SPECIAL EDITION
Magazine voor leden van coöperatie Agrifirm
08 | 2026
Better Together Agrifirm is kritisch en bezorgd over de plannen van de overheid voor de landbouw.
Het kan anders... het kan beter
Kritisch over stikstofmaatregelen: het kan anders Opnieuw dreigen boeren en telers te worden geconfronteerd met ingrijpende maatregelen die het voortbestaan van hun bedrijf op het spel zetten. Dat zorgt voor onzekerheid, terwijl het toekomstperspectief van veel van hen al onder druk staat. Deze plannen raken niet alleen de boeren en hun gezinnen. Het raakt ook de kracht van de Nederlandse landbouw en onze voedselvoorziening.
Wij geloven dat het anders kan. Dat de uitdagingen in de landbouw oplosbaar zijn door te kijken naar het doel dat bereikt moet worden en naar wat op welk bedrijf het beste werkt. Met ruimte voor innovatie, ondernemerschap en dus maatwerk.
Boeren en telers hebben de afgelopen jaren al laten zien dat verduurzamen en minder uitstoot samengaan met een economisch gezond bedrijf. Daarom pleit Agrifirm voor duidelijke doelen per bedrijf, meer ruimte en snelheid voor innovatie, gerichte ondersteunende investeringen en het verder benutten van oplossingen die in de praktijk al werken. Zo bouwen we samen aan een landbouw die klaar is voor de toekomst. Met respect voor het milieu. Met perspectief voor boeren en telers, met ruimte om te ondernemen en met een sterke Nederlandse voedselvoorziening.
3
inhoud
22 Vooruitkijken met Ruud Tijssens
4 Interview met Piet Hilarides (CEO) en Gerben Smeenk (Voorzitter Cooperatie & Voorzitter RvC)
Vertrouwen komt te voet en gaat te paard
We weten dat het anders kan, en hoe het beter kan
Stikstofdossier in het kort
10
24 Kennisboeren
De oorsprong van het Nederlandse stikstofdossier
12
18
Het kan anders...
Het kan beter
COLOFON
Better Together is het ledenmagazine van coöperatie Agrifirm Contact communicatie@agrifirm.com | T 088 - 4881000 Fotografie en tekst Agrifirm Realisatie JEEN.
Voorbeelden uit de praktijk hoe het anders en beter kan
4
Over de gevolgen van de (voorgenomen) kabinetsmaatregelen uit de stikstofbrief
We weten dat het anders kan, en hoe het beter kan In de lange, rijke historie van de agrarische sector kent elke generatie haar eigen grote vraagstukken. Nu zijn dat stikstof, waterkwaliteit, klimaat en ruimte om te ondernemen. In de onlangs gepubliceerde stikstofbrief staan beleidsvoornemens die grote
Piet Hilarides (CEO)
gevolgen kunnen hebben voor de sector als geheel en individuele boeren en telers in het bijzonder. De keuzes die we nu maken, bepalen hoe de landbouw er de komende jaren uitziet. Met en voor haar leden zoekt Agrifirm naar oplossingen die werken in de praktijk. Oplossingen die laten zien dat het anders kan. Een gesprek met CEO, Piet Hilarides, en voorzitter van de RvC, Gerben Smeenk, over de maatregelen uit de stikstofbrief. En over hoe het anders en beter kan.
Gerben Smeenk (Voorzitter Cooperatie & Voorzitter RvC)
5
De stikstofbrief staat niet op zichzelf. Het is een volgende stap in een debat wat al jaren voortduurt. Vaak gaat het over wat niet meer kan. Maar waar liggen de oplossingen?
Veel ondernemers ervaren dat niet techniek, maar vergunningverlening de grootste bottleneck is. Herkennen jullie dat? Piet: ‘Veel voorgenomen maatregelen beperken de ruimte van ondernemers om zich te ont-
Gerben: ‘Op het erf liggen veel mogelijkheden.
wikkelen. Terwijl het juist noodzakelijk is dat
Te veel om hier allemaal op te noemen.
zij door innovatie en samenwerking toe kunnen
In deze special van Better Together staan er
werken naar een volgende fase van een nog
een aantal beschreven. Het gaat uiteindelijk
duurzamere agrarische sector in Nederland.
om een combinatie van vakmanschap en
Ondernemers zijn gericht op het investeren
techniek. Kijk naar veehouders: voor hen begint
op de lange termijn, soms generaties vooruit.
het met een uitgebalanceerd rantsoen, gezonde
Dat maakt onze sector uniek. Echter, zonder
dieren en stalsystemen die helpen bij het redu-
perspectief zal geen enkele ondernemer deze
ceren van emissies, zoals luchtwassers en
risico’s nemen. Onduidelijkheid heeft een
andere oplossingen. Als je het systeem inte-
negatief effect op duurzame ontwikkeling van
graal bekijkt, gebeurt er nog te weinig. Zo kan
de sector.’
een mestvergister door de productie van groene energie voor CO2-reductie zorgen én veel uit-
Gerben: ‘Ik herken ook dat vooral vergunning-
stoot vermijden. Door het gebruik van RENURE
verlening het probleem is op dit moment.
en digestaat kan de aankoop van kunstmest
Ik ga ervan uit dat dit een tijdelijk fenomeen is.
omlaag. Als we dit goed toepassen is dat veel
De wetgeving is op onderdelen nu conflicterend.
effectiever dan reguliere kalkammonsalpeter
Dat kan en moet worden opgelost, anders
(KAS). Nu stuurt de overheid vooral op minder
komt de sector niet in beweging. Terwijl we wel
dieren. Ik zie in mijn omgeving ook veel vee-
willen. Ik ben lid van een coöperatie met dertien
bedrijven verdwijnen. Het oude grasland wordt
boeren die samen willen vergisten. We zijn daar
vervolgens omgezet naar bouwland, waardoor
al drie jaar mee bezig. Een vergunning voor
opgeslagen koolstof vrijkomt. Een typisch voor-
mestvergisters loopt moeizaam door bezwaar
beeld van hoe het ene beleidsdoel het andere
van milieuclubs. Daarnaast is bijvoorbeeld het
tegenwerkt. Ik pleit voor een integrale benade-
aanpassen van de stalvloer voor dagverse
ring van de problemen om zo tot oplossingen
mest momenteel bijna onmogelijk.’
te komen die aan alle kanten effectief zijn.’ Piet: ‘Het hele debat draait nu om stikstofreductie. Maar stikstof is ook een belangrijke bron voor een gezonde bodem en voor groei in het algemeen. De wereld roept om voedsel. Als basis voor de productie van voer en voedsel is mest extreem belangrijk. Er is nog enorm veel te winnen bij het op goede wijze verwerken en toepassen van mest voor voer- en voedselproductie. Er zijn meer thema’s uiteraard, maar hier is veel voordeel te behalen.’
