تــنـدرسـتـي
“TANDRUSTI” A Monthly E-magazine in Sindhi language for promotion of Science & disseminating information on Health, Environment, Climate change & Biodiversity
2014 ڊسمرب،نــومــبــر
دماغي مـــــوت
موبائــل فــون جا صحت يت اثر
مـيـت 01 منـرب
8
تــــنــدرســتـــي ماهوار
نومبر -ڊسمبر ، 2014شمارو08 :
سرپرست:
ماهــوار “تندرســتي” مئگزيــن “ســنڌ ســائنس اڪئڊمــي” (رجســٽرڊ) پــاران فيســبڪ تــان آن الئــن شــايع ڪيــو وڃــي ٿــو .هــن جــو مقصــد ســنڌي ٻــويل َء ۾ ســائنيس صحافــت ۽ ســائنيس ادب کــي عــام ڪــرڻ ۽ عــوام کــي بنيــادي صحــت جــي ڄــاڻ ڏيــڻ آهــي.
جلد001 :
ايڊيٽوريل بورڊ: ڊاڪٽر مرلي ڌر
؟؟ مئنيجنگ ايڊيٽر
ڊاڪٽر وجي ڪمار
اعجاز اسد پليجو
ڊاڪٽر واسديو لوهاڻا
مرتضي ڌاريجو ڊاڪٽر علي ٰ
عبدالخالق ميڻو
ڊاڪٽر فرحان پليجو
(اعزازي):
دماغي موت
ڊاڪٽر ڪيشوداس
ايڊيٽر:
مئگزين ڊيزائنر:
ي اســپتالن کان بـــ تندرســت معــارشي ال ِء جديــد دوائــن ۽ اعــ ٰ وڌيــڪ رضوري صحــت بابــت بنيــادي ڄــاڻ جــو هجــڻ آهــي.
ماهتاب اعجاز پليجو
هــــــــــن شــــمـــــــــــــــاري ۾
دماغي موت
3
موبائيل فون جا صحت تي هاڃيڪار اثر
6
تندرسيت مساچار
7
ماهواريء جا مسئال عورتن ۾ َ
8
جريي جي ختليق ممڪن آهي اڌ مٿي جو سور
10
ڇلر مرون
9 11
تندرسيت ب ُڪ شيلف ِ(ج ِ ت ويڄ نه طبيب)
14
تندرسيت پوسٽر (وائرسي هيپاٽائيٽس)
15
جھنگلي جيوت (ڪارو ترت )
16
اڳوڻو شمارو:
موبائيل فون جا صحت تي هاڃيڪار اثر
ڇلر مرون
دماغــي مــوت
سنڌيڪار :ڊاڪٽر علي مرتضيٰ ڌاريجو
طبــي اصطــاح ۾“ ،دماغــي مــوت”ان حالــت کــي ســڏجي ٿــو جڏهــن ســڄو دمــاغ (جنهــن ۾ مغــزي ڏانــڊيbrain / stemبــه اچــي وڃــي ٿــي) پنهنجــا ســڀ ڪــم ڪــرڻ بنــد ڪــري ڇــڏي ٿــو.
ڪيتــرا ماڻهــو ڀائينــدا آهــن تــه ،ماڻهــو تڏهــن مــري وڃــي ٿــو جڏهــن دل ڌڙڪــڻ ۽ ڦڦــڙ ســاه کڻــڻ بنــد ڪــري ڇڏيــن ٿــا .جڏهــن تــه اهــي ڪــم مشــين رســتي بــه جــاري رکــي ســگھجن ٿــا .جيڪڏهــن ڪــو مريــض مشــينن ســان ســلهاڙيل آهــي تــه ان جــو اهــو مقصــد بــه نــه ٿــو ٿئــي تــه هــو ڪــو زنــده آهــي .جڏهــن اهــڙي مريــض جــي جســم کــي هــٿ الئــڻ ســان ســندس مائٽــن کــي ان جــو جســم گــرم ڀاســندو آهــي ۽ مشــينن تــي ســهاريندڙ مريــض جــو ســينو هيــٺ مٿــي بــه ٿينــدو رهنــدو آهــي تڏهــن هــو ويســاهي نــه ســگھندا آهــن تــه هــو ڪــو پرلــوڪ پهچــي چڪــو آهــي ۽ چونــدا آهــن” ،ڄــڻ تــه مــري ويــو آهــي“” ،مئلــن جيــان لڳــي رهيــو آهــي“ يــا ”شــايد تــه مــري ويــو آهــي“ پــر ائيــن چونــدي نــه ٻڌبــو آهــي تــه” ،فــوت ٿــي ويــو آهــي“. “دماغــي مــوت“ ڇــا آهــي ۽ اهــو ســڪتي ( )comaيــا دل جــي بنــد ٿــي وڃــڻ يــا دل جــي مــري وڃــڻ کان ڪيئــن مختلــف آهــي؟ ســڀ کان اڳ ۾ اهــا ڳالهــه ســمجھڻ ضــروري آهــي تــه هــر فــرد، ”دماغــي مــوت“ ســبب ئــي پنهنجــي زندگــي پــوري ڪــري ٿــو پــوِء چاهــي اهــڙو فــرد ڪــو پيرســن هجــي جنهــن جــي دل بيهجــي وڃــڻ ڪــري ســندس دمــاغ کــي آڪســيجن يــا غذائــي جــزا پهچــي نــه ســگھن يــا ڪــو اهــڙو نوجــوان فــرد هجــي جنهنکــي مٿــي ۾ گولــي لڳــڻ ســبب ســندس دماغــي مــوت ٿيــو هجــي .اســانجو دمــاغ ،جيتوڻيــڪ اســانجي جســم جــي ســڀني ڪمــن تــي ضابطــو رکــي ٿــو پــر تنهــن هونــدي بــه ٽــي ڳالهيــون اهڙيــون آهــن جيڪــي دمــاغ ڪــري نٿــو ســگھي جهــڙوڪ )1( :ســڄي جســم يــا جســم جــي ڪنهــن بــه حصــي ۽ عضــوي جــي درد ۽ پيــڙا کــي تــه محســوس ڪــري ســگھي ٿــو پــر پنهنجــي کــي محســوس ڪــرڻ کان قاصــر آهــي ()2 دمــاغ ،آڪســيجن جــو ذخيــرو ڪــري نٿــو ســگھي. جڏهــن تــه ڪــو فــرد آڪســيجن جــي اڻــاٺ ،ڪجهــه ســيڪنڊن کانپــوِء محســوس ڪــري ســگھي ٿــو جهــڙوڪ :جڏهــن ڪــو فــرد تمــام تڪــڙو اٿــي بيهــي ٿــو تــه مٿــي جــي ڦيــري /ڀوانٽــي محســوس ڪــري ٿــو .جنهــن جــو مطلــب ،دماغ ڏانهــن رت جو وهڪرو نــه ٿيــڻ آهــي جيڪــو هــو محســوس ڪريٿــو ()3 دمــاغ ،گلوڪــوس (رت جــي کنــڊ) بــه گــڏ ڪــري نٿــو ســگھي .ذيابيطــس جــا اهــڙا مريــض جيڪــي پاڻکــي گھڻــي انســولن ڏيــن ٿــا تــن جــي بــه رت جــي شــگر ماهوار تندرستي مئگزين
نومرب ،ڊسمرب 2014
ليــول گھٽجــي وڃــڻ ســبب اهــي بيهــوش ٿــي وڃــن ٿــا ۽ اهڙيــن حالتــن ۾ جيڪڏهــن ســندن جســم کــي هڪــدم گلوڪــوس جــي ســهائتا نــه ڏنــي وڃــي تــه دمــاغ مــري بــه ســگھي ٿــو. دل جــي بيهجــي وڃــڻ کانپــوِء دمــاغ اٽــڪل ڇهــن منٽــن تائيــن زنــده رهــي ســگهي ٿــو .اهوئــي ســبب آهــي جــو دل جــي بيهجــي وڃــڻ کانپــوِء جيڪڏهــن ڇهــن منٽــن انــدر ،هــوش ۾ آڻــڻ الِء دل جــي آڍ ۽ هٿــرادو طريقــي ســان ســاه کڻائــڻ ( )cardiopulmonary resuscitationشــروع ڪيــو وڃــي تــه دمــاغ آڪســيجن جــي کــوٽ جــي پــورت ڪــري زنــده رهــي ســگھي ٿــو .پــر جــي هٿــرادو طريقــي ســان ســاه نــه کڻايــو وڃــي تــه دمــاغ مــرڻ شــروع ڪــري ٿــو .تــرت ســاه کڻائــڻ ســان ،هــڪ ڊاڪٽــر کــي ايتــرو وقــت ملــي وڃــي ٿــو تــه جيئــن هــو ،دمــاغ
کــي پهتــل نقصــان جــو انــدازو لڳائــي ۽ عــاج ڪــري ســگھي .جيتوڻيــڪ دوائــن ۽ مشــينن ســان ســاه کڻائــڻ رســتي متاثــر حصــن /ٽشــوئن کــي آڪســيجن ملــي ســگھي ٿــي پــر جڏهــن دمــاغ کــي ســخت ڇيهــو رســيو هجــي يــا هــڪ ڊگھــي عرصــي تائيــن آڪســيجن يــا گلوڪــس ملــي نــه ســگھي تــه ان ســبب دمــاغ مــري وڃــي ٿــو. طبــي اصطــاح ۾” ،دماغــي مــوت“ ان حالت کــي ســڏجي ٿــو جڏهــن ســڄو دمــاغ جنهــن ۾ حــرام مغــز ( )brain stemبــه اچــي وڃــي ٿــو پنهنجــا ســڀ ڪــم ڪــرڻ بنــد ڪــري ڇــڏي ٿــو .اهــڙي مــوت جــو قانونــي وقــت ڊاڪٽــر تعيــن ڪــري ٿــو تــه دمــاغ ۽ ان جــي حــرام مغــز کــي اهــڙو تــه دائمــي نقصــان رســيو آهــي جنهــن ســبب ان جــا ســڀ تنتــي /اعصابــي ڪــم هميشــه الِء مفلــوج ٿــي ويــا آهــن.
زخمي دماغ:
جڏهــن ڪنهــن بــه ســبب دمــاغ زخمــي ٿــي پــوي ٿــو پــوِء چاهــي ان جــو ڪــو قدرتــي ڪارڻ هجــي يــا مصنوعــي ڌڪ ،تڏهــن اهــي ٽــن قســمن جــا مســئال پيــدا ڪــري ســگھن ٿــا جيڪــي آهــن :رت وهــڻ /رتهيــر ( ،)hemorrhageســوڄ يــا ٻئــي .دمــاغ جــي تباهــي ،جنهــن ســبب دماغــي مــوت اچــي ٿــو تنهــن ۾ هيٺيــون ڳالهيــون شــامل ٿيــن ٿيــون: زخــم ( )traumaجنهــن ۾ کليــل زخــم • جهــڙوڪ :بنــدوق جــو يــا اندريــون زخــم يــا ڌڪ اچــي وڃــي ٿــو. آڪســيجن جــي کــوٽ ( .)anoxiaجڏهــن • دمــاغ کــي ڪــن ســببن ڪــري ڪجهــه عرصــي الِء آڪســيجن ملــي نــه ســگھي (جهــڙوڪ :ٻــڏي پــوڻ، ڦاهــو کائــڻ ،دونهــون ۽ ڪاربــان ڊاِء آڪســائيڊ ســاهه ۾ وڃــڻ وغيــره). دماغ جي شــريان ڦاٽڻ ســبب دماغ کي رت • نه ملڻ ()cerebral vascular accident فالج ()stroke • ڪنهــن شــريان جــي ڀــت جــي گھڻــي ســوج • واري هنــڌ جــو ڦاٽــڻ ()Ruptured aneurysm روڳ .جهــڙوڪ بئڪٽيريائــي ،وائــرل يــا • ڦنگــي ڳوڙهيــون ( )tumorجيڪــي وگھرنــدڙ بــه ٿــي •
3ڳالهيون ،جيڪي دماغ ڪري نٿو سگھي؟
دمــاغ ،جيتوڻيــڪ جســم جــي ســڀني ڪمــن تــي ضابطــو رکــي ٿــو پــر تنهــن هونــدي بــه هيٺيــون ٽــي ڳالهيــون اهڙيــون آهــن جيڪــي دمــاغ ڪــري نٿــو ســگھي: ( )1ســڄي جســم يــا جســم جــي ڪنهــن بــه حصــي ۽ عضــوي جــي درد ۽ پيــڙا کــي تــه محســوس ڪــري ســگھي ٿــو پــر دمــاغ پنهنجــي حصــن ۽ پــاڻ کــي محســوس ڪــرڻ کان الچــار هونــدو آهــي. ( )2دماغ ،آڪسيجن جو ذخيرو ڪري نٿو سگھي. ( )3دماغ ،گلوڪوس (رت جي کنڊ) به گڏ ڪري نٿو سگھي.
