڀريا نظم (نئين ٽهيَء الِء)
ادارو
07
شاعري :موهن
08
ڪور اسٽوري :سنسار (ڪاسموس)
17
انفوگرافڪس :موهن جي دڙي وارن جا گھر
18
انٽرويو :محفوظ علي خان جو انٽرويو
اسد لطيف پليجو
25
ڪتاب تان ڪوريل :انڌا اونڌا ويڄ
رسول بخش پليجو
28
ماحولياتي صحافت
30
سنڌ جا نوجوان :شاعر ۽ سماجي ڪارڪن دليپ جوشي
38
رسمي تعليم :حڪمران طبقي جي خدمتگار
36
دنيا جا ڏاها .شيخ سعدي
37
ڪاسترو :جنهن آمريڪا جون متيون منجھايون
38
فلسفي جي الف ب
40
سلمان جاکرو ڊاڪٽر يوسف سومرو اعجاز پليجو
ي ڌاريجو ڊاڪٽر علي مرتض ٰ
انفوگرافڪس .ماکيَء مک ،ماکي ڪيئن ٺاهي ٿي؟
ادارو مسعود خالد سليم ميمڻ ادارو
سنڌيڪار اعجاز جاکرو ادارو
ايڊيٽوريل
“نئون سج” مواد ۽ مقصد توهــان ســان ونــڊڻ ۽ اورڻ ال ِء هــڪ نــہ ،ســوين ڳالهيــون آهــن پــر ســوچيم تــہ ڳالهــن جــي رشوعــات ڌريت َء ڌڻــن جــي اهنجــن کان ِ ـج” ۾ ڏنــل مــواد جــو تــت ۽ مقصــد بــہ بيــان ڪجــي .مــواد جــو مقصــد بيــان ڪــرڻ جــو مطلــب “نئون ســج” جو ـون سـ ڪجــي ۽ پــوء “نئـ مقصــد چٽــو ڪــرڻ آهــي. اســان جــي ملــڪ جــي واحــد هُنــدو اڪرثيــت واري ضلعــي ٿرپارڪــر ۾ ،جتــي اڄ تائــن رياســت هڪــڙي بــہ يونيورســٽي قائــم ناهــي ڪئــي ،ايت ترقــي جــي آڙ ۾ گوراڻــو ڊيــم ۽ مدرســن جــو وڌنــدڙ ڄــار تحفــو طــور ڏنــو پيــو وڃــي .اهــڙي صورتحــال ۾ ٿــر جا قديــم ماڻهــون ثقافتي نســل ڪــي جــي ور چڙهــي رهيــا آهــن .اســان ســان اهــڙي ويــڌن ۾ مونکــي 2007ع ۾ گڏيــل قومــن جــي اداري( )UNجو“اصلوڪــن رهاڪــن جــي حقــن جــو پڌرنامــي” ( )Declaration On the Rights Of Indigenous Peoplesيــاد آيــو جنهــن ۾ هــڪ ٺهـرا ُء پــاس ڪنــدي ثقافتي نســل ڪــي کــي ســنگني ڏوھ ڄاڻايــو ويــو آهــي‘‘ :انهــن عملــن ۽ بنيــادي ڍانچــي کــي ڍاهــڻ يــا رد ڪــرڻ جنهــن ســان ڪــو گــروھ يــا قــوم پنهنجــو بقــاء برقـرار رکــي ســگهي .اهــي رياســتون جيڪــي ڪنهــن قــوم جــي ثقافتــي نســل ڪــي کــي رسانجــام ڏيــن ٿيــون اهــي ان قــوم جــا ســيايس ۽ ســاجي ادارا تبــاھ ۽ بربــاد ڪــري ڇڏيــن ٿيــون .ســندن زمينــن يت قبضــا ڪيــا وينــدا آهــن .ســڄي عــوام کــي زبردســتي لڏايــو وينــدو آهي ۽ ســندن نقــل و حرڪــت يت روڪ لــڳايئ وينــدي آهــي .متاثــر گــروھ يــا قــوم جــي ٻولــن ،روحــاين عملــن ،ثقافــت ،رســم ۽ ريــت رواجــن يت عمــل ڪــرڻ يت پابنــدي لــڳايئ وينــدي آهــي’’ اســان کــي اهــڙي ريــت حقيقــي قومــن جــي ثقافــت يت نــام نهــاد قومــي مفــادن کــي ترجيــح ڏيــڻ واري عمــل جــي مذمــت ڪــرڻ گھرجــي .ان ڏس ۾ اســانکي نوبــل انعــام جــي کٽڻهــار ۽ معاشــيات جــي ماهــر ڊاڪٽــر امرتــا ســن جــا هــي لفــظ پــڻ ذهــن ۾ رکــڻ کپــن تــہ ‘‘حقيقــي ترقــي ،روڊ رســتا ۽ ڊيــم نــہ ،پــر فڪــر ۽ ســوچ جــي آزادي جــو تحفــظ ڪــرڻ کــي چئبــو آهــي’’. اهــڙي فڪــر جــي ضامنــت رڳــو هــڪ بهرتيــن تعليمــي نظــام يئ ڏيئ ســگھي ٿــو .پــر افســوس تــہ هيســتائني ٿــر جــي 30لــک ماڻهــن ال ِء يونيورســٽي بــه قائــم نــہ ٿــي ســگھي آهــي ۽ ســاڳئي ريــت ملــڪ ۾ اڍايئ ڪــروڙ ٻــار اڄ بــہ اســڪول جــي تعليــم کان محــروم آهــن .نتيجــي ۾، پاڪســتان بــن االقوامــي ‘‘Human development indexانســاين ترقــي جــي َشح’’ ۾ 188ملڪــن مــان 147منــر يت آهــي .وري ملــڪ انــدر ســنڌ جــي تعليــم کــي وٺجــي تــہ اهــا ،پنجــاب ،ڪــي پــي ڪــي ،گلگــت بلتســتان ،۽ ڪشــمري کان بــه پٺتــي پيــل آهــي ،اســان کان رڳــو بلوچســتان ۽ فاٽــا گھــٽ پڙهيــل آهــن .ســنڌ صــويب ۾ الڙ جــي پٽــي ،ســجاول ،بديــن ،ٺٽــو ،جتــي مذهبــي انتهــا پســندي ،عورتــن يت پابنــدي ۽ رسداري ،قبائــي ۽ جاگــرداري نظــام ،صــويب جــي ٻــن عالئقــن جــي ڀيــٽ ۾ البــت گھــٽ آهــن .پــر ايت جــي تعليــم آخــري منــر يت آهــي .اٽــي ۾ لــوڻ برابــر جيــڪا تعليــم ڏيئ پئــي وڃــي ســا ســوين ســالن کان ڄميــل ُمــدي خــارج ســوچ کــي اڃــا وڌيــڪ پختــو ڪــرڻ ۾ مــددگار بڻيــل آهــي .ان جــو بنيــادي ڪارڻ ‘نصــاب ۾ هٿـرادو پيــدا ڪيــل ڪچايــون آهــن ،جنهــن جــو ثبــوت ســائنيس ڪتابــن ۾ آيَتــون ۽ حقيقــي تاريــخ جــي ڀيــٽ ۾ َمــنِ گھــڙت افســانا شــامل ڪــرڻ آهــي .چونــدا آهــن تــہ اهــو علــم جيڪــو مــادي ترقــي ڏيــڻ کان الچــار هجــي ،عــوام جــي اڪرثيــت کــي اقتصــادي ترقــي نــہ ڏيــاري ســگھي ،ســو روح جــي اورس ال ِء بــہ بيــڪار ثابــت ٿينــدو آهــي. پنهنجــي ذات ۾ تعليــم جــو ڪــو مقصــد ناهــي هونــدو ،مقصــد انهــن ماڻهــن جــو هونــدو آهــي جيڪــي تعليــم نافــظ يــا رائــج ڪنــدا آهــن .عاملــي ســامراج ۽ ســندن مقامــي رکــواال تعليمــي نظــام جــي عيــوض عــوام جــي ســوچ کــي مفلــوج ڪــن ٿــا ،يعنــي حڪم ـران طبقــو تعليمــي نظــام کــي اهــڙي َء ريــت رائــج ڪنــدو آهــي ،جيــن اهــو نظــام کــن موجــوده ســيايس ۽ اقتصــادي نظــام کــي جامــد رکــڻ ۾ مــدد ڪنــدو رهــي“ .نئــون ســج” ۾ ڏنــل مســعود خالــد جــو ليــک پــاڻ وٽ رائــج اهــڙي تعليمــي نظــام جــو حقيقــي روپ ڏيــکاري ٿــو ،جيڪــو دراصــل‘ ملــڪ جــي ســيايس نظــام جــو هــڪ حصــو بڻيــل آهــي .پاڪســتان جهــڙي مابعدبيٺڪــي ملــڪ ۾ ڪالونيــل جاگــردار ،فــوج ۽ بيوروڪريــي جــو پيــدا ڪيــل صنعتــڪار طبقــو ملــڪ جوحڪمـران ٿينــدو آهــي .حڪمـران يئ فيصلــو ڪنــدا آهــن تــہ ڪهــڙي طبقــي کــي تعليــم ڏيڻــي آهــي ۽ ڪهــڙي طبقــي کــي تعليــم کان پــري رکڻــو آهــي. پاڪســتان ۽ ارسائیــل دنیــا جــا فقــط ٻــہ اهــڙا ملــڪ آھــن جیڪــي نظريــي تحــت وجــود ۾ آنــدا ويــا .هــڪ اهــڙو خالــص محمــد بــن قاســم وارو نظريــو جنهــن جــي ڪــري ملــڪ ۾ رھنــڌڙ اصلوڪــن ســنڌي ،بلــوچ ،پشــتون ،رسائيڪــي ،بنــگايل قومــن کــي پٺیــان ڌڪیــو ویــو ، تــہ جئیــن قومــي نظریــو پــروان چڙھــي .ھــن ڪــم ال ِء َونِ یونــٽ جهــڙا عــوام دشــمن منصوبــا الڳــو ڪــري قومــن جــا حــق کســیا ویــا ،هڪــڙو اهــڙو دور جنهــن بابــت قومــي شــاعر شــيخ ايــاز لکيــو‘‘ :ســنڌي اســڪولن ۾ ســنڌي ٻــويل پڙهائــڻ بنــد ڪئــي ويئــي ۽ ماڻهــن اهــو محســوس ڪيــو تــہ پاڪســتان ۽ اســام جــي نــايل يت ســندن قومــي شــناخت کانــن کــي پئــي وڃــي جيڪــو ريــڊ انڊيــن ســان ٿيــو اهــو ســاڳيو ســلوڪ ســاڻن ٿــي رهيــو آهــي’’. 2
نئون سج
ملــڪ جــي ٻــہ اڌ ٿيــڻ کان پــو ِء بــہ اهــي قوتــون نــہ ُمڙيــون ۽ ســندن نظريــي کــي ،وڏي چاالڪــي َء ســان ھڪــڙي ھــٿ ٺوڪــي رسڪاري رسشــتي تحــت ملــڪ ۾ رســمي تعلیــم ســان اڳتــي وڌايــو ويــو .هــن ريــت ســڄي ســاج کــي اقتصــادي ،ســاجي ،ذهنــي ،جذبــايت ۽ روحــاين طــرح دٻــايئ ،آزاد انســانن جــي ذهنــن ،ضمــرن ۽ زبانــن يت تــاال هڻــي ،حــق جــي ڳــوال ،تحقيــق ۽ بيــان کــي ڏيــھ نيــڪايل ڏين ويئ .تــہ جيــن حڪم ـران طبقــو پنهنجــي غــر جمهــوري حڪومــت قائــم رکــي ســگھي. معــارشي ۾ ،بنیــادي طــور يت ،ســاج جــا فڪــري قــدر ڄاٹــڻ ال ِء ٻــارن کــي اســڪول ۾ داخــل ڪرائبــو آهــي .تــہ جيــن زمــہ دار شــھري ٿــي انســان ذات کــي نئیــن بلندیــن يت پھچائــی ســگھن .پــر افســوس تــہ اســڪول ۾ ٻــارن کــي پنھجــي ڌريت ۽ انســان ذات ســان نــہ ،پــر پنھنجــي پــاڻ ســان پیارڪــرڻ ســیکاریو وينــدو آهــي ،ھــڪ ٻــي ســان اتحــاد جــي جــا ِء يت ڪامپیٽیشــن جــو رشــتو جوڙيــو وينــدو آهــي تــہ جيــن اســان جــا ٻــار خــود پرســتي جــي ڄــار ۾ ڦاٿــل هجــن .نتیجــي ۾ گلوبــل وارمنــگ ،غربــت ۽ توانــايئ جــي بحـران جهــڙن ڳنڀــر مســئلن (جيڪــي جھجــن جــي گــڏ ٿيــڻ ســان يئ حــل ٿــي ســگھن ٿــا) جــو تــدارڪ نــہ ٿــي ســگھيو آهــي. ”Germanwatch Report On Global Climate Changeموجــب پاڪســتان دنیــا جــو ٽیــون منــر متاثــر تريــن ملــڪ آھــي ،جتــي گلوبــل وارمنــگ ســبب ســمنڊ تيــزي ســان چڙهــي پيــو ،جنهــن جــو وڌ ۾ وڌ نقصــان ســنڌ جــي ســامونڊي پٽــي َء کــي رســندو .پــر ڇــا اســان جــي ٻــارن کــي اهــڙي خطرنــاڪ مســئيل کان واقــف ڪيــو پيــو وڃــي ؟ نيــٺ اهــا ڌريت تــہ ھنــن جــي حــوايل ڪرٹــي آھــي. جھمپــر( ،ضلعــو ٺٽــو) مــان َپــنِ بجــي ذريعــي 50000 mwتوانــايئ پيــدا ڪــرڻ جــو ســوال هجــي يــا 2050تائــن ٺٽــي ۽ بديــن جــي ـج” ســمجھي ٿــو تــہ ـون سـ مڪمــل ٻــڏڻ جــو خطــري بابــت ڄــاڻ هجــي ،ان جــي آگاهــي هــر عــام ۽ خــاص کــي ڏيــڻ الزمــي آهــي“ .نئـ علــم ســموري دنيــا جــي انســانن جــي گڏيــل مـراث آهــي .پــر ان کــي هٿـرادو ملــڪ انــدر هڪــڙي ميوزيــم ۾ رکيــل قديــم آثــار جيــان عــوام جــي پهــچ کان ٻاهــر رکيــو ويــو آهــي .خــاص ڪــري ادب ،تاريــخ ۽ ســائنس جــا ورق ،جيڪــي 21صــدي َء جــي جديــد دور جــي حســاس چيلنجــز کــي منهــن ڏيــڻ ۾ ڪارائتــا ثابــت ٿينــدا .ظفــر جوڻيجــو صاحــب جــي ليــک موجــب “عــام ماڻهــو جــو ســائنس جــي بــاري ۾ ســوچڻ ســان ذھن ۾ لئبارٽریــون ۽ ڳنڀیــر چھــرن وارا شــخص اچــن ٿــا .اســان دل يئ دل ۾ قبــول ڪــري وینــدا آھیــون تــہ ســائنس ھــڪ نــازڪ نفیــس ،ڳوڙھــو ۽ مھانگــو علــم آھــي” .ســاڳئي ريــت تاريــخ ،قبائــي عالئقــن ۾ ڪنهــن رسدار يــا پـرَ جــي امــان ۾ ورتــل ڳاڙِهــي بڻجــي چڪــي آهــي ،جيــڪا ســندس محبــوب (شــاگردن) جــي پهنــچ کان ٻاهــر آهــي. ســنڌي ٻــويل َء ۾ پهريــون ڀــرو ترجمــو ڪيــل جــڳ مشــهور امريڪــن ســائنس ڊاڪيومينٽــري “ڪاســموس” ســائنس جــي هــن تاثــر کــي رد ڪنــدي اســان کــي روشــن خيــايل جــي واٽ ڏيــکاري ٿــي ۽ ســمجھڻ ۾ مــدَ د ٿــي ڪــري تــہ ،انســان گاڏي جــي ماڊلــن جیــان مســتقل ارتقــاء جــي ڊگھــي مرحلــن مــان گــذري پــڻ تبدیــل ٿینــدو رھــي ٿــو .پنڌرھــن لــک ســال اڳ انســان جــو پھریــون مــاڊل (ھومــو اریڪٽــس) آیــو، چــار لــک ســال اڳ وري ٻیــو مــاڊل (نیندرٿــل) آیــو ،۽ لــک ســال اڳ ٽیــون مــاڊل (ھومــو ســیپینس) آیــو جیڪــي اســان ۽ اوھــان آھیــون .انســان ۽ حیــوان ۾ بنیــادي فــرق شــعور جــو آھــي ،شــین بابــت تصــور ڪــرڻ جــي صالحیــت يئ ارتقــاء کــي جنــم ڏي ٿــي .ارتقــاء جــي ســفر ۾ اڃــان گھٹــا مــاڊل اچٹــا آھــن پــر ڏســٹو اھــو آھــي تــہ اســان مــان ڪیــر پلیجــي صاحــب ،مارڪــس ،مــاؤ ۽ لینــن جیــان ھڪــڙي نئیــن انســان جــو تصــور ٿــو ڪــري .ھڪــڙو اھــڙو برابــري وارو نظــام جنھــن ۾ گُل ،ٻوٽــا ،جانــور ،جھنــگ ،ندیــون ،ٻیــا ،پوڙهــا ،جــوان ،ڪارا ڳــورا ۽ ســڀنین کان وڏي ڳالــھ تــہ ،عورتــون ڪنھــن بــہ قســم جــي مذھبــي ،قبیــايئ ۽ طبقــايت دٻــاؤ کان آزاد ٿــي ڪــري مــريض َء ســان ســندن زندگــي گذاریــن. جتــي ســائنس ۽ تاريــخ هــن ڌريت َء بابــت ســمجھاڻي ڏيــن ٿــا ،تــہ ايت اهــو ادب جــو ڪــال آهــي تــہ ،اســان کــي هڪــڙي برابــري واري خوبصــورت ســاج جــو تصــور ڏي ٿــو .جيــن پليجــي صاحــب ســندن ادب جــي شــهاڪار ڪتــاب انــڌا اونــڌا ويــڃ ۾ بيــان ڪيــو آهــي تــہ“ :ھوڏانھــن ڪالیجــن ۽ اســڪولن ۾ عملــدار بٹجــڻ جــا امیــدوار ســنڌي نوجــوان ،بائــرن ،شــیيل ،ھــارڊي ،شیڪســپیرئ ۽ ملٽــن پڙھــڻ لــڳا. ڏٺائــون تــہ اھــڙي بــہ ڪا مخلــوق دنیــا ۾ پئــي آھــي ،جتــي پیــار ڪــرڻ ڏوھ ڪونھــي ،جتــي ڪنــوار پنھنجــو گھــوٽ پــاڻ چونڊینــدي آھــي، جتــي زندگــي َء جــي ھــر میــدان ۾ زالــون مــردن ســان ڪلھــو ڪلھــي ۾ مــايئ ھلــن ٿیــون ،جتــي قلــم تلــوار کــي ڪَٽــي ٿــو ،جتــي ادب ۽ شــاعر درٻاریــن یــا مشــاعرن جــو ســینگار نــہ ،پــر انقالبــن جــو علمبــدار آھــي ،جتــي ‘عقــل’ وھمــن ۽ تعصــب ۾ جڪڙیــل نــہ آھــي ،جتــي شــڪ ۽ “يب ویســاھي” ڪفــر نٿــا ليکجــن ،جتــي تــاش ۽ ڳــوال بدعــت نــہ آھــي ،جتــي آزمائــش ۽ تجــريب جــو راڄ آھــي ،جتــي زندگــي َء ۾ گرمــي ،تیــزي ۽ تــڙپ آھــي ،جتــي متنائــون ۽ امیــدون مایــويس َء يت غالــب آھــن ،جتــي طبقــي قــوم ،مذھــب ۽ نســل جــي نــايل ۾ رچایــل ڍونگــن جــي قلعــي کولــڻ وارا ســوري َء يت نٿــا چاڙھیــا وڃــن ،جتــي ماٹھــو حاڪمــن جــي رعیــت نــہ بلــڪ ملــڪ جــا مالــڪ لکیــا وڃــن ٿــا ،جتــي جــي حاڪمــن مٿان“عــام را ِء”“ ،شــھري آزادیــون ”“ ،آزاد پریــس” ،۽ “آزاد چونــڊن” ،جــي نالــن واريــون تلــوارون لٽڪیــل آھــن ،جتــي عیســايئ عــامل ۽ ادیــب ٻیــن مذھــن جــي اڳوٹــن ،حــرت محمــد* ،گوتــم ٻــڌ ،زرتشــت ،وغیــره جــي ســاراھ ۾ ڪتــاب لکــن ٿــا ،تــہ کیــن سنگســار نٿــو ڪیــو وڃــي، ۽ الٽــو کیــن فراخــدل ۽ روشــن خیــال لکیــو وڃــي ٿــو ،جتــي ادیــب نــہ رصف پنھنجــي َء ذات ۽ محبــوب ســان ،بلڪــہ ســموري َء انســانیت ســان محبــت رکــن ٿــا”. معــارشي ۾ هــن ســڀ گھربــل روشــني جــي قــدرن ال ِء اســان کــي زن ،زر ۽ زمیــن کان اڳ ۾ ذھــن ٺاهڻــا پونــدا ،تــہ جيــن اينــدڙ وقــت نئون سج
3
تصــوف جــي مــک بــاين ابــن العــريب تصــور ڪيوآهــي. ۾ اهــڙي انســان ۽ معــارشي جــو بنيــاد رکــي ســگھجي ،جهــڙي ريــت َ “اڃ کان پھریــن منھنجــو اھــو حــال ھــو ،جــو جیڪــو ماٹھــو منھنجــي دیــن کــي نــہ مڃینــدو ھــو یــا ان کان انــڪار ڪنــدو ھــو ،ان کــي آ ٌء ڌاریــو ســمجھندو ھــوس ،پــر ھــاڻ منھنجــي دل ھــر صــورت کــي قبــول ڪریــو وٺــي ،منھنجــي دل ھــاڻ چـراگاھ بٹجــي ویئــي آھــي ھــر قســم جــي ھرٹــن جــي اھــا عبادتخانــو آھــي عیســايئ تارڪــن جــو ،اهــا آتشــڪدو آهــي ،مجوســن جــو ڪعبــو آهــي حاجــن جــو الــواح آھــي ،توریــت جــي ۽ صحیفــو آھــي قــرآن جــو .ھــاڻ آ ٌء عشــق جــي مذھــب جــو پوئلــڳ آھیــان .عشــق جــو قافلــو مــون کــي ڀــي ڪیڏانھــن بــہ وٺــي وڃــي. منھنجــو دیــن بــہ عشــق آھــي ۽ ایــان بــہ عشــق آھــي”. جيــن دنيــا جــي پهريــن ڪتابــن جــي پريــس“ ،گٽــن بــرگ پريــس” ،پنڌرهــن صــدي ۾ ،پهريــون ڀــرو ،ڪتابــن جــي وڏي تعــداد ۾ ڇپــايئ ڪــري ،علــم جــي دنيــا ۾ انقــاب آنــدو ۽ مــرزا قلیــچ بيــگ چونــڊ عاملــي ادب کــي ســنڌي ٻــويل َء ۾ متعــارف ڪـرايئ اســان جــي قــوم جــي ســوچ ۾ طوفــان آڻــي ڇڏيــو .ســاڳي ريــت اســان بــہ پنهنجــي عوامــي ڄــاڻ جــي جدوجهــد ،ڪاســموس جــي تاريخــي ســفر ســان رشوع ڪيــون ٿــا تــہ جيــن اڄوڪــي ســنڌ جــي ســوين ســازن ال ِء آواز آڻيــون. آســان ۾ ٽمڪنــدڙ انيــڪ اھــڙا تــارا بــہ آھــن جیڪــي گھڻــو وقــت اڳ فنــا ٿــي چــڪا آھــن پــر ســندن روشــني َء جــو لکیــن ســال دیــر ســان زمیــن يت پھچــڻ ســبب فلــڪ ۾ ھــڪ خوبصــورت فریــب ڏســڻ ۾ اچــن ٿــا .ســاڳي ریــت اســانجي معــارشي ۾ بيشــار آڳاٽــي زمــاين جــا فنــا ٿیــل مــدي خــارج مــاڳ اڄ بــہ قائــم آھــن ،جیڪــي اڏوهــي َء جیــان ســنڌ کــي کائــن پیــا .آســان جــي روشــني جیــان ،زمیــن يت علــم جــي روشــني کــي بــہ پکــڙڻ ۾ وقــت لڳــي ٿــو ۽ تیســین پراٹــا مــاڳ ســچ لڳــن ٿــا .پــر درحقیقــت اھــي اکیــن جــو فریــب آھــن .اھــڙن نــام نھــاد بــن کــي ڊاھــي ،ازيل ســچ يت ٻــڌل ،ھڪــڙي نئیــن معــارشي کــي جــوڙڻ جــي رضورت آھــي. World Economic Forum Human Capital Report 2016موجــب ملــڪ جــي 55ســیڪڙو آبــادي 25ســالن جــي عمــر کان گھــٽ ماڻهــن جــي آھــي .اســان ســڀني جــي بقــا ِء ان ۾ يئ آهــي تــہ معــارشي جــي ايــري وڏي اڪرثيــت رکنــدڙ نوجوانــن جــا ذھــن ڪشــاده ۽ آبــاد ڪــري ،هڪــڙو فڪــري آزادي وارو معــارشو جــوڙي ســگھجي .ان سلســي ۾ اوھــان پڙهنــدڙن دوســن کــي گــذارش آھــی تــہ پنهنجــي عقــل ،فهــم ،دانــايئ َء ۽ پنهنجــي لکڻــن ســان اســان جــي رهنــايئ ڪنــدا هلــو تــہ جيــن دنیــا جــي مــاڊرن روشــن خیــايل واري ادب کــي ســنڌ جــي نوجوانــن جــي ال ِء عــام ڪــري ســگھجي .اهــڙي َء ريــت اســان جــو اينــدڙ نســل لطيــف ،مائــو ۽ هوچــي منــھ جــي انقــايب جمهوريــت جــي خــواب کــي پــورو ڪــري ســگھندو.
اسان ننڊ جا نيڻ آهيون پرين، ستي ساهہ جاڳي ،وڃي دور دور، ستارا لتاڙي اسان جو شعور، سوين چنڊ ساٿي، ڪتني جا سوين قافال ،رهگزر ۾، زمان ۽ مڪان کان مسلسل نجاتون، ازل کان ابد تائني سک جون باراتون، جڏهن موٽ کائون ،سوين ساز آهيون، سوين چنڊ چاهيون ،ستارا تڳايون، انهن سان اچي جڳ سڄو جڳمگايون، اسان جاڳ جا ڀاڳ آهيون ،پرين، اسني ننڊ جا نيڻ آهيون پرين.
(شيخ اياز)
asad.palijo@gmail.com
4
نئون سج
لطيف جو پيغام
وندر وينديون، ُ هيج نه هوندو جن ،سي ڪيئن ُ ويهو وچ َرهن ،سهسين سڌن واريون. ?How can they to Vinder rock go who yearning lack Those who make empty boast give it up in the middle of track. حوالــو :مٿيــون بيــت شــاهه صاحــب جــي رســالي مــان کنيــون ويــو آهــي ،هــي بيــت ُســر سســئي آبــري، جــي داســتان چوٿيــن جــو ،پهريــون بيــت آهــي. سمجهاڻي: جــن کــي انــدر ۾ اڪيــر نــه هونــدي ،ســي ڪيئــن ونــدر (جبــل) ڏانهــن پنــڌ ڪنديــون؟ ڪــوڙي ســڌ ڪنــدڙ ،وچ ۾ ئــي ٿڪجيــو ويهيــو رهــن. هــن بيــت ۾ سســئي ،جــو پنهــون الِء جبــل جهاڳــڻ جــو ذڪــر آهــي ،جــا برپــٽ ۾ پنهــون کــي ڳولــي ٿــي. رهناميئ /سبق: هــن ۾ اهــو بــه ســبق ملــي ٿــو تــه: جيڪــو ماڻهــو ڪنهــن مقصــد حاصــل ڪــرڻ الِء جــي جدوجهــد ڪــري ٿــو تــه ڪاميــاب وڃــي ٿــو ،پــر جــي ڪــي ماڻهــو ان مقصــد ۾ ســچا نــه آهــن ،ســي ٿڪجــي ويهــي ٿــا رهــن.
نئون سج
5
نئين ٽهيَء الِء نصيحت ڀريا نظم
پنهنجا ڪم پاڻ ڪريو
علم پرايو -ڄاڻ وڌايو خليل عارف سومرو
اڄ زماين کي نئون نروار ڏس! احمد اسامعيل عرساين
6
نئون سج
احمد خان “آصف”
جاڳو جاڳو صبح سويرو ،صابڻ سان هٿ منهن ڌوئو ميرو. پنهنجو ٿيلهو پاڻ بنايو ،بوٽ ۽ ڪپڙا پاڻ ئي پايو. پنڌ وڃو اسڪول ڏي ڊوڙي ،ڪين ُپڇو ڪا موٽر گهوڙي، چستي ڌاريو ڇڏيو ڍرائي ،پنهنجي هٿ سان ڪيو ڪمائي. پنهنجي ڪالسن کي سينگاريو، چاهه صفائيَء سان نت ڌاريو، هاري، رکو هميشہ محنت جاري ، دال ڀريو ۽ ڏيو ُٻ ِ مستي آڪڙ ڇڏيو اجائي ،پنهنجي هٿ سان ڪيو ڪمائي. هٿ جو پورهيو سونهن اسان جي خوشي وندر ۽ ور ونهن اسان جي، محنت وارو بک نه مري ٿو ،محنت سان ئي بخت وري ٿو. محنت ٿي دک درد مٽائي ،ڌن ،دولت سان پڻ ورسائي. محنت ڌاران عمر اجائي، پنهنجي هٿ سان ڪيو ڪمائي.
علم ُاهو آ ڄاڻ جنهن ۾ ٿي َوڌي، جي ُگهرو حاصل ڪرڻ ٿا ڄاڻ کي. خوب محنت سان پرايو علم کي، سمجهه ماڻيو ڪا هِلي ُسستي َڇڏي. شوق سان آهي َپڙهڻ ۾ مرتبو، ڇو نه پوِء خوب محنت خود َ ڪجي. ڪاپي وارو ٿو رهي َڄٽ بي َع ُقل، ڪاپي لعنت آ ته ڇو ڪاپي ڪجي، ٻار ڏاهو ٿو ُاهو َسڏجي َسدا، جيڪو محنت ساڻ دل پنهنجي رکي. جنهن جو عارف ڀروسو محنت ۾ آ، مِحنتن جو َڦل مٺو ُان کي مِلي.
اڄ زماني کي نئون نرواس ڏس، نت نئين ايجاد جا آثار ڏس! علم ۽ انسان جو ڏس تون ڪمال، چنڊ ڏي راڪيٽ جي رفتار ڏس! آهي اڄ ايٽم جي طاقت زور ۾، ڪين هاڻي تير ۽ تلوار ڏس. علم ۽ اخالق سان گڏ سک هنر، واڌ ۾ هن ديس جو واپار ڏس.
ڪارخانا کول پنهنجي ملڪ ۾، ڪين پنهنجي قوم کي بيڪار ڏس. ڏور ڏورانهين سفر سان شوق ُ رک، وڻج سک ،دنيا سندو وهنوار ڏس. عدل ۽ انصاف جو ڌاڪو ڄماِء، ملڪ پنهنجي ۾ نه ڪو آزار ڏس. قوم جي دل مان ڪڍي ڪينو ’فدا‘، ڀائرن سان ڀائرن جو پيار ڏس.
او ڌرتـــــــــــــــــــــــــي او ماتا ،تو ســاڻ جڙيل رشــتا ،هي جنمن جا ناتا مان ڪيئن وســاريندس تنهنجــي مٺــڙي ٻولــي ،جيجــل جــي مٺــي ٻولــي ،هي ڏياري ۽ هولي مان ڪيئن وســاريندس
مــان موهــن هــان موهــن ،موهــن ڪــو اڏي وينــدس ،تهذيــب ثقافت کي ،توســاڻ گڏي ويندس سنڌو جي مهاساگر ،جي جل جو قسم آهي ،انسان جي عظمت کي تو وٽ ئي ڇڏي ويندس دنيا هي ســڄي ڏســندي ۽ شــهر نوان ٻڌندي ،تاريخ جوپئي لکندي ،مان ڪيئن وســاريندس
مــــــوهـــن
هــن ســنڌو ســاگر جــي پرڪيــف فضائــن ۾ ،ســڀ واهــڻ وســتين ۾ مدهــوش هوائـــــــن ۾ جهــڙ واري موســم ۾ گنهگهــور گهٽائــن ۾ ،تــون پــاڻ پئــي وســندينَء ڌرتــي جــي ٻانهــن ۾ خوشــين جــا ترانــا ٿــي ،نغمــا دوگانــا ٿــي ،۽ گيــت ســهانا ٿــي مــان ڪيئــن وساريــــــنـــــــــدس هــو آريــا هــن آريــا ،اشــلوڪ مــان ڇــا ڄاڻيــن ،هو ٿوهر کارا کوهه ســي لوڪ مــان ڇا ڄاڻين هــو َهـ َـر اينــدا هــن انيــاَء ٿــي ،انــڌا ٿــي ،هو ننگر ڇا ســمجهن هو جهــوڪ مان ڇــا ڄــــــــــــــاڻين تـــــــــــــــــن ڪيــري ويريــن کــي ،ڀوتــار وڏيــرن کــي ،جــاد ليٽــرن کي مان ڪيئن وســاريندس
۽ موهــن وڙهيــو ٿــي ،ســنڌوَء جــي ڪنــارن تــي هــر هــر ٿي ڏٺو آريــن آ ڪاش جي تارن کي ســنڌوَء جــي هــر ڇولــي وئــي الل لهــو بڻجــي ،۽ الش هيا وکريل ،هــر وک هــــــــــــــــــــــــــزارن ۾ پوِءساهه به وکري ويا،ڪئين جنم به گذري ويا،آوازهي رهجي ويا ،مان ڪيئن وساريندس هڪ ڏينهن ٻڌو سنڌوَء آواز ڪو ٻيلي مان ،جيئن ڪوئي صدا ڏي ٿو ماڻهن جي ميلي مان مان جنم جنم ورڻو آهيان منهنجي ماتا،ڏسجان تـ گهڻا ٿيندا هڪڙي ئي اڪيلي مــــــــــــــان هــــــــــــــــــو توکــي َامرتــا جــو پيــا جــام پياريندا ،مونکي پيا ســاريندا ،مان ڪيئن وســاريندس.
مـــــــــــــــــــــــان شــاهه ،ســچل بڻجي ،ســامي بيدل بڻجي اياز جي لفظن ۾ ٿرتي بادل بڻجي ســرمد جــون صدائــون ٿــي ،ڪڏهيــن روحــل بڻجــي ،مان امر جليل بـ ٿــي بيوس تا جل بڻجي جمال ڪڏهن ٿيندس ســراج ڪڏهن ٿيندس ،تنوير ٿي ويندس .ســان ڪـــــــــــيئن وســاريندس.