6
De recente discussie over additionaliteit maakt veel ondernemers onzeker. Wat is volgens jullie het risico als vergunningverlening niet snel op gang komt?
Het gaat vaak over regels. Zou het volgens jullie niet veel meer moeten gaan over resultaten? Gerben: ‘Elke keer weer over doelsturing beginnen is misschien wat vermoeiend, maar
Piet: ‘Er is geen toekomst, zonder perspectief
daar ligt wel de oplossing. Het moet gaan
op ontwikkeling. Natuurlijk is ongebreidelde
om het resultaat: je eigen inzet moet worden
groei ook niet wat we moeten willen, maar
beloond met bestaansrecht.’
er moet ruimte blijven voor verantwoorde groei. Nu worden sectoren als woningbouw,
Piet: ‘Wat voor politieke vraagstukken geldt,
infrastructuur, industrie en landbouw
geldt ook voor het opvoeden van kinderen of
tegen elkaar uitgespeeld. Laat de Europese
de ontwikkeling van mensen in algemene zin:
afhankelijkheid bij de productie van medicijnen
gezamenlijke doelen nastreven en uitdagingen
of onze energievoorziening een les zijn en laten
overwinnen motiveert en levert resultaten op.
we zorgen dat we onze voedselvoorziening de
Door te blijven sturen met regelgeving of het
komende decennia wel in eigen hand houden.’
opleggen van beperkingen groeit de weerstand. Dat brengt ons niet verder. Vergeet niet: een
Gerben: ‘Zonder vergunningen komen ook
boer is rentmeester van het land dat hij “te
investeringen in duurzaamheid in de sector
leen heeft van onze kinderen”. Iedere boer wil
niet van de grond. We komen als land achterop,
zijn bedrijf beter achterlaten dan hoe hij het
en niet alleen in de agrarische sector. Voor het
heeft ontvangen. Het samenspel tussen bodem,
behoud van een gezonde economie moeten
water, lucht, dieren en omwonenden is cruciaal.
bedrijven kunnen bouwen.’
Steeds zoeken boeren en telers naar de beste balans tussen bedrijfseconomische belangen en die van natuur, klimaat, mens en dier.’
7
Terugkijkend op de afgelopen jaren, wat hebben boeren en telers bereikt als het gaat om emissiereductie? Piet: ‘Ik ken geen andere sector dan de
Er klinkt steeds vaker kritiek op een systeem dat te sterk leunt op alleen modellen, Kritische Depositiewaardes (KDW's) en berekeningen. Begrijpen jullie die frustratie?
agrarische sector in Nederland die op eigen kracht en eigen initiatief zo intensief
Gerben: ‘Onze leden hebben hier ook veel
gezamenlijk werkt aan het verbeteren van hun
kritiek op. Ze hebben te maken met een
bedrijfsvoering. En dan bedoel ik niet alleen het
‘modellenwerkelijkheid’. En vervolgens lezen ze
verhogen van de productiviteit, maar juist ook
dat wetenschappers en andere deskundigen
kwaliteitsverbeteringen van het water, de lucht,
elkaar tegenspreken over de data of conclusies.
de bodem en het dierenwelzijn. Niet voor niets
Het politieke debat wordt gevoerd op basis van
komt men over de gehele wereld kijken hoe
een stikstofdepositie-getal en emissiemodellen.
we dit in Nederland doen. Kan het nog beter?
Maar we zouden het moeten hebben over het
Uiteraard, maar dat geldt voor alle sectoren.’
behouden van natuurkwaliteit. De gevolgen van het beleid zijn immens. Op basis van onzekere
Gerben: ‘Boeren hebben op vele vlakken in de
modellen een beleid uitstippelen is naar mijn
afgelopen jaren al aanzienlijke emissiereductie
mening maatschappelijk onverantwoord.’
gerealiseerd, met gunstige gevolgen voor bodem, lucht en water. We hebben laten zien
Piet: ‘Zeer zeker begrijpen we de frustratie.
dat als er wetgeving komt met reductie-
Overigens zijn die frustraties met zo’n papieren
doelstellingen of productiebeperkingen,
werkelijkheid van alle tijden en speelt het in
we steeds in staat zijn om met technisch
alle sectoren en beroepsgroepen. Belangrijk
vakmanschap hier gehoor aan te geven.
is dat duidelijk is waarom bepaalde data moet
Als je de ontwikkelingen van de afgelopen
worden geregistreerd. Wat is het doel? Wat
dertig jaar neemt, dan zie je dat landbouw
gebeurt er vervolgens met die gegevens? Is
grote stappen heeft gemaakt. Het toont aan
de meetmethode eenduidig? Leidt die data
waartoe we in staat zijn.’
tot maatregelen met een duidelijke oorzaakgevolg? We kunnen niet blijven hangen in oneidige discussies over de onvolledigheid van data en analyses. Daarin moet verbetering komen. Boerenbedrijven, regio’s en Nederland zijn geen afgesloten eilanden, ze zijn onderdeel van een groter ecosysteem.’
8
De overheid zet steeds vaker in op normen zoals GVE's en grondgebondenheid. Is dat volgens jullie een logische route of dreigt daarmee juist maatwerk verloren te gaan?
Onlangs is het convenant gewasbescherming gesloten. Wat kunnen overheid en sector volgens jullie leren van die aanpak voor dossiers als stikstof, klimaat en waterkwaliteit?