3
دماغي موت
دماغي موت جي تپاس ڪيئن ڪئي ويندي آهي؟
مريــض جــي ڀــرون ســاھ کڻــڻ جــو آواز ســندس اکــن جــي ()pupils جــي اڀــار کــي آڱوٺــي ٻــڌڻ جــي ڪوشــش ماڻڪــن ۾ تيــز روشــني ســان دٻــايئ ڏســبو آهــي ڪئــي وڃــي ٿــي .هنئــي وينــدي آهــي
دماغــي مــوت جــي تپــاس الِء ٻاهرين محرڪــن جــي مــوٽ ڏٺــي وڃــي ٿــي .جڏهــن تــه دمــاغ هــڪ اهــڙو عضــوو آهــي جيڪــو ٻاهريــن ســور کــي محســوس ڪــري ســگھي ٿــو تنهنڪــري جڏهــن دمــاغ مــري چڪــو هونــدو آهــي تڏهــن اهــڙو مريــض ڪجهــه بــه محســوس ڪــري نــه ســگھندو آهــي. دماغــي مــوت جــي حالــت ۾ مريــض جــي تپــاس ۾ هيٺيــون هــاڪاري ڳالهيــون ظاهــر ٿيــن ٿيــون: مريــض زبانــي ۽ نظــري / .1 بصــري هدايتــن يــا ڳالهيــن جــي ڪا بــه مــوٽ نــه ڏينــدو آهــي. اهــڙي مريــض جــو جســم .2 ڦلهــڙو هونــدو آهــي ۽ ســندس جســم ۾ ڪنهــن بــه قســم جــي چرپــر نــه هونــدي آهــي .ٽنگــون ۽ ٻانهــون مٿــي کڻــي هيــٺ ڇــڏڻ ســان اهــو ڏســي ســگھبو آهــي تــه اهــي بنــا روڪ ٽــوڪ جــي هيــٺ ڪــري پــون ٿيــون ۽ انهــن جــي ڪــرڻ ۾ ڪجهــه روڪ پيــدا ٿئــي ٿــي يــا نــه. اکيــن جــون ماڻڪيــون .3 مــوٽ ڏينــدڙ ناهــن رهنديــون:
اهــڙي مريــض جــون اکيــون پٽيــل رهنديــون آهــن ۽ جڏهــن ســندس اکيــن جــي ماڻڪيــن ( )pupils۾ تيــز روشــني هنئــي وينــدي آهــي تــه ان جــي ڪابــه مــوٽ ناهــي ملنــدي .عــام رواجــي حالتــن ۾ روشــني ،ڏســڻيَء تنــت ( )optic nerveکــي متحــرڪ ڪــري اهــڙو ســنيهو دمــاغ ڏانهــن موڪلــي ڇــڏي ٿــي جنهــن جي موٽ ۾ دمــاغ ،اک جــي ماڻڪــيَء کــي ڪوئجــڻ الِء چــوي ٿــو .هــڪ مئــل مغــز هــن قســم جــي مــوٽ ڏئــي نٿــو ســگھي .هــيَء تپــاس ٻنهــي اکيــن ۾ ڪــري ڏســي آهــي. مريــض جــون اکيــون کليــل .4 هونــدي ســندس منــڍيَء کــي هــڪ پاســي کان ٻئــي پاســي ڦيرائبــو آهــي .چســت ۽ ڪــم ڪنــدڙ دمــاغ جــي حالــت ۾ منــڍي ،اکيــن کــي بــه هــڪ پاســي کان ٻئــي پاســي ڏانهــن ڦيرائينــدي رهــي ٿــي .جڏهــن تــه ڪــم نــه ڪنــدڙ ۽ مــردار دمــاغ ائيــن ڪــري نٿــو ســگھي ۽ اکيــون هــڪ ئــي هنــڌ کتــل رهــن ٿيــون. قرينــا جــي تپــاس .اک کليــل .5 هونــدي ڪپهــه جــو پهــو ،قرنيــا (اک
ســگھن ٿيــون تــه اڻ وگھرنــدڙ به. ڪنهن دوا جو حد کان وڌيڪ وزن. • رت ۾ گلوڪــوس جــي ســطح جــو گھٽجــي • وڃــڻ. دمــاغ ۾ ٿينــدڙ رتهيــر ڀيانــڪ ٿــي ســگھي ٿــي .جنهــن الِء نيــورو ســرجن ڪوپــري کولــي رتهيــر کــي ضابطــي ۾ رکــڻ جــي ڪوشــش ڪنــدا آهــن .جڏهــن دمــاغ ســجڻ شــروع ڪــري ٿــو تــه دل جــا خانــا ( )ventriclesڍرڪــي پــون ٿــا جنهــن ســبب ڪــو پــريَء ۾ آهســتي آهســتي دٻــاُء وڌڻ شــروع ٿئــي ٿــو .ڪوپــري انــدر اهــڙي وڌنــدڙ دٻــاَء کــي الزمــاً گھٽائڻــو پويٿــو نــه تــه ڪيترائــي مکيــه اعصابــي/ تنتــي مســئال پيــدا ٿــي پــون ٿــا .ڊاڪٽــر مريــض کــي ســوج گھٽائينــدڙ دوائــون ۽ اهــڙي تــازي رت ڏئــي ٿــو جيــڪا آڪســيجن ســان ڀرپــور هجــي .ائيــن، دمــاغ کــي ملنــدڙ اهــڙي رت وڌ ۾ وڌ الڀائتــي ثابــت ماهوار تندرستي مئگزين
نومرب ،ڊسمرب 2014
ڪپهـــ جــو پهــو ،قرنيــا مريــض جــون اکيــون کليــل ڪن نــايل َء ۾ انجيڪشــن يت هــڪ پــايس کان هونــدي ســندس منــڍي َء رســتي ٿــڌو پاڻــي وجھــڻ ٻئــي پــايس ڏانهــن کــي هــڪ پــايس کان گســايئ ڏســبو آهــي ٻئــي پــايس ڦريائبــو آهــي
جــي تــاري) تــي هــڪ پاســي کان ٻئــي پاســي ڏانهــن گســائي ڏســبو آهــي .ســالم دمــاغ هجــڻ جــي حالــت ۾ اهــو اک کــي ڇينڀــڻ چاهينــدو آهــي پــر مئــل دمــاغ نــه .هــيَء تپــاس ٻنهــي اکيــن ۾ ڪئــي وينــدي آهــي. مريــض جــي ڀــرون جــي .6 اڀــار کــي آڱوٺــي ســان دٻائــي ڏســبو آهــي .دٻــاَء جــي مــوٽ ۾ پيــدا ٿينــدڙ تحــرڪ ،زنــده دمــاغ جــي حالــت ۾ ســندس ٽنگــن ٻانهــن ۾ حرڪــت پيــدا ڪنــدو آهــي پــر مــري ويــل دمــاغ ائيــن ڪــري نــه ســگھندو آهي. مريــض جــي ڪــن نالــيَء جــو .7 مشــاهدو ڪــري پــڪ ڪئــي وينــدي آهــي تــه ان جــي دهلــڙي )membrane (tympanicصحيــح ســامت آهــي ۽ ڪــن مـ ُـر کان آجــو آهــي .اک پٽيــل حالــت ۾ هونــدي ڪــن نالــيَء ۾ ٿــڌو پاڻــي (انجيڪشــن رســتي) وڌو وينــدو آهــي .ڪــن جــي گرمــي پــد ۾ پيــدا ٿينــدڙ اهــڙي وڏي تبديلــي ،اک ۾ زبردســت ڦڙڪــو پيــدا ڪنــدي بشــرطيڪ دمــاغ صحيــح ســامت هجــي .جڏهــن تــه مئــل دمــاغ جــي حالــت ۾ اک ۾
ٿئــي ٿــي. جيتوڻيــڪ رتهيــر ۽ ســوج گھٽائــڻ الِء هــر ممڪــن ڪوشــش ڪئــي وڃــي ٿــي پــر تنهــن هونــدي بــه ڪنهــن بــه عــاج رســتي ڪــو پــري انــدر وڌنــدڙ دٻــاَء کــي گھٽائــي نٿــو ســگھجي .ڇــو تــه ،ڪوپــري اندر دٻاَء وڌڻ ســان ســوج ســبب ،واڌ ڪندڙ ٽشــوئن کــي ڪوپــري جــي هــڏي ســبب ايتــري جــاِء ملــي نٿــي ســگھي تــه اهــي پاڻکــي ماپائــي ســگھن .اهڙيــن حالتــن ۾ ورلــي ڊاڪٽــر (نيوروســرجن) ڪوپــري ۾ هــڪ ســوراخدار بولــٽ وجھــي انکــي هــڪ نلڪــي ســان ڳنــڍي ڇــڏي ٿــو جنهــن رســتي ڪوپــري جــي اندريــن ڪجهــه پاڻيــٺ خــارج ٿينــدي رهــي ٿــي، ســوج کــي وڌڻ جــي جــاِء ملــي ٿــي ۽ ڪوپــري انــدر دٻــاُء جاچــي ســگھجي ٿــو. جيڪڏهــن ڪوپــري انــدر دٻــاَء کــي هــٿ وس رکــي نــه ســگھجي تــه اهــو دٻــاُء آهســتي آهســتي
هــن قســم جــي ڦڙڪــو پيــدا ٿــي نٿو ســگھي .اهــا تپــاس ٻنهــي اکيــن ۾ ڪئــي وينــدي آهــي. نڙگھــٽ ۾ انــدر ٻاهــر ٿينــدڙ .8 چرپــر يــا منجھــس ڪا ننــڍڙي نلڪــي انــدر وجهــڻ ســان ســڪتي واري مريــض ۾ ُ گھــٽ پيــدا ٿينــدي. جڏهــن تــه دماغــي مــوت ســبب اهڙي ڪا چرپــر پيــدا ٿــي نــه ســگھندي آهــي. اهــڙي مريــض کــي ٿــورڙي .9 وقــت الِء ســاهه کڻائينــدڙ مشــين ( )ventilatorکان الــڳ ڪــري ڏســبو آهــي .مشــين جــي ســاه نــه کڻائــڻ ســبب جســم هڪــدم رت ۾، ڪاربــان ڊاِء آڪســائيڊ جــي غالظت گــڏ ڪــرڻ شــروع ڪنــدو .جڏهــن ڪاربــان ڊاِء آڪســائيڊ جــي ســطح 55م م ( )mm Hg 55کــي رســندي آهــي تــهَ ،ســگھو دمــاغ مريــض کــي پنهنجــو ســاه پــاڻ کڻــڻ الِء مجبــور ڪنــدو آهــي .جڏهــن تــه مئــل دمــاغ اهــڙي مــوٽ ڏئــي نــه ســگھندو آهــي.
ايتــرو وڌنــدو رهنــدو جيســتائين اهــو مريــض جــي بلــڊ پريشــر جيتــرو ٿــي نٿــو وڃــي .جڏهــن اهــڙي حالــت پيــدا ٿئــي ٿــي تڏهــن رت ،دمــاغ ۾ داخــل ٿــي نٿــي ســگھي ۽ دمــاغ مــري وڃــي ٿــو .ڪيتريــن حالتــن ۾ اهــو دٻــاُء ايتــريَء حــد تائيــن وڌي وڃــي ٿــو جــو حــرام مغــز کــي مغــزي ڏوري جــي ڪالــم ڏانهــن ڌڪــي ڇــڏي ٿــو .تڏهــن اهــڙيَء حالــت کــي دماغــي هرنيــا ( )brain herniationســڏجي ٿــو .جنهــن جــي نتيجــي ۾ دمــاغ اڦــٽ مــري وڃــي ٿــو .دماغــي مــوت وارا مريــض ســڪتي ( )coma۾ نــه ٿــا هجــن. جڏهــن تــه ســڪتي واري حالــت ممڪــن ٿــي يــا نــه بــه ٿــي ســگھي ٿــي تــه دماغــي مــوت ۾ مٽجــي وڃــي. مغــز ،هــڪ تمــام پيچيــده عضــوو آهــي .ڇــو تــه اهــو مغــز ئــي آهــي جيڪــو ڪنهــن فــرد جــي نــه رڳــو خيالــن پــر تابعــدار چرپر/حرڪــت بــه ڪرائــي ٿــو تــه خــود مختيــار ۽ جســم جــا ٻيــا تمــام اهــم بــه
4
دماغي موت
ڪرائينــدو رهــي ٿــو ،جــن ۾ ٻــڌڻ ،ســنگھڻ ،ڏســڻ، ڇهــڻ ،جســم جــو گرمــي پد برقــرار رکڻ ،بلڊپريشــر، ســاه کڻــڻ ۽ دل جــو دهڪــو بــه اچــي وڃــي ٿــو (جڏهــن تــه دل ،دمــاغ جــي مرضــيَء کانســواِء ازخــود حالتــن ۾ بــه ڌڙڪــي ســگھي ٿــي) .انهــن ســڀني ڳالهيــن کانســواِء دمــاغ اهــڙا هارمــون بــه پيــدا ڪــري ٿــو جيڪــو هــر عضــوي جــي ڪــم تــي ضابطــو رکــن ٿــا .جنهــن جــو هــڪ عــام مثــال ،دمــاغ جــو انٽيــڊاِء يوريٽــڪ هارمــون ( )ADHپيــدا ڪــرڻ آهــي جنهــن جــو ڪــم بڪيــن ۾ پيشــاب گــڏ ڪــرڻ آهــي تــه جيئن جســم ســوڪهڙي جــي خطــري کان بچيــل رهــي. ســڪتي وارا مريــض ،گنڀيــر ســڪتي يــا هــڪ اهــڙي حالــت ۾ بــه وڃــي ســگھن ٿــا جنهــن کــي ”مــردي جھــڙي حالــت“ ســڏجي ٿــو .جڏهــن تــه انهــن ٻنهــي حالتــن ۾ رڳــو فــرق هــي آهــي تــه گنڀيــر ســڪتي وارن مريضــن جــي عــام طــور تــي اســپتال ۾ پرگھــور لــڌي وينــدي آهــي ۽ ”مــردي جھــڙي حالــت“ ۾ آيــل مريــض کــي مالڪــن جــي حوالــي ڪيــو وڃــي ٿــو تــه جيئــن ســندس گھــر ۾ پرگھــور لهــي ســگھجي. بهرحــال ،اهڙيــن ٻنهــي حالتــن وارن مريضــن کــي قانونــي طــور تــي ”زنــده“ ســمجھيو وينــدو آهــي .ســڪتي وارن مريضــن ۾ ڪجهــه اعصابــي نشــانيون موجــود ٿيــن ٿيــون .ســندن دماغــي ســرگرمي مختلــف ٿــي ســگھي ٿــي .اهــڙن مريضــن جــو تفصيلــي تپاســون ڪيــون وڃــن ٿيــون .ڊاڪٽــر اهــڙن مريضــن جــي برقي تحــرڪ ()electrical impulse جــي نشــانين جــو مشــاهدو ڪــن ٿــا جيڪــي ٻاهريــن محــرڪ جــي مــوٽ ۾ مغــز پيــدا ڪــري ٿــو .ســڪتي وارن مريضــن ۾ ان قســم جــون نشــانيون پيــدا ٿيــن ٿيــون پــر نــه ڪــي ان مريــض ۾ جيڪــو دماغــي فــوت ٿــي چڪــو آهــي. دماغــي مــوت جــي تپــاس الِء ٻاهريــن محرڪــن جــي مــوٽ ڏٺــي وڃــي ٿــي .جڏهــن تــه دمــاغ هــڪ اهــڙو عضــوو آهــي جيڪــو ٻاهريــن ســور کــي محســوس ڪــري ســگھي ٿــو تنهنڪــري جڏهــن دمــاغ مــري چڪــو هونــدو آهــي تڏهــن اهــڙو مريــض ڪجهــه بــه محســوس ڪــري نــه ســگھندو آهــي. هــن قســم جــي تپــاس ڪــرڻ کان اڳ ۾ ڊاڪٽــر هــڪ ٻــي تپــاس ڪــري ڏســندو آهــي جنهــن کــي ٽاڪســاڪولوجي ( )toxicologyتپــاس ســڏبو آهــي. هــن تپــاس ڪــرڻ جــو مقصــد اهــا پــڪ ڪــرڻ هونــدي آهــي تــه مريــض جــي بدنــي سرشــتي ۾ ڪــي بــه تــاڻ گھٽائينــدڙ ( )relaxantمــادا موجــود ناهــن ۽ اهــو بــه ڏٺــو وينــدو آهــي تــه مريــض جــو جســماني گرمــي پــد ڪــو گھڻــو غيرمعمولــي تــه ناهــي .ڇــو تــه ،انهــن ٻنهــي ڳالهيــن هجــڻ جــي حالــت ۾ اعصابــي تحــرڪ ( )neurological reflexesگھٽجــي وينــدا آهــن. جيڪڏهــن هــن قســم جــي تفصيلــي تپــاس کانپــوِء بــه مريــض ڪنهــن بــه قســم جــي تنتــي /اعصابــي مــوٽ نٿــو ڏئــي ۽ اهــا بــه ڄــاڻ هجــي تــه ڪهــڙي ســبب ســندس دمــاغ کــي ڇيهــو رســيو آهــي تڏهــن مريــض کــي ”دماغــي مئــل“ قــرار ڏئــي ســگھجي ٿــو .جڏهــن تــه اميريــڪا جــي ڪــن رياســتن ۾ هــڪ کان وڌيــڪ ڊاڪٽــرن کــي اهــڙو فيصلــو ماهوار تندرستي مئگزين
