ΤΕΥΧΟΣ 33

170 mm

170 mm

13 mm

TE YXO Σ 33

33

Π Ε Ρ Ι ΟΔ Ι Κ Η Π ΟΛ Ι Τ Ι Σ Τ Ι Κ Η Ε Κ ΔΟ Σ Η

Η ΑΙΓΙΝΑΙΑ

240 mm

Á É Ã É Í Á , Ê Á ËÏÊ Á É ÑÉ 2024

ΑΦΙΕ ΡΩΜΑ ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

ΓΙΩΡΓΟΣ ΞΕΝΟΣ «Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΤΟΥ ΕΓΚΛΕΙΣΜΟΥ»

170 mm

«Ὀνομάζεται δὲ ἡ ἐφημερὶς αὓτη, Η ΑΙΓΙΝΑΙΑ , ὡς ὐπὸ παροικούντων εἰς Αἴγιναν ἐκδιδομένη»

H ΑΙΓΙΝΑΙΑ

240 mm

Περιοδική πολιτιστική έκδοση Τεύχος 33, Αίγινα Καλοκαίρι 2024 Ιδιοκτήτης - Εκδότης:

Αστική μη κερδοσκοπική Εταιρεία «Η Αιγιναία» Έδρα: Π. Αιγινήτου 21, 180 10 Αίγινα

Επικοινωνία: www.aeginaia.gr e-mail: aeginaia@gmail.com

Ακολουθήστε μας στο periodikoaiginaia

ΑΦΜ: 099119847

Διευθυντής:

Γεώργιος Ι. Μπόγρης Συντακτική επιτροπή:

Κώστας Γαβρόγλου Μαίρη Γαλάνη-Κρητικού Προνόη Θεολογίδου Γιώργος Κουλικούρδης Αννίτα Λεούση Γιώργος Μπήτρος Γεώργιος Μπόγρης Δημήτρης Νικολόπουλος Ελένη Σταμπόγλη Ντίνα Χατζίνα

Φωτογραφίας εξωφύλλου: © Αρχείο Μ. Χατζίνα

Επιμέλεια έκδοσης:

Ελένη Σταμπόγλη Σχεδιασμός έκδοσης:

Εύη Καλογεροπούλου Διόρθωση κειμένων:

Προνόη Θεολογίδου Παραγωγή: Εκτυπωτική Αξιών

To κόσμημα εξωφύλλου της Αιγιναίας είναι του Γιάννη Μόραλη.

ISSN: 1108-748X

13 mm

170 mm

ΤΕΥΧΟΣ 33

Π Ε ΡΙΟΔΙ Κ Η Π ΟΛΙ Τ Ι Σ ΤΙ Κ Η Ε ΚΔΟΣ Η

Α Ι ΓΙ ΝΑ , ΚΑ ΛΟ ΚΑΙΡΙ 2024

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Το Σημείωμα του Διευθυντή της Αιγιναίας . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

5

Ψ Η Φ Ι Α ΚΟ Φ Ω ΤΟ Γ ΡΑΦ Ι ΚΟ Α ΡΧ Ε Ι Ο Α Ι Γ Ι Ν Α Σ

Η Αίγινα του χτες στο σήμερα . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

11

Μαρια Απλαδα Ένα αρχείο γεννιέται . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 Χρηστος Χρυσανθοπουλος Από το προσωπικό άλμπουμ

στο ιστορικό αρχείο . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 Νεκταριος Γ. Κουκουλης Αναμνήσεις αλλοτινών εποχών

μέσα από τον φακό πλανόδιων φωτογράφων . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34 Ζωη Νιαρχου Ο φωτογράφος Γρηγόρης Συριώτης . . . . . . . . . . . . . . . 47 Μαιρη Γαλανη-Κρητικου Φωτογράφοι και φωτογραφίες

στην Αίγινα της νιότης μας.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51 Γιωργοσ Γκαρης Η ιστορία του νησιού εικονογραφημένη . . . . . . . . 55 Σ ΧΟΛ Ε Ί Α ΚΟ ΡΑ Σ Ί Ω Ν

Προνοη Θεολογιδου Σχολεία κορασίων στην Ελλάδα

του Καποδίστρια . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58 Γ Ι Ώ Ρ Γ Ο Σ Ξ Έ Ν Ο Σ — Η Ε Λ Ε ΥΘ Ε Ρ Ι Α ΤΟΥ Ε Γ Κ Λ Ε Ι Σ Μ ΟΥ

Γιωργος Ξενος Μια εκ βαθέων εξομολόγηση . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79 Βιβη Βασιλοπουλου Η Ελευθερία ως εικαστική συνθήκη . . . . . . . . 85 Ντενης Ζαχαροπουλος Γεωμετρία εν αναμονή

ή Δυνητική ισχύς της τέχνης . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92 ΑΤΟΜΙΚΕΣ ΕΚΘΕΣΕΙΣ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 ΕΙΚΑΣΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97

2

ΑΙΓΙΝΑΙΑ [ ΤΕΥΧΟΣ 33 ] – KΑΛΟΚΑΙΡΙ 2024

Π ΑΥΛ Ο Σ Α Ι Γ Ι Ν Η Τ Η Σ

Γιωργος Μπογρης Η χειρουργική του Παύλου του Αιγινήτη. . . . . 100 Γιωργος Καλοφωνος Ασθένεια και ίασις στο Βυζάντιο

του 7ου αιώνα. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 Γιαννης Χριστιανιδης Από τον κόσμο της Ύστερης

Αρχαιότητας στον κόσμο του Ισλάμ.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123 Α Λ ΛΟΤΙΝΗ ΑΙΓΙΝΑ

Μαιρη Γαλανη-Κρητικου Κοινωνικές συναναστροφές

και ονομαστικές εορτές στην παλιά Αίγινα. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133 Αλικη Τσοτσορου-Μυστακα Αίγινα, ο τόπος της καρδιάς μας . . . . . 139 Δ Η Μ ΟΤΙΚ Ή Π ΙΝ Α ΚΟ ΘΉ Κ Η ΑΊΓΙΝ Α Σ

Ιρις Κρητικου Μια καινούρια Δημοτική Πινακοθήκη

για την Αίγινα. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143 Α Π ΟΥ Σ Ί Ε Σ

Γιωργος Θ. Καλοφωνος Λίνα Μπόγρη-Πετρίτου 1950–2024 . . . . . . 150 Μανολης Λογοθετης Μνήμη Πέτρου Μοροζίνη . . . . . . . . . . . . . . 153 ΒΙΒΛΙΟKΡIΣΙΕΣ

Χαρης Αθανασιαδης Ελένης Γούστη-Σταμπόλγη, Η Αίγινα στα χρόνια

της οθωμανικής κυριαρχίας. Η ζωή του προύχοντα Παντελάκη Οικονόμου . 157 Ευη Καρουζου Γιώργος Καλπαδάκης, Η Βαλκανική Συνομοσπονδία

του Ιωάννη Καποδίστρια. Δύο ανέκδοτες επιστολές προς τον Nesselrode για τα μετα-οθωμανικά Βαλκάνια (1828).. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159 Διονυσιος Χ. Καλαμακης Σοφοκλής Γ. Δημητρακόπουλος,

Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως. Η πρώτη άγια μορφή των καιρών μας. Ιστορική Βιογραφία . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164 Δημητρης Νικολοπουλος Κριτική παρουσίαση της ποίησης

του Νίκου Σπανού . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166 ΑΙΓΙΝΑΙΑ [ΤΕΥΧΟΣ 33 ] – KΑΛΟΚΑΙΡΙ 2024

3

Το Σημείωμα του Διευθυντή της Αιγιναίας

Φίλες και φίλοι, αναγνώστριες και αναγνώστες, για άλλη μία χρονιά, συνεχίζουμε την έκδοση της Αιγιναίας, πιστοί στο καλοκαιρινό μας ραντεβού. Ο καιρός μάς επιφυλάσσει εκπλήξεις και αναστατώσεις! Όμως, το νερό στην Αίγινα μπήκε ξανά στο αυλάκι, όπως θα έλεγαν οι παλαιότεροι, κι ας ελπίσουμε ότι δεν θα έχουμε άλλες τέτοιες περιπέτειες. Έχουμε μπει πλέον σε μία εποχή που το νερό μάς έρχεται από μακριά και σε αφθονία, χωρίς την ένδεια και τις δυσκολίες προμήθειάς του, όπως στις προ υποθαλάσσιου αγωγού και προ γεωτρήσεων εποχές, όταν οι Αιγινήτες και οι επισκέπτες του νησιού εξασφάλιζαν τις ανάγκες τους γι’ αυτό από πηγάδια, στέρνες, δεξαμενές και υδρομεταφορείς. Ξεφυλλίζοντας παλαιά φωτογραφικά άλμπουμ και οικογενειακές φωτογραφίες, βλέπουμε τον «νερουλά» με το γαϊδουράκι και το βαρέλι στο κάρο του να διανέμει νερό στις γειτονιές. Τέτοιες και άλλες νοσταλγικές φωτογραφίες του παρελθόντος υπάρχουν σε αφθονία στα χέρια ιδιωτών, είτε σκόρπιες, είτε σε συλλογές και συγκροτημένα αρχεία∙ εικόνες από οικογενειακά στιγμιότυπα, καθημερινές, επαγγελματικές ή παντός είδους άλλες δραστηριότητες, εκδρομές, γλέντια, προσωπογραφίες, τοπία, μνημεία κ.ά. Πριν από περίπου ένα χρόνο η Ελένη Σταμπόγλη είχε την ιδέα δημιουργίας ενός Ψηφιακού Φωτογραφικού Αρχείου της Αίγινας, που θα μπορούσε να συγκεντρώσει, να κατατάξει, να διασώσει και να κάνει προσιτό στο κοινό και σε κάθε ενδιαφερόμενο το πλούσιο φωτογραφικό υλικό, που παραμένει σκόρπιο και απρόσιτο στα χέρια συμπατριωτών μας. Το εγχείρημα προχώρησε με τη συνεργασία της Δημόσιας Καποδιστριακής Βιβλιοθήκης Αίγινας, που διαθέτει και κατάλληλο τεχνικό εξοπλισμό και έτυχε της οικονομικής στήριξης της εταιρείας Saronic Ferries. Η ανταπόκριση από τους κατόχους φωτογραφιών και οικογενειακών φωτογραφικών αρχείων υπήρξε ενθουσιώδης, πολύ πέραν του αναμενομένου, και ήδη η ιστοσελίδα είναι σχεδόν έτοιμη για δημοσιοΣΗΜΕΙΩΜΑ ΤΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗ

5

ποίηση και δημόσια χρήση και η επίσημη παρουσίαση του όλου έργου προγραμματίστηκε για τις 29 Ιουνίου του τρέχοντος έτους στην αυλή του Λαογραφικού Μουσείου Αίγινας. Το εγχείρημα πλαισίωσαν και εργάστηκαν πολύ σκληρά για την ευό­ δωσή του τα μέλη της Αιγιναίας Αννίτα Λεούση-Χαρτοφύλακα, Ντίνα Χατζίνα και, φυσικά, η Ελένη Σταμπόγλη. Από πλευράς Καποδιστριακής Βιβλιοθήκης, με μεγάλη προθυμία συμμετείχαν στο έργο ο Πρόεδρος του Εφορευτικού Συμβουλίου Γιώργος Καλόφωνος και ο Νεκτάριος Κουκούλης, μέλος του Εφορευτικού Συμβουλίου. Ως εθελοντές συμ­μετείχαν η Ανθή Λοΐζου και ο Γιώργος Γκαρής. Ξεχωριστή ήταν η συμμετοχή της Μαρίας Απλαδά, τελειόφοιτης φοιτήτριας στο Τμήμα Αρχειονομίας του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής, που ερχόταν από την Αθήνα αφιλοκερδώς, για να μας παράσχει την απαραίτητη τεχνική γνώση και βοήθεια. Το κεντρικό, λοιπόν, αφιέρωμα του παρόντος τεύχους, αυτονόητα, δεν θα μπορούσε να είναι άλλο από την παρουσίαση αυτής της δουλειάς. Εκτός από τα άρθρα που υπογράφουν ειδικοί του αντικειμένου, δωρητές και μέλη της Αιγιναίας, στο τεύχος μας υπάρχει κι ένα πλούσιο φωτογραφικό υλικό από το ήδη υπάρχον ψηφιοποιημένο του Φωτογραφικού Αρχείου Αίγινας. Ένα δεύτερο αφιέρωμα αφορά τον Γιώργο Ξένο, τον αιγινήτικης καταγωγής καταξιωμένο στην Ελλάδα και στο εξωτερικό ζωγράφο, ο οποίος το περασμένο καλοκαίρι εγκαινίασε μια νέα εποχή για τις πρώην Φυλακές της Αίγινας με την οργανωμένη από τον Δήμο εικαστική του παρέμβαση με τίτλο «Η ελευθερία του εγκλεισμού», που επισκέφθηκε πλήθος κόσμου, στην πρώτη επίσημη δημόσια χρήση της ανακαινισμένης μεγάλης αίθουσας εκδηλώσεων και του εξωτερικού χώρου στο ιστορικό κτήριο του Καποδιστριακού Ορφανοτροφείου Αίγινας. Στο τεύχος περιλαμβάνονται δύο άρθρα μελών της Συντακτικής Επιτροπής της Αιγιναίας, της Προνόης Θεολογίδου για τα σχολεία θηλέων στα χρόνια του Καποδίστρια και της Μαίρης Γαλάνη-Κρητικού, η οποία μας φέρνει πάλι πίσω σε νοσταλγικές εποχές της παλιάς Αίγινας, όπως και η Αλίκη Τσοτσορού-Μύστακα με τις μνήμες της από τη Μαύρη. Άρθρο της Ίριδας Κρητικού αναφέρεται στην ίδρυση και λειτουργία της Δημοτικής Πινακοθήκης του νησιού από τον Δήμο Αίγινας. Μία ενότητα σχετικά με τον μεγάλο ιατρό-χειρουργό της πρώιμης Βυζαντινής εποχής, μία διεθνώς αναγνωρισμένη ιατρική προσωπικότητα, τον Παύλο τον Αιγινήτη, που άκμασε τον 7ο μ.Χ. αιώνα στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, αποτελούν τα άρθρα του Γιώργου Καλόφωνου, του πανεπιστημιακού καθηγητή Γιάννη Χριστιανίδη και του γράφο6

ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΤΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗ

ντος, που παρουσιάστηκαν στην εκδήλωση που διοργάνωσε η Αιγιναία στα τέλη Σεπτέμβρη της περασμένης χρονιάς, στην αυλή του Λαογραφικού Μουσείου, υπό την αιγίδα της ΚΕΔΑ. Την οφειλόμενη τιμή προς την εκλιπούσα γνωστή Αιγινήτισσα Λίνα Πετρίτου-Μπόγρη, η οποία είχε τιμήσει τις σελίδες της Αιγιναίας, από την αρχή της έκδοσής της, με συνεργασίες και δημοσιεύματά της για λαογραφικά θέματα, υπογράφει ο Γιώργος Καλόφωνος. Και μία δεύτερη σύντομη νεκρολογία για τον Πέτρο Μοροζίνη, τον σπουδαίο ποιητή με τους υψηλής ποιότητας στίχους, που έζησε και εμπνεύστηκε στην Αίγινα, μας καταθέτει ο Μανόλης Λογοθέτης. Τέλος, δημοσιεύονται τέσσερις βιβλιοπαρουσιάσεις, για ισάριθμα ενδιαφέροντα βιβλία: της Ελένης Σταμπόγλη για τον προύχοντα Παντελάκη Οικονόμου στα χρόνια της Οθωμανικής κατάκτησης της Αίγινας από τον Χάρη Αθανασιάδη∙ του ιστορικού Γιώργου Καλπαδάκη, ερευνητή της Ακαδημίας Αθηνών, σχετικά με δύο ανέκδοτες επιστολές του Ιωάννη Καποδίστρια από την Αίγινα προς τον Nesselrode από την Εύη Καρούζου∙ του γνωστού πανεπιστημιακού και φίλου της Αίγινας Σοφοκλή Δημητρακόπουλου για τον Άγιο της Αίγινας, τον Άγιο Νεκτάριο, από τον Αιγινήτη καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών Διονύση Καλαμάκη∙ μια ποιητική συλλογή του Ν. Σπανού από το μέλος της Αιγιναίας, φιλόλογο Δημήτρη Νικολόπουλο. Πριν λίγο καιρό πληροφορηθήκαμε με λύπη τον θάνατο της Ξανθίππης Μπανιά. Η Ξανθίππη συνεργάστηκε με την Αιγιναία επί σειρά ετών από τα πρώτα τεύχη, την αισθητική των οποίων διαμόρφωσε με την καλαισθησία και την βαθιά γνώση του αντικειμένου που την χαρακτήριζαν. Τα συλλυπητήριά μας στους οικείους της. Σας εύχομαι καλή ανάγνωση, καλό καλοκαίρι! Γεώργιος Ι. Μπόγρης

ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΤΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗ

7

n black with background colors until 50-55% of gray)

ine / / black background

8

ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

9

Έργα κατασκευής της προκυμαίας του λιμανιού (Αρχείο Γρ. Συριώτη).

Η Αίγινα του χτες στο σήμερα Το Ψηφιακό Φωτογραφικό Αρχείο Αίγινας στοχεύει στη συλλογή, φύλαξη και ανάδειξη ψηφιακών αντιγράφων φωτογραφικού υλικού που αφορά την Αίγινα, τον πολιτισμό και την καθημερινή ζωή των κατοίκων στη διάρ­κεια του 20ού αιώνα, και το οποίο βρίσκεται ως επί το πλείστον στα χέρια ιδιωτών. Αποτελείται από μία Βάση Δεδο­μένων στην οποία καταχω­ρείται φωτογραφικό υλικό, που δια­χειρίζονται από κοινού η Καποδιστριακή Δημόσια Βιβλιοθήκη Αίγινας και η Πολιτιστική εταιρεία Η Αιγι­ναία. Το έργο, που αποτελεί προϊ­όν συνεργασίας των δύο φορέων, θα υλοποιηθεί κατά τη διετία 2024-2025, με επιμέλεια της Συντονιστικής Επιτροπής του έργου. Το Ψηφιακό Φωτογραφικό Αρχείο Αίγινας έρχεται να συμπληρώσει ένα κενό στη διαχείριση της πολιτιστικής κληρονομιάς του νησιού και θα είναι ανοιχτής πρόσβασης, κατοχυρώνοντας ταυτόχρονα τα πνευματικά δικαιώματα ιδιοκτητών του παραχωρούμενου υλικού, σύμφωνα με το ισχύον νομικό πλαίσιο, καθώς και τις τυχόν επιθυμίες των ιδιοκτητών του. Στην Συντονιστική Επιτροπή που συντόνισε την πρώτη φάση του έργου συμμετείχαν από πλευράς της Καποδιστριακής Βιβλιοθήκης Αίγινας ο Γιώργος Καλόφωνος και ο Νεκτάριος Κουκούλης. Από πλευράς της Αιγιναίας συμμετείχαν ο Γιώργος Μπόγρης, η Αννίτα Λεούση, η Ντίνα Χατζίνα, η Ελένη Σταμπόγλη. Ως εθελοντές εργάστηκαν επίσης η Μαρία Απλαδά, η Ανθή Λουίζου και ο Γιώργος Γκαρής. Το έργο υλοποιείται με την υποστήριξη της SARONIC FERRIES .

ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

11

Φύτεμα φιστικιάς στο κτήμα Γιάννη Πανταζή (Αρχείο Αικ. Π. Λορέντζου).

12

ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

13

Θεοφάνεια στη μικρή προβλήτα, τέλη δεκαετίας 1930 (Αρχείο Γ. Χαρτοφύλακα).

14

ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

15

Από τα πρώτα taxi της Αίγινας ο θείος Κυριάκος Τζίτζης στην παραλιακή οδό. Στο βάθος το παλιό Δημαρχείο. Δεκαετία 1950-1960 (Αρχείο Αν. Λεούση).

Ο Στέλιος Τζίτζης, ένας από τους ιδιοκτήτες του λεωφορείου. Δεκαετία 1950 (Αρχείο Αν. Λεούση).

16

ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

Ψαράδες στον Φάρο της Αίγινας (Αρχείο Κ. και Φρ. Βατικιώτη).

Δύτες σε καΐκι (Αρχείο Γρ. Συριώτη). ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

17

Πανηγυρίζοντας το εκλογικό αποτέλεσμα (Αρχείο Γρ. Συριώτη).

18

ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

19

Ο εκπαιδευτικός Ηρακλής Κρομμύδας (Αρχείο Ν. Κουκούλη).

20

ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

Ο π. Κωνσταντίνος Β. Λυκούρης (1882-1935), πατέρας του π. Δημήτρη Λυκούρη και η πρεσβυτέρα Μαρίνα Λυκούρη. Φωτό Λυκούρη, 1933. (Αρχείο Φίλιππα και Χριστίνας Πανταζή).

ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

21

22

ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

Στιγμιότυπα από τα σχολεία του νησιού, διαφόρων εποχών.

ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

23

24

ΜΑΡIΑ ΑΠΛ Α Δ A

Ένα αρχείο γεννιέται Είναι γνωστές οι φωτογραφικές συλλογές αρχειακών και άλλων πολιτιστικών φορέων, όπως, αντιπροσωπευτικά, του Ελληνικού Λογο­ τεχνικού και Ιστορικού Αρχείου του Μορφωτικού Ιδρύματος της Εθνικής Τραπέζης (ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ), του Μουσείου Μπενάκη και της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας της Ελλάδος-Εθνικού Ιστορικού Μουσείου. Εδώ παρουσιάζεται ένα ακόμη φωτογραφικό αρχείο. Πιο συγκεκριμένα, το νεοσύστατο Ψηφιακό Φωτογραφικό Αρχείο Αίγινας (ΨΦΑΑ), μια πρωτοβουλία της «Αιγιναίας» σε συνεργασία με την Καποδιστριακή Δημόσια Βιβλιοθήκη Αίγινας. Το έργο αφορά τη δημιουργία μιας βάσης δεδομένων, όπου καταχωρούνται ψηφιο­ποιημένες φωτογραφίες, οι οποίες, στη συνέχεια, ανεβαίνουν στην ιστοσελίδα του Αρχείου και είναι ανοικτής πρόσβασης, γίνονται κοινό αγαθό. Στόχος, η ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς της Αίγινας τον περασμένο αιώνα, με χρονολογικό εύρος τα έτη 1890-1990. Το έργο υλοποιήθηκε έπειτα από επιθυμία των κατοίκων της Αίγινας να μοιραστούν φωτογραφίες μιας περασμένης εποχής οι οποίες βρίσκονταν στην κατοχή τους αλλά και να τις διασώσουν, καθώς το χαρτώο υλικό είναι ευπαθές απέναντι στη σκληρή φύση του χρόνου. Αν και η ιδέα πρωτοεμφανίστηκε το περασμένο καλοκαίρι, ως ορόσημο εκκίνησης του έργου τίθεται ο Σεπτέμβριος 2023, όταν έγιναν οι πρώτες ενέργειες οργάνωσης της προσπά­θειας. Οι προκλήσεις ήταν αρκετές, όμως η ομάδα αρκετά ενθουσιασμένη και πρόθυμη να τις αντιμετωπίσει. Οι πρώτες δύο συναντήσεις πραγματοποιήθηκαν για τον συντονισμό και την οργάνωση του έργου. Ξεκινώντας, υπήρξαν συζητήσεις, ανταλλαγή απόψεων, προτάσεις, δοκιμές και ανάληψη καθηκόντων. Η ομάδα εργάστηκε στην κατεύθυνση συγκρότησης μια ιστορικής αρχεια­κής συλλογής με φωτογραφικά τεκμήρια που μπορούν να λειτουργήσουν ως *

Τελειόφοιτη φοιτήτρια τμήματος Αρχειονομίας, Βιβλιοθηκονομίας και Συστημάτων Πληροφόρησης Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

25

Μέλη της ομάδας του ΨΦΑΑ διερευνούν το πολύτιμο υλικό που κατατίθεται στη Καποδιστριακή Δημόσια Βιβλιοθήκη Αίγινας.

οπτική αναπαράσταση πτυχών του παρελθόντος της Αίγινας. Πρόκειται για μια ιστορική συλλογή φωτογραφιών που είναι αναγκαίο να περιγραφεί και να ευρετηριαστεί με τέτοιο τρόπο, ώστε να είναι χρήσιμη σε ερευνήτριες και ερευνητές αλλά και σε όσες και όσους ενδιαφέρονται για την ιστορία του νησιού. Οδηγός σε αυτή την εργασία είναι τόσο οι θεωρητικές προσεγγίσεις της αρχειακής πρακτικής1 όσο και οι εξελίξεις στο ευρύτερο πεδίο της επιστήμης της πληροφόρησης και της ανάπτυξης αποθετηρίων2. Η πορεία των εργασιών οργανώθηκε με βάση την αρχειακή αλυσίδα: πρόσκτηση, ταξινόμηση, περιγραφή, ευρετηρίαση, αξιολόγηση, συντήρηση και προβολή του αρχειακού υλικού3. Μια τυπική ημέρα των επόμενων συναντήσεων ξεκινά με την πρόσκτηση των τεκμηρίων. Κάθε κάτοχος παραδίδει υλικό. Για κάθε τεκμήριο που κατατίθεται, συγκροτείται ένα δελτίο περιγραφής με τις ακόλουθες πληροφο­ρίες: τίτλος, χρονολογία, τόπος, περιγραφή. Στη συνέχεια, πραγματο­ποιείται η ψηφιοποίηση των τεκμηρίων, η ταξινόμηση, η περιγραφή καθώς και η επιστροφή του φυσικού αρχείου στον κάτοχο4.

1.

2.

3.

4.

26

Γιαννακóπoυλoς, Γ. & Mπoυντoύρη, B. (2016). Εισαγωγή στην Aρχειoνoμία. Mπάγιας, A. Φ. (1998).

Cunningham, A. (2007). Digital curation/Digital archiving: A view from the national archives of Australia. 1–20.

Mπάγιας, A. Φ. (1998). Aρχειoνoμία: Βασικές έννοιες και αρχές. In Αθήνα: Εκδόσεις Kριτική.

Ellis, J. (2000). H διαχείριση των αρχείων. In Αθήνα: Ελληνική Αρχειακή Εταιρεία, Tυπωθήτω. Τυπωθήτω.

ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

Η ιστοσελίδα του Ψηφιακού Φωτογραφικού Αρχείου Αίγινας (www.dpaa.gr).

Τα ψηφιοποιημένα τεκμήρια αποθηκεύονται σε ειδικό λογισμικό διαχείρισης φωτογραφιών, όπου τα επεξεργαζόμαστε κατάλληλα για να είναι ευκρινή. Επιπλέον, στο ηλεκτρονικό περιβάλλον ορίζονται για όλα τα τεκμήρια συγκεκριμένες προδιαγραφές. Αυτές περιλαμβάνουν το μορφότυπο, την ανάλυση και το μέγεθος, ώστε να υπάρχει ομοιομορφία στη βάση δεδομένων. Η ταξινόμηση πραγματοποιείται σε κοινό χρόνο με την περιγραφή. Κατά την ταξινόμηση τα τεκμήρια αποκτούν έναν μοναδικό αριθμό και οργανώνονται ηλεκτρονικά. Μεγάλης προσοχής χρήζει η διατήρηση του πλαισίου παραγωγής αλλά και η καθιέρωση των παραγωγών των τεκμηρίων. Η περιγραφή των φωτογραφιών έχει ως στόχο την καταγραφή όλων των στοιχείων που αποδίδουν μοναδική ταυτότητα σε κάθε τεκμήριο και καθορίζουν τα σημεία πρόσβασης, τα οποία κάνουν δυνατό τον εντοπισμό του. Η διαδικασία της περιγραφής είναι ίσως η πιο σημαντική σε αυτό το έργο. Με την απόδοση πληροφορίας/μεταδεδομένων (και συμπληρωματικά την ευρετηρίαση), το τεκμήριο γίνεται αναζητήσιμο. Για την περιγραφή των τεκμηρίων, λοιπόν, συγκροτήθηκε ένα δελτίο περιγραφής, το οποίο βασίζεται στο Διεθνές Πρότυπο Αρχειακής Περιγραφής (ΔΙΠΑΠ-Γ) και στο σχήμα µεταδεδοµένων για την περιγραφή αρχειακών φωτογραφικών συλλογών SEPIADES, το οποίο μας δίνει τη δυνατότητα περιγραφής μεμονωμένων προσώπων. Παράλληλα, δημιουργήθηκε η ιστοσελίδα που μέσω αυτής οι χρή­ στες θα έχουν πρόσβαση στα τεκμήρια και στα περιγραφικά τους μεΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

27

ταδομένα. Μια εξαιρετικά απαιτητική εργασία, καθώς είναι αναγκαίο να ληφθούν υπόψη η συμβατότητα της βάσης δεδομένων, όπως και η εξασφάλιση των πνευματικών δικαιωμάτων που συνοδεύουν το αρχειακό υλικό. Χρησιμοποιούνται, επίσης, τεχνικές Search Engine Optimization (SEO), οι οποίες αφορούν τη δομή της ιστοσελίδας με απώτατο στόχο τη βέλτιστη εξυπηρέτηση του τελικού χρήστη. Στην τελική ιστοσελίδα θα υπάρχουν κριτήρια αναζήτησης με βάση το θέμα, το όνομα, την τοποθεσία και τη χρονολογία. Πέρα από τα επιστημονικά και τεχνικά χαρακτηριστικά για το ψηφιακό αρχείο είναι ιδιαίτερα ενθαρρυντική η κινητοποίηση των Αιγινητών και ανταπόκρισή τους στην συνολική προσπάθεια. Πρόκειται για μια δράση συλλογική. Κάθε κάτοχος που παραδίδει φωτογραφίες συμμετέχει εξίσου στη διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς του νησιού. Το παρελθόν δεν πρέπει να χάνεται στη λήθη. Αντιθέτως, πρέπει να το χρησιμοποιούμε ως εργαλείο γνώσης της μνήμης. Συμμετείχα ως αρχειονόμος στο έργο και η συμβολή μου φαίνεται να απέφερε «καρπούς». Στην αρχή είχα κάποιες επιφυλάξεις, καθώς επρόκειτο να αναλάβω ένα έργο που ξεκινούσε από το μηδέν, τη στιγμή που η εμπειρία μου στον κλάδο αφορούσε την εφαρμογή ήδη οργανωμένων σχεδίων και πρακτικών διαχείρισης της πληροφορίας. Παρόλα αυτά, η άψογη συνεργασία της ομάδας5 με παρακίνησε να επιμείνω. Χρειάστηκαν αρκετές ώρες μελέτης αρχειονομικών εγχειριδίων και βιβλιογραφίας, ώστε να οργανωθεί ένα αρχικό πλάνο εργασιών για τη συγκρότηση του αρχείου το οποίο θα έχει επιστημονική βάση και, παράλληλα, θα συμβαδίζει με τις διεθνείς πρακτικές. Έπειτα από πλήθος συζητήσεων και προσαρμογών για την καλύτερη κατανόηση των αναγκών, με τη συμμετοχή της υπόλοιπης ομάδας, καταλήξαμε στο τελικό αποτέλεσμα. Το Ψηφιακό Φωτογραφικό Αρχείο της Αίγινας εκπληρώνει βασικές προϋποθέσεις για να αποτελέσει τόσο ένα εργαλείο ενημέρωσης όσο και έναν ερευνητικό πόρο. Το Ψηφιακό Φωτογραφικό Αρχείο Αίγινας μπορεί να μοιάζει μακριά από τα ενδιαφέροντα κάποιου, ωστόσο μια απλή περιήγηση σε αυτό κεντρίζει το ενδιαφέρον και παρουσιάζει τεκμήρια μιας περασμένης εποχής, τα οποία με τον δικό τους τρόπο αφηγούνται ιστορίες.

5.

28

Ευχαριστίες προς τα μέλη της ομάδας: Ελένη Σταμπόγλη, Αννίτα Λεούση, Ντίνα Χατζίνα, Νεκτάριο Κουκούλη, Γιώργο Καλόφωνο, Γιώργο Μπόγρη

ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

ΧΡΗΣΤΟΣ ΧΡΥ ΣΑΝΘΟΠΟΥΛΟΣ

Από το προσωπικό άλμπουμ στο ιστορικό αρχείο: η σημασία διάσωσης των προσωπικών και οικογενειακών φωτογραφιών Η μαζική χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης καθώς και η ανάπτυξη διαδικτυακών αποθετηρίων από ιδρύματα μνήμης και πολιτιστικούς οργανισμούς, τα οποία περιλαμβάνουν και φωτογραφίες από προσωπικές συλλογές, διαμορφώνει σταδιακά μια νέα κουλτούρα μετάβασης από το ιδιωτικό στο δημόσιο. Ειδικά στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης όλο και περισσότεροι λογαριασμοί αναρτούν συνεχώς παλαιές φωτογραφίες, κυρίως σε ομάδες τοπικού ενδιαφέροντος, δημιουργώντας συναισθήματα και σχόλια νοσταλγίας. Παράλληλα, λιγότερα σε αριθμό άτομα ανοίγουν τα οικογενειακά άλμπουμ ή τα κουτιά με τις παλιές τους φωτογραφίες και τις προσφέρουν σε κάποιο πολιτιστικό φορέα ή πρωτοβουλία, αφενός για τη διατήρησή τους στο διηνεκές και αφετέρου για την παροχή πρόσβασης σε τρίτα πρόσωπα που ενδιαφέρονται να μάθουν κάτι παραπάνω μέσα από αυτές τις οπτικές αναπαραστάσεις. Μια συναρπαστική και, πολλές φορές, αναπάντεχη πηγή για τη μελέτη της τοπικής ιστορίας είναι τα φωτογραφικά και ευρύτερα οπτικοακουστικά τεκμήρια. Τεκμήρια, που δεν λειτουργούν απλά ως αισθητική εικονογράφηση ή απλουστευτική αναπαράσταση πτυχών του παρελθόντος αλλά και ως βασική πηγή που απαντάει σε αναζητήσεις και δημιουργεί νέα ερωτήματα για το παρελθόν και το παρόν. Η πρακτική της φωτογραφίας και η σχέση των ανθρώπων με αυτή αλλάζει ριζικά μέσα στον 20ό αιώνα. Η εξέλιξη της τεχνολογίας και, πιο συγκεκριμένα, η εμφάνιση του φιλμ, η επαναστατική ανάπτυξη της ψηφιακής φωτογρα­ φίας και η πρόοδος σε φωτογραφικά εργαλεία και εξοπλισμό συμβάλλουν στη μαζική πλέον εξάπλωση της φωτογραφίας. Ταυτόχρονα, η *

Ιστορικός/αρχειονόμος, Ακαδημαϊκός Υπότροφος στο Τμήμα Αρχειονομίας, Βιβλιο­θηκονομίας και Συστημάτων Πληροφόρησης του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

29

σχέση και η αντίληψή μας γι’ αυτή αλλάζει. Πόσες και πόσοι τυπώνουν σήμερα φωτογραφίες ή μεριμνούν για την οργάνωση και διατήρηση των εκατοντάδων ψηφιακών τους φωτογραφιών; Πόσο εύκολη και γρήγορη ήταν η απόφαση για το κλικ σε μια φωτογραφική μηχανή στο παρελθόν σε σχέση με το κινητό τηλέφωνο σήμερα; Ερωτήματα που η ιστορική και εθνογραφική έρευνα σταδιακά έρχεται να απαντήσει1. Οι φωτογραφίες αποτελούν μέρος της τεκμηρίωσης του παρελθόντος, ακόμα κι αν η πρόθεση των φωτογράφων δεν είναι αυτή. Ωστόσο, η φωτογραφία συνδέεται άμεσα με τη διάσωση και τη διατήρηση της προσωπικής, πολιτισμικής ή κοινωνικής μνήμης. Γι’ αυτό το λόγο έχει σημασία πέρα από την ανάλυση του περιεχομένου μιας φωτογραφίας να καταγράφεται το πλαίσιο παραγωγής της. Αν γνωρίζουν οι ερευνήτριες και ερευνητές πού, πότε, πώς και από ποιον/α τραβήχτηκε μια φωτογραφία μπορούν να καταλάβουν ακόμα περισσότερα για το περιεχόμενό της. Εντωμεταξύ, σημασία έχει να σκεφτούμε για ποιους λόγους τραβήχτηκε μια φωτογραφία, με ποιους τρόπους αποθηκεύτηκε και πώς διαχειρίστηκαν οι κάτοχοί τους αυτό το υλικό. Το οικογενειακό φωτογραφικό άλμπουμ είναι πολλές φορές προέκταση της προφορικής ιστορίας ενός ατόμου ή μιας οικογένειας. Διαθέτει μια αφηγηματική δομή, σχεδόν προφορική, και λειτουργεί συμπληρωματικά2. Φυσικά, ενδιαφέρον παρουσιάζει και τι μένει εκτός κάδρου ή τι απουσιάζει συνολικά από τη φωτογραφική αποτύπωση μιας εποχής. Στο Ψηφιακό Φωτογραφικό Αρχείο Αίγινας είναι δυνατό να εν­το­ πιστούν φωτογραφικά τεκμήρια που αναδεικνύουν διαφορετικές πτυχές της ιστορίας του νησιού από την καθημερινή ζωή, την εργασία, την εκπαίδευση, τη διασκέδαση κ.ά. Μπορούν να εντοπιστούν πορτρέτα από επαγγελματίες φωτογράφους, φωτογραφίες τοπίων αλλά και ερασιτεχνικές-άτυπες φωτογραφίες. Θα σταθούμε σε λίγα αντιπροσωπευτικά τεκμήρια από το ψηφιακό αποθετήριο. Μια φωτογραφία του 1957 από το αρχείο της Οικογένειας Γκαρή παρουσιάζει πέντε ενήλικες γυναίκες και μια ανήλικη στην αυλή ενός σπιτιού. Πρόκειται για τη Σοφία 1.

2.

30

Για μια γενική θεώρηση της φωτογραφίας στη χώρα μας βλ. Ηρακλής Παπαϊωάννου (επιμ.), Η ελληνική φωτογραφία και η φωτογραφία στην Ελλάδα, Αθήνα: Νεφέλη, 2013. Για την ιστορικότητα και εθνογραφικότητα των οικογενειακών φωτογραφικών λευκωμάτων, βλ. Ορσαλία-Ελένη Κασσαβέτη, «Το αναλογικό οικογενειακό λεύκωμα ως ιστορικό και πολι­ τισμικό τεκμήριο: Η ‘κουλτούρα της Kodak’ αντεπιτίθεται», στο Π. Πετσίνη και Γ. Σταθάτος (επιμ.), Φωτογραφία και συλλογικές ταυτότητες. Ελλη­νικές φωτογραφικές μελέτες Ι, Αθήνα: εκδ, Κουκκίδα, 2021, 191-200 και για τη σχέση της φωτογρα­φίας και των οικογενειακών άλμπουμ με την προφορική ιστορία, βλ. Martha Langford, Suspended conversations: The afterlife of me­­ mory in photographic albums, Montreal and Kingston: McGill-Queens University Press, 2001.

ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

Ράψιμο και κοπανέλι, Μεριστός, περ. 1957. Από αριστερά: Σοφία Τζίτζη, Νίτσα Αλυφαντή, Νίκη Σώρου, Κατερίνα Τζίτζη, Μαρία (Μαρίτσα) Γκαρή και Αθηνά Τζίτζη (Φωτ. Αρχείο Οικογένειας Γκαρή).

Τζίτζη και τις Νίτσα Αλυφαντή, Νίκη Σώρου, Κατερίνα Τζίτζη, Μαρία (Μαρίτσα) Γκαρή και Αθηνά Τζίτζη. Η φωτογραφία αποτελεί τεκμήριο μιας μορφής μαθητείας που περιορίζεται στο πέρασμα των χρόνων. Η Σοφία Τζίτζη μαθαίνει την τέχνη του εργόχειρου (κοπανέλι) σε νεότερες γυναίκες. Μια αποκλειστικά γυναικεία πρακτική εκείνη την εποχή και ταυτόχρονα μια μορφή γυναικείας κοινωνικότητας σε οικιακούς, κυρίως, χώρους. Οι πλέκτριες, κοντά η μια στην άλλη, μαθαίνουν την τέχνη και, παράλληλα με τον ρυθμό των πλεκτικών κινήσεων, συζητούν. Έχουν στρέψει το βλέμμα τους στον φακό, οπότε έχουν συνείδηση της φωτογραφικής αποτύπωσης. Στο Ψηφιακό Αρχείο απόκεινται τεκμήρια επαγγελματικής δραστηριότητας που στρέφουν τη ματιά σε πιο έκκεντρες αφηγήσεις εργασίας. Οι πλανόδιοι πωλητές στο λιμάνι του νησιού, οι μεταφορείς των περιηγητών με ζώα στους αρχαιολογικούς χώρους, οι πωλητές κεραμικών και οι αμαξάδες είναι κάποια από τα επαγγέλματα που χάνονται ή επιβιώνουν διαφοροποιημένα μέσα στο χρόνο. Μια ακόμα εξαιρετικά ενδιαφέρουσα πτυχή είναι οι αλλαγές στο φυσικό και ανθρωπογενές τοπίο έτσι όπως αποτυπώνεται στις φωτογραφίες του αποθετηρίου συγκριτικά με τη σύγχρονη εμπειρία. Μέσα από μια άλλη οπτική και με τις κατάλληλες προσεγγίσεις το υλικό αυτό θα μπορούσε να λειτουργήσει κάλλιστα και ως εκπαιδευτικό εργαλείο. ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

31

Πλανόδιος πωλητής στην παραλιακή (Αρχείο Μ. Χατζίνα).

Οι φωτογραφίες είναι μορφή τέχνης, ιστορικό τεκμήριο, προσωπικό κειμήλιο, ωστόσο δεν είναι εγγενώς κάτι από τα παραπάνω. Αντλούν και παράγουν το νόημά τους μέσα από τους τρόπους που τις χρησιμοποιούμε. Οι κάτοχοι φωτογραφικών τεκμηρίων δεν χρειάζεται να διστάζουν απέναντι σε προσκλήσεις για ψηφιοποίηση και ευρετηρίαση των ιδιωτικών τους φωτογραφιών, ακόμα και εκείνων που οι ίδιοι μπορεί να θεωρούν «ασήμαντες». Συγχρόνως, προσπάθειες, όπως αυτή της Αίγινας, βοηθούν στην ανάπτυξη μιας μορφής εκδημοκρατισμού στην πρόσβαση σε τεκμήρια του παρελθόντος και ενίσχυσης της ιστορικής και αρχειακής συνείδησης. Όλες και όλοι συμμετέχουν ισότιμα, δεν χάνεται η κατοχή του υλικού και αναφέρονται όλα τα σχετικά δικαιώματα. Σε αυτό το πλαίσιο οργανώνεται ένα κοινοτικό αρχείο με ενεργά μέλη στην παραγωγική διαδικασία τα υποκείμενα της κοινότητας. Ενδεχομένως, ο μόνος τρόπος της μακροχρόνιας διατήρησης των ιδιωτικών συλλογών φωτογραφιών είναι η ενσωμάτωσή τους σε μια τέτοια πρωτο­ βουλία. Ο Ηρακλής Παπαϊωάννου σημειώνει ότι «η ανεπίσημη φωτογραφία επιβεβαιώνει τελικά την κοινή αγωνία των ανθρώπων απέναντι στο εφήμερο της ζωής, που τους οδηγεί στην όλο και πιο συστηματική 32

ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

Το κατάστημα ενοικίασης ποδηλάτων του Παναγιώτη Λεούση στην παραλιακή γύρω στο 1950 (Αρχείο Α. Λεούση).