سـلـامن جـاکـرو
ڪــو ڄــام نظــام هتــي ڪــو دولهــه ڪئيــن دودا ،ڪا ٻــاڳل ،بختاور،حســام ڪٺــا ٿينــدا رشــيد ،نظيــر ۽ بــدر ڀــي پــاڻ ملهائينــدا ،رســول بخــش جهــڙا ڪئيــن الل بـــ پيــا اينــدا، هــي ســچ پڪارينــدا ،۽ الٽــون ٻارينــدا ،دشــمن للڪارينــدا ،مــان ڪيئــن وســاريندس اي ڌرتــي ارپيــا مــون ،ماڻهــو موتيــن جهــڙا ،ابراهيــم جهــڙا ارڏا امــداد جهــڙا پـــــــــــــــــيارا پــر ماڻهــن اڻڄاڻــن شــيام ڪيــو ڌاريــو ان شــام کان پــوِء آهــن بــس ڏينهــن هتــي ڪارا اڄ قــوم نرالــي آ ،جنــاب عالــي آ ،ڄــڻ ڪا دونالــي آ ،مــان ڪيئــن وساريـــــــــــــــــــــــــــــندس
هــڪ رات اهــو موهــن گهــر منهنجــي آيــو هــو ،آڌي ويلــي منهنجــو جنهــن در کڙڪايــو هـــــو ان رات منهنجــون اکيــون ڄــڻ ســانوڻ ٿــي وييــون ،تــن ڪارونجهرتــي ڪــو بــادل برســــــــايو مــون موهــن کان پڇيــو ڇــا الِء ڀٽڪيــن ٿــو ،هــن جيڪــي دهرايــو ،مــان ڪيئــن وســاريندس مــان شــهر خموشــان ۾ اکيــن جــا در ٻوٽــي ،هــن شــهر جــي عظمــت تــي ويٺــو ســوچيندو آن جنهــن وقــت جڙيــو هونــدو موهــن جــو شــهر يــارو ،تهذيــب جنــم ورتــو هوندو ســوچيندو آن پوِء پاڻ کان پڇندو آن ڪڏهن موهن سوچيو ،هي موهن جو ورثو ،مان هيئن وساريندس مــان پنهنجــي مايــا کــي ڇايــا کــي ڳوليــان ٿو ،ســلمان زماني ۾ پيو پاڻ کي رولـــيـــــــان ٿـــــو موهن جو اڳي مون وٽ روزانو ايندو هو ،صدين کان ناهي موٽيو ڇا الِء سوچيان ٿو، هاڻي جي ڪڏهين ملندو ،هڪ آھ ڀري چوندو ،تو مان نـ هيم ڄاتو تون هيئن وساريــــــندين!!! نئون سج
7
ڪ َور اسٽوري َ
ـموس) ـار (ڪاسـ سنسـ Cosmos: A Spacetime Odyssey:
Standing Up in the Milky Way
.1ڪهڪشان ۾ اسان جو مرتبو
سنڌيڪار :ڊاڪٽر يوسف سومرو ڪاســموس ،زمــان ۽ مــڪان جــي ســفر جــي نــايل ســان هــڪ آمريڪــي ســائنيس دســتاويزي ســريز آهــي جيــڪا 9مــارچ 2014ع يت مشــهور ٽــي وي چئنلــن جهــڙوڪ فاڪــس نيــٽ ورڪ ،نيشــنل جيوگرافــڪ چئينــل ۽ نيــٽ جيــو وائيلــڊ جــي مختلــف چئنلــن يت ڏيــکاري ويئ .اُنکانســوا ِء هــن سلســي کــي دنيــا جــي 181ملڪــن جــي 220چئنلــن يت لــڳ ڀــڳ 50ڪــروڙ گھــرن ۾ ڏٺــو ويــو .اهــا نئــن ســريز حقيقــت ۾ 1980ع ڏهاڪــي ۾ پبلــڪ براڊڪاســٽ رسوس طرفــان ٺهيــل 13قســطن يت مشــتمل مشــهور ٽــي وي رسيــز ڪاســموس پرســنل وائــج (سنســار ذايت ســفر) جــو تسلســل آهــي ،جنهــن کــي جــڳ مشــهور فلڪياتــدان ڪارل ســيگان پيــش ڪيــو هــو .ان کــي هــڪ زبردســت ســائنيس دســتاويزي پروگـرام طــور ســڃاتو وڃــي ٿــو .ڪارل ســيگان جــي هــن سلســي ســائنس جــي بنيــاد يت ٺهنــدڙ پروگرامــن کــي پنهنجــي عــروج يت پهچــايئ ڇڏيــو .هــن نئــن ســريز جــو ميزبــان آمريڪــي فلڪياتــدان نيــل ڊي گريــز ٽائيســن آهــي جيڪــو پنهنجــي اســڪول جــي زمــاين ۾ ڪارل ســيگان کان متــام گھڻــو متاثــر هــو .اهــا نئــن ســريز بــه هــڪ لحــاظ کان ســاڳئي طريقــي کــي نظــر ۾ رکنــدي ٺاهــي ويئ آهــي جهــڙوڪ :اهــا بــه 13قســطن يت ۽ گڏوگــڏ هــن ۾ بــه هــڪ تصــورايت جهــاز جــو خاڪــو ڏيکاريــو ويــو آهــي .پــر 1980ع واري ســريز جــي ڀيــٽ ۾ منجھــس وڌيــڪ اينيميشــن ڏنــل آهــن. ڪيـرايئ ايــوارڊ ماڻينــدڙ دنيــا جــي هــن مشــهور دســتاويزي پروگـرام جــو تعاريــف جوڳــو ســنڌي ترجمــو ســنڌ يونيورســٽي َء جــي محنتــي ايڊيٽــر پروفيــر ڊاڪٽــر يوســف ســومري صاحــب جــي ٿــورن ســان “نئــون ســج” جــي پڙهنــدڙن ال ِء پيــش ڪجــي ٿــو. َس ُ نسار (ڪاسموس) جيڪو آهي ،جيڪو هميشه کان هــو ۽ جيڪــو ســدائين رهنــدو .اچــو تــه گڏجــي سنســار جــي هــڪ نرالــي ســفر تــي هلــون .هــڪ پيڙهــي ( )generationاڳ فلڪياتــدان ڪارل ســيگان ) (Carl Saganاســان جهــڙن لکيــن ماڻهــن کــي ســائنس جــي ذريعــي ڪائنــات جــي کوجنــا (ڳــوال) جــي هــڪ تمــام وڏي مهــم ( )adventureتــي وٺــي ويــو هــو، جنهــن ۾ ڪائنــات جــي نظــاري کــي ســائنس جــي اک ســان ڏٺــو ويــو هــو .اچــو تــه هــڪ ڀيــرو ٻيهــر ُانهــيَء ســفر تــي هلــون. اســان هــڪ اهــڙو ســفر شــروع ڪــرڻ وارا آهيــون جيڪــو اســان کــي انتهائــي پتڪــڙي ( )infinitesimalکان وٺــي ڪــري المحــدود ( )infiniteتائيــن ۽ وقــت جــي شــروعات کان وٺــي
8
نئون سج
ڪــري تمــام گھڻــي پــري ۽ اينــدڙ مســتقبل تائيــن وٺــي وينــدو .هــن ســفر ۾ اســان ڪهڪشــائن ،ســجن ۽ دنيائــن کــي ـش ثقــل جــي لهــرن تــي ڏسنداســين .پوالر/خــا ،وقــت ۽ ڪشـ ِ ترنداســين ،بــاھ ۽ بــرف ۾ رهنــدڙ جانــدارن ســان ملنداســين، ڪڏهــن نــه مرنــدڙ تــارن ۽ ســندن گرهن جي کوجنا ڪنداســين، ســج جيتــري وڏن ائٽمــن ۽ ائٽــم جيتــري ننڍيــن ڪائناتــن ۽ سنســارن جــي کوجنــا ڪنداســين. ُ نســار جــو داســتان اســان جــو پنهنجــو داســتان آهــي، َس جيڪــو ُٻڌائــي ٿــو تــه ڪيئــن شــڪار تــي گــذارو ڪنــدڙ انســان جــي دلچســپي تــارن تائيــن وڃــي پهچــي .هــن هــڪ دلچســب ســفر جــا ڪيترائــي هيــرو رهيــا آهــن .پــر هــن ســفر
“
ڪنهــن بــه نئيــن ويچــار کــي تجربــي ۽ مشــاهدي جــي آڌار تــي پرکــي ڏســڻ ،چــڪاس مــان پــار پونــدڙ ويچــارن کــي اڳتــي وڌائــڻ ،غلــط ۽ نــاڪام رهنــدڙ ويچــارن کــي ڇــڏي ڏيــڻ، ثبــوت جتــي وٺــي وڃــي اوڏانهــن وڃــڻ ۽ هــر شــيِء جــي بــاري ۾ ســوال اُٿــارڻ .اُنهــن اُصولــن کــي مڃينــدا تــه پــوِء سنســار توهــان جــو آهــي.
تــي ُا َســهڻ الِء اســان کــي تصوراتــي ســواريَء جــي ضــرورت پونــدي .پــر تصــور ڪــرڻ ســان ڪــم نــه هلنــدو ،ڇــاڪاڻ تــه قــدرت جــي حقيقــت ايتــري حــد تائيــن بــي مثــال آهــي جــو ُان جــو تصــور ڪــرڻ بــه ڏکيــو آهــي. ُاهــو ســفر تڏهــن ممڪــن ٿــي ســگھيو ،جــو صديــن کان تحقيــق ڪنــدڙ ڪجــھ آســان ُاصولــن تــي ســختي ســان قائــم رهنــدا آيــا آهــن .ڪنهــن بــه نئيــن ويچــار کــي تجربــي ۽ مشــاهدي جــي ُبنيــاد تــي پرکــي ڏســڻ ،چــڪاس مــان پــار پونــدڙ ويچــارن کــي اڳتــي وڌائــڻ ،نــاڪام رهنــدڙ ويچــارن کــي ڇــڏي ڏيــڻ ،ثبـ َ ـوت جيڏانهــن وٺــي وڃــن اوڏانهــن وڃــڻ ۽ هــر شــيِء جــي بــاري ۾ ســوال ُاٿــارڻُ .انهــن ُاصولــن کــي
”
مڃينــدا تــه پــوِء سنسـ ُ ـار توهــان جــو آهــي. جيڪڏهــن اســان کــي سنســار ۾ تمــام اڳتــي وڃڻــو آهــي تــه پــوِء هــن الِء اســان کــي پنهنجــي سنســار جــو ڏس ۽ پتــو معلــوم هجــڻ کپــي ۽ ُان پتــي جــي پهريــن ســٽ آهــي “زميــن” .اســان هيســتائين معلــوم اڪيلــي گھــر يعنــي زميــن کان سنســار جــي ســڀ کان پــري واري حــد تائيــن رســائي حاصــل ڪــرڻ جــي الِء نڪــري رهيــا آهيــون. اســان جــي ســڀ کان ويجهــي پاڙيســري ،چنــڊ تــي سنســار ۾ ٿينــدڙ ڦڙڦــوٽ جــي نشــانين کانســواِء نڪــي آســمان نــه ســمنڊ ۽ نــه ئــي ڪنهــن قســم جــي زندگــي آهــي .اســان جــو تــارو ســج اســان جــي پــوري دنيــا کــي هــوا ،روشــني ۽ زندگــي جــون ســموريون ســهولتون ڏئــي ٿــو. ڪشــش ثقــل جــي ڪــري شمســي نظــام جــي ســج ِ ُ ســمورين دنيائــن (گرهــن ۽ اپگرهــن) کــي پنهنجــي گھيــري ۾ رکــي ٿــو ۽ ُان جــي شــروعات عطــارد ( )Mercuryکان ٿئــي ٿــي ُان کانپــوِء ڪڪــرن ســان ڍڪيــل زهــرھ ( )Venusآهــي جتــي گريــن هائــوس گئســن جــي ڪــري ُاهــو هــڪ قســم جــو دوزخ بڻجــي ويــو آهــي .مريــخ ( )Marsجيڪــو لــڳ ڀــڳ زميــن جيتــرو ئــي وڏو آهــي. مريــخ ۽ مشــتري ( )Jupiterجــي وچ ۾ پٿــرن جــي ننــڍن
نئون سج
9
گرھــن ۽ پــوالري ِڇ ُپــن ( )asteroidsجــو پٽــو آهــي جيڪــي ســج جــي چــوڌاري چڪــر لڳائيــن ٿــا .چــار وڏن ۽ درجــن کــن ننــڍن چنــڊن وارو مشــتري بــه هــڪ شمســي نظــام جيــان ئــي آهــي .جيڪڏهــن شمســي نظــام جــي ســمورن گرھــن کــي ماليــو وڃــي تــه بــه مشــتري مايــي جــي حســاب ســان ُانهــن کان وڌيــڪ هونــدو .مشــتري تــي هــڪ وڏو ڳاڙهــي رنــگ جــو هــڪ داغ يــا نشــان نظرپــڻ آهــي .جيڪــو اصــل ۾ هتــي صديــن کان هلنــدڙ هــڪ طوفــان آهــي ۽ ايراضــي ۾ ُاهــو داغ اســان جــي زميــن کان ٽــي ڀيــرا وڏو آهــي .اســان جــي شمســي نظــام جــو ســڀ کان خوبصــورت ۽ ڪنهــن قيمتــي زيــور جيــان لڳنــدڙ گــرھ زحــل ( )Saturnآهــي جنهــن جــي چــوڌاري لــڳ ڀــڳ 5ارب ســال پهريــن جڏهــن شمســي نظــام ٺهيــو ڳڻــپ کان ٻاهــر بــرف جــا گــوال دائــرن جــي شــڪل ۾ چڪــر هــو تــه ُاهــي ٽڪــرا الــڳ ٿــي ويــا هئــا انهــن ُٽڪــرن کــي اوورڊ لڳائيــن ٿــا .بــرف جــو هــر گولــو هــڪ ننــڍڙي چنــڊ جيــان آهــي .ڪالوڊ ( )Oort Cloudجــي نالــي ســان ســڏيو وڃــي ٿــو .شــروع يورانيــس ( )Uranus۽ نيپچــون ( )Neptuneشمســي نظــام جــا ۾ ُانهــن کــي ڪڏهــن ۽ ڪنهــن بــه نــه ڏٺــو هــو ۽ ڏســندا بــه ســڀ کان ٻاهريــان گــرھ آهــن .قديــم زمانــي ۾ انهــن جــي ڪيئــن؟ ُاهــي ننــڍڙا ننــڍڙا ٽڪــرا پنهنجــي پاڙيســري کان بــاري ۾ ڪا خبــر نــه هئــي .دوربيــن جــي ايجــاد کانپــوِء ئــي ايتــرا پــري آهــن جيتــري زميــن ۽ زحــل جــي وچ ۾ مفاصلــو ُانهــن جــي دريافــت ٿــي هئــيُ .انهــن ٻاهريــن گرھــن کان اڳتــي آهــيُ .پچــڙ تــارن جــو ُاهــو وڏو ڪڪــر شمســي نظــام کــي لکــن جــي تعــداد ۾ ڄميــل بــرف جــا انبــوھ آهــن ۽ پلوٽــو چئنــي پاســن کان گهيريــو بيٺــو آهــي ۽ اهــا سنســار ۾ اســان جــي پتــي جــي ٻئــي ســٽ آهــي مطلــب ،شمســي نظــام. ُانهــن مــان هــڪ آهــي. اســان هيســتائين جيڪــي بــه خالئــي جهــاز موڪليــا اســان کــي ڪجــھ عرصــو اڳ ئــي اهــا خبــر پئــي آهــي تــه آهــن تــن مــان ســڀ کان پــري تائيــن وائيجــر ون ( Voyagerٻيــن تــارن ( )Starsجــا بــه گــرھ ( )Planetsهونــدا آهــن پــر هاڻــي )1ويــو آهــي .هــن ۾ ڪجــھ اهــڙا پيغــام بــه موڪليــا ويــا اســان اڳ ئــي ُاهــو ڄاڻنــدا آهيــون تــه تــارن جــي ڀيــٽ ۾ آهــن جيڪــي ڪروڙيــن ســالن کانپــوِء بــه اســان جــي بــاري ۾ گرھــن جــو تعــداد تمــام وڌيــڪ آهــيُ .انهــن مــان لــڳ ڀــڳ ُٻڌائينــدا جهــڙوڪ اســان ڪيــر هئاســين؟ اســان ڇــا ڪيــو؟ ۽ ســمورا گــرھ زميــن کان تمــام گھڻــو مختلــف آهــن ۽ ُاتــي اســان جــي زميــن تــي موجــود زندگــي جيــان ڪنهــن بــه قســم اســان ڪهــڙي قســم جــي موســيقي تيــار ڪئــي آهــي؟ هــن وســيع سنســار جــي ســمنڊ جــي ُاونهــن پاڻيــن ۾ بيشــمار جــي زندگــي نــه آهــي .پــر زندگــي جــي بــاري ۾ اســان کــي دنيائــون آهــن .جيڪڏهــن اســان پنهنجــي ســج کان اربيــن ڪهــڙي خبــر آهــي؟ ڪلوميٽــر پــري تائيــن هليــا وڃــون تــه پــوِء ايتــري مفاصلــي هيســتائين اســان کــي هــڪ ئــي قســم جــي زندگــيَء جــي کان ســج هــڪ تــاري جيــان ئــي نظــر اينــدو پــر ان وقــت بــه هــو خبــر آهــي جيــڪا زميــن تــي آهــي .انســان جــو اکيــون سنســار پنهنجــي ڪشـ ِ ـش ثقــل جــي مــدد ســان کربيــن ڄميــل برفانــي جــي روشــني جــي هــڪ معمولــي حصــي کــي ڏســي ســگھن ُپچڙتــارن ( )cometsکــي قابــو ۾ رکــي ٿــو. ٿيــون پــر ســائنس اســان کــي ُاهــو بــه ڏيــکاري ٿــي جنهــن کــي اکيــون نٿيــون ڏســي ســگھن .انفراريــڊ ( )Infraredهــڪ اهــڙي روشــني آهــي جيــڪا رات جــو ڏســڻ واري عينــڪ (night- )vision gogglesســان ئــي ڏســي ســگھبي آهــي .جيڪڏهــن هــن ڪائنــات جــي ُاونداهــيَء کــي انفراريــڊ ڪيمــرا جــي اک ســان ڏســبو تــه ڪيترائــي روالڪ يــا شــودا گــرھ ()Rogue planet نظــر اينــدا جيڪــي هــڪ لحــاظ کان بنــا ســج واري دنيــا آهــي. اســان جــي ڪهڪشــان ۾ اهــڙا اربيــن روالڪ گــرھ آهــن جيڪــي اونداهيــن ۾ ُرلنــدا رهنــدا آهــنُ .اهــي بلــڪل يتيــم آهــن ،مطلــب ُانهــن جــو ڪــو خانــدان نــه آهــي .جڏهــن ُانهــن جــو پنهنجــو شمســي نظــام ٺهــي رهيــو هــو تــه ُان وقــت ٿينــدڙ
10
نئون سج
اٿــل پٿــل جــي نتيجــي ۾ ُاهــي ڪٿــي پوئتــي رهجــي ويــا. ُانهــن روالڪ گرھــن جــو وچيــون حصــو وگھريــل ۽ مٿاڇــرو بــرف جــي ٺهيــل هونــدو آهــيُ .اهــو ممڪــن آهــي تــه ُانهــن ٻــن حصــن جــي وچ ۾ پاڻــي جــا تمــام وڏا ســمنڊ موجــود هجــن ۽ نــه ڄــاڻ ُان پاڻــي ۾ ڇــا تــري رهيــو هجــي؟ آســمان ۾ هــر ُنقطــو چاهــي ُاهــو چمڪنــدڙ هجــي يــا نــه، هــڪ تــارو آهــي .هــن سنســار ۾ ڪيتــرا تارا آهــن؟ ڪيتريون دنيائــون آهــن؟ ۽ ڪيتريــون زندگيــون آهــن؟ اســان جــي زميــن کيــرڌارا ( )Milky Wayنالــي ڪهڪشــان ( )Galaxyجــي مرڪــز کان 30هــزار نــوري ســال جــي مفاصلــي تــي آهــي جيــڪا ڪاســموس ۾ اســان جــي پتــي جــي ٽئيــن ســٽ آهــي. جڏهــن اســان پنهنجــي گھــر يعنــي زميــن کان لکيــن نــوري ســال پــري وينداســين تــه روشــنيَء کــي اســان تائيــن پهچــڻ ۾ هــڪ لــک ســال لڳــي وينــدا آهــن جڏهــن تــه روشــني جــي رفتــار ســڀ کان تيــز هونــدي آهــي .اســان کــي ويجهــي ۽ پاڙيســري ڪهڪشــان اينڊروميــڊا ( )Andromedaآهــيُ .انهــن ٻنهــي ڪهڪشــائين ۽ آســپاس جــي ننڍيــن ڪهڪشــائن کــي لــوڪل گــروپ ( )local groupجــي نالــي ســان ســڏيو وينــدو آهــي .هتــان ته اســان کــي پنهنجــي ڪهڪشــان بــه نظــر نــه اينــدي. جڏهــن اســان اڃــان بــه اڳتــي وينداســين تــه هزاريــن ورگــو ســپر ڪلســٽر ( )Virgo Superclusterملنــدا ۽ هتــان کان اســان کــي جيڪــي بــه شــيون نظــر اينديــون تــن ۾ ننــڍي کان ننــڍو ُنقطــو بــه ڪهڪشــان هونــدي .هــر ڪهڪشــان ۾ اربيــن ســج ۽ بيشــمار دنيائــون هونديــونُ ،ان هونــدي بــه ُاهــو ورگــو ســپر ڪلســٽر پــوري ڪائنــات جــو هــڪ تمــام ننــڍڙو حصــو آهــي. هــي ســڀ کان عظيــم ُاهوئــي سنســار آهــي جيڪــو اربيــن کربيــن ڪهڪشــائن جــي ڄــار تــي مشــتمل آهــي ۽ جنهــن جــي شــروع ٿينــدڙ ۽ ختــم ٿينــدڙ ڪنهــن بــه حــد جــي ڪا خبــر نــه آهــيُ .اهــا سنســار ۾ هــن وقــت جــي الِء اســان جــي پتــي جــي آخــري ســٽ آهــي. ُ ُاهــو سنســار جنهــن جــو مشــاهدو ڪــري ســگھجي ان جــو ڇــا مطلــب آهــي؟ خــا وقــت ۾ جهاتــي پائــڻ جــي هــڪ حــد آهــي ۽ اســان هــڪ مقــرر ٿيــل حــد کان اڳتــي نٿــا وڃــي ســگھونُ .اهــا سنســار ۾ اســان جــي پنهنجــي ليــڪ يــا حــد آهــي .هــن ليــڪ جــي ٻئــي پاســي جيڪــو سنســار آهــي ُاهــو اســان جــي پهــچ کان گھڻــو پــري آهــيُ .ان جــي روشــنيَء کــي اســان تائيــن پهچــڻ جــي الِء سنســار جــي 13.8ارب ســالن جــي تاريــخ ڪافــي نــه آهــي. اســان مــان ڪيتــرن ئــي کــي ُاهــو گمــان ٿينــدو آهــي تــه ُاهــو ســڀ يــا ســموريون دنيائــون ،تــارا ،ڪهڪشــائون ۽ ڪلســٽرس جيڪــي اســان جــي مشــاهدي ۾ اينــدڙ سنســار
برونو جنهن ڪائنات بابت الڳ انداز سان سوچيو ۽ اظهار ڪيو جــو حصــو آهــن اصــل ۾ اهڙيــن ئــي ٻيــن سنســارن جــي هــڪ المحــدود ســمنڊ جــي هــڪ ننــڍڙي بوڙيــي يــا ُبلبلــي ()bubble جــي برابــر آهــن جنهــن کــي المحــدود سنســار ()multiverse ســڏيو وينــدو آهــي .سنســارن جــو سنســار يــا اهڙيــون دنيائــون جــن جــو ڪــو ڇيــڙو نــه هجــي .اســان جــي زندگــي ۾ اهــڙو وقــت بــه اينــدو آهــي جڏهــن اســان پهريــون ڀيــرو محســوس ڪنــدا آهيــون تــه اســان سنســار جــي مرڪــز ۾ نــه آهيــون ۽ اســان کانســواِء ٻيــا جهــان بــه آهــن. سنســار جــي ڀيــٽ ۾ اســان تمــام ننــڍا آهيــون .اســان هــڪ ننــڍڙي گــرھ جــا تمــام ننــڍا ۽ معمولــي رهواســي ٿي ســگھون ٿــا پــر اســان جــي ســوچ ننــڍي نــه آهــي .جيتوڻيــڪ سنســار جــي بــاري ۾اســان جــي ســوچ اڃــان نئيــن ئــي آهــي. رڳــو چــار صديــون اڳ اســان جــي ننــڍڙي دنيــا سنســار جــي بــاري ۾ بــي خبــر هئــيُ .ان وقــت دوربينــون بــه نــه هيــون ُاگھاڙيــن اکيــن ( )naked eyeســان جيڪــو ڪجــھ ڏســندا هئاســين تنهــن کــي ئــي سنســار سمجھنداســين هئاســين. 1599ع تائيــن ســڀني ماڻهــن کــي اهــا خبــر هئــي تــه ســج ،گــرھ ۽ تــارا آســمان ۾ چمڪنــدڙ روشــني هئــا ۽ ُاهــي ســڀ زميــن جــي چــوڌاري چڪــر لڳائيــن ٿــا ۽ اســان ُان ننــڍڙي ڪائنــات جــي مرڪــز ۾ آهيــون مطلــب هــڪ اهــڙي ڪائنــات جنهــن کــي فقــط اســان جــي الِء ئــي ٺاهيــو ويــو آهــي. ســڄي ڌرتــيَء تــي رڳــو هــڪ ئــي اهــڙو انســان هئــو جنهــن هــڪ وشــال ۽ المحــدود سنســار جــو تصــور ڪيــو هــو ۽ ُاهــو 1600ع جــي نئيــن ســال جــو جشــن جــي دوران جيــل جــي ســيخن جــي پويــان قيــد هئــو. اســان جــي زندگــي ۾ اهــڙو وقــت اينــدو آهــي جڏهــن اســان پهريــون ڀيــرو محســوس ڪنــدا آهيــون تــه اســان سنســار جــي مرڪــز ۾ نــه آهيــون ۽ اســان جــي زميــن کانســواِء ٻيــو بــه گھڻــو ڪجــھ آهــيُ .اهــو اســان جــي واڌ ويجــھ جــو حصــو آهــي .۽ ٺيــڪ اهــڙو ئــي احســاس ســورهين صــدي عســيوي ۾ اســان جــي ســڀيتا ( )civilizationســان بــه ٿيــو. نئون سج
11
دوربيــن کان اڳ جــي ُدنيــا جــي بــاري ۾ ســوچيو! جڏهــن ُاگھــاڙي اکيــن ســان ڏســجندڙ ُدنيــا کــي ئــي سنســار ســمجهيو وينــدو هــوُ .ان وقــت ُاهــو تصــور ڪيــو وينــدو هــو تــه زميــن پنهنجــي جڳــھ تــي ســاڪن آهــي ۽ باقي ســڀ ڪجھ جهڙوڪ ســج ،چنــڊ ،تــارا ۽ گــرھ زميــن جــي چــوڌاري گــردش ڪــن ٿــا. تڏهــن ُاوچتــو تڏهــن ُاوچتــو پولينــڊ جــي هــڪ فلڪياتــدان ۽ پــادري ڪوپرنيڪــس هــڪ نئيــن ڳالــھ چئــي زميــن مرڪــز ۾ نــه آهــيُ .اهــا ٻيــن گرهــن جهــڙي آهــي ۽ ُانهــن ئــي جيــان ســج جــي چــوڌاري چڪــر لڳائينــدي آهــي .ڪيترن ئــي ماڻهن جهــڙوڪ پروٽيســٽنٽ ُســڌارن جــي بانــي مارٽــر لوٿــر ڪنــگ بــه ڪوپرنيڪــس جــي ُان ڳالــھ کــي مذهــب جــي بــي ُحرمتــي ســمجهيو .هــو ڊڄــي ويــو پــر هــڪ اهــڙو بــي ڊپــو انســان بــه هئــو جيڪــو ڪوپرنيڪــس کان بــه اڳتــي نڪــري ويــو ُان جــو نالــو جوڊارنــو برونــو ( )Giordano Brunoهــو جيڪــو پيدائشــي باغــي هئــو. برونــو هــن ننــڍي سنســار واري خســيس ســوچ کــي بدالئــڻ چاهينــدو هــو 17 .ســالن جــي عمــر ۾ نيپلــز ( )Naples۾ هــڪ راهــب بڻجــي ويــو پــر هــن ۾ ُان کــي مــزو نــه آيــو. هــي ُاهــو دور ُهئــو جڏهــن اٽلــي ۾ ويچــارن جــي آزادي نــه ُهئــي .پــر برونــو خــدا جــي ٺاهيــل ُدنيــا جــي بــاري ۾ ڄاڻــڻ چاهينــدو ُهئــو تنهنڪــري ُهــن ُاهــي ڪتــاب بــه پڙهيــا جــن تــي چــرچ جــي پــاران پابنــدي لڳيــل ُهئــيُ .ان پنهنجــي ســوچ کــي هــڪ نئيــن واٽ ڏنــيُ .انهــن ڪتابــن مــان هــڪ ڪتــاب LUCRETIUS Cari-De rerum naturaيــا Lucretius- on the nature of thingsهــو جيڪــو 1500ســال اڳ ڪنهــن رومــي لکيــو هــو .۽ ُان ڪتــاب ۾ هــڪ تمــام وڏي سنســار جــو ذڪــر ُهئــو ۽ ُان جــو ليــکڪ ليوڪريشــس ( )Lucretiusبــه خــدا جــي بــاري ۾ برونــو جهــڙي ســوچ رکنــدو هــو .ليوڪريشــس ڪتــاب پڙهنــدڙن کــي ِس ِرشــٽي/ڪائنات جــي آخــري ڇيــڙي تــي
برونو کي جيرئي ساڙڻ جي سزا ُٻڌايئ پئي وڃي 12
نئون سج
بيهــي ڪــري هــڪ تيــر ُاڇالئــڻ جــو تصــور ڪــرڻ الِء چيــو. جيڪڏهــن تيــر لڳاتــار اڳتــي وڌنــدو وڃــي تــه ُان جــو مطلــب ُاهــو آهــي تــه سنســار ُاســيتائين ڦهليــل نــه آهــي جســيتائين توهــان ســمجهيو هــو پــر جيڪڏهــن تيــر ڪٿــي بيهــي ويــو آهــي يــا ڪنهــن ديــوار ســان ٽڪرائجــي ويــو آهــي تــه ُان جــو مطلــب ُاهــو آهــي تــه هــي ُاهــا ديــوار آهــي جســيتائين توهــان کــي لڳنــدو هــو تــه ڪائنــات ڦهليــل هونــدي .هاڻــي جيڪڏهــن توهــان هــن ديــوار تــي بيهــي ڪــري هــڪ ٻيــو تيــر ُاڇالئينــدا تــه هــن ڀيــري بــه ٻــن مــان ڪا هــڪ ڳالــھ ٿينــدي يــا تــه تيــر لڳاتــار اڳتــي وڌنــدو وينــدو يــا ڪنهــن ديوار ســان ٽڪرائيندو جنهــن تــي بيهــي ڪــري هــڪ ٻيــو تيــر ُاڇاليــو وينــدو .ٻنهــي حالتــن ۾ سنســار جــو ڪــو بــه ڪنــارو نــه ُهجــڻ گھرجــي ۽ ڪائنــات کــي المحــدود ُهجــڻ گھرجــي .برونــو کــي اهــا ڳالــھ وڻــي وئــي جنهــن خــدا کــي ُاهــو مڃينــدو هــو ُاهــو المحــدود ُهئــو تنهنڪــري کيــس َپـ َ ـڪ هئــي تــه ُان جــي ٺاهيــل ڪائنــات بــه المحــدود هونــدي. ُ هــڪ ڏينهــن چــرچ جــي ماڻهــن برونــو کــي اهــو پابنــدي مڙهيــل ڪتــاب کــي پڙهنــدي ڏســي ورتــو ۽ ُان جــي ڪــري ُ مارڪــٽ ڪئــي وئــيُ .ان کانپــوِء برونــو ڪٿــي بــه ُان کــي ڪــم نــه مليــو .جڏهــن هــو 30ســالن جــو ٿيــو تــه ُان هــڪ اهــڙو خــواب ڏٺــو جنهــن ُان جــي قمســت ئــي بدالئــي ڇــڏيُ .ان خــواب ۾ پنهنجــو پــاڻ کــي تــارن ســان ڀريــل هــڪ گــول ڇٽــي جــي هيٺــان بيٺــل ڏٺــو .برونــو جــي دور۾ سنســار جــو ُاهــو ئــي مطلــب هونــدو هئــوُ .ان کــي تمــام گھڻــي بيچينــي واري هــڪ عجيــب ۽ غريــب خــوف جــو احســاس ٿيــو ۽ ائيــن لڳــو ڄــڻ پيــرن جــي هيٺيــان ســڀ ڪجــھ پــري وڃــي رهيــو آهــي پــر ُان پنهنجــي پــاڻ ۾ همــٿ کــي ُاڀاريــو .برونــو هــڪ مبلــغ بڻجــي ويــو ۽ پــوري يــورپ ۾ المحــدود جــي تصــور جــو پرچــار ڪــرڻ لڳــوُ .ان کــي ُاميــد ُهئــي تــه خــدا کــي مڃــڻ وارا ٻيــا بــه ُان جــي ٺاهيــل هــن عظيــم ۽ المحــدود سنســار جــي ڳالــھ کــي ســچ مڃينــدا .پــر برونــو کــي پنهنجــي ئــي رومــن ڪيٿولــڪ چــرچ کان بيدخــل ڪيوويــو ســئٽززلينڊ جــي ڪالوينســٽ ( )Calvinists۽ جرمنــي جــي ليٿراريــن ()Lutherans جــي طرفــان خــارج ڪيــو ويــو. تڏهــن برونوکــي انگلينــڊ جــي آڪســفورڊ ۾ ليڪچرڏيــڻ جــي الِء گھرايــو ويــو کيــس لڳــو تــه هــو پــاڻ جهــڙي ســوچ رکنــدڙن جــي وچ ۾ پنهنجــي ڳالــھ کــي بيــان ڪــري ســگھي ٿــو .برونــو پنهنجــي ليڪچــر ۾ چيــو تــه“ :آئــون سنســار جــي بــاري ۾ هــڪ نئيــن ســوچ جــي بــاري ۾ توهــان ســان ڳالهائــڻ آيــو آهيــان .ڪوپرنيڪــس جــي دعــويٰ ســچ ُهئــي تــه اســان جــي زميــن ڪائنــات جــو مرڪــز نــه آهــي .زميــن تــه ســج جــي
برونو کي جيرئي ساڙڻ جي تياري ڪئي پئي وڃي چــوڌاري چڪــر لڳائينــدي آهــي .اهــا بــه ٻيــن گرھــن جيــان هــڪ گــرھ آهــي .پــر جيڪــو ڪوپرنيڪــس چيــو ُهئــو ُاهــا هــڪ شــروعات ُهئــي اڳتــي جــي ڪهاڻــي آئــون ُٻڌايــان ٿــو. تــارا بــه ســج جيــان گــرم آهــن ۽ ُانهــن شــين مــان ٺهيــل آهــن جــن مــان زميــن ٺهيــل آهــيُ .انهــن جــون پنهنجــون زمينــون آهــن جــن تــي پاڻــي ،ٻوٽــا ۽ جانــور آهــن بلــڪل ائيــن جيئــن اســان جــي زميــن تــي آهــن .اســان جــو خــدا المحــدود آهــي ۽ ُان المحــدود سنســار ۽ نظــام کــي خلقيــو آهــي جنهــن ۾ بيشــمار ُدنيائــون آهــن”. آڪســفورڊ ۾ ماڻهــن برونــو کــي ڪافــر ،چريــي ۽ بيوقــوف جــي لقبــن ســان نوازيــو ۽ ُان جــي تمــام گھڻــي تذليــل ڪئــي. برونــو سنســار جــي بــاري ۾ خيالــن کــي پــاڻ تائيــن رکــي نــه ُ برونواهــو ڄاڻنــدي بــه تــه ُان زمانــي ۾ اهــڙي ڏوھ ســگھيو. جــي ســزا تمــام ســخت ،بــي رحمــي ۽ الــڳ طريقــي ســان ڏنــي وينــدي ُهئــي .برونوجنهــن دور ۾ رهنــدو هــو ُان دور ۾ چــرچ ۽ رياســت الــڳ الــڳ نــه ُهئــا ۽ نــه وري ُانهــن ڏينهــن ۾ ڪنهن کــي ُکلــي ڪــري ڳالهائــڻ جــي آزادي ُهئــي .روايــت کان هٽــي ڪــري ڪجــھ بــه ڳالهائــڻ مصيبــت کــي دعــوت ڏيــڻ جــي برابر هونــدو هــو .برونــو بــي پــرواھ ٿــي واپــس اٽلــي اچــي ويــو.