نومرب ،ڊسمرب 2014
ڏيڻــو پــوي ٿــو تــه ،مريــض واقعــي دماغــي فــوت ٿــي چڪــو آهــي ۽ ان کــي پــوِء قانونــي لحــاظ کان مئــل ســمجھيو وڃــي ٿــو. جيتوڻيــڪ اهــڙي مريــض جــو دمــاغ ۽ حــرام مغــز مــري چڪــو هونــدو آهــي پــر تنهــن هونــدي بــه مغــزي ڏوري ڪــي تحــرڪ پيــدا ڪــري ســگھي ٿــي (جهــڙوڪ گــوڏي جــو جهٽڪــو) .جڏهــن تــه ڪــن دماغــي فــوت ٿــي ويــل مريضــن جــي جڏهــن هــٿ يــا پيــر کــي ڪنهــن مخصــوص انــداز ســان ڇهبــو آهــي تــه اهــي هلڪــو تحــرڪ پيــدا ڪنــدا آهــن. ڪيتــرا ڊاڪٽــر ڪنهــن بــه مريــض جــي دماغــي فــوت هجــڻ جــي حالــت ۾ اهــڙو فيصلــو ڏيــڻ کــي اڳ ۾ ان جــي پــڪ ڪــرڻ الِء ڪــي تپاســون بــه ڪرائينــدا آهــن ۽ اهڙيــون ٻــه عــام تپاســون آهــن، اِي اِي جــي (اليڪٽــرو انســيڦيلوگرام) ۽ ســي بــي ايــف (ســيريبرل بلــڊ فلــو) .اي اي جــي رســتي دمــاغ جــي وولٽيــج جــي مــاپ ڪئــي وينــدي آهــي جيــڪا مائڪــرو وولٽــن ۾ هونــدي آهــي .هــيَء تپــاس ايتري حســاس ٿئــي ٿــي جــو اهــڙي فــرد جــي ڪپــڙن جــي ســاڪن ( )staticبجلــي اِي اِي جــيَء تــي ڪــي لهــرون پيــدا ڪــري ٿــي (جيــڪا فالــس پازيٽــو هونــدي آهي). اهــڙي قســم جــا حاصــل ٿينــدڙ ســڀ هــاڪاري جــواب اهــو ئــي ظاهــر ڪنــدڙ هونــدا آهــن تــه دمــاغ ڪــم ڪــري ٿــو .ٿلهــي ليکــي تــه ،گنڀيــر ســڪتي وارو مريــض اِي اِي جــي جــي ڪجهــه نــه ڪجهــه برقــي ســرگرمي پيــدا ڪــري ٿــو جڏهــن تــه دماغــي فــوت ٿــي ويــل مريــض نٿــو ڪــري. جڏهــن تــه ،ســي بــي ايــف يعنــي ســيريبرل بلــڊ فلــو هــڪ اهــڙي قســم جــي تپــاس آهــي جنهــن ۾ رت جــي دوري ۾ هــڪ هلڪــو تابــڪار آئســوٽوپ هنيــو وينــدو آهــي .مٿــي ۾ اهــڙو وزن ڏيــڻ ســان دمــاغ ڏانهــن ٿينــدڙ رت جــي وهڪــري جــو مقــدار ماپــي ســگھبو آهــي .هــن قســم جــي تپــاس ڪــرڻ ۾ اٽــڪل 20کان 30منــٽ لڳــي وينــدا آهــن .جيڪڏهــن تپــاس مــان ،دمــاغ ڏانهــن رت جــو وهڪــرو ٿينــدو ڏســڻ ۾ نــه اينــدو آهــي تــه دمــاغ کــي مئــل ســمجھيو وينــدو آهــي. اهــڙي ،هــڪ قســم جــي ٻــي بــه تپــاس آهــي جنهــن ۾ مريــض کــي ايٽروپــن IVجــو هــڪ ملــي گــرام هنيــو وينــدو آهــي .ســالم دمــاغ هجــڻ جــي حالــت ۾ ايٽروپــن ،مريــض جــي دل جــي رفتــار ڊرامائــي انــداز ۾ وڌائــي ڇڏينــدي آهــي .جڏهــن تــه، دماغــي فــوت ٿيــل فــرد جــي حالــت ۾ ائيــن ٿــي نــه ســگھندو آهــي. مٿيــن تپاســن جــي بنيــاد تــي ئــي ڪنهــن مريــض /ڌڪــيَء کــي دماغــي مئــل ســڏيو وينــدو آهــي ۽ انهــن جــي ئــي بنيــاد تــي ڪنهــن کــي مئــل يــا زنــده ســمجھي ســگھجي ٿــو .جڏهــن تــه دمــاغ جــي حالــت ۾ ڪڏهــن بــه ائيــن چئــي نٿــو ســگھجي تــه، ”جهڙوڪــر دماغــي مئــل“ يــا ”بلــڪل دماغــي مئــل“ آهــي .ڇــو تــه ،ڪنهــن حمــل جيــان اهــو “هــا” يــا “نــه” ۾ ٿــي ســگھي ٿــو .ســاڳئي طــرح ســان دماغــي مــوت جــي ســڃاڻپ ڪــرڻ الِء انتهائــي احتيــاط ۽ خبرداري کان ڪــم وٺڻــو پونــدو آهــي. مــوت جــي فيصلــي ڏيــڻ جــي ڪســوٽي
دمــاغ جــي مغــزي ڏانــڊي ( Brain Stem /جنهــن ۾ حرام مغــز بـــ اچــي وڃــي ٿــو) جــا ڪيـرايئ اهــم ڪــم آهــن جــن ۾ ســاھ کڻائــڻ ۽ دل جــي ڌڙڪــڻ کــي ظابطي ۾ رکــڻ اهم آهن.
هميشــه ڊاڪٽــرن وٽ ئــي رهــي آهــي .جڏهــن تــه ”دماغــي مــوت“ جــي ســڃاڻپ بــه رڳــو ان ســبب ممڪــن آهــي جــو جديــد طــب رســتي ،دمــاغ جــي وڌيــڪ ِجــي نــه ســگھندڙ حالــت ۾ جســم کــي ســهائتا ڏينــدڙ عضــون جــي ڪمــن کــي ســوالئيَء ســان کيــن روان دوان رکــي ســگهجي ٿــو. جســم کــي اهــڙي ســهائتا ڏيــڻ ان ســبب ضــروري ســمجھي وڃــي ٿــي تــه جيئــن مريــض جــي زنــده رکــڻ جــي تــڪ تــور ڪــري ۽ دمــاغ کــي وري زور وٺائــي ســگھجي .دمــاغ تپاســڻ ســان جڏهــن اهو پتــو پئجــي وڃــي ٿــو تــه اهــو زنــده رهــڻ الئــق نــه رهيــو آهــي ۽ اهــڙي ڪا اميــد بــه ڪونهــي تــه ان کــي ڪارائتــو بڻائــي ســگھجي ٿــو تڏهــن ”دماغــي مــوت“ هجــڻ جــو فيصلــو ڏنــو وينــدو آهــي. ڪنهــن مريــض جــي اهــڙي حالــت ۾ هجــڻ ســبب ســندس الِء وڌيڪ ڪجهه به ڪري نه ســگھبو آهــي .جڏهــن تــه کيــس ،ســاه کڻائينــدڙ مشــين رســتي پســاه تــه کڻائــي ســگھجي ٿــو پــر ســندس وري نئيــن بنــي ٿيــڻ جــي ڪا اميــد باقــي نٿــي رهــي. جســم ۾ دمــاغ ،ڪيترائــي ڪــم ڪــري ٿــو جهــڙوڪ ســوچڻ ،چرپــر ڪــرڻ ۽ ســڀيئي تنتــي اعصابــي ڪــم جــن رســتي جســم پنهنجــو گرمي پد، بلــڊ پريشــر ،دل جــو دهڪــو ۽ عضــون جــي ڪــرت قائــم ۽ برقــرار رکــي ٿــو .جڏهــن دمــاغ مــري وڃــي ٿــو تــه جســم جــا ســڀ عضــوا بــه ڍيــري ٿــي وڃــن ٿــا. اهڙيــن حالتــن ۾ وڏي پئمانــي تــي مصنوعــي طــرح ســان طبــي اپــاَء وٺــي عضــون جــي ڪمــن ڪاريــن کــي برقــرار رکيــو وڃــي ٿــو .جڏهــن تــه ماهــر هٿــن ۾ هونــدي بــه اهــي ســڀ ســانگ اجايــا ۽ مصنوعــي ثابــت ٿيــن ٿــا. هــڪ انــدازي مطابــق اســپتالن ۾ مرنــدڙ 200فــردن مــان هــڪ فــرد ،دماغــي مــوت جــو شــڪار ٿــي وڃــي ٿــو (اميريــڪا ۾) .دماغــي مــوت مرنــدڙن جــي وڌيــڪ ڇنڊڇــاڻ ڪــري انهــن جــا عضــوا عطيــه طــور حاصــل ڪيــا وڃــن ٿــا .جڏهــن تــه ان انــگ مــان اڌ اهــڙن مئلــن جــو هجــي ٿــو جيڪــي صحــت جــي ڪــن اهــڙي مســئلن ســبب جهــڙوڪ :ڪينســر ۽ روڳــن ڪــري ســندن عضــوا عطيــه طــور حاصــل ڪــرڻ بيــڪار ســمجھيا وڃــن ٿــا .جڏهــن تــه اڌ تــي جــن جــا عضــوا طبــي لحــاظ کان ڪارائتــا ســمجھيا وڃــن ٿــا تــن جــا ڪٽنــب ســندن عضــوا ،عطيــه طــور ڏيــڻ انــڪار ڪــن ٿــا .نتيجــي ۾ اســپتالن ۾ مرندڙن 800مريضــن مــان رڳــو هــڪ فــرد جــا عضــوا عطيــي طــور حاصــل ڪــري ســگھجن ٿــا.
5
موبـــائيل فــون جـــا صــــحت تــي
هاڃيــڪار اثــر )(Cell Phone and Radiations
فــون گهــٽ وڌ ســگنل جــي صــورت ۾ ســگنل انٽينــا (ســوئچنگ ٽــاور) جــي الڳيتــي ڳــوال ۾ بيٽــري جــا وولــٽ تمــام گهڻــا اســتعمال ڪنــدي آهــي ،تــه هاڃيــڪار لهــرون پــڻ گهڻــي تعــداد ۾ خــارج ڪنــدي آهــي. ڊگهــي ڳالهــه ٻولهــه جــي الِء بهتــر آهــي تــه • روايتــي فــون ( )Land Lineاســتعمال ڪئــي وڃــي، جيــڪا تــار جڙيــل ســيٽ ( )Corded / Wired Setســان هجــي .ڇــاڪاڻ تــه بــي تــار ســيٽ (Wire / Cord less )Setپــڻ موبائيــل فــون وانگــر هاڃيــڪار لهــرون
اســان وڏي چاهــه ســان موبائيــل فــون اســتعمال ڪــري رهيــا آهيــون ،پر ان جــي هاڃيڪارڪ اثــرن کان اڻ ڄــاڻ آهيــون .موبائيــل فــون ۽ انهــن جــا اينٽينــا ٽــاور /ســوئچنگ ٽــاور الڳيتــو بــرق _ مقناطيســي لهــرون ( )Electro-Magnetic Radiations / EMRsپيــدا ڪنــدا رهنــدا آهــن ،جيڪــي انســاني صحــت الِء نقصــان ڀريــون ثابــت ٿيــون آهــن .اســان هيــٺ ٻڌايــل ڪجهــه اپــاَء وٺــي موبائيــل فــون ســان الڳاپيــل صحــت جــي هــن اڻ ڏٺــي نقصــان کان گھڻــي حــد تائيــن بچــي ســگھون ٿــا. ترجمو ۽ ترتيب :عبدالخالق ميڻو
موبائيــل فــون ضــرورت آهــر اســتعمال • ڪئــي وڃــي. اســتعمال وقــت ،ڪوشــش ڪــري فــون • کــي پنهنجــي جســم کان پــري رکــو ،ڇــاڪاڻ تــه ان مــان پيــدا ٿيــل بــرق _ مقناطيســي لهــرن (Electro- )Magnetic Radiations / EMRsکــي انســاني جســم جــذب ڪنــدو آهــي. فــون تــي ڳالهائــڻ کان بهتــر آهــي تــه لکتــي • پيغــام ( )Text / SMSموڪليــا وڃــن ،ڇــاڪاڻ تــه پيغــام موڪلــڻ ِء حاصــل ڪــرڻ ۾ موبائيــل فــون گهــٽ لهــرون( )Radiationخــارج ڪنــدي آهــي. هميشــه هيــڊ ســيٽ يــا ايئرفــون اســتعمال • ڪريــو تــه جيئــن موبائيــل فــون مــان خــارج ٿينــدڙ
ڳورهاري عورتن کي موبائل فون سان گھڻو لهوچڙ ۾ اچڻ نه کپي ،جو ان سان سندن پيٽ
۾ پلجنــدڙ ٻــار تــي اگــرا اثــر پئجي ســگھن ٿا . ماهوار تندرستي مئگزين
نومرب ،ڊسمرب 2014
موبائيــل فــون جــو هــر هــر ۽ ڊگهــي عرصــي تائيــن اســتعمال ،تنتــي جيــو گهــرڙن جــي مٺــاڻ ۽ گلوڪــوز جــذب ڪــرڻ واري صالحيــت کــي پــڻ متاثــر ڪــري ٿــو.
