Energie+ #3 2022

#3 2022

En nu doen!?

Zaadje van bewustwording

01-Energie+_3-Cover.indd 1

Onderzoek bewonersgedrag

Actieve buurtbewoners

14-11-2022 11:07

Partners

+ Partners van Energie Energie+ is hét kennisplatform voor duurzame wijken van de toekomst. En richt zich op de energietransitie in de wijk. Dat netwerk bouwen we samen met onze partners.

Om die reden bieden we partijen die deel uitmaken van ons partnernetwerk onder meer een flinke korting op het lidmaatschap van Energie+. Omdat het partnerschap in overleg wordt ingevuld, sluiten de voordelen precies aan bij de behoeftes van de partner.

Heb je ook interesse om partner te worden, neem dan contact op met Evamarije Smit via telefoonnummer 073-2051010 of via email e.smit@aeneas.nl Meer informatie over onze partners staat op energie+.nl/partners

2 Energie+ nr 3 november 2022

02-Energie+_3-Partnerpagina.indd 2

14-11-2022 13:35

Voorwoord

Gedragsverandering of systeemverandering?

J

Inhoud

an Rotmans, professor duurzaamheidstransities, zegt dat we als individu lijden aan de illusie van machteloosheid. Systeem­

verandering begint bij keuzes die we elke dag maken. Daar kan ik mij wel in vinden. Begint een beter milieu wel of niet bij ‘jezelf’ en moeten we als maatschappij individuen aansporen gedrag aan te passen of is ‘systeemverandering’ nodig? Ik vind dat een non-discussie: het individu is onderdeel van het maatschappelijk systeem en speelt dus een grote rol in systeemverandering.

In de route naar een fossielvrije maatschappij spreekt men steeds

20

SlimmeBuur

meer over gedragsverandering versus systeemverandering. Alsof het ene beter zou zijn dan het ander en we een keuze moeten maken.

Dit verschil in perspectief zien we ook terug in de focus van transitie­ wetenschap versus gedragswetenschap (klimaatpsychologie).

Systeemverandering en gedragsverandering zijn ‘twee zijdes van

En verder...

De drijfveren van bewoners

4

systemen waar zij in leven en die zij daarmee vormgeven.

De onderschatte factor: gedrag

8

Systeemveranderingen kunnen zorgen voor een fysieke en sociale

De lange adem van een actieve buurtbewoner

12

Willen en kunnen verduurzamen, is nog niet doen

16

Vijf manieren om woningverduurzaming te betalen

22

Zaadje van bewustwording

24

Column: Gabbie van der Kroef

27

Ondersteun kwetsbare bewoners

28

Service

31

dezelfde munt’: er is een voortdurend samenspel tussen de levens­ stijl van individuen en de sociale, culturele, politieke en economische

omgeving wat het voor individuen eenvoudiger maakt zich duur­ zaam te gedragen, met minder energieconsumptie en een snellere transitie naar een duurzame maatschappij tot gevolg. De acties van individuen zorgen uiteindelijk voor grote systeemveranderingen.

Om de doelstellingen van het Parijsakkoord te halen moeten veran­ deringen in gedrag plaatsvinden op systeemniveau in alle aspecten van de samenleving. De psychologie van gedragsverandering speelt daarom een essentiële rol bij de huidige klimaatvraagstukken.

In een recent rapport van het klimaatpanel IPCC wordt nog eens nadrukkelijk gesteld dat gedragsverandering een sleutelrol speelt.

Uit haar scenario’s blijkt dat gedragsverandering kan leiden tot zo’n 40% tot 70% minder uitstoot van broeikasgassen in 2050. Stel dat mensen massaal de trein pakken in plaats van het vliegtuig en hun biefstuk inruilen voor de vegetarische slager.

Maar deze gedragsverandering is lastig. Er bestaat een tegenstel­ ling tussen eigenbelang en gezamenlijk belang. Mensen zijn van nature gericht op kortetermijnwinst. Dat zien we ook bij de verduur­ zamingsopgave in de gebouwde omgeving. Energiebesparende

#3

Coverfoto: Michel Lammerse

2022

maatregelen, kosten in eerste instantie geld. Daar zit het venijn.

Naar het belang van gedragsverandering wordt de laatste tijd gelukkig steeds meer onderzoek gedaan, maar je ziet door de hoe­ veelheid van onderzoek, door de bomen het bos niet meer. Met dit nummer hopen wij daar verandering in aan te brengen. Wat zet men­ sen aan tot duurzaam gedrag en welke valkuilen liggen op de loer?

En nu doen!?

Jeroen Boon, hoofdredacteur Energie+.

Zaadje van bewustwording

01-Energie+_3-Cover.indd 1

Onderzoek bewonersgedrag

Actieve buurtbewoners

14-11-2022 11:07

nr 3 november 2022 Energie+

03-Energie+_3-Inhoud-voorwoord.indd 3

3

14-11-2022 13:39

Drijfveren Auteur Kees Bakker Illustraties Harry van der Velde

Over noodzaak en verlangen

Gemeenten hebben de regie in de energietransitie. In die rol willen zij ook particuliere woningeigenaren ‘in beweging krijgen’. Wat is er nodig om hiervoor een effectieve aanpak te ontwerpen? Een belangrijk aspect is inzicht in motieven van de particuliere huishoudens én in hun onderscheidende stijlen van verduurzaming. Als je dat niet hebt, kun je de plank aardig mis slaan.

K

ees Bakker deelt de analyse die hij maakte in Zuidoost­Brabant en bij EnergieHuis Helmond over de drijfveren van particuliere

woningeigenaren.

Veel huishoudens investeren in hun woning. Woningen worden uitge­ bouwd, verbeterd, onderhouden, verduurzaamd. Eigenaren besteden aanpassingen die veel vakmanschap vragen uit, wat te overzien is doen eigenaren als het even kan zelf. De uitbesteder investeert moeite en geld. De doe­het­zelver vooral moeite en tijd.

In de energietransitie is het de vraag of je huishoudens kunt stimuleren tot verduurzaming. Of je de investeringsbereidheid van huishoudens

4 Energie+ nr 3 november 2022

04-Energie+_3-drijfveren bewoners.indd 4

14-11-2022 13:23

kunt vergroten. En zo ja, hóe dan? Hoewel er veel op touw is gezet

waarde die niet door anderen wordt opgelegd. Zeker als het gaat om

– aanbod voor ontzorging, collectieve inkoop, energieloket, energie­

een grote investering, bepaalt het huishouden zélf of er moeite, tijd en

coach – is die vraag moeilijk te beantwoorden. Evaluatie van het aan­

geld wordt geïnvesteerd in de eigen woning. Luister je goed naar

bod ontbreekt. Wat kan helpen is een diepgaande analyse van de

motieven voor investeringen dan hoor je verlangen en/of noodzaak.

drijfveren van particuliere eigenaren én inzicht de stijlen van verduur-

Verlangen is graag willen. ‘We willen erg graag meer leefruimte, we

zaming. Want huishoudens gaan op uiteenlopende manieren te werk.

laten de woonkamer uitbouwen en een dakkapel plaatsen’. En nood­ zaak, daar kun je niet onderuit: ‘Mijn dak lekt, er is een nieuwe dak­

Drijfveren

bedekking nodig’.

Een huishouden met een eigen woning dat investeert heeft daarvoor

Als het verlangen of de noodzaak groot genoeg is, komen mensen in

een reden, een drijfveer. En die drijfveer is altijd een eigen, intrinsieke

actie om dat verlangen te realiseren.

nr 3 november 2022 Energie+

04-Energie+_3-drijfveren bewoners.indd 5

5

14-11-2022 13:23

Drijfveren

Voordeel halen

en afwegen en mogelijk van het in gang zetten van de uitvoering. Zo’n

Soms is voordeel halen een intrinsieke drijfveer. ‘Met zonnepanelen

proces kan lang duren, zeker als de motivatie bínnen een huishouden

bespaar ik op mijn energierekening’. Niet voor niets benadrukken

per persoon uiteenloopt. Zo’n proces gaat zeker niet volgens de meest

voorlichters en adviseurs de terugverdientijd en comfortwinst van een

logische processtappen.

maatregel: ‘Je kunt geld besparen, je kunt meer comfort krijgen’.

Van groot belang voor beleidmakers is het besef dat huishoudens zo’n

Toch blijkt dat voordeel halen tot afgelopen jaar nooit een doorslag­

proces op verschillende manieren vorm geven. Elk huishouden doet

gevend motief was. Maar wat doet de torenhoge energieprijs van nu?

dat in een eigen stijl. Het ene huishouden gaat recht op het doel af

De hoge prijs maakt het te behalen voordeel natuurlijk ook groot.

(‘Ik wil zonnepanelen, mijn spouw isoleren’), het andere gaat eerst

Maar zijn huishoudens daarmee nu meer bereid te investeren in maat­

eens rustig op onderzoek uit. Het ene houdt zelf de regie, het andere

regelen? Daar lijkt het deels wel op. De vraag naar zonnepanelen,

staat open voor ontzorging. Elk huishouden kiest een eigen route.

isolatie van spouwmuur en dubbelglas is enorm toegenomen.

Analyse van talloze gesprekken resulteerde in de beschrijving van

Maar voor andere investeringen wordt een spagaat zichtbaar: hoge

acht onderscheidende ‘stijlen van verduurzaming’.

besparing versus grote onzekerheid en sterk oplopende kosten van levens­onderhoud.

Herken de stijl Een huishouden dat weloverwogen besluit om de spouw en vloer te

Externe prikkels

isoleren zal zich niet snel openstellen voor een gesprek over aardgas­

Huishoudens ontwikkelen zelf eigen, intrinsieke drijfveren. De vraag

vrij maken. Want daar ligt hun focus op dat moment niet. Een auto­

is wat externe prikkels doen. Zetten particuliere eigenaren zorgen om

noom huishouden dat kiest voor een eigen oplossing zal niet snel

aardgas en klimaat, internationale afspraken (Parijs) en het gemeen­

meegaan in een gesprek over wijkaanpak of aanhaken wanneer een

telijk transitieplan om naar éigen drijfveren? Beleidmakers gaan daar

corporatie de rol neemt als ‘startmotor’. Dat huishouden kiest immers

wel vaak vanuit. Zij veronderstellen dat die prikkels aanzetten tot

voor een eigen oplossing. Ken je de stijl van een huishouden, dan kun

verduurzaming van de eigen woning. Gemeenten stellen: ‘In de

je daar op anticiperen.

energietransitie kunt u zelf ook al aan de slag’. Aanjagers en versnellers

Vragen en kritische reacties van particulieren tijdens bijeenkomsten zijn

zeggen: ‘Wij helpen je jouw woning te verduurzamen’, ‘Jouw woning

bijna altijd terug te voeren op drijfveren én stijlen van verduurzaming.

aardgasvrij’.

Een particuliere eigenaar herkent weinig in een verwijzing naar het

Een kleine groep particulieren doet dat. Een groep die vanuit de zorg

klimaatskkoord van Parijs. Een verhaal hoe ‘jouw woning aardgasvrij

om klimaat en aardgas zelf wil bijdragen aan oplossing van die vraag­

kan worden’ beklijft niet bij iemand die niet van plan is te investeren.

stukken. Een groep die verduurzaming tot onderdeel van de persoon­

Dat geldt ook als je van plan bent nu alleen het glas te vervangen.

lijke leefstijl maakt. Die daarin een eigen motivatie, een eigen drijfveer heeft voor investering. Je mag veronderstellen dat die groep groter

Analyseren op drijfveer en route

wordt, het is vooralsnog maar een klein deel van de woningbezitters.

Het achterhalen van drijfveren en stijl is interessant, het loont de

Het overgrote deel van de particuliere huishoudens doet dat niet. Zet

moeite de inzichten te gebruiken wanneer je een aanpak voor particu­

het verduurzamen niet om tot intrinsieke drijfveer. Hoewel deze groep

lieren ontwikkelt. Neem de gemeente die wil versnellen in een wijk en

in toenemende mate de zorg om klimaat deelt, zorg heeft over de

kiest voor het ontwikkelen van een aanbod richting aardgasvrij door

beschikbaarheid en kosten van aardgas, zetten zij die zorg niet om in

lokale bouw- en installatiebedrijven.

een eigen intrinsieke motivatie. Zij investeren niet om die reden in de

Een eerste vraag die je bij deze aanpak kunt stellen is: op welke drijf­

eigen woning. De zorg om klimaat wordt geen verlangen, wordt geen

veren zoekt de gemeente aansluiting? Wat zijn de veronderstellingen?

noodzaak.

