Wyspiański. Malarz i kolekcjonerzy

Wyspiański Malarz i kolekcjonerzy

Autoportret, 1903 (Muzeum Narodowe w Krakowie)

Stanisław Wyspiański - życie i dzieło Kraków 1869 - Kraków 1907 Stanisław Wyspiański - malarz, poeta, dramaturg syn Franciszka, snycerza i rzeźbiarza, naukę rysunków rozpoczął w 1884, jako wolny słuchacz krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych. Regularne studia podjął w latach 1887-89 u Jana Matejki, przerwane pracą u boku mistrza nad polichromią w gotyckim kościele Najświętszej Marii Panny. Naukę kontynuował w latach 1890-95, najczęściej przebywając na stypendium w Paryżu (1890, 1891-92, 1893, 1894), gdzie uczył się krótko w Académie Colarossi w atelier G. Courtois a także u J.-P. Blanca i L.-A. Girardota, a głównie doskonalił się obcując z najnowszą sztuką francuską, odkrywając świat teatru i nowe prądy filozoficzne.

Wyjazdy te były połączone z podróżami artystycznymi po Europie. W latach 1887-90 i 1896-97 studiował również na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, historię, historię sztuki i literatury. W 1895 osiadł w Krakowie; w 1897 był członkiem założycielem Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka“, w latach 1898-99 kierownikiem artystycznym pisma „Życie“. W Akademii Sztuk Pięknych od 1902 prowadził katedrę malarstwa dekoracyjnego i kościelnego, w 1906 został profesorem; zajmował się aktywnie problemami opieki nad zabytkami.

Twórczość Wyspiańskiego obejmuje różne dziedziny sztuki wzajemnie się dopełniające w wizjonerskiej syntezie. Artysta malował portrety i pejzaże, najczęściej posługując się techniką pastelową, zajmował się projektowaniem malowideł ściennych i witraży, mebli, kostiumów teatralnych i scenografii, typografią książkową; był autorem 17 utworów dramatycznych i rapsodów, sam je najczęściej reżyserował na scenie. W swej wielostronnej sztuce budował własną wizję świata i człowieka, odnoszącą się do problemów egzystencjalnych, łączył tradycję antyczną z chrześcijańską, czerpał z przeszłości i tradycji historycznej narodu, usiłując te przesłania pogodzić z realizmem teraźniejszości. W malarstwie sztalugowym na krótko zbliżył się do impresjonizmu, jednak cechami wyróżniającymi monumentalne polichromie i witraże była dekoracyjność bliska sztuce syntetystów i nabistów, wzmocniona dramaturgiczną ekspresją. W portretach, ostrych w charakterystyce modela, mocną, często splątaną linią wydobywał psychologizm postaci, dzieci traktował natomiast z liryzmem. W pejzażach łączył obserwację zjawisk przyrodniczych z odwiecznym, tajemniczym misterium życia natury, komplikując ich symboliczną wymowę przesłaniami historiozoficznymi.

Gnębiony przez wiele lat śmiertelną chorobą, zmarł przedwcześnie, w wieku 38 lat.

Malarz i kolekcjonerzy

AUKCJA DZIEŁ SZTUKI niedziela, 15 października 2017

WYSTAWA I LICYTACJA Galerie AGRA-ART - Warszawa, ul. Wilcza 55

Rezerwacja miejsc, zamawianie licytacji telefonicznych oraz zlecenia agra@agraart.pl lub tel. 22 625 08 08, 601 352 916

HISTORIA

NIEZWYKŁEGO KOLEKCJONERA

Hilary Stykolt musiał kochać polskie obrazy. Najpierw uchronił je przed zniszczeniami wojennymi ukrywając na terenie swojej posesji. Kiedy znalazł już swoją „bezpieczną przystań” w Kanadzie, wrócił po nie do opanowanego przez komunistyczne władze kraju i legalnie wywiózł do swojej nowej ojczyzny. Teraz, obrazy z jego kolekcji wracają do Polski, zgodnie z wolą potomków Hilarego.

Chemia, miłość, prawo Henrietta Ring (1893-1980) oraz Hilary Stykolt (1894-1974) urodzili się w Zgierzu.

Hilary zawsze mawiał, że zakochał się w pięknej Henriettcie, kiedy miała pięć lat.

A była ona prawie o dwa lata starsza od niego!