گليليو دوربني رستي مشاهدو ڪري چيو برونو سو سيڪڙو سچو آهي
رومــن ڪيٿولــڪ چــرچ خــاص قســمن جــون عدالتــون ٺاهيــون هيــون جــن کــي انڪيوزيشــن ( )Inquisitionچيــو وينــدو هــو ۽ ُانهــن عدالتــن جــو هــڪ ئــي مقصــد هــو تــه چــرچ جــي خــاف جيڪڏهــن ڪنهــن بــه آواز اٿــارڻ جــي ڪوشــش ڪــري تــه ُان تــي ڪيــس هالئــي ســخت کان ســخت ســزا ڏنــي وڃــي .نيــٺ برونــو بــه ُانهــن عدالتــن جــي ڄــار ۾ ڦاســي پيــو. المحــدود سنســار ۾ يقيــن رکنــدڙ هــي ديوانــو جيــل جــي اونداهــي ڪوٺــيَء ۾ اٺــن ســالن تائيــن قيــد رهيــوُ .ان کان ڪيترائــي ڀيــرا ســختي ســان ُپڇاڳاڇــا ڪئــي وئــي پــر هــو ضــد تــي قائــم رهيــو ۽ پنهنجــن خيالــن کــي واپــس وٺــڻ کان انــڪار ڪــري ڇڏيــو. ُ آخــر چــرچ برونــو کــي ســزا ڏيــڻ تــي ڇــو بضــد هــو؟ ان کــي ڪهــڙي ڳالــھ جــو خــوف هــو؟ جيڪڏهــن برونــو جــي ڳالــھ کــي ســچ ســمجھيو وڃــي هــا تــه مذهبــي ڪتابــن ۽ چــرچ جــي خومختيــاري تــي ســواليه نشــان لڳــي پــي ســگھيا. نيــٺ 1600ع ۾انڪيوزيشــن جــي ڪارڊيئنــل پنهنجوفيصلــو ُٻڌايــو جنهــن جــي مطابــق برونــو ۽ ُان جــي ســمورن ڪتابــن کــي ضبــط ڪــري ســينٽ پيٽرزاســڪوائر وٽ ســاڙيو ويــو. برونــو جــي شــهادت جــي ڏهــن ســالن کانپــوِء ســڀ کان پهريــن گليليــو دوربيــن ســان ڏســي ڪــري ُٻڌايــو تــه“ :برونــو جي ڳالھ 100ســيڪڙو ســچ ُهئي .ڪهڪشــان اهڙن بيشــمار تــارن مــان ٺهيــل آهــي جيڪــي رڳــو اکيــن ســان نظــر نٿــا اچــن ۽ ُانهــن مــان ڪــن تــارن جــو پنهنجوالــڳ شمســي نظــام آهــي ”.برونــو ڪــو سائنســدان نــه هــو .ڪائنــات جــي بــاري ۾ ُان جــو نظريــو فقــط هــڪ انــدازو هــو .ڇــاڪاڻ تــه هــن وٽ ڪــو ثبــوت نــه هــو ۽ اڪثــر انــدازن جيــان ُان جــو انــدازو بــه غلــط ٿــي ســگھيو پئــي پــر جيــڪا ڳالــھ ُان چئــي ُان کــي ٻيــن پرکــڻ شــروع ڪــري ڇڏيــو پــوِء چاهــي ُان کــي غلــط ثابــت ڪــرڻ خاطــر ئــي ڇــو نــه. برونــو خــاِء جــي گھرائــي جــو انــدازو تــه لڳائــي ورتــو پــر ُان کــي وقــت جــي گھرائــي جــو بلــڪل انــدازو نــه هئــو .اســان انســان جيڪــي مشــڪل ســان 100ســالن جــي عمــر تائيــن زنــدھ رهــون ٿــا ڪهــڙيَء طــرح وقــت جــي تمــام گھڻــي ڦهــاُء جيــڪا سنســار جــي تاريــخ پــڻ آهــي ُان تــي دســترس حاصــل ڪــري ســگھون ٿــا .اســان جــو اهــو سنســار لــڳ ڀــڳ 13.8 ارب ســال پراڻــو آهــي .سنســار جــي وقــت کــي ســمجهڻ جــي الِء اچــو تــه هــن پــوري دور کــي ســال جــي ڪئلينــڊر ۾ تبديــل ڪــري ڇڏيــون. ڪاســموس ڪئلينــڊر پهريــن جنــوري تــي اســان جــي سنســار جــي جنــم کان شــروع ٿئــي ٿــو .هــن ڪئلينــڊر ۾ ُاهــو ســڀ ڪجــھ آهــي جيڪــو ُان وقــت کان اڄ تائيــن مطلــب 31 نئون سج
13
ڊســمبر جــي اڌ رات تائيــن ٿيــو آهــي .هــن اســڪيل تــي هــر مهينــو هــڪ ارب ســال جــي برابــر آهــي ۽ هــر ڏينهــن لــڳ ڀــڳ 4ڪــروڙ ســالن جيتــرو آهــي .هاڻــي اچــو تــه اســان ســڀ پوئتــي هلــون جڏهــن پهريــن جنــوري تــي مهــا ڌماڪــي (big )bangســان سنســار جــي شــروعات ٿــي .سنســار جــي بــاري ۾ فــي الحــال اســان ايتــرو ئــي پويــان ڏســي ســگھون ٿــاُ .اهــو پــورو سنســار هــڪ ائٽــم کان بــه ننــڍي هــڪ ئــي ڪڻــي مــان پيــدا ٿيــو آهــي ُان وقــت خــا ۾ پنهنجــو پــاڻ هــڪ ڌماڪــو ٿيــو ۽ بــاھ جــو گولــو لڳاتــار ڦهلجنــدو ويــو جنهــن مــان ُاهــو ســموري توانائــي ۽ مــادو پيــدا ٿيــو جيڪــو اڄ اســان جــي ســامهون آهــي. ُاهــو ُٻــڌڻ ۾ عجيــب ٿــو لڳــي پــر بــگ بئنــگ نظريــي کــي صحيــح ثابــت ڪــرڻ وارا پــڪا ۽ ُپختــا ثبــوت موجــود آهــن. جهــڙوڪ سنســار ۾ ايتــري هيلئيــم ( )heliumجــي موجودگــي ۽ ڌماڪــي کانپــوِء نڪرنــدڙ ريڊيائــي لهــرن ()radio waves جــي چمــڪ .سنســار ڦهلجــڻ ســان گڏوگــڏ ٿــڌو بــه ٿيــڻ لڳــو ۽ لــڳ ڀــڳ 20ڪــروڙ ســالن تائيــن پــوري ُاونداهــي ڇانيــل ـش ثقــل جــي ڪــري گئــس جــا ڪڪــر گــڏ ٿــي رهــي .ڪشـ ِ ڪــري گــرم ٿيــڻ لــڳا ۽ تڏهــن ئــي 10جنــوري جــي تاريــخ تــي ســڀ کان پهريــن تــارا پيــدا ٿيــا 13 .جنــوري تــي ُانهــن تــارن ملــي ڪــري پهريــن ننــڍي ڪهڪشــان ٺاهــيُ .اهــي ڪهڪشــائون پــاڻ ۾ ملــي ڪــري وڏي ڪهڪشــائن کــي ٺاهيــو ،جــن ۾ اســان جــي پنهنجــي ملڪــي وي ڪهڪشــان بــه آهــي .جيــڪا لــڳ ڀــڳ 11ارب ســال اڳ يعنــي اســان جــي ڪاســمڪ ڪئلينــڊر ۾ 15مــارچ تــي ٺهــي هئــي .هــن ۾
14
نئون سج
ارربيــن کربيــن ســج آهــن .اســان جــو ســج اڃــان تائيــن پيــدا نــه ٿيــو آهــيُ .اهــو ٻيــن تــارن جــي رک ( )ashesمــان پيــدا ٿينــدو. جڏهــن ڪــو وڏو تــارو مرنــدو آهــي تــه تمــام گھڻــي ۽ تيــز روشــني ســان چمڪــي ڪــري ڦاٽــي پونــدو آهــي ان کــي ســپرنووا ( )supernovaســڏبو آهــي ۽ هــن عمــل کانپــوَء باقــي رهجــي ويــل مــادي مــان ٻيــا تــارا پيــدا ٿينــدا آهــن .هــڪ لحــاظ کان اهــا اســٽيلر نرســري ( )stellar nurseryآهــي جيــڪا گئــس ۽ مٽــي جــي وڏن ڪڪــرن تــي مشــتمل آهــي .جهــڙيَء ريــت پاڻــي جــون بونــدون ٺهنديــون آهــن ســاڳيَء ريــت ُاهــي تــارا بــه ٺهيــاُ .اهــي ايتــرا تــه گــرم ٿــي ويــا جــو ُائٽمــن جــي انــدر موجــود نيوڪليئــس بــه پــاڻ ۾ ملــي ويــا جنهــن جــي ڪــري اســان جي ســاھ کڻڻ واري آڪســيجن ،مشــڪن ( )muscles۾ موجــود ڪاربــان ،هڏيــن واري ڪئلشــيم ۽ رت ۾ موجــود لــوھ ( )ironٺهيــوُ .اهــي ســڀ شــيون گھڻــو اڳ مــري ويــل تــارن جــي انــدر ٺهيــون هيــون .توهــان ،آئــون ۽ اســان ســڀ تــارن مــان پيــدا ٿينــدڙ شــين مــان ٺهيــا آهيــون .تــارن مــان ٺهيــل ُاهــي ســڀ شــيون لڳاتــار ۽ هرهــر اســتعمال ()recycled ٿينديــون رهنديــون آهــن ۽ تــارن جــي ٺهــڻ ۽ مــرڻ جــو ُاهــو سلســلو هلنــدو رهنــدو آهــي .اســان جــو ســج تمــام گھڻــو پــوِء سنســاري ڪئلينــڊر تــي 31آگســٽ تــي پيــدا ٿينــدو .ســاڍا چــار ارب ســال اڳ اســان جــي شمســي نظــام جــي ٻيــن گرهــن جــي جيــان اســان جــي زميــن بــه نئيــن پيــدا ٿيــل ســج جــي چــوڌاري گھمنــدڙ گئــس ۽ مٽــي جــي ڪڪــرن مــان ٺهــي هئــي .لڳاتــار ٿينــدڙ ٽڪــرن ســان مــادي جــو ڍيــر بــه لڳاتــار وڌنــدو رهيــو. پيدائــش جــي پهريــن هــڪ ارربيــن ســال ۾ ئــي زميــن تــي
هــڪ وڏو خوفنــاڪ ٽڪــراُء ٿيــو .گھمنــدڙ ڍيــر جــي ٽڪرائجــڻ ۾ وڏن ٻوٽن ۽ جانورن جي ڀرمار ٿي وئيُ .انهن شــروعاتي ۽ پــاڻ ۾ ملــڻ ســان اســان جــو چنــڊ ٺهيــو .چنــڊ ُان دور ۾ ٿينــدڙ جانــورن مــان ٽِڪٽالــڪ ( )Tiktaalikبــه هــڪ هــو جيڪــو پاڻــي خوفنــاڪ اٿــل پٿــل جــي نشــاني آهــي .جيڪڏهــن توهــان ُان دور مــان زميــن تــي آيــو .جھنــگ ۽ ٻيــا ،ڊائنوســارس ،پکــي ،۽ ۾ زميــن جــي مٿاڇــري تــي جيــت جڻــاُ ،انهــن ســڀني جي جــي زندگــيَء ٻاهــر کان ڌرتــيَء ســيگان ڪارل بيهــي اهــو چنــڊ ڏســو هــا تــه اوســر ڊســمبر جــي آخــري ـو. ـ ه ـدڙ ـ وجهن ـو ـ پاي ـو ـ ج ـوڙ ـ جاک واري ـرڻ ـ ڪ ـوال ـ ڳ اهــو هاڻوڪــي چنــڊ کان ســو هفتــي ۾ ٿــي .پهريــون گل ِ ڀيــرا وڌيــڪ چمڪنــدڙ ۽ 10اُن 40ســالن ۾ خالئــي دور ۾ نظــام شمســي کــي بــه 20ڊســمبر تــي ٽڙيــو هــو. ڀيــرا وڌيــڪ ويجهــو نظــر کوجنــا ڪــرڻ جــي سلســلي ۾ موڪليــل هــر وڏي پراڻــي زمانــي جــا اهــي اچــي هــا .ڇــاڪاڻ تــه ُان وقــت خالئــي مهمــن ۾ اهــم ڪــردار ادا ڪيــو آهــي .جهنــگ وڌي وڏا ٿيــا ۽ پــوِء ـش ثقــل جــو زميــن انــدر دٻجــي ڪوئلــي زميــن جــي ڪشـ ِ چنــڊ تــي اثــر تمــام گھڻــو هــو .جڏهــن زميــن ٿــڌي ٿــي تــه ســمنڊ ۾ تبديــل ٿــي ويــا 30 .ڪــروڙ ســالن کانپــوِء اســان انســانن ٺهــڻ شــروع ٿيــا ُان جــون ڇوليــون هاڻوڪيــن ڇوليــن کان هــزار ُانهــيَء ڪوئلــي کــي ٻــارڻ شــروع ڪيــو ۽ پــاڻ پنهنجــي ئــي ڀيــرا وڌيــڪ ُاوچيــون هيــون .ڊگھــي عرصــي تائيــن زميــن جــي وجــود کــي خطــري ۾ وجهــي ڇڏيــو. انــدر لهــرن جــي گاٺ جــي ڪــري چنــڊ پــري هليــو ويــو. سنســاري ڪئلينــڊر تــي 30ڊســمبر جــو صبــح جــي 6لڳــي زميــن تــي زندگــي جــي شــروعات ســمنڊ ۾ 21ســيپٽمبر 24منــٽ تــي هــڪ آســماني ِڇـ َ ـپ (ائيســٽرائيڊ) پنهنجــي مــدار تــي يعنــي لــڳ ڀــڳ ســاڍا ٽــي ارب ســال اڳ ٿــي هئــي .اســان کان 2ســينٽي ميٽــر کاٻــي پاســي جھڪــي ويــو ۽ زميــن ســان کــي اڃــان تائيــن اهــا خبــر نــه آهــي تــه زندگــي جــي شــروعات ٽڪرائجــي پيــو .اڄ زميــن تــي اســان جــو وجــود بــه انهــيِء ڪيئــن ٿــي؟ اســان مــان ٽڪــر جــو ئــي نتيجــو آهــي. ڪــم هــڪ ٿينــدڙ نــه ختــم ڪڏهــن ســائنس اڪثــر ماڻهــن جــو ُاهــو گمــان 10ڪــروڙ کان بــه وڌيــڪ آهــي تــه شــايد اهــا ملڪــي وي آهــي جيڪــو پيڙهيــن تائيــن هلنــدو رهنــدو .عرصــي تائيــن ڊائنوســارن جــي ڪنهــن ٻئــي حصــي کان هــيَء اُهــا مشــعل آهــي ،جيــڪا اُســتاد کان زميــن تــي راڄ ڪيــو .جڏهن هتــي پهتــي هجــي .زميــن شــاگرد ۽ وري اُســتاد تائيــن پهچــي ٿــي .تــه اســان جــي ابــن ڏاڏن ،ننڍن تــي زندگــي جــي شــروعات هــي اُهــي ماڻهــو آهــن جــن کــي تاريــخ ۾ ٿڻائتــن جانــورن ()mammals اڃــان بــه ســڀ کان وڏي اڻ پوئتــي ۽ تــارن کان اڳتــي وڃڻــو آهــي .جــي انهــن ڏينهــن ۾ ڪا ڄاتــل رازن مــان هــڪ آهــي. حثيــت ئــي نــه هئــي. پــوِء زندگــي وڌڻ ويجهــڻ لڳــي .اچــرج ۾ وجهنــدڙ ســمورين پــر ان ســموري صورتحــال کــي ايســٽرايئڊ تبديــل ڪــري منجهيــل ســرگرمين جــي بــاري ۾ بائيوڪيميــڪل ترڪيــب ڇڏيــو .ٿــورو ديــر جــي الِء ُاهــو ســوچيو تــه جيڪڏهــن ُان جــي اوســر ٿــي 9 .نومبــر تائيــن زندگــي ســاھ کڻــڻ ،هلــڻ ڦــرڻ ،ايســٽرائيڊ جــو رســتو تبديــل نــه ٿئــي هــا ۽ اهــو زميــن ســان نــه کاڌو کائــڻ ،۽ پنهنجــي ماحــول جــي لحــاظ کان ردِعمــل ڪــرڻ ٽڪرائجــي هــا تــه پــوِء زميــن تــي ڊائنوســار اڄ بــه راڄ ڪنــدا جــي شــروعات ڪئــي ۽ ُاهــو ســڀ ڪجــھ ُانهــن شــروعاتي هجــن هــا .پــر شــايد اســان جــو ڪــو وجــود نــه هجــي هــا .وجــود مائڪروبــز ( )microbesجــي ڪــري ئــي ٿيــو ۽ ٻيــن شــين ســان کــي قائــم رکــڻ جــو قــدرت جــي طرفــان ڏنــل اتفاقــي موقعــي گڏوگــڏ انهــن جنــس کــي بــه نــروار ڪيــو. جــو هــڪ زبردســت مثــال آهــي. ُ 17ڊســمبر تــي ســمنڊ ۾ زندگــي تيــزيَء ســان وڌڻ لڳــي ان سنســاري ڪئلينــڊر جــي لحــاظ کان ڪائنــات کــي پيدا ٿئي ســاڍا تيرنهــن ارب ســال ٿــي چــڪا آهــن پــر اڃــان تائيــن اســان جــو ڪــو نالــو ۽ نشــان بــه نــه آهــي .وقــت جــي هن ڊگھي ســمنڊ ۾ جيڪــو هــن ڪئلينــڊر ۾ موجــود آهــي انســان سنســاري ڪئلينــڊر جــي ســال جــي آخــري ڏينهــن آخــري ڪالڪ ۾ ئــي ســامهون آيــو آهــي. 11لڳــي 59منــٽ 46ســيڪنڊ جــو وقــت ٿــي ويــو آهــي. جيتــري بــه تاريــخ کــي اســان ڄاڻــون ٿــا ُاهــا انهــن آخــري 14 ٽِڪٽالڪ ()Tiktaalik ســيڪنڊن جــي ئــي آهــي ۽ جيتــرن بــه انســانن جــي بــاري ۾ نئون سج
15
توهــان اڄ تائيــن ٻــڌو آهــي ُاهــي ســمورا انهــيِء وقــت ۾ ڪٿــي رهيــا آهــنُ .اهــي ســڀ بادشــاھ ،جنگيــون ،لڏپالڻــون ۽ دريافتــون ،نفرتــون ۽ محبتــون جيتــرا بــه واقعــا ٿيــا آهــن ُاهــي ســڀ سنســاري ڪئلينــڊر جــي آخــري ســيڪنڊن ۾ ٿــي ُگذريــا آهــن. پــر جيڪڏهــن اســان سنســاري ڪئلينــڊر جــي جامــع کوجنــا ڪــرڻ چاهيــون ٿــا تــه پــوِء اســان کي اســڪيل کــي تبديل ڪرڻو پونــدو .سنســار ۾ اســان نــوان آهيــون .اســان جــي پنهنجــي ڪهاڻــي ڪائنــات جــي ڪئلينــڊر جــي فقــط آخــري رات جــو شــروع ٿــي .رات جــو پوڻيــن 10لڳــي جــو وقــت ٿيــو آهــي. 35لــک ســال اڳ اســان جــا ابــن ڏاڏن ٻــن پيــرن تــي بيهــڻ شــروع ڪيــو ۽ جڏهــن اســان ٻــن پيــرن تــي بيٺاســين تــه اســان جــون نظــرون رڳــو زميــن تــي ئــي ُکتــل نــه رهيــون .اســان آســمان کــي ڏســي ڪــري ُان جــي بــاري ۾ ســوچڻ شــروع ڪــري ڇڏيــو .انســان جــي وجــود جــي ســڀ کان ڊگھــي دور يعنــي لــڳ ڀــڳ 40هــزار پيڙهيــن تائيــن اســان ڀٽڪيــل بڻيــا رهياســين .پــوِء انســان ميــڙ ڪــري شــڪار ڪــرڻ ،آوزار ٺاهــڻ ،بــاھ تــي قابــو پائــڻ ۽ شــين جــا نــاال رکــڻ ســکيو. ُان کانپــوِء ڇــا ٿيــو؟ ُاهــو ڄاڻــڻ جــي الِء اســان کــي پنهنجــي اســڪيل کــي تبديــل ڪرڻــو پونــدو تــه جيئــن سنســاري ســال جــي آخــري رات جــي آخــري منــٽ کي ڏســي ســگھون .سنســار جــي وقــت جــي پيمانــي تــي اســان ايتــرا تــه ننــڍا آهيــون جــو سنســاري ســال جــي آخــري 60ســيڪنڊن ۾ (فقــط 30هــزار اڳ) پهريــن پينٽنــگ ٺاهــيُ .ان اســان گڏوگــڏ فلڪيــات جــي علــم جــي شــروعات ڪئــي .حقيقــت ۾ جيڪڏهــن ڏســجي تــه اســان ســڀئي فلڪياتدانــن جــا ئــي اوالد آهيــون. اســان جــي زنــدھ رهــڻ جــو دارومــدار هــن ڳالــھ تــي هــو تــه اســان تــارا ڏســي ڪــري ســياري جــي اچــڻ ۽ جهنگلــي جانــورن جــي ڌڻــن جــي هجــرت جــو انــدازو لڳائــي ســگھون. لــڳ ڀــڳ 10هــزار ســال اڳ اســان جــي رهڻــي ڪهڻــيَء ۾ هــڪ وڏو انقــاب اچــي ويــو .اســان جــي ابــن ڏاڏن پنهنجــي ماحــول کــي تبديــل ڪــرڻ ،جهنگلــي ٻوٽــن ۽ جانــورن کــي پنهنجــي وس ۾ ڪــرڻ ۽ پالتــو بڻائــڻ ،پــوک ڪــرڻ جــو هنــر ســکيو ۽ هــڪ جــاِء تــي رهــڻ شــروع ڪيــو .هــن ســڌاري ۽ طريقــي ســڀ ڪجــھ تبديــل ڪــري ڇڏيــو .اســان جــي تاريــخ ۾ پهريــون ڀيــرو اســان وٽ اســان جــي ضرورتــن کان وڌيــڪ ســامان هــو ۽ ُان کــي ســانڍي رکــڻ جــي الِء اســان کــي هــڪ طريقــي جــي ضــرورت پيــش آئــي .جڏهــن آڌي رات ۾ 14 ســيڪنڊن جــو وقــت هــو يــا لــڳ ڀــڳ 6هــزار اڳ انســان لکــڻ جــو فــن ايجــاد ڪيــو ۽ پــوِء جلــد اســان انــاج جــو حســاب
16
نئون سج
ڪتــاب رکــڻ کان اڳتــي وڌي وياســين .لکــڻ جــي صالحيــت جــي ڪــري اســان پنهجــن ويچــارن کــي محفــوظ رکــڻ ۽ ُانهــن کــي خــاِء ۽ وقــت جــي تمــام پــري تائيــن پهچائــڻ جــي قابــل بڻياســين ۽ هــن دنيــا کــي لــوڏي ڇڏيــو. ـي جــو جنــم 7ســيڪنڊ اڳ ٿيــو هــو .مهاتمــا گوتــم موسـ ٰ عيســي 5ســيڪنڊ ۽ محمــد 3ســيڪنڊ ٻــڌ 6ســيڪنڊ، ٰ اڳ جنــم ورتــو .اڃــان مشــڪل ســان 2ســيڪنڊ ٿيــا آهــن جــو بهتــري يــا ابتــري جــي الِء دنيــا جــي ٻــن ڪنــارن کــي هڪٻئــي جــي خبــر پئــي هئــي. سنســاري ڪئلينــڊر جــي رڳــو آخــري ســيڪنڊ ۾ اســان ســائنس کــي اســتعمال ڪــري قــدرت جــي رازن ۽ ُان جــي قانونــن جــي بــاري ۾ ڄاڻــڻ شــروع ڪيــو آهــي .ســائنس جــو طريقــو ايتــرو تــه طاقتــور آهــي جــو رڳــو 4صديــن ۾ هــن اســان کــي گيليليــو پــاران دوربيــن جــي مــدد ســان پهريــن جهاتــي پائــڻ کانپــوِء هــڪ ٻئــي دنيــا يعنــي چنــڊ تــي پهچايــو ۽ جتــي اســان پنهنجــن قدمــن جــا نشــان ڇڏي آياســين .ســائنس اســان کــي هــن الئــق بڻايــو تــه اســان خــا /پــوالر ۽ وقــت جــي پــار جهاتــي پائــي ُاهــو دريافــت ڪريــون تــه اســان سنســار ۾ ڪٿــي ۽ ڪڏهــن کان آهيــون .اســان پنهنجــو پــاڻ ۽ سنســار کــي ســمجهڻ جــي رســتي تــي آهيــون. ڪارل ســيگان هــڪ پيڙهــي اڳ سنســار جــي نئيــن نڪور صفحــي جــي رهنمائــي ڪئــي .ســائنس بابــت ڳالهائينــدڙ هــي شــخص 20صــدي جــو ســڀ کان وڌيــڪ ڪاميــاب ماڻهــو هــو .پــر ان ســان گــڏ هــو هــڪ سائنســدان پــڻ هــو .گرھــن جــي بــاري ۾ اســان جــي ڄــاڻ کــي وڌائــڻ ۾ ڪارل جــو تمــام وڏو ڪــردار هــو .هــن زحــل جــي ســڀ کان وڏي چنــڊ ٽائيٽــن تــي مئٿيــن جــي ڍنــڍن جــي موجودگــي جــي صحيــح انــداز ۾ اڳڪٿــي ڪئــيُ .ان اهــو ڏيکاريــو تــه زميــن جــي شــروعاتي وايومنــڊل ۾ تمــام گھڻيــون گريــن هائــوس گئســون موجــود هيــون .هــو پهريــون سائنســدان هــو جنهــن اهــو معلــوم ڪيــو تــه مريــخ تــي ٿينــدڙ موســمي تبديليــن جــو ڪارڻ مٽــي جــا طوفــان آهــن. ڪارل ڌرتــيَء کان ٻاهــر زندگــي ( )extraterrestrial lifeکــي ڳولهــڻ واري کوجنائــي ڪــم جــو پايو وجهندڙ هوُ .ان 40ســالن جــي خالئــي دور ۾ شمســي نظــام جــي کوجنــا الِء موڪليــل هــر وڏي خالئــي مهــم ۾ اهــم ڪــردار ادا ڪيــو آهــي. ســائنس ڪڏهــن ختــم نــه ٿينــدڙ هــڪ ڪــم آهــي جيڪــو پيڙهيــن تائيــن هلنــدو رهنــدو .هــيَء ُاهــا مشــعل آهــي، جيــڪا ُاســتاد کان شــاگرد ۽ وري ُاســتاد تائيــن پهچــي ٿــي. هــي ُاهــي ماڻهــو آهــن جــن کــي تاريــخ ۾ پوئتــي تــه تــارن کان اڳتــي وڃڻــو آهــي.
ـر ڪيئن هوندا هئا؟ ـين جا گھـ موهن جي دڙي جي رهواسـ ســنڌ ماٿــريَء ( )Indus Valleyجــا جــا اميــر ۽ ســکيا ُ ســتابا ماڻهــو وڏن اڱڻــن وارن ،ڪشــادن ۽ چوديــواريَء وارن گھــرن ۾ رهنــدا هئــا .گھــرن جــي ڇــت تــي چڙهــڻ الِء ســيڙهيون پــڻ هونديــون هيــون .عــام طــور تــي ســندن گھــرن ۾ گھڻــو فرنيچــر وغيــره نــه هونــدو هــو پــر آرام الِء منجھــس کــٽ يــا پــڙڇ وغيــره هونــدا هئــا. گھــرن ۾ پاڻــيَء الِء هــڪ کــوھ ۽ وهنجــڻ الِء اهــڙا وهنجــڻ خانــه هونــدا هئــا جــن جــو بيــڪار پاڻــي ناليــن رســتي مکيــه ۽ وڏي گٽــر نالــي ۾ نيــڪال ٿينــدو هــو.
ڪيتــرن ئــي گھــرن ۾ وهنجــڻ ۽ هــٿ منهــن ڌوئڻ الِء وهنجــڻ خانــه ( )Bathroomsتــه ڪجــھ گھــرن ۾ طهــارت الِء ڪاڪــوس خانــه ( )Toiletsپــڻ هئــا .موهــن جــي دڙي جــي انهــن ڪاڪــوس خانــن کــي انســان جــا اڏيــل دنيــا جــا پهريــان ڪاڪــوس خانــه قــرار ڏنــو ويــو آهــي. موهــن جــي دڙي جــي رهواســين الِء صفائــي ايمــان جــو درجــو تــه وهنجــڻ ســندن مذهبــي رســمن ۾ بنيــادي اهميــت رکنــدي هئــي.
ِڇ ِت: د َر /دريون: ڪوٽ: ِڇتيــون فصــل ســڪائڻ ۽ گاھ رکــڻ الِء اســتعمال گھــرن جــا دروازا گليــن ۾ ُکلنــدا هئــا ۽ ٿينديــون هيــون .اونهــاري جــي ســخت گرميــن ۾ شــهر جــون مکيــه عمارتــون دريــون وري اڱڻــن ۾ کلنديــون هيــون تــه ماڻهــو ڇتيــن تــي ســمهندا هئــا ،ڇــاڪاڻ تــه اهــي هــڪ وڏي ڪــوٽ ۾ اڏيــل جيئــن گھــر جــي پنــاھ ٿــي ســگھي. رات جــو ٿڌيــون هونديــون هيــون. هونديــون هيــون.
ڪاڪوس خانه: گھــرن جــا الــڳ ڪاڪــوس ۽ وهنجــڻ خانــه هونــدا هئــا جــن جــو نيــڪال مکيــه نيــڪال نالــيَء ســان ڳنڍيــل هونــدو هــو.
کوھ: هــر گھــر کــي پنهنجــو کــوھ هونــدو هــو جنهــن مــان گھــرج آهــر ٿــڌو پاڻــي ڪڍيــو وينــدو هــو.
ڇڄهري/بالڪني: ٻــه مــاڙ گھــرن ۾ ڪاٺ جــون ڇڄهريــون هونديــون هيــون جيڪــي ورانــڊي يــا اڱــڻ ۾ کلنديــون هيــون.
د َر ۽ دريون: گٽــر ناليــون پڪيــون ۽ گھٽيــن ۾ هونديــون هيــون. انهــن جــي صفائــيَء الِء ميــن هــول پــڻ هونــدا هئــا.
نئون سج
17
انٽرويو
محفــوظ علــي خــان بلوچســتان جــي اڳوڻــي چيــف ســيڪريٽري ۽ ناڻــي واري وزات ـج“ کــي ڏنــل خــاص انٽرويو ـون سـ جــي ســيڪريٽري جــو ”نئـ
ســنڌ جــي نوجوانــن کــي اُتســاھ ڏينــدڙ هــڪ خاص انٽرويو انٽرويو :اسد لطيف پليجو اســد لطيــف پليجــو :توهــان ڪٿــي ڄــاوا ۽ پنهنجــي زندگــيَء جــون شــروعاتي يادگيريــون ُٻڌائينــدا؟ محفــوظ خــان1954 :ع جــي بهــار جــي شــروعات هئــي جڏهــن آئــون هــڪ خانــدان ۾ پيــدا ٿيــس .منهنجــي امــڙ منهنجــي جنــم جــي ڇهــن مهينــن کان پــوِء هميشــه الِء اک پــوري ڇــڏي .ان جــو ســبب غربــت ۽ کاڌ خــوراڪ جــي گھٽتائــي هئــي .منهنجــو بابــا فــوج جــو رٽائــرڊ ســپاهي هــو .هــو ايتــرو پوڙهــو هــو جــو ٽــن ٻــارن ۽ هــڪ ڏاڏي جــي پيــٽ پالنــا نٿــي ڪــري ســگهيو. هــو نــه تعليــم يافتــه هــو نــه ئــي وري ڪنهــن ڌنــڌي ڌاڙيَء جــو ماهــر هــو. جنهــن ڪــري رڳــو مــزدوري ئــي هــن جــو مقــدر هــو .محنــت مــزدوري مــان هــن کــي گــذاري الئــق پئســا ملنــدا هئــا. ســخت ڪــم ڪــرڻ هــن جــي وس کان ٻاهــر هــو .جنهــن ڪــري ڪجهــه ماڻهــن هــن کــي صــاح ڏنــي تــه ســنڌ وڃــي اتــي ڪجهــه زميــن ســالياني مقاطعــي تــي وٺ .بابــا ســنڌ وڃــڻ جــو فيصلــو ڪيــو ۽ مــون کــي ۽ منهنجــي ڀيــڻ کــي پــاڻ ســان گــڏ کنيــو .بابــا منهنجــي وڏو ڀــاُء کــي ڏاڏي وٽ ڇڏيــو .هــو ڪهــڙي ڳــوٺ يــا شــهر ويــو جنهــن جــي اســان کــي خبــر ڪونهــي .اســانجي ســفر دؤران هــن جــو روح پــرواز ڪــري ويــو .ان وقــت آئــون بابــا جــي هنــج ۾ مٺــي ننــڊ ۾ هيــس. اســان جــي ســاٿي مســافرن ريــل کــي روڪيــو ۽ ريلــوي جــي ماڻهــن جــي
18
نئون سج
مــدد ســان بابــا جــي ڪفــن ۽ دفــن جــو بندوبســت ڪيــو .هنــن بابــا کــي هــڪ اڻ ڄــاڻ ريلــوي اسٽيشــن تــي دفــن ڪيــو. اڄ تائيــن اســان کــي اهــا خبــر پئجــي نــه ســگهي آهــي تــه بابــا کــي ڪهــڙي اسٽيشــن تــي دفــن ڪيــو ويــو ،ڪنهــن هــن کــي دفــن ڪيــو ۽ اســان کــي پنهنجــي ڏاڏي تائيــن واپــس ڪنهــن پهچايــو؟ توڻــي جــو ان ڳالهــه ڏاڍو ڏنگيــو آهــي پــر انهــن ســڀني ســوالن جــا جــواب اڄ تائيــن نــه ملــي ســگهيا ۽ اســرار ئــي رهجــي ويــا .پنهنجــي ڏاڏيَء جــي نگرانــي ۾ منهنجــي ننڍپــڻ جــا ڪافــي ڏکوئينــدڙ تجربــا آهــن .مــون پنهنجــي ڀــاُء جــي هــٿ ۽ نظــر هيــٺ پنهنجــي ڏهــن ســالن جــي ڪچــڙي عمــر ۾ مــزدوري شــروع ڪئــي .ڪــو عالئقــو شــايد ئــي بچيــل هجــي جتــي اســان مــزدوري يــا مــزدوري جــي ڳــوال نــه ڪئــي هجــي .پــر اهــا تــه جياپــي جــي جنــگ هئــي. منهنجــي ڏاڏي ،پوڙهــي جنگجــو ۽ ان شــينهڻ وانگــر هئــي جنهــن پنهنجــي ننــڍڙن ٻچــڙن جــي حفاظــت ڪئــي ۽ کاڌ خــوراڪ جــي ذميــواري کنئــي .ڪوئٽــا کــي تــن ڏينهــن ۾ انگريــز ســرڪار هــڪ فوجــي ڇانوڻــي طــور قائــم ڪيــو .جنهــن جــو مقصــد افغــان جنــگ کان پــوِء Forward policyتحــت زار جــي روس ۽ انڊيــا کــي بلوچســتان کان روڪــڻ هــو .ان وقــت ڪوئيٽــا ۾ ٽــي اهــم قبيــا هئــا.