Piet: ‘De politiek heeft een tijd geleden online
Piet: ‘De les is duidelijk: ontwikkel geen beleid
goksites toegestaan. We zien nu, een paar
voor de sector, maar doe dit met de sector. Maak
jaar later, dat een grote groep jongeren lijdt
geen beleid op basis van politieke belangen,
aan een vorm van gokverslaving. Voor mij
maar streef naar een soort ‘Akkoord van
een voorbeeld van hoe soms onvoldoende
Wassenaar' zoals in 1982 toen BV Nederland
nagedacht wordt over de consequenties
ook op slot zat, opgesteld in samenspraak met
van beleid. Ik zie hetzelfde gebeuren bij de
vertegenwoordigers uit de sector en andere
GVE-normen en grondgebondenheid. Deze
belangrijke stakeholders. Gebruik dat akkoord
maatregelen kunnen juist leiden tot verdere
als uitgangspunt voor de verdere uitwerking
intensivering en bijvoorbeeld minder weidegang
van beleid de komende jaren en houd daaraan
van melkveekoeien. Je bereikt precies het
vast. Vergeet ook niet dat ‘boer zijn’ geen
tegenovergestelde van wat je met het beleid
beroep is, maar een wijze van leven en daarmee
voor ogen hebt.’
een bevolkingsgroep vertegenwoordigt die Nederland mede maakt wat het is.
Gerben: ‘Een bepaalde groep in de samenleving wil dat de melkveehouderij grondgebonden
Gerben: ‘Voor mij staat een convenant voor:
wordt. De discussie daarover loopt al sinds
samen rond de tafel gaan zitten, de problemen
de jaren negentig van de vorige eeuw. Nu ligt
recht in de ogen kijken en realistische doelen
er voor het eerst een concreet wetsvoorstel.
stellen. Zoeken naar oplossingen waar je
Daarmee gaat maatwerk verloren, omdat het
het samen over eens bent. Dat kan ook in
middel heilig wordt verklaard in plaats van dat
hardnekkige dossiers als stikstof, klimaat en
het doel voorop staat. We lossen er zo niets mee
waterkwaliteit, al geef ik toe dat de uitdagingen
op voor wat betreft een betere natuur of minder
groot zijn.’
emissies. Het is voor sommige melkveehouders eenvoudigweg ook niet te realiseren.’
9
Wat is tenslotte jullie advies? Piet: ‘Kabinet, de huidige gekozen richting biedt geen oplossing voor de uitdagingen waar we voor staan. Volgens ons kan het anders en kan het beter. Denk bijvoorbeeld aan het verlagen van eiwit in veevoer, stimuleren van mestvergisten en mest beter verwaarden. Verder verwijs ik graag naar de vijf bouwstenen met voorstellen in deze Better Together Special. Tegen de leden zou ik willen zeggen: blijf openstaan voor de dialoog en help mee oplossingen te vinden waar we als sector verder mee kunnen. Dat laatste betekent soms ook dat je bereid moet zijn compromissen te sluiten én dat je zoveel mogelijk samen optrekt. Hier geldt nadrukkelijk: better together.’ Gerben: ‘Tegen politiek Den Haag zou ik willen zeggen: wees realistisch. Hang behoud van de natuur niet enkel op aan stikstof, maar kijk hoe omringende landen dit gedaan hebben. En mijn boodschap aan de leden is: blijf positief, we hebben de afgelopen decennia laten zien waar we toe in staat zijn. Laten we vertrouwen op onze eigen kracht.’
‘Er is geen toekomst, zonder perspectief op ontwikkeling’ PIET HILARIDES
10
De essentie van de Nederlandse stikstofproblematiek Waar gaat het om? Niet stikstofgas zelf is het probleem, maar reactieve stikstofverbindingen zoals ammoniak en stikstofoxiden. Die komen vooral vrij bij landbouw, verkeer, industrie en energieopwekking.
Wat gebeurt er in de natuur? Deze stoffen (zoals ammoniak en stikstofoxiden) slaan neer in Natura 2000-gebieden. Daar kunnen ze zorgen voor vermesting en verzuring, waardoor bepaalde planten- en diersoorten minder goed kunnen overleven.
Waarom is het zo’n groot dossier? Nederland combineert op een klein oppervlak veel landbouw, verkeer, industrie, woningbouw en natuur. Daardoor botsen economische ontwikkeling en natuurbescherming sneller met elkaar.
Stikstofdossier in het kort Waarom werd 2019 een kantelpunt? Het Programma Aanpak Stikstof (PAS) maakte vergunningverlening mogelijk op basis van toekomstige reductie. In 2019 oordeelde de Raad van State dat dit niet langer mocht: eerst moet voldoende zeker zijn dat natuur wordt beschermd. Daardoor kwamen veel vergunningen en projecten stil te liggen.
Waar gaat de discussie nu over? Niet alleen over minder uitstoot, maar vooral over de vraag hoe Nederland natuur kan herstellen én ruimte kan houden voor landbouw, woningbouw, infrastructuur en economie.
Kernboodschap Het stikstofdossier draait om één grote vraag: hoe beschermen we kwetsbare natuur én houden we Nederland in beweging?
11
De Nederlandse stikstofproblematiek draait in essentie om de vraag hoe economische activiteiten kunnen worden gecombineerd met de bescherming van kwetsbare natuur. Het probleem betreft niet stikstofgas (N2), dat het grootste deel van onze lucht vormt, maar reactieve stikstofverbindingen zoals ammoniak uit de landbouw en stikstofoxiden uit verkeer, industrie en energieopwekking. Deze stoffen slaan neer in Natura 2000-gebieden en kunnen daar leiden tot vermesting en verzuring van de bodem, waardoor kwetsbare planten- en diersoorten onder druk komen te staan.
Omdat Nederland een hoge bevolkingsdichtheid,
verschillende opkoop- en natuurmaatregelen.
intensieve landbouw en veel economische activiteit
Vervolgens verscheen het rapport van de
kent op een relatief klein oppervlak, zijn de
commissie-Remkes, dat concludeerde dat
stikstofbelastingen op veel natuurgebieden hoger
structurele emissiereductie noodzakelijk is.
dan volgens de Europese natuurbeschermingsregels
Daarna volgden onder meer de Wet stikstofreductie
wenselijk wordt geacht.
en natuurverbetering, het Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG) en diverse provinciale
De oorsprong van het huidige dossier ligt in
plannen. Tegelijkertijd groeide de maatschappelijke
Europese wetgeving. Met de Vogel- en Habitat-
discussie over de effectiviteit van het beleid, de
richtlijn werd vastgelegd dat lidstaten Natura
rol van de Kritische Depositiewaarde (KDW) en de
2000-gebieden moeten beschermen tegen
betrouwbaarheid van modellen. Ook werd steeds
verslechtering. Nederland probeerde deze
vaker de vraag gesteld in hoeverre stikstof in alle
verplichtingen te combineren met economische
gebieden daadwerkelijk de bepalende factor is
ontwikkeling via het Programma Aanpak Stikstof
voor natuurkwaliteit.