Studiowali razem w Paryżu na początku XX wieku. Hilary uczył się chemii, Henrietta natomiast studiowała język francuski i literaturę. Oboje zresztą mówili w wielu językach – biegle po polsku, rosyjsku, niemiecku, francusku, a także po angielsku, trochę po portugalsku.

Razem zgłębiali klasyków, znali grekę oraz łacinę. I tak, w pewną pamiętną paryską noc w 1911 roku, spotkali się na pierwszym pokazie Bolero Ravela. Był on tak rewolucyjny i sugestywny, że większa część publiczności wyszła – jednak nie Hilary z Henriettą.

Po zakończeniu studiów w Paryżu wrócili do Łodzi, gdzie Hilary rozpoczął starania o rękę Henrietty.

Jego zapał ostudził jednak ojciec wybranki (na zdjęciu poniżej siedzi z boku).

Hilary I Henrietta ok. 1915. Obok ojciec Henrietty.

„Ach, nie tak szybko“ – powiedział. „Jaką przyszłość może zapewnić chemik?

Nie, idź, zacznij studiować prawo i wtedy dopiero wróć, jeśli nadal będziesz zainteresowany. Masz dar złotych ust, będziesz dobrym prawnikiem“.

Hilary dokładnie tak postąpił. Ukończył prawo, poślubił Henriettę oraz z sukcesem kontynuował karierę w prawie korporacyjnym, doradzając w handlu węglem, cukrem, tekstyliami, a także przedsiębiorstwom zajmującym się innymi gałęziami przemysłu. Ostatecznie został sędzią, znanym jako „dr Stykolt“.

Henrietta dalej rozwijała swoje zainteresowania językami i sztuką. Szczęśliwa para miała dwójkę dzieci, Janinę (ur. w 1920) oraz Stefana (ur. 1923), które szczerze uwielbiała.

Kolekcja Henrietta i Hilary stali się zagorzałymi kolekcjonerami sztuki, szczególnie autorstwa polskich i francuskich artystów, byli koneserami opery, teatru, baletu, sztuk wizualnych i muzyki klasycznej. Rodzina szczególnie ceniła obrazy Wyspiańskiego, ze względu na ich walory estetyczne i wartość historyczną.

Henrietta i Hilary w latach 30-tych – archiwum rodzinne

Ucieczka z Polski Henrietta i Hilary, z dwójką nastoletnich dzieci uciekli z Polski we wrześniu 1939 roku poprzez Czechosłowację i Rumunie do Francji, chwilę przed inwazją nazistów. Ostatecznie jednak z powodu kampanii francuskiej musieli opuścić i Francję.

Podróżowali do Portugalii, Brazylii, by w końcu osiąść w Toronto w 1941 roku. Tam uzyskali kanadyjskie obywatelstwo.

Przed swoją ucieczką z Łodzi rodzina Stykoltów zabezpieczyła swoją kolekcję sztuki dzięki lojalnej pomocy przyjaciela, który bezpiecznie ukrył kilka obrazów Wyspiańskiego i inne prace w zakopanym w ogrodzie kontenerze. Płótna zostały odzyskane pod koniec lat czterdziestych i wywiezione do Kanady.

Nalepka – pozwolenie na wywóz z Polski z 1947 r.

Świadczą o tym nie tylko przekazy rodzinne, ale też nalepki umieszczone na odwrociach obrazów ocalałych w kolekcji, jak ta reprodukowana powyżej. Pochodzi z obrazu Stanisława Wyspiańskiego, „Portret doktora Raczyńskiego”.

Czas wojny Zaraz po osiedleniu się w Toronto, gdzie rodzina zaangażowała się w działania wojenne, Dr. Stykolt rozpoczął współpracę z grupą polskich inżynierów, do której należał między innymi Wacław Czerwiński, utalentowany konstruktor lotnictwa. Razem założyli oni w 1941 r. Canadian Wooden Aircraft Limited (zwaną w skrócie CWAL).

Używając wynalazku stworzonego przez samego Dr. Stykolta, polegającego na specjalnym uformowaniu dykty, firma zatrudniająca około 400 pracowników wyspecjalizowała się w produkcji drewnianych części do brytyjskich myśliwców. Był to duży wkład w działania wojenne, biorąc pod uwagę duży deficyt metalu w tamtym czasie.

Informacja prasowa o firmie dr Stykolta, 1943 r.