جيڪــي اتــي جــا اصلــي رهاڪــو هئــا. اوڀــر ۾ ڪاســي اولهــه ۾ بازيــاس ۽ شــهواني .انهــن جــو اصلــي ڌنــڌو زراعــت هــو .ســياري تــوڙي اونهــاري ۾ تقريبــاً 5ملــي ميٽــر برســات پونــدي هئــي .ٿــوري برســات جــي ڪــري اتــي جــي ماڻهــن کــي جيئــڻ الِء وڏا جتــن ڪرڻــا پونــدا هئــا .پــر انهــن مــان ڪجهــه مڇــي مانــي وارا بــه هئــا .اتــي انگريــزن ســان گــڏ ڪجهــه ٻيــا ماڻهــو بــه آيــا جــن ۾ رازا ،مــزدور ،مــددگار ۽ ريلــوي جــا مــازم بــه هئــا .ڪجهــه پارســي واپــاري بــه هئــا جــن جــي شــهر ۾ ملڪيــت بــه هئــي .ڪوئيٽــا جــي فوجــي ڇانوڻــي ( )garrisonشــهر جــي خوبصورتــي ۾
محفوظ خان اسد پليجو سان گڏ
الِء ڪوئيٽــا ۾ ڪڏهــن بــه ســينٽر مقــرر نــه ٿيــو هــو .اهــا ئــي ٿــورن لفظــن ۾ منهنجــي ننڍپــڻ کان وٺــي منهنجــي نوڪــري تائيــن جــي ڪهاڻــي آهــي. اســد لطيــف پليجــو :توهــان ڪيتريــون ٻوليــون ڄاڻــو ٿــا ۽ ڪيتــرن ملڪــن جــو ســير ڪــري چــڪا آهيــو؟ محفــوظ خــان :بلوچســتان گهــڻ ٻوليــن وارو صوبــو آهــي ۽ هتــي گهڻــن مقامي ٻوليــن جــي ڪــري ماڻهــو هــڪ کان وڌيــڪ ٻوليــن ســکڻ کــي ترجيــح ڏيــن ٿــا .جــن ۾ بلوچــي ،پشــتو ،براهــوي ۽
هــڪ دوســت رهنــدو هــو .زيــارت يونيورســٽي دؤران وڃــڻ ٿيــو ،۽ ڪاليــج ۾ تقريــري مقابلــي ۾ حصــو وٺــڻ الِء مســتونگ ويــس .آئــون هــن وقــت انهــن چنــد ڪامــورن مــان آهيــان جيڪــي بلوچســتان جــي 32ئــي ضلعــن ۾ رهــي چــڪا آهــن .جيوڻــي کان شــيراني تائيــن ۽ ڪشــميرن ۽ اتريــن عالئقــن کان وينــدي خنجــراب پــاس تائيــن پاڪســتان جــي عالئقــن ۾ رهيــو آهيــان .مختلــف ٽرينگــز يــا ســرڪاري ڪــم ســانگي آئــون تقريبــاً 30ملڪــن جــو ســفر ڪــري چڪــو آهيــان .جــن ۾ ايشــيا ،يــورپ ۽ Middle easternملــڪ شــامل آهــن .جــن ۾ چائنــا ،Chinaجاپــان ،Japan، Indiaانگلينــڊ ،ســنگاپور، برونــاِء ،ســئٽزر لينــڊ ،ٿائيلينــڊ ،بيلجيم ۽ بوســنيا شــامل آهــن. اســد لطيــف پليجــو :توهــان ڪميشــن جــو ارادو ڪيئــن ڪيــو ۽ ڪهــڙي وڏي ۾ وڏي عهــدي تــي فائــز ٿيــا؟ محفــوظ خــان :جيئــن تــه مــون پهريــن ئــي ذڪــر ڪيــو آهــي تــه مــون PCSيــا
ســنڌي وڏيــون ٻوليــون آهــن .پــر هتــي هــزاره ،پنجابــي ۽ اردو ڳالهائينــدڙن جــو هــڪ وڏو تعــداد آهــي .منهنجــي ٻالڪپڻــي کان وٺــي ،منهنجــي زبــان پشــتو کان عــاوه مــون پنجابــي ســکي. ان کان عــاوه فارســي ،داري ،Darri هــزاري ،ايرانــي ،هندڪــو ،انگريــزي ۽ اردو بــه ســکي .آئــون هــي ســڀ ٻوليــون لکــي ،پڙهــي ۽ ڳالهائــي ســگهان ٿــو. مــون ٻارنهــن ڪالس ايرانــي فارســي جــا بــه پڙهيــا .آئــون Civil Services۾ اچــڻ کان پهريــن ڪڏهــن بــه ڪوئيٽــا، پشــين ،زيــارت ۽ مســتونگ کان ٻاهــر نــه نڪتــو هئــس .پشــين ۾ منهنجــو
CSSڪــرڻ جــي ڪا بــه منصوبــه بنــدي نــه ڪئــي هئــي .ٻنهــي امتحانــن الِء مــون کــي منهنجــن دوســتن صــاح ڏنــي .نــه ئــي ان نوڪــري بابــت مــون کــي ڄــان هئــي نــه ئــي وري مــون وٽ ان متعلــق ڪــي ڪتــاب هئــا .ڇــاڪاڻ جــو منهنجــي ڄــاڻ ُســڃاڻ وارو ڪــو بــه وڏو آفيســر نــه هــو .ايتــري قــدر جــو جڏهــن مــون CSSجــو امتحــان پــاس ڪيــو تــه اســان جــي خانــدان مــان ان مطلــق ڪنهــن کــي ڪا چــاڻ نــه هئــي تــه مــون ڪيتــرو ڪارنامــون ســرانجام ڏنــو آهــي ۽ نــه ئــي وري کيــن CSSجــي بابــت کيــن ڪا ڄــاڻ هئــي .مــون Section Officer
اسد پليجو محفوظ خان سان ڪچهري ڪري رهيو آهي
ڪافــي اضافــو ڪيــو .ســردي ۾ هــن شــهر جــي آبهــوا تمــام گهڻــي خشــڪ هئــي .ان ماحــول ۾ بنــا ڪنهــن مــدد جي زنــده رهــڻ بــه تمــام وڏو مســئلو هــو. منهنجي ڏاڏي اســان الِء پنهنجون تمام قربانيــون ۽ واندڪايــون وســاري اســان کــي تعليــم جــاري رکائــي .منهنجــي ڀــاُء مئٽــرڪ کان پــوِء ڪالرڪــي جــي نوڪــري ورتــي .پــر آئــون ماســٽرس تائيــن تعليــم حاصــل ڪــرڻ ۾ ڪامياب ٿيــس .ڪاليــج ۽ يونيورســٽيَء جــي تعليــم دؤران مــون بــه ان ڏينهــن ۾ صحافــت وارو ڪــم ڪيو .امتحان کان تڪــڙو پــوِء صحــت کاتــي ۾ گريــڊ 11 يارنهــن ۾ Research Investigaterمقــرر ٿيــس .صبــح جــي وقــت آئــون ســرڪاري نوڪــري ڪنــدو هيــس ۽ شــام ۽ رات ديــر تائيــن صحافــت الِء ســخت محنــت ڪنــدو هئــس .حيــرت جــي ڳالهــه آهــي تــه منهنجــي محنــت رنــگ الٿــو ۽ مــون Economics Department۾ ٽــاپ ڪيــو. ماســٽرس تائيــن مــون وٽ ڪتــاب خريــد ڪــرڻ جــا بــه پئســا نــه هونــدا هئــا. آئــون يــا تــه وقــف ٿيــل ڪتابــن يــا وري اڌارن ڪتابــن تــي گــذارو ڪنــدو هيــس. جڏهــن مــون کــي پهريــن پگهــار ملــي تــه مــون جيڪــو پهريــون ڪتــاب ورتــو اهــو Websters Dictionaryهئــي ،اهــو بــه ماســٽرس ڪــرڻ کان پــوِء .تڪــڙو ئــي نتيجــي اچــڻ کان پــوِء 1977ع ۾ مــون PCSپبلــڪ ســروس ڪميشــن جــو امتحــان پــاس ڪيــو ۽ سيڪشــن آفيســر مقــرر ٿيــس .اهــا پهريــن بينــچ هئــي ،جنهــن جــو ســينٽر ڪوئيٽــا ۾ هــو .ان کان پهريــن CSSجــي امتحــان
صبــح جــو ســرڪاري نوڪــري ڪنــدو هيــس ۽ شــام کان رات ديــر تائيــن صحافــت الِء ســخت محنــت ڪنــدو هيــس .منهنجــي محنتــن رنــگ التــو ۽ مــون Economics Department۾ ٽــاپ ڪيــو .ماســٽرس تائيــن مــون وٽ ڪتــاب خريــد ڪــرڻ جــا بــه پئســا نــه هونــدا هئــا .آئــون يــا تــه وقــف ٿيــل ڪتابــن يــا وري اڌارن ڪتابــن تــي گــذارو ڪنــدو هيــس.
نئون سج
19
طــور پنهنجــي ســرڪاري نوڪــري جــي شــروعات ڪئــي ۽ وڃــي چيــف ســيڪريٽري جهــڙي وڏي عهــدي تائيــن پهتــس ،پــوِء ڀلــي ٿــوري عرصــي الِء ئــي ڇــو نــه .مــون کــي وفاقــي حڪومــت، صوبائــي حڪومتــن ۽ خودمختيــار ادارن ۾ ڪــم ڪــرڻ جــو موقعــو مليــو. جــن ۾ ســول ۽ فوجــي ادارا شــامل آهــن. ناڻــي واري وزارت جــو گهڻــي عرصــي
پــر آئــون ڪجهــه ڪاغــذن ذريعــي ان حقيقــت کان آگاهــه ٿيــس تــه وفاقــي حڪومــت Well head priceطــور 12.5% بــدران 8%معاوضــي طــور ڏنــا ئــي نــه ويــا .جنهــن ۾ اوچ گئــس فيلــڊ بــه شــامل هئــي .جيــڪا بلوچســتان جــي Youngest گئــس فيلــڊ هئــي .منهنجــي ڪــٿ ڪــرڻ ســان اهــا خبــر پئــي تــه 30بليــن جــو فــرق نڪتــو .پــوِء مــون ان الِء جدوجهــد
“قومــي ســطح جــي جيــڪا ميڊيــا آهــي ان کــي عالقائــي ســطح جــي مســئلن جــي نــه ڄــاڻ آهــي ۽ نــه ئــي وري ان ســان واســطو اٿــس .ان کــي ڪــو بــه خيــال نــه آهــي تــه اهــي هيٺيــن ســطح جــي مســئلن جــي پرچــار ڪــن .اهــا تــه صــرف ان ڳالهــه جــي پرچــار ڪــن ٿــا جــن جــو عــام ماڻهــن ســان ڪــو بــه واســطو نــه آهــي”. تائيــن ســيڪريٽري رهــڻ جــو اعــزاز بــه مــون وٽ آهــي .جنهــن ٽــن NFC Awards کــي ترتيــب ڏنــو جنهــن ۾ ســتين NFC Awardبلوچســتان جــي قســمت کــي بداليــو .جنهــن مطابــق Divisibleمــان بلوچســتان جــي حصــي کــي 5مــان وڌائــي 9.09ســيڪڙو ڪيــو ويــو .اهــو ئــي NFC Awardهيــو .جنهــن ۾ وفاقــي حڪومــت اســان جــي گئــس جــي رهتــن جــي دعــويٰ کــي تســليم ڪيــو ۽ پــوري پاڪســتان جــي گئــس فيلــڊز جــي قيمتــن کــي برابــر ڪيــو .نتيجــي ۾ بلوچســتان کــي 14.0بليــن رهتــن تحــت مليــا .ان کان عــاوه هتــي جــي Suiwell جــي قيمــت کــي وڌايــو ويــو ۽ 03.0بلين ســالياني طــور وڌائــي بلوچســتان جــي حصــي ۾ شــامل ڪيــو ويــو. اســد لطيــف پليجــو :بلوچســتان ۽ ســنڌ جــي وفــاق ڏانهــن رهتــن بابــت ڪهــڙو ڪــردار ادا ڪيــو ۽ ان ۾ ڪهــڙي مــدد ڪئــي؟ محفــوظ خــان :جيئــن تــه مــون پهريــن ذڪــر ڪيــو تــه وفاقــي حڪومــت ســمورين قيمتــن کــي Fixڪــرڻ واري نظــام کــي مبهــم رکيــو ۽ بلوچســتان ســميت ســمورن صوبــن کــي ان جــي رڪارڊ تائيــن پهــچ کان پــري رکيــو.
20
نئون سج
شــروع ڪئــي .منهنجــي جدوجهــد تــي ڏيــڊ ســال کانپــوِء مڃيــو ويــو .پــر ان وقــت جــي وزيراعظــم شــوڪت عزيــر ان ڳالهــه کــي اســتعمال ڪنــدي چيــو تــه اهــا وفاقــي حڪومــت جــي ڏنــل هــڪ مــدد Grantآهــي .هــڪ ٻــي جڳهــه تــي، منهنجــي اچــڻ کان ڪافــي پهريــن وزيــر خزانــه بلوچســتان حڪومــت جــي اجــازت بنــا هــڪ ســال جــي ســئي جــي Royalityرقــم الِء ،هــڪ ٽرانسميشــن ڪمپنــي کــي قرضــو ڏنــو .اســان جــي بــه قســمت اهــا هئــي تــه اســان جــي آفيســرن بــه ان ڳالهــه جــو نوٽيــس نــه ورتــو. جڏهــن مــون کــي ان بابــت خبــر پئــي تــه مــون گئــس مــان حاصــل ٿينــدڙ آمدنــي الِء پيٽروليــم ۽ قدرتــي وســيلن جــي وزيــر ســان ان بابــت مصالحــت ڪئــي تڏهــن مــون کــي معلــوم ٿيــو تــه اســان جــو پئســو ڪنهــن ٻــي ڪمپنــي کــي 17 ســيڪڙو شــرح ويــاج جــي حســاب ســان قرضــو ڏنــو ويــو آهــي .ان ڪمپنــي اهــا رقــم واپــس تــه ڪئــي پــر اهــو پئســو
واپــس بلوچســتان ڏانهــن منتقــل نــه ٿيــو .ان تحقيــق مــان ان ڳالهــه جــو بــه انڪشــاف ٿيــو تــه ســاڳيو نقصــان ســنڌ کــي بــه ڏنــو ويــو ۽ ســنڌ کــي 5ارب کان محــروم رکيــو ويــو .مــون ان وقــت جــي ناڻــي واري وزارت جــي ســيڪريٽري کــي ان ڳالهــه جــي نشــاندهي ڪرائــي ۽ رقــم جــي وصولــي الِء درخواســت ڪئــي .ان وصولــي جــو ڇــا ٿيــو ان بابــت مــون کــي ڪا بــه ڄــاڻ نــه آهــي. نيــب ڪافــي عرصــي کان چــوري ڪيل رقمــون واپــس ڪرائــي رهــي آهــي پــر اهــي رقمــون ڪڏهــن بــه الڳاپيــل حڪومتــن کــي واپــس نــه ڪيــون ويون. مــون ان معاملــي کــي بلوچســتان جــي گورنــر ذريعــي اڀاريــو ۽ آخــرڪار نيــب جــي قانــون ۾ تبديلــي ۾ ڪاميــاب ٿيــس ،جنهــن مطابــق چــوري جــي واپــس ڪرايــل رقــم الڳاپيــل حڪومتــن کــي واپــس ڪيــون وينديــون .هــي قــدم چئــن ئــي صوبــن الِء فائديمنــد ثابــت ٿيــون پــر خــود مختيــار ادارن کــي بــه هــن مــان فائــدو مليــو .تاريخــي طــور تــي حڪومــت پاڪســتان ان رقــم مــان 5ســيڪڙو ٽيڪــس ســروس چارجــز جــي طــور تــي ڪٽوتــي ڪــري رهــي هئــي تــه ان تــي FBR۽ ٻيــن agenciesجو رقــم جــي وصولــي تــي خرچــو ٿئــي ٿــو. جڏهــن مــون ان ڳالهــه کــي بجيــٽ جــي حقيقــي انــگ اکــرن ســان ثابــت ڪيــو تــه وصولــيَء جــو خرچــو تمــام گهــٽ آهــي تــه منهنجــي دليلــن کــي مڃيــو ويــو ۽ وصولــي جــو خرچــو 5ســيڪڙو مــان گهٽائــي 1ســيڪڙو ڪيــو ويــو. جنهــن ســان ســڀني صوبــن کــي اربيــن روپيــن جــو فائــدو ٿيــو. اســد لطيــف پليجــو :اســان کــي خبــر آهــي تــه اوهــان ڪميشــن جــو امتحــان پــاس ڪرڻ کان پهريــن هــڪ صحافــي هئــا .اوهان ســنڌ
“اســان کــي ترقــي ۽ افــرادي قــوت کــي بهتــر بنائــڻ تــي ڌيــان ڏيــڻ جــي ضــرورت آهــي .روايتــي تعليمــي نظــام تبديــل ٿينــدڙ گهرجــن جــو پورائــو نٿــو ڪــري ســگهجي”.
محفوظ خان گونر بلوچستان سان گڏ گونر هائوس ۾ جــي ڪجهــه ۽ بلوچســتنا جــي مختلــف عالئقــن ۾ ڪــم ڪنــدڙ نوجــوان صحافيــن کــي ڪهــڙو پيغــام ڏينــدا؟ محفــوظ خــان :مــون ڪاليــج ۽ يونيورســٽي دؤران صحافــت جــو پيشــو ان ڪــري اختيــار ڪيــو جو آئون تعليــم جــي خرچــي جــو بندوبســت نــه پــي ڪــري ســگهيس1973 .ع کان وٺــي سيڪشــن آفيســر ٿيــڻ تائيــن صحافــي طــور پنهنجــون خدمتــون ســرانجام ڏنيــون .صحافــت جــو پيشــو هــڪ محنــت طلــب ۽ ڏکيــو پيشــو آهــي .مــون کــي ٻــن قســمن جــا صحافــي مليــا .هــڪ ُاهــي جيڪــي ســخت جدوجهد ســان ســچ جــا ڳوالئــو هونــدا آهــن ۽ عــام ماڻهــن جــي فائــدي وارن مســئلن کــي نــروار ڪنــدا آهــن ۽ ٻيــا ُاهــي جيڪــي پئســي الِء ڪــم ڪــن ٿــا ۽ پنهنجــن سرپرســتن جــي گهرجــن جــو پورائــو ڪنــدا آهــن. قومــي ســطح جــي جيــڪا ميڊيــا آهــي ان کــي عالقائــي ســطح جــي مســئلن جــي نــه ڄــاڻ آهــي ۽ نــه ئــي وري ان ســان واســطو آهــي .ان جــي ڪا بــه ضــرورت نــه آهــي تــه اهــي هيٺيــن ســطح جــي مســئلن جــي پرچــار ڪــن .اهــا تــه صــرف ان ڳالهــه جــي پرچــار ڪــن ٿــا جــن جــو عــام ماڻهــن ســان ڪــو بــه واســطو نــه آهــي .بدقســمتي ســان نئيــن صحافــت جيــڪا چاهــي Print mediaهجــي يــا
،Electronic mediaوڏن وڏن واپاريــن جــي چنبــي ۾ آهــي ،جــن کــي ماڻهــن جــي ڏک ۽ درد کان وڌيــڪ پنهنجــا مفــاد عزيــز آهــن .ڪــو بــه نوجــوان جيڪــو هــي پيشــو اختيــار ڪــري ٿــو. ان ڇوڪــري يــا ڇوڪــريَء کــي وڏيــن مشــڪالتن جــو منهــن ڏســڻو پــوي ٿــو. ڇــاڪاڻ جــو ســچ ڪنهــن کــي بــه نــه وڻنــدو آهــي .هــن پيشــي کــي هڪــڙي مقصــد طــور اختيــار ڪــرڻ کپــي ڇــاڪاڻ جــو هــن کــي ســڄي دنيــا ڏســي ٿــي .جيــڪا بــه ڳالهــه شــايع ٿئــي اهــا ســچ تــي ٻــڌل هجــي. اســد لطيــف پليجــو :توهــان جــي تمــام وڏي ۽ خوبصــورت Careerدؤران اهــا ڪهــڙي گهــڙي آهــي جنهــن تــي توهــان کــي فخــر آهــي؟ محفــوظ خــان :انهــن ماڻهــن جــي برعڪــس جيڪــي ماڻهــو شــهرت ۽ چمــڪ دمــق الِء مشــهور پيشــو چاهينــدا آهــن .منهنجــو خــواب هــو تــه آئــون پنهنجــي ڌرتــي ۽ ان جــي ماڻهــن جــي احســانن جــو قــرض الهيــان .جــن ماڻهــن ۽ جنهن ڌرتي مونکي عزت ۽ سڃاڻپ ڏنــي .مــون ٻــڙي کان بــه هيٺائيــن ســطح کان شــروعات ڪئــي پــر اهلل پــاڪ تمــام وڏو آهــي .جنهــن منهنجــي الِء رســتا ٺاهيــا ۽ آئــون بلنــد ســطح تــي پهتــس .مــون کــي هــر قــدم تــي تمــام
گهڻيــن مشــڪالتن جــو منهــن ڏســڻو پيــو .پــر قــدرت منهنجــو هــر هنــڌ ســاٿ ڏنــو .مــون اهــو ڪــم ڪــرڻ پــي چاهيــو جنهــن ۾ عــام ماڻهــن جــي ڀالئــي ۽ فائــدو هجــي .جنهــن ۾ ڏتڙيــل ماڻهــن جــو فائــدو هجــي .پنهنجــي پــاران گهــٽ ذريعــن ســان تعليمــي پروگــرام شــروع ڪيــا .اهلل پــاڪ منهنجــي رهبــري ڪئــي ۽ مــون ســول ســرونٽس Civil Servantsالِء ڪجهــه تعليمــي پروگــرام شــروع ڪيــا جيڪــي هميشــه الِء رهنــدا. حاالنڪــه انهــن ۾ منهنجــو ڪــو بــه فائــدو نــه هــو .جنهــن ۾ ســڀني کان بهتــر ڪــم اهــو هــو جنهــن مطابــق NFC ۾ قومــي آمدنــي جــو بلوچســتان الِء حصــو وڌائــڻ هــو .جنهــن الِء گئــس جــي رهتــن الِء هــو هميشــه انــڪاري هئــا. هــڪ ڏينهــن جڏهــن آئــون ڦاٽــل پراڻــن ڪپــڙن ۾ گورنــر هائــوس کان گــذري رهيــو هئــس ۽ ڪوشــش ڪئــي تــه انــدر لياڪــو پائــي گورنــر هائــوس جــي شــان ۽ شــوڪت ڏســان .گارڊ مــون کــي دڙڪا ڏنــا جنهــن مــون کــي ڪافــي تڪليــف پهچائــي .پــوِء اهــو ڏينهــن بــه آيــو جنهــن ڏينهــن مــون کــي گورنــر رياســتي ســطح جــي شــاهي دعــوت الِء مدعــو ڪيــو .جيــڪا گورنــر سيســتان Siestanجــي مــان ۾ هئــي .جنهــن دعــوت ۾ آئــون بلوچســتان جــي گورنــر جــي بلــڪل پاســي ۾ ويٺــل هيــس ۽ اهلل پــاڪ جــي ڪــرم نــوازي تــي پنهنجــا لــڙڪ روڪــي نــه پــي ســگهيس. اســد لطيــف پليجــو :رٽائرمينــٽ کان پــوِء هاڻــي توهــان ڇــا ڪــري رهيــا آهيــو؟ محفــوظ خــان :آئــون اپريــل 2014ع ۾ بطــور ڊائريڪٽــر جنــرل Director General National Institute of Managementرٽائــر ٿيــس .رٽائرمينــٽ جــي فــوري بعــد هــڪ ســال الِء Management Science Women Univeristy Quetta۾ بطــور ڊيــن مقرر ٿيس. مــون پنهنجــي ماســٽرس ڊگــري مڪمــل ڪــرڻ کان پــوِء مختلــف ادارن بشــمول يونيورســٽي ۾ وزيٽنــگ فيڪلٽــي طور پڙهائــڻ شــروع ڪيــو هــو .ان کان عــاوه مختلــف ادارن ۾ پڙهايــو جــن ۾: نئون سج
21
1. civil services academy, 2. Command and staff college, 3. NIMS, 4. National school of public policy, 5. Railway acfounts academy, 6. Judicial academy, 7. Rural academy and, 8. Provincial academy Peshawar. شــامل آهــن .ســو هــڪ ســال جــي ڪانٽريڪــٽ کان پــوِء آئــون پــوري پاڪســتان جــي تعليمــي ســرگرمين ۾ ٽريننــگ جــو ڪــم ڪــري رهيــو آهيــان. هن وقت مون وٽ نوجوانن سان ملڻ الِء وڏو وقت آهي .منهنجي ســڄي مالزمت جــي عرصــي دؤران مــون رضاڪارانــه طــور تــي ڇوڪــرن ۽ ڇوڪريــن کــي PCS ۽ CSSالِء تيــاري ڪرائــي. اســد لطيــف پليجــو :ڪوئيٽــا ۽ زيــارت
رکنــدا آهــن .پئســي کان بغيــر ماڻهــو ســماجي طــور تــي ڪٽجــي ٿــو وڃــي. ڇــاڪاڻ جــو هــو ايتــري ميــل جــول کــي منهــن بــه نٿــو ڏئــي ســگهي .منهنجــي فيملــي ڪڏهــن بــه مــون کان ڪا بــه گهــر نــه ڪئــي .جنهــن آئــون ســرڪاري نوڪــري ۾ آيــس تــه مــون وٽ پنهنجــو مســتقل پتــو Addressبــه نــه هــو ۽ اڄ تائيــن بــه مــون وٽ پنهنجــو ڪــو بــه ذاتــي گهــر يــا جائــداد نــه آهــي .پــر هڪــڙي شــيِء تــه يقينــي آهــي تــه اگــر توهــان پنهنجــو رســتو هــوش و حــواس ســان چونڊيــو تــه قــدرت توهــان جــي مــدد ڪــري ٿــي .فطــرت گهرجــن ۾ جذباتــي فيصــا بــه هونــدا آهــن پــر اهــي عارضــي
جــي ياتــرا دؤران اســان کــي خبــر پئــي تــه هتــي جــا آفيســر شــاهي بــي تحاشــا مهانگــي طــرز زندگــي گذاريــن ٿــا .جڏهــن ي عهــدن تــي ڪــم تــه اوهــان تمــام اعلــ ٰ ڪــرڻ باوجــود بــه توهــان تــي ڪڏهــن ڪنهــن آڱــر نــه کنئــي آهــي؟ توهــان ڌن دولــت کان بغيــر پنهنجــي ســڪون ۽ اطمينــان واري زندگــي ڪهــڙي طريقــي ســان گذاريــو ٿــا؟ محفــوظ خــان :آئــون خــوش قســمت آهيــان تــه مــون کــي هــڪ مثالــي جيــون ســاٿي ملــي .جنهــن منهنجــي ايمانداريَء ســان زندگــي گــذارڻ واري وچــن جــي نڀــاُء ۾ منهنجــو پــورو ســاٿ ڏنــو. شــادي کان پــوِء اگــر ٻــار ۽ زال ســاٿ نــه ڏيــن تــه ثابــت قــدم رهــڻ تمــام ڏکيــو هونــدو آهــي .ڇــاڪاڻ تــه ايمانــداريَء ســان زندگــي گــذارڻ ۾ تمــام گهڻيــون اقتصــادي ۽ ســماجي مشــڪالتون در پيــش اينديــون آهــن .جڏهــن ڪــو ماڻهــو ڪنهــن وڏي عهــدي تــي رســندو آهــي تــه ماڻهــن هــن مــان تمــام وڏيــون اميــدون
هونــدا آهــن .اهلل پــاڪ مــون تــي هميشــه مهربــان رهيــو آهــي .آئــون جهــڙي حــال ۾ بــه رهيــو آهيــان .ڪڏهــن بــه مــون کــي اهلل پــاڪ آزمائــش ۾ نــه وڌو آهــي ۽ هميشــه شــيون بهتــر رهيــون آهــن ۽ منهنجــي حــق ۾ رهيــون آهــن. اســد لطيــف پليجــو :مکيــه ميڊيــا ۾ بلوچســتان کــي اڪثــر ڪــري قدامــت پســند /پــراڻ پســند معاشــري طــور ڏيکاريــو وينــدو آهــي .جتــي عورتــن کــي پڙهــڻ ۽ ســکڻ الِء همٿايــو نــه وينــدو آهــي. جڏهــن تــه ڪوئيٽــا جــي ياتــرا دؤران ڪجهــه شــاگردياڻين ســان هــڪ ڪانفرنس ۾ مالقــات ٿــي جيڪــي نــه صــرف پراعتمــاد ۽ ڄاڻــو هيــون پــر ان ڳالهــه کان بــه چڱــي ريــت واقــف هيــون تــه بلوچســتان جــي ســنهري دؤر کــي ڪيئــن واپــس آڻجــي .ان بابــت ســندن مســتقبل جــي ڪــردار کان بــه واقــف هيــون .اوهــان وطــن جــي عورتــن الِء ڪهــڙو پيغــام ڏينــدا. محفــوظ خــان :ســماج /معاشــرو تيــزي ســان تبديــل ٿــي رهيــو آهــي پــر قبائلــي
“وفاقــي حڪومــت ســمورين قيمتــن کــي Fixڪــرڻ واري نظــام کــي مبهــم رکيــو ۽ بلوچســتان ســميت ســمورن صوبــن کــي ان جــي رڪارڊ تائيــن پهــچ کان پــري رکيــو .پــر آئــون ڪجهــه ڪاغــذن ذريعــي ان حقيقــت کان آگاهــه ٿيــس تــه وفاقــي حڪومــت Well head priceطــور 12.5%بــدران 8%معاوضــي طــور ڏنــا ئــي نــه ويــا”.
22
نئون سج
بنــاوت تمــام جلــدي تبديــل نٿــي ٿئــي. مــون کــي يونيورســٽي جــا شــروعاتي ڏينهــن يــاد آهــن تــه پــوري يونيورســٽي ۾ شــاگردياڻين جــو تعــداد 30هــو .گهڻــو ڪــري انهــن ڇوڪريــن جــو تعلــق انهــن گهراڻــن ســان هــو جيڪــي بلوچســتان ۾ اچــي آبــاد ٿيــا هئــا .ڇــاڪاڻ جــو بلــوچ ۽ پشــتو خانــدان ڇوڪريــن جــي تعليــم کــي پســند نــه ڪنــدا هئــا .پــر پــوِء جڏهــن بلوچســتان يونيورســٽي وڃــڻ ٿيــو تــه اهــو ڏســي حيــران ٿيــس جواتــي ڇوڪريــن جــو تعــداد تمــام گهڻــو هــو .هــن وقــت SBKعورتــن جــي خــاص يونيورســٽي آهــي جنهــن ۾ 4000شــاگردياڻيون آهــن جيڪــي بلوچســتان جــي مختلــف عالئقــن کان اچــي ڪــري تعليــم پرائيــن ٿيــون .هــن وقــت انهــن تــي ڪنهــن بــه قســم جــي پابنــدي نــه آهــي تــه هــو تعليــم ۽ صحــت جــي شــعبي ۾ ڪــم ڪــن .ايتــري قــدر جــو هاڻــي توهــان کــي هــر شــعبي ۾ عورتــون ڪــم ڪنــدي ملنديــون ۽ ڪارائتيــون ثابــت ٿيــون آهــن .مــون کــي اميــد آهــي تــه عورتــون اڳواڻــي جــو ڪــردار ادا ڪنديــون ۽ معاشــري ۾ تبديلــي جــو ڪارڻ بڻبيــون .اقتصــادي نظريــي کان عــاوه اهــو الزمــي آهــي تــه عورتــون تعليــم حاصــل ڪــن تــه جيئــن اينــدڙ نســلن الِء راهــه همــوار ٿئــي. اســد لطيــف پليجــو :بــاغ باغيچــن جــي ڳالهــه ڪنــدي اهــو معلــوم ٿيــو تــه اوهــان پنهنجــي واندڪائــيَء ۾ موســمي گل پوکينــدا آهيــو .فطــرت الِء توهــان کــي ڪنهــن اُتســاهيو؟ محفــوظ خــان :فطــرت مــون کــي هــر هنــڌ /هــر جڳهــه تــي ُاتســاهيو آهــي. فطــرت جــي ويجھــو رهــي ڪــري منهنجــون عقلــي صالحيتــون اجاگــر ٿيــون آهــن پــر بدقســمتيَء ســان مــون وٽ ڪڏهــن بــه ايتــري رقــم نــه رهــي آهــي جــو آئــون زميــن جــو ڪــو ننــڍو ٽڪــرو وٺــي پنهنجــي اهــا ُا َڃ اجهايــان پــر پــوِء بــه ٿــوري مقــدار ۾ بــه آئــون گل ٻوٽــا پوکينــدو آهيــان .گل ٻوٽــا پوکــڻ منهنجــي الِء هــڪ رومانــوي حيثيــت
رکــن ٿــا .جڏهــن آئــون ٻوٽــن ســان گــڏ هونــدو آهيــان تڏهــن منهنجــي روح کــي تســڪين ۽ تازگــي ملنــدي آهــي .پــوِء چاهــي اهــي ٻوٽــا موســمي هجــن يــا ســدا بهــار هجــن .اهــي ائيــن ئــي محبــت جــو احســاس ڏياريــن ٿــا جيئــن زنــده انســان. اگــر توهــان ٻوٽــن جــي ســار ســنڀار ڪريــو ٿــا تــه اهــي ائيــن صحتمنــد پرڪشــش هجــن ٿــا .پوکــڻ کان وٺــي گلــن تائيــن مونکــي ائيــن لڳنــدو آهــي تــه آئــون هــڪ ننــڍڙو ٻــار ســانڍي رهيــو آهيــان .هــن مــاده پرســت زندگــيَء ۾ اســان کــي پنهنجــي زندگــيَء الِء ڪجهــه گهڙيــون بچــاِء رکــڻ کپــن .جنهــن خوشــيَء کــي مــادي حيثيــت ۾ ماپــي نٿــو ســگهجي .ان جــو احســاس صــرف انهــن کــي ئــي ٿــي ســگهي ٿــو جيڪــي عملــي طــور اهــو ڪــم ڪنــدا هجــن. اســد لطيــف پليجــو :فاطمــه جنــاح جــي ڪتــاب My Brotherتــي 32ســالن تائيــن پابنــدي مڙهيــل رهــي ۽ اهــو ڪتــاب 1987ع ۾ فوجــي اقتــدار ۾ ڇپيــو پــر تنهــن هونــدي بــه جنــاح جــي زيــارت ۾ گهاريــل آخــري عرصــي جــو حصــو ان ڪتــاب مــان ڪڍيــو ويــو .اهــو تــه اســان جــي الِء هــڪ ننــڍڙو مثــال آهــي جنهــن ۾ اســان جــي شــهرين تــي اهــو ســکاريو ويــو آهــي تــه جنگــي تاريــخ ۾ اســان جنگيــن جــا ڏهــاڙا تــه ملهايــون ٿــا پــر خيــال ،ڪلپنائون ۽ ايمانــدار جدوجهــد کــي نٿــا ملهايــون .ان عمــل جــا اســان جــي قــوم جــي قســمت تــي ڪهــڙا نقصانــڪار اثــر پــون ٿــا؟ محفــوظ خــان :اســان شــعوري يــا الشــعوري طــور تــي تاريــخ جــي شــڪل بــگاڙي ڇــڏي آهــي .اســان صــرف بهــادري کــي ڪنهــن نــه ڪنهــن شــڪل ۾ نمايــان ڪــرڻ چاهينــدا آهيــون .اســان ڪڏهــن بــه اســان جــي هيــروز جي عقلي ڏاهــپ واريــن حاصالتــن ۽ ڪاميابيــن جــو ذڪــر نٿــا ڪيــون .تاريــخ فقــط مختلــف جنگيــن جــا قصــا ۽ ڪهاڻيــون آهــن ۽ اســان صــرف اهــي جنگيــون ڏيکارينــدا آهيــون جنهــن ۾ اســان جــا هيــروز ڪاميــاب ٿيــا آهــن .اســان جــي معاشــري جــي فقــط چنــد ڏاهــن ان اهــم
ميــدان ۾ ڪــم ڪيــو آهــي .جيســتائين اســان نوجوانــن کــي ان جــي آگاهــي نــه ڏينداســين تيســتائين انهــن جــي ذهنــن ۾ هميشــه غلــط خيــال رهنــدا .هــي تمــام ڏکيــو ۽ مشــڪالتن وارو ڪــم آهــي. اســد لطيــف پليجــو :بلوچســتان ياتــرا دؤران ۽ اســان جــي ســنڌ جــي تجربــي مــان اهــو چئــي ســگهجي ٿــو تــه ٻئــي صوبــا جاگيــرداري دؤر ۾ بدحالــيَء جــو شــڪار رهيــا آهــن .جڏهــن تــه ملــڪ جــا ٻيــا حصــا صنعتــي دؤر ۾ داخــل ٿيــا. ان ڏس ۾ نوجــوان نســل ڪيئــن پنهنجــن عالئقــن جــي مــدد ڪــن تــه جيئــن هــو صنعتــي ۽ عالمــي دنيــا ســان ڪلهــو ڪلهــي ۾ مالئــي ســگهن؟ محفــوظ خــان :الڙا ۽ رجحــان تبديــل ٿــي چــڪا آهــن .هاڻــي ســروس ســيڪٽر صنعــت کان وڌيــڪ ملــڪ جــي مجموعــي پيــداوار GDP۾ مــد ڪــري ٿــو .ســنڌ ۽ بلوچســتان جــي ماڻهــن الِء ســنگاپور جــو مثــال ســامهون آهــي.