ســمهڻ وقــت موبائــل وهاڻــي هيٺيــان بلــڪل نــه رکــو ڇــاڪاڻ تــه موبائيــل فــون ســوئچنگ ٽــاور کــي مسلســل ســگنل موڪلينــدي رهنــدي آهــي، جنهــن ســان لهــرون خــارج ٿينديــون رهــن ٿيــون. هاڃيــڪارڪ لهــرن ســان وائکائــپ /لهــه وچــڙ ( )Exposureگهــٽ ٿئــي. ڳالهــه مڪمــل ڪــرڻ کان پــوِء ايئــر فــون • ڪنــن تــان الهــي ڇڏيــو. هيــڊ ســيٽ يــا ايئــر فــون نــه هجي تــه موبائيل • فــون کــي اســپيڪر مــوڊ ۾ اســتعمال ڪيــو. ڪمــزور ســگنل جــي صــورت ۾ فــون هرگــز • اســتعمال نــه ڪريــو ،ڇــاڪاڻ تــه تحقيــق مــان ظاهــر ٿيــو آهــي تــه گهــٽ ســگنل هجــڻ جــي صــورت ۾ فــون مــان خــارج ٿينــدڙ هاڃيــڪارڪ لهــرن ســان وائکائــپ /لهــه وچــڙ ( )Exposureتمــام گهڻــي ٿينــدي آهــي. تيــز رفتــار ڪار ،بــس يــا ٽريــن ۾ ســفر • وقــت موبائيــل فــون اســتعمال نــه ڪريــو ،ڇــاڪاڻ تــه
خــارج ڪنــدو آهــي. موبائيــل فــون کــي پنهنجــي کيســي • ( )Pocket۾ ضــرورت آهــر رکــو .بهتــر آهــي تــه جســم کان ٿــورڙو پــري رکــي وڃــي. ســمهڻ وقــت موبائــل وهاڻــي هيٺيــان بلڪل • نــه رکــو ڇــاڪاڻ تــه موبائيــل فــون ســوئچنگ ٽــاور کــي مسلســل ســگنل موڪلينــدي رهنــدي آهــي، جنهــن ڪــري لهــرن( )Radiationجــو اخــراج ٿينــدو رهنــدو آهــي. تحقيــق مــان ثابــت ٿيــو آهــي تــه موبائيــل • فــون جــو تمــام گهڻــو اســتعمال ڪينســر جهــڙي مــوذي مــرض جــو ســبب بڻجــي ٿــو. تحقيــق مــان اهــو بــه ظاهــر ٿيــو آهــي تــه • موبائيــل فــون جــو هــر هــر ۽ ڊگهــي عرصــي تائيــن اســتعمال ،دماغــي جيــو گهــرڙن ( )Brain Cellsجــي مٺــاڻ ۽ گلوڪــوز جــذب ڪــرڻ واري صالحيــت کــي پــڻ متاثــر ڪــري ٿــو. ٻــارڙن جــو موبائيــل فــون وارو اســتعمال • محــدود هئــڻ گهرجــي؛ ڇــاڪاڻ تــه انهــن جــي ڪيپراٽــي( ، )Skullبالغــن جــي ڀيــٽ ۾ گھڻــي ســنهي ٿئــي ٿــي جنهڪــري هاڃيــڪار لهــرن ســان وائکائــپ /لهــه وچــڙ ( )Exposureآســاني ســان ٿينــدي آهــي. (روزانــي ”ڊان“ تــان ورتــل)
6
پنهنجن ۾ ڪيل پرڻا ،ٻارن ۾ معذوري جو سبب بڻجن ٿا!
برطانيــا ۾ رهنــدڙ ،پاڪســتاني ڪميونٽــي ۾ ٻــارن جــي جســماني معذوريــن ســان پيــدا ٿيــڻ جــو هــڪ وڏو ســبب رت جــي رشــتن ســان ڪيــل پرڻــا آهــن .هــڪ تــازي تحقيــق ۾ ٻڌايــو ويــو آهــي تــه برطانيــا ۾ نــون ڄــاول ٻارن جــي موت ۽ معــذوري جــو ســبب ٻــارن ۾ پيدائشــي جســماني خرابيــون آهن .جڏهن تــه پاڪســتاني ڪميونٽــي ۾ نــون ڄــاول ٻــارن جــي مــوت جــي شــرح برطانيــه ۾ رهنــدڙ ٻيــن ڪميونٽيــن جــي ڀيــٽ ۾ وڌيــڪ ٻڌائــي وئــي آهــي .جتــي 12ســالن کان گهــٽ عمــر وارن ٻــارن جــي مــوت جــو ســبب پيدائشــي معــذوري آهــي. هــن نئيــن تحقيــق ۾ طبــي ماهرن انهــن ســڀني ڳالهيــن جــو جائــزو ورتــو آهــي جيڪــي ٻــارن ۾ پيدائشــي طــور تــي معــذوري جــو ســبب بڻجــي ســگهن ٿيــون. ســندن چــوڻ آهــي تــه پاڪســتاني خاندانــن ۾ جســماني نقصــن يــا ايبنارمــل ٻــارن جــي پيــدا ٿيــڻ جــي ٻيــن ســببن ۾ هــڪ وڏو ســبب ســئوٽاڻيون
شــاديون ڪــرڻ آهــن .اهوئــي ســبب آهــي جــو رڳــو بريــڊ فــورڊ شــهر ۾ پاڪســتاني ڪميونٽــي ۾ پيــدا ٿينــدڙ معــذور ٻــارن جــو تعــداد 31 ســيڪڙو آهــي. سائنســي جرنــل ”دي النســٽ“ ۾ شــايع ٿيــل هــن تحقيــق الِء بريڊفورڊ رائل انفرمري اسپتال ۾ 2007ع کان 2011ع جي وچ واري عرصــي دوران ڄــاول 11،500ٻــارن جــي صحــت جــي بابــت تفصيــل گــڏ ڪيــا ويــا ،جــن مــان 45ســيڪڙو پاڪســتاني ٻــار ۽ 40برطانــوي ٻــار شــامل هئــا. جڏهــن تــه ڳورهاريــن عورتــن کان پڇيــل ســوالن جــي جوابــن کــي بــه انهــيَء تحقيــق ۾ شــامل ڪيــو ويــو .تحقيــق مــان پتــو پيــو تــه پيدائشــي طــور تــي جســماني خرابيــن ســان پيــدا ٿينــدڙ ٻــارن ۾ ،دل جــي خرابيــن يــا تنتــي سرشــتي ۾ خرابيــن پيــدا ٿيــڻ جــو خطــرو هجــي ٿــو جيڪــو موتمــار بــه ٿــي ســگهي ٿــو .جڏهــن تــه اهــو خطــرو انهــن مائــرن ۾ ٻيــڻ تــي ڏٺــو ويــو آهــي .خــاص ڪــري 34ســالن کان وڏي عمــر جــي برطانــوي عــورت ۾ اهــو خطــرو وڌيــڪ هجــي ٿــو .جڏهــن تــه پاڪســتان ۾ اهــو خطــرو 3ســيڪڙو ڏٺــو ويــو آهــي .ماهــرن چواڻــي تــي ،بريڊفــورڊ ۾ پيدائشــي جســماني خرابيــن وارن ٻــارن جــو تعــداد پــوري برطانيــا ۾ ڄمنــدڙ ٻــارن جــي تعــداد کان ٽيڻــو آهــي .هــن تحقيق جــو مقصــد ،پنهنجــن ۾ شــادين کان روڪــڻ هرگــز ناهــي پــر اهــي ماڻهــو جيڪــي مســتقبل ۾ والديــن بڻجــڻ چاهيــن ٿــا تــن کــي اهــڙن خطــرن کان آگاهــه ڪــرڻ آهــي( .بي.بي.ســي جــي ٿــورن ســان)
لوڻ هر حالت ۾ هاڃيڪارڪ آهي :آمريڪي تحقيق ()Salt and Heart
آمريڪــي ماهــرن پــاران جــاري ڪيــل هــڪ رپــورٽ موجــب لــوڻ جــو وڌيــڪ ۽ پوٽاســيم ( )potassiunجــو گهــٽ اســتعمال ڪرڻ ســان مــوت جــو خطــرو وڌي ســگهي ٿــو .جڏهــن تــه بيماريــن کان بچــاَء واري آمريڪــي اداري سي.ڊي.ســي ان تحقيــق جــي نتيجــن کــي رد ڪــري ڇڏيــو آهــي ،جنهــن موجــب اهــڙو ثبــوت ناهــي ملــي ســگهيو تــه لــوڻ گهــٽ اســتعمال ڪــرڻ ســان دل جــي بيماريــن جــو خطــرو گهٽجــي وڃــي ٿــو يــا وقــت کان پهريــان مــوت جــو خطــرو ٽــري ســگهي ٿــو. ”پــر تنهــن هونــدي بــه لــوڻ توهانجــي الِء هاڃيــڪار آهــي“ اِهــا ڳالهــه ڊاڪٽــر ٿومــس فارلــي چئــي آهــي جيڪــو نيويــارڪ جو هيلٿ ڪمشــنر پــڻ آهــي .ان ســبب نيويــارڪ شــهر ۾ اينــدڙن 5ســالن دوران ،هوٽلــن ۽ پيڪيٽــن وارين کائڻ پيئڻ جي شــين ۾ لوڻ جي مقدار ۾ 25ســيڪڙو ڪمــي ڪــرڻ جــو منصوبــو آهــي. ماهوار تندرستي مئگزين
نومرب ،ڊسمرب 2014
صحــت کاتــي جــا ماهــر ،فارلــي جــي ڳالهــه ســان اتفــاق ڪــن ٿــا تــه گهڻــي مقــدار ۾ لــوڻ جــو اســتعمال صحــت الِء فائديمنــد ناهــي .لــوڻ جــي گهــٽ مقــدار ســان هــاِء بلڊپريشــر ۽ دل جــي بيماريــن جــو خطــرو پــڻ گهٽجــي ســگهي ٿــو. 1970کان آمريــڪا ۾ لــوڻ جــو اســتعمال وڌندو رهيــو آهــي ۽ اڄڪلهــه آمريڪــي پهريــان کان ٻيڻــي مقــدار ۾ لــوڻ اســتعمال ڪــري رهيــا آهــن. بيماريــن جــي روڪ الِء ڪــم ڪنــدڙ اداري موجــب ،جنهــن کاڌي ۾ لــوڻ وڌيــڪ ۽ پوٽاســيم گهــٽ هجــي ُاهــو هاڃيــڪار ٿــي ســگھي ٿــو .ماهــرن 15ســالن جــي هــڪ ڊگھــيَء ريســرچ دوران 12هــزار کان وڌيــڪ ماڻهــن تــي لــوڻ ۽ پوٽاســيم جــا اثــر ڏٺــا ۽ ان ريســرچ ختم ٿيــڻ تائيــن 2270ڄڻــا گــذاري ويــا جــن مــان 825 فــرد دل جــي بيماريــن ۽ 433فــرد بلــڊ ڪالٽــس (رت جــي دڳ پيــدا ٿيــڻ) ۽ اســٽروڪس (فالــج) ســبب گــذاري ويــا.
روزانــو تــازا ميــوا ۽ ســايون ڀاڄيــون جھــڙوڪ :پالــڪ ،انگــور ،گجــر ۽ گهــٽ ســڻڀو کيــر ۽ ڏهــي اســتعمال ڪــرڻ ســان پوٽاســيم جــو وڌيــڪ مقــدار لــوڻ جــي اثــر کــي گهــٽ ڪــري ڇڏيٿــو .جيڪڏهــن ماڻهــو هوٽلــن وڃــي اهــڙا کاڌا جــام کائينــدا تــه اِهــو تــوازن خــراب ٿــي وينــدو .ســندس چــوڻ آهــي تــه ،ســوڊيم بلڊپريشــر وڌائــي ٿــو جڏهــن تــه ،پوٽاســيم بلــڊ پريشــر کــي ضابطــي ۾ رکيٿــو .جيڪڏهن لوڻ جســم ۾ پاڻــي برقــرار رکــي ٿــو تــه پوٽاســيم هــن کان نجــات ڏيــاري ٿــو .ڪولينــا جــو چــوڻ آهــي تــه ،نــه رڳــو لــوڻ تــي ڌيــان ڏيــڻ گهرجــي، پــر ٻنهــيَء جــي مقــدار ۾ تــوازن بــه برقــرار رکــڻ گهرجــي.