Oprócz niewątpliwego udziału przemysłowego, Hilary Stykolt był aktywnie zaangażowany w pomoc humanitarną dla Polski, zarówno podczas, jak i po wojnie. Godnym uwagi była szczególnie jego pomoc w organizacji lotów dobroczynnych z prowiantem dla więźniów trzymanych w Polsce przez Nazistów.

W 1945 roku i w latach następnych Stykolt pomagał Polskiej Sekcji Kanadyjskiego Czerwonego Krzyża oraz innym podobnym organizacjom w dostarczaniu leków i sprzętu do Polski. Duże znaczenie pośród powietrznych paczek zrzucanych dla szpitali miały zwłaszcza te zawierające penicylinę i nowo wyprodukowane, bardzo potrzebne antybiotyki.

Krzesła w muzeum Pod koniec wojny, firma CWAL zastosowała swoje sposoby formowania dykty do tworzenia mebli i zmieniła swój obszar działalności na meblarski. Zaczęła zajmować się projektowaniem i produkowaniem innowacyjnych, laminowanych drewien oraz mebli z dykty, których przykłady znajdują się obecnie w wielu najważniejszych muzeach w Kanadzie. W końcu Dr. Stykolt sprzedał firmę, by przez dwie dekady prowadzić inne biznesy oraz działania wolontaryjne.

Krzesła projektowane przez H.Stykolta i W.Czerwińskiego

Hilary Stykolt w latach 70-tych Kanada – archiwum rodzinne

Rodzina i dziedzictwo Dwójka dzieci Stykoltów przyczyniła się do rozwoju kanadyjskiego społeczeństwa poprzez swoje osiągnięcia profesjonalne i duże zaangażowanie dobroczynne. Ich syn został uznanym ekonomistą i akademikiem, córka natomiast pracownikiem socjalnym oraz certyfikowaną instruktorką, poświęconą w pełni polepszaniu warunków życiowych dziewcząt i kobiet. Poślubiła ona polskiego lotnika RAF, uhonorowanego bohatera wojennego, niezwykle przywiązanego do swojego polskiego dziedzictwa. Osiedlili się na stałe w Kanadzie.

Miejsce gdzie w Zgierzu dr Stykolt miał swoją kancelarię

Henrietta i Hilary Stykolt odeszli w latach 70., obecnie nie żyją również ich dzieci.

Dwie wnuczki Stykoltów zarządzają całą cenną kolekcją, w której znajduje się zarówno sztuka polska jak i francuska.

Zdjęcia i informacje o rodzinie pochodzą z archiwum rodzinnego rodziny Stykoltów.

Tłumaczenie tekstu z angielskiego oryginału – Katarzyna Jedynak. Edycja – Anna Jóźwik.

Henrietta Stykolt 1941/45, Kanada

HENRIETTY

KOLEKCJA I HILAREGO STYKOLTÓW

Hilary Stykolt, 1920

To były gorące wakacje 2016 roku. Warszawa dusiła się w lipcowym upale, ale w naszej galerii było na szczeście znośnie, dzięki grubym murom. W wakacje w domu aukcyjnym to raczej martwy sezon, to czas porządków i odpoczynku, odwiedzają nas głównie turyści zwabieni polską sztuką.

Któregoś takiego lipcowego dnia, przyszły do nas dwie panie. Potrafiły powiedzieć kilka słów po polsku, były bardzo ciekawe wszystkiego co dotyczy aukcji, sprzedaży obrazów i polskiego rynku sztuki. Po pewnym czasie, kiedy już piliśmy drugą kawę, jedna z nich wyjęła plik zdjęć.

– Bo my mamy polskie obrazy – usłyszałem.. I tak zaczęła się nasza znajomość z wnuczkami Hilarego Stykolta.

Podczas kolejnych odwiedzin opowiedziały nam fascynującą historię życia ich dziadka i burzliwe dzieje jego zbiorów. Wkrótce, już w Kanadzie miałem okazję zapoznać się na żywo z obrazami, ale także z archiwum rodziny, gdzie z wielu czarno-białych zdjęć patrzyły na mnie zamyślone oczy Hilarego.

Nie wiemy, kiedy Hilary Stykolt kupił pierwszy obraz, nie wiemy gdzie kupował inne.

Przekazy rodzinne mówią , że jego kolekcja liczyła kilkaset dzieł sztuki – obrazów polskich (Wyspiański, Malczewski, Wyczółkowski, Lebenstein) i europejskich (Picasso, Chagall, Kisling, Pompom, Derain, Rouault), ale także rzeźby i srebra. Będąc dobrze prosperującym adwokatem mógł sobie pozwolić na tworzenie kolekcji sztuki. Według przekazów rodzinnych był pierwszym sędzią żydowskiego pochodzenia w Polsce po odzyskaniu niepodległości, znanym z obrony robotników w czasie strajków.