κατασκευή αναμνήσεων μέσα από την ανάγκη αυτοσυνειδησίας ή, τουλάχιστον, αυτοπαρατήρησης»3. Όσο περισσότερο εμπλουτίζεται με την παραχώρηση φωτογραφιών από ιδιώτες το Ψηφιακό Φωτογραφικό Αρχείο Αίγινας τόσο μεγαλύτερο παράθυρο θα ανοίγεται στο παρελθόν του νησιού, αλλά, κυρίως, θα είναι δυνατό ντόπιοι και επισκέπτες να εντοπίσουν, να «ακούσουν» και να «διαβάσουν» όψεις της δικής τους ιστορίας μέσα από τις φωτογραφίες των άλλων.

3.

Ηρακλής Παπαϊωάννου, «Η ανεπίσημη φωτογραφία: η επαναδιαπραγμάτευση του οικείου», στο Π. Πετσίνη και Γ. Σταθάτος (επιμ.), Φωτογραφία και ανθρωπολογική στροφή. Ελληνικές φωτογραφικές μελέτες ΙΙ, Αθήνα: εκδ, Κουκκίδα, 2023, 96-97. ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

33

ΝΕΚΤΆΡΙΟΣ Γ. ΚΟΥΚΟΎΛΗΣ

Αναμνήσεις αλλοτινών εποχών μέσα από τον φακό πλανόδιων φωτογράφων1 Το χρονοτάξιδο μέσα από παλιές φωτογρα­φίες πάντα με γοήτευε ως συλλέκτη αλλά και ως ερευνητή. Μεγάλη η ιστορική και κοινωνική τους διά­σταση, καθώς αυτό το «κομματάκι χαρτί», στιγμιότυπο ανά­­μεσα στο παρελθόν και στο μέλλον της αέναης ροής του χρόνου, αν μελετηθεί, μπορεί να οδηγήσει σε εμπλουτισμό της Τοπικής μας Ιστορίας. Πέρα από τη βασική αιτία, αφορμή για τη μικρή μελέτη μου αποτέλεσε η συμμετοχή μου στην Ομάδα Εργασίας του νεοσυσταθέντος «Ψηφιακού Φωτογραφικού Αρχείου Αίγινας». Έχοντας πλέον πρόσβαση σε πολλά ιδιωτικά φωτογραφικά αρχεία, συνειδητοποίησα ότι, ενώ υπάρχει σημαντικός αριθμός οικογενειακών φωτογρα­φιών από κεντρικές περιοχές, οι αναμνηστικές φωτογραφίσεις από την περιφέρεια του νησιού είναι δυσεύρετες, Όταν εντοπιστούν, έχουν το κοινό χαρακτηριστικό να «εκπέμπουν» διαφορετική «αύρα», ηρεμίας και απλότητας, αλλά και να οδηγούν σε ιδιαίτερα και χρήσιμα συμπεράσματα. Με τρεις κύριες φωτογραφίες ως έναυσμα θα αναπτύξω τις σκέψεις μου, αλλά θα αναφερθώ και σε αρκετές άλλες ως παραδείγματα. Κάτοχοί τους άνθρωποι που ζούσαν σε αγροτικές ή ημιαστικές περιοχές της Αίγινας. Ένα μονοκινητήριο αεροπλάνο πετάει με τα όμορφα φτερά του, το κομψό του σχήμα και τα διακριτικά του. Στο βάθος του ορίζοντα πετούν κι άλλα, ενώ κάτω στη γη φαίνονται από ψηλά πόλεις και χωριά. Συγκυβερνήτης η… Ολυμπιάδα, κυβερνήτης ο Θοδωρής, επιβάτες ο Σωτήρης, Το άρθρο επιδιώκει να προσεγγίσει την κοινωνική και λαογραφική σημασία, που είχε η φωτογραφία για τη ζωή των κατοίκων αγροτικών και ημιαστικών περιοχών του νησιού, αλλά και να καταγράψει τις δυνατότητες και τον τρόπο φωτογράφισης σε αυτές τις περιοχές.

*

34

Συνταξιούχος εκπαιδευτικός, συγγραφέας/ερευνητής, μέλος του Εφορευτικού Συμβουλίου της Δημόσιας Καπο­διστρια­κής Βιβλιοθήκης Αίγινας.

ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

Αναμνηστική οικογενειακή φωτογραφία στο πανηγύρι του Σταυρού Παλιαχώρας (1945).

η Παναγιού και η Τασία! Στην πίσω πλευρά, η πρώτη γράφει: «ΕΝΘΥ­

ΜΙΟΝ ΣΤΑΥΡΟΥ , 14/9/1946».

Ο Παύλος, ο Αντώνης, ο Σπύρος, ο Γιώργης, ο Μήτσος και άλλοι φίλοι φωτογραφίζονται, για να θυμούνται τη φιλία τους, με φόντο ρομαντικό ανθοστόλιστο σκηνικό, ωραία μπαλκόνια με κομψά κολονάκια, ένα αεροπλάνο να σχίζει τον ουρανό στο βάθος, ενώ δυο περιστέρια κρατούν την περίτεχνη επιγραφή «ΕΝΘΥΜΙΟΝ ΦΙΛΙΑΣ ». Και οι δυο ντυμένοι άψογα και σύμφωνα με τις επιταγές της μόδας της δεκαετίας του ’40, κρατώντας τα λευκά καπέλα τους. Περιέργως, όλα αυτά γίνονται πάνω στο έδαφος, ενώ μια μεγάλη πέτρα δείχνει να στηρίζει την ανθοστήλη ή κάποιος άσχετος διακρίνεται στο πλάι, λες και περιμένει τη… σειρά του. Πίσω γράφουν: «ΠΑΝΗΓΥΡΙ ΠΑΝΑΓΙΑΣ – 1952». Πέντε ξαδέρφια, ο ένας ναυτάκι με τη «θερινή στολή εξόδου», φωτογραφίζονται στο πανηγύρι της Μονής Παναγίας Χρυσολεόντισσας. Επιμελημένο ντύσιμο, φορεματάκια με προσεγμένες πτυχές, πουκάμισα λευκά, τσάκιση στα παντελόνια, κομψά υποδήματα, στοιχεία που είναι ζωηρές αντιθέσεις με το γύρω τραχύ φυσικό περιβάλλον. ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

35

Αναμνηστικές φωτογραφίες φίλων στο πανηγύρι της Χρυσολεόντισσας με φόντο πλανόδιου φωτογράφου (λίγο μετά τον Πόλεμο).

Μέλη της οικογένειας Άγγελου Κουκούλη στη Μονή Χρυσολεόντισσας.

36

ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

Αναμνηστική οικογενειακή φωτογραφία, στο ετήσιο πανηγύρι της Χρυσολεόντισσας, τραβηγμένη λίγο μετά τον πόλεμο του 1940.

Φυσικά, ούτε η αείμνηστη μητέρα μου, η «Λυμπιάδα», είχε πτυχίο πιλότου, ούτε περαστικά περιστέρια περιέφεραν κορδέλες με επιγραφές πάνω από ανθοστήλες, αλλά επρόκειτο για μεταφερόμενα έτοιμα σκηνικά. Ούτε, φυσικά, οι επιμελημένες ενδυμασίες ανταποκρίνονταν στην καθημερινότητα των ανθρώπων εκείνων των δύσκολων εποχών, αλλά μετά την κοπιαστική πρόσβαση στους χώρους των πανηγυριών με ζώα μέσα από μονοπάτια, έβγαιναν από τις αποσκευές τα «καλά τα ρούχα» της «χρονιάρας μέρας», που με επιμέλεια είχαν μαζί τους μεταφέρει. Όλα αυτά τα στοιχεία, σε συνδυασμό με όσες προφορικές μαρτυρίες ανθρώπων προλάβαμε να διασώσουμε μιας και στην πλειοψηφία τους δε ζουν πια, μας επιτρέπουν μια αρχική καταγραφή των ευκαιριών και της διαδικασίας για αναμνηστική φωτογράφιση ανθρώπων της υπαίθρου ή των ημιαστικών περιοχών. Η ιδιοκτησία τεχνολογικού εξοπλισμού, εκείνες τις εποχές, ήταν πρακτικά και οικονομικά αδύνατη λόγω της φύσης του, μιας και τον αποτελούσαν ακριβές τρίποδες ογκώδεις κάμερες, δύσκολες στον χειρισμό, με μέσο αποτύπωσης όχι τις γνωστές λωρίδες φιλμ αλλά γυάλινες πλάκες. Ήταν κάτι που δεν περνούσε καν από το μυαλό ανθρώπων που αγωνίζονταν καθημερινά για τον «επιούσιο» σε δύσκολες συνθήκες. Μοναδικές ευκαιρίες πρόσβασης σε φωτοΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

37

Αναμνηστική οικογενειακή φωτογραφία στο πανηγύρι της Αγίας Μαρίνας με τη σκιά του φωτογράφου (τέλη δεκαετίας 1940).

γράφιση, αρχικά, αποτελούσαν επαγγελματίες πλανόδιοι φωτογράφοι που βρίσκονταν στα πανηγύρια, κυρίως μετά τον Πόλεμο, όταν η ζωή άρχισε δειλά να παίρνει φυσιολογικότερους ρυθμούς. Το κυριότερο πανηγύρι στην Αίγινα ήταν της Παναγίας Χρυσολεόντισσας αλλά και περιφερειακά ο Σταυρός στην Παλιαχώρα και τοπικές εορτές, όπως του Αγίου Σώζοντα και της Αγίας Μαρίνας. Σε άλλες εορτές δεν συναντάμε φωτογραφίσεις, γιατί προφανώς δεν συνέφεραν οικονομικά. Οι φωτογράφοι αυτοί ήταν είτε οι γνωστοί της Αίγινας είτε περιστασιακοί, που έρχονταν από την πρωτεύουσα και πολύ δύσκολα σήμερα γνωρίζουμε περισσότερα στοιχεία για αυτούς. Έστηναν τον εξοπλισμό και τα σκηνικά, οργανώνοντας τις ανάγκες της «επίσημης» φωτογράφισης εκείνης της «χρονιάρας» ημέρας, έμπαιναν κάτω από τη κουκούλα και «κλικ». Δεν υπάρχει σπίτι στα χωριά, όπου να μην έχουν αποθανατιστεί μέλη της οικογένειας υπό το ανθοστόλιστο «ΕΝΘΥΜΙΟΝ ΦΙ­ΛΙΑΣ», ενώ πιο δυσεύρετα ήταν τα… αεροπλανικού τύπου σκηνικά. Μια προσεκτική εξέταση παλιών φωτογραφιών, μάλιστα, αποκαλύπτει την παρουσία εκείνων των πλανόδιων φωτογράφων. Έτσι, η σκιά του ήλιου σε μια φωτογράφιση στην Αγία Μαρίνα πρόδωσε την παρουσία του φωτογράφου και του τρίποδου. Ατυχία στη φωτογράφιση, ευτυχία για τον ερευνητή.

38

ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

Αναμνηστική προπολεμική φωτογραφία οικογένειας από τη Χαλασμένη στο πανηγύρι του Αγίου Σώζοντα Πέρδικας.

Μεγάλο ενδιαφέρον έχει μια προπολεμική φωτογραφία από το πανηγύρι του Αγίου Σώζοντα, καθώς στο οπτικό πεδίο αποτυπώθηκαν ο εξοπλισμός άλλου φωτογράφου, οι πρόχειρες σκηνές των προσκυνητών καθώς και καΐκια που τους μετέφεραν από την πόλη. Ενδιαφέρον έχει ως παράδειγμα μια φωτογραφία, την Πρωτομαγιά του 1921, του Βασίλη και της Ελένης Καλογερά στην αυλή του σπιτιού τους, που τη στέλνουν στη μητέρα τους και γράφουν στο πίσω μέρος, απολογούμενοι, γιατί δεν ήταν επίσημα ντυμένοι, ότι «εκείνη τη στιγμή περνούσε ο φωτογράφος από τη γειτονιά και φωτογραφιστήκαμε». Μια άλλη ευκαιρία προέκυψε αμέσως μετά την Κατοχή, όταν εκδίδονταν οι πρώτες δίπτυχες και γίνονταν υπηρεσιακές επίσημες φωτογραφίσεις για τα δελτία σίτισης. Έτσι, διασώθηκαν φωτογραφίες γηραιών ανθρώπων που είχαν γεννηθεί στα τέλη του 19ου αιώνα, όπως της προγιαγιάς μου Παναγιώτας Κουκούλη, ιστορικού προσώπου της οικογένειας των Χαλδαίων. Καθώς περνούσαν τα χρόνια, επίσης, η ζωή εξομαλυνόταν κοινωνικά και άρχισαν να έρχονται άνθρωποι από αστικά κέντρα, είτε ως περιηγητές είτε ως προσκεκλημένοι, που, καθώς και η τεχνολογία εξελισΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

39

ΠΑΝΩ : Η Παναγιώτα (Παναγιού) Κουκούλη σε φωτογράφιση για έκδοση αστυνομικής ταυτότητας αμέσως μετά την Απελευθέρωση (1945). ΑΡΙΣΤΕΡΑ : Το ζεύγος Βασίλη και Ελένης Καλογερά (1921) (Αρχείο Φλ. Ράμφου). ΠΑΝΩ ΔΕΞΙΑ : Αναμνηστική οικογενειακή φω­τογραφία στην Αγία Μαρίνα (δεκαετία 1960). ΠΑΝΩ ΑΡΙΣΤΕΡΑ : Η τριάδα λαϊκών οργανοπαικτών του Μεσαγρού συνοδεύει τη νυφική πομπή στο γάμο του Ευάγγελου και της Βασιλικής Κουκούλη (1960).

σόταν, είχαν στην κατοχή τους μικρές φορητές φωτογραφικές μηχανές. Έτσι, μετά τα μισά της δεκαετίας ’50, μέσω τέτοιου χαρακτήρα φωτογραφίσεων διασώθηκαν σπάνιες σκηνές της καθημερινότητας των χωριών της Αίγινας, ενίοτε ιστορικές ή με έντονα λαογραφικά στοιχεία, όπως φωτογραφίσεις ολόκληρων οικογε­νειών, όπου βρίσκουμε «θρυλικές» φιγούρες ανθρώπων άλλων εποχών ή αυθόρμητες σκηνές παιδικές με έντονα ηθογραφικά στοιχεία. Πολλά λαογραφικά στοιχεία, επίσης, διασώθηκαν, από τέτοιες φωτογραφίες, όπως, για παράδειγμα, σε μια λήψη του 1960, από τον γάμο του Ευάγγελου Κουκούλη και της Βασιλικής Χαλδαίου στον Μεσαγρό, όπου «αποθανατίστηκε» η περίφημη «Μεσαγρίτικη τριάδα» των λαϊ­κών οργανοπαιχτών Ηλία Χαλδαίου (Λιάκου), Αντώνη Λορέντζου (Καρονίτη) και Μανόλη Λεούση (Ζαχαράτου) να συνοδεύει τη νυφική πομπή.

40

ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

41

ΠΑΝΩ : Αναμνηστική φωτογραφία εκδρομέων στην κορυφή του Όρους από το αρχείο του ναυάρχου Λυκούδη (1921). ΑΡΙΣΤΕΡΑ : Αναμνηστική ρομαντική φωτογραφία με δυο εξαδέλφες σε χαρακτηριστικό σαλόνι οικίας στον Μεσαγρό, με έντονα πολιτιστικά χαρακτηριστικά (1960). ΚΑΤΩ : Αναμνηστική παιδική φωτογραφία στον Μεσαγρό, με φωτογράφο φιλικό πρόσωπο, επισκέπτη εξ Αθηνών (τέλη δεκαετίας 1950).

42

ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

ΠΑΝΩ : Αναμνηστική οικογενειακή φωτογραφία στον Μεσαγρό (τέλη δεκαετίας 1950). ΑΡΙΣΤΕΡΑ : Αναμνηστική οικογενειακή φω­ τογραφία στο πανηγύρι της Αγίας Μαρί­ νας, με χαρακτηριστική καλλιτεχνική παρέμβαση στο πλαίσιο της φωτογραφίας (τέλη δεκαετίας 1940). ΚΑΤΩ : Αναμνηστική φωτογραφία με τρία αδέλφια που πάνε για τον τρύγο στα Χαλδαίικα Μεσαγρού (μέσα δεκαετίας 1960).

ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

43

Αναμνηστική καδραρισμένη φωτογραφία του ζεύγους Σπυρίδωνα και Ευαγγελίας Κωστάκη μεγεθυμένη από το φωτογραφείο Αθηνών ΑΣΤΗΡ (δεκαετία 1960).

Την ίδια περίοδο και καθώς δεν είχαν ακόμα εξελιχθεί τεχνολογικά τα φωτογραφεία, στα χωριά κυρίως υπήρχαν πλανόδιοι πράκτορες φωτογραφικών επιχειρήσεων, με πιο γνωστή την αθηναϊκή εταιρεία ΑΣΤΗΡ, που δεν φωτογράφιζαν, αλλά παρελάμβαναν παλιές φωτογραφίες και έκαναν αναμνηστικά κάδρα κυρίως ζευγαριών, με κατάλληλο μοντάζ και επεξεργασία μεγεθύνσεων, όπου ενίοτε υπήρχαν και στοιχεία ζωγραφικών βελτιωτικών παρεμβάσεων. Τέτοια κάδρα υπήρχαν σε πολλά σπίτια των χωριών και της πόλης και εικονίζουν πιστά (και ενίοτε περίπου πιστά) αντίγραφα προγόνων μας. Η δραστηριότητα αυτή δεν είχε, φυσικά, λόγο ύπαρξης μετά την τεχνολογική εξέλιξη των φωτογραφείων και σταδιακά εξαφανίστηκε τη δεκαετία του ’70. Κλείνοντας την ανάλυση αυτή, αν και η ενότητα θα μπορούσε να αποτελέσει αντικείμενο πολλών θεματικών συνεδρίων και «ασφυκτιά» στα όρια μιας μικρής μελέτης, εξάγουμε αβίαστα το συμπέρασμα, ότι, ενώ οι δυνατότητες αναμνηστικής φωτογράφισης των κατοίκων ήταν 44

ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

Λιτανεία στην παραλιακή (Αρχείο Σπυρίδωνα και Ευαγγελίας Κωστάκη).

για αντικειμενικούς λόγους περιορισμένες, οι φωτογραφίες αυτές αποτελούν ένα ισχυρό μέσο τεκμηρίωσης πολλών πτυχών της Τοπικής μας Ιστορίας και πρέπει όλοι να συμβάλουμε, είτε ιδιωτικά είτε συλλογικά, στη διάσωση και ψηφιοποίησή τους. Αυτό, φυσικά, το συμπέρασμα δεν υποβαθμίζει την αξία των φωτογραφικών αρχείων, που κατέχουν οικογένειες από τα κεντρικά σημεία του νησιού. Ανάμεσα στο πλήθος αυτών των φωτογραφιών κάποιες έχουν σημαντικότατη αξία, αφού εκτός από ανάμνηση οικογενειακών στιγμών είναι και σπάνια ιστορικά τεκμήρια, όπως η μια φωτογραφία του 1921 στην κορυφή του Όρους, από εκδρομή μελών της οικογένειας του ναυάρχου Λυκούδη.

ΠΗΓΕΣ

Προφορικές διηγήσεις των αείμνηστων γονιών μου Γεωργίου και Ολυμπίας Κουκούλη, το γένος Κωστάκη. Προφορικές διηγήσεις των Σωτηρίου Κωστάκη, Νικολάου Χαλδαίου και Ευαγγέλου Κουκούλη. Φωτογραφικά αρχεία των Νεκτάριου Γ. Κουκούλη, οικογένειας Φλώρας Ράμφου, οικογένειας Καβάσιλα, οικογένειας Ευάγγελου Κουκούλη και οικογένειας Ευάγγελου Ροδάκη. Φωτογραφικό αρχείο ΕΛΙΑ – ΜΙΕΤ ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

45

Η οικογένεια Σημαντώνη.

Σφουγγάρια στεγνώνουν στην παραλία.