Gaan huishoudens in de wijk mee in de drijfveren van de gemeente?

Dat is geen fijne vaststelling. De energietransitie zou makkelijker

Zijn huishoudens in de wijk zelf bereid te investeren om het klimaat­

gaan als de doelstellingen van deze stromingen meer omarmd zouden

vraagstuk? Of is voordeel halen veel belangrijker? Of zijn er heel

worden door particuliere huishoudens. Vooralsnog is dat niet zo.

andere zaken die mensen bezighouden?

Het zou mooi zijn als juist daar onderzoek op gericht gaat worden.

Een tweede vraag is: zijn huishoudens gevoelig voor ontzorging,

Hoe zou je dat proces kunnen beïnvloeden? Met een wijkaanpak,

voor een extern aanbod? Een aanbod waarop je wellicht snel moet

ontzorging, kleine duwtjes in de rug, voorlichting, campagne voor

beslissen? Willen huishoudens niet liever een uitgebreide oriëntatie,

bewustwording? Opvattingen lopen uiteen. De sleutel daarvoor is nog

ligt de voorkeur wellicht meer bij aanpak in eigen regie, bij eigen

niet gevonden.

oplossingen?

Analyse van een aanpak geeft gelijk input voor communicatie. Met het

Stijlen van verduurzaming

kennen van de drijfveren krijg je de kern van een boodschap. Het ken­

Wanneer één of meer drijfveren voldoende kracht hebben zal het huis­

nen van de stijlen van verduurzaming geeft houvast voor de informa­

houden op zoek gaan naar vervulling. Er volgt een proces van verkennen

tie die je gaat brengen. Als je verhalen gebruikt, ambassadeurs zoekt,

6 Energie+ nr 3 november 2022

04-Energie+_3-drijfveren bewoners.indd 6

14-11-2022 13:23

ervaringsdeskundigen introduceert, kijk dan of deze passen bij de motieven, drijfveren en stijlen van de groep(en) die je wilt bereiken.

Valkuilen In en buiten het programma aardgasvrije wijken zijn er voorbeelden waarbij gemeenten expliciet zoeken naar aansluiting op drijfveren van bewoners. Wanneer het besef van de drijfveren van de groepen die je mee wilt krijgen ontbreekt, is de kans groot in een of meer valkuilen te lopen. Dat gebeurt als je als bevlogen beleidmaker; · denkt dat eigenaren automatisch meegaan in jouw professionele

1 2

item is; · een dialoog aangaat op basis van overkoepelend beleid (landen hebben in Parijs afgesproken dat).

Acht stijlen, acht routes Analyse van gesprekken met huishoudens die een eigen woning heb­ ben leidt tot een beschrijving van acht onderscheidende stijlen van verduurzaming. Het zijn stijlen van huishoudens die vanuit eigen moti­ vatie op een eigen manier werk willen maken van verduurzaming.

De variabelen zijn: · De mate waarin men wil verduurzamen: van enkele maatregelen tot aardgasvrij of energieneutraal; · de mate waarin men de regie wil houden: van alles in eigen hand tot volledige ontzorging; · de mate van autonomie : van individuele aanpak tot samen met de buurt; · de mate van volgzaamheid: kiezen voor standaard oplossingen tot

‘Ik wil niet te veel overhoop halen, maar zoek naar aanpassingen en eenvoudige maatregelen waarmee ik direct kan besparen. Waar zit de meeste winst?’

Recht op het doel af ‘Ik weet wat ik wil: isolatie, zonnepanelen, isolerend glas, warmtepomp. Uit te voeren door een bedrijf dat ik zelf wil kiezen. Ik zoek informatie, tips en aanbieders.’

drijfveren; · eigenaren aanspreekt op aardgasvrij maken als dat voor hen geen

Direct besparen

3 4 5

Rustig oriënteren ‘Ik zie veel op me af komen, ik heb een woning waaraan best wat moet gebeuren. Waar moet ik op letten, wat zijn verstandige stappen?’

Ontzorgd worden ‘Ik wil dat mijn woning zuiniger en duurzamer wordt maar kan of wil dat niet zelf organiseren. Ik zoek een partij die alles voor mij regelt.’

Samen met de buurt ‘Waarom zelf alles uitzoeken terwijl jouw buurtgenoten ook bezig zijn met besparen en verduurzamen?

De kracht van het samen doen!’

oplossingen vanuit eigen visie.

6 7 8

Eigen oplossingen ‘Ik ben avontuurlijk aangelegd en wil mijn woning verduurzamen met mijn eígen oplossingen. Ik zoek kennis, nieuwe inzichten, een sparringpartner.’

Vergaand verduurzamen ‘Ik ga mijn woning flink verbeteren en wil dat op duurzame wijze doen. Van het aardgas af, nul op de meter, circulair, cradle-to-cradle, ecobouw.’

Nieuwbouw ‘Ik ga een nieuwe woning laten bouwen. Zonder aardgas. Wat zijn de mogelijkheden, waar vindt ik informatie, waar moet ik op letten?’

nr 3 november 2022 Energie+

04-Energie+_3-drijfveren bewoners.indd 7

7

14-11-2022 13:23

Onderzoek Auteur Britt van den Heuvel

De meest onderschatte factor in de energietransitie…

Gedrag!

Je kunt als verhuurder een huis volledig isoleren, maar als de bewoner de ramen open laat staan, bereik je niets. Langer douchen, omdat ‘het toch een besparende douchekop is’. En zonnepanelen lijken pas interessant als de buurvrouw ze heeft. Het IPCC stelde onlangs dat gedrag van individuele mensen wereldwijd 40 tot 70 procent uitstoot kan schelen.

G

edragsonderzoeksbureau Duwtje deed in vijf proeftuinen verspreid over het land, onderzoek naar gedragsfactoren die een rol spelen in

de weg naar aardgasvrij. In dit artikel delen ze vijf lessen voor de praktijk.

Als je denkt dat wij als mensen op een rationele manier keuzes maken, dan heb je het mis. Het tegendeel blijkt namelijk waar: ons gedrag wordt voor een groot deel gestuurd door automatische processen.

Niet gek, want je maakt op een gemiddelde dag zo’n 30.000 keuzes.

Dat zijn vaak kleine keuzes; wat je op een dag eet, hoelang je doucht en of je de thermostaat wat lager of juist hoger draait. Maar je maakt natuurlijk ook grotere keuzes: vraag je vandaag die offerte aan voor zonnepanelen, of stel je het nog een dagje uit? Volgens het CBS denken zes op de tien Nederlanders dat eigen gedrag van invloed is op klimaatverandering en vinden die dat ze zelf klimaatbewuster zouden moeten leven. Toch doen we het vaak niet. In plaats daarvan raken we afgeleid door alle prikkels die er op een dag op ons afkomen. We maken goede voornemens en maken die vervolgens niet waar en kijken bij het maken van een keuze naar wat andere mensen doen in plaats van naar feiten. We kiezen bij het gevoel dat ons iets opgelegd wordt voor dat wat we eigenlijk niet wilden, omdat we ‘dat zelf wel uitmaken!’ Zelfs bij belangrijke onderwerpen zoals de energietransitie spelen irrationele gedachtes een hoofdrol.

8 Energie+ nr 3 november 2022

08-Energie+_3-Bewonersgedrag.indd 8

14-11-2022 13:28

Een uitnodiging van buurtgenoten zorgde voor meer dan drie keer zoveel aanmeldingen dan een neutrale uitnodiging.

Hoe het gedrag van anderen ons beïnvloedt

aan de hand. Door belangrijke anderen, zoals buren of iemand waar je

Een cruciale factor die vaak onderschat wordt is de kracht van sociale

tegenop kijkt, te volgen in hun gedrag, hoef je net als op dat station

normen. Normen spelen een belangrijke rol in het gedrag van bewo-

zelf minder na te denken over wat de beste keuze is. Het is makkelijk

ners in de energietransitie. ‘Wat is normaal om te doen?’ ‘Zijn mijn

om bij twijfel te kijken naar het gedrag van de rest.

buren al bezig met het verduurzamen van hun huis?’ Nee? Dan zal het vast niet mogelijk zijn in ons type huis of is het nog niet zo dringend.

Hoe je deze inzichten toepast in je aanpak

Vaak wordt gedacht dat we het gedrag van anderen volgen omdat we niet buiten de groep willen vallen en erbij willen horen. Dat klopt ook,

• Kies de juiste afzender van je boodschap

maar het is zeker niet de enige reden om het gedrag van anderen te

Huis aan huisgesprekken zijn vaak effectief om mensen mee te

volgen.

krijgen in veranderingen in de buurt. Waarom? Zo’n persoonlijke aanpak creëert vertrouwen. Degene die aanbelt is vaak iemand uit

We kijken naar wat anderen doen of vinden en halen hier waardevolle

de buurt waarmee bewoners zich kunnen identificeren. Een gelijke

informatie uit. Dat is nuttig, ga maar na: als je op het station iedereen

ander, iemand die op je lijkt of uit de buurt komt, geeft dus vaak

ziet rennen, ren je er misschien wel zonder aarzelen achteraan. Ook al

vertrouwen. We nemen bijvoorbeeld eerder aan dat zij geen (com-

wist je niet waarom je het deed, heeft jouw instinct je gered van bij-

merciële) belangen hebben, waardoor ze een betrouwbare bron van

voorbeeld een brand. In de energietransitie is er iets vergelijkbaars

informatie zijn.

nr 3 november 2022 Energie+

08-Energie+_3-Bewonersgedrag.indd 9

9

14-11-2022 13:28

Onderzoek

Een persoonlijk element toevoegen aan een klassiek communicatiemiddel leidt tot meer aanmeldingen.

Op grote schaal is het natuurlijk niet haalbaar om iedereen persoon-

koken op inductie”. Of visueel, bijvoorbeeld als je steeds meer zonne-

lijk te benaderen. In de gemeente Apeldoorn hebben we daarom een

panelen in de wijk ziet. Hoe zichtbaarder dit wordt, hoe sterker het

opschaalbare, maar toch persoonlijke aanpak getest. Om bewoners

effect op de buurtgenoten die zo’n stap nog moeten zetten.

uit te nodigen voor een actie waarbij ze hun CV-ketel op 70 graden zetten, verstuurden we uitnodigen die niet vanuit een coöperatie of

• Geef je communicatie een gezicht

de gemeente komen, maar van een buurtgenoot. Een familie uit de

Op grote schaal is het vaak niet haalbaar om persoonlijke gesprekken

wijk nodigt buurtbewoners uit om ook mee te doen met de actie, net

met de hele doelgroep uit te voeren. Je zult dan ook vaak uitkomen

als zij. Een succesvolle zet: de uitnodiging van de familie zorgde

op klassieke communicatiemiddelen zoals brieven. Toch is het ook

voor meer dan drie keer zoveel aanmeldingen dan een neutrale uit-

dan mogelijk om een persoonlijke aanpak te kiezen. Bijvoorbeeld

nodiging.

door de afzender van de brief te laten zien of door een persoonlijk element toe te voegen. Mensen zijn namelijk geneigd om iets terug

• Communiceer het gedrag van de meerderheid

te doen wanneer iemand moeite voor ze heeft gedaan. In gemeente

Het gedrag van anderen is in de energietransitie vaak minder zicht-

Zwolle testten we dit door een handgeschreven post-it op een brief;

baar. Isolatie zie je meestal niet en weet jij wat voor douchekop je

we lieten hiermee zien dat iemand de moeite heeft genomen om

vrienden hebben? Waarschijnlijk niet. Hoe zet je dan toch sociale

persoonlijk iets te schrijven. We waren benieuwd: kan zo’n brief

normen in om duurzame keuzes te stimuleren? Je kan een positieve

concurreren met huis-aan-huisgeprekken? Het antwoord is opval-

sociale norm op verschillende manieren naar bewoners communiceren.

lend. Hoewel de persoonlijke aanpak in verhouding tot meer aan-

Laat op social media zien hoeveel buren er bij een informatieavond

meldingen leidt, zorgt de opschaalbaarheid van de brief al snel voor

waren of communiceer in een nieuwsbrief wat mensen in de buurt al

een beter resultaat in absoluut aantal aanmeldingen: het is namelijk

doen in de energietransitie. Dit kan in tekst; “steeds meer wijkgenoten

veel goedkoper per aanmelding*.