Na pewno był patriotą, wysyłał paczki w czasie wojny do obozów jenieckich, działał w Czerwonym Krzyżu, zatrudniał polskich uchodźców w swojej kanadyjskiej firmie. Więcej o Hilarym można przeczytać w jego skróconym życiorysie, opracowanym przez jego wnuczki, na podstawie rodzinnego archiwum i przekazów.

Polska część kolekcji to przede wszystkim prace Stanisława Wyspiańskiego, zarówno te z wcześniejszego okresu twórczości, kiedy artysta przebywał w Paryżu, jak i te z Krakowa, z 1904 roku.

Paryska mleczarka, 1893-94 | pastel, papier

Zaczytana, 1893 | olej, kredka, karton

Studium postaci francuskiej mleczarki w charakterystycznym czepku pochodzi z wczesnego okresu twórczości Wyspiańskiego. Powstało jeszcze podczas jego pobytu w Paryżu, gdzie artysta spędził lata 1892, 1893 i część roku 1894. Umieszczona przy sygnaturze litera P., powtarzająca się i na innych pracach z tego okresu wskazuje właśnie na Paryż, jako na miejsce powstania obrazu.

Obraz, przedstawiający młodą, roznegliżowaną kobietę z książką na kolanach, jest jednym z licznych studiów malarskich, które Wyspiański malował w czasie swego pobytu w Paryżu. Uczęszczał wówczas do atelier Académie Colarossi, pracował dużo, usilnie dążąc do pełnej biegłości i swobody rysunku. Korzystał wówczas z pozujących w szkole modeli, tworząc liczne – rysunkowe i olejne, malarskie – szkice i studia nagich modeli, których postacie ujmował z pełnym, czasem drapieżnym realizmem, nie ukrywające wad i niedoskonałości ich budowy. Swoje modelki i modeli artysta przedstawiał w umownym, płytkim wnętrzu, często na tle draperii.

Obraz zakupiony przez Muzeum Narodowe w Krakowie na aukcji Agry 11 XII 2016 r.

Widok z okna pracowni, 1904, | pastel, papier

Obraz należy do sławnej serii pastelowych Widoków na Kopiec Kościuszki, ujętych z okna pracowni Wyspiańskiego w jego mieszkaniu przy ul. Krowoderskiej 57 (dziś 79).

Do malowania tych obrazów namówił malarza znany krytyk i kolekcjoner Feliks Jasieński, który podczas odwiedzin u artysty – chorego i nie wychodzącego z domu – zwrócił uwagę na rozciągający się za oknami krajobraz i – przywołując przykład Claude’a Moneta i jego cykl widoków katedry w Rouen – podsunął mu pomysł malowania tego pejzażu przy różnej porze dnia, pogodzie i oświetleniu.

I tak seria Widoków na Kopiec Kościuszki powstała zimą, na przełomie 1904 i 1905.

Tym razem nie praca Wyspiańskiego, tylko Leona Wyczółkowskiego, jedne z wielu „kwiatów”, opatrzone dedykacją, niestety nieczytelną (dedykacja l.d.: LWyczół | P. Radcy Ferowi[…] | w upominku 1932)

Portret dr. Jana Raczyńskiego, 1904 | pastel, papier I wreszcie „Portret dr. Raczyńskiego”, wspaniała praca portretowa Stanisława Wyspiańskiego. Portret powstał w r. 1904, w ramach zamierzonej przez Wyspiańskiego galerii pastelowych wizerunków krakowskich osobistości.

Dr Jan Rudolf Raczyński (1865-1918), był znanym lekarzem pediatrą, uczniem prof. Macieja Leona Jakubowskiego, zwanego „ojcem polskiej pediatrii“. Wyspiański cenił Raczyńskiego i jego lekarską wiedzę, nieraz też prosił go o zbadanie swoich chorujących dzieci. Dobrze znał również Marię (Marynę) z Pareńskich, żonę doktora (od 1904), której portrety malował nie tylko pastelami, ale także piórem – jako Marynę w Weselu.