46

ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

ΖΩΉ ΝΙΆΡΧΟΥ

Ο φωτογράφος Γρηγόρης Συριώτης Ο Γρηγόρης γεννήθηκε στην Αίγινα το 1944. Ήταν ο μικρότερος γιος της Ζωής Γαρουφάλλη, με καταγωγή από τη Βενετία, το γένος Garufal, και του Στέφανου Συριώτη από την Κέρκυρα. Ήταν το τέταρτο, το μικρότερο παιδί της οικογένειας μετά την Ελπίδα, τον Ευθύμη και τη Φλώρα. Νονός του Γρηγόρη ήταν ο Νίκος Καρακατσάνης, ο «Βαπόρης», που είχε το ομώνυμο εμπορικό επί της Αφαίας 30 (σήμερα εκεί πωλούνται φιστίκια, μπαχαρικά και προϊόντα υγιεινής διατροφής). Ο Καρακατσάνης ήταν ο πρώτος φωτογράφος του νησιού, αυτός που έφερε την ξύλινη φωτογραφική μηχανή, το «πουλάκι», με το τρίποδο και την κουκούλα στο πίσω μέρος της. Ο νεαρός βαφτισιμιός συχνά βοηθούσε τον νονό του στο εμπορικό, γοητεύτηκε όμως από την πρώτη επαφή του με τη μαγική τέχνη της εμφάνισης και επεξεργασίας των φιλμ, που γινόταν σε ένα μικρό δωμάτιο του ημιώροφου, τον «σκοτεινό θάλαμο». Κι όταν το 1957 «γυρίζονταν» στο νησί το «Διακοπές στην Αίγινα» και ο νονός ανέλαβε τη διεύθυνση της φωτογραφίας, πήρε βοηθό τον δεκατριάχρονο βαφτιστικό του! Αυτή η εμπειρία μετέστρεψε τον νεανικό ενθουσιασμό του Γρηγόρη για τη φωτογραφία σε έρωτα ζωής. Από τότε οι δυο τους συνεργάζονται φωτο­ γραφίζοντας κατά παραγγελία πρόσωπα, οικογενειακά στιγμιότυπα, επαγγελματίες, δημόσιες εκδηλώσεις, παρελάσεις αλλά και μνημεία και τοπία της Αίγινας που εμπορεύονται ως καρτ ποστάλ. Ο Γρηγόρης στα 35 του αγόρασε το μαγαζί του νονού του. Είχα τη χαρά να είμαι πολύ κοντά του από τις πρώτες μέρες της ζωής μου όλα τα παιδικά και εφηβικά μου καλοκαίρια, βιώνοντας δίπλα του τον ενθουσιασμό του για τη φωτογραφία, καθώς κάθε μέρα, όταν έκλεινε το μαγαζί του, τρέχαμε παρέα με το μηχανάκι του να προλάβουμε να φωτογραφίσει το ηλιοβασίλεμα. «Πάλι το ηλιοβασίλεμα;» ρωτούσα εγώ *

Ψυχολόγος – Ψυχαναλύτρια ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

47

Σχολική γιορτή 25ης Μαρτίου στο Δημοτικό σχολείο Χλόης.

Σχολική τάξη του 1ου Δημοτικού Σχολείου, Δεκαετία 1950.

48

ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

σαν παιδί. «Δεν υπάρχουν δύο ίδια ηλιοβασιλέματα, καθένα είναι μοναδικό», έλεγε εκείνος. Δεν θυμάμαι ποτέ πουθενά να ήμαστε και να μην είχε μαζί του δύο τουλάχιστον φωτογραφικές μηχανές, φακούς και, τα τελευταία χρόνια, έναν ελαφρύ τρίποδα. Και φορούσε ένα γιλέκο με ένα σωρό τσέπες και τσεπάκια για να έχει ό,τι του χρειαζόταν για να φωτογραφίζει τα πάντα. Όταν τα φιλμ έγιναν ψηφιακά, περιορίστηκε στο να έχει μαζί του δυο τρεις μηχανές ή μία που επιδεχόταν διαφορετικούς φακούς, ώστε να μπορεί να πειραματίζεται με τα κάδρα και τα χρώματα, τις σκιές και το φως. Με τις αλλαγές στα φιλμ και την ευρεία διάδοση των φωτογραφικών μηχανών έπαψε να ασχολείται επαγγελματικά με τη φωτογράφιση. Αγαπούσε, επίσης, πολύ τα ταξίδια. Επιστρέφοντας από την Πορτογαλία, τον Ιανουάριο του 2014, αρρώστησε από Η1Ν1 και κατέληξε στο Γενικό Κρατικό της Αθήνας. Το μαγαζί με το απίστευτο εμπόρευμα –στα «Ψιλικά» του «Βαπόρη» έβρισκες τα πάντα!– έκλεισε και πουλήθηκε στο νέο ιδιοκτήτη. Άφησε πίσω του πλήθος πολύτιμων φωτογραφιών όπου καταγράφεται η αγάπη του για την Αίγινα, όχι όμως οργανωμένο αρχείο. Αρχείο του θεωρούσε τον λογαριασμό του στο facebook (Gregory Syriotis), που και σήμερα παραμένει ανοιχτός και προσβάσιμος σε κάθε ενδιαφερόμενο. Εκεί έχει καταγράψει ο ίδιος επιγραμματικά το βιογραφικό του: «Φωτογραφίζω από τα 10 μου και έκανα σκοτεινό θάλαμο, εμφανίσεις, φωτογραφίες σαν βοηθός στο Φωτο-Αίγινα και γυρνώντας στα πανηγύρια κ.ά.». Λίγοι ίσως γνωρίζουν ότι του άρεσε πολύ και η ζωγραφική. Το 1980 μάλιστα εξέθεσε τα έργα του στο ισόγειο του ξενοδοχείου Brown για μία και μόνο φορά. Ο καλλιτέχνης της οικογένειας ήταν αδιαμφισβήτητα αυτός, αγαπημένος πολλών από εμάς, τους νησιώτες, ο μοναδικός μας «θείος Γρηγόρης» για εμένα τον Αντρέα και τον Στέφανο Δ., που πάντα περιμέναμε –ως και το 2013 το Πάσχα– που ήμασταν και μεγάλα παιδιά πια, αλλά ακόμα περνούσαμε το Πάσχα μαζί, σε ένα άτυπο, αυτονόητο ραντεβού πάντα στην αυλή της Μητρόπολης! Ποιο μαγικό παιχνίδι θα διάλεγε από τη βιτρίνα για να μας χαρίσει αυτή τη φορά; Την τελευταία ήταν ένα ξύλινο καραβάκι με ανοιχτά πανιά για τον καθένα μας… Εκεί, στο παλιό μαγαζί του «ΜΑΝΙΤΑ», τσουγκρίζαμε τα ποτήρια το τελευταίο Πάσχα!

ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

49

ΜΑΊΡΗ ΓΑ Λ ΆΝΗ-ΚΡΗΤΙΚΟΎ

Φωτογράφοι και φωτογραφίες στην Αίγινα της νιότης μας Πολλές δεκαετίες πριν, όταν ήμασταν νεαροί στην Αίγινα, λαχταρούσαμε να απαθανατίσουμε τις σημαντικές στιγμές μας! Να κρατήσουμε σε χαρτί τη φάτσα μας, τη φιγούρα μας ωραία ντυμένη, τα αγόρια που μας συνόδευαν, τις παρέες, στιγμές από τα πάρτι και τα θέατρα που διοργανώναμε, τις ιδιαίτερες ώρες του ναρκισσισμού μας! Αλλά, αν σήμερα κυκλοφορούν εκατομμύρια φωτογραφίες στο λεπτό, τότε ήταν δύσκολο, συχνά σχεδόν αδύνατον, να δούμε τις ωραίες στιγμές μας σε μία ασπρόμαυρη φωτογραφία. Βέβαια, υπήρχαν και στην Αίγινα πλανόδιοι φωτογράφοι των οποίων ξεχνώ τα ονόματα. Θα σας μιλήσω όμως για δύο, για τον Νίκο Καρακατσάνη (με το παρατσούκλι Βαπόρης ή Βαποράκης) και για τον Σταύρο Μπακομήτρο. Ο πρώτος είχε ένα μαγαζί-παράδεισο με ψιλικά, παιχνίδια, κλωστές και άλλα στην οδό Αφαίας. Ήταν ένας άνθρωπος ευγενέστατος, αλλά λιγομίλητος, κλειστός σαν όστρακο. Στις παρελάσεις και στις περιφορές έκλεινε το μαγαζί του, έπαιρνε τη φωτογραφική του μηχανή και απαθανάτιζε ό,τι και όποιον του άρεσε. Πολλές φορές, όταν φορούσα εθνική στολή (ευζωνάκι, βλάχα, Αμαλία) ή κάποιο άλλο ρούχο που τον εντυπωσίαζε, με παρακαλούσε να πάω να με φωτογραφίσει στο κηπάκι-προέκταση του μαγαζιού του. Εκεί, με έπαιρνε πολλές φωτογραφίες έως να πετύχει αυτές που τον ικανοποιούσαν. Μετά θυμάμαι τον Σταύρο Μπακομήτρο. Αυτόν τον καλούσαμε πάντα στα πάρτι και στα θέατρα που κάναμε στο σχολείο για να μας φωτογραφίσει. Ήταν καλό παιδί και δεν μας έπαιρνε πολλά χρήματα. Το καλοκαίρι του 1958 κάναμε με τον αδερφό μου ένα μεγάλο ταξίδι ενός μηνός σε χώρες της Δυτικής Ευρώπης. Είχα παρακαλέσει τον Σταύρο να μου δανείσει μία φωτογραφική μηχανή. Μου έδωσε μία Agfa ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

51

Solinette, πολύ καλή, που μου την έκλεψαν στην Ελβετία. Το δήλωσα στην εκεί αστυνομία κι επιστρέφοντας στην Αίγινα την πλήρωσα στον Σταύρο. Ένα μήνα αργότερα η Ιντερπόλ μού έστειλε την κλεμμένη μηχανή με αντίγραφο της ομολογίας της καμαριέρας του ξενοδοχείου που την είχε κλέψει. Αξίζει να σημειώσω ότι από το τελωνείο μού ζητούσαν ένα αστρονομικό ποσό για να την παραλάβω, παρ’ όλα τα συνοδευτικά χαρτιά της Ιντερπόλ! Την γλύτωσα τελικά! Έτσι βρέθηκα με επαγγελματική φωτογραφική μηχανή στα χέρια μου κι έπαιρνα τις φωτογραφίες που ήθελα και που μου εμφάνιζε ο Σταύρος ο φωτογράφος! Θα ήταν παράλειψη να μην αναφέρω μερικούς ερασιτέχνες φωτογράφους που απαθανάτισαν την Αίγινα και τους Αιγινήτες. Ο γνωστότερος, βέβαια, ο Γιάννης Μαΐλλης, για τον οποίο έχω γράψει εκτενέστατα σε παλαιότερο τεύχος της Αιγιναίας.

Η Μαίρη Γαλάνη στην οδό Σπ. Ρόδη.

52

ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

Ο Παναγιώτης Στάθης, γνωστός με το παρατσούκλι Παναγάκης.

Επίσης, πολύ ωραίες φωτογραφίες είχε πάρει από την Αίγινα και από Αιγινήτες ο θείος μου Τάκης Παπαδόπουλος, μηχανικός, Γενικός Διευθυντής των Ελληνικών Σιδηροδρόμων, ο οποίος είχε κατασκευάσει και το ξενοδοχείο Μπράουν. Ένας ακόμα ερασιτέχνης φωτογράφος που με φωτογράφιζε συνέχεια ήταν ο Μήτσος Πάσχας που είχε μαγαζί τουριστικών ειδών και τσιγάρων στην παραλία δίπλα στο καφενείο του Καραγιάννη. Αργότερα μεταφέρθηκε πίσω από την Παναγίτσα. Τελευταίο θα αναφέρω τον ειδικό φωτογράφο των παπουτσιών του Ντιόρ, τον Ερίκ Λασάνς, γιο φίλων μου Γάλλων από το Παρίσι, που τον φιλοξένησα πολλά καλοκαίρια στο σπίτι μου στην Αίγινα. Είχε κάνει θαυμάσιες φωτογραφίες τοπίων της Αίγινας και δικές μας με τα παιδιά. Κατά καιρούς πέρασαν πολλοί φωτογράφοι από το νησί, των οποίων δεν συγκράτησα τα ονόματα, εκτός από του επαγγελματία Τσιρώνη που είχε φωτογραφείο στην Αίγινα για πολύ καιρό.

Ενθύμιο από τη βάπτιση του γιου της οικογένειας Λιβαθηνού.

ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

53

Μαθαίνοντας το κοπανέλι (Αρχείο Γ. και Αργ. Λορέντζου).

Αναμνηστική φωτογραφία έξω από την Αγία Τατιανή, Χριστούγεννα 1949 (Αρχείο Οικ. Γκαρή).

54

ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

ΓΙΩΡΓΟΣ ΓΚ ΑΡΗΣ

Η ιστορία του νησιού εικονογραφημένη Η ενασχόλησή μου με τις παλιές φωτογραφίες άρχισε πριν από μερικά χρόνια. Ξεκίνησα στην αρχή, δειλά δειλά, συγκεντρώνοντας και αναρτώντας στο διαδίκτυο οικογενειακές φωτογραφίες, αλλά στη συνέχεια μου εμπιστεύτηκαν τις φωτογραφίες τους και πολλά άτομα από το συγγενικό και το φιλικό μου περιβάλλον. Έτσι, όταν μου έγινε η πρόταση να συνεργαστώ με την ομάδα του Ψηφιακού Φωτογραφικού Αρχείου, δέχτηκα με μεγάλη χαρά. Οι εξαίρετοι συνεργάτες της ομάδας, που έχουν όλοι τους μεγάλη αγάπη για το νησί, έβαλαν πλώρη για ένα δύσκολο εγχείρημα, που η υλοποίησή του θα είναι ένα σπουδαίο κληροδότημα για τις επόμενες γενιές. Γιατί το αρχείο αυτό δεν έχει ως μοναδικό στόχο να ξυπνήσει σε όλους μας μνήμες του παρελθόντος, κάτι που το κάνει έτσι κι αλλιώς μέσα από τα πρόσωπα και τα μέρη που αναδεικνύει και που μας συγκινούν όλους, αλλά ταυτόχρονα είναι και η ιστορία του νησιού εικονογραφημένη. Περιδιαβαίνοντας τις σελίδες του θυμόμαστε από πού ξεκινήσαμε και πώς φτάσαμε ως εδώ. Για τον λόγο αυτό ελπίζω ότι την προσπάθεια αυτή θα την αγκαλιάσουν όλοι οι κάτοικοι και οι φίλοι του νησιού και θα μοιραστούν μαζί μας όποιες φωτογραφίες του προσωπικού τους αρχείου θεω­ρήσουν ότι πρέπει να εμπλουτίσουν το αρχείο αυτό, φωτίζοντας έτσι κι αυτοί με τον δικό τους τρόπο κομμάτια της ιστορίας του τόπου.

*

Εκπαιδευτικός ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

55

Σχολεία κορασίων

ΠΡΟΝΌΗ ΘΕΟΛΟΓΊΔΟΥ

Σχολεία κορασίων στην Ελλάδα του Καποδίστρια Στη μνήμη της κυρίας Φιλίας

O Ιωάννης Καποδίστριας, πριν ακόμη αναγνωρισθεί η ανεξαρτησία της Ελλάδας από τις Μεγάλες Δυνάμεις (1830), ενώ σε πόλεις και χωριά σέρνονται πλήθος άστεγοι και πρόσφυγες και το Δημόσιο Ταμείο είναι παντελώς άδειο, έβαλε στόχο του πρωταρχικό να οργανώσει τη στοιχειώδη εκπαίδευση στην απελευθερωμένη χώρα, που τότε περιλάμβανε την Πελοπόννησο, μέρος της Στερεάς Ελλάδας, την Εύβοια, τις Σποράδες και τις Κυκλάδες. Υπέρμαχος της γενικής εκπαίδευσης, θα καταβάλει οργανωμένες προσπάθειες για την εξάπλωσή της, για την ίδρυση σε κάθε πόλη και χωριό ενός τουλάχιστον σχολείου, όπου όλα τα παιδιά θα μάθαιναν γράμματα δωρεάν από έναν δάσκαλο που θα εφάρμοζε την αλληλοδιδακτική μέθοδο1. Το αποτέλεσμα, παρά τις αντίξοες συνθήκες, εντυπωσιάζει. Στον απολογισμό του έργου του στην Δ΄ Εθνοσυνέλευση του Άργους (Ιούλιος 1829), ο Κυβερνήτης με ικανοποίηση δηλώνει ότι στα αλληλοδιδακτικά2 σχολεία φοιτούν περισσότερα από έξι χιλιάδες παιδιά3. Ένα χρόνο αργότερα, σύμφωνα με την Έκθεση του «επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίου Παιδεύσεως» Γραμματέα (Υπουργού Παιδείας σήμερα) Νικόλαου Χρυσόγελου, στην ηπειρωτική και νησιωτική Ελλάδα λειτουργού-

1.

2.

3.

58

Στην αλληλοδιδακτική μέθοδο οι δάσκαλοι χρησιμοποιούσαν τους καλύτερους μαθητές (πρωτόσχολους) για να διδάξουν τους υπόλοιπους. Στη χώρα μας εφαρμόστηκε μέχρι το 1880. Τα σχολεία διακρίνονταν σε α) κοινά, στα οποία δίδασκαν οι «κοινοδιδάσκαλοι», συνήθως κληρικοί, μελετώντας το Ψαλτήρι και την Οκτώηχο, β) αλληλοδιδακτικά, όπου διδάσκονταν γραφή, ανάγνωση, αριθμητική, γραμματική, θρησκευτικά και γ) ελληνικά, «φιλολογικά» ή τυπικά «της ελληνικής γλώσσης». Γενική Εφημερίς της Ελλάδος (ΓΕΕ) 1829, αρ. 49/13 Ιουλίου

ΣΧΟΛΕΊΑ ΚΟΡΑΣΊΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΆΔΑ ΤΟΥ ΚΑΠΟΔΊΣΤΡΙΑ

σαν 62 δημόσια αλληλοδιδακτικά σχολεία, σε 26 από τα οποία φοιτούσε και μικρό ποσοστό κοριτσιών. Ενδιαφέρον για την εκπαίδευση των κοριτσιών είχε εκδηλωθεί ήδη από τα χρόνια του Αγώνα, όταν η Πελοποννησιακή Γερουσία στη Διακήρυξή της (27 Απριλίου 1822) προτρέπει τους Έλληνες: «Μην αμελήσητε την παιδείαν των αγαπητών σας τέκνων, αρρένων τε και θηλέων». Οι αντιλήψεις, όμως, που επικρατούσαν στην ανδροκρατούμενη ελληνική κοινωνία δεν επέτρεπαν εύκολα δομικές παρεμβάσεις στην κοινωνική πραγματικότητα. Ωστόσο, λόγιοι με σπουδές στη Δύση, επηρεασμένοι από τις προοδευτικές αρχές Ευρωπαίων παιδαγωγών, υποστήριζαν θεωρητικά και πρακτικά την εκπαίδευση των γυναικών, ενώ, κυρίως στα νησιά του Αιγαίου, η ανάπτυξη του εμπορίου και της ναυτιλίας αλλά και η άφιξη προσφύγων και Ελλήνων του εξωτερικού μεταγγίζουν καινούργιες ιδέες και δημιουργούν νέα κοινωνικά πρότυπα. Και κάποια κορίτσια, γόνοι, βασικά, Φαναριωτών και πλουσίων εμπόρων, αποβλέποντας σε μια ανώτερη από τη στοιχειώ­δη εκπαίδευση, μορφώνονταν κατ’ οίκον από τους «οικοδιδασκάλους». Το ενδιαφέρον του Καποδίστρια για μόρφωση των κοριτσιών είναι δεδομένο. Ο στενός συνεργάτης του Ιωάννης Βενθύλος, στην ομιλία του κατά την έναρξη των μαθημάτων στο Κεντρικό σχο­λείου της Αίγινας (8 Ιανουαρίου 1830), αναφερόμενος στο πρόγραμμα που ο Κυβερνήτης επεξεργαζόταν για την παιδεία, τόνισε: «Και αι αδελφαί υμών δεν θέλουσιν εγκαταλειφθεί εις την αμορφίαν της αμαθίας, διό­τι προνοεί και δι’ αυτάς ο Πρόεδρος ημών∙ λοιπόν παρηγορήσατέ τας ότι θέλουν απολαύσει την πρέπουσαν εις το γυναικείον φύλον εκπαίδευσιν4». Φαίνεται ότι η συνεκπαίδευση αγοριών και κοριτσιών προϋπήρχε και δεν ήταν έκφραση και επιλογή παιδαγωγικών προβληματισμών αλλά αποτέλεσμα των συνθηκών, οικονομικών και άλλων, που ίσχυαν σε κάθε περιοχή5. Έτσι στα αλληλοδιδακτικά σχολεία, που αρχικά προορίζονταν για αγόρια, επετράπη και η φοίτηση κοριτσιών: οι υπάρχουσες συνθήκες δεν άφηναν περιθώρια για δημιουργία χωριστών σχολείων θηλέων: δεν υπήρχαν οικήματα ούτε δασκάλες ούτε και ικανός αριθμός ενδιαφερομένων μαθητριών. Πολλοί γονείς, ιδιαίτερα στα μεγάλα κέντρα Αίγινα, Ναύπλιο, Άρ4.

5.

ΓΕΕ 1830, αρ. 4, 11 Ιανουαρίου Η συνεκπαίδευση αγοριών και κοριτσιών στη Δευτεροβάθμια εκπαίδευση άρχισε να εφαρμόζεται σταδιακά από τα μέσα της δεκαετίας του 1970 μέχρι το 1982. Μέχρι τότε τα Γυμνάσια διακρίνονταν σε «αρρένων» και «θηλέων». ΣΧΟΛΕΊΑ ΚΟΡΑΣΊΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΆΔΑ ΤΟΥ ΚΑΠΟΔΊΣΤΡΙΑ

59

γος, Ερμούπολη, Κόρινθο, σπεύδουν να στείλουν τα κορίτσια τους στα δημόσια αλληλοδιδακτικά σχολεία6, ενώ, με την υποστήριξη και της Κυβέρνησης, ιδρύονται σχολεία θηλέων από ιδιώτες ή από οργανώσεις ιεραποστολικές και φιλελληνικές, σύμφωνα με το πνεύμα που επικρατούσε στην Αμερική και σε χώρες της Ευρώπης για ουσιαστική συμμετοχή της γυναίκας στην κοινωνική ζωή. Ο Κυβερνήτης ένθερμα θα υποστηρίξει και ιδιωτικές προσπάθειες για την εκπαίδευση των κοριτσιών.