(PAS), dat in 2015 werd ingevoerd. Het PAS maakte vergunningverlening mogelijk op basis van de
Inmiddels is het stikstofdossier uitgegroeid tot
verwachting dat toekomstige maatregelen de
veel meer dan een milieuprobleem. Het raakt
stikstofuitstoot zouden verminderen. Die aanpak
vergunningverlening, woningbouw, infrastructuur,
kwam echter juridisch onder druk te staan nadat
industrie en de toekomst van de landbouw.
het Europees Hof van Justitie kritische uitspraken
De discussie verschuift steeds meer van generieke
deed over deze werkwijze. In mei 2019 oordeelde
reductiedoelen naar de vraag hoe natuurherstel,
de Raad van State vervolgens dat het PAS
economische ontwikkeling en juridisch houdbare
niet langer kon worden gebruikt als basis voor
vergunningverlening met elkaar kunnen worden
vergunningverlening. Daarmee vielen duizenden
verbonden. Daarbij staan onderwerpen als
vergunningen en projecten in onzekerheid en
doelsturing, innovatie, metingen, natuurkwaliteit
ontstond de huidige stikstofcrisis.
en gebiedsgerichte oplossingen centraal. Juist omdat natuur, economie en wetgeving hier
Sinds 2019 hebben opeenvolgende kabinetten
samenkomen, is het stikstofdossier uitgegroeid
geprobeerd een uitweg uit deze impasse te vinden.
tot een van de meest complexe beleidsvraagstukken
Eerst gebeurde dat met spoedmaatregelen,
van Nederland.
zoals de verlaging van de maximumsnelheid en
12
Het kan anders
13
Een verantwoord voedselsysteem is in balans met haar omgeving. Dat begint bij een systeem waarin voldoende geld wordt verdiend. Daarbij is aandacht voor de stikstofuitstoot, de waterkwaliteit en de biodiversiteit van groot belang. Om die balans te bereiken zijn meer regels en aanvullende beperkingen niet de oplossing. De vraag is niet of boeren en telers willen
bescherming leveren daaraan een essentiële
veranderen. Dat laten ze al jaren zien. De vraag
bijdrage. Ook de agrarische sector neemt zijn
is hoe beleid en regelgeving die beweging kan
verantwoordelijkheid. Voer voor discussie is welke
versnellen in plaats van afremmen.
maatregelen noodzakelijk zijn voor het behalen van die doelstellingen en hoe zij effectief kunnen worden
Op 26 juni jongstleden stuurde de minister van
ingezet. Op basis van de huidige voorstellen in de
Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur
stikstofbrief zijn wij ervan overtuigd dat het anders
een brief met ‘maatregelen voor landbouw, natuur
kan. En beter. Daarover willen we graag met de
en stikstof’ naar de Tweede Kamer. Daarin
minister en andere belanghebbenden in gesprek.
presenteerde het kabinet een maatregelpakket om Nederland weer in beweging te brengen.
Met gemengde gevoelens
Zodat boeren duidelijkheid krijgen, de natuur
Het mag geen verbazing wekken dat veel agrarische
zich herstelt, bouwers weer kunnen bouwen en
ondernemers met gemengde gevoelens - of
we weer vergunningen kunnen verlenen.
steviger dan dat - de recente stikstofbrief van de minister hebben gelezen. Het voornemen van
Het kan anders, het kan beter
onder meer een GVE-norm, zonering en verplichte
Iedereen zal onderschrijven dat een gezond
rustgewassen op zand- en lössgronden leiden tot
milieu en vitale natuurlijke omgeving van groot
veel onrust. Dat werd in juli 2026 nog eens versterkt
belang zijn voor het welzijn van Nederland.
door de plannen van de provincie Noord-Brabant
Minder stikstofuitstoot, betere waterkwaliteit,
om natuurvergunningen van vijf piekbelastende
meer biodiversiteit en minder gebruik van gewas-
pluimveebedrijven in te trekken vanwege te hoge
14
realiteit. We kunnen er niet omheen, wat we daar
Stikstofbrief in het kort
ook van vinden. Vraag is of we in Nederland wel de juiste besluiten nemen om die doelen te bereiken.
In de stikstofbrief kiest het kabinet voor een
Of we wel aan de juiste knoppen draaien die ons
herstructurering van delen van het landelijk
daar brengen waar we heen willen: een betere staat
gebied (ruwweg 10%) met bedrijfsspecifieke
van de natuur, schoner water, minder emissies,
emissieplafonds, waar ondernemers
garanties voor onze voedselvoorziening en een
naar eigen inzicht aan kunnen voldoen
gezonde, productieve agrarische sector.
(doelenbeleid), in combinatie met een aantal
Zo is de grootste uitdaging voor boeren en telers
middelvoorschriften. Het pakket beoogt
vaak het ontbreken van ruimte om oplossingen toe
juridisch houdbare vergunningverlening
te passen in hun bedrijven. Vergunningverlening
weer op gang te brengen, zonder in eerste
is complex, waardoor processen traag verlopen of
instantie in te grijpen op de omvang van de
zelfs vastlopen, er zijn veel juridische onzekerheden
veestapel (wel als mogelijkheid achter de
en beleid verandert te vaak, waardoor investeren
hand). Het plan bevat een integrale aanpak.
bijzonder risicovol is. Het is lastig ondernemen als
Zowel stikstofuitstoot, waterkwaliteit,
spelregels voortdurend worden aangepast.
natuurherstel, dierenwelzijn als de uitstoot van broeikasgassen worden geadresseerd.