Kiedy pierwszy raz zobaczyłem na żywo ten portret, wiszący w cieniu, w dość wąskiej przestrzeni kanadyjskiego domu, oczy dr. Raczyńskiego przebijały się z półmroku niesamowitym magnetyzmem. Pomimo wielu innych prac w tym samym pomieszczeniu, obraz skupiał moją uwagę, dominując wyraźnie nad innymi dziełami, jakby mówił spokojnie i stanowczo: ” patrz tylko na mnie, inni nie są warci głębszej uwagi, pooglądasz sobie później, a teraz patrz na mnie ..”

Na każdym obrazie z kolekcji Hilarego Stykolta, jest dowód wywozu z Polski w 1947 roku – przylepiona na odwrociu kartka z ówczesnego Ministerstwa Kultury, umożliwiająca wyjazd z kraju.

Nie znamy szczegółów tej tajemniczej misji, kiedy Hilary, czy raczej ktoś przez niego upoważniony wykopuje skrzynię w której przez czas wojny spokojnie spoczywały obrazy. Jak doszło do tego, że obrazy uzyskały pozwolenie na wywóz, kto i jak je wywiózł – tego zapewne już się nie dowiemy. Nie dowiemy się też, co dokładnie było w zakopanej „skrzyni Stykolta”, ile jeszcze dzieł, być może, czeka na swoje odkrycie.

DR.

JANA

PORTRET RACZYŃSKIEGO, 1904

Stanisław Wyspiański, Portret dra Jana Rudolfa Raczyńskiego, 1904 sygn. po lewej: SW 1904 | KRAKÓW pastel, papier, 46,5 x 61,5 cm

Sadowił się naprzeciw modela i długo, nieraz przeraźliwie długo, że „ofiara” aż wpadała w odrętwienie, wpatrywał się w jej twarz, po czym, jakby na jakiś sygnał wewnętrzny, przykładał kredkę do trzymanego przed sobą kartonu i jednym nieprzerwanym ruchem obwodził kontur, następnie już tylko kilka błyskawicznych dotknięć: oczy, nos, usta itd.

– i mieliśmy portret z fenomenalnym podobieństwem rysów, a co ważniejsze: wnętrza.

A. Grzymała-Siedlecki, „Wyspiański. Cechy i elementy jego twórczości.”, Kraków, 1909

Na odwrocie nalepka wystawowa o treści (druk wypełniony ręcznie atramentem): MALARSTWO POLSKIE XIX WIEKU | Wystawa w Muzeum Wielkopolskiem r.1932 | Autor: Wyspiański | Tytuł: Portret pana | Techn. pastel | Nazwisko i adres właściciela | WP. Wanda Chełmońska-Boczkowska | Poznań, Matejki 68.

Ponadto – opatrzona podpisem generalnego konserwatora i stemplami Ministerstwa Kultury i Sztuki Rzeczypospolitej Polskiej – karta będąca załącznikiem do pisma Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków z dnia 2 VIII 1947, zezwalającego na wywóz obrazu za granicę (L. dz. 4970/47/N.D.M.).

PROWENIENCJA: – 1925 w zbiorach krakowskiego adwokata, dr Zygmunta Ehrenpreisa (1875-1930); – 1932 – według nalepki na odwrocie obrazu – własność malarki Wandy ChełmońskiejBoczkowskiej (zam. Poznań, ul. Matejki 68; porównaj: Księga adresowa m.st. Poznania rok 1930); – później – ale jeszcze w latach 30. – w zbiorach dr Hilarego Stykolta (1894-1974) – najpierw w Łodzi, a po wojnie w Toronto, w Kanadzie. Hilary Stykolt – chemik i doktor praw – wraz z żoną Henriettą z domu Ring zebrał większy zespół dzieł Stanisława Wyspiańskiego, które – bezpiecznie ukryte na czas wojny – w 1947 trafiły do Toronto, gdzie przez następne lata pozostawały w rękach kolekcjonera i jego rodziny.

Słynny pediatra i profesor Wojenne i powojenne losy Portretu dr. Jana Rudolfa Raczyńskiego, nie były dotąd szerzej znane i obraz długo uchodził za zaginiony. A jest to portret niezmiernie interesujący – przede wszystkim jako dzieło Stanisława Wyspiańskiego, ale także ze względu na osobę portretowanego, wybitnego lekarza.