10 Energie+ nr 3 november 2022

08-Energie+_3-Bewonersgedrag.indd 10

14-11-2022 13:28

Hoe persoonlijke normen ons beïnvloeden

Met het neerleggen van de deurmat committeren mensen zichzelf

Normen spelen een belangrijke rol in ons leven. Door allerlei ongeschreven

als het ware aan de overstap op een gasvrij alternatief. Een deurmat

regels verloopt het dagelijks leven soepel. We weten wat we van een

is zichtbaar voor iedereen die op bezoek komt. Buurtgenoten zagen

ander kunnen verwachten en we weten wat er van ons wordt verwacht.

de deurmatten dan ook steeds vaker bij anderen liggen. Zo creëerden

Zo ben je vrolijk en beleefd tegen de caissière – ook al heb je je dag niet –

we als het ware een vliegwieleffect. Mensen spraken zich hiermee

en help je je vriend in nood, ook al heb je eigenlijk geen zin om je avondje

publiekelijk uit, en doordat steeds meer mensen dit deden, ontstond

op de bank op te offeren. We gedragen ons dus ook vaak in overeenstem-

er een zichtbare sociale norm. Het langetermijneffect? Steeds meer

ming met een bepaalde sociale rol en verwachten dit ook van anderen.

mensen zetten stappen richting aardgasvrij.

Inconsistent handelen met wat je eerder al gezegd of gedaan hebt, wordt door veel mensen als een onaantrekkelijke eigenschap gezien. Als je doet wat je zegt, zien mensen je vaak als sterk, rationeel, betrouwbaar, eerlijk en stabiel: allemaal eigenschappen die we als mens graag nastreven. Wanneer we voor onszelf uitspreken wát we van plan zijn, en hoe en wanneer, zijn we ook eerder geneigd daar navolging aan te geven.

Hoe je deze inzichten toepast in je aanpak De transitie naar aardgasvrij wonen is een lang proces dat vaak jaren duurt. Het vraagt best veel van bewoners en ze zullen meerdere stappen moeten zetten om uiteindelijk over te gaan op een aardgasvrij alternatief. Hoe zet je persoonlijke normen in om mensen in de juiste richting mee te krijgen?

• Ga stap voor stap Heb je een groot verzoek aan bewoners, zoals het overgaan op inductie koken of het treffen van grote isolatiemaatregelen van hun huis? Laat bewoners dan eerst een kleine stap zetten, zoals het uitproberen van een inductiefornuis tijdens een workshop of het aanvragen van informatie over isoleren. Als je een tijdje later een groter verzoek doet, wat duidelijk in het verlengde ligt van die kleinere actie, zijn bewoners eerder bereid om ook met dat grotere verzoek mee te gaan. Ze willen namelijk consistent zijn. Het is daarbij wel belangrijk om feedback te geven na het eerste kleinere verzoek.

Bijvoorbeeld door een compliment te geven, of te erkennen dat ze een stap in de juiste richting gezet hebben. Zo leidt iedere stap in de goede richting tot een volgende stap.

Geef bewoners de kans zich publiekelijk uit te spreken.

• Laat bewoners zich publiekelijk uitspreken.

Als je publiekelijk hebt uitgesproken iets te doen of iets te vinden,

Onderzoekstraject

is de kans groot dat je vervolgens wil handelen in lijn met dat wat je

In dit Onderzoekstraject ‘Persoonlijke aanpak en opschaling’ ging

gezegd hebt. In gemeente Tytsjerksteradiel gaven we bewoners die

Duwtje, in opdracht van Rijksdienst voor Ondernemend Nederland

al een eerste stap in de energietransitie hadden gezet – door een

(RVO) en het Ministerie van Binnenlandse Zaken (BZK), in het kader van

woningscan uit te voeren – een deurmat cadeau met daarop de tekst

Programma Aardgasvrij Wijken (PAW), op zoek naar het antwoord op

‘Stap voor stap GASVRIJ’.

deze vragen. Ze werkten hierbij samen met een groep gedragsexperts van universiteiten en uit de praktijk, ervaringsdeskundigen en

Het bleek het perfecte middel mensen de intentie te geven om te

projectleden uit de proeftuinen.

verduurzamen. Van de mensen die de deurmat ontvingen, gaf 94% namelijk in een vragenlijst aan de woning misschien tot zeker te willen verduurzamen. Dit in tegenstelling tot de controlegroep waar

Meer weten? info@duwtje.com www.aardgasvrijewijken.nl/themas

65% aangaf de woning misschien tot zeker te willen verduurzamen.

Ook zagen we een positieve trend in de frequentie waarin contact met de proeftuin werd opgenomen.

* 28% meldt zich aan na huis-aan-huisgesprekken, dit kostte per aanmelding €117,86.

20,5% meldt zich aan na het ontvangen van de brief, dit kostte per aanmelding €35,97.

nr 3 november 2022 Energie+ 11

08-Energie+_3-Bewonersgedrag.indd 11

14-11-2022 13:28

Opinie Auteur Paul Vlaar

De lange adem van een actieve buurtbewoner Voormalig opbouwwerker Paul Vlaar ondervindt in zijn eigen buurt hoe traag het proces van verduurzaming verloopt. Zijn bewonersinitiatief is sinds 2016 actief op zoek naar alternatieven voor aardgas en een tweede plan dreigt opnieuw schipbreuk te lijden. Hoe houd je de motivatie van de buurtbewoners en die van jezelf vast?

N

a twintig jaar opbouwwerk in stadsvernieuwingswijken in Leeuwarden, Groningen en Nijmegen en nog eens twintig jaar bij

een landelijk kennisinstituut voor zorg en welzijn, ging ik op 64-jarige leeftijd met pensioen. Het was nog geen tijd om stil te zitten of met een camper rond te gaan trekken. Op een oproep via buurtplatform Nextdoor heb ik me aangemeld om een werkgroep op te richten met als doel onze wijk, De Hoogkamp in Arnhem te verduurzamen. Een mooie gelegenheid om zelf maar eens – in mijn eigen wijk – in de prak-

12 Energie+ nr 3 november 2022

12-Energie+_3-Paul Vlaar.indd 12

14-11-2022 09:22

veel groen en aan drie kanten op loopafstand parken en bossen. Er wonen hoger opgeleide mensen en er komen gestaag meer jonge gezinnen wonen, veel tweeverdieners.

Veel kennis en potentie in de buurt De werkgroep Hoogkamp Energie beschikt over een rijke mix aan kennis en ervaring op meerdere gebieden: warmtetechniek, geothermie, isolatietechniek, samenlevingsopbouw, interim management, mobiliteit, overheidsbestuur en onderwijs. De werkgroepleden kennen hun buurt op hun duimpje en de buurtbewoners kennen ons. In het begin hadden we ondersteuning van Buurkracht en in 2017 tot 2018 kregen we ondersteuning van het programma Wijken van de Toekomst van de provincie Gelderland. In de andere jaren kregen we een budget van de gemeente Arnhem voor organisatiekosten en voor ons werk als Aanjagers. We organiseerden vele buurtbijeenkomsten, gingen jaarlijks rond met de warmtecamera, hielden middenbermgesprekken en een informatiemarkt. Veel belangstelling en enthousiasme van de buurtbewoners. In de Werkgroep Warmte van veertien mensen werden alternatieven voor het aardgas onderzocht.

Twee keer een warmtesysteem De Werkgroep Warmte begon met een inventarisatie van alle mogelijke warmtebronnen in de buurt en kwam al gauw tot de conclusie dat die er niet waren. De Rijn ligt te ver weg voor aquatermie, we liggen te hoog voor aardwarmte en er zijn geen bedrijven of installaties die afvalwarmte produceren. Dan maar zelf warmte opwekken op een veld van twee hectare, deze opslaan in een seizoensbuffer en in de winter distribueren via een warmtenet op middentemperatuur. 70 graden aanvoertemperatuur is nodig om de 30-er jaren woningen comfortabel te verwarmen. De gemeente Arnhem was dermate enthousiast over ons plan dat besloten werd om nader te onderzoeken, samen met de naastgelegen buurt De Sterrenberg met zo’n 800 woningen. De bureaus IF technology en Wittenveen+Bos werkten het plan nader uit en kwamen eind 2020 op een businesscase met een onrendabele top van ruim € 20.000 euro aansluitkosten per woning. Voor de gemeente was dit reden om niet verder te gaan op dit spoor. Als werkgroep zagen we nog wel wat besparingsmogelijkheden, maar verder onderzoek was niet wenselijk.

Nadat we deze teleurstelling hadden verwerkt, kwam Alliander op ons pad. Alliander heeft de ambitie om in 1.000 wijken van Nederland kleinschalige energiesystemen in beheer van een buurtcoöperatie te realiseren. Zij zochten in Arnhem een wijk voor een Buurt Energiesysteem (BES) en de gemeente Arnhem zag hiervoor wel mogelijktijk te brengen wat ik in veertig jaar samenlevingsopbouw gepromoot

heden in de Hoogkamp vanwege onze actieve en deskundige werk-

heb bij welzijnsorganisaties, bewoners, gemeenten, corporaties,

groep Hoogkamp Energie. Na enkele maanden overleg tekenden we

ondernemers en andere instanties. En de klimaatverandering gaat me

een intentieverklaring, waarin de drie partijen Alliander, Gemeente

aan het hart. In oktober 2016 vormden we een werkgroep van tien

Arnhem en de werkgroep Hoogkamp Energie hun samenwerking vast-

bewoners. Onze doelen: zoveel mogelijk energie besparen door zuini-

legden om een onderzoek te doen naar de haalbaarheid van het BES.

ger gebruik, woningisolatie en zonnestroom en tegelijk op zoek gaan

Dat was 1 juni 2021. De ambitie was om in twee of drie jaar de eerste

naar een alternatief voor aardgas. De Hoogkamp in Arnhem is een

schop in de grond te steken. Als werkgroep Hoogkamp Energie gingen

jaren ’30 buurt met 750 huishoudens, voornamelijk koophuizen, met

we vol enthousiasme mee in dit plan. De drie partijen deden samen

nr 3 november 2022 Energie+ 13

12-Energie+_3-Paul Vlaar.indd 13

14-11-2022 09:22

Opinie

tieve actie voor isolatieglas, waarvoor 90 huishoudens zich hebben aangemeld. Na een jaar komen we weer bij elkaar, waarna het mogelijk moet zijn om binnen twee tot drie jaar een collectief plan te realiseren.

Ook kunnen we in de tussentijd zien hoeveel mensen overgaan op individuele oplossingen zoals een hybride warmtepomp. Bij voldoende perspectief drukken we op ‘play’ en anders wordt het ‘stop’.