Δημόσια μικτά αλληλοδιδακτικά σχολεία Η φοίτηση κοριτσιών στα αλληλοδιδακτικά σχολεία της εποχής στο νησιωτικό χώρο φτάνει στο 21% περίπου, όταν το αντίστοιχο ποσοστό στα σχολεία της ηπειρωτικής Ελλάδας είναι στο 10,5%. Στις Κυκλάδες (Τήνο, Άνδρο, Κύθνο, Σκόπελο) το 1830 φοιτούν 290 αγόρια και 62 κορίτσια, στα νησιά του Αργοσαρωνικού 219 αγόρια και 34 κορίτσια, ενώ στο Καρπενήσι και στη Ναύπακτο 121 αγόρια και 11 κορίτσια. Στη Σαλαμίνα στα 100 αγόρια αναφέρεται 1 κορίτσι! Χρειαζόταν, ασφαλώς, μεγάλο θάρρος από τις μαθήτριες για να πάνε σχολείο και να συμφοιτούν με αγόρια7. Στο αλληλοδιδακτικό των Λεχαινών τα μαθήματα παρακολουθούν 27 αγόρια, ενώ «ο αριθμός των κοριτσιών είναι πολύ μικρός (θηλυκαί 3)» και τείνει να εξαφανιστεί, καθώς «η μία ανεχώρησεν με τους γονείς της διά Παλαιάς Πάτρας, η δε κατέχεται υπό πυρετού τριταίου και η τρίτη, μη έχουσα συνοδείαν άλλην γυναίκα, δεν έρχεται εις το σχολείον»8! Στην Κορώνη, όπου φοιτούν 70 αγόρια και 16 κορίτσια, οι «αφιλόκαλοι» κάτοικοι, ο «απρονόητος και αφρόντιστος» δάσκαλος και το ακατάλληλο κτήριο αποτελούν εμπόδιο στην προσέλκυση κοριτσιών. Στο αλληλοδιδακτικό της Τριπολιτσάς, που «η οικοδομή του είναι σαθρά και ατελής, σταλάζει εις πολλά μέρη9» και ο δάσκαλος Εμ. Ιωαννίδης, ετών 19 ή 21, «πολλά νέος και δεν χαίρει την πρέπουσαν ευχέρειαν», φοιτούν 150 μαθητές «μεταξύ αυτών και 30 κοράσια αναμεμιγμένα με τα αρσενικά».

6.

7.

8.

9.

60

Κανένα κορίτσι δεν αναφέρεται να φοιτά σε ελληνικό σχολείο. Μια εικόνα λειτουργίας αλληλοδιδακτικού σχολείου αρρένων μάς δίνει ο Αλ. Παπαδιαμάντης στο διήγημα «Η Δασκαλομάννα, Παλαιαί σημειώσεις». Αλ. Παπαδιαμάντης, Άπαντα, τρίτος τόμος, εκδόσεις Δόμος, Αθήνα 1984, σ. 19-28. Δασκαλάκης Απόστολος, Κείμενα-Πηγαί της Ιστορίας της Ελληνικής Επαναστάσεως, Τα περί Παιδείας, Αθήναι 1966, σ. 1528 Δασκαλάκης, σ. 1412 και σ. 1582

ΣΧΟΛΕΊΑ ΚΟΡΑΣΊΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΆΔΑ ΤΟΥ ΚΑΠΟΔΊΣΤΡΙΑ

Σε «οικοδομή ωκοδομουμένη έκπαλαι10» λειτουργεί (Μάιος - Ιούλιος 1829) το αλληλοδιδακτικό σχολείο Κορίνθου. Στον κατάλογο μαθητών, που υπογράφει ο «ικανός και με χρηστά ήθη» δάσκαλος Γεώρ­γιος Κοντοπούλης, μετεκπαιδευμένος στο Πρότυπο σχολείο της Αίγινας, καταγράφονται 48 παιδιά (4-22 ετών), από τα οποία 2 είναι κορίτσια11. Βάσει σχεδίων του οχυρωματοποιού της Κυβέρνησης Ν. Σταυρίδη, κατασκευάσθηκε καινούργιο σχολείο μέσα στον αρχαιολογικό χώρο της πόλης. Όταν ο Καποδίστριας επισκέπτεται την Κόρινθο (28 Απριλίου 1830), τον υποδέχονται οι μαθητές και ο δάσκαλός τους. Ξεχωρίζουν δεκαέξι μαθήτριες «λαμπρώς ενδεδυμέναι», που ήταν «κοράσια των κατοίκων και παροίκων, τρεις δ’ εξ αυτών έφερον τον εξ ελαίας στέφανον». Τον κεντρικό ρόλο έχει ο μαθητής Αντώνιος Αγγελής που προσφώνησε τον Κυβερνήτη, ενώ η μαθήτρια Χριστίνη Νικολάου «εκφώνησεν ενώπιον της Α.Ε.» σύντομο χαιρετισμό. Με ενδιαφέρον αυτός επιθεώρησε το νέο σχολείο, εξέτασε στη γραφή και στην ανάγνωση τα παιδιά, ρώτησε τα ονόματά τους και αναχώρησε ευχαριστημένος12.

Κοινοτικό σχολείο των Ψαριανών στην Αίγινα Το μικτό αλληλοδιδακτικό σχολείο των Ψαριανών στην Αίγινα δεν ανήκει στην κατηγορία ούτε των δημοσίων ούτε των ιδιωτικών εκπαιδευτηρίων. Το σύστησε στην Αίγινα η ισχυρή κοινότητα των Ψαριανών προσφύγων το 1825, όταν κατέφυγαν εκεί μετά την ολοσχερή καταστροφή του νησιού τους (1824). Το συντηρούσαν με συνεισφορές οι ίδιοι, μεταξύ αυτών και ο Ιωάννης Βαρβάκης που είχε σπίτι στο νησί. Ο δάσκαλος Ιωάννης Λεοντιάδης και ο ιερομόναχος Συνέσιος δίδασκαν περισσότερα από 100 παιδιά. Όταν ο Καποδίστριας φτάνει στην Αίγινα (12 Ιανουάριου 1828), ανάμεσα στο πλήθος των επισήμων και του λαού που παραληρεί από συγκίνηση και ενθουσιασμό, δεν αναφέρονται μαθητές13. Όμως, όταν επιστρέφει από την Δ΄ Εθνοσυνέλευση του Άργους (Ιούλιος 1829), τον υποδέχονται τα αγόρια και κορίτσια του σχολείου των Ψαριανών «ενδεδυμένα λευκά ιμάτια14». Προπορεύονται 24 αγόρια και ακολουθούν 7 κο10.

11.

12.

13.

14.

Δασκαλάκης, σ. 653 Ό. π., σ. 1295 ΓΕΕ 1830, αρ. 37/ 14 Μαΐου ΓΕΕ 1828, αρ. 4/ 14 Ιανουαρίου ΓΕΕ 1829, αρ. 18/ 24 Αυγούστου ΣΧΟΛΕΊΑ ΚΟΡΑΣΊΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΆΔΑ ΤΟΥ ΚΑΠΟΔΊΣΤΡΙΑ

61

ρίτσια. Τρία αγόρια, Γεώργιος Χ. Αναγνώστου, Δημοσθένης, Δημήτριος Ανδρέα Γιαννίτση, γιος του Διοικητή της Αίγινας, και Ιωάννης Γεωργίου Κανάρης, ανιψιός του πυρπολητή Κωνσταντίνου Κανάρη, χαιρέτισαν τον Κυβερνήτη με σύντομους λόγους, ενώ η Μαρού, κόρη του Ψαριανού πλοιάρχου καπετάν Γιάννη Χ. Αλεξανδρή, του πρόσφερε «στεφάνον χρυσούν ανθόπλεκτον ως σημείον μεγάλης ευγνωμοσύνης15». Πού στεγαζόταν το σχολείο δεν γνωρίζουμε – προσδιορίζεται σε σχέση με το Εθνικό Τυπογραφείο, του οποίου, επίσης, αγνοούμε τη θέση. Θα βρισκόταν, μάλλον, κοντά στον Άγιο Νικόλα τον Στεριανό, στον συνοικισμό των Ψαριανών, οι οποίοι, αν και αρχικά ήταν ένθερμοι υποστηρικτές του Καποδίστρια, δυσαρεστημένοι στη συνέχεια από την οικονομική του πολιτική, εγκατέλειψαν την Αίγινα και εγκαταστάθηκαν στην Ερμούπολη. Τότε, πριν από τη δολοφονία του πρώτου Κυβερνήτη της Ελλάδας στο Ναύπλιο, έκλεισε προφανώς και το σχολείο τους στην Αίγινα.

Σχολείον κορασίων της Δουκίσσης Πλακεντίας στην Αίγινα Τον Ιανουάριο του 1830 ήλθε στην Αίγινα, μαζί με την κόρη της Ελίζα, η Δούκισσα της Πλακεντίας Σοφία ντε Μαρμπουά, φίλη του Κυβερνήτη, η οποία, «γενναιότατα φερομένη», με την κοσμοπολίτικη κουλτούρα της και την οικονομική της άνεση, αποφάσισε να συμβάλει στη σύσταση «Σχολείου κορασίων». Η Κυβέρνηση επαίνεσε δημόσια την «φιλέλληνα και φιλάνθρωπον» Δούκισσα «αναλαβούσαν την εκπαίδευσιν δώδεκα Ελληνίδων και μισθώσασαν επί τούτω διδάσκαλον την ενάρετον χήραν του μακαρίτου Κλεοβούλου»16, του εισηγητή της αλληλοδιδακτικής μεθόδου στην Ελλάδα, ο οποίος είχε πεθάνει από πνευμονία το 1828 σε ηλικία 43 ετών17. Η Μαρία Κλεοβούλου έχαιρε τιμής για την ηθική της και για την προσφορά «πραγμάτων για τα σχολεία», προφανώς πινάκων αλληλοδιδακτικής του συζύγου της. Για την επαγγελματική της επάρκεια δεν έχουμε πληροφορίες, ωστόσο, όταν ο Ανδρέας Μουστοξύδης με τον Ιωάν­νη Κοκκώνη παραβρέθηκαν στις εξετάσεις του σχολείου, οι μαθήτριες «απεκρίθησαν τω όντι κάλλιστα», έπαινος που έμμεσα αποδίδεται στη δασκάλα18. Φαίνεται, μάλιστα, ότι και ο Καποδίστριας εκτιμούσε 15.

16.

17.

18.

62

Βλ. παρακάτω παρόμοια υποδοχή του Καποδίστρια στην Κόρινθο αλλά και του Μαιζόν στο Άργος. ΓΕΕ 1830 αρ. 30/ 16 Απριλίου Για τον Γεώργιο Κλεόβουλο βλ. ΓΕΕ 1828, αρ. 62/ 15 Αυγούστου και ΓΕΕ 1829, αρ. 9/ 30 Ιανουα­ρίου. Οι εξετάσεις των σχολείων γίνονταν με επισημότητα μπροστά σε πλήθος κόσμου και κρίνο-

ΣΧΟΛΕΊΑ ΚΟΡΑΣΊΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΆΔΑ ΤΟΥ ΚΑΠΟΔΊΣΤΡΙΑ

τις διδακτικές της ικανότητες, καθώς με την παρέμβασή του, μετά από αίτημα Κρητών προσφύγων στο Ναύπλιο, «η συμπολίτης των χήρα Μαρία Ν. Λιμπρίτη», προκειμένου να «διδάξει τα κοράσιά των19», έρχεται για να εκπαιδευτεί στην αλληλοδιδακτική μέθοδο κοντά στην Κλεοβούλου. Η Λιμπρίτη, πράγματι, μετά από ένα οκτάμηνο μαθητείας κοντά σ’ αυτήν, επέστρεψε και ανέλαβε το αλληλοδιδακτικό θηλέων της Πρόνοιας στο Ναύπλιο. Τριάντα μαθήτριες καταγράφονται στον κατάλογο του σχο­λείου20 με το ονοματεπώνυμό τους χωρίς πατρώνυμο, ηλικία και τόπο καταγωγής, με αποτέλεσμα να μην έχουμε εικόνα της πληθυσμια­κής σύνθεσης στο νησί: Μαριόγκα Κοντοσταύλου, Λουΐζα Κοντοσταύλου, Ελένη Καραΐσκου, Παναγιού Σκόθου, Μαρία Στρατή, Σταθού Θεοφάνους, Σαβούλα Γεωργίου, Ελένη Αθανασίου, Ταρσίτσα Φραγκοπούλου, Μαρία Κοντού, Μαρία Καλοφουρνού, Μαργαρώνα Σίμου, Πηνελόπη Καραΐσκου, Βιτώρια Σαλωνίτου, Μαρίνα Μάγκου, Χρυσούλα Φαναρτζή, Ευγένω Πανάγου, Μπίλια Δημητρίου, Ελισάβετ Λάμπρου, Επιστήμη Χαλδαίου, Επιστήμη Χέλμου, Αρχοντού Δημητρίου, Μαριέτα Φραγκοπούλου, Ελένη Νικολάου, Γαροφαλιά Κοντού, Μαρία Αλεξάνδρου. Ο μηνιαίος μισθός της Κλεοβούλου ορίστηκε στα 12 δίστηλα, με την προϋπόθεση ότι θα έπαυε να παίρνει την ισόποση σχεδόν σύνταξη χηρείας των 40 φοινίκων που της είχε αποδοθεί21. Η Δούκισσα πλήρωσε προκαταβολικά για ένα εξάμηνο το ενοίκιο της οικίας που θα στέγαζε το σχολείο και τον μισθό της δασκάλας, «χωρίς πλέον να φροντίσει, ούτε να ιδεί, ούτε να επισκεφθεί, ούτε να εμψυχώσει το σχολείον τούτο», όπως την μέμφεται ο Μουστοξύδης22. Άδικα πάντως, καθώς ο Καποδίστριας, σε δημοσίευμα της ΓΕΕ23, δεν αφήνει καμία αμφιβολία για το είδος της «σύμβασης» ανάμεσα στη Δούκισσα και εκείνον. Ρητά διαβεβαιώνει ότι «θέλομεν διαδεχθή το έργον, του οποίου την πρώτην αρχήν θέλει αποδίδει η επερχομένη γενεά εις την φιλέλληνα και φιλάνθρωπον κ. Δούκισσαν». Πράγματι, τον Οκτώβριο του 1830, η Κυβέρνηση ανέλαβε αποκλειστικά τη λειτουργία του σχολείου, που έγινε το πρώτο –και μόνο στην περίοδο που αναφερόμαστε– Δημόσιο Σχολείο Θηλέων της Ελλάδας! νταν το σχολείο, οι δάσκαλοι και οι μαθητές.

19. ΓΑΚ, Υπουργείο Θρησκείας, Φακ. 39, Σχολικά (13 Μαΐου 1831) 20. Σε επιθεώρηση που έκανε ο Καποδίστριας στα σχολεία της Αίγινας οι μαθήτριες ήταν 32. Βλ. ΓΕΕ 1830, αρ. 33/ 30 Απριλίου 21. Κουλικούρδη Γωγώ, ό. π., σ. 197 22. Δασκαλάκης, σ. 1390 23. ΓΕΕ, ό. π. ΣΧΟΛΕΊΑ ΚΟΡΑΣΊΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΆΔΑ ΤΟΥ ΚΑΠΟΔΊΣΤΡΙΑ

63

Στην Αίγινα! Ο Μουστοξύδης, ο οποίος και πριν το επισκεπτόταν συχνά προσφέροντας «βοηθήματα» για τη βελτίωσή του, πρότεινε στον Ν. Χρυσόγελο να «διορίση έναν οίκον εθνικόν, να γένωσί τινα θρανία και να ετοιμασθώσι τα αναγκαία δια να συνηθίσωμεν τα κοράσια εις την τάξιν και σεμνοπρέπειαν24». Τι από αυτά «τα αναγκαία» έγινε δεν γνωρίζουμε. Το σχολείο, γνωστό ως «σχολείον της Κυρίας Κλεοβουλίνας25», έκλεισε τον Απρίλιο του 1833.

Αλληλοδιδακτικό Σχολείο «διά τα κοράσια» στο Άργος Στο Άργος λειτουργούν ένα αλληλοδιδακτικό σχολείο για αγόρια και ένα «διά τα κοράσια» με 160 περίπου παιδιά συνολικά, τα οποία, τον Μάρτιο του 1829, συμμετέχουν στην υποδοχή του Καποδίστρια στην πόλη26. Εκείνος, ευχαριστημένος με τους δασκάλους και τους μαθητές, προτρέπει τους γονείς τους «να δώσωσιν καλήν στοιχειώδη παιδείαν εις τα τέκνα των» – δεν κάνει διάκριση φύλου. Αλλά «παιδιά και κοράσια της αλληλοδιδακτικής» του Άργους παρευρίσκονται στην υποδοχή του Γάλλου στρατάρχη Μαιζόν (Απρίλιος 1829): «Δύο παίδες μετά δέκα κορασίων… προσέφερον εις αυτόν στέφανον ελαίας27». Όμως, ο Τοποτηρητής του Άργους Δ. Βρατσάνος σε αναφορά του (21 Ιουνίου 1830)28 αγνοεί το σχολείο των κοριτσιών, ενώ, αντίθετα, αναφέρεται στο σχολείο που φοιτούν 156 αγόρια και το διευθύνει ο αλληλοδιδάσκαλος Νικόλαος Φανδρίδης29. Αλλά για το σχολείο κοριτσιών ο Γενικός Επιθεωρητής Ιω. Κοκκώ30 νης , στην έκθεσή του για τον ίδιο δάσκαλο, παραθέτει μια σημαντική λεπτομέρεια: «η μήτηρ του αλληλοδιδακτικού διδασκάλου και αδελφή διδάσκουσιν κοράσια 18». Πού, τι και πώς διδάσκονται τα κορίτσια δεν αναφέρει, όπως δεν αναφέρονται και τα μικρά ονόματα, Παναγιώτα, για την μητέρα, και Ελένη, για την αδελφή του Φανδρίδη. Πρόσφυγες 24. Δασκαλάκης, ό. π.

25. Κλεοβουλίνη λεγόταν η κόρη του Κλεόβουλου του Ρόδιου, ενός από τους επτά σοφούς της αρχαιότητας, η οποία ήταν ποιήτρια και ξεχώριζε για την ευρυμάθεια και την κρίση της!

26. ΓΕΕ 1829, αρ. 27/ 6 Απριλίου 27. ΓΕΕ 1829, αρ. 33/ 1 Μαΐου 28. Δασκαλάκης, σ. 1147 29. Νικόλαος Φανδρίδης ή Φιανδρίδης (Θέρισος 1802-Χανιά 1889). Είχε διδαχθεί την αλληλοδιδακτική μέθοδο στα Κύθηρα και ήλθε στο Άργος, όπου το 1828 σύστησε δημόσιο σχολείο. Ο Καποδίστριας, για τη διδακτική του επάρκεια, τον είχε επιβραβεύσει με την εικόνα του Σωτήρος. Βλ. ΓΕΕ 1829/7 Δεκεμβρίου.

30. Δασκαλάκης, σ. 1393

64

ΣΧΟΛΕΊΑ ΚΟΡΑΣΊΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΆΔΑ ΤΟΥ ΚΑΠΟΔΊΣΤΡΙΑ

κι αυτές από την Κρήτη, είχαν ίσως ασκηθεί στην αλληλοδιδακτική μέθοδο στα αγγλοκρατούμενα Κύθηρα, πιθανόν στο «Scuola Publica», που λειτουργούσε από το 180531. Σύμφωνα με τον Κοκκώνη, το σχολείο είναι παλιό και «το υλικόν είναι άθλιον, ελλιπές και κακώς διατεταγμένον». Για τους μαθητές του Φανδρίδη, που τώρα είναι 145, χτίζεται ένα νέο σχολείο, το οποίο στις 11 Ιουνίου 1831 θα εγκαινιάσει ο Κυβερνήτης. Κοντά σ’ αυτό κατασκευάζεται «το οίκημα του διδασκάλου, όπου η μήτηρ του ιδίου διδάσκει τα κοράσια των πολιτών32». Όμως, πουθενά δεν αναφέρονται τα ονόματα των κοριτσιών και οι δασκάλες τους προσδιορίζονται πάλι μόνο από τη συγγενική σχέση τους με τον σπουδαίο δάσκαλο των αγοριών. Στο Άργος το σχολείο θηλέων λειτουργεί στη σκιά του σχολείου αρρένων και οι δασκάλες των κοριτσιών στη σκιά του άνδρα της οικογένειάς τους33.