Portret powstał w roku 1904, w ramach zamierzonej przez Wyspiańskiego galerii pastelowych wizerunków krakowskich osobistości. Dr Jan Rudolf Raczyński (1865- 1918), był znanym lekarzem pediatrą, najwybitniejszym uczniem „ojca polskiej pediatrii“, prof. Macieja Leona Jakubowskiego, a od roku 1902 profesorem nadzwyczajnym Uniwersytetu Jagiellońskiego.

To prawda, że ludzie z jego portretów są poważni i na ogół smutni, podobnie jak jego krajobrazy. Ale to nie jest smutek ludzi zrezygnowanych. W ich zamyśleniu jest dramatyczne napięcie, a w liniach modelujących te postaci tkwi ukryta siła biologiczna i żywiołowa.

Halina Nelken, „Stanisław Wyspiański”, Warszawa, 1958 Wyspiański cenił Raczyńskiego i jego lekarską wiedzę, nieraz też prosił go do swoich chorujących dzieci.

Dobrze i od dawna znał również jego żonę, Marię, której portrety malował nie tylko pastelami, ale także piórem – jako Marynę w „Weselu”. Marię, córkę dr Stanisława i Elizy Pareńskich – starszą siostrę Zofii (późniejszej żony Tadeusza Boya – Żeleńskiego), Elizy (żony poety Edwarda Leszczyńskiego) i najmłodszego Jana – malował zresztą także i Witold Wojtkiewicz, inny wybitny artysta Młodej Polski.

Po ślubie państwo Raczyńscy przenieśli się do Lwowa, gdzie dr J. R. Raczyński – już jako profesor Uniwersytetu Jana Kazimierza, zorganizował, a właściwie stworzył, nowoczesny wydział pediatrii, a równocześnie pełnił funkcję dyrektora Szpitala Dziecięcego Św. Zofii. Jego staraniem wybudowano też nowy, świetnie wyposażony budynek kliniki pediatrycznej otwartej w roku 1909. Był wybitnym lekarzem, redaktorem czasopism lekarskich. Był autorem pionierskich odkryć i opracowań na temat etiologii krzywicy u dzieci, łącząc tę chorobę m.in. z brakiem światła słonecznego. Jan Rudolf Raczyński zmarł w wyniku rozległego udaru mózgu. Pochowany został na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie. Osierocił dwoje dzieci – Adama, późniejszego chirurga i Annę, 1. voto Jankową, 2. voto Michałowską.

Owdowiała Maria Raczyńska wyszła powtórnie za mąż za Romana Jasińskiego, a później – ok. 1928 – została żoną Jana Greka, profesora interny Uniwersytetu we Lwowie. Oboje – wraz z Tadeuszem Żeleńskim i grupą profesorów lwowskich – zginęli zamordowani przez Niemców (Einsatzkommando zur besonderen Verwendung) na Wzgórzach Wuleckich rankiem 4 lipca 1941.

Stanisław Wyspiański, Portret Marii Pareńskiej, 1902 sygn.l.d: SW 1902; (Muzeum Lubelskie w Lublinie)

O rodzinie Raczyńskich Rodzina Jana Rudolfa Raczyńskiego związana była z Nowym Sączem. Z tego miasta o bogatej historii pochodzili jego dziadkowie Mateusz i Klara ( z d. Helebrandt) Raczyńscy – ich ślub odbył się w parafii mariackiej w Krakowie w 1830 roku – oraz rodzice Jan i Helena Angela (z d. Bulgiewicz) Raczyńscy.

Rodzina Raczyńskich w 1905 r.

Jan R. Raczyński w środku, w kapeluszu Była to liczna rodzina kupiecka, a o jej stopniu zamożności świadczy fakt, że swoim dzieciom zapewnili staranne wykształcenie. Najstarszym z rodzeństwa był – portretowany przez Wyspiańskiego – Jan Rudolf (1865-1918), później urodzili się: Klara (1867), Adam Mateusz (1871-1938) i Bolesław Zygmunt (1879 -1937).

Adam Mateusz Raczyński został lekarzem dentystą, ożeniony z Marią Emilią Wykowską, prowadził gabinet stomatologiczny w Stanisławowie.

Boleslaw Zygmunt Raczyński – był kompozytorem; studia muzyczne odbywał w latach 1895–1902 w Konserwatorium Krakowskim pod kierunkiem Wincentego Singera (skrzypce), Władysława Żeleńskiego i Felicjana Szopskiego; kontynuował je u Stefana Krehla w Lipsku. Wiązany z kręgiem artystów młodopolskich, był m.in. autorem muzyki do utworów Wyspiańskiego – „Akropolis” (1904), „Nocy Listopadowej” (1908) i „Legionu” (1911).