Frustraties Als actieve wijkbewoner steek ik heel veel energie in het verduurzamen van onze buurt. We hebben een productieve werkgroep, die meer wil dan het ophalen van laaghangend fruit. We oogsten veel waardering voor onze werkzaamheden en de opkomst op buurtbijeenkomsten is hoog. We hebben meer dan de helft van de buurt op de verschillende bijeenkomsten, warmtewandelingen, energiemarkt en middenbermgesprekken bereikt. In oktober 2021 oordeelde 63% positief over De werkgroep Hoogkamp Energie beschikt over een rijke mix aan kennis en ervaring op meerdere gebieden. (Beeld Ruud Ploeg, Buurkracht)

een buurtenergiesysteem, uiteraard onder de voorwaarden dat dit

een gooi om € 4,5 miljoen subsidie te krijgen als proeftuin in het Pro-

CO2-besparing zou opleveren. Uiteraard waren er ook zeer kritische

gramma Aardgasvrije Wijken, maar ondanks de complimenten voor

bewoners en we stuitten ook op enkele klimaatontkenners en water-

onze aanpak en betrokkenheid van de buurt, werden we niet geselec-

stof-adepten. Maar 2022 zou het jaar worden van concrete plannen,

teerd. Het is dan november 2021. Al gauw ging het tempo van het

uitmondend in een propositie aan de bewoners tegen het einde van

onderzoek omlaag. De gemeente lag dwars bij het plan voor drie locaties

het jaar. We wilden een objectief vergelijkend onderzoek tussen de

van de opwekunits (‘niet in het groen en niet ten koste van parkeren’)

individuele oplossingen en de collectieve. Dat kwam er niet. De door-

en bij nadere doorrekening van het BES-concept door een lid van onze

berekening van de businesscase naar de situatie in de Hoogkamp

werkgroep bleek de CO2-reductie aanzienlijk minder te zijn dan de

bleef uit en voor de ruimtelijke inpassing van buurtstations kwamen

85% die aanvankelijk was genoemd. Er was te weinig bekend over de

geen oplossingen. De bijeenkomsten van het kernteam van de drie

mate van isolatie van de woningen in de buurt en bovendien zouden

partijen werden ongemakkelijker en er ontstonden conflicten, met

de installaties in de woningen moeten worden aangepast. Er waren

name over de communicatie met de bewoners. Als Hoogkamp Energie

geen middelen om het BES verder door te rekenen naar de situatie van

wilden we het eerlijke verhaal brengen, terwijl gemeente en Alliander

de Hoogkamp en ook een objectieve vergelijking tussen individuele

de neiging hadden om de stand van zaken minder scherp te formule-

en collectieve warmtesystemen kwam niet van de grond. De werk-

ren. “Bewoners willen niet lastiggevallen worden met details”, was

groep die de coöperatie voorbereidde, ondervond weinig enthousiasme

vaak het argument. Door het gebrek aan voortgang en niet in de laat-

betaalbaar, betrouwbaar, toekomstbestendig zou zijn en voldoende

in de buurt. We schrijven februari 2022 waar de explosie van de gas-

ste plaats door de oorlog in Oekraïne zijn we het momentum kwijt­

prijzen veel buurtbewoners wakker schrikt. Veel mensen, ook leden

geraakt om het draagvlak voor een collectieve oplossing uit te bouwen.

van onze werkgroep, willen niet wachten op de onzekere realisatie van

We doen een stapje terug, maar blijven ons inzetten voor een klimaat-

het collectieve systeem en vragen offertes aan voor individuele

neutrale buurt.

hybride warmtepompen. Hierin aangemoedigd door minister De Jonge die de verplichting aankondigde dat vanaf 2026 vervanging van CVketels alleen nog door hybride warmtepompen wordt toegestaan.

Op de waakvlam Bij de evaluatie in september jongsleden kwamen we tot de conclusie dat we sinds de intentieverklaring van juni 2021 nauwelijks voortgang hadden geboekt en dat er op dat moment ook geen perspectief was op versnelling. Op voorstel van onze werkgroep is er een pauze ingelast van één jaar. Tijdens dat jaar gaat iedere partij in eigen huis aan de slag om de randvoorwaarden op orde te brengen. De gemeente ontwikkelt een afwegingskader voor het ruimtebeslag dat voor de transities in wijken nodig is, Alliander ontwikkelt een generieke businesscase voor Buurt Energie Systemen en Hoogkamp Energie gaat gestaag door met acties voor energiebesparing en isolatie. Momenteel loopt een collec-

Als actieve wijkbewoner steekt Paul Vlaar veel energie in het verduurzamen van de buurt.

(Beeld Ruud Ploeg, Buurkracht)

14 Energie+ nr 3 november 2022

12-Energie+_3-Paul Vlaar.indd 14

14-11-2022 09:22

In Hoogkamp wonen vooral hoger opgeleide mensen en er komen gestaag meer jonge gezinnen wonen, veel tweeverdieners.

Naar een ander level

vertaald in concrete ondersteuning van bewoners, maar in de volle

In 2017 heb ik met een klein groepje opbouwwerkers het initiatief

breedte gebeurt dit nog veel te weinig. Samen met Energie+ ontwikke-

genomen om bij de beroepsgroep opbouwwerkers te promoten dat zij

len we masterclasses voor zowel mensen uit de sociale als de fysieke

zich in gaan zetten voor de verduurzaming van wijken. We hebben

hoek om hen hiervoor toe te rusten.

inmiddels een landelijk netwerk van 90 zzp-ers en opbouwwerkers die in hun buurten en wijken bewoners ondersteunen bij klimaataanpak in

Activisme

de meer kwetsbare buurten van Nederland. Het begint vaak met ‘dicht

In vergelijking tot zes jaar geleden is het klimaatvraagstuk volop op de

bij huis’-acties rond vergroening, ‘fixbrigades’ om kieren te dichten,

agenda’s komen te staan. Hieraan hebben we een steentje bij kunnen

energiebesparing, gezonde voeding, hergebruik van speelgoed en

dragen. Maar het gaat nog veel te langzaam. Als regeringen tien jaar

kleding, tegelwippen, groene daken et cetera. En momenteel is de

geleden geluisterd hadden naar wetenschappers en klimaatactivisten

aanpak van klimaatarmoede een hot issue. Met name om grote groe-

hadden we nu minder met de gebakken peren gezeten met de explosie

pen minima toegang te verschaffen tot de regelingen die vaak onbe-

van de energieprijzen en de geopolitieke chantage van Rusland. En

kend zijn of gewantrouwd worden. Via mijn oude netwerk benaderen

nog lopen we aan tegen subsidiëring van de fossiele industrie, de

we ook de brancheorganisatie Sociaal Werk Nederland, de beroeps-

dominantie van multinationals en het consumentisme van de rijke

vereniging BPSW en het kennisinstituut Movisie om meer aandacht te

landen. Via de Grootouders voor het Klimaat ben ik lid geworden van

genereren voor de rol die sociaal werk kan en moet spelen in de energie­

Extinction Rebellion en sponsor ik de Sustainable Development Goals.

transitie in Nederland. Deze beweging komt langzaam op gang. Een

Ik plak mezelf niet vast op straat of aan kunstwerken, maar doneer

discussie in het verlengde daarvan is om het sociale aspect van de

voor de advocaatkosten die jonge actievoerders maken als zij worden

energietransitie bij gemeenten, provincies en het rijk c.q. het Programma

veroordeeld tot zware boetes voor lichte vergrijpen om de aandacht

Aardgasvrije Wijken onder de aandacht te brengen. Het besef begint

op het klimaat te vestigen. Waar de boeren vrijuit gaan, worden zij

steeds meer door te dringen dat de energietransitie alleen succesvol

zonder uitzondering opgepakt. Dat vind ik onrechtvaardig. Zo word

kan zijn als deze op een sociaal rechtvaardige wijze en met actieve

ik op mijn oude dag toch weer activist en neemt mijn motivatie om

inzet van burgers tot stand gebracht wordt. Her en der wordt dit besef

klimaat­verandering te bestrijden alleen maar toe.

nr 3 november 2022 Energie+ 15

12-Energie+_3-Paul Vlaar.indd 15

14-11-2022 09:22

Onderzoek Auteurs Anja Steenbekkers, Yvonne de Kluizenaar en Samantha Scholte

Het perspectief van woningeigenaren bij woningverduurzaming

Willen en kunnen verduurzamen is nog niet doen

Zonnepanelen zijn alleen weggelegd voor een selecte groep.

16 Energie+ nr 3 november 2022

16-Energie+_3-willen en kunnen.indd 16

14-11-2022 12:00

Door de huidige energieprijzen wordt de urgentie het energieverbruik te verminderen door de woning te verduurzamen breed gevoeld. Eerdere onderzoeken van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) laten echter zien dat lang niet iedereen dit daadwerkelijk kan of doet. In dit artikel gaan we daar dieper op in.

Welke belemmeringen en zorgen ervaren woning­ eigenaren? Welke voordelen en nadelen verwachten ze? En hoe kan beleid daarop inspelen?

I

woningeigenaren bezig, bijvoorbeeld in geval van collectieve warmte­ netten. Uit het onderzoek kwam de ogenschijnlijke tegenstrijdigheid naar voren dat mensen enerzijds zeggen controle te willen behouden over zijn of haar eigen situatie, en dat zijn tegelijkertijd wel iets zien in een collectieve aanpak. Dit laatste heeft voor hen vooral meerwaarde als kennis, kunde en kosten kunnen worden gedeeld. Deze en andere inzichten bundelden we in het rapport ‘Onder de pannen zonder gas’ (Steenbekkers en Scholte 2019).

Diverse barrières richting aardgasvrij Uit de enquête in zomer 2019 bleek al dat overgrote meerderheid van de Nederlanders overtuigd was van de noodzaak van energie­

n het Klimaatakkoord werd media 2019 een belangrijke rol toe­

besparing en groene energie. Naar verwachting is de gevoelde urgentie

bedeeld aan eigenaren van gebouwen om de beleidsdoelen voor de

alleen maar groter geworden. Ook over de noodzaak om anders te

‘sector gebouwde omgeving’ te behalen. Concreet: het streven naar

moeten gaan leven, zijn de meeste mensen het eens (70-76%). De

energieneutrale gebouwen en woningen en aardgasvrije wijken. Maar

groep die dit anders ziet is relatief klein (10-15%). Slechts de helft van

hoe kijken de eigenaren van circa 7 miljoen woningen naar de verant­

de bevolking ziet de noodzaak om naar aardgasvrije woningen om te

woordelijkheid die ze indirect toebedeeld hebben gekregen? Als ze al

schakelen (49%), en de tegenstand is ook groter (27%). Al is er een

weten er wat van ze verwacht wordt, in hoeverre willen en kunnen ze

gedeeld probleembesef rond klimaatverandering en steun voor de

daar dan uitvoering aan geven? En weten beleidsmakers waar eigenaar-

energietransitie in brede zin, dat wil nog niet zeggen dat er steun is

bewoners tegenaan lopen en wat hen tegenhoudt?

voor een specifieke maatregel als de transitie naar aardgasvrij. Het zal

Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) heeft in 2019 in een aantal

dan ook niet verbazen dat een actieve betrokkenheid van woning­

studies het perspectief van burgers op dit deel van de klimaatopgave

eigenaren hierbij ook matig is. Op de vraag of ze een aardgasvrij alter­

onderzocht. In focusgroepen hebben we tientallen eigenaar-bewoners

natief overwegen als de huidige gasverwarming aan vervanging toe

en in enquêtes duizenden Nederlanders aan het woord gelaten.

is, antwoordt minder dan de helft positief (42%) en ongeveer een

Het algemene beeld over hun opvattingen, urgentie, verwachtingen,

kwart negatief (26%).

zorgen en veranderbereidheid vatten we samen in het begrip burger­

Er spelen diverse barrières een rol bij deze afwachtende houding.

perspectief op woningverduurzaming.