Nee, het waren meestal niet overheidsbeleid of oplegde regels die boeren en telers tot innovaties
Bron:
en maatregelen in hun bedrijfsmanagement
Samenvatting en duiding stikstofbrief, Rabobank
brachten, het was een logische consequentie van goed ondernemerschap. Gemotiveerd door kwaliteits- en efficiëntieverbetering en een markt die om specifieke producten vroeg. Het gevolg van
stikstofneerslag. Met dat voorgenomen besluit zette
het dagelijks bouwen aan een agrarisch bedrijf met
de provincie de toekomst van legaal opererende
het oog op morgen én de vele, vele jaren daarna.
ondernemers op het spel. Het leidde tot grote
Van het generatie op generatie overdragen van
politieke en maatschappelijke discussie.
de boerderij. Steeds zoekend naar wat beter kan, met bedrijfseconomie en ecologie in een houdbaar
Tegelijkertijd bevat de brief ook enkele maatregelen
evenwicht.
die aansluiten bij de wensen van veel boeren. Zo staat de rekenkundige ondergrens in de voor-
Krijg ik na mijn investering wel de noodzakelijke
stellen, net als het legaliseren van PAS-melders.
vergunning?
Ook kunnen handhavings- en intrekkingsverzoeken
Het verkrijgen van een vergunning is onzeker voor
tegen boerenbedrijven beter worden afgewezen en
boeren en telers. Vooraf moet exact duidelijk zijn in
verdwijnt de kritische depositiewaarde uit de wet.
welke mate een verbouwing of technische innovatie
Het kabinet toont daarmee aan oog te hebben voor
bijdraagt aan stikstofuitstoot. Daarbij komt dat
de lange termijn, iets wat politiek-bestuurlijk niet
als een investering bijdraagt aan uitstootreductie,
vanzelfsprekend is.
het niet zeker is dat de behaalde afname ten goede komt aan datzelfde agrarisch bedrijf. Krijg
Draaien we aan de juiste knoppen?
ik die broodnodige vergunning? Kan ik mijn bedrijf
Dat natuurherstel en reductie van stikstofuitstoot
verder ontwikkelen? En is mijn investering in het
noodzakelijk zijn in Nederland, is een (politieke)
terugbrengen van ammoniakemissies daarmee
15
Veel agrarische ondernemers hebben met gemengde gevoelens - of steviger dan dat - de recente stikstofbrief van de minister gelezen.
financieel rendabel? Het zijn vooral de provincies
Hoogwaardig diervoer, onmisbaar op een drukke planeet
die bepalen welk deel van de stikstofreductie terecht komt bij de landbouw en welk deel ingezet wordt voor andere maatschappelijke doelen,
Naar verwachting leven we in 2050 samen
zoals woningbouw, infrastructuur, industrie of
met zo’n negen tot tien miljard mensen op
natuurontwikkeling. Een aantal provincies is
onze planeet. Daardoor zal de consumptie
inmiddels plannen aan het opstellen, maar zolang
van vlees, zuivel en eieren naar alle waar-
dit niet in staand beleid is vastgelegd blijven boeren
schijnlijkheid stijgen. De uitdaging waar de
en telers in onzekerheid. Geld uitgeven met de reële
overheid, de agrarische sector en consumenten
kans het niet terug te kunnen verdienen, remt de
voor staan, is hoe we de voedselproductie in
bereidheid om te investeren en blokkeert daarmee
balans houden met de leefbaarheid op aarde.
innovatie en verduurzaming van de agrarische
De Nederlandse diervoedersector speelt een
sector.
sleutelrol in de productie van duurzaam vlees, zuivel en eieren door kritisch te zijn over de
Een complexe werkelijkheid
herkomst van grondstoffen, door bedrijven
De overgrote meerderheid van boeren en telers
continu te verduurzamen en door het gebruik
begrijpt dat natuur, waterkwaliteit en landbouw
van nevenstromen. Hoe lager de milieu-impact
met elkaar in balans moeten zijn. Uiteindelijk zijn
van grondstoffen en hoe beter we de veehouder
zij bij uitstek afhankelijk van wat de natuurlijke
helpen bij het terugdringen van emissies, des
leefomgeving te bieden heeft. Wel hebben velen
te duurzamer zijn de dierlijke producten in het
vragen over de uitgangspunten op basis waarvan
schap.
het stikstofdebat wordt gevoerd. Zo lijkt er sprake van een kloof tussen theorie en praktijk. Modellen
Bron: obv Nevedi-website
en achterliggende bewijsvoering komen niet altijd overeen met wat boeren dagelijks rond hun erf zien.
16
Verduurzaming Nederlandse landbouw in cijfers
-25%
-70%
-44%
Uitstoot CO2-equivalenten
Reductie
Vermindering
(periode 1990-2024)
ammoniak
lachgas (N2O)
Bron: staatvanlandbouwnatuurenvoedsel.nl
Een naastgelegen natuurgebied kan er op papier
indicator die helpt om risico's voor natuur in beeld
slecht voorstaan, terwijl in werkelijkheid zichtbaar
te brengen. In de praktijk is zij uitgegroeid tot een
is dat de flora en fauna zich juist herstellen. En er
juridische norm waar vergunningen, investeringen
zijn rapportages van onder meer het Planbureau
en soms complete bedrijfsplannen van afhangen.
voor de Leefomgeving die beschrijven dat er sprake
Verschillende wetenschappers hebben erop
is van natuurverbetering, ondanks dat de wettelijke
gewezen dat natuur veel complexer is dan één getal.
stikstofdepositie wordt overschreden. Daaruit blijkt
Factoren zoals water, bodem, beheer en historische
ook dat in bepaalde gebieden niet stikstofdepositie,
belasting zijn minstens zo belangrijk voor herstel.
maar de waterhuishouding de grootste uitdaging
Gelukkig lijkt ook de politiek dit in te zien, en stelt
vormt voor natuurherstel. Gelukkig lijkt ook de
het kabinet nu voor de KDW uit de wet te halen:
politiek dit in te zien, en is het voornemen om de
van depositie, naar emissiebeleid. Een goede
KDW uit de wet te halen.
ontwikkeling want op de emissies kunnen boeren
Bron: PBL/WUR/RIVM Monitoring en Evaluatie
wel direct invloed uitoefenen binnen hun bedrijven.