7
مــــــــاهــــــــواريَء جــا مـسـئـال ۽ ان جـو عــــالج عــام رواجــي يــا نارمــل ماهــواري نــه تــه ڪا بيمــاري آهــي ۽ نــه ئــي انــاِء ڪنهــن عــاج ڪرائــڻ جــي ضــرورت ٿئــي ٿــي .پــر بيقاعــدي يــا ماهــواري جــو صحيــح نمونــي نــه اچــڻ هــڪ مســئلو آهــي جنهــن جــو عــاج ڪرائــڻ ضــروري ٿئــي ٿــو. ماهواري جو بند ٿي وڃڻ: ماهــواري جــو بنــد ٿــي وڃــڻ عورتــن جــو هــڪ عــام مســئلو آهــي جنهــن ۾ يــا تــه ماهــواري اينــدي ناهــي يــا اچــي بنــد ٿــي وينــدي آهــي. سبب حمــل دوران ســخت محنــت ڪــرڻ ،رحــم ۾ پيدائشــي نقــص، نشــي جــو اســتعمال ،رت جــي گھٽتائــي يــا رتوڻائــيَء ســبب ٿينــدڙ ڪمــزوريَء ســميت ڪــن بيماريــن ڪــري بــه ماهــواري تــي اثــر پــوي ٿــو جھــڙوڪ :مٿــي جــو ســور يــا الرجــي وغيــره. ماهواري جو گھڻو اچڻ: عــام طــور تــي عورتــن کــي ماهــواري هــر 4هفتــي يــا 28ڏينهــن اچــي ٿــي. جيڪڏهــن ماهــواري وقــت تــي نــه اچــي تــه ان ۾ بيقاعدگــي پيــدا ٿئــي ٿــي .ماهــواري 5 يــا 6ڏينهــن هلــي ٿــي پــر ان کان وڌيــڪ وقــت هلــي يــا 10ڏينهــن تائيــن اينــدي رهــي تــه اهــا عــورت جــي صحــت تــي خــراب اثــر ڇــڏي ٿــي. سبب: ماهــواريَء ۾ بيقاعدگــي جــو ســبب يــا تــه جنمــي عضــون جــي ڪا اندرين ســوڄ جھــڙوڪ :ٻچيداني /ڳڀيــرڻ ()Uterus ۾ ســوزش يــا حمــل دوران ڪنهــن خرابــي ســبب رت جــو گھڻــو ضايــع ٿــي وڃــڻ ٿــي ســگھي ٿــو .معــدي ۾ تيزابيــت جــي ڪــري بــه هــيَء تڪليــف ٿــي ســگھي ٿي. ماهواري جو عالج (دوائن ذريعي): مريضــه کــي آرام ۽ ســڪون ڏيــڻ گھرجــي ،کيــس ڪا بــه پريشــاني نــه هجــي ،ڪــم ڪار نــه ڪــرڻ گھرجــي ،جــي گھڻــي رت وهــي رهيــو هجــي تــه انکــي بنــد نــه ڪجــي پــر ان جــو ڪنهــن ڊاڪٽرياڻــي کان عــاج ڪرائجــي .رت جــي ڪمــي هجــي تــه ان کــي ڊاڪرياڻــي جــي صــاح ســان وٽامــن بــي ڪمپليڪــس يــا هيماٽائيســين ڏجــي. ماهواري جو عالج (غذا ذريعي) مريضه کي سٺا طاقتور کاڌا کارائجن ،کير ،مکڻ ،۽ تازيون ڀاڄيون ،تازه ميوا ،موسمبي ۽ مالٽا وڌيڪ ڏجن. سور سان گڏ ماهواري اچڻ (ڊائيسمينوريه): عــورت کــي عــام طــور تــي ماهــواري ســور ســان اچــي ٿــي جيڪــو ڪڏهــن گھــٽ تــه ڪڏهــن وڌيــڪ ۽ ٻــن طــرح جــو هونــدو آهي: پرائيمري سور • سيڪنڊري سور • ماهــواري جــا ســور ڍونگــريَء ۾ ڪنهــن بيمــاري جــي ڪــري ٿــي ســگھندا آهــن .پهريــن قســم ۾ ڍونگــريَء ۾ ســور نــه ٿينــدو آهــي ۽ نــه ئــي ڪا بيمــاري ٿينــدي آهــي .ٻئــي قســم ۾ ڍونگــريَء ۾ ڪا نــه ڪا بيمــاري هونــدي آهــي. پرائمــري ســور نوجــوان ،بالــغ ،ڇوڪريــن کــي ماهــواري شــروع ٿيــڻ کان 6مهينــن کان هــڪ ســال جــي انــدر شــروع ٿينــدا آهــن ۽ 72ڪالڪ تائيــن هلــي ســگھندا آهــن .هــي ســور آنجــڻ ( )ovolutionجــي ڪــري جنهــن وقــت ڇوڪريــن جــي عمــر 20کان 24ســال جــي انــدر هونــدي آهــي پونــدو آهــي .ان ۾ ڪابــه بيمــاري نــه ٿينــدي آهــي. سيڪنڊري سورن ۾ عورتن کي ڍونگريَء ۾ ڪنهن بيماري سبب سور ٿيندا آهن .هي بيماري آنيدانيَء ()ovary ۾ ڳوڙهــي يــا ٽيومــر ،ڳڀيــرڻ ( )uterusجــي فائيبرائــڊ ٽيومــر ،ڳڀيــرڻ ۾ ڪو پيدائشــي نقص ۽ ڳڀيرڻ جي اســتر جي ماهوار تندرستي مئگزين نومرب ،ڊسمرب 2014
ســوزش ( )endometriosisوغيــره آهــن. هــن ۾ شــديد ســور ٿينــدو آهــي پرائمــري ســور ۾ پروســٽاگالنڊنز ( )prostaglandinsوڌيــڪ ٿينــدا آهــن جنهــن ڪــري ڳڀيــرڻ جــون ديــوارون ســوس کائينديــون آهــن ۽ رت جــي رســد گھــٽ ٿينــدي آهــي جنهن ســبب ســور ٿينــدو آهــي ،چڪــر اينــدا آهــن، قبضــي ٿينــدي آهــي ،دل ڪچــي، الٽــي ،دل جــي ڌڙڪــن تيــز ٿــي وينــدي آهــي ۽ جســم جــو هــر حصــو ســور ڪنــدو آهــي. ليبارٽري ٽيسٽ: اهڙيــن حالتــن ۾ مريضــه جــو رت ٽيســٽ ڪرائجــي .ڍونگــري جــي بايوپســي ۽ الٽراســائونڊ ڪــري پرائمــري ۽ ســيڪنڊري ســورن جــي عالمتــن جــو معائنــو ڪجــي .اگــر ٻچيدانــي ۾ ڳوڙهــي هجــي تــه ان جــي چــڪاس ۽ پيشــاب جــي مڪمل ٽيســٽ ڪرائجــي. عــاج :ســڀ کان بهتــر ڪنهــن ماهــر ڊاڪٽرياڻــيَء کان پــاڻ تپاســرائڻ آهــي.
8
ـن بڻجي ويو ـرو تخليق ڪرڻ ممڪـ ـاني جيـ ـيلز) مان انسـ ـٽيم سـ ـادي گھرڙن (اسـ بنيـ سائنســدانن ،انســاني جســم جــي بنيــادي گهــرڙن (اســٽيم ســيلز) مــان انســاني جيــرو پيــدا ڪيــو آهــي .چمــڙي ۽ رت مــان ورتــل خــاص قســم جــي گهــرڙن (اســٽيم ســيلس) مان پهريــون ڀيرو ڪم ڪنــدڙ جيــرو پيــدا ڪيــو آهــي .ســندن چــوڻ آهــي ته کيــن ڪاميابي هڪ اهڙي مستقبل جو ڏس ڏئي ٿي جنهن ۾ جيرا ۽ ٻيا عضوا ليبارٽــري ۾ ٺاهــي اهــڙن ضرورتمنــد ماڻهــن ۾ پيونــدڪاري ڪئــي وينــدي جنکــي عضــون جــي ســخت ضــرورت ٿئــي ٿــي.
ٿــي ســگھي ٿــو تــه ليبارٽــري ۾ جيــرا ٺاهــي مريضــن جــي عــاج ڪــرڻ ۾ اڃــا 10ســال لڳــي وڃــن پــر جاپانــي سائنســدان چــون ٿــا تــه هنــن ان تصــور جــو ثبــوت هــٿ ڪــري ورتــو آهــي .جنهــن جــو مطلــب آهــي تــه ،انســاني عضــوا پيــدا ڪــرڻ جــي سلســلي ۾ وڌيــڪ بامقصــد تجربــا ڪــري ســگهجن ٿــا ،بلــڪ پــڪ آهــي تــه ،ديــر ســوير اهــڙي پيونــدڪاري جــو سلســلو هلــي پونــدو .ڪنگــس ڪاليــج لنــڊن ۾ ،اســٽيم ســيل جــي هــڪ ماهــر ڊســڪوالڪ موجــب ”جيــري ٺاهــي ســگهڻ جــي هــاڻ اميــد ان کان گهڻــي ويجھــي آهــي جيــڪا هــڪ ســال اڳ ڪــري پئــي سگھياســين“ .ان سلســلي ۾ ســندس اهــو بــه چــوڻ آهــي تــه ،اهــا ٽيڪنــڪ اميــد وڌائــي ٿــي ۽ ان طــرح اســان وک اڳتــي وڌائــي آهــي ،ان هونــدي بــه اڃــان گهڻــو ڪجهــه اڄاتــل آهــي ۽ نئيــن پيــدا ڪيــل جيــري جــي پيونــدڪاري شــروع ٿئــي ،ان کــي ســال لڳــي ســگھن ٿــا .هــڪ ڏهاڪــي کان وڌيــڪ عرصــي کانوٺــي ســڄي دنيــا جــا سائنســدان مختلــف ذريعــن ۽ پهلوئــن کان اســٽيم ســيل جــو اڀيــاس ڪنــدا رهيــا آهــن .جيئــن ٻيــن قســمن جــي جيوگهــرڙن کــي بــه بدالئــي صحــت جــي حالتــن ۾ هــاڪاري تبديليــون آڻــي ســگھجن .اســٽيم ســيلن جــون مکيــه ٻــه صورتــون ٿيــن ٿيــون .جنهــن جــي هڪــڙي صــورت آهــي ،اســرندڙ گهــرڙي واري ،جيڪــو مــاُء جــي پيــٽ ۾ ســرجندڙ ٻــار مــان حاصــل ڪيــو وڃــي ٿــو ۽ ٻــي عــام طــور تــي ماڻهــوَء جــي چمــڙي ۽ رت مــان ورتــو وينــدو آهــي جنهــن کــي آِء پــي ايــس ( )IPSســيل چــون ٿــا. دنيــا جــي گهڻــن ئــي ملڪــن ۾ اهــڙا اڻ ڳڻيــا مريــض هونــدا جــن ماهوار تندرستي مئگزين
نومرب ،ڊسمرب 2014
جــو جيــروُ ،بڪــي ،دل يــا ٻيــا عضــوا ڪــم ڪــرڻ ڇــڏي ڏيــن ٿــا ،انهــن ضرورتمنــدن الِء اڪيلــو رســتو ٻيــن ماڻهــن کان عضــوا حاصــل ڪــرڻ جــو آهــي .هونئــن بــه عضــوو ڪهــڙو بــه هجــي ان جــي عطيــي جــي ضــرورت وڌي رهــي آهــي پــر عضــون جــو عطيــو ڏينــدڙ ماڻهــو بنهــه ٿــورڙا آهــن. ان ڪــري سائنســدانن کــي ضــرورت محســوس ٿئــي ٿــي تــه انســاني عضــوا پيــدا ڪجــن. جاپــان ۾ يوڪوهامــا ســٽي يونيورســٽي گريجوئيٽ اسڪول آف ميڊســين جــي جاپانــي ٽيــم گهــرڙن جــا 3مختلــف قســم ٺاهــڻ الِء ،آِء.پي.ايــس ســيل ڪتــب آنــدا يعنــي اهــڙا قســم ٺاهــڻ الِء جيڪــي مــاُء جــي پيــٽ ۾ وڌنــدڙ ٻــار ۾ ٿيــن ٿــا .هيپاٽــڪ َ ســيل، اينــڊوڊرم ميســينڪا ئمل اســٽيم ســيلس ۽ اينڊوٿيليــل ســيل انســاني جيــري جي فطــري جوڙجــڪ ۾ عــام طــور ملــي جلــي هــڪ ٿيــا آهــن جــن کــي هــڪ ڪــري سائنســدانن جاچيــو تــه اهــي واڌ ڪــري گهربــل صــورت وٺــن ٿــا يــا نــه. هــي ا وڌيــا ۽ جيــري جــي هڪــڙن ٽــه ٽڪــرن رخــن وانگــر ٿيــڻ لــڳا. يعنــي جيــري جــي گهــرڙن جــو اهــڙو
مجموعــو جنهــن جــي وڌي جيــري ٿيــڻ جــا امــڪان آهــن .پــوِء هنــن ان جــي ڪوئــي ۾ پيونــدڪاري ڪئــي تــه اهــو ســاڳيو ئــي ڪــم ڪــرڻ لڳــو جنهــن جــي سائنســدانن کــي اميــد هئــي. ”نيچــر“ رســالي ۾ انهــن محققــن ڄاڻايــو آهــي تــه پليوريوٽينــٽ اســٽيم ســيلر (آِء.پي.ايــس) مــان هــڪ فعــال انســاني عضــوي جــي پيــدا ٿيــڻ جــي اهــا پهريــن رپــورٽ هئــي .اڳ ۾ اهــڙو ڪــم اســان نــه ڏٺــو نــه ٻــڌو. ُ پريڪئيــن ميــري ان تجربــي کانســواِء يونيورســٽي آف لنــڊن ۾ ،اســٽيم ســيلن جــي هــڪ ماهــر ،مئلغــم اليســن چواڻــي تــه” ،جيــري جــي بيــڪار ٿيــڻ ســبب مرڻينــگ مريــض جــي چمــڙيَء جــي گهــرڙن مــان ننــڍڙا جيــرا ٺاهــڻ الئــق ٿيــڻ جــو هــڪ پرانهــون امــڪان“ ان اڀيــاس مــان ملــي ٿــو .ان طــرح جڏهــن اهــو ڪــم ڪاميــاب وڃــي ٿــو تــه جيــري جــي مريضــن الِء اهــا هــڪ وڏي خوشــخبري هونــدي. ان اڀيــاس جــي اڳواڻــي، تاڪانــوري تاڪيبــيَء ڪئــي .هــن هڪ ٽيليڪانفرنــس ۾ چيــو تــه ان ڪم جي
ڪاميابــيَء مــون کــي ايتــرو همٿايــو آهــي جــو مــان ِپتــي ۽ ڦڦــڙن جــي سلســلي ۾ بــه اهــي تجربــا ڪنــدس. اپريــل ۾ هــڪ اميريڪــي ٽيــم دعــوا ڪئــي هئــي تــه ،هنــن ليبارٽــي ۾ ڪوئــي جــي بڪــي پيــدا ڪئــي آهــي پــر ســندن تجربــو گھڻــو ڪاميــاب نــه ٿيــو .گذريــل ســال مئــي ۾ برطانــوي محققــن ٻڌايــو تــه ،هنــن چمــڙيَء جــي گهــرڙن کــي هــڪ ڌڙڪنــدڙ دل جــو ٽشــو (مــاس) بڻايــو جيڪــو ٿي ســگھي ٿــو تــه اڳتــي هلــي دل جــي مريضــن الِء ڪارائتــو ثابــت ٿــي ســگھي. ڪارڊيــو يونيورســٽيَء جــي يورپيــن ڪينســر اســٽيم ســيل ريســرچ انســٽيٽيوٽ جــي ،ميٿيــو ســمئلي جــو چــوڻ آهــي تــه ،آِء.پي.ايــس گهــرڙن مــان جيــري ۽ ٻيــن عضــون پيــدا ٿيــڻ جــو امــڪان اتســاهيندڙ آهــي .يونيورســٽي ڪاليــج لنــڊن ۾ هــڪ ريجنريٽــو ميڊيســن جــي ماهــر ڪــرس ميســن موجــب اهــا پــڻ دوائــون ٺاهــڻ ۾ ترقــي الِء ســٺي خبــر آهــي.