Zoals we hiervoor al zagen, hebben veel mensen moeite om te bepa­ len wat een goed alternatief zou zijn (71%). Minstens zo belangrijk is

Beperkt draagvlak voor aardgasvrij

dat een flinke groep weinig vertrouwen zegt te hebben in beschikbare

Eén van de resultaten van de deelstudie waarin we (in de winter van

alternatieven (64%). Dat men behoefte heeft aan meer informatie

2018-2019) met tientallen huiseigenaren over de beoogde uitfasering

blijkt uit de uitspraak voorlopig af te wachten tot men iets van de over­

van aardgas spraken, geldt waarschijnlijk nog steeds: namelijk dat

heid hoort (54%). Deze en andere cijfers zijn terug te vinden in de

veel huisbezitters een afwachtende houding aannemen. Het is voor

publicatie Op weg naar aardgasvrij (Scholte et al. 2020).

veel mensen onduidelijk wat het aardgasvrij maken van de gebouwde omgeving voor hen betekent en ze zijn onzeker over wat ze moeten

Uit ons onderzoek blijkt dat er bij bepaalde groepen een samenhang

doen. De gemeentelijke warmtevisies hebben misschien intussen iets

is in het al dan niet ervaren van bovengenoemde barrières. Twee groe­

meer informatie opgeleverd, maar voor veel woningeigenaren zijn

pen overwegen vaak al aardgasvrije alternatieven: ‘Overtuigde voor­

wijkplannen nog niet concreter geworden. Terwijl er een brede

lopers’ ervaren geen barrières; ‘Voorzichtige voorlopers’ ervaren nog

behoefte is aan transparantie en duidelijkheid over beleid, mogelijke

barrières in het vertrouwen op alternatieven, het bepalen van wat

alternatieven voor aardgas en over het proces dat wordt gevolgd.

goede alternatieven zijn en wachten nog op de overheid. Twee groepen ‘achterblijvers’ overwegen vaak nog geen aardgasvrij alternatief; de

Veel mensen snappen de ratio achter het beleid en leggen zich neer bij

‘aarzelende achterblijvers’, de grootste groep, vindt het vooral lastig

het kabinetsbesluit hierover, maar toch tonen ze weinig bereidheid er

te bepalen wat een goed aardgasvrij alternatief is. Karakteristieken

zelf iets voor te doen: “Ik weet wel dat we zuinig moeten zijn met energie

van deze groepen zijn enigszins voorspelbaar, zoals ook bij de adoptie

en dat er van alles aan zit te komen, maar inderdaad: hoe pak je het

van andere (technologische) innovaties. Voorlopergroepen omvatten

aan? Wat is handig?” Al ver voordat de oorlog in Oekraïne zich aan­

veelal mensen die prima financieel rond kunnen komen en hoger

diende en de aardgasprijzen de lucht in schoten, hadden veel eigenaar-

opgeleid zijn. Achterblijvers in de beweging naar aardgasvrije

bewoners zorgen over de betaalbaarheid van alternatieven voor aard­

woningen lijken vooral groepen die hierin minder gemakkelijk kunnen

gas. Maar ook over de effectiviteit van alternatieve warmtebronnen.

meekomen (bv. ouderen, alleenstaanden); het is niet per se dat ze niet

“Houden die mijn huis wel warm?” Ook het verlies aan controle houdt

zouden willen.

nr 3 november 2022 Energie+ 17

16-Energie+_3-willen en kunnen.indd 17

14-11-2022 12:00

Onderzoek

Een groot deel van de huiseigenaren heeft nog geen stappen gezet naar woningverduurzaming.

Isolatie: niet iedereen komt in actie

de woningisolatie niet te willen verbeteren, alhoewel ze verbeter­

Naast het aardgasvrij maken van de woning wordt van eigenaar-

mogelijkheden zien. Dit roept de vraag op of er achter dit niet willen

bewoners concreet verwacht dat zij de woningisolatie verbeteren om

misschien een niet kunnen schuilgaat.

energie te besparen en dat zij investeren in hernieuwbare energie­ bronnen zoals zonnepanelen. Volgens dat wat zij zelf rapporteerden, heeft 25% van de woningeigenaren isolatie toegepast en 19% zonne­

“Een groot deel van de huiseigenaren heeft nog geen stappen gezet naar woningverduurzaming”

panelen op het eigen dak geplaatst. Dat betekent dat een groot deel van de huiseigenaren nog geen stappen heeft gezet naar woningver­

Soms zijn belemmeringen gerelateerd aan specifieke persoons- of

duurzaming: bijna de helft heeft nog niet de isolatie verbeterd en

huishoudenskenmerken. We vonden dat eigenaar-bewoners van

driekwart van de eigenaren met een eigen dak heeft nog geen zonne­

onzuinige woningen gemiddeld significant ouder zijn, lager opgeleid,

panelen geplaatst. De groep die alsnog maatregelen wil gaan nemen

niet werkend of gepensioneerd. Ook kunnen ze minder gemakkelijk

is (nagenoeg) even groot als de groep die dit niet wil. In geval van

financieel rondkomen. De groep die moeite heeft met rondkomen is

isolatie: 23% van de woningeigenaren wil wel isoleren, 26% wil dat

groter naarmate het energielabel slechter wordt (A t/m F); voor

niet; en in geval van zonnepanelen aanschaffen is de groep die die

woningen met energielabel G is dit beeld minder eenduidig, aan­

wel/niet wil even groot (elk 35%). Deze en andere bevindingen staan

gezien een deel hiervan (waarschijnlijk de historische panden) in

in het rapport Woningverduurzaming: willen kunnen is nog niet doen

handen is van bewoners die juist wel gemakkelijk kunnen rondkomen.

(Steenbekkers et al. 2021).

Dit duidt erop dat om twee redenen belangrijk is bij het bevorderen van isolatiemaatregelen rekening te houden met groepen die niet

Isolatie: niet willen of niet kunnen

goed financieel kunnen rondkomen. Enerzijds omdat zo de stijgende

Opvallende uitkomst van het onderzoek is dat bijna de helft van de

energieprijzen minder hard ingrijpen bij kwetsbare groepen,

woningeigenaren in meer onzuinige woningtypen (in onze studie:

anderzijds omdat daarmee relatief veel onzuinige woningen kunnen

grondgebonden én bouwjaar vóór 2000 én energielabel C t/m G) zegt

worden aangepakt.

18 Energie+ nr 3 november 2022

16-Energie+_3-willen en kunnen.indd 18

14-11-2022 12:00

Betaalbaarheid belangrijke barrière bij isolatie

tegenhoudt, dat de informatie hierover niet overtuigend of zelfs tegen­

In diezelfde studie van het SCP is dieper gekeken naar contextuele

strijdig is, of dat men van mening is dat het praktisch gezien niet

belemmeringen die eigenaar-bewoners aandragen. Daarbij verschillen

mogelijk is (bijvoorbeeld geen spouwmuur of in VvE-verband).

de argumenten in de groep die besloten heeft niet te willen isoleren, versus de groep die het isoleren nog voor zich uitschuift. In de groep

Zonnepanelen alleen weggelegd voor selecte groep

‘onbereidwilligen’ is bijna de helft van mening dat de woning-isolatie

In dezelfde studie was ook aandacht voor het plaatsen van zonne­

al goed genoeg is, alhoewel ruim eenderde een middelmatig of slecht

panelen op het eigen dak als onderdeel van de woningverduurzaming;

energielabel heeft. De belangrijkste overige argumenten zijn terug te

ook dit beeld komt dus uitdrukkelijk uit zelfrapportage. Bijna een

voeren op de kosten van isoleren. In de afwachtende groep heeft bijna

kwart van de eigenaar-bewoners van een woning met een dak heeft

de helft als belangrijkste redenen dat het te duur is of dat men zich er

zelf zonnepanelen geplaatst. Dit gebeurt gemiddeld minder vaak op

nog niet in heeft verdiept. Dit duidt erop dat over de hele linie betaal­

woningen van voor 1975 (18%). Hier is wellicht meer noodzaak om te

baarheid een belangrijke barrière vormt. In beide groepen noemt

investeren in isolatie dan in zonnepanelen; en een deel van de oudere

ongeveer een op de zes personen als reden dat men niet weet hoe lang

woningen is ook minder geschikt voor zonnepanelen (bijvoorbeeld

nog in de woning te wonen: “ Ik heb een berekening laten maken en

beschermd stads- of dorpsgezicht). Ook nemen bewoners minder

voordat dit geld oplevert verwacht ik al verhuisd te zijn.” Dit duidt

vaak maatregelen naarmate met langer in de woning woont, dus dit

erop dat de urgentie door velen in 2019 nog niet zo werd gevoeld; dit

hangt samen met de leeftijd. Driekwart van de eigenaar-bewoners

zal onder de invloed van hoge energieprijzen wel veranderd zijn. De

heeft dus nog geen zonnepanelen geplaatst. In hoeverre is men bereid

vaak genoemde ‘gedoe’ factor speelt nauwelijks een rol.

dit alsnog te doen? Van de eigenaar-bewoners die hier zelfstandig over kunnen beslissen is bijna de helft van plan zonnepanelen aan te schaf­

“Bij het bevorderen van isolatiemaatregelen moet je rekening houden met groepen die financieel slecht rondkomen”

fen. Hierbij is het hebben van een eigen dak van invloed, maar niet de leeftijd van de woning.

Wat kan beleid doen?

Andere argumenten bij de ‘afwachtenden’ om het isoleren voor zich

De resultaten van de SCP-onderzoeken duiden op een voorzichtige

uit te schuiven zijn dat men de investering niet in verhouding vindt

beweging naar een bredere acceptatie en adoptie van maatregelen om

staan tot de comfortwinst, dat slechte ervaringen met isoleren hen

een woning te verduurzamen. Er lijkt sprake van vertraging bij de grote meerderheid en een mogelijke weerstand in de kleine achterhoede, die zonder beleid dat hen stuurt en prikkelt niet de motivatie of (finan­ ciële) mogelijkheden lijkt te hebben om zelf hun woning duurzamer te maken. Om dat te realiseren, is enerzijds beleid nodig om de huis­ eigenaren die willen aan te moedigen en te stimuleren; anderzijds zal meer specifieke beleid nodig zijn om de minder draagkrachtige woning­eigenaren die niet zelf kunnen verduurzamen te ontlasten en te ontzorgen. En om de onzuinige woningen waar de meeste winst te behalen is met prioriteit aan te pakken.

SCP heeft een literatuurstudie gedaan naar de effectiviteit van vele tientallen beleidsmaatregelen. Een overzicht hiervan is gebundeld in het hoofdstuk ‘Meedoen aan woningverduurzaming’ in de SCP-publi­ catie Kwesties voor het Kiezen 2021. Hierin staan diverse opties en aanbevelingen voor beleid en voor de uitvoering. Sommige zijn gericht op het willen verduurzamen door woningeigenaren via het beïnvloeden van bewustwording, kennisniveau en motivatie. Andere richten zich specifiek op het kunnen verduurzamen, enerzijds via maatregelen die de betaalbaarheid bevorderen voor de gemiddelde populatie eigena­ ren, anderzijds met instrumenten die het ‘doe-vermogen’ vergroten.

Speciale aandacht is er voor interventies die de betaalbaarheid van woningverduurzaming voor lage-inkomensgroepen verbeteren. Deze aanbevelingen bieden aanknopingspunten om woningeigenaren te

Slechts de helft van de bevolking ziet de noodzaak om over te schakelen naar aardgasvrij wonen.

ondersteunen en de klimaatdoelstellingen te realiseren. Van willen en kunnen naar doen!

nr 3 november 2022 Energie+ 19

16-Energie+_3-willen en kunnen.indd 19

14-11-2022 12:00

SlimmeBuur

Ervaring van een SlimmeBuur

Willem uit Zeist verbouwde zelf zijn huis tot een duurzame woning

Klimaatstichting HIER helpt slimme keuzes te maken die ook goed zijn voor het klimaat. Op hier.nu/slimmebuur vind je alle buren in Nederland die jouw vragen over energiebesparende maatregelen beantwoorden. Ze kunnen je meer vertellen over de kosten, energiebesparing én de juiste uitvoerder. Zo vind je altijd een buur die antwoord geeft op jouw vragen!

20 Energie+ nr 3 november 2022

20-Energie+_3-Slimmebuur.indd 20

14-11-2022 13:30

Willem en zijn vrouw Geke wonen in een twee-onder-een-kap in Zeist. Met zijn vijf broers en vrienden renoveerde Willem in de jaren ’90 eigenhandig een groot deel van de woning. “Als SlimmeBuur wil ik mijn jongere buren helpen. De mensen van nu hebben minder tijd.”

W

illem en Geke kochten een huurwoning die flink wat onderhoud nodig had. Inmiddels is het er goed toeven. Door de jaren heen

werd het huis gedeeltelijk voorzien van HR++-glas, spouwmuurisolatie, dakisolatie, vloerisolatie, vloerverwarming, HR+-ketel, infraroodpanelen in de badkamer en zonnepanelen. In de moderne, rood-grijze keuken glanst een inductiekookplaat ons tegemoet; ze wonen bijna aardgasvrij. alleen nog voor warm water wordt gas gebruikt. Ook bouwde Willem een WTW-systeem (warmteterugwin) in de douche.

Het hele jaar warm We krijgen koffie en thee in de serre aan de achterkant van het huis.