“غريــب خانــدان جــا ٻــار هــڪ جنگــي جبلــت پيــدا ڪــن ۽ اهــو ســمجهن تــه انهــن جــو جياپو ســخت جدوجهــد ۽ عــزم جو محتــاج آهي”. ســنگاپور ۾ ســڀني قدرتي وســيلن جي کــوٽ هونــدي بــه اتــي انســاني وســيلن کــي ســڌاريو ويــو آهــي .اســان کي ترقي ۽ افــرادي قــوت کــي بهتــر بنائــڻ تــي ڌيــان ڏيــڻ جــي ضــرورت آهــي .روايتــي تعليمــي نظــام تبديــل ٿينــدڙ گهرجــن جــو پورائــو نٿــو ڪــري ســگهجي. CPECجــي منصوبــي کان پوِء اگر اســان افرادي قوت تي ســرمائي ڪاري ڪئي تــه اســان معاشــري کــي تبديــل ڪــري ســگهون ٿــا .بدقســمتي ســان اســان هــڪ قــوم طــور هــر معاملــي تــي ر ِد عمــل ظاهــر ڪنــدا آهيــون ۽ اســان پنهنجــي رســتي ۾ اينــدڙ موقعــن کــي حاصــل نــه ڪنــدا آهيــون .اســان کــي هاڻــي اڳتــي وک وڌائــڻ ۽ خــدا جــي ڏنــل موقعــي مــان فائــدو حاصــل ڪــرڻ جــي ضــرورت
آهــي .ڪتــب نــه آنــدل معدنــي دولــت مــان فائــدو وٺــڻ جــو دارومــدار مهارتــي افــرادي قــوت تــي آهــي .ڪرائــي جــا ماڻهــو ڪڏهــن بــه توهــان جــي فائــدي الِء ڪــم نــه ڪنــدا. اســد لطيــف پليجــو :اهــو ڏٺــو ويــو آهــي تــه بلوچســتان جــي معدنيــات ۽ ســنڌ جــي تيــل ،گئــس ،ڪوئلــيWind ، ـود ـي باوجـ ـڻ جـ ـرا ملـ ـا ذخيـ power۽ ٻيـ بــه اهــي ترقــي کان وانجهيــل آهــن .اتــي مقامــي ماڻهــن جــا جــا ڪهــڙا حــق آهــن ۽ اُهــي پنهنجــا حــق ڪيئــن حاصــل ڪــري ســگهن ٿــا؟ محفــوظ خــان :وفاقــي حڪومــت جــي بــي حســي ۽ جاگيــردار طبقــي جــي بــي ڌيانــي ســبب عــام ماڻهــن الِء ڪا بــه تبديلــي ناهــي اينــدي .اســين هــڪ اميــر صوبــي جــي هونــدي غريــب آهيــون. صــرف تعليــم ان جــو حــل آهــي .اســان اڃــان تائيــن غالمــي جــي زنجيــرن مــان آزادي حاصــل ناهــي ڪئــي .ذهنــي طــور تــي آقــا ۽ غالمــي وارو تعلــق اڃــان تائيــن قائــم آهــي .مــڊل ڪالس جــو ماڻهــو تبديلــي آڻــي ســگهي ٿــو ڇــو تــه اهــو تعليــم يافتــه ۽ باشــعور آهــي. حڪومــت جــو پنهنجــون ترجيحــون آهــن ،هــو جيئــن ۽ جيســتائين چاهيــن ملــڪ تــي حڪومــت ڪــن .جنهــن ڏينهــن اســان جــي نوجوانــن ان غالمــي جــو طــوق الهــي ڦٽــو ڪيــو ان ڏينهــن کان تبديلــي اينــدي. اســد لطيــف پليجــو :بلوچســتان ۽ ســنڌ جــو ڪوســٽل بيلــٽ Coastal Beltجنهن ۾ ٺٽــو ،ســجاول ۽ بديــن قومــي تعليمــي درجــه بنــدي Rankingمــان ڪافــي پٺتــي پيــل آهــن .توهــان هــڪ آفيســر جــي حيثيــت ســان جنهــن بلوچســتان جــي ســڀني 32ضلعــن ۾ ڪــم ڪيــو آهــي تــه ڪيترائــي ڀيــرا ســنڌ ۾ بــه آيــا آهيــو. آفيســر جــي حيثيــت ۾ توهــان ٻهــراڙي جي عالئقــن تعليــم جــي اڻهونــد واري خــال کــي ڀــرڻ الِء ڪهــڙو مشــورو ڏينــدا. محفــوظ خــان :بلوچســتان کــي 740 ڪلوميٽــر ســاحلي پٽــي آهــي جنهــن ۾ گــوادر ،جيونــي ۽ ڪنــڊ مليــر مشــهور نئون سج
23
“اســان شــعوري يــا الشــعوري طــور تــي تاريــخ جــي شــڪل بــگاڙي ڇــڏي آهــي .اســان صــرف بهــادري کــي ڪنهــن نــه ڪنهــن شــڪل ۾ نمايــان ڪــرڻ چاهينــدا آهيــون .اســان ڪڏهــن بــه اســان جــي هيــروز جــي عقلــي ڏاهــپ واريــن حاصالتــن ۽ ڪاميابيــن جــو ذڪــر نٿــا ڪيــون .اســان صــرف اهــي جنگيــون ڏيکارينــدا آهيــون جــن ۾ اســان جــا هيــروز ڪاميــاب ٿيــا آهــن”. آهــن .ســاحلي پٽــي جــا ماڻهــو غريــب تريــن ماڻهــو آهــن .وٽــن رڳــو مڇــي مــارڻ جــا روايتــي طريقــا آهــن .هــو ايتــرو ڪمائــن ٿــا جــو وٽــن بچائــي رکــڻ الِء ڪجهــه بــه نٿــو بچــي .هنــن وٽ ڪــي بــه ســهڪاري ادارا نــه آهــن جيڪــي ســندن ترقــيَء الِء ڪــم ڪــن .آغــا خــان ســپورٽ پروگــرام Agha Khan Support Programmeحڪومــت ۽ ڪجهــه NGOsکــي انهــن ٻهــراڙي وارن عالئقن ۾ Micro Financeجي ســهولتن تي ڪم ڪرڻ کپــي جيڪــي نــه صــرف انهــن جــي معاشــي يــا اقتصــادي حالــت کــي تبديــل ڪــن پــر اهــي انهــن عالئقــن کان شــهرن ڏانهــن لــڏ پــاڻ کــي بــه روڪينديــون .اســان جــي پاڙيســري ملــڪ ايــران ســاحلي عالئقــن ۾ جهينگــن جــي فارمينــگ Shrin Farmingقائــم ڪئــي آهــي .جنهــن غريــب ماڻهــن جــي زندگــي ۾ تمــام وڏي تبديلــي آنــدي آهــي. اســد لطيــف پليجــو :توهــان نوجــوان نســل جــي اخالقــي ۽ ذهيــن ســجاڳي ۽ جاڳرتــا الِء ڪهــڙا ڪتــاب پڙهــڻ جــو مشــورو ڏينــدا؟ محفــوظ خــان :ڪتــاب پڙهــڻ جــي حوالــي ســان منهنجــو نظريــو بلــڪل مختلــف آهــي .آئــون ڪــو خــاص ڪتــاب پڙهــڻ الِء ڪا بــه صــاح نــه ڏينــدس پــر اهــو مشــورو ضــرور ڏينــدس تــه شــاگرد ۽ نوجوانــن کــي هــڪ مهينــي ۾ گهــٽ ۾ گهــٽ پنهنجــي ٽيڪســٽ بــوڪ کانســواِء هــڪ ڪتــاب ضــرور پڙهــڻ کپــي. جيڪڏهــن هنــن کــي پڙهــڻ جــي عــادت پئجــي ويندي تــه آهســتي آهســتي هــو پــاڻ پنهنجــي دلچســپي وارن ڪتابــن ڏانهــن راغــب ٿينــدا .پــر ســڀ کان پهريــن اهــا ڳالهــه ضــروري آهــي تــه هــو ڪتــاب پڙهــڻ واري عــادت کــي اپنائيــن .ڪتــاب اهــڙا قابــل اعتبــار اســتاد ۽ دوســت آهــن جيڪــي کيــن هــر ســوال جــو جــواب ڏيــن ٿــا .جيڪــو ڪتابــن ۽ فطــرت ســان محبــت ڪــري ٿــو اهــو ڪنهــن کان بــه نفــرت نــه ڪنــدو. نوجوانــن الِء آتــم ڪٿائــون Autobiographiesپڙهــڻ تمــام ضــروري آهــن ڇــاڪاڻ جــو اهــي ڪهاڻيــون نوجوانــن کــي اتســاهه ڏيــن ٿيــون. اســد لطيــف پليجــو :اســان کــي خبــر آهــي تــه توهــان جــو تعلــق هــڪ غريــب گهراڻــي ســان آهــي پــر توهــان هــر ســطح تــي نمايــان ڪاميابــي حاصــل ڪئــي ۽ زندگــيَء ۾ جنهــن جــي جســتجو ڪئــي ،اهــو حاصــل ڪيــو .توهــان اســان جــي غريــب
24
نئون سج
طبقــي ۽ نوجوانــن کــي جيڪــي ســاڳي رڪاوٽــن ۽ مشــڪالتن کــي منهــن ڏيــن پيــا ڪهــڙو مشــورو ڏينــدا تــه هــو انهــن رڪاوٽــن ۽ مشــڪالتن کــي شڪســت ڏيــن .پنهنجــي زندگــي جــي تجربــي مــان ڪهــڙو ســبق وٺنــدا. محفــوظ خــان :غريــب خانــدان جــا ٻــار هــڪ جنگــي جبلت پيدا ڪــن ۽ اهــو ســمجهن تــه انهــن جــو جياپــو ســخت جدوجهــد ۽ عــزم جــو محتــاج آهــي .هنــن جــي چــوڌاري ماڻهــون ۽ ناڪاميــون حوصلــه شــڪني ڪــن ٿويــن .جنهــن ســان دٻــاُء ۾ اچــي پنهنجــي منــزل تــان ٿــڙي ٿــا وڃــن .انهــن کــي ســماج دشــمن قوتــون گهيــري ٿيــون وٺــن .ثابــت قدمــي ۽ مقصــد ســان ســچائي ،عــزم ۽ ســڀ کان وڌيــڪ اهلل پــاڪ ۾ يقيــن هنــن الِء راهــه همــوار ڪــري ٿــي .نــاڪاري قوتــون هميشــه حوصلــه شــڪني ڪــن ٿيــون پــر اگــر توهــان پنهنجــي مقصــد ســان ســچا ۽ ثابــت قــدم رهــو تــه ڪــو بــه ماڻهــو توهــان کان توهــان جــي حــق کان انــڪاري نــه هونــدو. اســد لطيــف پليجــو :اســان ســان ڳالهــه ٻولهــه ڪــرڻ الِء توهــان جــا وڏا َوڙ ســائين .اســان جــو مئگزيــن ”نئــون ســج“ ســنڌي ٻولــي جــو پهريــون مئگزيــن آهــي جيڪــو ســائنس ،ڪلچــر، ادب ۽ تاريــخ جــي اهــڙن موضوعــن بابــت ڄــاڻ فراهــم ڪــري ٿــو ،جيڪــي بدقســمتيَء ســان اســان جــي قومــي نصــاب مــان نظــر انــداز ٿيــل آهــن .توهــان ”نئــون ســج“ جــي پڙهنــدڙن کــي ڪهــڙو پيغــام ڏينــدا؟ محفــوظ خــان :آئــون توهــان جــو بــه تمــام گهڻــو شــڪر گــذار آهيــان جــن نوجوانــن ۾ ســجاڳي جهــڙي بهتريــن مشــن Missionکــي کنيــو آهــي .هــڪ ڳالهــه تــه بلــڪل يقينــي آهــي تــه جيــڪا بــه ڳالهــه ڪنهــن هــاڪاري ســوچ تــي مبنــي آهــي، ضــرور رنــگ الئينــدي .انســاني تاريــخ ۾ جيڪــي بــه وڏيــون وڏيــون تبديليــون آيــون آهــن .اهــي انفــرادي خيــال ۽ خــواب جــي ڪــري آيــون آهــن .ايمانــداري ســان آئــون توهــان جــي ســچائي ،وفــاداري ۽ سوســائٽي ســان والهانــه وابســتگي تــي اوهــان کان تمــام گهڻــو متاثــر ٿيــو آهيــان .آئــون توهــان جــي ڪاميابــي الِء دعاگــو آهيــان .مــون کــي اڃــان بــه وڌيــڪ خوشــي ٿينــدي تــه اگــر آئــون توهــان جــي ڪا بــه خدمــت ڪري ســگهان. اهلل پــاڪ اوهــان کــي پنهنجــي مقصــد ۾ ڪاميــاب ڪــري.
ڪتاب تان ڪوريل
ڪتــاب تــان ڪوريــل چونــڊ ڪتابــن تــان ورتــل چونــڊ ٽُڪــرا
بــرک ڏاهــي محترم رســول بخش پليجي جــي بــرک ڪتــاب “انــڌا اونــڌا ويــڄ” جا ڪجهـ صفحا چونڊ :اسد لطيف پليجو
ننــڍي هونــدي ٻڌنــدا هئاســون تــه ڌرتــيَء کــي هڪــڙو ڍڳــو ســڱن تــي جهليــو بيٺــو آهــي .جڏهــن هڪــڙو ســڱ ٿڪجيــس ٿــو ،تڏهــن ڌرتــيَء کــي اڇــل ڏئــي ،ٻئــي ســڱ تــي کڻنــدو آهــي .هــي زلــزال ۽ ٻــوڏون ،جــي اچــن ٿيــون ،ســي ڍڳــي جــي انهــيَء ڪنــڌ اڇــل جــي ڪــري .اهــا ڳالهــه ماڻهــو مڃيــن يــا نــه .پــر ڌرتــيَء تــي اهــڙا ماڻهــو هــر وقــت هــر دور ۾ موجــود آهــن، جــي ســمجهن ٿــا تــه جنهــن ڍڳــي جــا ســڱ دنيــا کــي کنيــو بيٺــا آهــن ،ســي اســين آهيــون .اهــي چونــدا آهــن تــه جــي اســين نــه هجــون تــه دنيــا ٻئــي ڏينهــن تباهــه ٿــي وڃــي .هنــن پنهنجــن اونــڌن ابتــن خيالــن، وهمــن ،وسوســن ،خــوش فهميــن ۽ تعصبن جــا بــت ٺاهــي .انهــن ســان وڏا شــاهي منــدر ســينگاري ڇڏيــا آهــن ،۽ ســڄي عمــر انهــن بتــن جــي پوڄــا ڪنــدا رهــن ٿــا .بلــڪل ســچيَء دل ســان ســمجهن ٿــا تــه جيڪــو بــه ماڻهــو ســندن انهــن خيالــي مندرن ۾ ســيس نٿــو نوائــي ۽ ٻــل نٿــو چاڙهــي ،ســو گمراهه آهــي ،ڪافــر آهــي ،ســوريَء تــي چاڙهــڻ جــي الئــق آهــي .هنــن پنهنجــن انهــن وهمــن ۽ وسوســن کــي ترتيــب ڏيئــي ،وڏا دفتــر
ڀــري ڇڏيــا آهــن .جيڪــو بــه ســندن انهــيَء واهيــات ۽ گمراهــه ڪنــدڙ واٽ تــان ٿــورو ٿــڙي ٿــو ،تنهــن تــي اهــي دفتــر کڻيــو چڙهيــو وڃــن تــه ”هــي ڏس ،لکيــو ڪيــن پيــو آهــي تــه فقــط اســان واري واٽ صحيــح آهــي!“ هنــن جــي خيــال ۾ جيڪــي هــن کان اڳ هــو ۽ هينئــر آهــي ســو پــاڪ آهــي ،مقــدس آهــي ۽ هــٿ الئــڻ کان پــري آهــي .ان ۾ تــر جيتــري بــه ڦيــر ڦــار نــه ڪريــو ،نــه تــه قيامــت اچــي وينــدي .بــس اڄ کان پــوِء ڪا بــه نئيــن ڳالهــه نــه ڪريــو .جيڪــي بــه ٿيڻــو هــو ســو ٿــي ويــو .هاڻــي جيڪــي آهــي ،تنهــن ۾ ڦيرو اچڻــو ڪونهــي. اٽــڪل 400ورهيــه ٿيــا تــه اٽلــيَء جــي هڪڙي شــهر ۾ هڪــڙو نوجوان رهندو هــو .هــن کــي نيــن نيــن شــين جــي کوجنــا جو ڏاڍو شــوق هونــدو هــو .هــن هڪــڙو اوزار ٺاهيــو ،جنهــن ســان هــو پــري پــري ڏســي ســگهندو هــو .هــو رات جــو اهــو اوزار اکيــن تــي رکــي ،چنــڊ ۽ تــارن کــي جاچينــدو هــو، ۽ انهــن بابــت عجيــب ۽ نيــون ڳالهيــون ســوچيندو هــو .ڏينهــن جــو جڏهــن ســندس ٽهــيَء جــا نوجــوان ڌنــڌا ڌاڙيــون ڪــري گــذر ســفر ڪنــدا هئــا ،کيــل تماشــا ڏســندا هئــا ۽ عشــق ۽ محبتــون ڪنــدا هئــا ،تڏهــن هــيَء زميــن تــي ڪاٺيــون کــوڙي ،انهــن جــا پاڇــا ويهــي ماپينــدو هــو .پــوِء پنــن تــي عجيــب آڏيــون ابتيــون شــڪليون ڪڍنــدو هــو ۽ پينســل وات ۾ وجهــي ،ڪالڪــن جــا ڪالڪ ڪنهــن ســوچ ۾ گــم ٿــي وينــدو هــو .ماڻهــو هــن جــي حالــت ڏســي ،عجــب ۽ افســوس کڻنــدا هئــا .هــڪ ڏينهــن هــن وٺــي خوشــيَء جــي رڙ ڪئــي .ماڻهــو ڇرڪــي ويــا ۽ پڇيائونــس تــه ڇــا ٿيــو؟ چيائيــن ته”مــون حســاب ڪــري ڏٺــو آهــي تــه هــيَء ڌرتــي گــول آهــي ،چؤڪنــڊي ناهــي!“ ماڻهــن چيــو تــه اســان ســمجهيو تــه تــو ڪــو خزانــو ڳولي لڌو آهــي! آخــر ڳالهــه وڃــي پادريــن جــي ڪنــن پيئــي ،تــن کيــس گهرايــو” .اســان ٻــڌو آهــي تــه تــون مذهــب کان ڦــري ويــو آهيــن ۽ چويــن ٿــو تــه ڌرتــي گــول آهــي؟“ چيائونــس ”ڪل ته ڪانــه ٿــڙي اٿيئــي؟“ ڌرتــي گــول هجــي هــا تــه پــاڪ انجيــل ۾ ڪونــه لکيــو پيــو هجــي هــا! ڏيــکار ڪٿــي لکيــل آهــي تــه ڌرتــي گول آهــي؟“ هــن چيــو تــه ”انجيــل ۾ برابــر لکيــل ڪونهــي ،باقــي مون ســڄي زندگي خاطريَء
جهــڙي جــاچ ڪئــي آهــي تجربــا ڪيــا اٿم ۽ بلــڪل ٺيــڪ ٺيــڪ حســاب لڳايــو اٿــم تــه ڌرتــي گــول آهــي “.چيائونــس تــه ” توکــي ڪيــر ٿــو پڇــي؟ ڀــا ٻــڌاِء تــه تــون ســچو يــا خــدا جــو ڪالم” ،انجيــل ســچو؟“ هــن چيــو تــه ”انجيــل ســچو ،پــر ڌرتــي گــول آهــي!“ بــس ،پــوِء تــه هــڪ زبردســت مذهبــي عدالــت قائــم ٿــي ويئــي ،جنهــن ۾ وڏا وڏا مقــدس پيشــوا ،فقــه جــا صاحــب، علــم جــا بحــر ،االهــي اســرارن جــا يگانــا ڄاڻــو ۽ دانائــي جــا اٿاهــه ســمنڊ اچــي گــڏ ٿيا. هــو پــاڻ ســان دينــي ۽ دنيائــي علمــن جــي ڪتابــن جــا اٺ ڀرائــي کڻــي آيــا .هنــن نيــڪ انســانن ڏينهــن جــا ڏينهــن ۽ راتيــن جــون راتيــون انهــن ڪتابــن جــو اکــر اکــر ڪــري جاچــي ڏٺــو ،پــر ڪنهــن بــه پــاڪ ڪتــاب ۾ لکيــل ڪونــه هــو تــه ڌرتــي گــول آهــي .هنــن پنهنجــا مقــدس ڪنــڌ لوڏيــا ،معاملــو صــاف هــو ،ڌرتــي هرگــز گــول ٿــي نٿــي ســگهي. ڪتابــن ۾ اهــڙي ڳالهــه ئــي ڪانهــي! هــن نوجــوان زبردســت ڪفــر جــو ڪــم ڪيــو آهــي! پــوِء کيــس حڪــم مليــو تــه ”هــي ڪپــڙا الهــي ،ڳــوڻ جــا ڪپــڙا پــاِء! پيــر ۽ مٿــو اگهــاڙو ڪــري 3مهينــا عبادتخانــي ۾ پنهنجــي گناهــه الِء پڇتــاِء ۽ توبهــه زاري ڪــر ۽ چونــدو رهــه تــه ڌرتــي گــول ناهــي، مــون ڪفــر بڪيــو آهي:پــوِء تنهنجــو ڏوهــه معــاف ڪرائــڻ الِء اعظــم کــي عــرض ڪيــو وينــدو!“ هــن بيواهــه شــخص ڳــوڻ جا ڪپــڙا پاتــا ۽ وڏيَء درگاهــه جــي دروازي تــي ڪــري ،چونــدو رهيــو تــه ”توبهــه ٿــو ڪريــان ،پــاڪ انجيــل ســچو ،آٌء ڪــوڙو، ڌرتــي گــول ڪانهــي “.آخــر 3مهينــا پــورا ٿيــا ،هــو واپــس موٽيــو .پڇيائونــس تــه نئون سج
25
” ڪيئــن هــاڻ ٺيــڪ ٿيــو آهيــن؟ وري متــان اهــڙو ڪــم ڪريــن!“ تڏهــن ڀــڻ ڀــڻ ڪــري چيائيــن تــه ”مــون توبهــه ڪئــي ،آٌء ڪــوڙو ۽ انجيــل ســچو ....پــر ڀانيــان ٿــو تــه ڌرتــي پــڪ گــول آهــي!“ آخــر هــن چريــاڻ مــان جنــد ڇٽــڻ جــو ٻيــو ڪــو رســتو نــه ڏســي ،مقدس پادريــن فتــوا ڏنــي تــه هــن کــي جيئــري باهــه ۾ ســاڙيو وڃــي .هــن کــي پــوِء جيئــري باهــه جــي آڙاهــه ۾ اڇليــو ويو ،۽ هو ان ۾ ســڙي شــهيد ٿيــو .ان ماڻهــو جــو نالــو گئارڊونــو برونــو هــو ،جنهــن کــي دنيــا اڄ انســانذات جــو عظيــم محســن ڪــري ليکــي ٿــي. اڄ اســڪول جــي شــاگردن کــي بــه خبــر آهــي تــه ڌرتــي گــول آهــي ،ســڄيَء دنيا جــو ڪاروبــار انهــيَء ڄــاڻ تــي هلــي ٿــو .اڄ برونــو جــا ڳولــي ڪڍيــل اصــول ســائنس الِء قانــون جــي حيثيــت رکــن ٿــا .پــر ان وقــت ڪتابــن ۾ جــو لکيــل ڪونــه هــو ،ســو ڀــا ان زمانــي جــا ماڻهــو ڪيئــن مڃيــن ته ائين ڪــو ٿــي ســگهي ٿــو! جنهــن ســال برونــو اٽلــيَء ۾ ڄائو هــو ،انهــيَء ســاڳئي ســال انگلينــڊ جــي هڪــڙي ننــڍڙي واپــاريَء کــي هــڪ پــٽ ڄائــو .هــن ٻــه چــار درجــا ڳوٺ جي اســڪول ۾ پڙهيــا ،پــر پــوِء کــري پيو .پــاڻ کان گهڻو وڏيَء هڪــڙيَء عــورت کــي کڻــي زال ڪيائيــن .ڪــم ڪار کان جــواب ،ســڄو ڏينهــن پيــو رلنــدو هــو .ڪڏهــن ڪڏهــن ڇــا ڪنــدو هوجوترجــي زمينــدار جــي ٻيلــن ۾ بنــا مــوڪل وڃــي شــڪار ڪنــدو هــو. هڪــڙي ڀيــري پڪڙجــي پيــو .ٻــڌي ٿاڻــي تــي وٺــي آيــس ،پــر پڻــس هــو ڳــوٺ جــي ڪائونســل جــو ميمبــر ،تنهــن ميــڙ منــٿ ڪــري پــٽ کــي ڇڏايــو .پــوِء گهــر وڃــي پڇائــي مــار ڪڍيائنــس .هوڏانهــن جوڻــس بــه اچــي ڪوڪــر ڪــري کنيــس تــه ”مئــا، بــي ڪمــا! ڪــو ڌنــڌو ڌاڙي تــه نٿــو ڪرين، پــر اٽلــو وڃيــو هچائــون ڪريــن! “ تنهــن تــي مــڙس رســي ،وڃــي لنــڊن کان نڪتــو.