Stikstofreductie en Natuurverbetering (2026)
De modellen waar het stikstofbeleid op gebaseerd is, Boeren vragen zich af: is stikstof dan nog wel
zijn wetenschappelijk onderbouwd en bepalen mede
het middel om natuurkwaliteit te verbeteren
het beleid op nationale schaal. Tegelijkertijd wijzen
of is reductie een doel op zichzelf geworden?
wetenschappelijke commissies en onderzoekers
Spelen factoren als klimaatopwarming en
op de onzekerheden als op basis daarvan besluiten
langdurige droogte naast stikstof ook een rol in
worden genomen over de toekomst van individuele
de verslechtering van de natuurkwaliteit? Natuur,
bedrijven. Voor agrarische ondernemers zijn de
milieu, landschap en landbouw zijn complexe
berekeningen achter de modellen moeilijk te
werkelijkheden, voortdurend in transitie door talloze
controleren. Terwijl hun toekomst er van afhangt.
externe factoren. Ze zijn niet simpelweg in een getal te vatten.
Anders gezegd: sturen we nog wel op factoren die er echt toe doen? Willen we samen vooruitkomen
Ook de manier waarop de Kritische Depositie-
dan moet er ruimte en bereidheid zijn standpunten
waarde (KDW) wordt gebruikt staat ter discussie.
te herzien als de situatie ter plekke verandert.
Oorspronkelijk was dit een wetenschappelijke
En dat laatste gebeurt. Continu.
17
Maatwerk nodig
Maak gebruik van vakmanschap en ondernemerszin
Niet alleen bij het reduceren van ammoniakemissies
De kracht van de Nederlandse landbouw, waar ons
staat de stikstofbrief op onderdelen op gespannen
land wereldwijd veel waardering en erkenning voor
voet met de werkelijkheid. Dat geldt ook voor de
krijgt, is mede te danken aan innovatief vakmanschap.
voorgestelde GVE-normen en eisen rondom
Ook voor de stikstofproblematiek zoeken en vinden
grondgebondenheid. Hier dreigt de aandacht te
boeren en telers via verschillende wegen oplossingen:
verschuiven van gewenst resultaat naar generiek
de ene kiest voor voermaat-regelen, de andere voor
middelvoorschrift. Het kabinet stuurt op het middel,
mestvergisting of mest-aanzuring een derde voor
in plaats van het doel. Vraag is of dat effectief
precisiebemesting of meer weidegang. Juist die
is. Boerenbedrijven opereren stuk voor stuk in een
vernieuwingsdrang, creativiteit en daadkracht heeft
unieke omgeving. Zo zijn er grote verschillen in
de sector gebracht waar zij nu staat. En daarmee
grondsoort, ligging, verkaveling en ontwikkel-
garanderen boeren en telers onze broodnodige
mogelijkheden. Boeren die emissies reduceren
voedselzekerheid en bewijzen ze ons land een grote
door innovatie of managementmaatregelen kunnen
dienst.
alsnog de deksel op hun neus krijgen, omdat zij niet passen binnen ‘het model’. Nodig is specifiek maatwerk, geen generieke maatregel. Voor Agrifirm is de stikstofbrief een vertrekpunt voor een gesprek. Een dialoog die wat ons betreft vooral moet gaan over hoe we met (andere) maatregelen
De vraag is of we in Nederland wel de juiste (stikstof)besluiten nemen om de doelen te bereiken.
stikstofuitstoot beperken. Hoe we dat gezamenlijk vormgeven en zo onze doelen bereiken. Met nadrukkelijk oog voor wat er al gebeurt in de sector en kansen grijpen die er liggen. Het kan beter.
18
Het kan beter We weten dat het anders én beter kan. Beter voor boeren en telers, voor omwonenden, voor de overheid en voor Nederland. We doen het namelijk al. Door gebruik te maken van technieken en managementmethoden die beschikbaar zijn, laten we daar optimaal gebruik van maken. En laten we daarover gezamenlijk een gesprek voeren op basis van kennis, feiten en ervaring. Laten we samen een route kiezen die ons vooruithelpt.
19
Agrifirm is voorstander van het stellen van heldere doelen. Laten we daarna boeren en telers vooral de ruimte geven hoe zij deze doelen willen bereiken. Niet voorschrijven hoe ze hun bedrijven moet inrichten, maar laten zien wat ze presteren. Zo profiteert de samenleving optimaal van de kennis en motivatie van agrarische ondernemers.
1
Stimuleer ook andere bestaande oplossingen op grote schaal Veel emissiereducerende maatregelen zijn al beschikbaar. Denk aan emissiearm voeren, mest aanzuren, meer weidegang waar dat
Investeren in verduurzaming: het gebeurt volop
mogelijk is en meststrippen in combinatie met
Al jaren investeren boeren en telers dagelijks in
vergisting. Deze bekende oplossingen dragen
verduurzaming, binnen de grenzen die de wetgever
direct bij aan een lagere ammoniakuitstoot.
stelt. Daarmee dragen zij actief bij aan behoud
Toch worden bedrijven in de uitvoering
van een gezonde, natuurlijke omgeving. Op hun
geconfronteerd met lange procedures,
bedrijven zorgen zij voor lagere emissies, efficiënter
wisselende beleidskaders en onzekerheid over
nutriëntengebruik, betere bodemkwaliteit, schoner
toekomstige vergunningen. Dat kan beter.
water en een lagere klimaatimpact. De kennis is er, de bereidheid ook. Hieronder een korte introductie van vijf voorbeelden waar het volgens ons beter kan. Ons voorstel • Stimuleer vergunningarme en vergunningvrije innovaties. • Maak subsidiebeleid integraal en langjarig voorspelbaar. • Geef ondernemers zekerheid voor ten minste tien jaar. • Laat bewezen innovaties direct meetellen in de reductieopgave.
20
2
Vrijbaan voor mestvergisting Mestvergisting verdient een
3
Stel een doel voor reductie van stal- én veldemissies
prominente plaats in het stikstof-
Een belangrijk deel van de
en klimaatbeleid. Dagontmesting
ammoniakemissie ontstaat niet
en mestvergisting zorgen voor
in de stal, maar op het land.
een lagere ammoniakuitstoot,
De stikstofbrief richt zich nu
minder methaanemissies en een
te veel op de stalemissies, en
beter verdienmodel voor boeren.
voorziet in generieke reductie
Maar mestvergistingsprojecten
bij mestgebruik. Daarmee blijft
lopen nu regelmatig vast in
een belangrijk deel van het
vergunningstrajecten, beleids-
reductiepotentieel onbenut.
matige onzekerheid en regionale
Want een ondernemer op zand-
discussies. Daarmee ontstaat
grond maakt andere keuzes dan
een opvallende en ongewenste
een ondernemer op klei. En wat
tegenstelling: terwijl voortdurend
op het ene bedrijf effectief is,
wordt gezocht naar kosten-
hoeft dat elders niet te zijn.
effectieve maatregelen die
In de praktijk blijkt dat naast
bijdragen aan meerdere
maatregelen als mestaanzuring,
maatschappelijke doelen,
mestvergisting en meststrippen
komen mestvergistingsprojecten
ook slimme beweidings-
moeizaam van de grond door
strategieën emissies verlagen.
blokkades in de uitvoering.