9
اڌ مٿي جو سور: )(Migraine
سـبـــب،
نـشـانـيون ۽ ا حتيا طــي تد بــر ون
جديــد دور جــي “ســوکڙين” ۾ مائيگريــن يــا اڌ مٿــي جــو ســور هــڪ نهايــت ئــي ايذائينــدڙ بيمــاري آهــي .هــر ٽيــون ماڻهــو ڪنهــن نــه ڪنهــن طــرح مائيگريــن جــي عالمتــن ۾ ورتــل آهــي .جــن ۾ حســاس قســم جــون اعصابــي عالمتــون بــه ظاهــر ٿيــن ٿيــون .مثــال روشــنين جــا تــرورا ،ڪارا داغ ،ڄنگهن ۽ ٻانهن ۾ ُســين چڀڻ جو احســاس ۽ الٽي کانســواِء روشــني ۽ آواز جــي معاملــي ۾ بــه حــد کان وڌيــڪ حســاس ٿيــڻ شــامل آهــن .مٿــي جــي ســور جــا اهــي احســاس ڪالڪــن کانوٺــي ٻــه ٽــي ڏينهــن تائيــن بــه هلــي ســگهن ٿــا .مائيگريــن مٿــي جــو ســور ،رت جــي نســن ۽ اعصــاب ســان انهــن ڪيميائــي مــادن جــي انهــن نســن ۾ ملــڻ ســان پيــدا ٿئــي ٿــو.
ان جــي دوري جــي دوران ٿينــدو هيئــن آهــي تــه ،لونــدڙي وٽ کل جــي انــدر نــس وڏي ٿــي وڃــي ٿــي .نتيجــي ۾ ڪجهــه ڪيميائــي مــادا پيــدا ٿي ،ســوڄ ۽ ســور جــي ذريعــي ان نــس کــي اڃــا وڏو ڪريــو ڇڏيــن ٿــا ،جنهنڪــري پيٽ جــي خرابــيَء ۽ الٽــي جــو احســاس ٿئــي ٿــو .ان کانســواِء کاڌي جــي هضــم ٿيــڻ جــو عمــل بــه سســت ٿــي وڃــي ٿــو .رت جــي دوري جــي سســت رفتــاري ســبب هــٿ ۽ پيــر ٿــڌا ٿــي ســگهن ٿــا ۽ آواز جي حساســيت وڌي ســگهي ٿي .جســم کــي هــڪ پاســي ڪمــزوري ۽ ســاڻائي جــو احســاس بــه ٿئــي. هــن تڪليــف ۾ ورتــل ڪجهــه ماڻهــو تــه پنهنجــي ســور کــي ســمجهيو وڃــن پــر ســڀ نــه .هــيَء تڪليــف، الرجــي جــي اثــر ڪــري بــه ٿــي ســگهي ٿــي ۽ تيــز روشــنين ڪــري بــه .حــد کان وڌيــڪ گــوڙ ۽ ڪــن اڻوڻنــدڙ خوشــبوئن جــو اســتعمال ،جســماني ۽ جذباتــي دٻــاُء يــا ننــڊ جــي عــادت ۾ تبديلــي ،ســگريٽ پيئــڻ يــا ان جــي دونهيــن ۾ رهــڻ ،مانــي کائــڻ جــو وقت ماهوار تندرستي مئگزين
نومرب ،ڊسمرب 2014
وســري وڃــڻ يــا روزو بــه هــن جو ســبب ٿــي ســگهي ٿــو ،ماهــواري ۾ گهــٽ وڌائــي ،حمــل روڪ گوريــون واپرائــڻ کانســواِء فاســٽ فــوڊ جــا ڪجهــه جــزا بــه هــن جــو ڪارڻ ٿــي ســگهن ٿــا .دماغــي صدمــي ۽ مائيگريــن جــو پــاڻ ۾ گهــرو تعلــق آهــي .اعصابــي تعلــق جــي آڌار تــي ڏنــدن تــي بــه هــن جــا ڪجهــه اثــر پــون ٿــا .مثــال طــور؛ جيڪڏهــن اوهــان ڏنــد ڀرايــو ٿــا تــه اوهــان کــي مٿــي ۾ ســور پئجــي ســگهي ٿــو .اولهــه وارن سائنســدانن جــي هــڪ ٽيــم ،جينــس ( )genes۽ مائيگريــن جــي الڳاپــي جــو بــه جائــزو ورتــو آهــي .انکانســواِء ڪوئــن تــي بــه تحقيــق ڪئــي وئــي آهــي .مائيگريــن جــون نشــانيون مٿــي جــي ســور شــروع ٿيــڻ کان اڳ ،وچ ۾ تــه پڇــاڙي ۾ بــه محســوس ڪــري ســگهجن ٿيــون .ڇــو تــه مائيگريــن جــي ســڀني عالمتــن ۾ فــرق ٿــي ســگهي ٿــو ،پــر عــام طــور تــي هــڪ پاســي کان شــديد ســور رڳ ُڏکــڻ ۽ ڦڙڪــڻ وارو ســور جيڪــو گهڻــي ڪــم جــي ڪــري وڌي بــه ســگهي ٿــو ،هــر هــر پيشــاب
اچــڻ جــون نشــانيون ٿــي ســگھن ٿيون. ڪنــڌ ۽ اک هيٺــان بــه ســور ٿي ســگهي ٿــو .اکيــون ڳاڙهيــون رهــڻ ،نظــر گهــٽ (ڌنڌالئــپ) پــوڻ يــا شــيون ٻٽيــون نظــر اچــڻ ،جســم جــي تــوازن کــي قائــم رکــڻ ۾ ڏکيائــي پيــش اچــڻ بــه ٿــي ســگھن ٿيــون. مائگريــن جــي مريضــن ۾ اهــو بــه ڏٺــو ويــو آهــي تــه اڌ مٿــي جــو ســور کان پهريــان ماڻهــو حيــرت انگيــز طــور تــي هــڪ وڻنــدڙ مــوڊ (ڪيفيــت) محســوس ڪــرڻ لڳــي ٿــو يا مٺــو کائڻ تــي دل چويــس ٿــي يــا وري ڊپريشــن محســوس ڪــري ٿــو .مائيگريــن جــي عــاج الِء ڊاڪٽــر ،ميڊيــڪل ۽ فيملــي هســٽري جــو مطالعــو ڪــري ٿــو .هــڪ تحقيــق موجــب پنجــن يــا وڌيــڪ دورن پــوڻ جــي صــورت ۾ چئــن ڪالڪــن کانوٺــي ٽــن ڏينهــن جــي عرصــي تائيــن تڪليــف هلــي ســگھي ٿــي .عــام مٿــي جــي ســور ۽ مائيگريــن ۾ فــرق هيئــن محســوس ڪــري ســگهجي ٿــو تــه، عــام مٿــي جــو ســور اهــو ســور آهــي جيڪــو ڪڏهــن ڪڏهــن پونــدو آهــي، اهــو بيمــار ناهــي هونــدو .پــر مائيگرين ۾ ورتــل 85ســيڪڙو مريــض دل جــي هــر ڌڙڪــڻ ســان مٿــي ۾ ٺــڪاَء محســوس ڪنــدا آهــن .ڄــڻ ڪــو ســندن مٿــي ۾ چاقــو هڻــي رهيــو هجــي .هــي بيمــاري مــردن جــي ڀيــٽ ۾ عورتــن ۾ وڌيــڪ ڏٺــي وئــي آهــي .اهڙيــون عورتــون جنکــي روشــنين جــا تــرورا نظــر اينــدا هجــن انهــن کــي دل جــي دوري پــوڻ جــو وڌيــڪ خطــرو هجــي ٿــو .اهــڙي ريــت حمــل روڪ دوائــون واپرائينــدڙ عورتــن ۾ رت ڄمــڻ جــو خطــرو هجــي ٿــو .ڪجهــه عورتــن کــي مائيگريــن جــا دورا ماهــواري دوران يــا ان جــي شــروعات يــا پڇــاڙيَء ۾ پــون ٿــا .جنهــن جــو واســطو ايســٽروجن هارمــون جــي ســطح جــي گڙٻــڙ ســان ٿي ســگھي ٿــو .خــاص ڪــري جيڪڏهــن برســات پــوي ۽ ڪنهــن عــورت کــي ماهــواري دوران مٿــي ۾ ســور پــوي تــه اهــو حقيقــي ســور هجــي ٿــو (اســان وٽ گهڻــا مــڙس ،عورتــن جــي مٿــي ۾ ســور کــي روايتــي بهانــو چونــدا آهــن کيــن ايئــن نــه چــوڻ گهرجــي). جيڪڏهــن مائيگريــن جــي نشــانين جــو رڪارڊ رکيــو وڃــي تــه ان ســان عــاج ڪــرڻ ســولو ٿــي پــوي
ٿــو .مخصــوص نشــانين جــو وقتائتــو عــاج تڪليــف کــي گهــٽ ڪــري ڇڏي ٿــو .هــن قســم جــي ســور جــي عــاج الِء ،پيراســٽامول اســپرين ۽ ڪيفيــن جــي مرڪبــن رســتي ڊپريشــن کــي بــه روڪــي ســگهجي ٿــو .جڙيــن ٻوٽيــن ۾ ڀنــگ ،خشــخش ،ســڪل ڌاڻــا ،ســائي هريــڙ ،ڪارا مــرچ ڪٽــي انهــن جــي ڦڪــي طــور بــه واپرائــڻ ســان فائــدو ٿئــي ٿــو .ڪارن مرچــن کــي تتــل تئــي تــي ســيڪي انهــن جــي ٻــاڦ کــي ســاهه ذريعــي انــدر اماڻــڻ ســان بــه فرحت ملي ٿــي .اڪوپنڪچــر کانســواِء ڪرنگهــي تــي تيــل جــي مالــش ۽ گهريلــو الڳاپــن کان پاســو ڪــرڻ بــه عــاج وانگــر ئــي آهي .جيڪڏهن ڪافي جو هڪ ڪوپ ملــي وڃــي تــه اهــو ســڀ کان آســان ۽ سســتو عــاج ڀانئيــو وڃــي ٿــو .ڪافــي جــي رت جــي نســن کــي دٻائــڻ ســان ســور جــي شــدت گهٽجــي ٿــي .رمضــان جــي پهرئيــن روزي ۾ مائيگريــن جــو حملــو ٿــي ســگهي ٿــو .ڇــاڪاڻ ته ســڄو ڏينهــن بــک ۾ رهــڻ جــي عــادت نٿــي هجــي .جــن ماڻهــن کــي اڳــي بــه مٿــي جــي ســور جــي شــڪايت هجــي ٿــي تنکــي رمضــان دوران مائيگريــن جــي حملــي جــا وڌيــڪ امــڪان ٿــي ســگھن ٿــا .اهــڙي حالــت ۾ ماڻهــو روزي جــي نيــت کان پهريــان ڪــڙڪ چانهــه يــا ڪافــي پــي ڇڏينــدا آهــن .جيڪــي ماڻهــو صبــح جــو ناشــتو نــه ڪنــدا آهــن اهــي بــه هــن حملــي ۾ وٺجــي ســگهن ٿــا .برنــچ ڪلچــر (ناشــتي ۽ مانجهاندي وچ ۾ اٽــڪل يارهيــن وڳــي مانــي کائــڻ جــو فيشــن عــام ٿيــڻ لڳــو آهــي) ۽ ويــڪ اينــڊ تــي ديــر تائيــن ســمهڻ وارا بــه هــن کان بچــي نــه ٿــا ســگھن. هــڪ تحقيــق موجــب جيڪڏهــن هفتــي ۾ ٻــه ڀيــرا مالــش ڪرائــي وڃــي تــه مائيگريــن جــا حمــا اڌ رهجيــو وڃــن ٿــا .يــوگا تــوڙي نمــاز بــه هــن ســور جــي حــل ۾ مــددگار ثابــت ٿــي ســگھن ٿــا. جيڪڏهــن ٽيبــل ورڪ (ڪمپيوٽــر، فائــل ورڪ) ڪنــدڙ مــرد ۽ عورتــون هــر ڪالڪ کانپــوِء ڪنــڌ کــي اڳتــي پوئتــي ،کاٻــي ۽ ســاڄي پاســي آرام ســان ڦيرائينــدا رهــن ۽ گهمندي ڦرندي چانهــه يــا ڪافــي جــا چســڪا بــه ڀرينــدا رهــن تــه اهــي بــه هــن بيمــاري کان بچــي ســگهن ٿــا .انکانســواِء ســائي چانهــه ۾ ادرڪ ذري اوٻــاري واپرائــڻ ســان بــه مائيگريــن ۾ آرام اچــي ٿــو.