«Παιδαγωγείον διά τα κοράσια» της Σαρλότ Βολμεράνζ (Charlotte Volmerange) στο Ναύπλιο Από τη στήλη «Εγχώριες ειδήσεις» της ΓΕΕ (29 Νοεμβρίου 1830), πληροφορούμαστε ότι στο Ναύπλιο, στην περιοχή Σαδραβάνι, «Γάλλη τις γυνή Κ. Βολμερώζ λεγομένη, έχουσα όλα τα προς καλήν διδασκαλίαν χρεια­ ζόμενα, ήνοιξε παιδαγωγείον διά τα κοράσια. Δέχεται και υποτρόφους και εξωτερικάς μαθητρίας». Διδάσκει ανάγνωση, γραφή, Γαλλικά, γεωγραφία, μυθολογία, παλαιά και νεότερη ιστορία, φυσική ιστορία και «μικράν τινα ιδέαν φυσικής∙ έτι δε όλα τα έργα όσα εμπορούν να είναι χρήσιμα και ευάρεστα εις τας νέας. Ο μισθός των έξωθεν μαθητριών προσδιορίζεται τρία τάλαρα κατά μήνα». Η Βολμεράνζ αρχικά αντιμετωπίσθηκε με καχυποψία, καθώς θεω­ ρήθηκε απεσταλμένη του φιλελληνικού κομιτάτου των Παρισίων, που τη χρηματοδοτούσε με απώτερο σκοπό την προσηλυτισμό μαθητριών. Όμως, από υπόμνημά της προς τον Καποδίστρια, φαίνεται πως, όταν ξέσπασε η Επανάσταση, αυτή εκπαίδευε στη Ρωσία δεσποινίδες της ανώτερης κοινωνικής τάξης. Ίσως εκεί είχε συναντήσει τον Καποδί31. ΙΚΕΕ, Δελάκη Μαρία, Διδασκάλισσες της Κρήτης- Υποκείμενα Ιστορίας, εκπαίδευση και επαγγελματική σταδιοδρομία: (αρχές 19ου αιώνα έως το τέλος της Κρητικής Πολιτείας) 32. Δασκαλάκης, σ. 1930 και ΓΕΕ 1831, αρ. 45, σ. 257 33. Ανάλογη περίπτωση συναντάμε στο αλληλοδιδακτικό της Τήνου: φοιτούν 145 «παιδία και κοράσια» και ο δάσκαλος Σπυρίδων Πρεβέτος ζητάει, εκτός από την «διωρισμένην κατοικίαν» του, να «διορισθή ανάλογος μισθός για τις δύο θυγατέρες του που θα διδάξουν «εργασίας γυναικών» στο «σχολείον κορασίων». Βλ. Δασκαλάκης, σ. 1045 ΣΧΟΛΕΊΑ ΚΟΡΑΣΊΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΆΔΑ ΤΟΥ ΚΑΠΟΔΊΣΤΡΙΑ

65

στρια, ίσως είχε συστατικές επιστολές προς αυτόν, ο οποίος και προκατέβαλε τα δίδακτρα για 15-20 υπότροφα στο σχολείο της κορίτσια, ορφανά από πατέρα που έπεσε στον Αγώνα της ανεξαρτησίας. Όπως και στην περίπτωση της Δούκισσας της Πλακεντίας, ο Κυβερνήτης πρόθυμα στήριξε την εκπαιδευτική προσπάθεια της Βολμεράνζ. Μέθοδος διδασκαλίας στο οικοτροφείο είναι η αλληλοδιδακτική και ο εσωτερικός κανονισμός του δηλώνει τον χαρακτήρα του. Στόχος του δεν είναι να δημιουργήσει σοφές γυναίκες αλλά καλές νοικοκυρές και μητέρες, με τις απαραίτητες για την οικιακή ευτυχία γνώσεις. Η σίτιση των μαθητριών είναι ομοιόμορφη, άφθονη και υγιεινή, και η απαραίτητη «προίκα» καθεμιάς δίνεται με λεπτομέρεια: 2 ποδιές, 2 φορέματα, 2 κορσέδες, 3 μισοφόρια, 6 βρακιά, 6 υποκάμισα, 6 μαντίλια, 6 πετσέτες, 1 φέσι, 1 ψάθινο καπέλο, 3 ζεύγη υποδημάτων, 6 ζεύγη κάλτσες. Το σχολείο στεγάστηκε σε διώροφο κτήριο με κήπο, αίθουσες διδασκαλίας, κοιτώνες, παρεκκλήσιο, νοσοκομείο και κατοικία για την κ. Βολμεράνζ. Λειτούργησε με δυσκολίες, ιδιαίτερα μετά τη δολοφονία του Καποδίστρια, και το 1836 μεταφέρθηκε στην Αθήνα ως «Βασιλικόν Σχολείον».

Αλληλοδιδακτική Σχολή Κορασιακής Νεολαίας στο Ναύπλιο Η Ελένη Δανέζη34, πρόσφυγας, επίσης, από τα Χανιά, είχε μάθει την αλληλοδιδακτική μέθοδο στα Κύθηρα, όπου και δίδαξε για τρία χρόνια. Το 1826 έρχεται στο Ναύπλιο, το οποίο «ανακαθαίρεται από τα συντρίμματα και καθ’ εκάστην μάλλον μετασχηματίζεται εις όντως πόλιν35», και συστήνει ιδιωτικό σχολείο όπου διδάσκει μαζί με ανιψιά της. Το 1828, τρεις μήνες περίπου μετά την άφιξη του Καποδίστρια στην Ελλάδα, η Δανέζη, επηρεασμένη ίσως από τις εκπαιδευτικές εξαγγελίες εκείνου, υποβάλλει στη Γενική Γραμματεία της Επικρατείας (17 Απρι­ λίου 1828) «Οργανισμόν διά την συγκρότησιν Σχολείου κατά τε την ευμάθειαν και καλλωπισμόν της Κορασιακής Νεολαίας». Για τον σκοπό αυτό συνδρομητές συγκεντρώνουν 800 γρόσια. Σύμφωνα με τον Οργανισμό, «Η σχολή έχει μίαν διδάσκαλον» και «υποδιδάσκαλον», η οποία έχει ξεχωριστές αρμοδιότητες, είναι «διδά34. Πιθανόν έχει συγγένεια με τον Εμμανουήλ Δανέζη (1770 - 1829), αγωνιστή από την Κρήτη, τραπεζίτη και έμπορο, που εγκαταστάθηκε στην Κωνσταντινούπολη, στη Σύρο και πέθανε στην Αίγινα από γαστρική φλογώδη ασθένεια. Βλ. ΓΕΕ 1829, αρ. 63/ 18 Σεπτεμβρίου 35. Ιω. Καποδίστρια, Επιστολαί Δ', σ. 130

66

ΣΧΟΛΕΊΑ ΚΟΡΑΣΊΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΆΔΑ ΤΟΥ ΚΑΠΟΔΊΣΤΡΙΑ

ΣΧΟΛΕΊΑ ΚΟΡΑΣΊΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΆΔΑ ΤΟΥ ΚΑΠΟΔΊΣΤΡΙΑ

67

σκαλος εις τας γυναικείας τέχνας». Σε έντεκα άρθρα προσδιορίζεται ο τρόπος λειτουργίας του σχολείου «των Κορασιών», που το συντηρούν οι γονείς τους, «αναλόγως της καταστάσεως ενός εκάστου». Όσα κορίτσια ανήκουν σε οικονομικά ασθενείς τάξεις απαλλάσσονται από τα δίδακτρα. Όμως, από τις 33 εγγεγραμμένες μαθήτριες μόνον οι 12 είναι ευκατάστατες και, παρότι η δασκάλα πιστεύει ότι σε δύο ή τρεις μήνες ο αριθμός τους θα τετραπλασιαστεί, οι υπολογισμοί της δεν επιβεβαιώνονται. Γι’ αυτό, προφανώς, στο σχολείο, εκτός από 23 μαθήτριες, εγγράφονται και 4 μαθητές36. Η πρώτη αξιολόγηση του σχολείου (20 Ιουνίου 1830) δεν είναι καλή. Ο Τοποτηρητής του Άργους θεωρεί37 ότι οι δάσκαλοι των πέντε αλληλοδιδακτικών της περιοχής του, ανάμεσα στους οποίους και η Δανέζη, «καλόν είναι να εμποδισθώσι», διότι αντί να ωφελούν, ζημιώνουν πολύ τους μαθητές τους, καθώς δεν τους μαθαίνουν ούτε γραφή ούτε ανάγνωση! Τα παιδιά «συναθροίζονται μόνον δια να ωφελώσι τους λεγομένους τούτους διδασκάλους», οι οποίοι είναι άσχετοι τεμπέληδες και γίνονται «αίτιοι μεγάλων ζημιών εις παίδας»! Ωστόσο, στον επισυναπτόμενο κατάλογο της Δανέζη είναι καταγεγραμμένα 33 κορίτσια (4 - 12 ετών) και 14 αγόρια (4 - 10 ετών) και μία υποσημείωση στο κάτω μέρος του ενημερώνει ότι παραδίδονται και μεμονωμένα μαθήματα για «ραψίματα και σκάλτζες»38. Αντίθετα, ένα μήνα αργότερα (16 Ιουλίου 1830), ο Διοικητής του Άργους χαρακτηρίζει τις δύο δασκάλες «χρηστοήθεις». Διδάσκουν ανάγνωση, αριθμητική, γραφή και «ράψιμον ευρωπαϊκόν και πλέξιμον περικνημίδων» και δεν διδάσκουν γραμματική, αλλά παραδίδουν επιμελώς «ό,τι επαγγέλλονται και οι παρ’ αυτών διδασκόμεναι παρθέναι προχωρούσιν». Ο αριθμός των μαθητών, 25 κορίτσια και 15 «μαθητάδια», είναι μικρότερος από εκείνον που η δασκάλα υπέγραψε πριν 10 ημέρες και το σχολείο χρειάζεται πίνακες και βιβλία για τη σωστή διδασκαλία της αλληλοδιδακτικής. Την καλή λειτουργία του επιβεβαιώνει η αριστεία έξι κοριτσιών και ενός αγοριού που αναφέρονται με το ονοματεπώνυμο, τον τόπο καταγωγής και την ηλικία τους39. Μετά από ένα εξάμηνο, στην έκθεση του Επιθεωρητή Ιωάννη Κοκκώνη η ανεψιά της Δανέζη έχει ονοματεπώνυμο και γνώσεις, αλλά ο 36.

37.

38.

39.

68

Δασκαλάκης, σ. 548 Ό. π., σ. 1152 Ό. π., σ. 1156-7 Ό. π., σ. 1142- 3

ΣΧΟΛΕΊΑ ΚΟΡΑΣΊΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΆΔΑ ΤΟΥ ΚΑΠΟΔΊΣΤΡΙΑ

αριθμός των παιδιών είναι πάλι διαφορετικός40. «Η κυρία Ελένη Δανέζη μετά της ανεψιάς της Αργυρούλας Χαραλάμπους έχουσιν σχολείον εις Ναύπλιον, διδάσκουσαι, ανάγνωσιν, γραφήν και αριθμητικήν 25 κοράσια και 20 αγόρια μέσα εις εν εθνικόν οίκημα, το οποίον δεν έχει θρανία ουδέ γραφεία. Και αι δύο και γράφουσι και εκφράζονται οπωσούν καλώς εις την γλώσσαν μας. Η νεάνις Αργυρούλα εσπούδασεν ολίγα ελληνικά, ηξεύρει και ραψίματα και εμπορεί να τα παραδώση κατά την μέθοδον. Αι δύο αύται φαίνονται ικαναί, ώστε να χρησιμεύσωσι ποτέ εις σύστασιν καλού σχολείου αλληλοδιδακτικού κορασίων οδηγούμεναι υπό τινος γνωρίζοντος την μέθοδον κατ’ αρχάς41». Για το δημόσιο οίκημα που στέγασε το σχολείο δεν έχουμε άλλη πληροφορία. Αν η Ελένη Δανέζη άκουσε την προτροπή του Κοκκώνη, επίσης, δεν γνωρίζουμε. Συνέχισε, πάντως, την εκπαιδευτική της δραστηριότητα με μικροδιακοπές και κατά την περίοδο της Αντιβασιλείας.

«Ιδιαίτερον σχολείον διά τας κόρας» στη Σύρο Κατά τη διάρκεια της επανάστασης οι Συριανοί, που στην πλειονότητά τους ήταν καθολικοί, κήρυξαν το νησί τους ουδέτερο και δεν πήραν μέρος στον Αγώνα. Πολλοί από τους δημογέροντές τους είχαν φράγκικη καταγωγή και, καθώς η Σύρος τελούσε υπό γαλλική προστασία, έγινε ασφαλές καταφύγιο προσφύγων από Χίο, Κρήτη, Σμύρνη, Κυδωνίες, Ψαρά, Κάσο. Οι παλιοί κάτοικοι ζούσαν πάνω στον περιτειχισμένο λόφο του Αγίου Γεωργίου, ενώ οι νεοφερμένοι δημιούργησαν στην παραλία τη νέα πόλη, την Ερμούπολη, που το 1828 αριθμούσε 13.805 κατοίκους, σχεδόν τριπλάσιους από τους καθολικούς. Ήδη από το 1825 ο Γεώργιος Κλεόβουλος είχε ιδρύσει εκεί ιδιω­τικό αλληλοδιδακτικό σχολείο, αλλά το 1828 η Δημογεροντία της Ερμούπολης αποφάσισε να ιδρύσει κοινοτικό σχολείο για να εξασφαλίσει στοιχειώδη δωρεάν εκπαίδευση σε όλα τα παιδιά. Για την κατασκευή του κτηρίου συστήθηκε ερανική επιτροπή, που συγκέντρωσε με προσφορές και δάνεια τα απαιτούμενα χρήματα, και οι καθολικοί αδελφοί Αντώ­ νιος και Φραντζέσκος Σαλάχας πρόσφεραν το οικόπεδο. Τη διεύθυνση του σχολείου ανέλαβε ο προτεστάντης ιεραπόστολος Chr. L. Korck. Στο σχολείο συνεκπαιδεύονταν 265 αγόρια, με δάσκαλο τον Νι­κό­

40. Η παρουσία των παιδιών στα σχολεία επηρεαζόταν από πολλούς παράγοντες, όπως ο καιρός, οι γεωργικές εργασίες, οι επιδημικές αρρώστιες.

41. Δασκαλάκης, σ. 1577 ΣΧΟΛΕΊΑ ΚΟΡΑΣΊΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΆΔΑ ΤΟΥ ΚΑΠΟΔΊΣΤΡΙΑ

69

λαο Ι. Μάγνη42, και 160 κορίτσια, με δασκάλες τις αδελφές από την Κρήτη, πάλι, Αναστασία Ελευθερίου για τα μαθήματα και Ελένη Ελευθερίου για τα «ραψίματα». Όμως τα παιδιά ήταν πολλά και η Δημογεροντία (Ιούνιος του 1829) ζήτησε από τον έκτακτο Επίτροπο Βορείων Κυκλάδων Ν. Καλλέργη να ανεγερθεί στην πόλη σχολείο μόνο για κορίτσια. Ο Επίτροπος, θεωρώντας το υπάρχον σχολείο ακατάλληλο «διά το πλήθος των παίδων και δια τον τρόπον ηθοποιήσεως αυτών», όρισε επιτροπή από τον Χ. Κορκ και τους Σταμάτιο Κωνσταντίνου, Γεώργιο Ψύχα και Νικόλαο Εμμανουήλ για ένα «ιδιαίτερον σχολείον», στο οποίο τα κορίτσια «να διδάσκωνται όχι μόνον τα γράμματα αλλά και διάφορα εργόχειρα, τα οποία απαιτείται εκάστη κόρη να μάθη». Οκταμελής επιτροπή γυναικών θα αναλάμβανε να εποπτεύει «διά την εκπαίδευσιν, ηθοποίησιν και καθαριότητα των κορασίων43», να παρευρίσκεται στις κατά τρίμηνο εξετάσεις και, σε συνεννόηση με τον διευθυντή κ. Κορκ «και της διδασκάλου των εργοχείρων κυρίας Ελένης Ελευθε­ ρίου, να απονέμει τα βραβεία προόδου». Οι «φιλόμουσοι» πολίτες και φιλόστοργοι γονείς αποδέχτηκαν με «ένθερμο ζήλο» την πρόταση του Επιτρόπου, ο οποίος υποσχέθηκε ότι η Κυβέρνηση θα αναλάμβανε το κόστος για τα βραβεία των μαθητριών. Ο Κορκ και οι μαζί μ’ αυτόν πολίτες με επιστολή τους ευχαρίστησαν τον Επίτροπο44, εσωκλείοντας τον κατάλογον των φιλανθρώπων συνδρομητών45, ανάμεσα στους οποίους ο Καλλέργης με 200 γρόσια και ο Κορκ με 1.000. Η λειτουργία του σχολείου άρχισε άμεσα. Στις 16 Μαρτίου έγιναν μάλιστα εξετάσεις και τα κορίτσια «δεν εφάνησαν κατώτερα (ενν. από τα αγόρια του αλληλοδιδακτικού) εις τας προόδους των, τόσον κατά τα μαθήματα όσον και εις τα εργόχειρα και την οικιακήν σπουδήν». Οι επιδόσεις αποδίδονται «εις την επιμέλειαν της Διδασκάλου των κυρίας Ελένης Ελευθερίου» αλλά και στην φροντίδα των γυναικών της Επιτροπής, οι οποίες «έδειξαν ζήλον και επιμέλειαν46». Στα δύο πλέον σχολεία αλληλοδιδακτικής της Ερμούπολης «μαθητεύονται 275 παίδες και 201 κοράσια» και οι δάσκαλοί τους «πληρώνονται από τον ενταύθα κατοικούντα φιλέλληνα κύριον

42.

43.

44.

45.

46.

70

Δασκαλάκης, σ. 1297-8 ΓΕΕ 1829, αρ. 69/ 9 Οκτωβρίου Ό. π. ΓΕΕ 1829, αρ. 70/ 12 Οκτωβρίου 1829, όπου καταγράφονται πολλές συνδρομές γυναικών. Δασκαλάκης, σ. 855

ΣΧΟΛΕΊΑ ΚΟΡΑΣΊΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΆΔΑ ΤΟΥ ΚΑΠΟΔΊΣΤΡΙΑ

Κορκ47». Ο μισθός και για τις δύο δασκάλες είναι 150 γρόσια τον μήνα48. Η ανάμειξη των Αμερικανών ιεραποστόλων στην εκπαιδευτική δια­ δικασία προκαλεί φόβο για εξάρτηση του σχολείου από ξένο παράγοντα. Τον φόβο επιβεβαιώνει επιστολή προς τη Φιλόμουσο Εταιρεία της Αμερικής, που υπογράφει η «γραμμάτισσα» Αικατερίνη Ζαφείρογλου, παρακαλώντας τη «φιλάνθρωπο» Εταιρεία να στείλει οδηγίες και «να διατάξει όσα αγνοούν»49, εκφράζοντας παράλληλα ευγνωμοσύνη και ευχαριστίες για τις αγαθοεργίες της Εταιρείας: την προστασία του κ. Κορκ, που βοηθάει «λόγω τε και έργω», ανταμείβοντας «τα ενδεή και άπορα με βραβεία ανάλογα προς τας ανάγκας των», καθώς και τη συμβολή του κ. Άντερσον, γενικού γραμματέα της American Board of Commissioners for Foreign Missions (ABCFM)50, και του βοηθού του κ. Σμιθ, οι οποίοι συντέλεσαν στο να δοθούν «αι πλουσιώτεραι συνεισφοραί και βοήθειαι». Οι σχέσεις των κατοίκων και των Δημογερόντων με τον Kορκ δεν έμειναν για πολύ αδιατάραχτες. Κατηγορούμενος για κατήχηση ξένων δογμάτων και ότι «διά της κακής και διεφθαρμένης προφοράς του φθείρει και την των μαθητών πάτριον», ο Koρκ αναγκάζεται το 1830 να εγκαταλείψει τη Σύρο. Τον διαδέχτηκε ο συνεργάτης του ιεραπόστολος Χίλδνερ. Το σχολείο των κοριτσιών όμως έφθινε: από 161 μαθήτριες που φοιτού­σαν σε αυτό το 1829, το 1832 φοιτούσαν 100, ενώ ο Χίλδνερ θα ίδρυε δικό του εκπαιδευτήριο.

Ιεραποστολικά ιδιωτικά σχολεία Από τις αρχές του 19ου αιώνα στον ελλαδικό νησιωτικό, κυρίως, χώρο υπήρχαν πολλοί καθολικοί. Με την άφιξη του Καποδίστρια το 1828 καταφθάνουν και πολλοί προτεστάντες ιεραπόστολοι. Τόσο ο προτεσταντισμός όσο και ο καθολικισμός εστιάζουν σε προσπάθειες προσηλυτιστικές στην εκπαίδευση, καθώς μέσα από τα σχολεία μπορούσαν εύκολα να διαδώσουν τις θρησκευτικές –και όχι μόνο– πεποιθήσεις τους στους νέους. Διδάσκουν κι αυτοί με βάση την αλληλοδιδακτική μέθοδο αλλά την αγγλική εκδοχή της και αντιμετωπίζουν τα παιδιά πιο φιλελεύθερα.

47.

48.

49.

50.