W. Wojtkiewicz, Portret Bolesława Raczyńskiego, 1905 (Muzeum Narodowe w Krakowie)

Jan Rudolf Raczyński – po ukończeniu gimnazjum w Nowym Sączu studiował w l. 1883–89 medycynę na UJ (dodatkowo w l. 1886–88 prawo) i doktoryzował się z medycyny w r. 1889.

W r. 1896 habilitował się z pediatrii na UJ. W 1902 r. został nominowany do tytułu profesora.

W roku 1905 utworzył we Lwowie drugą na ziemiach polskich Katedrę Pediatrii na Uniwersytecie Lwowskim.

Portret prof. Jana Rudolfa Raczyńskiego pędzla Leona Wyczółkowskiego Karta pocztowa wydana dla potrzeb Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego z okazji Jubileuszu 600-lecia Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Dopiero po 50 latach z inicjatywy prof. Franciszka Gröera, na X Międzynarodowym Kongresie Pediatrów w Lizbonie w 1962 roku, oddano hołd Janowi R. Raczyńskiemu i jego odkryciu.

Zdjęcie rodziny oraz informacje o rodzinie Raczyńskich zamieszczone w tym artykule pochodzą z archiwum rodzinnego Państwa Raczyńskich, którym za udostępnienie tych materiałów serdecznie dziękujemy.

Reprodukcja kartki pocztowej: „Filatelista” dwutygodnik Polskiego Związku Filatelistów; nr 10 (205) Rok XI Warszawa 15 maja 1964, s. 223-224 Korzystaliśmy też z: Polski Słownik Biograficzny, tom XXIX, PAN i PAU, Kraków 1986, s. 239-240 (hasło opracował Stanisław M. Brzozowski)

„O

SZTUCE

ELŻBIETA CHARAZIŃSKA PORTRETOWEJ STANISŁAWA WYSPIAŃSKIEGO“

Portret można malować kwadrans, pół godziny - godzinę, ale nie można go malować dłużej, bo to już będzie nie portret, lecz obraz na temat danej osoby - historia osoby.

Człowiek nie jest ten sam we wtorek, jakim był w poniedziałek...

Zainteresowanie Wyspiańskiego człowiekiem, jego osobowością i psychiką, znalazło odbicie w przewadze przedstawień portretowych w twórczości artysty.

Seanse portretowe zwykł był ograniczać do jednego posiedzenia, bo jak mówił: - Portret można malować kwadrans, pół godziny - godzinę, ale nie można go malować dłużej, bo to już będzie nie portret, lecz obraz na temat danej osoby - historia osoby. Człowiek nie jest ten sam we wtorek, jakim był w poniedziałek, zmieni się bezpowrotnie, zmieniają go przeżycia i przemyślenia, portret to odbicie chwili, odbicie artystyczne ujmujące rzecz do głębi. (J. Nowak, Ze wspomnień o Wyspiańskim, [w:] Wyspiański w oczach współczesnych, opr.

L. Płoszewski, Kraków 1971, t. 2, s. 177).

Malowane przezeń portrety wyróżnia specyficzna „aura“, którą potrafił uchwycić w tych krótkich seansach, zadziwia też trafna charakterystyka modeli, wśród których było wielu jego krakowskich przyjaciół i znajomych.

2

Wyspiański pozostawił również wiele autoportretów z różnych lat, często o pogłębionej symbolicznej wymowie a także liczne portrety dzieci i żony.

Pierwszą znaczącą serię - około trzydziestu wizerunków - artysta stworzył w latach 1898- 1899. Powstawała przeważnie podczas nocnych posiedzeń w słynnym „Paonie“ (salce w Café Restaurant du Théatre przy ulicy Szpitalnej 38). Wyspiański rysował je pośpiesznie węglem i kredką, na papierze o podobnym formacie. Były to przeważnie - dosadnie scharakteryzowane - głowy lub krótkie popiersia młodych ludzi: początkujących poetów i literatów - Antoniego Lange (fot. 4), Lucjana Rydla, Jerzego Żuławskiego, Jana Augusta Kisielewskiego; dziennikarzy - Rudolfa Starzewskiego, Konrada Rakowskiego; studentów medycyny - Tadeusza Żeleńskiego, Karola Lewandowskiego oraz koryfeuszy Młodej Polski - Jacka Malczewskiego, Włodzimierza Tetmajera, Stanisława Przybyszewskiego i jego norweskiej żony, Dagny.