Ons voorstel Ons voorstel
• Stel doelen voor veldemissies.
• Geef vergunningverlening voor
• Beloon gerealiseerde
mestvergisting topprioriteit.
emissiereductie.
• Geef ruimte aan
• Geef ondernemers ruimte
individuele én collectieve
om zelf de meest effectieve
vergistingsinstallaties.
combinatie te kiezen.
• Bevorder samenwerking tussen
• Gebruik praktijkkennis en
groepen boeren.
meetbare resultaten als
• Stimuleer koppelingen met
uitgangspunt.
RENURE en andere circulaire toepassingen.
21
4
Doelen stellen, niet bedrijfsmodellen voorschrijven
5
Samen werken aan reductie: we doen het al Terwijl veel discussies over stikstof vast-
De plannen voor extensivering,
lopen in regels en procedures, is in het
grondgebondenheid en GVE-normen
landbouwdossier gewasbescherming
raakt aan een fundamentele vraag:
gekozen voor een andere aanpak. In juli
moet het beleid zich richten op
2026 ondertekenden overheden, keten-
resultaten of op bedrijfsvormen?
partijen, waterbeheerders en telers een
De Nederlandse landbouw kent
hoofdlijnenconvenant voor het gebruik van
een enorme diversiteit. Bedrijven
gewasbeschermingsmiddelen. Centraal in
verschillen in grondsoort, verkaveling,
de overeenkomst staan langetermijndoelen,
omvang, ligging en ontwikkelrichting.
innovatie, kennisontwikkeling, nationale
Bij het ontwikkelen van beleid worden
regie en een economisch houdbare
vaak generieke normen opgesteld
sector. Ook is afgesproken de uitwerking
die van één model uitgaan. Veel
gezamenlijk vorm te geven en daarmee
ondernemers willen verduurzamen,
een regionale lappendeken aan regels te
maar zien dat innovatieve oplossingen
voorkomen. De kerngedachte is: spreek af
onvoldoende ruimte krijgen als vooraf
welk resultaat nodig is en ontwikkel vervol-
wordt vastgelegd hoe hun bedrijf
gens samen de meest effectieve manier
eruit moet zien. Een boer die via
om daar te komen. Los van het vervolg van
emissiearm voeren, mestvergisting
dit convenant – de uitwerking volgt vanaf
of mestaanzuring grote reducties
september 2026 – is dit een benadering
realiseert, draagt net zo goed bij aan
die ook voor stikstof, waterkwaliteit en
de doelen als een boer die kiest voor
klimaat kansen biedt. Want ondernemers
extensivering. Het resultaat moet
investeren gemakkelijker wanneer doelen
leidend zijn.
helder zijn, het beleid stabiel is en innovaties daadwerkelijk worden ondersteund.
Ons voorstel • Formuleer heldere emissiedoelen
Ons voorstel
per gebied.
• Werk met heldere langetermijndoelen.
• Laat ondernemers zelf bepalen
• Investeer in innovatie en
hoe zij die doelen bereiken.
kennisontwikkeling.
• Kies uitsluitend maatregelen
• Voorkom een provinciale lappendeken
die aantoonbaar bijdragen aan
aan regels.
natuur- of waterdoelen.
• Ontwikkel beleid samen met ondernemers
• Versnel vergunningverlening door
en ketenpartijen.
snel duidelijkheid te geven over de
• Zorg dat verduurzaming hand in hand gaat
ontwikkelruimte die de ondernemer
met een gezond verdienmodel.
krijgt door zijn reductiemaatregelen.
22
De toekomst van het stikstofdossier volgens Ruud Tijssens, Group Director Public & Cooperative Affairs.
Vertrouwen komt te voet en gaat te paard Zelden heb ik meegemaakt dat een dossier zulke diepe sporen trekt. En zelden moest er een oplossing worden gevonden in zo’n complex politiek landschap.
23
Als Agrifirm hebben we de afgelopen jaren
Doelstellingen, zoals 2035 in de huidige stikstof-
consequent aangegeven dat de beleidsvraag-
brief, zijn politieke keuzes. Deze doelen zijn
stukken inhoudelijk goed oplosbaar zijn. Al in 2022
steeds meebewogen met politieke kleuren en
bood Agrifirm een rapport aan minister Staghouwer
ontwikkelingen. Er is geen wet die voorschrijft
aan, met als kernboodschap: technisch zijn de
dat het probleem in 2035 opgelost moet zijn.
vraagstukken goed oplosbaar.
Dat is een keuze van politieke partijen.
Er zijn twee cruciale aspecten:
Het vraagstuk is groot en ingrijpend voor de
• Wie betaalt de rekening?
agrarische sector. Zelfs provincies geven aan dat
• Geef boeren en telers de tijd.
zij in zo’n korte tijd niet alle vergunningsaanvragen kunnen afhandelen. Eigenlijk is er sprake van een
Geld lijkt er wel te zijn, al is dat mede afhankelijk
nieuwe ruilverkaveling, zoals we die uit het verleden
van het kabinet dat er zit. De vraag is vooral of
kennen. Zulke processen duurden twintig jaar, en
dat geld effectief wordt ingezet om de ingrijpende
soms nog langer.
investeringen mogelijk te maken. En of er voldoende zekerheid is dat deze financiële middelen ook
In diepste wezen pleit Agrifirm daarom voor een
beschikbaar blijven.
paar zaken: • Zoek naar oplossingen die zowel de economie
Maar de belangrijkste factor is tijd. Steeds opnieuw
van de boer vooruithelpen als bijdragen aan
worden doelen in de tijd gesteld waarvan je eigenlijk
het reduceren van stikstofemissies;
op dat moment al weet dat ze niet haalbaar of
• Zorg dat financiële instrumenten effectief
realistisch zijn. Enerzijds omdat de overheid haar
worden ingezet;
eigen randvoorwaarden niet op orde heeft, zoals
• Kom met een realistisch plan in de tijd, inclusief
juridisch houdbare vergunningverlening. Anderzijds
de daarvoor benodigde uitvoeringskracht aan de
omdat de ‘verbouwing’ in een veel te korte periode
zijde van de overheden en de agrarische sector.
moet worden gerealiseerd. Maar eerst zal er rust moeten komen in de
Het vraagstuk is groot en ingrijpend voor de agrarische sector.
verhouding tussen overheid en agrarische sector. Want samenwerken kan alleen op basis van wederzijds vertrouwen. Helaas is dat vertrouwen in de overheid binnen de agrarische sector tot een dieptepunt gedaald. Ook het herstel daarvan kost tijd. Want vertrouwen komt te voet, maar gaat te paard.