10
ڇلومرونَ /ڇليرو/ڇلرو()Pangolin مرتيض ڌاريجو زوفني ابراهيم /ڊاڪٽر عيل ٰ ڪيتــرن ســالن جــي ڳالهــه آهــي تــه جڏهــن ميڊيــا رســتي خبــر پيــم تــه حيدرآبــاد جــي چڙيــا گهــر ۾ هــڪ عجيــب بــا پڪــڙي رکــي وئــي آهــي .جيئــن تــه بــا جــو ڪــو فوٽــو ڏنــل نــه هيــو ،ان ســبب بــا کــي ڏســڻ جــو تجســس وڌنــدو رهيــو .نيــٺ هــڪ ڏينهــن اهــا بــا ڏســڻ الِء چڙيــا گهــر ويــس .ڏســي پريشــان ٿيــس تــه اهــا بــا ٻيــو ڪجهــه نــه پــر ســنڌ جــو ڪنهــن دور ۾ هــڪ عــام ٿينــدڙ جانــور هيــو ،جنهنکــي ڏســڻ الِء مــون ســميت ڪيتــرا ماڻهــو اتــي پهتــل هيــا .ان بــا کــي ســنڌيَء ۾ ڇالمــرون تــه انگريــزيَء ۾ پينگولــن ( )Pangolinيــا اســڪيلي اينــٽ ايٽــر ( )Scaly anteaterســڏجي ٿــو .بدقســمتيَء ســان اهــا بــا خــون ٿيــڻ کان بچــي وئــي هئــي نــه تــه اســانوٽ اهــڙن قســمن جــي جانــورن کــي ٿــڏي تــي مــاري ختــم ڪيــو وينــدو آهــي .بلــڪل ايئــن جيئــن ڪجهــه ڏينهــن اڳــم رهڙڪــيَء ويجهــو ڳوٺاڻــن ٻلهــڻ کــي پاڻــيَء جــي بــا ســمجهي لٺيــون هڻــي مــاري ڇڏيــو. اهــڙن جانــورن ۾ ڇالمــرون ،ٻلهــڻ ،نانــگ ،ســيڙه ۽ ڄاهــي کــي بــه هروڀــرو ماريــو وڃــي ٿــو .جنهــن جــو هــڪ ســبب اســان ۾ اهــڙن جانــورن جــي ،ماحــول ۾ اهميــت ۽ انهــن جــي اقتصــادي ڪارج جــي ڄــاڻ جــو نــه هجــڻ آهــي .جڏهــن تــه اهــڙن جانــورن ۽ انهــن جــي جوئيــن کــي بچائــڻ ان ڪــري ضــروري آهــي جــو اهــي ماحــول جــو هــڪ اڻٽــٽ حصــو ٿيــن ٿــا جــن جــي فنــا ٿيــڻ ســان ســڄو ماحــول ڊانــواڊول ٿــي وڃــي ٿــو ۽ ان جــو انســانن تــي بــه اثــر پويٿــو. هــن وقــت پاڪســتان ۾ جنهــن رفتــار ۽ بــي درديَء ســان جھنگلــي جيــوت ســميت ڇالمــرونَء جو شــڪار ڪيــو وڃــي ٿــو اهــا اســانجي ڪٺورائــپ جــي انتهــا جــو هڪ مثــال آهــي. چنــد روپيــن خاطــر هــن ماٺيڻــي ۽
ماهوار تندرستي مئگزين
نومرب ،ڊسمرب 2014
بــي ضــرر جانــور جــو قتــل عــام ۽ واپــار ڪــري ملــڪ جــي گوناگــون جيــوت کــي تبــاه ڪيــو پيــو وڃــي .ڇالمــرون جــو شــڪار رڳــو ان ســبب ڪيــو وڃــي ٿــو جــو ان جــا ڇلهــڙ ۽ گوشــت دنيــا جــي ڪيتــرن ملڪــن ۾ گهڻــا مهانــگا وڪامجــن ٿــا بقــول طــارق محمــود ،اسســٽنٽ پروفيســر ايــرڊ ايگريڪلچــرل يونيورســٽي راولپنــڊيَء جــي تــه ،رڳــو ڊســمبر 2011ع کان مــارچ 2012ع تائيــن کيــن پنجــاب جــي پوٺوهــار ضلعــي مــان 50ڇالمــرن جــا لــوٿ هــٿ آيــا .جيتوڻيــڪ ســائيٽ ()CITE معاهــدي هيــٺ ايشــيا جــي ڇالمــرن جــي واپــار ۽ شــڪار تــي بنــدش آهــي پــر تنهــن هونــدي انهــن جــو بناهٽــڪ شــڪار ڪيــو وڃــي ٿــو جــو هــڪ ڇالمــرون چيــن ۽ ڏکــڻ اوڀــر ايشــا جــي ملڪــن ۾ 125ڊالــرن ۾ وڪــرو ٿئــي ٿــو. چيــن ،جيڪــو هــن وقــت ڇالمــرن جــو هــڪ وڏو مارڪيــٽ آهــي ،اتــي هــن جانــور جــي گوشــت کــي هــڪ لذيــز طعــام ســمجهيو وڃــي ٿــو تــه ان جــي رت ،ڇلهــڙ ۽ جســم جــا ٻيــا عضــوا لــوڪ عــاج ۾ اســتعمال ڪيــا وڃــن ٿــا. جيتوڻيــڪ پاڪســتان ۾ ڇالمــرونَء کــي هــڪ بــي ضــرر جانور ســمجهيو وڃــي ٿــو ۽ اهــا بــه خبــر آهــي تــه هــن جانــور جــي موجودگــي فصلــن ۽ ٻوٽــن کــي ڪيتــرن قســمن جــي جيتــن جڻيــن کان بچائــي ٿــي پــر تنهــن هونــدي بــه هــن جانــور کــي بخــش نٿــو ڪيــو وڃــي. پينگولــن بچائــڻ جــي رٿــا تــي ڪــم ڪنــدڙ هــڪ ماهر خاتــون جو چوڻ آهــي تــه ،جيتــن جڻيــن جهــڙي آزار کــي ختــم ڪــرڻ الِء ڇالمــرون هــڪ قدرتــي وســيلو آهــي ۽ هــڪ ڇالمــرون هــڪ ســال ۾ اٽــڪل 70مليــن جيــت کائــي چــٽ ڪــري ڇڏيٿــو .جيڪڏهــن اســان پنهنجــيَء ڌرتــيَء تــان ڇالمــرون ختــم ڪــري ڇڏينداســين تــه اســانکي جيتــن جڻيــن کــي ضابطــي ۾ رکــڻ الِء جيتمــار دوائــن جــي مقــدار ۾ واڌارو ڪرڻــو پونــدو تــه جيئــن انهــن جــي وڌنــدڙ انــگ تــي ضابطــو رکــي ســگهون. مــوٽ ۾ اهڙيــن جيتمــار دوائــن جــا ماحــول ســميت ماڻهــن جــي صحــت تــي اگــرا اثــر پونــدا .ســندس وڌيــڪ اهــو بــه چــوڻ آهــي تــه ،اهــو رڳــو پاڪســتان ناهــي جتــي ڇالمــرن جــا ڇلهــڙ حاصــل ڪــرڻ الِء انهــن جــو شــڪار ڪيــو وڃــي ٿــو پــر اهــڙو باقاعــدي شــڪار زمباوي، ڪينيــا ،موزمبيــق ۽ يوگنــڊا ۾ بــه هلــي رهيــو آهــي .ان سلســلي ۾ ڇالمــرون پراجيڪــٽ تــي ڪــم ڪنــدڙن جــي هــڪ انــدازي مطابــق رڳــو ســال 2011ع ۾ ســڄي دنيــا مــان 50000ڇالمــرن جــو شــڪار ڪيــو ويــو آهــي. ڊبليــو ڊبليــو ا يــف -
11
ڇلــر مــرو پنهنجــي ڊگھــي زبــان ســان جيــت جھــي کائينــدو آهــي.
پاڪســتان جــي اعجــاز احمــد جــو چــوڻ آهــي تــه ،هــن جانــور ۾ ســنگهڻ جــي حــس ايتــري تــه زبردســت ســگهاري آهــي جــو ڪيتــرن ســوين ميٽــرن جــي دوريَء تــان بــه اڏوهــيَء جــي موجودگــيَء جــي خبــر پئجــي وڃيــس ٿــي. محمــود جــو چــوڻ آهــي تــه ،پاڪســتان جــا ڪــي فائيــو اســٽار هوٽلــن وارا پينگولــن جــو فــي داڻــو 105ڊالــرن ۾ پنهنجــي چينــي ريســٽورانٽن الِء خريــد ڪــن ٿــا .نــه رڳــو ايتــرو پــر هــو اهــو بــه ٻڌائــي ٿــو تــه ،جهلــم دريــاَء جــي آســپاس وارن عالئقــن ۾ ڇالمــرون خريــد ڪــرڻ الِء هيليڪاپٽــر رســتي اشــتهار بــه اڇاليــا ويــا جــن تــي ڏس پتــو بــه لکيــل هــو تــه اهــي ڪهــڙن هنــڌن تــي آڻــي ڪنهنکــي وڪــرو ڪــري ســگھجن ٿــا .پاڪســتان ۾ اهــڙا انــگ اکــر بــه موجــود ناهــن تــه انهــن جــو هــت ڪيتــرو تعــداد باقــي موجــود آهــي .ڇــو تــه ،هــي
پيــٽ يت ڇلهــڙ نـــ هجــڻ ســبب خطــري جــي حالــت ۾ بــال وانگــي گــول ٿــي پنهنجــو بچــا ُء ڪــري ٿــو .ان دوران پنهنجــا ڇلهــڙ بـــ اڀــا ڪــري ڇــڏي ٿــو ماهوار تندرستي مئگزين
نومرب ،ڊسمرب 2014
ـون ـپ ڳالهيـ ـھ دلچسـ ـت ڪجـ ـرن بابـ ڇالمـ • ڇالمــرون اصــل ۾ هــڪ جيتخــور جانــور آهــي ۽ عــام طــور تــي ماڪوڙيــون ۽ اڏوهــي کائــي ٿــو. • هن جون ست جنسون ٿين ٿيون • سائيز ۽ ٽن کان ڇهن فوٽن جيترو ٿي سگھي ٿو • هنــن جــون جوئيــون ختــم ٿيــڻ ۽ شــڪار ڪــرڻ ســبب چينــي ۽ ســونڊا جنســون ناپيــد ٿيــڻ تــي آهــن • هــي هــڪ راتوڻــو جانــور آهــي ۽ ڪيتــرن لحاظــن کان اڃــان تائيــن عجيــب جانــور ســمجھيو وڃــي ٿــو .ڇــاڪاڻ تــه سائنســدان هــن جھنگلــي جانــور جــي ســڀاَء کــي مڪمــل طــور ســمجھي نــه ســگھيا آهــن • چيــن ۾ ڇالمــرون جــي گوشــت کــي هــڪ لذيــذ غــذا ســمجھيو وڃــي ٿو • ڇالمــرون جــا ڇلهــڙ ســاڳي قســم جــي ڪيريٽــن مــادي جــا ٺهيــل ٿيــن ٿــا جنهــن مــان ســڱ ،نهــن ۽ وار پيــدا ٿيــن ٿــا جيڪــي چينــي ۽ آفريڪــي پنهنجــي لــوڪ عــاج ۾ ڪتــب آڻيــن ٿــا انڊيــن نــر ڇالمــرون ،مــاديَء کان 90ســيڪڙو وڏو ٿــي • ســگھي ٿــو • ســونڍ ،اکيــن ،ڪنــن ۽ پيــٽ تــي ڇلهــڙ نــه هجــڻ ســبب خطــري جــي حالــت ۾ بــال وانگــي گــول ٿــي پنهنجــو بچــاُء ڪــري ٿــو .ان دوران پنهنجــا ڇلهــڙ بــه اڀــا ڪــري ڇــڏي ٿــو • سونڊ سوڙهي ۽ چهنبياري ٿئيس ٿي. • دشــمن کــي ٽاهــڻ الِء مقعــد ۾ موجــود غــدودن مــان ڪنــي تيزابــي بانســدار پاڻيــٺ خــارج ڪريٿــو • ڇالمــرون کــي ڏنــد نٿــا ٿيــن ۽ نــه ئــي چٻــاڙي ســگھي ٿــو. ســڄو جســم زميــن ڏانهــن جھڪيــل ،وڏن ،ٽڪنــڊن ،هڪٻئــي تــي وريــل ڇلهــڙن ســان پيــر ،پاســن ،ٽنگــن جــي ٻاهريــن حصــن ســميت ســڄي پــڇ کــي ڍڪينــدڙ ٿئــي ٿــو. • پيٽ تي ڇڊا وار ٿينس ٿا. • کيــس لچڪــدار پــڇ ٿئــي ٿــو جيڪــو نــه رڳــو جســم کــي تــوازن ۾ رکــڻ الِء تــه وڻــن جــي ٽاريــن تــان لڙڪــن الِء بــه اســتعمال ڪريٿــو • پنهنجــن طاقتــور چنبــن رســتي وڏا وڏا بنــڊ کولــي ســگھي ٿــو. • ڪن قسمن جا وڻن تي رهن ٿا. • سڀ ڇالمرون ٿڻائتا ٿين ٿا. • هــن جــا وڏي ۾ وڏا دشــمن انســان ســميت شــينهن ،چيتــو ۽ واگــھ آهــن • جيتوڻيــڪ جديــد دور جــو ڇالمــرون ،آفريــڪا ۽ ايشــيا ۾ ٿئــي ٿــو جڏهــن تــه هنــن جــا پندپهــڻ يــورپ ۽ اتــر آمريــڪا مــان لــڌا ويــا آهن • ڇالمــرون جــي ديــد تمــام ڪمــزور ٿئــي ٿــي جنهنڪــري ســڄو مــدار ســنگھڻ جــي حــس تــي رکــي هلــي چلــي ،رســتو لهــي ۽ شــڪار ڳولهــي ســگھي ٿــو • اڳيــن پيــرن ۾ تمــام ڊگھــن نهــن هجــڻ ســبب انهــن رســتي هلــي چلــي نٿــو ســگھي ،جنهنڪــري گھمــڻ الِء پويــون ٽنگــون اســتعمال ڪريٿو.