W wizerunkach tych Wyspiański doprowadził do perfekcji swój charakterystyczny, lapidarny styl, kreując wnikliwe studia psychologiczne postaci ujętych w bliskim planie, w ściszonej konwencji neutralnego tła.

O kształcie dzieła decydowała mocna, ekspresyjna linia. Artysta pomijał szczegóły, nie wprowadzał rekwizytów, skupiał uwagę na twarzy portretowanych, podkreślając ich charakterystykę umiejętnie uchwyconą pozą. Kolor w tych syntetycznie ujętych studiach odgrywał rolę drugorzędną.

1

Nowa, druga „fala portretów“ przypadła na wiosnę 1904 r. Jak odnotował Adam Chmiel, powiernik i przyjaciel artysty, Wyspiański pragnął stworzyć galerię portretową „współczesnego Krakowa“, a zamierzenie to oceniał na około sto obrazów. Należy przy tym przypomnieć, że twórczość portretowa sytuowała się właściwie na marginesie wielkich projektów artysty - polichromii, witraży, aranżacji wnętrz oraz pisanych równolegle dramatów i ich scenicznych adaptacji. W liście do Adama

3

4

Chmiela z 30. marca tegoż roku, Wyspiański zwierzał się ze swych planów: Jestem zajęty rysowaniem portretów, w których rzędzie znajdzie się i Pański, ale nie ten, co już jest dawno, ino nowy, za pańskim powrotem. Codziennie ktoś przychodzi i ja rysuję. Tak postępować zamierzam, póki nie zapełnię pracowni, że już nie będzie którędy chodzić. Wtedy urządzę wystawę wspólną i urządzę jedną wielką salę portretową.

W dwa dni później - 2 kwietnia - precyzował: Portrety postępują dalej. Rysowałem już Koperę i Pagaczewskiego. (Listy Stanisława Wyspiańskiego różne - do wielu adresatów, t. IV, opr. M. Rydlowa, Kraków 1998, s. 200-201) Jak można domniemywać, tę drugą serię portretów wyróżniać miał większy format i ujęcie modela niemal w całej postaci, widocznej w bliskim planie (Portret Jana Stanisławskiego; zbiory MNW). Artysta chciał również zmienić konwencję neutralnego tła, tak jak to zaaranżował w imponującym wizerunku prof. Juliana Pagaczewskiego (zbiory MNW), przedstawiając uczonego na tle okna z odległym widokiem na Kopiec Kościuszki.

Jednak przy niewiarygodnej łatwości malowania, szybko się zniechęcił. Powodem były nie tylko kłopoty zdrowotne, ale również monotonia ubrań męskich: - Zaniechałem rysowania portretów, bo strój dzisiejszy jest artystycznie niemożliwy i absolutnie wybrnąć z tego założenia niepodobna. - pisał w liście do A. Chmiela 5 kwietnia 1904 roku (A. Chmiel, Nieco ze wspomnień o Stanisławie Wyspiańskim (1869-1907) [w:] W oczach

współczesnych, t. II, s. 507, przypis do s. 147). Jakby dla przeciwwagi powstały wówczas barwne, kostiumowe wizerunki aktorów oraz nieliczne w jego oeuvre, portrety kobiece - aktorki Ireny Solskiej fot. 5) i profesorskich żon - pani Leontyny Sternbachowej (fot. 1) czy Józefy Kryształowiczowej.

Z projektu galerii krakowskich osobistości nie wycofał się jednak całkowicie, nadal tworząc liczne portrety uczonych: Leona Sternbacha, Tadeusza Estreichera, Juliana Nowaka, Franciszka Krzyształowicza, Jana Rudolfa Raczyńskiego, Adama Chmiela (fot. 3) i Władysława Mickiewicza, syna poety. Format tych wizerunków zmniejszył, a kompozycję - zaaranżowaną przeważnie w poziomie - sprowadził do ujęć w popiersiu na neutralnym tle papieru, niekiedy tylko podbarwionym kolorem.

5

E. Charazińska, Stanisław Wyspiański. Portrety, Agra-Art, Warszawa 2012, s. nlb., [tekst skrócony].

DOM AUKCYJNY AGRA-ART SPÓŁKA AKCYJNA Warszawa

ul. Wilcza 55 www.agraart.pl

22 625 08 08

22 745 10 20

agra@agraart.pl