Die bestaat helemaal uit glas, van een centimeter dik. Het is er, ondanks het gure herfstweer, lekker warm maar niet vochtig, zoals je in een glazen kas zou verwachten. “Dat komt door het infraroodpaneel”, zegt Willem terwijl hij ernaar wijst. Geke vult aan: “Ja, maar die hebben we maar een paar maanden per jaar nodig, we kunnen hier in feite bijna het hele jaar ons krantje lezen in de ochtend. De zon warmt ons op en als het echt nodig is zetten we het paneel even aan.”

Je bent er druk mee geweest. Hoe heb je zelf het verduurzamen ervaren?

“Ik, mijn vijf broers en vrienden, we zijn er gewoon aan begonnen, zonder een heel duidelijk idee over hoe lang het zou duren. Het was een enorm bouwwerk, daar moet je doorheen durven kijken. We hebben ook wel dingen uitgevoerd zonder dat we precies wisten wat we deden, maar we zijn een handige familie en kunnen ons prima inlezen, dan kom je een eind. Je loopt ook per ongeluk tegen dingen aan. Zo hebben we de vloer van de eerste verdieping destijds geïsoleerd voor het geluid, maar dat blijkt nu ook goed te werken tegen de warmte.

Uiteindelijk hebben we over het grootste deel negen maanden gedaan. Een flink project, maar leuk om te doen.”

Hoe zie je jouw rol als SlimmeBuur voor je?

“Ik hou me graag bezig met moderne technieken. Ik heb mijn leven lang ‘in de techniek gezeten’, dat enthousiasme krijg je er niet uit. Nu hoop ik de mensen om me heen te kunnen helpen. Vooral mijn jonge buren, die neem ik graag wat tijd uit handen. De jonge gezinnen van nu hebben veel minder tijd, zo lijkt het. Zelf wil ik nog iets onder het schuine dak doen, dat ga ik denk ik wel uitbesteden, de buren willen

“We kunnen hier bijna het hele jaar ons krantje lezen in de ochtend”

hier ook aan mee doen. En we denken momenteel ook nog na over een warmtepompboiler, dan zou de cv-ketel er uit kunnen. Daarin samenwerken op SlimmeBuur spreekt me dan ook erg aan, dat lijkt me echt de manier om snel verder te komen.”

nr 3 november 2022 Energie+ 21

20-Energie+_3-Slimmebuur.indd 21

14-11-2022 13:30

SlimmeBuur Auteur Eveline de Kok

Vijf manieren om de verduurzaming van je huis te betalen Niet iedereen kan het prijskaartje van een woningverduurzaming betalen. Daarom zorgt de overheid de komende jaren voor een steuntje in de rug door een aantal subsidies, leningen en andere regelingen die bijvoorbeeld een deel van je isolatie of warmtepomp dekken. Maar ook via de eigen hypotheek kun je als particulier energiebesparende maatregelen meefinancieren.

1

Investeringssubsidie Duurzame Energie (ISDE) Dit is de algemene verduurzamingspot voor een duur-

zaam warm huis. Met de ISDE kun je als particulier een deel van de kosten voor een warmtepomp of zonneboiler afdekken, maar ook een verse laag isolatie kan je met deze subsidie deels vergoed krijgen. Afhankelijk van de grootte van je gewenste pomp of boiler kan het subsidiebedrag oplopen tot meer dan € 6.000.

Wordt in jouw buurt het warmtenet uitgebreid? Dan kun je tot € 3.325 aan subsidie uit de ISDE krijgen.

Goed om te weten, bij het nemen van twee isolerende maatregelen (glas of isolatie) krijg je 30% subsidie, bij één maatregel 15%.

Voor warmtepompen en zonneboilers is er een tabel met subsidiebedragen terug te vinden op de website van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland. Deze subsidie kan tot 12 maanden na installatie aangevraagd worden.

Dit artikel is een samenwerking met Klimaatstichting HIER.

22 Energie+ nr 3 november 2022

22-Energie+_3-5 manieren verduurzaming huis.indd 22

14-11-2022 13:34

2

Salderingsregeling

4

Een lening via je (nieuwe) hypotheek Check bij je hypotheekverstrekker of je energiebesparende

Wanneer je als particulier beschikt over zonnepanelen en

maatregelen kan meefinancieren in je hypotheek. Je kunt dan tot

meer energie opwekt dan verbruikt, dan wordt dit teruggeleverd

6 procent van je woningwaarde (met een maximum van € 9.000)

aan het net. De stroom die je op het net zet mag je aftrekken van

extra lenen. Dit bedrag, bijvoorbeeld voor een warmtepomp,

je eigen verbruik en de overheid betaalt je van je ‘overschot’ het

zonneboiler of isolatiemaatregelen, wordt dan in een zogenaamd

aankoopbedrag per kWh terug. Dit lijkt misschien geen subsidie,

bouwdepot gezet, een soort tussenrekening. De hypotheek-

maar dat is het wel. Het plan is dat de regeling geldt tot 2025 en

verstrekker kan zo controleren of jij het geld wel écht aan deze

daarna langzaam wordt afgebouwd tot 2031.

maatregelen besteedt.

3

5

Energiebespaarlening van het Nationaal Warmtefonds De rente van deze lening ligt tussen 2% en 4%, afhankelijk

Een lening bij je eigen bank Wanneer je als particulier een beter gevoel hebt bij je

van de looptijd en hoogte van de lening. Dat is te vergelijken met

eigen bank, kun je vaak ook daar terecht. Diverse banken bieden

de rente op hypotheken met een Nationale Hypotheekgarantie en

‘green loans’ voor het verduurzamen van je huis. De meeste maat-

daarom interessant. Bovendien hangen er zeer gunstige voor-

regelen mag je daarmee financieren. Maar pas op: niet alle banken

waarden aan. Huishoudens met een verzamelinkomen tot

hebben een groene bedrijfsvoering. Sowieso een goed idee om

€ 45.014 per jaar betalen vanaf 1 november 2022 zelfs geen rente

eens te checken hoe jouw bank zelf scoort op duurzaamheid.

wanner ze een nieuwe lening aanvragen bij het Nationaal Warmtefonds. De looptijd van deze Energiebespaarlening is tot 20 jaar voor woningeigenaren en tot 30 jaar voor VvE’s vanaf 8 appartementen. Je kunt aan bedragen tot € 25.000 lenen en zelfs tot

Leningen

€ 65.000 wanneer je naar nul-op-de-meter gaat. Het is mogelijk

Met een lening ga je een schuld aan. Maar het kan wel net dat steuntje in

om één maatregel te financieren. Alleen bij zonnepanelen moet er

de rug zijn om aan de slag te gaan in jouw huis en je verdient vaak de

wel een tweede energiebesparende maatregel worden genomen.

Maar let op: het is wel de bedoeling dat particulieren de klus laten uitvoeren (je mag het dus niet zelf doen).

investering terug via een lagere energierekening. Wees je er wel altijd van bewust dat je bij het aangaan van een lening vaak aansluitkosten en rente betaalt (geld lenen kost geld). Ook word je in de meeste gevallen geregistreerd bij het BKR.

nr 3 november 2022 Energie+ 23

22-Energie+_3-5 manieren verduurzaming huis.indd 23

14-11-2022 13:34

Duurzaam wonen Auteur Robert Dingemans

Krachtpunten brengen gesprek over energiebesparing op gang

Zaadje van bewustwording Met behulp van het Krachtpunt gaan energiecoaches in workshops het gesprek aan. (Beeld Michel Lammerse)

Hoe breng je buurtbewoners op een laagdrempelige manier in contact met energiebesparende maatregelen? Door het tastbaar te maken en het gesprek op gang te brengen. En dat is iets wat Krachtpunten bij uitstek doen. In opdracht van welzijnsorganisatie Diverz heeft Moxie Design drie echte conversation pieces ontworpen. Eén van die drie Krachtpunten behuisd een heel scala aan adviezen en voorwerpen die op een makkelijke manier bij kunnen dragen om de energierekening flink naar beneden te krijgen.

D

een kinderdagverblijf gevestigd zijn, maar waar, met onder andere een wekelijkse wijkkeuken en kidsclub, ook een huiskamer voor de buurt is. “Hier proberen we buurtbewoners actief in contact te brengen met woningverduurzaming. Dat doen we met behulp van het Kracht­ punt Duurzaamheid. We stellen vragen en brengen bewoners op een interactieve manier in aanraking met het onderwerp. Zo komt het tot leven”, aldus Randoe.

Bewustwording creëren In Hart van Meerdervoort is ook André Lodder, Opbouwwerker Energie­ transitie, werkzaam voor Diverz. “Door middel van de Krachtpunten, waaronder die met het thema duurzaamheid, wordt het onderwerp energiebesparing tastbaar gemaakt en komt er met bezoekers makke­

e Krachtpunten staan op centrale plekken in de wijklocaties van

lijker een gesprek op gang over klimaatverandering en het belang van

Diverz. Buurtbewoners kunnen meedenken over de inhoud en

energiebesparing. Zo creëren we bewustwording. Ook verbinden we

elke paar maanden rouleren ze over de locaties. Michael Randoe van

lopende activiteiten als taallessen, de moedergroep en een lesbrief

Diverz werkt als beheerder van het Wijkgebouw Hart van Meerder­

over energie en energiebesparing voor de basisscholen aan het Kracht­

voort, een multifunctioneel pand in Zwijndrecht waar een school en

punt. Zo kan in een taalles het accent gelegd worden op energiebespa­

24 Energie+ nr 3 november 2022

24-Energie+_3-Krachtpunt.indd 24

14-11-2022 09:29

Het Krachtpunt biedt tal van voorbeelden van attributen die bij kunnen dragen om de energierekening naar beneden te krijgen. (Beeld Michel Lammerse)

ring en kan dat gecombineerd worden met een bezoek aan het Kracht­

uit de wijk. “Omdat het zichtbaar is zijn mensen benieuwd en komen

punt. Daar voeren ze dan verschillende opdrachten uit. Zo sla je twee

ze kijken. Daarmee komt het gesprek op gang.” Maarseveen kan zich

vliegen in één klap. Begrippen rond klimaat en energie worden bespro­

één zo’n gesprek nog goed herinneren. “Een vrouw kwam langs, zag

ken in combinatie met handig te nemen maatregelen voor thuis.”

het Krachtpunt met de zonnepanelen en vertelde dat zij onlangs een

Diverz zet de Krachtpunten zelf in Zwijndrecht in, maar levert ze ook

aanbod van de woningcorporatie had gehad om die te laten installeren.

aan andere welzijnsorganisaties of energieloketten. In Arnhem en

Ze had het afgewezen, omdat de huur omhoog zou gaan. Dan is er iets

Huissen wordt al dankbaar gebruikgemaakt van deze mogelijkheid.

fout gegaan in de communicatie. Ik heb direct contact opgenomen met

Diverz levert de inhoud als bouwpakket aan en op locatie worden de

de woningcorporatie, de huurder is gerustgesteld en nu worden ze als­

Krachtpunten door de vrijwilligers ter plekke in elkaar gezet, waarmee

nog geïnstalleerd. Dat is meteen winst.”

elk Krachtpunt een unieke uitwerking krijgt.

Een buurthuis is wat dat betreft de ideale plek om deze reizende mini­ tentoonstelling te plaatsten. Maarseveen: “Er worden hier natuurlijk

Meteen winst

allerlei activiteiten georganiseerd. Van biljarttoernooien, tot naai­

Hanspaul Maarseveen van Rijnstad is opbouwwerker in Malburgen,

cursussen en kookworkshops. En terwijl dat allemaal plaatsvindt worden

Arnhem, een wijk met ongeveer 20.000 bewoners en van oudsher de

mensen geconfronteerd met het Krachtpunt en de energiebesparende

nodige uitdagingen. Sinds kort zet hij het Krachtpunt naar tevreden­

maatregelen die er in tentoongesteld worden. Niet alleen ligt er een

heid in. “Ik hoorde er ongeveer een jaar geleden over op een bijeen­

pakje radiatorfolie dat je vast kunt pakken, maar je ziet ook hoe het

komst van Diverz. Het concept past heel goed in een wijk als de onze.

toegepast is. Het is allemaal te zien.” Uiteraard wordt het Krachtpunt

Je maakt iets direct concreet.” Dat begon al bij de bouw door mensen

ook ingezet op een meer actieve manier. “We organiseren workshops

nr 3 november 2022 Energie+ 25

24-Energie+_3-Krachtpunt.indd 25

14-11-2022 09:29

Duurzaam Wonen

Dankzij de bouwers in Arnhem, kreeg het Krachtpunt in Malburgen een compleet eigen signatuur. (Beeld Michel Lammerse)

waarin energiecoaches het gesprek aangaan. Er gaat een lamp rond,

twee a drie dagen in de week in een hoekje in de gymzaal. Het aangele­

een besparende douchekop en we laten zien hoe deurveren worden

verde pakket zat vernuftig in elkaar, maar was naar onze smaak wel iets

toegepast. Daarbij wordt bewustwording gecreëerd? Wat doe jij al?”

te steriel. Daarom hebben we verf uitgekozen voor de muren en het dak.