12
هــڪ راتوڻــو ۽ ڊڄڻــو جانــور آهــي تنهنڪــري پــڪ ســان ٻڌائــي نٿــو ســگهجي تــه انهــن جــو ڪيتــرو تعــداد باقــي بچيــو آهــي. پاڪســتان جــي حوالــي ســان ماهــرن جــو اهــو بــه چــوڻ آهــي تــه هــت ،رڳــو ڇالمــرون خطــري ۾ ناهــي پــر جانــدارن جــون اهڙيــون 100ٻيــون بــه جنســون ناپيــد ٿيــڻ جــي خطــري ۾ آهــن .ڇــو تــه جڏهــن
آهــي .اهــڙو ويچــار ،ماحوليــات جــي ماهــر منــاف قائمخانــي جــو آهــي. ڊبليــو ڊبليــو ايف-پاڪســتان جــي هــڪ انــدازي موجــب ســال 2006ع ۾ ســنڌوَء ۾ ٻلهڻيــن جــو 1200انــگ موجــود هيــو .جڏهــن تــه بقــول ســيڊ ڊائريڪٽــر ،ناصــر پنهــور جــي ،هــر ســال اٽــڪل ٻــه ڊزن ٻلهڻيــون چئنلــن ۾ پاســي پــون ٿيــون. قائمخانــي جــو اهــو بــه چــوڻ آهــي تــه ،برفانــي چيتــو ،ڳجهــه، بــاز ،تلــور ،مارڪوپولــو رڍ ،چلتــن مارخــور ،فالئنــگ نوريئــڙو ۽ مشــڪ هــرڻ پاڪســتان جــا ڪجهــه اهــڙا جانــور آهــن جيڪــي هتــي پنهنجــي جياپــي جــي جنــگ جوٽــي رهيــا آهــن. جهنگلــي جيــوت جــي ســانڍ ڪنــدڙ ان ڳالهــه ســبب پريشــان آهــن تــه ســرڪار کــي ،ملــڪ جــي گوناگــون جيــوت جــو ڪــو اونــو ڪونهــي پــر اهــي سياســي ۽ ســفارتي مســئلن ســبب مصلحــت کان ڪــم وٺنــدڙ آهــن. ڪســٽم آفيســر راجــا ظهــور جــو چــوڻ آهــي تــه ،ڪيتــرا پرڏيهــي ماڻهــو شــيل شــڪار خاطــر ملــڪ جــي جانــورن ۽ پکيــن جــو قتــل عــام ڪــن ٿــا جــن الِء کيــن خــاص پرمٽــون ڏنيــون وڃــن ٿيــون وســطي جــي بااثــر ماڻهــن ســان ســٺا الڳاپــا قائــم تــه جيئــن مشــرق ٰ رکــي ســگهجن .ان سلســلي ۾ ســندس وڌيــڪ چــوڻ آهــي تــه ،ٻاهريــان ڪــوڙن ڪاڳــرن تــي بــازن جــون نايــاب جنســون ۽ تلــور جهــڙا پکــي عــرب رياســتن ڏانهــن کڻــي وڃــن ٿــا. بــازن رســتي شــڪار ڪنــدڙ ،بيــن االقوامــي ســطح تــي تحفــظ ڏنــل تلــور جــو ،منســٽري آف فاريــن افيئــرس پــاران جــاري ٿينــدڙ پرمٽــن جــي آڌار تــي شــڪار ڪــن ٿــا .جڏهــن اچــن ٿــا تــه پنهنجــا شــڪاري بــاز آڻيــن ٿــا پــر جڏهــن هتــان واپــس ورن ٿــا تــه پاڪســتان جــا نايــاپ پکــي کنيــو وڃــن ٿــا .ڇــو تــه بقــول ناصــر پنهــور جــي ،بــازن جــي مــٽ ســٽ ڪــرڻ تمــام ســولي ٿئــي ٿــي. اســانکي خبــر آهــي تــه اهــو ســڄو ڪــم ناجائــز ۽ غيــر قانونــي
دنيــا ۾ ٿينــدڙ مختلــف قســمن جــا ڇــا مــرون ،جيڪــي قدبــت ۾ هڪٻئــي کان مختلــف ٿــن
ٻيلــن ۽ ســاوڪ جــي تباهــي ڏســجي ٿــي ،خــاص طــور تــي ســوات ۽ خيبرپختونخــواه جــي پائيــن فاريســٽ جــي تڏهــن چئــي ســگهجي ٿــو تــه هتــان جــي گوناگــون جيــوت کــي ســنگين نقصــان رســيو آهــي جنهن جــي تالفــي ٿــي نٿــي ســگهي .ڊبليــو ايف-پاڪســتان جــي احمــد جــو وڌيــڪ چــوڻ آهــي تــه ،جيئــن تــه ماحــول ۾ هــر جانــدار شــئي ٻــيَء جــي محتــاج ٿئــي ٿــي تنهنڪــري هــن ڌرتــيَء تــي هــڪ متــوازن گوناگــون جيــوت جــو هجــڻ الزمــي آهــي .ڇــو تــه ،گوناگــون جيــوت هــن ڌرتــيَء تــي ســڀني جانــدارن جــو ســت-تت ٿئــي ٿــي .ســاڳئي حالــت سيســر جــي آهــي جيڪــو 1970ع جــي ڏهاڪــي تائيــن پاڪســتان ۾ ســوالئيَء ســان ڏســي ســگهبو اهــو هــاڻ ناپيــد ٿــي ويــو آهــي ۽ انکــي هــڪ اهــڙو اشــارو ســمجهڻ کپــي تــه اســانکي هــر حالــت ۾ ســڀ حيــا وســيال ڪتــب آڻــي اهــڙي جهنگلــي جيــوت جــو بچــاُء ڪرڻــو آهــي .ســنڌوَء جــي ٻلهــڻ بــه پوئيــن پســاهن ۾ آهــي .اســان دريــاَء تــي ڊيــم اڏي ٻلهــڻ جــون جوئيــون ختــم ڪــري ڇڏيــون آهــن ،کيــن ڄــارن ۾ ڦاســايو وڃــي ٿــو ،گهربــل مڇــي جــي غــذا نــه ملــڻ ســبب بــک مــري رهــي آهــي ۽ اســان انکــي پاڻــيَء جــي وڌنــدڙ گــدالڻ ۾ زنــده رهــڻ مجبــور الِء ڪيــو ماهوار تندرستي مئگزين
نومرب ،ڊسمرب 2014
آهــي پــر اســان بيــوس آهيــون .ڇــو تــه جيڪــي ڪســٽم آفيســر پنهنجــا ملڪــي بــاز ٻاهريــن ملڪــن ڏانهــن ســمگلنگ ٿيــڻ نٿــا ڏيــن تــن کــي ڏکيــا ڏينهــن ڏســڻا پــون ٿــا ظهــور ٻڌائــي ٿــو .ان سلســلي ۾ ســندس وڌيــڪ چــوڻ آهــي تــه ڪســٽم وارا جيڪــي جانــور ۽ پکــي جهليــن ٿــا تنکــي رکــڻ جــون ڪــي بــه معيــاري ســامتيَء واريــون ســهوليتون موجــود ناهــن تــه جيســتائين ڪــورٽ اهــڙن ڪيســن جــو اڪالُء ڪــري تيســتائين انهــن کــي صحتمنــد حالــت ۾ رکــي ســگهجي نتيجــي ۾ اهــڙا نايــاب پکــي ۽ جانــور قيــد ۾ ئــي مــري وڃــن ٿــا.
13
“تندرســتي” بــڪ شــيلف سنڌيَء ۾ ڇپيل صحت ۽ سائنس بابت ڪتابن جو تعارف
“جت ويڄ نه طبيب” ڊاڪٽر علي مرتضيٰ ڌاريجي جو ترجمو ڪيل هڪ اهم ڪتاب تبصرو :شوڪت چاچڙ طبــي دنيــا جــو هــڪ جــڳ مشــهور انگريــزي ڪتــاب” ،ويئــر ديئــر از نــو ڊاڪٽــر“ ( )Where There Is No Doctorجنهــن کــي پنهنجــي اهميــت جــي لحــاظ کان دنيــا ۾ ”صحــت جــي بائيبــل“ جــي نالــي ســان پــڻ ســڏيو وڃــي ٿــو ،ان جــو ســليس ســنڌي ترجمــون، سائنســي ادب جــي ناميــاري ليــکڪ ۽ مترجــم ڊاڪٽــر علــي مرتضـيٰ ڌاريجــي ”جــت ويــڄ نــه طبيــب“ جــي نالــي ســان ڪيــو آهــي .ڪتاب جــي ايڊيٽنــگ ڊاڪٽــر محمــد بخــش ڀرڳــڙي ڪئــي آهــي .هــي ڪتــاب تــازو ســنڌي ٻولــي اٿارٽــيَء پــاران شــايع ڪيــو ويــو آهــي. هــن ڪتــاب جــو خالــق’ ،ڊيــوڊ ورنــر‘ هــڪ اهــڙو انســان دوســت آهــي ،جنهــن 1970۾ جڏهــن ميڪســيڪو جــي ماڻهــن جــي صحــت جــي حالــت زار ڏٺــي تــه ســندن الِء اســپئني ٻولــي ۾ اهــو ڪتــاب لکــڻ تــي مجبــور ٿيــو تــه جيئــن بيــوس ۽ الچــار ڳوٺاڻــا ،جــن وٽ ڊاڪٽــر ۽ اســپتال جــي ســهولت موجــود ناهــي ۽ هــو پنهنجــو عــاج ،مقامــي ريتــن رســمن ۽ ســاٺن َســوڻن ســان ڪنــدا رهــن ٿــا تــن جــي جديــد طبــي سائنســي بنيــادن تــي مــدد ڪــري کيــن ان الئــق ڪــري ســگھجي تــه ڊاڪٽــر ۽ اســپتال نــه هونــدي بــه هــو پنهنجــي مــدد پــاڻ ڪــري ســگھن .هــن ڪتــاب ۾ هــر عــام پڙهنــدڙ الِء ننڍيــن وڏيــن بيماريــن بابــت باتصويــر ڄــاڻ ،بيماريــن جــي عالمتــن ۽ عــاج جــو ڏس بــه ڏنــل آهــي .اســپيني ٻولــي ۾ لکيــل هــي ڪتــاب ايتــرو مشــهور ٿيــو جــو اڳتــي هلــي ان جــو انگريــزيَء ۾ ترجمــو ڪيــو ويــو جيڪــو ســڄيَء دنيــا ۾ مشــهور ٿيــو. هــن وقــت تائيــن هــي ڪتــاب دنيــا جــي 100ٻوليــن ۾ ترجمــو ٿــي چڪــو آهــي. مجموعــي طــور هــي ڪتــاب ســنڌ جــي ڳوٺــن تــوڙي شــهرن ۾ رهنــدڙ ســڀني پڙهنــدڙن کــي ڪيتريــن مختلــف بيماريــن بابــت آگاهــي ۽ درســت عــاج بابــت رهنمائــي ڪــري ٿــو .هــن ڪتــاب جــي مــدد ســان ننڍيــن آباديــن ۾ ڪــم ڪنــدڙ دايــون، ليــڊي هيلــٿ ورڪــر ،نرســون ،ميڊيــڪل پڙهنــدڙ نوجــوان شــاگرد ،ڪميونٽــي ميڊيســن جــي حوالــي ســان ڪــم ڪنــدڙ ڪارڪــن ۽ صحــت تــي ڪــم ڪنــدڙ غيــر ســرڪاري ادارن وارا وڏي ڄــاڻ حاصــل ڪــري ســگھن ٿــا .عــام پڙهنــدڙن ڏکيــن طبــي اصطالحــن جــي ســولي ســنڌيَء ۾ معن ـيٰ بــه ڏنــي ويئــي آهــي .انگريــزيَء ۾ هيســپيرين الِء ڪتــاب جــي آخــر ۾ َ ( )Hesperiفائونڊيشــن ،آمريــڪا جــي ڇپيــل هــن ڪتــاب ۾ ،دنيــا جــا مختلــف ماهــر ڊاڪٽــر هــر ٻئــي ٽئيــن ســال ،واڌارا ســڌارا بــه ڪنــدا رهــن ٿــا .جڏهــن تــه ”جــت وي ــڄ نــه طبيب“ڪتــاب هيســپيرين فائونڊيشــن جــي ويــب ســائيٽ تــي پڙهــي ۽ ڊانــون لــوڊ بــه ڪــري ســگھجي ٿــو. 507صفحــن جــي پڪــي جلــد ســان ڊبــل ڪرائــون ســائيز ۾ ڇپيــل هــن ڪتــاب جــي قيمــت 600روپيــا آهــي جيڪــو اٿارٽــيَء جــي بــوڪ اســٽال ســميت ســنڌ جــي ســڀني وڏن ڪتــاب گھــرن تــان ملــي ســگھي ٿــو .اميــد تــه اڳتــي بــه ســنڌي پڙهنــدڙن کــي اهــڙا ڪارائتــا ڪتــاب ملنــدا رهنــدا. ماهوار تندرستي مئگزين
نومرب ،ڊسمرب 2014
14
وائرسي هيپئٽائيٽس جي پکڙڻ جا عام ذريعا اي ۽ جــي) کان بچــڻ جــي بهرتيــن واٽ انهــن (وائــريس هيئٽائيٽــس (اي ،يب يس ،ڊيِ ، ذريعــن ،رســن ۽ ڪارڻــن کان بچــڻ ۽ پاســو ڪــرڻ آهــي جــن رســتي اهــا پکــڙي ٿي).
وائـــــــرس ورتـــــل فــــــرد جـــــي
منــي ()Semen رت، َ ۽ ٻيــن جســماني پاڻيٺــن
ســـــان لــــھـ وچـــــڙ ۾ اچــــڻ رستـــي سئين ۽ سرنجن وڌيــڪ کان هــڪ جــو ماڻهــن ۾ اســتعمال ڪــرڻ هـ ڪ ب يما
وار الهينــدڙ ريــزر، ـدن ـن ۽ ڏنـ ـڊن ۽ پاڪيـ بليـ جــي برشــن جــو مريــض ســان ڏي وٺ رســتي
ر م ـ ا ُء کا
وقــــت
وائرســي هيئٽائيٽــس ٻــار ۾ منتقــل ٿــي ســگھي ٿــي ماهوار تندرستي مئگزين
و ا ئـــــر س
نومرب ،ڊسمرب 2014
ـظ ـبب غليـ سـ عالئقــن اهــڙن ۽ ملڪــن جــو ســفر ڪــرڻ جتــي هيئٽائيٽــس عــام هجــي
ٿيــل کاڌي ۽ پيتــي جــي شــين رستي
ڊزائن :اعجاز اسد پليجو
ويــــم
ن
15
سنڌ جي جھنگيل جيوت
)(Black francolin Partridge
تِــر
ڪارو تــر پوکــن ،کيٽــن ،وڏي گاه ،واهــن، نديــن جــي وهڪــرن ،ميــدان ۽ ٽڪريــن ۾ ملنــدو آهــي .اڪــر اڪيلــو ،جــوڙي ۾ يــا ننــڍڙي گــروه ۾ رهــي ٿــو .آرام ال ِء گھاٽــن ٻــوڙن ۾ رهــن پســند ڪنــدو آهــي ۽ ڊپ جــي حالــت ۾ ڀڙڪــو ڏيئــي اڏامــي وينــدو آهــي. هــي ســهڻو تــر مڪمــل ڪارو نـــ آهــي پــر مٿــس اڇــا ۽ اخروٽــي هئيــڊي رنــگ جــا چٽــا هونــدا آهــن. ڳچــي َء جــو پٽــو :نَـ َر جــي ڳچــي َء يت تيــز اخروٽــي نــايس پٽــو ٿئــي ٿــو. ســي :ســي مڪمــل ڪاري پــر اک هيٺيــان ۽ ڪنــن مٿــان پاپــڙي جــا اڇــا کنــڀ ٿــن ٿــا. ڪارو تــر صبــح ســوير يــا شــام جــو رسگــرم رهنــدو آهــي.
ترتيب :اعجاز اسد پليجو
مــادي :مــادي لــڳ ڀــڳ ســاڳي ٿئــي پــر ســي ڪاري نـــ پر گــري اڇي ۽ مٿــس اڇــي پاپــڙي بـــ ڪونـــ ٿئــي. ڳچــي اڇــي ۽ ڪنــڌ يت اڻپــورو نــايس
پٽــو آهيــس .مــادي َء کــي “ڪَٻــي” يــا “ڪٻوهــڙي” ســڏيندا آهــن.
بنيادي ڄاڻ سائنسي نالوFrancolinus francolinus :
9کان 16انچ
قد بُت:
453گرام
وزن:
کان 14
آنا: کاڌو:
ٻج ۽ جيت
آواز:
ڪــر . . . ڪر َ . . . َ ڪي ِ . . . ڪــي . . َ
ماهوار تندرستي مئگزين
نومرب ،ڊسمرب 2014
16