Ό. π., σ. 1184 Ό. π., σ. 1688. Ο μισθός ενός δασκάλου ήταν 200-250 γρόσια. ΓΕΕ 1830, αρ. 45/ 11 Ιουνίου Το Αμερικανικό Συμβούλιο Επιτρόπων για Ξένες Αποστολές ήταν χριστιανική ιεραποστολική οργάνωση, που δραστηριοποιούταν στην Ανατολική Μεσόγειο. ΣΧΟΛΕΊΑ ΚΟΡΑΣΊΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΆΔΑ ΤΟΥ ΚΑΠΟΔΊΣΤΡΙΑ

71

Στην Τήνο, όπου ζουν πολλοί καθολικοί, τον Σεπτέμβριο του 1829 φτάνει ως εκπρόσωπος της Φιλελληνικής Επιτροπής της Νέας Υόρκης ο Αμερικανός προτεστάντης ιεραπόστολος Jonas King με την Ελληνίδα γυναίκα του και ιδρύουν «σχολείον διά τα κοράσια» με 64 μαθήτριες, 15-20 ετών. Τον Οκτώβριο του 1830 έρχεται στην Τήνο ο επίσης Αμερικάνος ιεραπόστολος John Hill με τη γυναίκα του Fanny Francis Mulligan και μένουν για έξι περίπου μήνες μαζί με τον Κινγκ, εναντίον του οποίου συσπειρώνονται καθολικοί και ορθόδοξοι. Αυτός, απειλούμενος με αφορισμό και καταστροφή του σχολείου, έρχεται στην Αθήνα, όπου ιδρύει ένα σχολείο αρρένων και ένα θηλέων. Μαζί του έρχονται και οι Χιλλ, που, το 1831, «μαζεύοντας μερικά φτωχά, αμόρφωτα παιδιά και των δύο φύλων», ίδρυσαν αρχικά «σχολείον απόρων παίδων» και, στη συνέχεια, «σχο­λείον κορασίδων». Ο συνεργάτης του Κορκ Φρειδερίκος Χίλδνερ, ιδρύει το 1831 στην Ερμούπολη, με τη συνδρομή πολλών εύπορων κατοίκων, το «Φιλελληνικόν Παιδαγωγείον» για κορίτσια, που ήταν τμήμα ενός μεγάλου εκπαιδευτηρίου με άλλα τρία τμήματα: αλληλοδιδακτικό σχολείο για αγόρια, ανώτερο σχολείο για κορίτσια και νηπιαγωγείο για αγόρια και κορίτσια. Την επιστασία όλων των τμημάτων είχε αναλάβει 7μελής επιτροπή και τα 400 συνολικά παιδιά ακολουθούσαν το πρόγραμμα των δημόσιων σχολείων. Παρότι ο Χίλδνερ είχε μεγάλο αριθμό «ενθέρμων βοηθών», «ζηλωτών διαπύρων», «φίλων και ομοφρόνων», υποχρεώθηκε μέσα στο κλίμα της αντίδρασης εναντίον των ιεραποστόλων να μετακινηθεί στην Αθήνα, όπου συνέχισε τις εκπαιδευτικές του δραστηριότητες. Αν και αρχικά οι προτεσταντικές ιεραποστολές δρούσαν στην ελληνική επικράτεια χωρίς ιδιαίτερα εμπόδια, από το 1830 και μετά η Ορθόδοξη Εκκλησία άρχισε έντονα να αντιδρά εναντίον τους. Γεγονός είναι ότι με τους ιεραπόστολους η εκπαίδευση των δύο φύλων διαφοροποιείται, ιδρύονται χωριστά, αμιγή σχολεία αρρένων (αρρεναγωγεία) και θηλέων (παρθεναγωγεία). Στο ανώτερο σχολείο του Χίλδνερ –μαθήτριά του ήταν η Ελένη Πιτταδάκη, Διευθύντρια στη σχολή της Βολμεράνζ μετά τη παραίτηση εκείνης– και στο Διδασκαλείον Θηλέων του Χιλλ εκπαιδεύονται κορίτσια για να ασκήσουν το διδασκαλικό επάγγελμα51.

51. Για τη δράση των ιεραποστολών βλ. Θαναηλάκη Πόλλη, Αμερική και προτεσνταντισμός – Η «Ευαγγελική Αυτοκρατορία και οι οραματισμοί των Αμερικανών μισιο­νάριων για την Ελλάδα τον 19ο αιώνα, Αθήνα 2005, Καστανιώτης. Επίσης, Σμυρναίος Λ. Αντώνης, Μετέωρος Ζήλος, Προτεσταντική προπαιδεία και Νεοελληνική Εκπαίδευση κατά τον 19ο αιώνα, Αθήνα 2006, Ψηφίδα

72

ΣΧΟΛΕΊΑ ΚΟΡΑΣΊΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΆΔΑ ΤΟΥ ΚΑΠΟΔΊΣΤΡΙΑ

Συμπεράσματα Στην Ευρώπη, τον 19ο αιώνα η γυναικεία εκπαίδευση είναι προνόμιο της αριστοκρατίας. Αν και, σύμφωνα με τον Ρουσσώ, «η γυναίκα ήταν γεννημένη για να υπακούει» και η πραότητα και το νοικοκυριό ήταν σπουδαιότερες αρετές από τη μόρφωση, ο κοινωνικός μετασχηματισμός που συντελείται αυτά τα χρόνια βγάζει τη γυναίκα από τα λιμνάζοντα νερά της έμφυλης ανισότητας ώστε, στη συνέχεια, τα εθνικά κράτη να υλοποιήσουν το αίτημα για υποχρεωτική και καθολική παιδεία. Στην Ελλάδα, με την εθνική αποκατάσταση του 1830, το ποσοστό των κοριτσιών που φοιτά σε σχολεία είναι, ασφαλώς, μικρό. Στα ιδιω­ τικά σχολεία ο αριθμός τους είναι μεγαλύτερος, αλλά ακόμη και στη συνεκπαίδευση, είναι διακριτοί οι ρόλοι που έχουν και εκείνοι για τους οποίους εκπαιδεύονται: τα κορίτσια πρέπει να ασκηθούν στην τάξη, στον καλλωπισμό, στη σεμνοπρέπεια, στην ηθοποίηση, στα εργόχειρα. Οι ελάχιστες δασκάλες τους, κρητικής καταγωγής οι περισσότερες, έχουν εμπειρία εκπαιδευτική από δραστηριότητες εκτός των ορίων του νέου κράτους. Ο Καποδίστριας οργάνωσε ως αυτονόητο δικαίωμα όλων των παιδιών τη δωρεάν πρωτοβάθμια εκπαίδευση, κοινή για όλα τα σχολεία, για όλες τις κοινωνικές τάξεις, και για τα δύο φύλα. Και ήταν, πράγματι, δωρεάν: και για την εγγραφή τους δεν καταβάλλουν χρηματικό τέλος και το κράτος τούς παρέχει τα απαραίτητα βιβλία και αβάκια. Παρά τις δυσκολίες, ο Κυβερνήτης επαγρυπνεί για εφαρμογή ενός κοινού προγράμματος διδασκαλίας, για εξασφάλιση κατάλληλων κτηρίων, διο­ ρισμό δασκάλων καταρτισμένων στην αλληλοδιδακτική στο Πρότυπο σχολείο Αίγινας, χορηγίες υποτροφιών στους μαθητές που διακρίνονται, επιβράβευση των ευσυνείδητων δασκάλων με χρηματικά επιδόματα. Η δολοφονία του έβαλε απότομα τέλος και σ’ αυτήν την τιτάνια, εκσυγχρονιστική του προσπάθεια. Ευχαριστώ τα Γενικά Αρχεία του Κράτους (ΓΑΚ) για την ευγενική παραχώρηση των τεκμηρίων.

ΣΧΟΛΕΊΑ ΚΟΡΑΣΊΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΆΔΑ ΤΟΥ ΚΑΠΟΔΊΣΤΡΙΑ

73

Η Ελευθερία του Εγκλεισμού

Γιώργος Ξένος

ΓΙΩΡΓΟΣ ΞΕΝΟΣ

75

Στις 27 Ιουλίου 2023, πραγματοποιή­θηκαν τα εγκαίνια μιας μεγάλης εικα­στικής έκθεσης με έργα του Γιώργου Ξένου και τίτλο «Η Ελευθερία του Εγκλεισμού». Άνοιξε για πρώτη φορά, μετά από χρόνια, ο χώρος της νότιας πτέρυγας του κτηρίου των Φυλακών ‒του Καποδιστριακού Ορφανοτροφείου‒ που πλέον είχε αποκτήσει τα χαρακτηριστικά ενός χώρου πολιτισμού με μία αίθουσα εκδηλώσεων και περιοδικών εκθέσεων. Ο συμβολισμός αποδείχθηκε πολύ ισχυρός και το εικαστικό περιεχόμενο της έκθεσης λειτούργησε ως ένα ξεκάθαρο μήνυμα, ένα μήνυμα διαμαρτυρίας και απελευθέρωσης, χαραγμένο πάνω στην ιστορία του κτηρίου. Η Αιγιναία, θέλοντας να τιμήσει τον καλλιτέχνη που ακροάστηκε την ιστορία του τόπου και του συγκεκριμένου τοπόσημου του νησιού, αφιερώνει τις παρακάτω σελίδες στη συγκεκριμένη έκθεση και το ευρύτερο έργο του Γιώργου Ξένου.

ΓΙΏΡΓΟΣ ΞΈΝΟΣ

Μια εκ βαθέων εξομολόγηση Στην Αίγινα, το νησί καταγωγής της μητέρας μου, έρχομαι σχεδόν από τον πρώτο χρόνο παρουσίας μου στην ύπαρξη. Στο Κουλινάρι βαφτίστηκα και οι μνήμες άρχισαν να καταγράφονται από την ηλικία που αντιλαμβανόμουν τι συμβαίνει τριγύρω μου. Ανάμεσα στις πρώτες, τα ταξίδια από το λιμάνι του Πειραιά για Αίγινα… Σε ένα από αυτά με το ατμόπλοιο Χαρά πέσαμε σε μεγάλη θαλασσοταραχή. Στη διαδρομή υπήρχε στους επιβάτες μεγάλη αγωνία και φόβος, αντίθετα εμένα μου άρεσε η όλη διαδικασία του ταξιδιού, τα κύματα που έσκαγαν στην πλώρη του καραβιού, ο γδούπος των κυμάτων, οι συζητήσεις των ανθρώπων, οι παρακλήσεις στον Άγιο Νεκτάριο που δεν καταλάβαινα για ποιο λόγο τις έκαναν, μέχρι που το καράβι άρχισε να φτάνει στον Φάρο και φάνηκε η Κολώνα στον Αρχαιολογικό Χώρο. Ο καπετάνιος με μια μανούβρα έβαλε το καράβι στο λιμάνι και δέσαμε στην παλιά προβλήτα, για τους πολλούς επιβάτες ήταν λύτρωση. Με ένα ταξί, που ανέβηκε με φόρα την Αφαίας, φτάσαμε στο πατρικό της μητέρας μου. Μας υποδέχτηκε με μεγάλη χαρά η αγαπημένη μου γιαγιά Μαρίνα.

Η μετάλλαξή μου Μια αποφράδα ημέρα είχα περάσει λευκή νύχτα από την αγωνία μου που, όταν ξημέρωνε, θα πηγαίναμε στην πόλη και θα επισκεπτόμαστε το Αρχαιολογικό Μουσείο με την εξαιρετική γιαγιά Μαρίνα. Αξημέρωτα προετοιμάστηκα με τα απαραίτητα, μολύβι και σημειω­ματάριο, και ξεκινήσαμε. Περάσαμε από την Αγία Βαρβάρα, σε ένα χωματόδρομο από τον Μεριστό, και φτάσαμε στην πίσω πλευρά του νοσοκομείου συνεχίζοντας για τη Μητρόπολη και το Αρχαιολογικό Μουσείο, *

Εικαστικός, www.gxenos.gr ΓΙΩΡΓΟΣ ΞΕΝΟΣ

79

στε­γαζόταν τότε στο Εϋνάρδειο. Φτάνοντας στον αύλειο χώρο του, το βλέμμα μου έπεσε στο κτήριο του Μουσείου με το προστώο και στη μέση τη βαριά σιδερένια πόρτα. Ανέβηκα τα 3-4 σκαλοπάτια, πέρασα στο εσωτερικό όπου μια χαμογελαστή γυναίκα, φίλη της γιαγιάς μου, μας υποδέχτηκε με χαρά. Γίνανε οι συστάσεις, με κοίταξε στα μάτια και άρχισε να μου εξηγεί τα εκθέματα μέχρι που φτάσαμε μπροστά σε μια επιτύμβια ανάγλυφη στήλη. Εκεί έχασα τον χρόνο, κάποια στιγμή που γύρισα η κυρία δεν ήταν δίπλα μου, με είχε αφήσει μόνο να πηγαίνω από έκθεμα σε έκθεμα σημειώνοντας εντυπώσεις. Τότε αποφάσισα ότι αυτό που έβλεπα με ενδιέφερε πολύ, ήθελα κι εγώ να ασχοληθώ με παρόμοιες εικόνες.

Έτσι έγινα ζωγράφος Κάποιες φορές οι επιθυμίες έρχονται να πραγματοποιηθούν την κατάλληλη ώρα. Μία από αυτές είναι ότι ένα νεανικό μου όνειρο ήταν να κάνω κάτι στις Φυλακές της Αίγινας. Πάντοτε είχα θέματα με τον εγκλεισμό, από όπου κι αν αυτός προερχόταν. Ήθελα να αποφασίζω μόνος μου για το πώς θα πορευτώ. Βασικό προνόμιο γι’ αυτό είναι το να μάθεις και να ξέρεις να ακούς. Κυρίως, όμως, είναι η ικανότητά σου να αφήνεις ίχνος, γιατί το ίχνος είναι ψυχογράφημα. Η τέχνη, η καταγωγή της οποίας αρχίζει από το ίχνος, διερμηνεύοντας νοήματα, συγκροτεί, δημιουργεί, παράγει παιδεία και πολιτισμό, δυνάμεις θαυμαστές προς όφελος του ανθρώπου. Το ίχνος, η εικόνα και η γραφή, ως μία άλλη διάσταση της γνώσης, ενισχύοντας με νέες αξίες το βλέμμα μου, την καλλιέργεια, την κριτική σκέψη, μου άνοιγε την πρόσβαση σε καινούρια νοητικά επίπεδα. Η εξέλιξη του ίχνους σε εικόνα δημιουργεί τη γραφή, εντυπώνοντας ταυτόχρονα την πληροφορία στη μνήμη. Στη συνέχεια, ο άνθρωπος βάζει τάξη στην αταξία, δημιουργώντας έτσι το συντακτικό της εικόνας. Στην Αίγινα, το νησί που αγαπώ, το νησί μου, βίωσα δυνατά συναισθήματα, οδύνη, ηδονή, χαρά, θαλπωρή, λύπη, απελπισία. Πού με έχανες, πού με έβρισκες να τριγυρνώ, γύρω από τις Φυλακές, να αφουγκράζομαι φωνές, ήχους, κρότους από τα χτυπήματα με αντικείμενα στα κάγκελα τις ημέρες διαμαρτυρίας για δικαιώματα. Συζητήσεις με έγκλειστους ποινικούς για το πώς και γιατί ήταν μέσα, ιδιαίτερα με τους πολιτικούς κρατούμενους που ήταν φυλακισμένοι για λόγους ελευθερίας, γιατί η σκέψη τους ήταν διαφορετική από τη σκέψη των κρατούντων και διοικούντων. Έφταναν μέχρι και εκτελεστικό απόσπασμα.

80

ΓΙΩΡΓΟΣ ΞΕΝΟΣ

Όταν επέστρεψα στην Ελλάδα, μετά από ένα μεγάλο διάστημα που έλειπα στο εξωτερικό, μαθαίνω ότι κλείνουν οι Φυλακές. Φτάνω στο νησί και ο πρώτος που με αναγνώρισε ήταν ένα περίεργο, γεμάτο καλοσύνη πλάσμα, ο Αούα, που περιφερόταν στο λιμάνι. Με πλησίασε χαρούμενος, γελώντας με άναρθρους ήχους. Ήπιαμε έναν καφέ, τον ρώτησα για τις Φυλακές και με χειρονομίες μού έδωσε να καταλάβω ότι θα με πήγαινε αυτός και, χωρίς να χάσουμε χρόνο, φτάσαμε αμέσως δείχνοντάς μου από πού μπορώ να μπω μέσα. Μπήκαμε από την πίσω μεριά, από την τροφοδοσία, από μια μικρή πόρτα παραβιασμένη, παρατημένα πράγματα παντού, βγήκαμε στον αύλειο χώρο δίπλα από την εκκλησία, ακινησία, σιωπή, σαν να είχε κάνει παύση ο χρόνος. Οπτικοακουστικές μνήμες, κάγκελα, σύρματα, απουσία παρουσίας. Κάποια στιγμή ένιωσα ότι είχα μείνει μόνος σε ένα κελί στην ανατολική πτέρυγα, πέρασα από τα άλλα κελιά, κάποια άδεια, μόνο ίχνη στους τοίχους, γραμμές, γραφήματα, αριθμοί. Σε ένα από αυτά βρήκα τα κρεβάτια, τα στρώματα πεταμένα στο πάτωμα. Είχε περάσει η ώρα, κάθισα σε ένα κρεβάτι, έβγαλα το σημειωματάριο να καταγράψω μια σκέψη μου∙ να διοργάνωνα μια έκθεση με καλλιτέχνες, ζωγράφους, γλύπτες, ποιητές, μουσικούς, κελί και καλλιτέχνης. Κάθε καλλιτέχνης στο τέλος της έκθεσης θα άφηνε ένα έργο για τη δημιουργία μιας Πινακοθήκης Σύγχρονης Τέχνης στην Αίγινα. Την εποχή αυτή ζούσαμε με τη Χριστίνα στο Βερολίνο και είχαμε φίλους πολλούς καλλιτέχνες. ΓΙΩΡΓΟΣ ΞΕΝΟΣ

81

82

ΓΙΩΡΓΟΣ ΞΕΝΟΣ

Η κούραση της μέρας έδειξε τη δύναμή της πάνω μου και εξαντλημένος έγειρα στο διώροφο κρεβάτι με τον συρματένιο σουμιέ. Απόλυτο σκοτάδι. Άδειασε το μυαλό μου. Είχε αρχίσει να ξημερώνει, όταν ξύπνησα από έναν κρότο. Σηκώθηκα και πήρα τον δρόμο για τη γιάφκα, το πατρικό μου στους Αγίους Ασωμάτους. Το βράδυ στα Περδικιώτικα συνάντηση με τον φίλο Βασίλη Κουμπενά. Αναλύσαμε το θέμα της έκθεσης, ενθουσιάστηκε και με παρακίνησε να κάνω αίτηση στον Δήμο Αίγινας. Πράγματι, έκανα την αίτηση στις 23/6/1987 και στις 29/9/1987 με αριθμό Πρωτοκόλλου 3359 έφτασε αρνητική η απάντηση, γιατί δεν γνώριζαν πού ανήκαν οι Φυλακές! Μετά από αυτό έφυγα από το νησί, τη βραχονησίδα Αίγινα, που έλεγε ο Νεκτάριος Γκαρής, φίλος από τα παλιά, εξαιρετικός αγγειο­πλάστης, και επέστρεψα στο Βερολίνο. Η σκέψη μιας έκθεσης στις Φυλακές δεν με εγκατέλειπε. Σχεδίαζα και έγραφα, έγραφα συνέχεια, καθημερινά. Αυτό μου έδινε μια μεγάλη ελευθερία. Ήμουν έγκλειστος στο εργαστήριό μου, αλλά ελεύθερος. Άρα η ελευθερία του εγκλεισμού. Φυλακές, φυλακισμένοι, έγκλειστοι…

Η Γραφή. Και τώρα γράφω συνέχεια. Σκεφτόμουν πώς ο καλλιτέχνης με πύθια δυναμική επιδίδεται σε έναν επίπονο ψυχικό και πνευματικό αγώνα διερεύνησης του σκότους που τον περιβάλλει και στρέφεται προς τη γραφή ως πηγή άντλησης μέσων και τρόπων έκφρασης και αποτύπωσης του δικού του οράματος στηρίζοντας, επάνω σε αυτή τη σταθερή διαχρονική αξία, το πρόσκαιρο και φευγαλέο της υποκειμενικότητάς του. Η γραφή, λοιπόν! Μεγάλοι πίνακες με γραφή, επιγραφές (εξ ου και η έκθεσή μου με τίτλο Ο ίσκιος του ανθρώπου είναι ο πολιτισμός του στο Επιγραφικό Μουσείο Αθηνών το 2011). Ακολούθησαν πολλές εκθέσεις σε αρχαιολογικά και σύγχρονα Μουσεία. Η σκέψη μου στην Αίγινα, μέχρι που το 2022-23, μετά από πρόσ­ κληση της Κοινωφελούς Επιχείρησης του Δήμου Αίγινας και πολλές συζητήσεις, αποφάσισα ότι είναι πλέον η ώρα να γίνει η έκθεση, που δεν έφυγε ποτέ από το μυαλό μου, στο Καποδιστριακό Ορφανοτροφείο – Φυλακές Αίγινας. Έτσι, λοιπόν, έγιναν οι απαραίτητες διαδικασίες και το Υπουργείο Πολιτισμού η Εφορεία Αρχαιοτήτων Πειραιώς και Νήσων η Περιφέρεια Αττικής ΓΙΩΡΓΟΣ ΞΕΝΟΣ

83

ο Δήμος Αίγινας η Κοινωφελής Επιχείρηση Δήμου Αίγινας διοργάνωσαν το καλοκαίρι του 2023, Ιούλιο με Σεπτέμβριο, τις δύο μεγάλες θεματικές εκθέσεις μου στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Κολώνας, με τίτλο Πορευόμενοι στην Ιερότητα και στο ιστορικό Καποδιστριακό Ορφανοτροφείο – Φυλακές Αίγινας, με τίτλο Η Ελευθερία του Εγκλεισμού. Έτσι κλείνω έναν κύκλο εβδομήντα χρόνων ως διερχόμενος στην ύπαρξη και στην Αίγινα. Αθήνα, Ιανουάριος 2024