26
نئون سج
ٻنــيَء ٽڪــرو ورتــو هئائيــن ،ٻيــو ٿيــو ڀلــو .اڪثــر ماڻهــو ســندس ناٽڪــن کــي بيــڪار ۽ واهيــات ســمجهندا هئــا ۽ چونــدا هئــا تــه ”جهــڙو پــاڻ جهنــگ جــو ڄــٽ هــو، تهــڙا ڄٽاڻــا ناٽــڪ لکيــا اٿــس ،ســندس ناٽڪــن جــو ڪوبــه چٽــو مقصــد ڪونــه آهــي ،ســڀ ڳالهيــون گــڏ وچــڙ ٿيــون پيــون آهــن ،پڇــاڙيَء تائيــن پتــو نٿــو پــوي تــه مطلــب ڪهــڙو اٿــس ،وغيــره وغيــره .ڪــن چيــو تــه فالڻــي ناٽــڪ جــي ڪاپــي ڪئــي اٿــس ،ادبــي چــور آهــي .مطلــب تــه ڪنهــن ڪــم جــو ڪونهــي .ڀــا ،ٻيلــن جــو چــور، ٻاهــراڙيَء جــو ڄــٽ ،لنــڊن جــي اعلــى اديبن ۽ زبردســت ڊرامــا نويســن جــي اڳيــان ڇــا بيهــي ســگهندو؟ انهــيَء ڳالهــه کــي گهڻــو وقــت ٿــي ويــو .زمانــو بدلجــي ويــو .زمانــي جــا معيــار بدلجــي ويــا .وقــت جــون ڇوليــون
اتــي نوڪــريَء الِء گهڻائــي مٿــا ڏنائيــن پــر ڀــا پڙهيــل هــو پــورو ســارو ،ســو ڪٿــان ٿــي نوڪــري مليــس .آخــر رلــي رلــي ٿڪــو ،ســو وڃــي هڪــڙي ناٽــڪ ڪمپنــيَء ۾ ڀرتي ٿيو. شــڪل جــو هــو پــورو ســارو ،ســو مڙئــي انــڌا منــڊا پــارٽ پيــو ڪنــدو هــو. هــي اهــو زمانــو هــو ،جڏهــن دنيــا تــي هــڪ نامــور شــاهي جــوڙي جــو ســڪو هلنــدو هــو .مغــرب ۾ هــاڪاري راڻــي ايلزبيــٿ جــو ڌاڪ هــو تــه مشــرق ۾ اڪبــر اعظــم جــو نالــو روشــن هــو! اســپين ۾ مســلمانن جــو ڪــوس پئــي ٿيــو ۽ ســنڌ ۾ مــرزا باقــي چرئــي ڪلــور پئــي ڪيــا .يــورپ ســڄو پــوپ جــي خرمســتن ســبب تفرقــي ۾ هــو .هــي انگلينــڊ جــي ڦوهــه جوانيَء جــو دور هــو .انگلينــڊ ســمنڊن جــو والــي هــو .انگريــز مــاح ڊريــڪ ســڄيَء دنيــا کي چــوڌاري ڦري آيــو هــو .انگلينــڊ ۾ علــم ۽ هنــر جــا دريــاَء پئــي وهيــا .هــي ڳوٺاڻــو ڇوڪــرو ،لنــڊن جهــڙي عظيــم تريــن شــهر ۾ ويڳاڻــو ٿيــو پيــو هلنــدو هــو .ڪمائــي هيس پوري ســاري، ســو ڪنهــن ســان ڪونــه ملنــدو هــو .آخر هڪ دفعــي ڇــا ڪيائيــن ،جــو لــڪ ڇــپ ۾ ويهــي هڪــڙي کيــل جــي آکاڻــي لکيائيــن .جڏهــن ناٽــڪ جــي آکاڻــي ســنگتين کــي پڙهــي ٻڌايائيــن ،تڏهــن اهــي اچــي کل ۾ ڇٽڪيــا، چــي” ،ميــان ،ڏيــڏريَء کــي زڪام ٿيــو آهي! اهــي ڪــم ڪــن تــه ڀلــي لنــڊن جــا وڏا قابــل اديــب ۽ ڊرامــا نويــس ڪــن ،تــون اڍائــي اکــر مــس پڙهيــو آهيــن ۽ اڃــا ڪالهــه جهنــگ مــان نامــورن جــي نامــوس کــي گهلــي گمنامــيَء رلــي رلــي شــهر ۾ آيــو آهيــن ،ســو ٿــو اهــڙا جــي ســمنڊ ۾ اڇلــي آيــون ،تــه ڪــن کــي ڪــم ڪــري ســگهين!“ همــراھ اچــي ڦڪــو اتــان ڪــڍي آڻــي ڪنــاري تــي رکيائــون. ٿيــو ۽ کڻــي مــاٺ ڪيائيــن .پــر کانئس رهيو ماڻهــن پراڻــا ادبــي دفتــر پٽيــا ،انهــن کــي نــه ٿيــو ،ســو ٻيــو بــه کيــل لکيائيــن ،ٽيــون بــه پڙهايائــون ،توريائــون تڪيائــون ....اوچتــو لکيائيــن ،پــر ڪنهــن پڇيــس بــه ڪونــه .آخــر رڙ مچــي ويئــي تــه ”اهو ٻهــراڙيَء جو ڄٽ، هڪــڙو کيــل ڇپايائيــن ،ماڻهــن پڙهــي اڇلــي ٻيلــن جــو چــور ۽ گمنــام ائڪٽــر وڏو اديــب ڇڏيــو“ .ڀــا ائيــن بــه ڪــو کيــل لکبــو آهــي؟ هــو ،وڏو دانــا هــو .يگانــو ڊرامــه نويــس هــو، نــه ٻولــيَء ۾ چــس ،نــه ڳالهــه ۾ ســواد!” پــر انگلينــڊ جــو عظيــم تريــن شــاعر هــو! هــن هــيَء همــراھ نــه مڙيــو .ســڄا ســارا 25کيــل جهــڙو نــه ٿيــو نــه ٿينــدو“! 400ســال ٿــي ويــا آهــن .اڄ لکيائيــن .مــس مــس وڃــي ڪــي اســٽيج تــي پيــش ٿيــا .گهڻــا فيــل ٿيــا ،پــر ڪــي مڙيئــي ســموري مذهبــي دنيــا انهــيَء راِء ســان پســند پيــا. شــريڪ ٿــي ويئــي آهــي .کيــس دنيــا جــي ڪجهــه ڏينهــن کان پــوِء هــن مــٺ جيتــرن عظيــم تريــن شــاعرن ۽ اديبــن پنهنجــي ناٽــڪ ڪمپنــي کولــي ،جنهــن ۾ ۾ شــمار ڪيــو وڃــي ٿــو ۽ علم ۽ ادب جي ائڪٽنــگ بــه پيــو ڪنــدو هــو تــه ناٽــڪ بــه لکنــدو هــو .آخــر 52ورهيــن جــي عمــر ۾ ســلطنتن ۾ هــن جــو ســڪو رائــج آهــي .هن مــري ويــو .مــرڻ کان اڳ البــت هڪــڙو جــا عاشــق دنيــا جــي ڇهــن ئــي کنــڊن ۾ ويٺا
آهــن .دنيــا جــي ڪابــه ٻولــي ڪانهــي جنهــن ۾ هــن جــا شــاهڪار ترجمــو نــه ٿيــل هجــن ۽ هــا ،جــن ”قابلــن“” ،دانائــن“ ۽ ”عالمــن“ کيــس ”ڄــٽ“ ”جاهــل“ ۽ ”ادبــي چــور“ ٿــي ســڏيو ،تــن جــو نالــو نشــان بــه ڪونــه بچيــو آهــي .ڪنهــن کــي خبــر ڪانهــي تــه اهــي ”وڏا بــزرگ“ ڪهــڙي بــاغ جــي مــوري هئــا. ان ٻهــراڙيَء جــي ڄــٽ ،ٻيلــن جــي چــور ۽ ڪوجهــيَء شــڪل واري ائڪٽــر ۽ ناٽــڪ لکنــدڙ جــو نالــو شيڪســپيئر هــو! جــڳ جــي پــٺ وٺــڻ بــدران جــڳ کــي پنهنجــي پــٺ وٺائــڻ وارا ماڻهــو هــر ميــدان ۾ هــر زمانــي ۾ پيــدا ٿينــدا رهيــا آهــن .۽ ٿينــدا رهنــدا .هــو ماڻهــن جــي لتاڙيــل گســن تــي هلــڻ بــدران پنهنجــون نيــون راهــون ڳولــي ڪــڍن ٿــا .هــو پنهنجــي زمانــي جــي دســتورن ،قاعــدن ،عقيــدن، رســمن ۽ ريتيــن تــي اکيــون ٻوٽــي هلــڻ بــدران پنهنجــي اعلــى عقــل ،بلنــد همــت، بــي پناهــه حوصلــي ۽ زبردســت قــوت عمــل ســان وقــت جــون واڳــون پنهنجي قبضي ۾ آڻــن ٿــا ۽ زمانــي جــي تقديــر بداليــو ڇڏيــن. ”ســج“ ڏســڻ ۾ ڪهــڙو بــه اڻوڻنــدڙ ،تلــخ ۽ ڀيانــڪ هجــي ،پــر هــو ان ســان اکيــون اکيــن ۾ مالئــڻ کان ڪيــن ٿــا هٻڪــن، چاهــي دنيــا نــاراض ٿــي پــوي يــا زمانــي جــو بنايــل نظــام درهــم برهــم ٿــي وڃــي. هــو پنهنجــي مقصــد کان تــر جيتــرو بــه هٽڻ الِء تيــار نــه ٿينــدا .ســچ ســچ آهــي ،چاهــي ان جــي ڳچــيَء ۾ زمانــي جــي خــواريَء جــو طــوق پيــل هجــي يــا پيــرن ۾ ڏاڍ جــون ٻيڙيــون .هنــن جــون نظــرون ســچ جــي مٿــان هٿــراڌو لڳايــل ڪاراٺ ۽ بدنامــيَء جــي دامــن کــي پــار ڪــري ان جــي اصلــي حســن ۽ جمــال کــي تــاڙي وٺــن ٿيــون .هــو زمانــي جــي ڪاوڙ ۽ عتــاب جــي ٽانــڊن جــي آڙاهــن کــي لتاڙينــدا؛ ســچ جــي آســتانن تــي پهچن ٿــا .وهــم ،وڪــڙ ،ناحــق ۽ جهالــت جــون ڏائڻيــون جڏهــن دســتورن ،رواجــن ،قانونــن ۽ عقيــدن جــا ٻهڪنــدڙ ۽ زرق بــرق وڳا ڍڪــي ،ڳچيــن ۾ ماڻهــن جــي مڃتــا ۽ تابعــداريَء جــا چمڪنــدڙ هــار لوڏينديــون، نــاز نخــري ســان ٽلنــدي ٽلنــدي ،عقلــن کــي خــرچ ڪريــو ڇڏيــن ،تڏهــن هــي اچانڪ هٿ وڌائــي ســندن انهــيَء ٺڳــي جــي لبــاس کــي ســٽ ڏيئــي ڦــاڙي ليــڙون ليــڙون ڪــري، ســندن اصلــي ڪراهــت جهــڙي روپ کــي
اگهــاڙو ڪريــو ڇڏيــن .هــي انســان ذات جــو ضميــر آهــن ،روشــنيَء جــا اوچــا منــارا آهــن، جــي تاريــخ جــي اجهــاڳ ســمنڊ جــي هــر منزل تــي انســانيت جــي ٻيــڙي کــي وهم ۽ تعصب جــي خوفنــاڪ ُ ڪنــن ۽ ظلــم ۽ وحشــت جــي هيبتنــاڪ طوفانــن کان بچائيــن ٿــا. ٻئــي طــرف اهــي آهــن ،جــي هــر زمانــي ۾ ماڻهــن کــي چونــدا رهــن ٿــا تــه پنهنجــي دماغــن کــي ڪلــف چاڙهــي ڇڏيــو! زبانــن تــي مهــرون لڳائــي ڇڏيــو! ســوچڻ گناهــه آهــي ،ســمجهڻ ڪفــر آهــي :اکيــون بنــد ڪــري ،جيڪــي اوهــان کــي چئجــي ســو مڃــو ،تابعــداري ڪريــو! جيڪــو ائيــن نــه ڪنــدو ســو لعنتــي آهــي ،ڪافــر آهــي ،زنديق آهــي ،واجــب القتــل آهــي! هــو انســاني تخيــل جــي رنگبرنگــي ،مــن موهينــدڙ ۽ حســين پکيــن جــا نــازڪ پــرڙا کوهــي انهــن کــي لوهــي پڃــرن ۾ بنــد ڪــرڻ گهــرن ٿــا .نــوان تجربــا، نيــون تحقيقــون ،نيــون طــرزون ۽ نــوان خيــال هنــن جــي ديــن ۾ حــرام آهــن .زندگــيَء جــي ڪنهــن بــه ميــدان ۾ هــڪ وک بــه اڳتــي کڻــڻ هنــن وٽ ڪبيــرو گناهــه آهــي. هنــن جــو نســل بــه ايامــن کان دنيــا ۾ قائــم آهــي .هــو هــر ظلــم ۽ وحشــانيت جــا علمبــردار ۽ گمراهيــن ۽ اونداهيــن جــا پرچــاري آهــن ،هــي وحشــي ۽ بــزدل قبيلــو روز اول کان وٺــي ،ڪڏهــن رســم و رواج جــي قديــم غــارن مــان تــه ڪڏهــن مذهــب ۽ ديــن جــي اوچــن منــارن تــي ويهــي ،انســانن جــو شــڪار ڪنــدو رهيــو آهــي. هــي ماڻهــو هــرڪا بڇڙائــي ۽ بيهودائــي ،ڪنهــن نــه ڪنهــن نيــڪ ۽ چڱــيَء شــيَء جــي نالــي ۾ ڪــن ٿــا .هــي اهــي آهــن ،جــن اڍائــي هــزار ورهيــه اڳ ”يونانــي اخــاق“ جــي نالــي ۾ ســقراط کــي زهــر جــو وٽــو پياريــو ،جــن ٻــه هــزار ورهيــه اڳ ”قانــون ۽ انصــاف“ جــي نالــي ۾ مريــم جــي مســڪين ۽ ٻالــي ڀولــي پــٽ کــي ”باغــي“ ٺهرائــي ،ســوريَء تــي چاڙهيــو ،جــن صديــن الِء”ڪرشــن ڀڳــوان“ جــي نالــي ۾ هندســتان جــي ڪروڙهــا انســانن کــي ”شودر“ســڏي، ســندن ڪنــن شــيها پلٽايا،جــن 1400ورهيــه اڳ مڪــي ۾”ابــن ڏاڏن جــي ديــن“ جــي نالــي ۾ آمنــه جــي الل (صلعــم) کــي ”پــاڳل“ ۽ ”ڪافــر“ ٺهرائــي ســندس قتــل جــو حڪــم ڏنــو ،جــن ”اســامي خالفــت“ جــي نالــي ۾
حســين کــي ”با غــي“ جــو لقــب ڏ يئــي ڪربــا ۾ ڪٺــو ،جــن ”پــاڪ مريــم“ جــي نالــي ۾ يــورپ جــي لکهــا عيســائين جــو ڪــوس ڪيــو ۽ ”مقــدس ڪليســا“ جــي نالــي ۾ اســپين ۾ مســلمانن کــي حــرف غلــط وانگــر مٽائــي ڇڏيــو! هــا ،هــي اهــي ســاڳيا آهــن ،جــن عــراق ،شــام ۽ مصــر ۾ ”چئــن يــارن“ جــي نالــي ۾ لکهــا مســلمانن کــي ”شــيعو“ ٺهرائــي ،ســندن ســر قلــم ڪيــا ،۽ ســاڳئي وقــت ”علــي“ جــي نالــي ۾ اوتــرن ئــي مســلمانن کــي ”ســني“ ٺهرائــي ،جــن ٻچــي مارائــي ڇڏيــو! هــو ڪڏهــن ”جرمــن تهذيــب“ جــي نالــي ۾ بيگناهــه مــردن ،عورتــن ،ٻــارن ۽ ٻــڍن کــي مشــين ۾ پيــڙي ،منجهائــن خوشــبودار صابــڻ ٺهرائيــن ٿــا ،تــه ڪڏهــن ”فرينچ تهذيب“ جي نالي ۾ جميله بوپاشــا جهڙيــن معصــوم الجزائــري ڇوڪريــن کي اگهــاڙو ڪــري ســاڻن وحشــياڻه عقوبتــون ڪــن ٿــا! اڄ بــه انهــيَء قبيلــي جــا ماڻهــو ”مغربــي تهذيــب“ ۽ ”آمريڪــي آزادي“ جــي نالــي ۾ ڏکــڻ آفريــڪا ۽ ويٽنــام جــي مظلــوم انســانن جــو کليــو کاليــو شــڪار ڪــري رهيــا آهــن. هــي ماڻهــو ڪڏهــن ”مذهــب“ ۽ ”تهذيــب“ جــي پــردي ۾ لڪــي ڪارروايــون ڪــن ٿــا ،تــه ڪڏهــن ”ادب“ ۽ ”اخــاق“ جــي کڏڻــن جــي اڙ مــان پنهنجــي زهريــا ڀــاال هڻــن ٿــا. ســنڌ ۾ اڄڪلهــه جيڪــي ماڻهــو ”ادب“ ۽ ”اخــاق“ جــي نالــي ۾ ”ڪافــر“، ”باغــي“” ،ڪميونســٽ“” ،ملحــد“” ،دهريــو“ جــي فتوائــن جــا زهــري خنجــر کڻــي ملــڪ ۾ ڪاهــي پيــا آهــن ،ســي انهــي پراڻي پاپي قبيلــي جــي هڪــڙيَء بدنام شــاخ جــا ماڻهو آهــن .جــن کــي ادبــي داداگيــريَء ۽ قلمــي غنڊاگــردي ۽ ســرڪاري داللــيَء جــو اذن مليــل آهــي◊ نئون سج
27
گھرجون نيونمسئال اسانجا نئون دور،
موسمي تبدييل (:)Climate Change ۽ ماحـولـيـايت صـحـافـت کان اڻ ڄــاڻ اســانجي ميڊيــا ي ڌاريجو رينا سعيد خان /ڊاڪٽر علي مرتض ٰ اســانجي ڪيتــرن عالئقائــي ملڪــن جهــڙوڪ :انڊيا ،بنگالديش ،ســريلنڪا ۽ مالديــوس جــي ميڊيــا کــي نــه رڳو عالمي موســمي تبديلــيَء جــي ســٺي ڄــاڻ آهــي تــه اهــي ســندن ملڪــن تــي موســم جــي پونــدڙ تبديليــن جــي به بهتر ڄــاڻ رکندڙ آهــي .جڏهــن تــه پاڪســتان اڃــان تائيــن موســمي تبديلــيَء جــي مامــرن بابــت رپــورٽ ڪــرڻ ۾ گهڻــو پوئتي آهي .ڇو تــه اســان جــو گهڻــي ڀاڱــي ڌيــان تشــدد ۽ حڪمرانــيَء جهــڙن مســئلن ڏانهــن آهي، جيڪــي اســان جــو گهڻــو ڌيان ،وســيال ۽ وقــت گهرنــدڙ آهــي. پاڪســتان جــا صحافــي گهڻــي ڀاڱــي موســمي تبديلــيَء ،سائنســدانن پــاران ڪيــل مســتقبل جــي اڳڪٿيــن ۽ عالمــي ســطح تــي ٿينــدڙ مامــرن ۽ ان جــي ســائنس کان اڻ ڄــاڻ آهــن (ڪوپنهيگــن ڪانفرنــس ۾ پاڪســتان جــو رڳــو هڪــڙو صحافــي موجــود هــو). جڏهــن تــه ڪيتــرن کــي هــن ســال اقــوام متحــده جــي پئــرس ۾ موســمي تبديليَء بابــت ٿينــدڙ ڪانفرنــس يا ســي.او.پي21 ( )COP21جــي بــه ڄــاڻ ناهــي .ســي.او. پــي 21ڪانفرنــس ان لحــاظ کان بــه اهــم آهــي جــو دنيــا هــن وقــت عالمــي ســطح تــي طــي ڪيــل سراســري عالمــي گرمي پــد جــي وڌ ۾ وڌ 2درجــا ســينٽيگريڊ جــي حــد تــي متفــق آهــن .ان سلســلي ۾ (ڪوپنهيگــن ۾) اهــو ئــي گڏيــل فيصلو ڪيــو ويــو هــو تــه هــن ڌرتيَء جــي گولي کــي قدرتــي ٻــارڻ جــي اســتعمال ســبب پيــدا ٿينــدڙ عالمــي تپش کي o2س کان
28
نئون سج
وڌيــڪ وڌڻ کان روڪيــو وينــدو .اقــوام متحــده جــي پئــرس ۾ هــن ســال جــي آخــر ۾ ٿينــدڙ ڪانفرنــس جــو ان ڳالهــه جــو يقيــن ڪــرڻ آهــي تــه مقــرر ڪيــل حــد جــي ڀڃڪــڙي نٿــي ڪئــي وڃــي .ڇــو تــه، سائنســدانن جــو چــوڻ آهــي تــه جيڪڏهــن اســان 2درجــا ســينٽيگريڊ س جــي حــد اورانگهــي تــه اهــا ســڄي انســانذات الِء تبــاه ڪــن ثابــت ٿينــدي. خطرنــاڪ ڳالهــه هــيَء بــه آهــي تــه جيڪڏهــن گرمــي جــي وڌڻ جــا موجــوده سلســا جــاري رهيــا تــه گهڻــو ممڪــن آهــي تــه اســان هــن صــديَء جــي وچــڌارا گرمــي پــد ۾ 1درجــا ســينٽيگريڊ س جــو واڌارو ڪريــون .ناســا( )NASAجــي اســپيس اســٽڊيز جــي اڳوڻــي ڊائريڪٽــر جئمــس هئنســين ( )James Hansenجــو چــوڻ آهــي تــه جيڪڏهــن اســانجو گرهــه o2س وڌيــڪ گــرم ٿــي وڃــي ٿــو تــه ان ڳالهــه جــو تصــور ڪــري ســگهڻ ڏکيــو ناهــي تــه ماڻهــن کــي مجبــور لڏپــاڻ ڪــرڻ ســبب جهــڙا جڳهــڙا ٿينــدا ۽ ممڪــن آهــي تــه اقتصــادي ڍينگــو ڍيــري ٿيــڻ ســبب هــن گرهــه جــو چرخــو هلــي نــه ســگهي ۽ ســڄي انســاني تهذيــب جــو تاڃــي پيتــو خطــري ۾ پئجــي وڃــي .هــن دفعــي پئــرس ۾ ڪاربــان گئــس بابــت، جيــڪا ڌرتــيَء جــي فضــا ۾ گرمائــش پيدا ڪــري رهــي ان کــي ضابطــي ۾ رکــڻ الِء اهــم فيصــا ڪياوينــدا. هنيــرڪ بــول فائونڊيشــن جيڪو هڪ سياســي ادارو ۽ جرمــن گريــن پارٽــيَء ســان الڳاپيــل آهــي ،ان صحافيــن الِء
موســمي تبديليَء ۽ خاص طور ســي.او. پــي 21جــي موضــوع تــي اســام آبــاد ۾ ڪيتــرن ورڪشــاپن ڪرائــڻ جــو رٿيــو آهــي .جنهــن جــي نتيجــي ۾ صحافيــن ۾ گهڻــي ڄــاڻ پيــدا ٿيندي ۽ پاڪســتان جيڪــو اڳ ۾ موســمي تبديليــن، جهــڙوڪ :گرمــي جــي شــديد لهــرن، گليشــرين جــي ڳــرڻ ،ســامونڊي چاڙهــه، ڏڪار ۽ ٻــوڏن ســبب ڀوائنٽيــن ۾ آهــي اهــڙن موســمي مســئلن تــي بهتــر طــور تــي لکــي ســگهبو .ان سلســلي ۾ جيڪــو پهريون ورڪشــاپ ڪيــو ويو، اهــو ســي.او.پي 21جــي تعــارف بابــت هيــو .مئــران ميولــر ()Marion Muller پاڪســتان ۾ هينــرڪ بــول فائونڊيشــن جــي هيــڊ جــو چــوڻ آهــي تــه ويهــن ســالن گــذرڻ کانپــوِء بــه عالمي موســمي ٺاهــه بابــت عمــل نــه ڪــري ســگهڻ جــو ســبب سياســي عــزم جــو نــه هجــڻ آهــي .جڏهــن تــه ان سلســلي ۾ فرينــچ ايمبســي جــي ،ناٿالــي ڊيوپنــٽ (Nathalie )DuPontجــو چــوڻ آهــي تــه ســي.او.پي21 تــي موســمي ٺاهــه تــي عمــل ڪرائــڻ الِء زبردســت دٻــاُء آهــي .جنهــن الِء دنيــا جــي 195ملڪــن کــي راضپــو ڏيکارڻــو ۽ ان هيــٺ عــدل ۽ انصــاف ڪرڻــو آهــي. ان سلســلي ۾ ســندس چــوڻ آهــي تــه، هــن ســال ڊســمبر ۾ فرانــس ۾ ٿينــدڙ هن ڪانفرنس ۾ 40هزار فرد شــريڪ ٿينــدا ۽ فرانــس جــي حڪومــت الِء اهــو هــڪ وڏي ذميــواري جــو ڪــم آهــي. صحافيــن کــي خطــاب ڪنــدي هــن چيــو تــه ،ميڊيــا جــو ،موســمي تبديلــيَء جــي اپائــن کــي اجاگــر ڪــرڻ ۾ اهــم ڪــردار آهــي. آِء.يو.ســي.اين ( )IUCNجــي وائيــس پريزيڊنــٽ ملــڪ اميــن ،ســي.او.پي21 جــي اهميــت بابــت ٻڌايــو تــه “اهــو هــڪ پيچيــده چيلينــج آهــي ۽ ان جــو اپــاُء بــه پيچيــده آهــي .جيتوڻيڪ ان سلســلي ۾ ڳالهيــون 1994۾ شــروع ڪيــون ويــون هيــون ۽ هــي 21ســال آهــي جنهــن جــي پڄاڻــي پئــرس ۾ ٿينــدي ۽ اســان هــڪ ٺاهــه تــي پهچنداســين .ان سلســلي ۾
ســندس چــوڻ آهــي تــه ائڊاپٽيشــن فنــڊ ( ،)adaptation fundائڊاپٽيشــن ڪميٽــي ( )adaptation committee۽ ٻيلــن جــي الِء ريــڊ )+Reed( +يــا ريڊيوســنگ اميشــنس فــرام ڊيفاريسٽيشــن ۽ ڊيگريڊيشــن جهــڙا پهلــو بــه وجــود ۾ آيــا آهــن .دنيــا جــا اســرندڙ ملــڪ جــن ۾ پاڪســتان بــه شــامل آهــي .الس ۽ ڊئميــج (loss and )damageجهــڙي اپــاَء تــي بــه ڪــم ڪــري رهيــو آهــي جنهــن جــو مقصــد ان ڳالهــه تــي زور ڏيــڻ آهــي تــه موســمي تبديلــيَء جــي اثــر ســبب ٿينــدڙ نقصانــن جــو اجــورو ڏنــو وڃــي. هــن ســال اهــو بــه فيصلــو ڪيــو وينــدو تــه ،هــر ملــڪ ڪيتــري مقــدار ۾ گئســن جــو اخــراج گهٽائــي ســگهي ٿــو .ملــڪ تــي پنهنجــا هــدف پيــش ڪــن ٿــا اهــي اميــن جــي خيــال موجــب ،اســرندڙ ڪنهــن نــه ڪنهــن طــرح ســان ترتيبــي ملڪــن ۾ گئســن جــي اخــراج جــو هــڪ عالمــي ٺاهــه جــي صــورت وٺــن. تعلــق مالــي مــدد ســان الڳاپيــل آهــي ۽ جڏهــن تــه ڪيترائــي ماهــر اڳ ۾ چئــي ان سلســلي ۾ ســرمائيدار ملڪــن 100چــڪا آهــن تــه اهــي گرمــي پــد جــو o2س بليــن آمريڪــي ڊالــرن ڏيــڻ جــو جيڪــو هــدف ٽــارڻ ۾ ناڪافــي ثابــت ٿينــدا. واعــدو ڪيــو آهــي اهــو تمــام گهــٽ تــه پــوِء هــڪ ســوال هــي بــه پيــدا ٿئــي آهــي. ٿــو تــه توهــان ان موســمي مقدمــي جــو پئرس ۾ ٿيندڙ ڪانفرنس ۾ هر ملڪ مســئلو ڪيئــن اٿــاري ســگهندو؟ توهــان گئســن جــي اخــراج گهٽائــڻ جــا پنهنجــا اســريل ملڪــن کان گئســن جــي ٿينــدڙ پنهنجــا اپــاَء پيــش ڪنــدو جنهــن کــي اخــراج گهٽائــڻ الِء ڪيئــن پــڪا وعــدا ان ِڊڪس يا انٽينڊيڊ نئشــنلٽي ڊٽرمائينڊ ۽ وچــن وٺــي ســگهندو( .ائيــن جيئــن ڪميٽمينٽــس ()INDCsجــي نالــي ســان ڪيوٽــو پروٽوڪــول ۾ ڪيــو ويــو)؟ ســڏيو وڃــي ٿــو .اهــڙن ســڀني اپائــن جــو اهــي ســڀ اهــڙا ســوال آهــن جيڪــي تــت ڪــڍي اهــو دســتاويز جي صــورت ۾ پئرس ۾ اٿاريا ويندا .ان سلســلي ۾ اڳ هن ســال نومبر ۾ پئرس ۾ پيش ڪيو ۾ دنيــا جــي ٻــن وڌ ۾ وڌ غالظــت پيــدا وينــدو .جنهــن ســان دنيــا جــي ملڪــن کي ڪنــدڙ ملڪــن چيــن ۽ آمريــڪا وچ ۾ ان ڳالهــه تــي ڌيــان ڏيڻــو پونــدو تــه کيــن هــڪ ٺاهــه ٿــي چڪــو آهــي .جنهــن هيــٺ ڇــا ڪرڻــو آهــي .جڏهــن تــه ڪيتــرا ملــڪ ســال 2020تائيــن چيــن پنهنجــا ڪوئلــي پنهنجــون انڊڪــس پيــش ڪــري چــڪا تــي هلنــدڙ پالنــٽ آهســتي آهســتي آهــن .پاڪســتان ٻيــن ڪيتــرن اســرندڙ گهٽائــڻ شــروع ڪنــدو .جڏهــن تــه چيــن ملڪــن ســميت پنهنجيــون انڊڪــس هن ســرڪار اڳ ۾ ئــي ڪوئلــي جــا پالنــٽ ســال ســيپٽمبر ۾ پيــش ڪنــدو .جڏهــن گهٽائــڻ شــروع ڪيــا آهــن .ان سلســلي ۾ تــه اهــي انڊڪــس نــه رڳــو لچڪــدار پــر آمريــڪا ۽ انڊيــا جــو موســمي ســهڪار به رضاڪارانيــون بــه هونديــون تــه توهــان هــڪ اهــڙو ٻيــو ســٺو ســنوڻ آهــي جيڪو انهــن کــي ڪيئــن ترتيبيــو /تتيــو ۽ پئــرس مذاڪــري کان اڳ ۾ ئــي طــي قانونــي شــڪل ڏيــون ٿــا؟ ٿــي چڪــو آهــي. پئــرس ڪانفرنــس جــو اهوئــي تخيــل ملڪ امين جي خيال موجب ،پاڪستان آهــي تــه جيڪــي بــه ملــڪ انفــرادي طور کــي الزمــي طــور تــي ان ڳالهــه جــو يقيــن
ڪــرڻ گهرجــي تــه پئــرس جــي ڳالهيــن ســبب پاڪســتان جــي ترقــي جــي راهــه ۾ رڪاوٽ نــه ٿينــدي .جيتوڻيــڪ پاڪســتان جــو موســمي حساســيت تــه ســاڳئي وقــت گئســن جــي اخــراج ۾ بــه واڌارو ٿــي رهيــو آهــي. پاڪســتان کــي توانائــيَء جــو مســئلو آهــي .اســان کــي اهــڙي ڪوئلــي جــي ضــرورت ناهــي جيڪــو ٻاهــران گهرائڻــو پــوي پــر هــڪ اهــڙي مقامــي ڪوئلــي جــي جيڪــو مســتقبل ۾ اســتعمال ڪــري ســگهجي .جڏهــن تــه ســاڳي وقــت ان جــا ڪــي نعــم البــدل طريقــا بــه موجــود آهــن .جڏهــن تــه صــاف ســٿرن طريقــن جــي اســتعمالڻ الِء واڌارو الڳــت جــي ضــرورت آهــي. ان سلسلي ۾ رٽائرڊ سفارتڪار ،شاهد ڪمــال جيڪو ڪامســئٽ يونيورســٽي جــو ڪالئيميــٽ ريســرچ ۽ ڊولپمينــٽ ســينٽر جــو صالحــڪار بــه آهــي تنهــن جــو خيــال آهــي تــه جيتوڻيــڪ پاڪســتان ،گهــٽ ڪاربــان گئــس خــارج ڪنــدڙ ملــڪ آهــي پــر تنهــن هونــدي بــه ان جــي وڌيــڪ گهٽائــڻ الِء ڪجهــه نــه ڪجهــه ڪــرڻ گهرجــي. ڪاربــان جــي گهــٽ اخراجــڻ جــي رســتي تــي هلــڻ الِء اســان کــي عالمــي بــرادريَء جــي ســهڪار جــي ضــرورت ۽ ان الِء اســان کــي مالــي مــد ۾ صالحيتن وڌائــڻ جــي ضــرورت آهــي .ان سلســلي ۾ جيئــن تــه گريــن ڪالئيميــٽ فنــڊ ۾ هــڪ پاڪســتاني ماهــر موجــود آهــي ۽ اهــو اســان کــي آئينــدي جــي رٿابنــدي ۾ مــدد ڪــري ســگهي ٿــو. “هــڪ موســمي حســاس ملــڪ هجــڻ جــي ناتــي ســان اســان کــي اهــو ڏســڻو ۽ ســمجهڻو آهــي تــه ان الِء اســان کــي ڇــا ڪرڻــو آهــي .ان الِء اســان کــي هــڪ اهــڙو پروگــرام بــه شــروع ڪرڻــو آهــي تــه جيئــن اســڪولن ۽ ڪاليجــن تائيــن رســي ســگهون .اســان کــي نوجــوان نســل الِء هــڪ اهــڙي دنيــا تيــار ڪرڻــي آهــي جيــڪا کيــن ورثــي ۾ ملڻــي آهــي. ( “ڊان” جي ٿورن سان). نئون سج
29
سنڌ جا نوجوان
دليــپ دويش ()DILEEP DOSHI
مسلســل ُجســت ُجو يت يقــن رکنــدڙ نوجــوان نوجوان اسان جي سماج جو اهم محرڪ آهــن جيڪــي پنهنجــي نــج ادبــي خيالــن، ســوچن ،فڪــرن ۽ نــت نئيــن جذبــي ســان ســماجي ڍانچــي کــي ُســڌارڻ ۽ ســنوارڻ ۾ ڏينهــن رات لــڳل آهــن انهــي نوجوانــن مــان هــڪ ٿــر جــي عظيــم پيــار ۽ محبــت ســان سرشــار ڌرتــي تــي جنــم وٺنــدڙ دليــپ دوشــي بــه آهــي ،جيڪــو پنهنجــي علمــي ادبــي ســگھ کــي اســتعمال ڪنــدي پنهنجي وس آهــر ســنڌ ڌرتــي جــي نــون ُڦٽنــدڙ ڪليــن جــي انــدر ۾ روشــني جــي جــوت ڪــرت ۾ ُرڌل آهــي. جڳائــڻ جــي ِ ســندن جنم ســنتوش ڪمار ميگهواڙ جي گهــر ۾ بتاريــخ 1991_08_11ع تــي ڳــوٺ ُلوڻهيــار ضلعــي ٿرپارڪــر ۾ ٿيــو ،پرائمري تعليــم ســندس ڳــوٺ مــان حاصــل ڪئــي، مــڊل ۽ ســيڪنڊري تعليــم ٿــر جــي ســونهن شــهر مٺــي مــان ورتائيــن ،اڳتــي هلــي پنهنجــي محنت ۽ قابليت جــي ڪري مهراڻ يونيورســٽي ڄامشــورو ۾ اليڪٽريــڪل شــعبي ۾ داخــا ملــي جتــي چــار ســال لگــن ســان پڙهيو ،۽ انهي کان عالوه پوليٽيڪل ســائنس شــعبي ســنڌ يونيورســٽي ڄامشــور مــان ماســٽرس جــي ڊگــري حاصل ڪيائين ۽ هينئــر ســنڌ ال ڪاليــج حيدرآبــاد مــان ايل ايل بــي هلنــدڙ آهــي. شــروعاتي دور ۾ هــي آرٽ جــو عاشــق رهيــو جنهــن جــي جنــون هــن کــي ٿيٽــر ڪــرڻ تــي آمــاده ڪيــو هــن امــن ۽ هــم آهنگــي تــي ٺهنــدڙ ٿيٽــرن ۾ پنهنجــو ڪــردار نڀايــو ،ڪڏهــن اداڪار ٿــي ڪــري تــه ڪڏهــن راوي جــي ڪــردار ۾ پنهنجــو پــاڻ مڃايــو ،پــر هــن جــي انــدر جــي ُاڌمــن هــن کــي اهيــو پيغــام ڏنــو تنهنجــي منــزل قلــم جــي ابتــدا آهــي ۽ انتهــا بــه قلــم. تنهنڪــري دليــپ گذريــل اٺ ســالن کان مختلــف اخبــارن توڻــي مئگزينــن ۾
30
نئون سج
لکنــدو رهيــو آهــي .تمــام بهتريــن نوجــوان ليــکڪ جنهــن جــو قلم ســدائين ڏکــن ،دردن ۽ پيڙائــن تــي ُاٿيــو آهــي .انهــي کان عــاوه تاريــخ ،سياســت ۽ فلســفو اهــم موضــوع رهيــا آهــن. دليپ ليکڪ هجڻ ســان گڏوگڏ ُســٺو شــاعر بــه آهــي .شــاعري جــي دنيــا ۾ هــي نظــم جــي صنــف ۾ مهــارت رکــي ٿــو ۽ ڪافــي نظــم لکــي چڪــو آهــي .مسلســل لکــڻ جــي ڪــري هــن جــي انــدر ۾ هــڪ نئــون خيــال جنــم ورتــو تــه ڇــو نــه اهــڙي قســم جــو ڪا مئگزيــن آڻجــي جنهــن ۾ نوجوانــن ليکڪــن کــي موقعــو فراهــم ڪجــي ۽ انهــن جــي همــت افزائــي ڪجــي .ڇــا ڪاڻ تــه نــون اڀرنــدڙ قلمــڪارن کــي اخبــارن ۾ تمــام گهــٽ موقعــا ملنــدا آهــن ،انهــيَء ڪــري سلســليوار “ســفي ِر ســنڌ” مئگزيــن کــي عمــل ۾ آندائيــن .انهــي مئگزيــن جــا هــن وقــت تائيــن 10ڇاپــا مارڪيــٽ ۾ اچــي ُچــڪا آهــن .ســفي ِر ســنڌ ٻيــن عــام مئگزينــن کان ٿــورو مختلــف آهــي ڇــا ڪاڻ تــه هــن مئگزيــن ۾ هــڪ تــه نوجوانــن جــي لکڻيــن کــي جگــھ ڏنــي وينــدي آهــي ۽ ٻيــو تــه بجــاِء غيــر ضــروري ۽ اشــتهياري ڳالهيــون ڪرڻ کان نــج علمــي ۽ ادبــي مــواد کــي ترجيــح ڏنــي وينــدي آهــي .دنيــا جــي وڏن ليکڪــن جهــڙوڪ ڪارل مارڪــس ،لينــن ،ارســطو، ُســقراط ،چــي گويــرا ،دستوســڪي ،منٽــو، ڪرشــن چنــدر ،خشــونت ســنگھ ،اوشــو ۽ ٻيــن ناليــوارن قلمــڪارن جــون نايــاب لکڻيــن کــي ســنڌي ۾ ترجمــو ڪــري ڇاپيــو وينــدو آهــي. ڪجــھ نوجــوان ســماج ۽ پنهنجــي پــاڻ الِء اهــڙو ٻوٽــو پوکينــدا آهــن جيڪــو اڳتــي وڌي وڻ ٿينــدو آهــي ،جنهــن جــي شــعوري ُهٻــڪار ســڄي ماحــول کــي واســي ڇڏينــدي آهــي .دليــپ دوشــي انهــن مــان هــڪ آهــي
جنهــن جــي انــدر ۾ ڪجــھ ڪــرڻ جــي چاهــت آهي.پنهنجــي ڌرتــي کــي ڪجــھ ڏيــڻ جــي چاهــت آهــي .اهــڙي چاهــت ۾ هــن ”ســنڌ دوســت اســٽڊي ســرڪل“ جــو قيــام عمــل ۾ آنــدو .ســنڌ دوســت اســٽڊي ســرڪل اهــو منفــرد رضاڪارانــه پليــٽ فــارم آهــي جيڪــو نوجــوان نســل کــي آڻــي هــڪ هنــد ڪٺــو ڪــري ٿــو .هــر هفتي اســٽڊي ســرڪل ٿيــن ٿيــا جنهــن ۾ علــم سياســت ،ســماجيات ،تاريــخ ،فلســفو، ادب ،۽ ٻيــن موضوعــن تــي ليڪچــر ڏنــا وڃــن ٿــا .خيالــن جــي ڏي وٺ ،اجتماعــي طــور تــي گــڏ ٿــي ڪتــاب پڙهــڻ ۽ ان تــي تنقيــدي ۽ اصالحــي نظــر رکــڻ کان عالوه شــعوري بنيــادن تــي ڄــاڻ جــي واڌاري ۽ انــدر جــي ڊپ کــي ڪــڍڻ الِء بحــث مباحثــه بــه ٿيــن ٿــا .جنهــن ۾ نوجوانــن ۾ ُاڀرنــدڙ شــعور جــي نئيــن ســر پالنــا ٿئــي ٿــي .ســنڌ دوســت اســٽڊي ســرڪل صــرف حيدرآبــاد تائيــن محــدود نــه آهــي بلڪــه هــن جــون شــاخون مختلــف ضلعــن ۾ ڦهليــل آهــن. انهــي کان عــاوه لکــڻ پڙهــڻ جــي عمــل کــي باقائيــده عمــل ۾ الهــڻ الِء ”ســنڌ نيشــنل فــورم“ جــو قيــام ٿيــو جنهــن ۾ دليــپ دوشــي بنيــادي ميمبــر آهــن .هــي فــورم مختلــف ســماجي اِشــوز تــي جاگرتا مهــم هالئــڻ ،نوجــوان نســل کــي هــڪ پليــٽ تــي گــڏ ڪــرڻ ۽ انهــن کــي پنهنجــي فرضــن کان آگاھ ڪــرڻ کان عــاوه ســماج ۾ ٿينــدڙ ناانصافيــن تــي آواز ُاٿــارڻ ۾ اهــم ڪــردار ادا ڪــري رهيــو آهــي .ســنڌ نيشــنل فــورم جــي پليــٽ فــارم تــان هــر پنڌرهــن ڏينهــن تــي ”ادبــي ۽ فڪــري ويهــڪ“ بــه ڪوٺائــي وينــدي آهي .جنهن ۾ نوجوانــن جــو ِججهــو انگ شــرڪت ڪندو آهــي .اتــي ادب،سياســت ســماجي گذرنــدڙ حالتــن تــي خيالــن جــي ڏي وٺ ٿينــدي آهي.انهــي کان عــاوه نوجــوان اديــب يــا ادب ســان چــاھ رکنــدڙ ســرگرم شــخصيتن کــي گهرائــي انهــن کان ليڪچــر بــه ڏياريــا وڃــن ٿــا ائيــن ڪــرڻ ســان نوجوانــن ۾ نئــون جنــون ۽ جذبــو ُاڀريــو آهــي ۽ نوجوانــن جــو ادب ۽ ڪتابــي دنيــا ڏانهــن الڙو بــه ٿيــڻ لڳــو آهــي. هــي ســڀ ڪــم تڏهــن عمــل ۾ آيا جڏهن دليــپ پــاڻ انهــن کان آگاه هيــو .انهــي الِء هــن مختلــف ســماجي ادارن جــي ٽرئننــگ ۽ ســيمينارن ۾ نمايــان رهيــو انهــي
جــي بنيــاد تــي هــي ملــڪ جــي تقريبــن ســمورن وڏن شــهرن ۾ وڃــي پنهنجــون ســماجي ســرگرميون ســرانجام ڏنيــون. دليــپ دوشــي جيڪــو هينئــر پنهنجــي روزي روٽــي الِء هــڪ ســماجي تنظيــم ۾ نوڪــري ڪنــدو آهــي ،پنهنجــي مصــروف وقــت مــان ڪجــھ پــل ڪــڍي حيدرآبــاد ۾ ٿينــدڙ مختلــف پروگرامــن ۾ بــڪ
اهيو بس ياد رکجان تون...