24
KENNISBOEREN
Voorbeelden uit de praktijk hoe het anders en beter kan De discussie over stikstof, waterkwaliteit en
Op KennisBoeren delen boeren, telers en
klimaat gaat vaak over regels, normen en beleid.
specialisten oplossingen die vandaag al in de
Op het erf draait het vooral om de vraag: wat
praktijk worden toegepast. De verhalen laten zien
werkt? Boeren en telers werken dagelijks aan
hoeveel kennis en innovatiekracht aanwezig is op en
lagere emissies, beter nutriëntengebruik,
rond het erf en maken zichtbaar dat verduurzaming
bodemkwaliteit en een toekomstbestendig
niet begint met nieuwe regels, maar met kennis,
bedrijfsmodel. Niet vanuit één vaste route,
innovatie en ruimte om te doen wat werkt.
maar vanuit vakmanschap en keuzes die passen bij het eigen bedrijf. Op KennisBoeren, het
Grip op doelen door beter inzicht
boerenkennisnetwerk van Agrifirm, komen kennis
In ‘Doelen uitstippelen geeft rust’ vertellen boeren
en ervaringen uit coöperatieve projecten samen
samen met specialisten hoe zij met duidelijke
met andere onderwerpen die interessant zijn
doelen en continue monitoring meer grip krijgen op
voor boeren en telers.
hun bedrijfsresultaten. Door te werken met KPI's en regelmatig bij te sturen ontstaat niet alleen
25
meer inzicht in prestaties, maar ook ruimte om
bedrijfsbegeleider binnen Netwerk Praktijkbedrijven,
economische en ecologische doelen te combineren.
waar ruim 100 melkveehouders werken aan 30%
Het verhaal laat zien hoe doelsturing in de praktijk
minder ammoniak- en methaanemissie, uit aan
kan werken: niet door voor te schrijven hoe een
welke knoppen melkveehouders kunnen draaien om
ondernemer moet werken, maar door inzichtelijk
de ammoniakemissie op hun bedrijf te verlagen. Het
te maken welk resultaat wordt bereikt. Diezelfde
praktijkvoorbeeld laat zien hoe met boerenverstand,
gedachte staat centraal in de podcast #64:
praktische managementmaatregelen en continue
‘Ecologische doelen met economisch perspectief’
aandacht voor resultaat al veel reductie mogelijk is.
en podcast #65: ‘Dit kan doelsturing jou opleveren’. Daarin legt Ruud Tijssens, Group Director
Ammoniak meten in de varkensstal
Public & Cooperative Affairs, uit hoe doelsturing
Dat prestaties ook daadwerkelijk meetbaar zijn,
ondernemers ruimte geeft om zelf te bepalen hoe
laat varkenshouder Erwin Scholten zien. In het
zij maatschappelijke doelen bereiken. Niet de
praktijkverhaal ‘Tijdenlang 75% minder ammoniak-
maatregel staat centraal, maar het resultaat.
emissie dan de norm’ vertelt hij hoe continue metingen met sensoren inzicht geven in de werking
Mestvergisting en digestaat
van zijn luchtwasser en de emissies in zijn stal.
In de podcastserie ‘Zo werkt digestaat’ en het
Emissiereductie wordt daarmee niet alleen
artikel ‘Digestaat zit vol mineralen en direct
berekend, maar ook zichtbaar gemaakt in de
opneembare stikstof’ deelt Henk van Oosten,
dagelijkse praktijk. Het is een concreet voorbeeld
eigenaar van meerdere monomestvergisters,
van hoe meten en doelsturing elkaar kunnen
zijn praktijkervaring met mestvergisting. Hij laat
versterken.
zien dat monomestvergisting meer oplevert dan alleen groen gas. Digestaat biedt kansen voor
De praktijkverhalen op KennisBoeren maken
een betere benutting van mineralen, minder
duidelijk dat veel boeren en telers vandaag al
gebruik van kunstmest en een meer circulaire
werken aan oplossingen voor de opgaven van
inzet van meststromen. Daarmee laat hij zien hoe
morgen. Ze laten zien dat verduurzaming niet begint
emissiereductie, kringlooplandbouw en een beter
met extra regels, maar met kennis, innovatie en
verdienmodel hand in hand kunnen gaan.
ruimte voor ondernemerschap. Precies daarom pleit Agrifirm voor een aanpak die stuurt op resultaten
Digestaat toepassen: van theorie naar praktijk
en ondernemers de vrijheid geeft om te kiezen voor
Waar Henk van Oosten digestaat produceert,
de oplossing die het beste past bij hun bedrijf.
laat akkerbouwer Thijs Jan Hoving zien hoe deze meststof in de praktijk wordt toegepast. In zijn
Meer weten over hoe boeren en telers vandaag al
teelt kijkt hij naar de benutting van nutriënten,
werken aan de oplossingen van morgen? Ontdek de
bodemkwaliteit en opbrengst. Zijn ervaringen maken
verhalen, podcasts en artikelen op KennisBoeren,
zichtbaar dat innovatieve meststromen niet alleen
luister mee via je eigen podcastkanaal zoals Spotify,
een technisch concept zijn, maar daadwerkelijk
of volg Agrifirm op social media.
kunnen bijdragen aan een efficiëntere en meer circulaire landbouwpraktijk. Ammoniakemissie verlagen in de melkveehouderij In het artikel Vijf tips voor een lagere ammoniakemissie legt Niek Konijn, melkveehouder en
Klik hier om naar de KennisBoeren website te gaan.
Het kan anders... het kan beter