Na afloop kunnen deelnemers zich direct inschrijven voor een

Daardoor is het een echte blikvanger geworden. Je ziet het direct bij

afspraak met een energiecoach die hen helpt bij het nemen van laag­

binnenkomst. Verder hebben we het ‘hufterproof’ gemaakt door los­

drempelige maatregelen binnenshuis.”

staande onderdelen vast te zetten. Ook was er na opening ruimte voor suggesties. Bijvoorbeeld van de energiecoaches die het jammer vonden

Meetbaar effect

dat niet alle lampen waren aangesloten. Dat houdt ons aan de slag.”

En het effect. “Tot nu toe ben ik zeer tevreden”, aldus Maarseveen. Na drie van de zes activiteiten in buurthuizen met rond de 168 deelnemers,

De twee buurtvrijwilligers zien dat het Krachtpunt impact heeft op de

hebben 72 mensen zich ingeschreven voor de energiecoach. “Met

bezoekers van het buurtcentrum. Zelf zijn ze al langer bezig met energie.

flyeren halen we één op honderd”, geeft hij het verschil aan met

Sijtsma: “Ik kom uit de techniek en ben al veel langer bezig met duur­

andere communicatievormen. Maarseveen heeft prestatieafspraken

zaamheid. Ons huis is goed geïsoleerd, maar het gaat ook om een

met de gemeente. “Voor 31-12-2022 moeten we 200 mensen ‘light’

stukje bewustwording. Het aanpassen van gewoontes. Ik ben veel

geïnformeerd hebben doormiddel van een workshop en 200 mensen

in de haven, daar is water sowieso beperkt, dus dan is het onder de

moeten een afspraak met de energiecoach hebben. Mede dankzij de

douche, afspoelen en wegwezen. Vanwege mijn technische achter­

inzet van het Krachtpunt liggen we op koers om die afspraak te halen.”

grond probeer ik dat door te trekken naar het wijkgebouw en geef ik

Maarseveen ziet nog een factor die de communicatie met bewoners

het aan bij Rijnstad als ik denk dat iets verbeterd kan worden. Daarnaast

makkelijker maakt. “Steeds meer mensen krijgen een nieuw aanbod

heb ik aangegeven dat ik open sta voor vragen van energiecoaches

van hun energieleverancier. Dat aanbod is zo extreem.” Zelfs mensen

voor wat betreft de technische kant van de verduurzaming.” Hissel en

die van nature niet geneigd zijn om met hun problemen te koop te

Sijtsma hebben na zes weken, hun werkzaamheden afgerond, maar

lopen, voelen zich nu genoodzaakt naar oplossingen te zoeken. “Men­

hebben nog wel een nadrukkelijke mededeling. “Het is belangrijk dat

sen zijn de schaamte voorbij.” Het ijzer wordt dan ook gesmeed nu het

deze boodschap van duurzaamheid breed uitgedragen wordt in de

heet is. “Naast de workshops hebben we nu ook twee keer in de week

wijk. De deur staat voor iedereen open.”, aldus Sijtsma. “Maak het

inloopspreekuur. Daar zetten we het energiehuisje in, maar uiteraard

kenbaar”, voegt Hissel toe. “We willen iedereen bereiken!”

pakken we het samen met vrijwilligers in de wijk, breder op. We werken met een stroomschema. Aan de hand van de problematiek worden mensen naar de juiste personen doorverwezen. Dat kan een energie­

Op het moment dat deze uitgave naar de drukker gaat worden de drie

coach zijn, maar ook sociaal raadslieden of de schuldhulpverlening.”

Krachtpunten van Diverz in Zwijndrecht opnieuw ingericht. Het Krachtpunt duurzaamheid krijgt een invulling onder het motto ‘groen is

Eigen signatuur Hoewel het Krachtpunt in Arnhem als bouwpakket is afgenomen van welzijnsorganisatie Diverz, heeft het een duidelijk eigen signatuur. Vrij­ willigers Willem Hissel en Arie Sijtsma zijn daarvoor als bouwer verant­ woordelijk. Hissel: “We hebben er een week of zes werk aan gehad,

koel’. Het Krachtpunt heeft een groene uitstraling met planten, een regenton en een plantenbieb. Het Krachtpunt gezond eten krijgt het thema ‘suikerbewustzijn’ met een bijbehorende suikerchallenge. Het derde Krachtpunt bewegen wordt ingericht op ‘spelen en bewegen’ met een beweegbingo waar je met bewegen prijzen kunt winnen.

26 Energie+ nr 3 november 2022

24-Energie+_3-Krachtpunt.indd 26

14-11-2022 09:29

Column

Een energie(k) team!

Elk team bestaat uit diverse talenten. Dat geldt dus ook voor ‘energiegroepen’: bewoners die zich in hun vrije tijd inzetten voor de energietransitie in hun eigen buurt. Het is echter niet vanzelfsprekend dat bewoners met hun talenten als vanzelf slagvaardig samenwerken. Startende buurtinitiatieven krijgen soms steun van organisaties als Buurkracht of een welzijnsorganisatie. Die steun is vaak echter tijdelijk of beperkt.

D

Gabbie van der Kroef, Bewonersgroep Energietransitie De Buitenpepers, ’s-Hertogenbosch

advies kunnen geven bij een onderzoek naar een passend alterna­ tief voor aardgas voor onze buurt. Weer andere buurtbewoners dromen over de toekomst; ze denken vooruit over de buurt­ ontwikkeling en de stappen voor de buurt. Kortom: een goed bewoners­team heeft een mix van talenten nodig om succes te boeken, in de buurt en bij de gemeente, op de korte en lange termijn.

e meeste gemeenten richten zich primair op de technische en

Hoe blijven we een energiek team? De eerste vragen bij ieder over­

bestuurlijke uitdagingen van de energietransitie. Voor bewo­

leg zijn telkens: hoe gaat het? Hou je het vol? En wat heb je nodig om

nersgroepen is het daarom een kwestie van zelf doen. Met vallen en

energie te houden of te krijgen bij de volgende stap van de energie­

opstaan. Of een buurtteam over een langere periode resultaten

transitie? Het ‘stil staan bij het groepsproces’ is nodig om daarna

boekt is niet alleen afhankelijk van de motivatie van de groeps­

verder door te gaan. In de afgelopen drie jaar zijn onze activiteiten

leden, maar ook van hun besluitvorming, taakverdeling en door­

veranderd net zoals de samenstelling van onze groep. We werken

zettingskracht.

met tijdelijke taakgroepen. Een werkgroep onderzocht gedurende twee maanden de kosten van dak-, vloer- en spouwmuurisolatie

We ontdekken al werkende weg hoe ons vrijwilligersbuurtteam het

voor verschillende woningtypen in onze buurt. Een andere groep

beste functioneert. Bij onze start drie jaar geleden kregen we een

voerde gesprekken met de beleidsmedewerkers van de gemeente

impuls van Buurtkracht. Nu organiseren we onszelf. Ons doel? We

en de wethouder. En een kleine coördinatiegroep, die bestaat uit

willen vooral dat zo veel mogelijk bewoners goed geïnformeerd zijn

drie bewoners, maakt de agenda voor een breed overleg en een

over hun energieverbruik, woningisolatie en de stappen van de

bondig bulletin voor alle leden van de werkgroepen.

gemeente in de energietransitie. Zodat ieder die dat wil, kan mee­ doen aan deze verandering. Meedoen betekent het verminderen

Hoe gaan we verder? We vinden dat onze buurt pas aardgasvrij kan

van het energieverbruik en het gebruik van duurzame energie. Hier­

worden als duidelijk is dat een alternatief voor aardgas betaalbaar,

door vermindert onze CO2-uitstoot. Steeds meer bewoners doen

betrouwbaar en duurzaam is. Zolang dat alternatief nog niet duide­

mee: zij laten zich adviseren, isoleren hun woning en plaatsen

lijk is, zetten wij ons ook in voor een brede ontwikkeling van onze

zonnepanelen. De stijgende energienota’s versterken dat proces.

buurt. Denk aan ontmoetingsactiviteiten, veiligheid, vergroening en klimaatadaptatie. Door activiteiten te organiseren voor de hele

De samenstelling van onze groep weerspiegelt zich in onze activitei­

buurt, zoals een Nieuwjaarsbijeenkomst of een energietoer, is er

ten. Er zijn doeners die huis-aan-huis aanbellen bij bewoners om in

regelmatig aanwas van nieuwe actieve bewoners. Bij iedere stap

gesprek te gaan over de energienota, minder energieverbruik en

beslissen we samen hoe we verder gaan. Zo blijven we een

woningisolatie. Ook zijn er denkers, die bijvoorbeeld ambtenaren

energie(k)()team: onafhankelijk, kritisch én duurzaam.

nr 3 november 2022 Energie+ 27

27-Energie+_3-Column Gabbie van der Kroef.indd 27

14-11-2022 13:45

Onderzoek Auteurs Loes Kreemers, Carlijn Kappers, Reint Jan Renes

Stop met goedbedoelde adviezen, start met ondersteunen Door de stijgende energieprijzen komen veel mensen in de problemen. Vooral kwetsbare huishoudens worden hard geraakt.

Volgens het CPB kan maar liefst 84% van deze huishoudens te maken krijgen met betalingsproblemen. Het kabinet trekt € 300 miljoen uit om energiearmoede aan te pakken. Gemeentes kunnen hierdoor bijvoorbeeld energiebesparende producten uitdelen of energieadvies geven. Maar hoe effectief zijn deze maatregelen?

Volgens onderzoekers van de Hogeschool van Amsterdam moeten gemeentes stoppen met vrijblijvend adviseren en starten met het bieden van praktische hulp.

Begin dit jaar hadden naar schatting 630.000 huishoudens te maken met energiearmoede.

28 Energie+ nr 3 november 2022

28-Energie+_3-Kwetsbaren helpen.indd 28

14-11-2022 09:26

W

anneer iemand na het betalen van de vaste lasten niet genoeg geld meer heeft om de energierekening te betalen of als iemand

meer dan 10% van het besteedbare inkomen uitgeeft aan de energierekening spreken we van energiearmoede. Begin dit jaar hadden naar schatting 630.000 huishoudens te maken met energiearmoede. Sindsdien zijn de energieprijzen alleen maar verder gestegen. Hogeschool van Amsterdam onderzocht hoe mensen in een financieel kwetsbare positie kunnen worden ondersteund om energiezuiniger te leven.

“Pak energieonzuinige huurwoningen aan en help huurders met klein onderhoud” Moeite om energie te besparen Bij een hoge rekening is het voor de hand liggend om zuinig om te gaan met energie. We weten over het algemeen best dat we energie kunnen besparen door efficiënter gebruik te maken van energie en door simpelweg minder te verbruiken. Er kan vooral bespaard worden door de woning te isoleren, het naar beneden bijstellen van het stookgedrag, minder en korter warm douchen, en het vervangen van verouderde apparatuur door energiezuinige versies. Veel huishoudens die kampen met energiearmoede zouden veel baat hebben bij deze maatregelen, maar hebben helaas veel moeite om ze uit te voeren. Vanuit de psychologie is deze moeite goed te verklaren.

Psychologische consequenties van schaarste Mensen met energiearmoede hebben door een gebrek aan geld een beleving van permanente schaarste met verschillende psychologische consequenties tot gevolg.