اسان سورين جا شهزادا اسان جيجلن جا رکواال اسان جو عشق ڦاهي گھاٽ اسان جا خواب آزادي رکون ٿا روح ۾ ٽانڊا اسان ُمرڪن جا متواال هٿن ۾ هٿڪڙيون پائي سجائي َمڌ جا پياال سچي ُسقراطه کي ساري ُچمي هر دور جي چپ کي لتاڙي خون جا دريا ُاڏائي ڌوڙ صحرا جي ڀري طوفان ڀاڪر ۾ وٺون ٿا زهر جا تحفا ُلٽيل تاريخ جي لڱ تي سجائي ڪنڌ جواني جا رکون ٿا ڍير الشن جا ُپسيل هر شام جي ڳلھه تان اگھون ٿا رت جا ڳوڙها اسان َهر وات جي چپ تان چورائي درد جا نوحا لکون ٿا پيار جا نغما ستارن جي بدن جھڙو اسان جو جسم رتورت ڏنارن جي پگھر جھڙو اسان جو خون کٿوري
اســٽال لڳائينــدو آهــي جنهــن ۾ تمــام گهڻــي رعايــت ســان ڪتــاب کپائينــدو آهــي .انهــي مــان ٿينــدڙ ُاپــت مــان هــو ادبــي ســرگرميون ســرانجام ڏينــدو آهــي. گذريــل مهينــي ســنڌ جــي ڀلــوڙ شــاعر شــيخ ايــاز جــي يــاد ۾ اٺ ڏينهــن جــو ســنڌ جــي تاريــخ ۾ پهريــون ادبــي “ايــاز ميلــو” لڳايــو ويــو هــو جنهــن ۾ دليــپ دوشــي پنهنجــي نوجــوان دوســتن ســان گــڏ اٺ
ڏينهــن تائيــن پنهنجــون خدمتــون ســرانجام ڏنيــون. ســنڌ ۾ دليــپ دوشــي جهــڙا ســوين نوجــوان ويٺــا آهــن جيڪــي پنهنجــي صالحيتــن جــي بنيــادن تي اهــڙا انمول ڪارج ســرانجام ڏئــي رهيــا آهــن.
دليپ دويش
ڀريل بارود سان ڇتيون سبيل ڇيرن سان سينا رتورت رات جو پاڇو چريو ٿيل چنڊ جو چهرو ڪتين جي ُ َ ڪک ۾ گوليون َاسر جو ولهه واٽن تي صبح جو نور ڳاٽن تي اسان جو زوز ڏاٽن تي ٻريل ڪنهن ڳوٺ جي گھر ۾ ڏسون ٿا ظلم جا پيرا اندر ۾ باھ ڀڙڪي ٿي سڙي ٿو ساھ ُکوري جيئن لڇون ٿا الڙ جي دل ۾ اتر جي اوٽ ۾ ويهي لکون ٿا ٿر جون ڳالهيون ڪينجھر جي ڪپ ڏانهن ويندي ڪيون ٿا ياد ڪاڇي کي اسان هر ُرت جا روپا اسان هر ماُء جا دودا اسان هر ڀيڻ جو هوشو اسان جي وقت جا قصا چٽيل هر دور جي دل تي اسان جي آس جا ڏيئا ُڦٽن هر باک ويلي جو ٻرن هر ٻار جي ُمک تي ُچرن هر چنگ جي چپ تي
گالبن جي چمن جھڙي اسان جي ديس جي ڌرتي بهارن جي بدن جھڙي اسان جي سنڌ جي سرتي اسان هر روح جا راڻا اسان هر ُمرڪ جا ماڻا اسان جو عشق زنجيرون اسان جو موت منصوري وطن جي حق الِء وڙهندي اسان الِء الش منظوري اسان پنهنجن جنازن کي کڻڻ به خوب ڄاڻو ٿا زبانو جي وڃن وڍن جي ته نگاھن جي اشارن سان انقالب جا نعرا هڻڻ به خوب ڄاڻو ٿا اسان پنهنجن ارادن الِء مرڻ جي مھل تائين به وڙهڻ الِء تيار رهنداسين مگر تنهنجن ُارادن جو حشر ڏاڍو ُبرو ٿيندو اسان جي درد جون داهون زمانا توٻڌيون ناهن اهو بس ياد رکجان تون اهو بس ياد رکجان تون... نئون سج
31
طبقاتي تعليم
رسمـــي تـــعليم:
مسعود خالد ،سنڌيڪار :اعجاز جاکرو
حـــڪمران طـبـــقي جــي خـدمـــتگار
اڄ تائيــن ٽــن قســمن جــي رســمي تعليــم دنيــا جــي مختلــف ملڪــن ۾ رائــج رهيــون آهــن. رســمي تعليــم رياســت تــي قابــض حڪمــران طبقي پاران نافض ڪيــل تعليم نظام هوندو آهــي جيڪــو بادشــاهت ،جهموريــت ۽ سوشلســٽ نظامــن ۾ الــڳ نمونــي جــو ٿينــدو آهــي. رســمي تعليــم ڪنهــن ملــڪ ۾ رائج تعليمــي نظــام کــي چئجــي ٿــو ۽ ڪنهــن بــه ملــڪ جــو تعليمــي نظــام در اصــل ان ملــڪ جــي سياســي نظــام جــو هــڪ حصــو هونــدو آهــي .حڪمــران ئــي ملــڪ جــي تعليمــي نظــام جــي پالســي جوڙينــدا آهــن ۽ بجــٽ ۾ تعليــم الِء رقــم بــه ســي ئــي مخصوص ڪنــدا آهن. اســان جهــڙي مــا بعــد بيٺڪــي ملــڪ ۾ فــوج ،بيروڪريســي ،ڪالونيــل جاگيــردار ،فــوج ۽ بيوروڪريســي جــو پيــدا ڪيــل صنعتــڪار طبقــو ملــڪ جــو حڪمــران ٿينــدو آهــي .حڪمــران ئــي فيصلــو ڪنــدا آهــن تــه ڪهــڙي طبقــي کــي تعليــم ڏيڻــي آهــي ۽ ڪهــڙي طبقــي کــي تعليــم کان پــري ۾ مــدد ڪــري .جيڪــو طبقــو رياســت متعــارف ڪرايــو. رکڻــو آهــي .حڪمــران طبقــي جــي تــي قابــض هونــدو آهــي اهــو پنهنجــي .1تعليم بطور زيور: ٻــارن کــي ڪهــڙي قســم جــي تعليــم مقصــدن کــي تعليمــي نظــام وســيلي زرعي معشــيت جي دور ۾ سياســي مهيــا ڪرڻــي آهــي ۽ رعيــت کــي ماڻهــن تــي ٿاپينــدو آهــي .اهــڙن مقصــدن نظــام جاگيرداراڻــو هــو جنهــن کــي تعليمــي لحــاظ کان ڪهــڙي ســطح تــي کــي قومــي مقصــد جــو نالــو ڏنــو وينــدو اســان بادشــاهت جــي نالــي ســان رکڻــو آهــي .هتــي رعيــت جــو لفــظ ان آهــي .جڏهــن تــه قومــي مقصــد دراصــل ســڃاڻون ٿــا .بادشــاهن جــو مقصــد الِء اســتعمال ڪيــو ويــو آهــي تــه مــا حڪمرانــن جــا مقصــد هونــدا آهــن .اقتــدار جــي برقــراري هــو ۽ رعيــت بعــد بيٺڪــي رياســت ۾ رهــڻ وارن تعليمــي نظريــو بــه در حقيقــت حڪمران جــي زندگــي جــو مقصــد باشــاھ جــي ماڻهــن جــي حيثيــت شــهريَء جــي ناهــي طبقــي جــي هــڪ ننــڍڙي اقليــت جــو ئــي خدمــت ۽ اطاعــت جــو هــو .ان دور هونــدي جيــڪا جديــد رياســت ۾ تصــور نظريــو هونــدو آهــي ،جنهــن جــي ســهاري ۾ تعليــم ڪنهــن فــرد جــو انفــرادي تــي اهــو پنهنجــي حڪمرانــيَء کــي اضافــي ُڳــڻ هونــدي هئــي ۽ راســت ڪئــي وڃــي ٿــي. تعليــم جــو سڌوســنئون ڪاروبــاري پنهنجــي ذات ۾ ،تعليــم جــو ڪــو جٽــادار بڻائينــدو آهــي. مقصــد ناهــي هونــدو .مقصــد انهــن انساني تاريخ ۾ هيستائين تعليم جي زندگــيَء ســان ڪــو بــه واســطو نــه هــو. ماڻهــن جــو هونــدو آهــي جيڪــي تعليم ٽــن قســمن کــي آزمايــو ويــو آهــي جــن تنهنڪــري بادشــاهن ان تــي ڪوبــه الڳــو ڪنــدا آهــن ،يعنــي حڪمــران جــو تعلــق بنيــادي طور سياســي سرشــتن ڌيــان نــه ڏنــو. طبقــو .حڪمــران تعليمــي نظــام کــي ســان آهــي .ڇــاڪاڻ تــه سياســت معشــيت هــر دور ۾ انفــرادي طــور تــي اهــڙا اهــڙيَء ريــت ترتيــب ڏينــدا آهــن جيئــن کان هٽــي پنهنجــو َ ڌار وجــود نٿــي رکــي .مفڪــر ۽ دانشــور پيــدا ٿيــا آهــن جــن اهــو نظــام کيــن موجــوده سياســي ۽ ان ڪــري اســان چئــي ٿــا ســگهون تــه ٽــن پنهنجــي مــزاج ۽ الڙي پٽانــدڙ علــم اقتصــادي نظــام کــي قائــم ۽ دائــم رکڻ معاشــي نظامــن ٽــن تعليمــي نظامــن کــي جــي ڪنهــن نــه ڪنهــن شــعبي ۾
32
نئون سج
ٿــورو گهڻــو اضافــو ڪيــو ۽ مختلــف مقصــدي علمــن تــي تحقيقــي ڪــم ڪيــو .البــت اهــو رجحــان عــام هــو تــه علــم زندگــي جــي معمولــي مقصــدن کان باالتــر آهــي .ان وقــت اهــو تصــور ڪيــو وينــدو هــو تــه تعليــم کــي ڪنهــن خــاص مقصــد جــو پابنــد نــه هئــڻ گهرجــي .ڇــاڪاڻ تــه علــم جــو نصــب پيشــوا ڪنــدا هئــا .اهــو ئــي ســبب آهــي العيــن فقــط حقيقتــن جــي انڪشــاف جــو بادشــاهت ۽ پيشــوائيت جــي پــڳ جــو آهــي ۽ ابــدي حقيقتــن جــي ڳــوال مــٽ يــاري هئــي .بادشــاھ صــرف جبــر ۽ جــو آهــي .اســان ڏســون ٿــا تــه ماضــي تشــدد جــو ســهارو وٺــي ڪــري پنهنجــي ۾ گهڻــي انــداز ۾ فلســفي ،صوفــي، حڪومــت کــي قائــم نــه رکنــدو هــو بلــڪ مفڪــر ۽ دانشــور موجــود هئــا جــن بادشــاھ جــي اطاعــت مذهبــي فرضــن پنهنجــي ســموري زندگــي تفڪــر ۾ منجهــان هــڪ فــرض تصــور ڪيــو گهــاري ڇــڏي .ان تفڪــر جــو ميــدان وينــدو هــو. انســاني زندگــي کان هٽــي ڪــري ان ســموري تعليم نظام ۾ اســتاد جي محــض نظرياتــي ۽ تصوراتــي دنيــا مرڪــزي حيثيــت هونــدي هئــي .اهــو تائيــن محــدود هــو .ان وقــت علــم بــه ســمجهو وينــدو هــو تــه جيڪــي ڪجــھ هــڪ محــدود طبقــي جــي اجــاراداري اســتاد ســندس ذاتــي ڪوشــش ،ذهانــت، ۾ رهيــو ۽ رڳــو فڪــري مشــق طــور شــوق ،تجربــي ۽ مطالعــي ســان حاصــل جــاري رهيــو 18 .صــديَء تائيــن علــم جــو گهڻــي ڀاڱــي حصــو ادب ،شــاعري ،ڪنــدو هــو ســو شــاگردن ۾ منتقــل نــاول ۽ ڊرامــو هــو .پــر ان جــو اهــو ڪنــدو هــو .ســمورو علــم خابــرو هــو. مقصــد ناهــي تــه ڪــو فلســفو ،طــب ۽ مابعدالطبعياتــي علــم وانگــر خابــرو علــم بــه نســتو هونــدو آهــي .زرعــي دور ســائنس ناپيــد هئــا. زرعــي دور ۾ تعليــم کــي زيــور ۾ تعليــم کــي ســماجي خدمــت ســمجهيو ســمجيو وينــدو هــو ۽ ٻــارن کــي تعليــم ۽ کنيــو وينــدو هــو ،ان ڪــري ان قســم جــي زيــور ســان آراســته ڪيــو وينــدو جــي علــم کــي زيــور ســمجهو وينــدو هو. هــو .اهــا تعليــم ٻــارن جــي اخــاق اڄ بــه اســڪولن جــي ڀتــن تــي اهــڙا قــول ســڌارڻ ،کيــن خوداعتمــاد ڪــرڻ ،لکيــل هونــدا آهــن تــه علــم زيــور آهــي ڪــردار ۾ پختگــي جــي مشــق ڪرائــڻ ،جنهــن کــي ڪــو بــه چورائــي نٿو ســگهي. ادب ۽ احترام جي ســکيا ڏيڻ ،ڪشــاده .2تعليم رسمائيدارڻا ترقي ۽ تحفظ ال ِء: دل جــو عــادي ٺاهــڻ ۽ خودشناســي جــي تعليــم جــي بــاري ۾ هــڪ ٻيــو نظريــو عمــل ســان زندگــي گــذارڻ تــي مشــتمل يــورپ ۾ صنعتــي انقــاب دوران هئــي .اخــاق کــي مذهــب جــو ئــي الزم ظهــور پذيــر ٿيــو .صنعــت ،ســائنس ۽ و ملــزوم حصــو ســمجهيو وينــدو هــو ٽيڪناالجــي جــي علمــن جــي افاديــت ۽ ٻــارن کــي اخالقــي تربيــت الِء دينــي کــي فــروغ ڏنــو ۽ تعليــم کــي پيــداواري تعليــم ڏنــي وينــدي هئــي .هنــدو پــاٽ عمــل جــو حصــو بنائــي ڇڏيــو .ان دوران شــاالئن ۾ ۽ مســلمان مدرســن ۾ معشــيت ۽ تجــارت ســان الڳاپيــل علمــن اخالقــي تعليــم حاصــل ڪنــدا هئــا .هــر بــه بــي پنــاھ ترقــي ڪئــي .هاڻــي زراعــت مذهــب اخــاق جــي پنهنجــي تعليــم بــه موســمن جــي محتــاج نــه رهــي .زرعــي کــي هــر مابعدالطبعياتــي دعــويٰ طــور ٽيڪناالجــي ،ڪيميائــي ڀــاڻ ۽ پيــداوار ابــدي ۽ اڻ مــٽ ســمجهندو هــو .بادشــاھ وڌائــڻ الِء مصنوعــي ٻجــن ســان الڳاپيــل جــو خــدا جــو پاڇــو هئــڻ يــا ديوتائــن علمــن ســائنس جــو درجــو حاصــل ڪــري جــو اوالد هئــڻ جــي تصديــق مذهبــي ورتــو ۽ زرعــي صنعــت وجــود ۾ آئــي.
طــب هاڻــي ميڊيــڪل ســائنس ٿــي پئــي جنهــن ذريعــي ميڊيــڪل ٽيڪناالجــي ۽ فارميســيَء دنيــا جــي منڊيــن جــو ُرخ ڪيــو .آمدورفــت ۾ ســائيڪل کان وينــدي جهــاز تائين صنعتــون قائم ٿيڻ لڳيــون .ايســتائين جــو فلــم ۽ ميڊيــا بــه هڪ انڊسٽري بڻجي ويئي . صنعتــي دور ۾ سائنســي علمــن ســرمائيداري کــي عــروج ڏنــو تــه وري مــوٽ ۾ ســرمائيداريَء سائنســي علمن کــي انتهــا درجــي تــي پهچائــي ڇڏيــو. صنعتــي معشــيت جــي نتيجــي ۾ پيــدا ٿينــدڙ سياســي نظــام ســرمائيداراڻا جهموريــت جــي عملــي نفــاذ ۽ ادارن جــي جــوڙ جــڪ ســماجي علمــن جــي افاديــت کــي وڌائــي ڇڏيــو .ڪجــھ نوان ســماجي علــم بــه پيــدا ٿــي پيــا .فــرد جــا تعليمــي حــق ،صحــت ،آبــادي تــي ڪنٽــرول ،فــوج ،قانــون ،عدالتــون، هيســتائين جــو ماحــول کــي صــاف ســٿرو رکــڻ جهــڙن علمــن جــو پيــدا ٿيــڻ .زندگــي جــو هــر شــعبو هــڪ نئيــن علــم جــو ُگهرجائــو هــو .اهــڙيَء ريــت ســماجي علمــن کــي بــه هٿــي ملي. هاڻــي تعليــم زيــور نــه رهــي بلــڪ ان جــو افــادي پهلــو نــروار ٿــي پيــو. تعليــم جــي ان پهلــو جــو اهــو مقصــد هــو تــه فڪــر ۽ ســمجھ جــي تربيــت زندگــي ســان التعلــق نــه هئــڻ گهرجــي. 1789ع جــي فرانسيســي انقــاب کان پــوِء جهموريــت جــو موجــوده دور شــروع ٿيــو .جهمــوري زندگــي جــو ســڀ کان اهــم قــدر فــرد جــي احتــرام جــو آهــي .ان حســاب ســان هــر فــرد کــي ان ڳالــھ جــو پيدائشــي حــق حاصــل آهــي تــه هــو فطــرت جــي مظهــرن ۽ قــدرت جــي خزانــن مــان فائــدو وٺــي پــر اهــو ُان وقــت ممڪــن نــه هــو جيســين فــرد جــون صالحيتــون پــوريَء ريــت بيــدار نــه ٿــي ســگهن .نفســياتي علــم ۽ نفســياتي علــم جــا ماهــر ان ڳالــھ تــي يڪــراِء آهــن تــه هــر فــرد ۾ بــي پنــاھ صالحيتــون آهــن .انســان توانائيــن جــو سرچشــمو آهــي .پــر ڪــو بــه ماڻهــو پــوريَء ريــت پنهنجــي صالحيتــن کا نئون سج
33
واقــف ناهــي هونــدو .اهــو ڪــم فقــط تعليــم جــو آهــي. صنعــت جتــي ســرمائيدار طبقــي جــي هــڪ ننــڍڙي اقليــت کــي جنــم ڏنــو ُاتــي هــڪ وڏي اڪثريــت ۾ مــزدور ۽ محنــت ڪــش طبقــي کــي بــه جنــم ڏنــو. ايئــن معاشــري جــي طبقاتــي تقســيم گهڻــي واضــح ۽ منظــم ٿــي ويئــي. ســرمائيدار جــي خواهــش هئــي تــه عــوام جــي مســاوات جــو دا.ئــرو صــرف سياســي معنائــن ۾ محــدود رهــي ۽ مــزور ســرمائيدارن جــي حڪومــت کــي پنهنجــي حڪومــت مڃينــدا رهــن. معاشــيات جــي علــم ســرمائيداري کــي قابــو رکــڻ جــو وڌيــڪ امــڪان پيــدا ڪيــو ۽ اقتصــادي منصوبــا بنــدي جــي پيــش قياســي ۾ مــدد ـي معيــار جــي تجــارت جــي ڪئــي .اعلـ ٰ زبردســت فــروغ ،وڏي پيمانــي جــون ڪارپوريشــنون ،اجاراداريــن ۽ قيمتــن جــي مٿيــن ســطح تــي رکــڻ واريــن ســرمائيدار يونينــن هــڪ محــدود طبقــي جــي هٿــن ۾ اجگــر اقتصــادي طاقــت مرڪــوز ڪــري ڇــڏي .ان ســان گــڏ ئــي ســرمائيداراڻا نظــام پنهنجــي آخــري حــد تائيــن پهچــي ويــو .پــوِء ايئــن ٿيــو جــو آزادانــه مهــم جوئــي جــي ڪــري اهــو نظــام خــود پنهنجــي پيچيدگيــن کــي حــل ڪــرڻ ۾ ڦاســي پيــو .نتيجــي ۾ نــه فقــط بيــروزگاري پــر غيــر منصوبــا بنــد پيــداوار جــي ڪارڻ پــڻ عــوام ۾ غربــت ۽ افــاس جــا مســئال بــه پيــدا ٿــي ويــا. ان طبقاتــي صورتحــال کــي ابراهــم
34
نئون سج
لنڪــن تمــام ســهڻن لفظــن ۾ بيــان ڪنــدي چيــو تــه ”دنيــا جــي تاريــخ جــي هــر دور ۾ ايئــن ٿيــو آهــي تــه ڪــن ماڻهــن مشــقت ڪئــي ۽ ڪــن وري بنــا مشــقت جــي ان جــو فائــدو ورتــو .اهــا غيــر مناســب ڳالــھ آهــي ۽ اهــو سلســلو جــاري نــه رهــڻ گهرجــي .ڪنهــن بــه ُســٺي حڪومــت جــو اهــو مقصــد هئــڻ گهرجــي تــه مــزور جيڪــو پنهنجــي جســماني ۽ ذهنــي محنــت ســان ڌرتــيَء جــي موجــود زندگــي کــي ســنڀالي ســو ئــي ســندس محنــت جــو اجــر حاصــل ڪــري“. ان ڳالــھ ۾ بــه شــڪ ناهــي تــه يــورپ جــي مالــدار طبقــي جــي ماڻهــن جيڪــي زياده تــر پيــدا ڪار ۽ صنعتــڪار هئــا ســي تعليــم جــي اشــاعت جــا حامــي هئــا تــه صنعــت جــي ترقــي الِء حقيقــي خواندگي ۽ ٽيڪنيڪــي تعليــم ضــروري آهــي .پــر ان زمانــي ۾ محنــت ڪــش طبقــو بــذات خــود هــڪ منظــم سياســي قــوت نــه هــو ۽ خــود پنهنجــي تعليــم جــي بــاري ۾ حيــرت انگيــز حــد تائيــن خامــوش هــو. هــڪ وقــت تائيــن ”هيٺيــن طبقــي“ جــي تعليــم جــو فيصلــو ذي اقتــدار ماڻهــو ڪنــدا هئــا. پــر پــوِء آهســتي آهســتي محنــت ڪــش طبقــي کــي ســرمائيداراڻا جهموريــت جــون لــڪل نيتــون ســمجھ ۾ اچــڻ لڳيــون .ننــڍڙي اقليــت ڪثيــر ماڻهــن جــي پورهيــي جــو منافعــو پنهنجــي کيسن ۾ وجهڻ الِء آزاد هئي ۽ ڪيترن ئــي خاندانــن جــي اڪثريــت اهــڙي آمدنــي تــي منحصــر هئــي جــو زندگــي جــي معمولــي ضرورتــن جــو پورائــو بــه نــه ٿــي ســگهندو هئــن .انســاني مســاوات جــو دائــرو فقــط ووٽ تائيــن محــدود هــو جڏهــن تــه زندگــي جــا ســنگين شــعبا عــدم مســاوات جــو شــڪار هئــا .محنــت
ڪــش طبقــي زندگــي جــي تجربــي مان ســکي ورتــو هــو تــه ســرمائيدار نظــام جــو مطلــب آهــي تــه ننــڍڙي اقليــت کــي اميــر تريــن رکــڻ الِء ماڻهــن جــي وڏي اڪثريــت کــي غريــب رکيــو وڃــي ۽ جهموريــت جــي نالــي تــي ماڻهــن جــو پنهنجــو اســتحصال ڪــرڻ واري هــڪ ُڌر يــا ٻــيَء کــي پنهنجــو حاڪــم بنائــڻ جــي آزادي هجــي .تعليمــي ســماجيات جــي ماهــر اي-ســي -ڪــي اوٽــاوي برطانيــه پارليامينــٽ ۾ ٿينــدڙ تقريــرن ذريعــي محنــت ڪــش طبقــي جــي تعليــم متعلــق حڪمــران طبقــي جــي خيالــن کــي پيــش ڪيــو آهــي” :غريبــن ۽ محنــت ڪشــن کــي تعليــم ڏيــڻ جــو مقصــد هــڪ نظريــي جــي حيثيــت ۾ خــواھ ڪيتــرو بــه خــوش نمــا هجــي پــر انهــن جــي اخــاق ۽ نشــاط ٻنهــن الِء تبــاه ڪــن هونــدو .هارپــي ۽ ٻيــن مشــقت طلــب پيشــن ۾ انهــن جــي ڪارگردگــي بهتــر بنائــڻ جــي بجــاِء هــو انهــن کــي پنهنجــي دنيــوي حالــت کان نفــرت ڪــرڻ ســيکاريندو .ان جــي بدولــت انهــن ۾ بغاوتــي پمفليــٽ ،شــر انگيــز ڪتــاب ۽ عيســائيت خــاف لکيتيــون پڙهــڻ جــي لياقــت پيــدا ٿينــدي .اهــو انهــن جــي انــدر پنهنجــي آقائــن خــاف گســتاخانه جذبــات پيــدا ڪــرڻ جــو باعــث ٿينــدو ۽ تمــام جلــد قانــون ســاز ادارا پنهنجــي جبــري طاقــت جــا پنجــا انهــن طــرف وڌائينــدي نظــر اينــدا“. ُاهــي ســماجي علــم جــن جــي غيــر جانبــداري کــي سائنســي علمــن وانگــر مســلمه ثابــت ڪــرڻ تــي زور لڳايــو وينــدو هــو ســي علــم بــه ســرمائيداراڻا جهموريــت جــي خدمــت ڪنــدي نظــر آيــا .تاريــخ جــي علــم کــي ئــي وٺــو. تاريــخ جــو ســرمائيداراڻو نظريــو هــو تــه چنــد شــخصيتون تاريــخ ســاز هونديــون آهــن .اهــي شــخصيتون مافــوق الفطــرت قــوت رکنديــون آهــن ۽ تــن جــي برعڪــس عــام ماڻهــو ڪجــھ بــه ناهــي هونــدو .چمــن ۾ وڏيَء مشــڪل ســان پيــدا ٿينــدڙ ديــداور ئــي
تاريــخ ســرجين ٿــا .پــر ســائنس جــي ڪجــھ دريافتــن چنــد اهــڙن حقيقتــن کــي بــي نقــاب ڪيــو جنهــن مــان ثابــت ٿيــو تــه محنــت ڪــرڻ وارن ئــي انســان کــي قــدرت جــو مالــڪ بڻايــو آهــي .عــام انســان ئــي تاريــخ ســاز هونــدو آهــي .اهــڙيَء ريــت 1789ع ۾ دنيــا مــان هميشــه الِء بادشــاهت ختــم ڪــرڻ ۾ اڳرائــي ڪــرڻ وارن 1871ع ۾ ”پيــرس ڪميــون“ برپــا ڪــري ڇڏيــو ۽ دنيــا جــي تاريــخ کــي هــڪ نئــون ُرخ ڏنــو .انهــن جــو مطالبــو هــو تــه گڏيــل انســاني محنــت ســان ڪيــل پيــداورا مــان حاصــل ڪيــل منافعــي کــي گڏيــل فــاح و بهبــود تــي خــرچ ٿيــڻ گهرجــي. ان مــان تعليــم جــي هــڪ ٽيــن قســم جنــم ورتــو. .3تعليم گڏيل ڀاليئ َء ال ِء: ســرمائيدارن فرانسيســي انقــاب جاگيــردارن جــي تســلط کــي ختــم ڪــرڻ الِء برپــا ڪيــو هــو تــه جيئــن اقتــدار حاصــل ڪــري پنهنجــي معاشــي مفــاد جــي پــرورش ڪــري ســگهن. ســرمائيدارن غيــر محــدود انفراديــت جــي ڪــري عــروج حاصــل ڪيــو. جڏهــن ڪنهــن ماڻهــو کــي غيــر محــدود انــداز ۾ دولــت گــڏ ڪــرڻ جــا موقعــا ملــي وڃــن تــه هــو ٻيــن جــو اســتحصال بــه ڪنــدو آهــي .تنهنڪــري عــوام جــي حالــت بدســتور زبــون ئــي رهــي. مارڪــس ۽ اينگلــس ان صورتحــال جــو تجزيــو ڪنــدي لکيــو تــه محنــت ڪــش عــوام جــي حالــت ان وقــت تائيــن بهتــر نٿــي ٿــي ســگهي جيســين ُاهــي پــاڻ پيــداوار جــي وســيلن تــي قابــض ٿــي اســتحصال جــو خاتمــو نــه ڪــري ڇڏيــن. تنهنڪــري فرانــس جــي ئــي محنــت ڪشــن جنهــن ريــت جاگيــرداري جــي
خاتمــي الِء پيــش قدمــي ڪئــي ،ســاڳئي ريــت ســرمائيداريَء جــي خاتمــي ۾ بــه پيــش قدمــي ڪــري 1871ع ۾ پيــرس تــي قبضــو ڪــري ورتــو جيڪــو 70 ڏينهــن تائيــن قائــم رهيــو ۽ دنيــا جــي محنــت ڪشــن الِء اينــدڙ انقــاب الِء راھ همــوار ڪئــي. روس ،چيــن ۽ مشــرقي يــورپ جــي ڪيتــرن ئــي ملڪــن ۾ انقــاب برپــا ٿيــا ۽ ســرمائيداريَء جــو خاتمــو ڪــري محنــت ڪشــن پيــداواري وســيلن تــي خــود قبضــو ڪــري ڇڏيــو .اهــو سوشلســٽ انقــاب هــو .انهــن انقالبــن جــو معاشــي فلســفو اهــو هــو تــه زميــن ۽ مشــين جيڪــي وافــر دولــت پيــدا ڪــري ان مــان اڪثريــت کــي فائــدو پهچــي. ماڻهــو جيڪــي دولــت کــي پيــدا ڪنــدا آهــن انهــن جــي لياقتــن جــي اڻبرابــري جــو خيــال رکنــدي تــن جــي محنــت جــو پــورو پــورو صلــو ڏنــو وڃــي تــه جيئــن انهــن جــي ُاپــت ۽ الڀ جــي گهڻائــيَء ۾ برابــر جــا حصيــدار هجــن .ان معاشــي فلســفي مــان جيڪــو سياســي نظــام پيــدا ٿيــو تنهــن کــي عوامــي جهموريــت چئبــو آهــي .يعنــي 99.99ســيڪڙو ماڻهن جــو راڄ .حڪومــت جــو مطلــب حڪــم هالئــڻ جڏهــن تــه عوامــي جهموريــت جــو مطلــب آهــي ڪاروبــاري زندگــي هالئــڻ ۾ عــوام جــي شــرڪت .۽ اهــو تڏهــن ممڪــن آهــي جڏهــن محنــت ڪــش طبقــو زندگــي جــي مختلــف شــعبن ۾ منظــم هجــي .عوامــي جهموريــت تعليــم جــي نظــام جــو جيڪــو عملــي نمونــو پيــش ڪيــو ان مطابــق علــم وســيع تــر معنائــن ۾ انهــن حقيقتــن ۽ نظريــن تــي مشــتمل آهــي جيڪــو هــڪ فــرد کــي ڪنهــن مظهــر کــي ســمجهڻ ۽ مســئال حــل ڪــرڻ جــي قابــل بنائــن ٿــا .علــم جــو عملــي پاســو ۽ ڪنهــن شــخص جــو ان تــي عبــور اهــو آهــي تــه اهــو شــخص ان علــم کــي هــر صورتحــال جــو فهــم ، مســئلي جــي وضاحــت ،قابــو ،اڳڪٿــي ۽ ان جــي حــل الِء اســتعمال ڪــري ســگهندو هجــي. سائنســي تعليــم وســيلي پيــداواري
صالحيــت کــي وڌائينــدي ،ٽيڪناالجــي جــي نظــر اينــدڙ امڪانــن کــي هــر قــوم ۽ نســل جــي گهڻــي کان گهڻــي عــوام جــي صحــت ،ترقــي ۽ تحفــظ جــي حصــول ۾ اســتعمال ڪيــو وڃــي. علــم ســموري دنيــا جــي انســانن جــي گڏيــل ورثــو آهــي .سائنســي ايجــادن ســان عالمــي انســانيت کي گڏيــل فائدو پهچايــو وڃــي .گهــٽ ۾ گهــٽ رهائــش ،عــاج ،خــوراڪ جــي فراهمــي هــر انســان الِء مفــت ممڪــن هجــي .تعليــم هــر انســان جــو پيدائشــي حــق آهــي. تعليــم دوران شــاگرد جــي تعليمــي ۽ زندگــي گــذارڻ جــي ســڀني خرچــن جــو بــار رياســت جــي ذمــي هجــي. سماجي علم جيڪي سرمائيداري جي خدمــت جــو فــرض ادا ڪــري رهيــا هئــا انهــن جــي تحقيــق کــي سائنســي بنيــادن تــي اســتوار ڪــري انهــن کــي ســماجي ســائنس جــو درجــو ڏنــو وڃــي تــه جيئــن ـي اهــي انســان جــي پـ ُـر وقــار مقــام ۽ اعلـ ٰ معيــار زندگــي کــي حاصــل ڪــرڻ ۾ مــددگار ثابــت ٿئــي. اهــو علــم جيڪــو مــادي ترقــي ڏيــڻ کان قاصــر هجــي ســو روح جــي نشــو نمــا الِء بــه بيــڪار ٿابــت ٿينــدو آهــي .سوشــلزم فــرد جــي ڳجھــي خودغرصي ســان جنگ جوٽــي ان ســان اخــاق جــو معيار انســان جــي اجتماعــي ڀالئــيَء ۽ بهبــود ٿــي پيو. اخــاق کــي ڪنهــن ماورائــي تعليــم بجــاِء انســانن جــي فائــدي يا نقصان ســان ڳنڍيــو ويــو .اڄ تائيــن ٽــن قســمن جــي رســمي تعليــم دنيــا جــي مختلف ملڪن ۾ رائــج رهــي آهــي .رســمي تعليــم رياســت تــي قابــض حڪمــران طبقــي پــاران نافــض ڪيــل تعليــم نظــام هوندو آهــي جيڪــو بادشــاهت ،جهموريــت ۽ سوشلســٽ نظامــن ۾ ُجــداري طــرز جــو ٿينــدو آهــي .ايئــن ئــي جيئــن جيڪڏهــن ڌاريــا قابــض ٿــي پــون تــه ُاهــي ســندن مقصــدن کــي پــورو ڪــرڻ الِء ســندن تعليمــي نظــام ترتيــب ڏينــدا آهــن. نئون سج
35
دنيا جا ڏاها
شيخ سعدي
هڪ انسان دوست شاعر
چــون ٿــا تــه گڏيــل قومــن جــي اداري ()UN جــي آفيــس جــي داخــي دروازي يت شــيخ ســعدي جــو مٿيــون نظــم لکيــل آهــي. اي آدم جي اوالد ،پاڻ ســڀ ھڪڙي روح ھڪڙي جســم جــو حصــو آھيــون جڏهــن جســم جــي ھڪــڙي حــي کــي تڪليــف ٿئي ٿي ته ســڄو جســم ســور ٿو ڪــري ۽ جيڪڏهــن توهــان کــي ٻني جــي تڪليف جو احســاس ناهــي تــه توهــان انســان ســڏائڻ جــا حقــدار ناهيــو۔
شــيخ ســعدي فارســي زبــان جــو تمــام وڏو شــاعر ۽ اديــب ٿــي گذريــو آهــي. هــن جــو نالــو شــرف الديــن هــو ،۽ ”ســعدي“ تخلــص .ايــران جــي مشــهور شــهر شــيراز ۾ پيــدا ٿيــو .هن جــو والد، شــيخ عبــداهلل ،ايــران جي شهنشــاه ســعد زنگــيَء وٽ مــازم هــو ،جنهنڪــري اهــڙو ڪمــال حاصــل ڪيــو ،جــو ســندس ـان مـ َ شــيخ جــي پــرورش وڏي شـ َ ـان ســان نالــو هميشــه زنــده رهنــدو. ٿــي .هــن جــي عمــر اڃــا يارنهــن ســالن هن گهڻا ڪتاب لکيا ،جن ۾ ”گلستان“ جــي مــس ٿــي تــه ســندس والــد وفــات ۽ ”بوســتان“ ٻيــن ســڀني ڪتابــن کان ڪــري ويــو ،۽ دنيــا ۾ هــي اڪيلــو وڌيــڪ مشــهور آهــن .انهــن ڪتابــن جــو رهجــي ويــو. دنيــا جــي وڏيــن وڏيــن زبانــن ۾ ترجمــو شــيخ ســعدي ننڍپــڻ کان ئــي گهڻــو ٿــي ٿــي چڪــو آهــي” -گلســتان“ نثــر ۾ محنتــي ۽ باهمــت انســان هــو .هــن کــي آهــي ۽ ”بوســتان“ نظــم ۾” .گلســتان“ پڙهــڻ ۽ لکــڻ جــو گهڻــو شــوق هــو .هــن فارســي ادب جو هڪ بيمثل ڪتاب آهي. غريبــيَء ۽ مفلســيَء جــو بلــڪل خيــال هــن ڪتــاب ۾ شــيخ ســعديَء ،مٺــيَء زبان نــه ڪيــو ۽ تعليــم حاصــل ڪــرڻ الِء ۾ ،نصيحتــن واريــون ڳالهيــون لکيــون ً مثــا گلســتان جــي هــڪ ڳالهــه ۾ بغــداد هليــو ويــو .بغــداد ان زمانــي ۾ آهــن، علــم جــو مرڪــز هــو .دنيــا جــي ڪنــڊ شــيخ ســعدي ٻڌائــي ٿــو تــه ڪنهــن ماڻهــوَء ڪــڙڇ مــان شــاگرد بغــدا ۾ پڙهــڻ الِء لقمــان حڪيــم کان پڇيــو تــه ”اوهــان ادب وينــدا هئــا .شــيخ ســعدي ُاتــي رهــي ،ڪنهــن کان ســکيو؟“ هــن چيــو ”بــي ادبــن وڏن عالمــن کان تعليــم حاصــل ڪئــي ،کان “.تڏهــن وري ٻيــو ســوال پڇيائيــن تــه ۽ تمــام جلــد ســڀني علمــن ۽ فنــن ۾ ”ڪيئــن؟“ حڪيــم چيــو تــه ”هنــن جيــڪا ماهــر ٿــي ويــو. بــه خــراب حرڪــت ڪئــي ،مــون ان کان شــيخ ســعدي تــوڙي جــو تمــام وڏو پرهيــز ڪئــي“. عالــم هــو ،پــر اڄ هــن جــي مشــهوري گلســتان جــي ٻــي هڪــڙي ڳالهــه آهي ته هــڪ عالــم جــي حيثيــت ۾ ايتــري ”:هڪــڙي عقلمنــد شــخص پنهنجــي پــٽ ڪانهــي ،جيتــري شــاعر ۽ اديــب جــي کــي نصيحــت ڪئــي ته”پــٽ هنــر ســک- حيثيــت ۾ .خــدا هــن کــي ادب ۽ شــعر دولــت تــي اعتبــار ناهــي! دولــت يــا تــه الِء پيــدا ڪيــو هــو ،۽ ُهــن انهــيَء فــن ۾ چــور کڻــي وڃــن ٿــا يــا پــاڻ ماڻهــو ان کــي
36
نئون سج
آهســتي آهســتي خــرچ ڪــري ڇڏينــدو آهــي .پــر علــم ۽ هنــر اهــڙي دولــت آهــي ،جــا ڪڏهــن بــه نٿــي گهٽجــي .هــي اهــو چشــمو آهــي ،جــو هميشــه جــاري رهنــدو آهــي .هنرمنــد جــو مــال ويــو تــه ڪجهــه پرواهــه نــه آهــي ،هــو جتــي بــه وينــدو ،اتــي ان جــو قــدر ٿينــدو .ليڪــن بــي هنــر جــو مــال وينــدو تــه هــو ڪنــگال ٿــي پونــدو ،۽ ان ســان گــڏ ســندس قــدر بــه ختــم ٿــي وينــدو ،۽ پــوِء دنيــا ۾ هــو هميشــه تڪليفــون ڏســندو“. گلستان ۾ جي نصيحتون آهن ،تن مان ڪــي هــي آهــن” :پنهنجــو ُڳجهــه دوســت کــي نــه ٻڌايــو ،ڇــو تــه ان دوســت جــا بــه گهڻــا دوســت هونــدا ۽ انهــن دوســتن جــا بــه دوســت هونــدا .انهــيَء طــرح تنهنجــو ڳجهــه کلــي ويندو”.-جــو شــخص خــراب صحبــت ۾ ويهنــدو ،اهــو پــاڻ خــراب عــادت کڻــي نــه بــه اختيــار ڪــري تــه بــه بدنــام ضــرور ٿــي وينــدو .مثــال الِء ڪــو شــخص شــراب خانــي ۾ ڪنهــن کــي ڳولــڻ وڃــي ،تــه ماڻهــو اهــو ســمجهندا تــه هــو شــراب پيئــڻ وارو آهــي“. ”پنهنجــي ڪابــه ڪمــزوري ڪنهــن کــي نــه ٻڌايــو ،ممڪــن آهــي تــه اهوئــي ڪنهــن وقــت اوهــان جــو دشــمن بنجــي وڃــي .ان طــرح ،پنهنجــي ڪنهــن دشــمن کــي اجايــو تڪليــف نــه پهچايــو، ڇــو تــه ممڪــن آهــي تــه ڪنهــن وقــت هــو توهــان جــو دوســت بنجــي وڃــي“. شيخ سعديَء کي سير سفر جو گهڻو شــوق هــو .هــن ٽيهــه ســال ســفر ڪيــو ۽ ان عرصــي ۾ حبــش ،شــام ،فلســطين، عــرب ،ايــران ،تــوران ۽ هندســتان وغيــره ملڪــن ۾ ســير ڪيائيــن .ابــن بطوطــه کان پــوِء ايشــيا ۾ هــن کان وڌيــڪ ٻيــو ڪــو بــه ســياح نــه گذريــو آهــي .ڪــي ماڻهــو چونــدا آهــن تــه هــن يــورپ جــو بــه ســفر ڪيــو هــو .شــيخ ســعديَء جــي وقــت ۾ ريــل گاڏي ،موٽــر ۽ هوائــي جهــاز نــه هئــا ،ان ڪــري ان وقــت ۾ ايتــرن ملڪــن جــو پيــادل ســفر ڪــرڻ ،تمــام تعجــب جــي ڳالهــه آهــي.
سنڌيڪار :محمد سليم ميمڻ
ڪـــاســتـــرو جنم 13 :آگسٽ 1926ع وفات 25 :نومرب 2016ع
جنهــن آمريــڪا جــون متيــون ُمنجهائــي ڇڏيــون آمريــڪا کان نــوي ڪلــو ميٽــرن جــي مفاصلــي تــي ڪيوبــا جــي عظيــم انقالبــي اڳــواڻ دنيــا جــي طاقتور ملڪ آمريــڪا کــي منجهائــي ڇڏيو.ڪاســترو روح زميــن تــي اڪيلــو وڏو ماڻهــو هــو .فيــڊرل ڪاســترو کــي مــارڻ الِء 634ڀيــرا حمــا ڪيــا ويــا .نــوي ڪلــو ميٽــرن جــو مفاصلــو رکنــدڙ ملــڪ ڪيوبــا ســان اختــاف ختــم ڪــرڻ الِء آمريــڪا کــي نــو ڏهــاڪا لڳــي ويــا. هوگــو شــاويز جــو ڳالهائــڻ آمريــڪا الِء شڪســت ثابــت ٿيــو .آمريــڪا پنهنجــن مخالفــن کــي برداشــت ڪــرڻ جــي ســگهه کان محــروم آهــي .ڪيوبــا جــي انقالبــي اڳــواڻ فيــڊرل ڪاســترو دنيــا جــي پيڙهيــل ۽ غــام طبقــي جــو ســاٿي هو.ڪاســترو ڌرتــيَء جــي گولــي
نوان ڪتاب
ورهاڱي کانپوِء ســنڌيَء ۾ سائنســي ادب ســرجڻ ۽ پڙهــڻ ڄــڻ بنــد ٿــي ويــو آهــي .رهــي ســهي ڪســر ضيــاَء جــي دور ۾ ڏنــل ڪاپــي ڪلچــر پــوري ڪــري ڇــڏي .ســنڌ ۾ سائنســي ســوچ کان محــروم نســل پيــدا ڪــرڻ ۽ سائنســي ادب جــي ضــرورت کي ختم ڪرڻ الِء مذهبي تفرقــي واري مــواد کــي اهم جــاِء ڏني وئــي .نتيجــي ۾ اســان وٽ اهــڙو نســل تيــار ٿــي چڪــو آهــي، جيڪــو سائنســي ادب جــي اڻهونــد
تــي واحــد انقالبــي اڳــواڻ هــو جنهــن تــي 634ڀيــرا حمــا ڪيــا ويــا 1964 .۾ آمريڪــي صــدر جــان ايــف ڪينــڊي ڪاســترو کــي هٽائــڻ الِء آمريڪــي ڳجهــي اداري ســي آ اي کــي اهــو منصوبــو ڏنو.ڪاســترو جــي انقالبــي گوريلــن آمــر باتيســتا جــي اســي هــزار فوجيــن کــي شڪســت ڏئــي حڪومــت جــون واڳــون ســنڀاليون.جنهن کان پــوِء آمريڪــي صــدر ڪينيــڊي ڪيوبــا ســان سياســي الڳاپــا ختــم ڪــري معاشــي پابنديــون الڳــو ڪيون.جيڪــي معاشــي پابنديــون 65ســالن کان پــوِء آمريڪــي صــدر بــاراڪ اوبامــا ختــم ڪيــون. ڪاســترو رڳــو ڪيوبــا جــي ماڻهــن الِء ڇپــر ڇانــو نــه هــو پــر هــو ســموري الطينــي آمريــڪا جــو هــڏ ڏوکــي هو.هنــن
چيــو تــه ڪاســترو جــي ويجهــن دوســتن ۾ چــي گويرا،نيلســن منڊيــا ۽ هوگــو شــاويز هئــا جيڪــي دنيــا الِء اتســاهه جــو ســبب بڻيا.هوگــو شــاويز جــو ڳالهائــڻ آمريــڪا الِء شڪســت هونــدو هــو. ڪيوبــا جــي اڳــواڻ فيــڊرل ڪاســترو پنهنجــي زندگــي ۾ ارڙنهــن ڪتــاب لکيــا جيڪــي مظلــوم عــوام جــي ترجمانــي ثابــت ٿيا.هن گوريال تحريڪ جــي اڳــواڻ ڪــري عــوام جــي حقــن الِء منظــم ويڙهــه ڪئي.نــوي ڪلــو ميٽــرن جــو مفاصلــو رکنــدڙ ملــڪ ڪيوبــا ســان اختــاف ختــم ڪــرڻ الِء آمريــڪا کــي نــو ڏهــاڪا لڳــي ويا.ســويت يونيــن ســان ســرد جنــگ ختــم ٿيــڻ کان پــوِء بــه آمريــڪا جــي ڪيوبــا ســان ســرد جنــگ آخــر تائيــن جــاري رهي.آمريــڪا مارڪســي نظرئــي ســان اختالفــن جــي ســزا الطينــي آمريــڪا جــي عــوام کــي ڏني.انقــاب دشــمنن چــي گويــرا کــي جســماني طــور تــي ختــم ڪيــو پــر ڪروڙيــن ماڻهــن جــي دليــن مــان ختــم نــه ڪــري ســگهيا .آمريــڪا پنهنجــن مخالفــن کــي برداشــت ڪــرڻ جــي ســهپ ڌاري نــه ســگهيو آهي.جنهــن جــي ڪــري هــن ڪرنــل قذافــي جهــڙن اڳواڻــن کــي بــه نــه بخشــيو. (روزاني عوامي آواز جي ٿورن سان)
کــي خطرنــاڪ حــد تائيــن نظرانــداز ڪــري رهيــو آهــي .پــر ســنڌ ُســنڍ ناهــي ،اســان وٽ ـي ڌاريجــي صاحــب جھــڙا ڊاڪٽــر علــي مرتضـ ٰ اهــڙا فــرد موجــود آهــن جيڪــي سائنســي ادب جــي واڌري الِء پــاڻ پتوڙينــدا رهــن ٿــا. تــازو ســندس ترجمــون ڪيــل هــڪ نئــون ڪتــاب “مائڪــروب Microbes / اســانجا دوســت اســانجا دشــمن”مارڪيٽ ۾ اچــي چڪــو آهــي .هــي ڪتــاب جيــوڙن جــي ڳجھــي دنيــا تــان نــه رڳــو پــردو کڻــي ٿــو تــه گڏوگــڏ خطرنــاڪ جيــوڙن ســان جنــگ جوٽينــدڙ جــوڌن جــو احــوال پــڻ بيــان ڪــري َ ايل.جــي. ٿــو .هــيُء ڪتــاب ِ لوڊووچــي ( L.J.مائڪروب :Microbes / )Ludoviciجــي هــڪ مشــهور ڪتــاب “د ورلــڊ اسانجا دوست اسانجا دشمن مرتضي ڌاريجو آف د مائڪرواســڪوپ” ( The World of theڊاڪٽر علي ٰ )Microscopeجــو ترجمــون آهــي جنهــن ۾ هــن صفحا 96 :قيمت 120 :روپيا
تــڇ روڳــي جيــون جــو انســانن تــي پونــدڙ هاڃيــڪار اثــرن جــو ذڪــر ڪنــدي ڊارون، ريــ ِڊيَء ،جينــر ،پاســچر ،ڪــوچ ،ٿيوبولــڊ ـمٿ ،رونالڊ راس ،ڇاڊوڪ ،ســالڪ ۽ ٻين سـ ِ ڪيتــرن سائنســدانن جــي اڻٿــڪ ڪوششــن بابــت عــام پڙهنــدڙن کــي ڄــاڻ ڏنــي آهــي. ســنڌيَء ۾ بــه جيڪڏهــن هــن قســم جــو سائنســي ادب لکبــو ۽ ترجمــون ٿينــدو رهــي تــه اســانجو عــام پڙهنــدڙ ۽ شــاگرد نــه رڳــو ڪيتــرن مســئلن کان آگاهــه ٿــي ســگهي ٿــو تــه ٻولــي بــه سائنســي لٽريچــر ســان ماالمــال ٿــي ســگهي ٿــي.
نئون سج
37
بنيادي ڄاڻ
فلســفي جــي الــف ب فـــــلـــــسـفــــو ڇـــا آهي؟ ـي “ڏاهــپ ســان پيــار”. فلســفو معنـ ٰ فلســفو مختلــف ســوالن جــي ذريعــي پــاڻ ســڃاڻڻ ۽ دنيــا کــي ســمجهڻ جــو طريقــي ڪار آهــي. فلســفي پنهنجــو گهڻــو وقــت ســوچيندي ،ڳالهائينــدي ۽ ٻڌنــدي گذارينــدا آهــن.
فلســفو ڪڏهــن رشوع ٿيــو؟ فلســفو هزاريــن ســال اڳ شــروع ٿيــو ،جڏهــن انســانن پهريــن پهريــن اهــو ســوال ـي ڇــا آهــي اوٿاريــو تــه زندگــي جــي معنـ ٰ ۽ هــيَء دنيــا ڇــا مــان ُجــڙي آهــي .آڳاٽــن فلســفين مــان جــن جــي اســان کــي خبــر آهــي ســي آڳاٽــي يونــان ۾ تقريبــاَ 600 قبــل مســيح ۾ رهيــا. فلســفي ڪيئــن ٿــا پڙهائــن؟ فلســفي اهــڙي قســم جــا ســوال ڪنــدو جــن جــو جــواب ســائنس بــه نــه ٿــي ڏيئــي ســگهي، جهــڙوڪ” :دنيــا ڇــو آهــي؟“ فلســفي پنهنجــي شــاگردن کــي ،بجــاِء ان جــي جــو جيڪــي اهــي ايئــن ئــي ســمجهن ٿــا يــا کيــن ٻيــن وٽــان معلــوم ٿيــو هجــي، پنهنجــي پــاڻ کان ســوال ڪــرڻ تــي همٿائينــدا آهــن.، ڇــا ســڀ جــا ســڀ فلســفي پوڙهــا ۽ وڏيــن ڏاهڙيــن وارا ٿينــدا آهــن؟ ڪيتــرن ئــي آڳاٽــن يونانــي فلســفين کــي ڏاهڙيــون هونديــون هيــون پــر اهــي ســڀ پوڙهــا نــه هئــا .البــت ڪــن ســڄي ڄمــار پڙهائينــدي گــذاري ڇــڏي .انهــن مــان ڪيترائــي نوجوانــن کــي پــاڻ ڏانهــن
38
نئون سج
مائــل ڪنــدا هئــا .اڄڪلــھ هــر عمــر جــا مــرد ۽ عورتــون فلســفي آهــن. ڇــا آئون فلســفي ٿي ســگهان ٿــو؟ جيڪڏهن توهــان دنيــا بابــت آتــا هجــو ۽ خوشــي ســان ســوال ڪنــدا هجــو ،تــه لــڳ ڀــڳ توهــان فلســفي ٿيــڻ جي رســتي تــي گامــزن آهيو. ان الِء (جيســتائين توهيــن پــاڻ نٿــا چاهيــو) توهــان کــي ڪنهــن بــه اســڪول وڃــڻ جــي يــا امتحــان ڏيــڻ جــي ضــرورت ڪانهــي. توهــان ســوالئيَء ســان پنهنجــي دمــاغ کــي اســتمعال ڪــري ســگهو ٿــا. َ ســوال جوابــن ال ِء ڇــا ڪجــي؟ فلســفين ُ وٽ ســوالن کــي اٽــڪل ســان ســلجهائڻ جــا انيــڪ انــداز هونــدا آهــن .ڪڏهــن ڪڏهــن کيــن جــواب ملــي بــه وينــدو اٿــن، پــر اڪثــر فلســفي جــي ســوالن جــا جــواب ناهــن ملنــدا .ســڀن کان اهــم شــيِء ســچ کــي ڳولــي لهــڻ آهــي. آئــون فلســفو ڇــو پڙهــان؟ فلســفو توهــان کــي واضــح ســوچ ڪــرڻ ســيکاري ٿــو ۽ توهانکــي بحــث ڪــرڻ جــو اعتمــاد ڏي ٿــو .ايتريقــدر جــو فلســفو توهــان کــي ان فيصلــي ڪــرڻ ۾ مــدد ٿــو ڏي تــه توهــان ڪيئــن ٿــا جيئــڻ چاهيــو. ڇــا فلســفو ڪجــھ عجيــب ناهــي؟ اهــو ســچ آهــي تــه فلســفي جــا ســوال ڪجــھ چريائــي لڳــن ،مثــال طــور” :ڇــا آئون ســچ پــچ آهيــان؟“ يــا ”ڇــا رنــگ فقــط منهنجــي ذهــن ۾ آهــي؟“ پــر اهــڙي قســم جــي ســوالن ۾ در حقيقــت فلســفي اهــو ڄاڻــڻ جــي ڪوشــش پيــا ڪنــدا آهــن تــه هــيَء دنيــا ۽ اســان ڪيئــن پيــا هلــون؟ ڇــا آئــون فلســفي جــي ڳالــھ پنهنجــي
ســنڌيڪار :اعجــاز عــي جاکــرو دوســن ســان ڪيــان؟ فلســفو واقعــي بــه هــڪ ٻــي کــي ٻڌائــڻ الِء ئــي آهــي .ان کان وڌيــڪ ســٺي ڳالــھ ڪهــڙي هونــدي جــو ماڻهــو خيالــن بابــت ڳالهائــي ۽ خيالن کي پنهنجي دوســتن ســان ونڊي. امڪانــن توهــان کــي اهــو بــه معلــوم ٿينــدو تــه توهــان جــا دوســت ڪيئــن نــه توهــان کان مختلــف ســوچين ٿــا،۽ اهــا ئــي هــڪ وڏي زبردســت ابتــدا آهــي. ڇا دنيا حقيقي آهي؟ بنيــادي ســوالن مــان ڪجــھ جيڪــي فلســفي هميشــه ڪنــدا هئــا ســي دنيــا بابــت هئــا .اهــا ڪٿــان آئــي؟ ڇــا ان منجھ جيڪــي ڪجــھ آهــي ســو حقيقــي آهــي يــا ســڀ ڪجــھ محــض اســان جــي ذهنــن ۾ آهــي؟ دنيــا ڇــا جــي ٺهيــل آهــي؟ آڳاٽــا يونانــي در حقيقــت اهــي پهريــان ماڻهــو هئــا جــن اهــو واقعــي ويچاريــو تــه هــيَء دنيــا ڇــو ٺاهــي ويئــي ۽ ان منجھــه جيڪــي بــه آهــي ،جانــدار تــوڙي غيــر جانــدار، ڪٿــان آيــو .انهــن خيالــن مــان ڪجھــه خيــال جهــڙوڪ :اســان جــي دنيــا اصل ۾ پاڻــيَء ،هــوا ۽ مٽــيَء مــان ٺهي ،ســمجهڻ ۾ آســان آهــن .پــر ڪــي خيــال ايتــرا تــه منجهائينــدڙ آهــن جــو انهــن تــي فلســفي اڄ تائيــن بــه بحــث ڪنــدا اچــن پيــا. هــوا :مائلتس جــي اناڪســيمين (جيڪو 585قبل مســيح ڄائو ۽ 525قبل مســيح وفــات ڪيائيــن) جــو خيــال هــو تــه اســان جــي دنيــا پتــري يــا هلڪــي هــوا مــان پيــدا ڪئــي ويئــي (هــن جــو خيــال هــو تــه شــروع شــروع ۾ ســواِء هــوا جــي ٻيــو ڪــي ڪيــن هــو) جيــڪا آهســتي
آهســتي گهاٽــي ٿينــدي ويئــي ۽ ٻيــن شــين ۾ مٽبــي ويئــي .پهريــن پهريــن تــي طوفانــي هوائــون لڳيــون ،پــوِء هــوا ڪڪــرن جــي شــڪل ۾ ظاهــر ٿــي، تنهــن بعــد اهــا اڃــا وڌيــڪ ٺــوس ٿينــدي ويئــي ۽ پــوِء پاڻــي ۾ ،نــرم پٿــرن ۾ ۽ ٻيــن شــين ۾ تبديــل ٿــي ويئــي. پاڻــي :ٿاليــس (جيڪــو 625قبــل مســيح پيــدا ٿيــو ۽ 545قبــل مســيح وفــات ڪيائيــن) جــو خيــال هــو تــه دنيــا صــرف هــڪ ئــي شــيَء مــان ُجــڙي ســو هــو پاڻــي .هــن ڀانيــو تــه پاڻــي مٽــيَء ،ٻــاڦ
اناڪسيمين
۽ بــرف ۾ تبديــل ٿيــو ۽ ســمجهائين تــه اهــو مٽجــڻ ئــي ٻڌائــي ٿــو ســگهي تــه دنيــا ۾ شــيون ڪيئــن ٿيــون تبديــل ٿيــن .ٿاليــس جــو اهــو پــڻ خيــال هــو تــه اســان جــو گــرھ پاڻــيَء تــي هلــي ٿــو. ٿاليــس جــي بــاري ۾ هــڪ مــزي جــي پراڻــي ڳالــھ اهــا بــه ٻڌائــي ويئــي آهــي ته هــي ايتــرو تــه آســمان کــي ڏســڻ ۽ ان تي حيــرت ڪــرڻ ۾ گــم هونــدو جــو کيــس خبــر نــه پونــدي هئــي تــه ڪيڏانهــن پيــو وڃــي .ايئــن ڪنــدي هــڪ ڏينهــن وڃــي هــڪ کــوھ ۾ ڪريــو. مٽــي ۽ ڌوڙ :مائلتــس جــو اناڪســيماندر (جيڪــو 611قبــل مســيح ڄائــو ۽ 547 قبــل مســيح وفــات ڪيائيــن) ٿاليــس ســان هــڪ ڳالــھ ۾ ضــرور متفــق ٿيــو
تــه دنيــا فقــط هــڪ شــيِء جــي ٺهيــل آهــي پــر هــن ان کــي پاڻــي نــه ســمجهو .هــن جــو خيــال هــو تــه اهــو مــادو مٽــي ۽ ڌوڙ هئــا جيڪــي پــوِء نئــي ٺهنــدڙ دنيا ۾ ســج جــي تپــش جــي ڪــري پاڻــيَء جــي شــڪل ۾ رهجــي ويــا .هــن اهــو بــه خيــال ڪيــو ته ٻــي شــيِء جــي بــه ضــرورت هئــي ،جنهــن مبهــم شــيِء جــي هــن وضاحــت ڪڏهــن نــه ڪئــي پــر هــن اهــو ضــرور چيــو تــه اهــا المحــدود شــيِء آهــي جيــڪا چــار بنيــادي عنصــرن جــي يعنــي مٽــي ،پاڻــي ،هــوا ۽ بــاھ جــي ٺهيــل آهــي. تبديــل :هيراڪليتــس (جيڪــو َ لڳاتــار 540قبــل مســيح ڄائــو ۽ 480قبــل مســيح وفــات ڪيائيــن) اهــو معلــوم ڪيــو تــه دنيــا کــي ســمجهڻ جــو مســئلو در اصــل ان جــي لڳاتــار تبديــل ٿيــڻ ۾ پنــاھ آهــي. هــن جــو مشــهور قــول هــو تــه توهــان ٻــه دفعــا ســاڳئي دريــاھ ۾ پيــر نٿــا رکــي ســگهو .هــن جــو مقصــد اهــو هــو تــه جيئن ئــي توهــان ســاڳي وقــت ٻيــو پيــر وجهــو ٿــا ،دريــا اڳــي ئــي وهــي چڪــو هونــدو آهــي ،ســو ايئــن تــه پاڻــي لمحــي ۾تبديل ٿــي وينــدو آهي .هيراڪليتس اهو اشــارو ڏنــو تــه دنيــا ۾ جيــڪا بــه شــيِء وجــود رکــي ٿــي تنهــن پٺيــان آفاقــي قانــون يــا شــاهڪار منصوبــو آهــي .جيتوڻيــڪ اســان ان کــي ڏســي يــا محســوس نٿــا ڪــري ســگهو پــر پــوِء بــه ُهــو اســان جــي زندگــي تــي قــدرت رکــي ٿــو. هــڪ اڻ تبديــل ٿينــدڙ يشءِ: پيرامينائيــڊس مطابــق (جيڪــو 510قبــل مســيح ڄائــو) دنيــا ۾ هــر شــيِء هــڪ ئــي شــيِء آهــي .اهــو ”هــڪ“ هــن جــي بقــول مختلف حصن ۾ ورهائي نٿي ســگهجي ۽ ڪڏهــن بــه تبديــل نٿــي ٿئــي .بيشــڪ، اســان شــين کــي تبديــل ٿينــدي ڏســون ٿــا، پــر پيرامينائيــڊس چيــو تــه اهــو صــرف اســان جــي حواســن جــو دوکــو آهــي .هــن جــي ان خيــال فلســفي جــي دنيــا ۾ بحــث ڇيــڙي ڇڏيــو خــاص طــور هــن جــو اهــو خيــال تــه دنيــا ۾ ”عــدم“ (يعنــي ڪجــھ بــه نــه) جهــڙي شــيِء ڪا بــه ڪانهــي. چــار عنــر :اهــو نظريــو تــه دنيــا چــار بنيــادي عنصــرن يعنــي مٽــي ،پاڻــي ،هــوا
۽ بــاھ جــي ٺهيــل آهــي ،آڳاٽــي يونان ۾ تمــام گهڻــو مقبــول هــو .ايڪــراگاس جــو ايمپيڊوســلز ( 495قبــل مســيح کان 435قبــل مســيح تائيــن) هــن نظريــي جــي پٺڀرائــي ڪئــي .ســڀ کان پهرين، هــن دعــويٰ ڪئــي ،بــاھ مــادي جــو بــي شــڪل ڍيــر ُاڇاليــو .پــوِء جيئــن ئــي شــيون اڻ ُکــٽ انــداز ۾ گڏجــي پيــون تــه اهــو ڍيــر انهــن شــين ۾ بدلجــي ويــو جــن کــي اڄ اســين ڏســون ٿــا ،جهڙوڪ ٽڪريــون ،ٻوٽــا ،جانــور ۽ ماڻهــو. ايمپيڊوســلز جــو اهــو خيــال هــو ته اهي عنصــر ٻــن طاقتــور قدرتــن جــي تابــع هئــا :محبــت ۽ جهيــڙو يــا اختــاف. ننــڍڙا اڏاويت جــزا :ٻيــن انيــڪ آڳاٽــي يونانيــن وانگــر ليوســيپس ( 550قبــل مســيح) ۽ ســندس شــاگر ڊيماڪريٽــس ( 470قبل مســيح کان 380قبل مســيح) اهــو ســمجهيو تــه دنيــا جنهن شــيِء جي ٺهــي پــر اهــا هــڪ ئــي شــيِء جــي ٺهيــل هئــي .اهــي ان نتيجــي تــي پهتــا تــه اهــي ضــرور ننــڍڙا اڏاوتــي جــزا آهــن، اهــڙا ذرڙا جــن کــي وڌيــڪ ورهائــي نــه ســگهجي .ليوســيپس انهــن ذرڙن کــي َاڻــي (ايٽــم) جــو نالــو ڏنــو ۽ وضاهــٽ ڪيائيــن تــه هــر شــيِء اڻــن (ايٽمــن) جي ٺهيــل آهــي جيڪــي مختلــف طريقــن ســان پــاڻ ۾ ڳنڍيــل آهــن. اضــايف خــاص :ارســطو ( 384ق م کان 322ق م) ڄاڻــڻ ٿــي چاهيــو تــه جانــدار شــيون ڪيئــن وجــود ۾ آيــون ،ڇــا جــي ڪــري هيــون ،۽ ُاهــي بــي جــان شــين کان ڇــو مختلــف آهــن .هــن جــو خيــال هــو تــه ُاهــا هــر شــيِء جيــڪا جانــدار آهــي تنهــن ۾ هــڪ مخفــي يــا لــڪل اضافــي شــيِء موجــود ُهئــي جيــڪا جســم کان مختلــف هئــي .ارســطو ان کــي ”روح“ جــو نالــو ڏنــو .اڄڪلــھ ڪيترائــي ماڻهــو ان کــي ”ذهــن“ جــي نالــي ســان ســڏين ٿــا جيڪــو اڄ تائيــن طلســماتي يــا جادوئــي لڳــي ٿــو .اڄ تائيــن بــه ماڻهــو ارســطو جــي هــن خيال تــي بحــث ڪنــدا آهــن تــه ڇــا ذهــن فقــط جســم جــو حصــو آهــي؟ يــا اهــا بلــڪل جــدا شــيِء آهــي؟ (هلنــدڙ) نئون سج
39
ماکي ڪينئ ٿي ٺهي؟ ماکــي آڳاٽــي تــوڙي هــن جديــد دور ۾ بــه کاڌن کــي مٺــو ۽ ســوادي بنائــڻ الِء شــوق ســان اســتعمال ڪئــي وڃــي ٿــي .ماکــيَء جــي تيزابــي خاصيتــن ســبب کيــس چمــڙيَء جــي روڳــن جــي عــاج الِء اڪســير دوا ســمجھيو وڃــي ٿــو. ماکــيَء -مکيــون ( )Beesتوانائــي حاصــل ڪرڻ الِء
ماکــيَء کــي کاڌي طــور اســتعمال ڪنديون آهن. گھاٽــي ،لڳلڳــدار ۽ گھــري ســوني رنــگ جــي مٺــي پاڻيــٺ يعنــي “ماکــي” اصل ۾ گلن جو اهو رس هونــدو آهــي جيڪــو ماکــيَء -مک جي پيٽ ۾ خــاص ڳوٿــري نمــا معــدي ( )Honey stomach۾ گــڏ ۽ هضــم ٿــي ماکــيَء جــو روپ وٺنــدو آهــي.
ماکي َء -مکيون ،ماکي ڪينئ ٿيون ٺاهني؟ .4مانارو (:)Hive
ماکــيَء مــک جــي معــدي ۾ انورٽيــز نالــي انزائــم ٿئــي جيڪــو گل رس ۾ موجــود کنــڊ (ســڪروز) کــي ســادي کنــڊ (گلوڪــوز ۽ فرڪٽــوز) ۾ ٽوڙينــدو آهــي .هــن عمــل کــي Inversionچونــدا آهــن. .3انزامئس (:)Enzymes
ماکــيَء مــک جــي معــدي (Honey )Stomach۾ انورٽيــز نالــي انزائــم ٿئــي جيڪــو گل رس ۾ موجــود کنــڊ (ســڪروز) کــي ســادي کنــڊ (گلوڪــوز ۽ فرڪٽــوز) ۾ ٽوڙينــدو آهــي .هــن عمــل کــي Inversionچونــدا آهــن.
.1گ َُل (:)Flowers ٻوٽــا گلــن جــي مدد ســان لڳ (پالينيشــن) ڪــري ميــوو ٺاهيــن ٿا ،جنهن الِء کين جيتن جي گهرج پوندي آهي .جيتن کي موهڻ الِء گلــن ۾ کنــڊ ۽ پاڻــيَء تــي ٻــڌل مٺو مادو ٿئي جنهنکي ُگل رس ( )Nectarچوندا آهن .اهوئي ســبب آهــي جــو ماکــي -مکيــون رس چوســڻ الِء گلــن تــي المــارا ڏينــدي نظــر اچــن ٿيــون.
40
نئون سج
رس (:)Nectar .2گُل جو َ مکيــون پنهنجــي ســنهي ،لچڪــدار ۽ نلــيَء جھــڙي ڄــڀ ()Proboscis ســان گل جــو رس پيئنديــون آهــن ،جنهنکــي اهــي پنهنجــي معــدي ۾ گــڏ ڪنديــون آهــن.
.5پاڻي ُسڪائڻ (:)Evaporation مانــاري جــي گرمــيَء ســان گل رس ۾ موجــود گھڻــو پاڻــي بخــار بڻجــي ُاڏامــي وينــدو آهــي ،باقــي پويــان 18ســيڪڙو پاڻــيَء تــي ٻــڌل گھاٽــي ۽ مٺــي ماکــي بچي ٿي جيڪا مکين ۽ انســانن ســميت ڪيتــرن ئــي جانــورن الِء وڻنــدڙ غــذا آهي.