• Beperkte mentale ruimte. Zo legt schaarste bijvoorbeeld onmiddellijk beslag op de mentale ruimte van mensen. Het dwingt ze om steeds afwegingen te maken; ‘wat kan ik nog betalen? Welke rekening moet eerst? Wat kan wachten?’. Er is weinig ruimte voor fouten omdat een financiële buffer ontbreekt om verkeerde beslissingen op te vangen.

• Korte termijn focus. Door een gebrek aan geld hebben mensen dikwijls te maken met een opeenstapeling van problematiek waardoor hun hoofd overloopt: die brief van een deurwaarder, de lege koelkast, het schoolreisje van de kinderen. Dit zijn zaken die allemaal in het hier en nu aandacht vragen, waardoor voor het nemen van energiebesparende maatregelen die een positief effect hebben in de toekomst amper nog ruimte is.

• Weinig vertrouwen. Daarnaast wonen de meeste mensen die te maken hebben met energiearmoede in een sociale huurwoning.

Zij zijn daardoor afhankelijk van een andere partij voor het verduurzamen van hun huis. Door hun afhankelijkheidspositie en door slechte ervaringen hebben ze vaak weinig vertrouwen in instanties (zoals woningcorporatie, energieleverancier, gemeente). Wantrouwen kan het aannemen van adviezen of hulp hij het verduurzamen van woningen in de weg zitten.

“Mensen nemen eerder iets aan van mensen die ze goed kennen en vertrouwen” nr 3 november 2022 Energie+ 29

28-Energie+_3-Kwetsbaren helpen.indd 29

14-11-2022 09:26

Onderzoek

Bestaande initiatieven

transparant, en werk samen met het bekende informele sociale net-

Kijkend naar de psychologische consequenties van schaarste is het

werk in de wijk. Een goede relatie is cruciaal, investeer daarin.

heel verklaarbaar dat mensen die te maken hebben met energie-

3. Betrek het hele huishouden

armoede niet goed in staat zijn energiezuinige maatregelen te imple-

Diegene die de energierekening betaalt wíl meestal zelf wel bespa-

menteren. Goedbedoelde adviezen, besparende producten of financiële

ren, maar vaak houdt niet iedereen in zijn of haar sociale omgeving

prikkels zijn daarom vaak onvoldoende om mensen aan te zetten tot

hier rekening mee. Hierdoor ervaren de mensen verantwoordelijk

energiebesparend gedrag. Helaas – zo laat onderzoek van de Hoge-

voor de rekening een gebrek aan steun. Maak het daarom ook voor

school van Amsterdam zien – is dat wel waar in de praktijk vaak op

andere leden van het huishouden aantrekkelijk om mee te doen.

wordt ingezet. Zo worden vouchers voor energiezuinige producten

4. Faciliteer

uitgedeeld of worden besparingsboxen gevuld met energiezuinige

Pak energieonzuinige huurwoningen aan en help huurders met klein

producten – soms in combinatie met een workshop energiebesparing.

onderhoud. Zorg dat isolerende maatregelen budgetneutraal zijn

Ook bieden veel gemeentes de optie van een energiecoach aan, die

voor huurders. Geef de gelegenheid om energieslurpend witgoed in

op bezoek kan komen om besparingstips te geven toegespitst op de

te ruilen voor een energiezuinige variant of maak energiezuinige

specifieke woonsituatie, soms in combinatie met een besparingsbox.

apparaten toegankelijk door deze met een rentevrije lening aan te

Hoewel dit in de basis mooie initiatieven zijn, blijken ze van weinig nut

bieden.

voor mensen met energiearmoede. Ze zijn blij met gratis producten, maar de doos blijft vaak onaangeroerd in huis staan.

“Natuurlijk zijn ze blij met gratis producten, maar de doos blijft vaak onaangeroerd in huis staan Een goed voorbeeld van een initiatief waarin deze aanbevelingen mooi samenkomen is de FIXbrigade van Jungle in Amsterdam Oost.

De FIXbrigade komt bij bewoners thuis om energiebesparende maatregelen uit te voeren, zoals het aanbrengen van tochtstrips en radiatorfolie en het waterzijdig inregelen van de CV. Dit is gratis voor mensen met een laag inkomen (anderen betalen een kleine vergoeding). Dit ontzorgt, faciliteert en geeft vertrouwen.

Deze aanbevelingen zijn weliswaar gericht op het stimuleren en faciliteren van energiezuinig gedrag van mensen met een laag inkomen, maar geen aanbevelingen áán mensen met een laag inkomen. De aanbevelingen zijn bedoeld voor partijen die het netwerk en de middelen hebben om een situatie te creëren waarbinnen bezuinigen op energie realistisch is. Dit kan alleen door recht te doen aan de complexe realiteit waarin mensen met energiearmoede leven. Om voor deze groep

Eén van de grootste bespaarmogelijkheden is het aanpassen van het stookgedrag.

echt iets te kunnen betekenen is samenwerking en afstemming tussen alle partijen nodig: gemeente, woningcoöperaties, energieleveranciers,

Wat werkt wel?

sociaal werkers, zorgspecialisten, schuldhulpprofessionals, buurt-

Gegeven de specifieke problemen waar mensen met energiearmoede

huizen en burgerinitiatieven. Kortom, willen we mensen levend in

tegenaan lopen is een gerichte aanpak nodig. Op basis van hun onder-

energiearmoede daadwerkelijk ondersteunen, zullen we met elkaar

zoek hebben onderzoekers van de Hogeschool van Amsterdam een

de daad bij het woord moeten voegen.

viertal aanbevelingen opgesteld die de kans op een geslaagde aanpak vergroten.

1. Ontzorg In de eerste plaats is het van belang dat mensen met energiearmoede worden ontzorgd. Dat houdt in, meer doen dan alleen adviseren.

Creëer financiële ruimte en biedt praktische hulp aan. Deel als gemeente niet alleen energiebesparende producten uit, maar installeer ze ook.

2. Geef vertrouwen Mensen nemen eerder iets aan van mensen die ze goed kennen en vertrouwen. Maak daarom echt contact, wees betrouwbaar en

Lees het volledige rapport energiezuinig gedrag Hogeschool van Amsterdam

30 Energie+ nr 3 november 2022

28-Energie+_3-Kwetsbaren helpen.indd 30

14-11-2022 09:26

service Energie+ expertblog

#20213

#20211

Een groep representatieve professionals uit de energiesector vormt het expertpanel van Energie+. Regelmatig leest u een nieuw blog van een van de experts online. De redactie is nog op zoek naar nieuwe leden voor het blogpanel.

Dus wilt u graag een paar keer per jaar schrijven over energiegerelateerde onderwerpen binnen uw vakgebied?

Stuur dan een mail naar energieplus@aeneas.nl.

#2 2022

#2023 2

Kom in beweging

Stap voor stap

Verbouwing als leerproces

Energiecoaches

Buurtwarmte WG-terrein

Keukentafelgesprek

EnergiePlus 1-2021 Cover.indd 1

01-03-21 09:44

Verduurzamen gespikkeld bezit

Gedragsverandering SlimmeBuur

Café Mediterrané

EnergiePlus 3-2021 Cover.indd 1

22-10-21 11:02

Werkbezoek duurzaamheid

Burgerberaad

Cover.indd 1

08-08-22 08:48

En nu d o

Zaadje van bewustwo rding

Lees de blogs door het scannen van de QR-code, of ga naar www.energieplus.nl/blog.

01-Energ

ie+_3-Co

ver.indd

en!?

Onderzoe k bewone rsgedrag

Actieve buurtbew oners

1

14-11-20

22 11:07

Meest geraadpleegde artikelen januari 2022 t/m oktober 2022 1. De vijf meest hardnekkige misverstanden over warmtenetten 2. Helium-3 voor kernfusie kan helemaal niet 3. Zonnepanelen op het dak: van wie zijn ze eigenlijk?

Verder op www.energieplus.nl • Het complete online archief van Energie+ • Het laatste nieuws • Aankomende evenementen

• Interessante WebTV-uitzendingen • Energie+ op Twitter: @energie_plus

Reageren?

Heeft u een vraag of opmerking over Energie+?

Neem dan contact met ons op.

Aeneas Media Afdeling Lezersservice Veemarktkade 8, Ruimte 4121 5222 AE ’s-Hertogenbosch

T 073-2051020 E klantenservice@aeneas.nl

Aanmelden voor de nieuwsbrief?

Stuur een e-mail o.v.v. ‘Nieuwsbrief Energie+ ’ naar klantenservice@ aeneas.nl of ga naar www.energieplus.nl.

Colofon Team Energie+

Lidmaatschappen in 2022

Yvette Vierhout Evamarije Smit Robert Dingemans

Jaarlidmaatschap vakblad + online 135 Jaarlidmaatschap online 115 Alle prijzen zijn exclusief btw. Buiten Nederland geldt een toeslag voor extra porto. Abonnementen lopen per jaar en kunnen elk gewenst moment ingaan. Opzeggen moet altijd schriftelijk gebeuren, uiterlijk twee maanden voor de vervaldatum.

ISSN 1871-9627

Media-advies Leo Nijs L.Nijs@aeneas.nl

Aan dit nummer werkten mee: Sanne Dietz, Jeroen Boon, Kees Bakker, Harry van der Velde, Eveline de Kok. Paul Vlaar, Anja Steenbekkers, Yvonne de Kluizenaar, Samantha Scholte, Gabbie van der Kroef, Britt van den Heuvel, Carlijn Kappers, Loes Kreemers, Evamarije Smit, Robert Dingemans

Uitgave Aeneas Media, Veemarktkade 8, Ruimte 4121, 5222 AE ’s-Hertogenbosch www.aeneas.nl, 073-2051010

Lezersservice klantenservice@aeneas.nl, T 073-2051020 www.energieplus.nl

Voorwaarden © Aeneas Media 2022. Niets uit deze uitgave mag worden overgenomen zonder toestemming van de uitgever.

De algemene publicatievoorwaarden van de uitgever worden verondersteld bij de auteur bekend te zijn en zijn op aanvraag beschikbaar. Hoewel de grootst mogelijke zorg wordt besteed aan de inhoud van het blad, zijn redactie en uitgever van Energie+ niet aansprakelijk voor de gevolgen, van welke aard ook, van handelingen en/of beslissingen gebaseerd op de informatie in deze uitgave. Niet altijd kunnen rechthebbenden van gebruikt beeldmateriaal worden achterhaald. Belanghebbenden kunnen contact opnemen met de uitgever.

Vormgeving Inpladi bv, Cuijk

nr 3 november 2022 Energie+ 31

31-Energie+_3-Service-colofon.indd 31

14-11-2022 13:32

TRAINING ENERGIE+ 2023 Hoe organiseer je een eerlijke transitie op wijkniveau? Hoe betrek je daarbij bewoners, zowel krachtige als kwetsbaren? Hoe breng je bewoners, ondernemers en anderen in de wijk in positie? Met welke professionals kun je samenwerken, dwars door diverse sectoren heen?

Hoe koppel je de technische uitdaging die de energietransitie ook is, aan andere sociaal maatschappelijke thema’s zoals werkgelegenheid, veiligheid, vergroening en zo meer.

VOOR WIE?

ZET DE STARTBIJEENKOMST ALVAST IN JE AGENDA S eelve v ld en Samenwe ve w rk we rke ken in de Energ r ietra rg r nsitie ra Sp Datum maandag 23 januari 2023 Tijd inloop vanaf 10.00 uur, einde om 16.00 uur Locatie omgeving Utrecht Meld je aan via www.energieplus.nl/training2023

Kennisnetwerk Energie+ biedt in 2023 een training voor ALLE professionals die in wijken werken aan de energietransitie als sociale opgave. Je stelt zelf je eigen training samen door te kiezen uit verschillende Webinars. De training is bij uitstek geschikt voor medewerkers van gemeenten, provincies, corporaties, onderhoudsbedrijven, zorg- en welzijnsorganisaties en energieleveranciers. Ook opbouwwerkers zijn van harte welkom om hun vaardigheden bij te slijpen.

W NNEER? WA De training is opgebouwd uit losse Webinars. De online groepen bestaan uit maximaal 20 personen.

We starten en eindigen samen met een fysieke bijeenkomst.

32-Energie+_3-Advertentie.indd 4

14-11-2022 15:10