84

ΓΙΩΡΓΟΣ ΞΕΝΟΣ

ΔΡ ΒΙΒΉ ΒΑ ΣΙΛΟΠΟΎΛΟΥ 1

Η Ελευθερία ως εικαστική συνθήκη

Ο άνθρωπος είναι καταδικασμένος να είναι ελεύθερος J. P. Sartre

Παρακολουθώ το έργο του Γιώργου Ξένου επί πολλά χρόνια, Διερχόμενη μαζί με τα έργα του. Με πολυετή εμπειρία εκθέσεων σε αρχαιολογικούς χώρους και μουσεία της χώρας, από το Επιγραφικό Μουσείο και το Εθνικό Αρχαιο­ λογικό ως το Μουσείο Δελφών, το Αρχαιολογικό Μουσείο της Μυτιλήνης και το Κάστρο, το Γενί Τζαμί Θεσσαλονίκης και το Μικρό Θέατρο της Αρχαίας Επιδαύρου, για να αναφέρουμε τα κυριότερα, ο Γιώργος Ξένος προσέρχεται για μία ακόμη φορά στην Αίγινα με δύο δια­φορετικές εννοιολογικά εκθέσεις, τη μία στο Αρχαιολογικό Μουσείο Κολώνας με τίτλο Πορευόμενοι στην Ιερότητα και την άλλη σε χώρο διαφορετικό αλλά ανήκοντα στο υπουργείο Πολιτισμού, στο Καποδιστρια­κό Ορφανοτροφείο-πρώην Φυλακές Αίγινας, με τίτλο Η Ελευθερία του Εγκλεισμού. Τον Γιώργο Ξένο απασχολούσε πάντοτε η ελευθερία του εγκλεισμού, όπως χαρακτηριστικά δηλώνει και ο τίτλος που ο ίδιος επέλεξε γι’ αυτήν την έκθεση. Εδώ, ελευθερία και εγκλεισμός δεν συνιστούν αντίφαση, αλλά μια πράξη λυτρωτική. Συνειδητοποίηση των ορίων μας και της ανάγκης για την υπέρβασή τους. Κάτι που μόνο η καταλυτική δύναμη της τέχνης μπορεί να γεφυρώσει τόσο εδραία. Είναι ευτυχής συγκυρία που η έκθεση αυτή όχι μόνο φιλοξενείται στις ιστορικές Φυλακές της Αίγινας, αλλά εγκαινιάζει ταυτόχρονα και * . Αρχαιολόγος – Κριτικός Τέχνης, Επίτιμη Γενική Διευθύντρια Αρχαιοτήτων και Πολιτιστικής Κληρονομιάς του ΥΠΠΟ, Συγγραφέας. ΓΙΩΡΓΟΣ ΞΕΝΟΣ

85

την καινούργια χρήση και την απόδοσή τους στον πολιτισμό, στους πολίτες, δημότες και επισκέπτες της Αίγινας. Ιδεογραμματική η γλώσσα του Ξένου παρέχει εικόνες από το πεδίο του αισθητού σε ένα υπερβατικό μήνυμα που δύσκολα συλλαμβάνεται, γιατί δεν είναι της υφής των αντικειμένων, αλλά γεννιέται από ιδέες, λέξεις εικαστικές που μετέχουν τόσο στο πραγματικό όσο και στο άβατο του άφατου και άυλου. Η γραφή του στο σύνολό της αυτόματη και τελετουργική, ένθεη έως δαιμονία, μυητική, θεραπευτική επαναλαμβάνεται σαν leit motiv σε ένα χώρο εσωτερικών ρυθμών, με υφέσεις, διαβαθμίσεις και κυρίως στη διαπασών, υποσυνείδητο στόχο του δημιουργού της. Πουθενά μέσα στο έργο τέχνης δεν φαίνεται να υπάρχει ύλη, παρά μόνο μια φλόγα ιερή. Ο Γιώργος Ξένος έχει ήδη απαντήσει με τρόπο δελφικό σημαίνοντας και επισημαίνοντας τις ζωγραφικές αξίες. Έτσι η γραφολογική του ταυτότητα ιστορεί με συνέπεια ένα έργο επιβλητικό και υποβλητικό, βαθύτατα ιδιοσυγκρασιακό, μαθηματικό και μουσικό με την πυθαγόρεια έννοια. Πολλά από τα έργα της έκθεσης, όπως οι Φωνασκούντες, η μεγάλη τοιχογραφία με τα υψωμένα χέρια και τα γλυπτά φίδια, είχαν δη­ μιουργηθεί σε ανύποπτο χρόνο. Εδώ καλούνται να συνδηλώσουν με εκείνα που δημιουργήθηκαν ειδικά γι’ αυτόν τον χώρο: Τα αγωνιώδη βλέμματα, τα μάτια – μάρτυρες, βαριά φορτισμένα που κατακλύζουν μία ολόκληρη αίθουσα, προβληματίζουν με τα μηνύματά τους και παρασύρουν σε μια στοχαστική περισυλλογή δημιουργώντας έναν Ιερό Τρόμο καθώς αναζητούν το αόρατο πίσω από το ορατό. Στη συγκίνηση προσθέτουν τον δικό τους τόνο και τα μικρά προσωπικά αντικείμενα των κρατουμένων, απομεινάρια μιας πολύ σκληρής ζωής. Μεμονωμένα έργα, συναφή, όπως κιγκλιδώματα με έντονη εξπρεσιονιστική απόδοση ή μία Πύλη εξόδου, υπογραμμίζουν τον χαρακτήρα του χώρου και της προσδοκίας των ανθρώπων. Ο Ξένος εδώ διαπραγματεύεται με ιδιαίτερο τρόπο το θέμα της ατομικής φυλακής, της προσωπικής και συλλογικής ελευθερίας, διαχρονικά και κυρίως στην εποχή μας. Μέσα από τα σημειολογικά έργα του, τα αμέτρητα άγρυπνα μάτια και τα υψωμένα χέρια, ο Ξένος επαναπροσδιορίζει τη σχέση μας με τον εγκλεισμό σε κάθε φυλακή και καλεί να ενώσουμε τη φωνή μας με τους Φωνασκούντες ενάντια στη βία, στον φόβο, σε οτιδήποτε αποστερεί την ελευθερία της σκέψης, της έκφρασης, της επιλογής. Η γραφή του επιλέγει χρόνια τώρα το ελάχιστο για να δηλώσει το μέγα, που είναι και το ουσιώδες.

86

ΓΙΩΡΓΟΣ ΞΕΝΟΣ

ΓΙΩΡΓΟΣ ΞΕΝΟΣ

87

Ζούμε σε ένα πεδίο αλληλεπιδράσεων και συμβόλων, ανατρέχοντας στη ζωογόνο πηγή ενός εύφορου εδάφους, υποκείμενου μιας ιδέας που δίνει το παρόν στην αιωνιότητα. Το έργο του Ξένου είναι από τα πιο αντιπροσωπευτικά. Στον απόηχο της αρχαίας φωνής των αγαλμάτων, τα εμβληματικά του περιγράμματα σκιαγραφούν την ιδέα του ανθρωπίνου σώματος-σήματος και της δημόσιας δήλωσής του. Αυτά περιγράφουν και σηματοδοτούν ταυτόχρονα την ανθρώπινη φιγούρα. Στο μεταλλικό τους περίγραμμα περικλείουν την υπαρξιακή αγωνία του ανθρώπου για ελευθερία και τη σιδερένια βούλησή του να στέκεται όρθιος.

Homo directus, σταθερός και ασυμβίβαστος. Οι υψιτενείς φιγούρες τους αφήνουν το φως του ήλιου να περνάει ανάμεσα και τον αέρα να χρησμοδοτεί για λογαριασμό τους, με ήχους σημαίνοντες. Τα έργα του είναι ευανάγνωστα, δεν θέλουν διαμεσολάβηση. Εκείνο που μας ζητούν είναι να μάθουμε όχι μόνο να βλέπουμε, αλλά πρωτίστως να σκεπτόμαστε. Κυρίως να διερωτώμεθα τι να συμβαίνει άραγε πίσω από κάθε κιγκλίδωμα που μας στερεί τη θέαση του όλου, στο εσωτερικό. Κυριολεκτικά και μεταφορικά. Εννοιολογικά ούτως ή άλλως. Η ελευθερία, ως διαρκές ζητούμενο, έχει απασχολήσει κατά καιρούς φιλοσόφους, συγγραφείς, ζωγράφους, ποιητές, διανοούμενους και βέβαια τους εφήβους. Κατ’ εξοχήν τα Έθνη. Η ελευθερία στην Τέχνη είναι πλέον κεκτημένο περισσότερο από την ελευθερία στη ζωή, που μοιάζει να υπάρχει περισσότερο στις λέξεις και λιγότερο στην κάθε μέρα μας. Η φυλακή είναι ένας θεσμοθετημένος τρόπος προφύλαξης και για τις δύο πλευρές. Την κοινωνία και τους φυλακισμένους, επίσης. Από την άλλη πλευρά, τα άδηλα θαύματα της Τέχνης δίνουν ελευθερία ακόμη και στους έγκλειστους και μετριάζουν τις ενοχές του καλλιτέχνη για την ελευθερία που απολαμβάνει εκείνος πολλαπλώς, μέσα στην Τέχνη και εκτός των τειχών. Ο Ξένος ζωγραφίζει αυτό που συλλογάται ελεύθερα και, αποκαλύπτοντας τον πυρήνα του εαυτού του, ερευνά βαθιά μέσα του χωρίς να κρύβει τα ευρήματα. Αν η Φύση κρύπτεσθαι φιλεί, η Τέχνη δεν μπορεί να κρύψει και πολλά. Αντίθετα, είναι προορισμένη να αποκαλύπτει την πνευματική της ενδοχώρα. Ερήμην της αφήνει ρωγμές να εισχωρήσουμε χωρίς αναστολές και ενδοιασμούς. Με ειλικρίνεια και αλήθεια. Με την Αλήθεια του δημιουργού, που δεν αξιολογείται με συμβατικά κριτήρια. Ο Γιώργος Ξένος ανασκάπτει το αρχείο των εμπειριών και των υπαρξιακών του καταβολών, ως το σκληρό υπέδαφος του ασυνειδήτου και 88

ΓΙΩΡΓΟΣ ΞΕΝΟΣ

πέραν του αναμενόμενου, αγγίζει το απροσδόκητο. Άλλωστε, το εννοιο­ λογικό και το εικαστικό στοιχείο συνδέονται άρρηκτα στο έργο του. Στο σύνολο των έργων, η έκφραση αυτόματη και πηγαία, εδράζεται στα ίχνη της γραφής ενός συλλογικού, όσο και προσωπικού αρχείου και συνθέτει μια επική προσωπογραφία εκείνων που διαδηλώνουν σε πολλαπλά επίπεδα και ζητούν απαντήσεις διερωτώμενοι. Με έκφραση εννοιολογική, μίνιμαλ όσο και μεγαλειώδη, η ελευθερία στο έργο του Ξένου ξετυλίγεται, σε μια διαδικασία γνώσης και απόγνωσης, με πραγματικό ενδιαφέρον για τον άνθρωπο, τον ελεύθερο – φυλακισμένο, αλλά και τον καταδικασμένο να είναι ελεύθερος του Sartre. Για τον καταδικασμένο σε φυλάκιση, τι σημαίνει άραγε ο εγκλεισμός, εκτός από το κτήριο; Τιμωρία και απομόνωση ή έναν τόπο-τρόπο κατάδυσης και εμβάθυνσης στην αλήθεια; Εδώ πλέον, είναι χώρος πολιτισμού οι παλιές Φυλακές. Ας μας απασχολήσει και σημειολογικά αυτή η μετάβαση. Και με την ατομική μας φυλακή τι κάνουμε; Με τις συμβάσεις της ζωής που υπογράψαμε ερήμην μας και αυτές που εξακολουθούμε να υπογράφουμε, αγνοώντας τα ψιλά γράμματα και τις έντεχνες παγίδες των συμβολαίων πάσης φύσεως;

ΓΙΩΡΓΟΣ ΞΕΝΟΣ

89

Η Τέχνη απαντάει με τον δικό της τρόπο στο ερώτημα, τι μπορεί να προσφέρει εκείνη σε μια αμφιλεγόμενη ελευθερία, υπήκοο της σύγχρονης τεχνολογίας, όπου όλα είναι υπό έλεγχο. Και τα αόρατα νήματα που μας κρατούν δέσμιους, ποιος τα ορίζει άραγε και ποιος τα διακινεί; Ούτως ή άλλως, η Τέχνη επιχειρεί να σπάσει τα δεσμά των στερεότυπων και να προκαλέσει συζητήσεις. Κι εμείς, γιατί επιλέγουμε να μην ακούμε τους Φωνασκούντες; Ο Ελληνικός Πολιτισμός είναι ο πολιτισμός της αμφισβήτησης, λέει ο An­dre Malraux. Το ίδιο πρεσβεύει και ο Μπρεχτ. Στη δική τους πένα, ο Γιώργος Ξένος συντάσσεται με το ομόρριζο πινέλο (η penna από το pennelo). Ποιος είναι άραγε ο ελεύθερος, ποιος ο φυλακισμένος; Και η τέχνη αμφισβητεί. Γι’ αυτό, αυτή η έκθεση δεν θέλει μόνο θεατές. Στη σκέψη απευθύνεται. Σε στοχαστές μιλάει, ανοίγοντας διάλογο. Ελευθερία σε αναμονή… Η τέχνη είναι μια γλώσσα, που μπορεί να υπερασπιστεί την έκφραση του ανθρώπου με ένα εικαστικό λεξιλόγιο, χωρίς λόγια. Με χρώμα, σχέδιο και ιδέες. Ό,τι καλό έχει προέλθει από τον άνθρωπο, πριν από τον λόγο, σε αυτήν τη γλώσσα έχει γραφτεί. Δεν είναι τυχαίο ότι σε κάποια στιγμή της Ιστορίας ιστορώ σημαίνει ζωγραφίζω. Και τα δύο από το ρήμα οίδα, που σημαίνει γνωρίζω. Γνωρίζει πολλά η ζωγραφική. Και η γλυπτική επίσης. Η Τέχνη είναι ενιαία, παρά τις διαφορές. Η Προϊστορική με το ένστικτο, η Αρχαία με τους κανόνες, η Αναγέννηση με τις αναφορές, η Μοντέρνα με τις ρήξεις και η Σύγχρονη με την ελευθερία, τις υπερβάσεις και τις προκλήσεις της. Η Τέχνη είναι χειρωνακτικό, αλλά κυρίως πνευματικό project: Cosa mentale και Senti mentale. Η γλώσσα της είναι παγκόσμια και ανεξίγλωσση, θα έλεγε ο ποιητής, προκαλώντας τις λέξεις με τρόπο ακαταμάχητο. Η σχέση της αρχαίας με τη νέα τέχνη αποτελεί σημαντικό πεδίο δράσης, που ο καλλιτέχνης υπηρετεί, όπως ένας οργανικός διανοητής. Ένα άτομο είναι και η Τέχνη, παρά τις οποιεσδήποτε τομές και ρήξεις. Στο Ένα τείνει αδιαλείπτως, ενοποιώντας ένα θραυσματικό σύνολο και ικανοποιώντας εμβληματικά την κάθε ένωση.

In Αrt we trust! Ομνύουμε στην Τέχνη! Είναι σκληρή δουλειά, αλλά και υπέροχη. Έχει τη δυσκολία και τους κινδύνους μιας εξόρυξης μετάλλου. Προϋποθέτει απόθεμα και τόλμη σε περίσσευμα. Πρέπει να έχει σχέδιο, στόχο στο ουσιώδες και, βέβαια, εντιμότητα.

90

ΓΙΩΡΓΟΣ ΞΕΝΟΣ

Ο Γιώργος Ξένος είναι ένας πολύπλευρος δημιουργός, που ενώνει στο έργο του διάφορες πτυχές της Τέχνης, συμπεριλαμβανομένης και της Μουσικής, κυριολεκτικά και μεταφορικά. Πολλές φορές στα έργα του βλέπεις και παρτιτούρες, ακούς τον ήχο της σιωπής, πιο ρυθμικό και ηχηρό ακόμη και από τις νότες, να βγαίνει από τα υψωμένα χέρια και από τους Φωνασκούντες. Το ζήσαμε στην έκθεση. Οι πινελιές του είναι έννοιες. Οι ίδιες πράττουν και μιλούν, δηλώνουν και υποδεικνύουν, αυτή είναι η έγνοια τους. Η σχέση ανάμεσα στο σημαίνον και το σημαινόμενο δεν είναι σημερινή εφεύρεση. Στην αρχαιό­ τητα, η φόρμα και το περιεχόμενο ήταν συνδεδεμένες. Ωστόσο, από τον 5ο π.Χ. αιώνα ο σοφιστής έθεσε το ερώτημα, εάν η τέχνη μπορεί να συλλάβει πλήρως τη σκέψη. Δεν ξέρω ακριβώς, αλλά είναι το μόνο κλειδί που έχουμε προς την ελευθερία, αλλιώς θα μέναμε εγκλωβισμένοι στην αδυναμία μας για ουσιαστική επικοινωνία. Η τέχνη είναι θεϊκή αλλά ανθρώπινη επινόηση, πρωτίστως βιωματική, περνάει τα όριά της και τείνει προς το άπειρο.

ΓΙΩΡΓΟΣ ΞΕΝΟΣ

91

ΝΤΈΝΗΣ ΖΑ Χ ΑΡΌΠΟΥΛΟΣ

Γεωμετρία εν αναμονή ή δυνητική ισχύς της τέχνης Το έργο του Γιώργου Ξένου1 Ο Γιώργος Ξένος αποτελεί μιαν ιδιαίτερη περίπτωση στο πλαίσιο της σύγχρονης νεοελληνικής τέχνης. Με το έργο και τη στάση του εγγράφει μιαν εναλλακτική προοπτική στην πρακτική διαδικασία και ιδεο­ λογική τροπή που παίρνει η ζωγραφική στη δεκαετία του ογδόντα. Στη δεκαετία αυτή ο Γιώργος Ξένος θέτει τους όρους του έργου του και της καριέρας του. Ακολουθεί έναν δικό του δρόμο που οδηγεί από την επικράτηση του ύφους στην επικράτεια του ήθους. Ο τραχύς ετούτος δρόμος επιβάλλει μέσα στο ίδιο το έργο του νέες συστηματικές προσεγγίσεις της ζωγραφικής. Τα ερωτήματα που θέτει με το έργο του προκαλούν και ανα­σκευά­ ζουν τον χώρο της ζωγραφικής. Παράλληλα, ευνοούν την περιπέτεια που φέρει τον Γιώργο Ξένο δίπλα σε σημαντικούς καλλιτέχνες της γενιάς του στην Ευρώπη, πέρα από τη στενή πύλη που κρατά μυστική την καλλιτεχνική πραγματικότητα στον τόπο μας, όταν εγκαταλείπει τα δεδομένα που σφραγίζουν το γούστο και την εποχή για να ασχοληθεί με την ουσία του καλλιτεχνικού έργου. Έτσι, οι καταβολές της ζωγραφικής του είναι τόσο ιστορικές όσο και οι καταβολές κάθε ουσιαστικής σχέσης που καλλιεργεί ο άνθρωπος με τη γνώση και την παιδεία. Δεν είναι, δηλαδή, η ζωγραφική προϊόν ως παράγωγο της παιδείας αλλά καθαυτό παραγωγή παιδείας και δημιουργία παι­δείας ως δυναμικός αναπροσδιορισμός του όρου και της σημα­σίας της ίδιας της παιδείας. Το έργο του Ξένου ολοκληρώνεται συστηματικά και σχεδόν επαναληπτικά επάνω στην ασύλληπτη εκείνη στιγμή όπου το σχέδιο και το χρώμα, το πρόσωπο και το τοπίο, ο χρόνος και ο χώρος, η χειρονομία * 1.

92

Καλλιτεχνικός Διευθυντής του Μακεδονικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης Θεσ/νίκης Απόσπασμα από Georgios Xenos, Εκδόσεις ΜΙΛΗΤΟΣ, 2007, σελ. 15

ΓΙΩΡΓΟΣ ΞΕΝΟΣ

και η γραφή, η θέαση και η πράξη παύουν να διαχωρίζονται και αγγίζουν η μία την άλλη. Αυτή η επίμονη προσήλωση και εργασία για έναν καλύτερο αιώ­ν­α και έναν ανθρώπινο ορίζοντα του κόσμου ολοκληρώνουν, μέσα από το ζωγραφικό έργο του, την προσωπικότητα και την κοινωνική εγγραφή της τόσο σήμερα όσο και στη διάρκεια των τριάντα χρόνων που συμπληρώνουν την ιστορία του και τη συμβολή του στην ιστορία και την τέχνη. Τα έργα του Γιώργου Ξένου δίνουν το μέτρο μιας ουσιαστικής έκτασης που ορθώνει την καλλιτεχνική παραγωγή και την πνευματική διάσταση της τέχνης στην Ελλάδα στο υψηλότερο επίπεδο μιας σύγχρονης ευρωπαϊκής πραγματικότητας, αποσυμπιέζοντας μπροστά μας ένα πυκνό και πολυσήμαντο εικαστικό γεγονός και αναπτύσσοντας ελεύθερα εμπρός στο έκπληκτο βλέμμα τη διάσταση ενός καλλιτεχνικού έργου και μιας ακέραιας ζωγραφικής παιδείας, πράξης και προσφοράς.

ΓΙΩΡΓΟΣ ΞΕΝΟΣ

93

Ο Γιώργος Ξένος γεννήθηκε το 1953 στην Αθήνα. Από το 1976 έως το 1982 σπούδασε στην École nationale supérieure des Beaux-Arts – Section des Arts Plastiques (Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών - Τμήμα Εικαστικών Τεχνών) στο Παρίσι. Από το 1983 έως το 1986 έζησε και εργάστηκε στην Αθήνα. Το 1987 έζησε και εργάστηκε στο Mönchengladbach της Γερμανίας. Από το 1988 έως το 1992 έζησε και εργάστηκε στο Βερολίνο, όπου βίωσε τα ιστορικά γεγονότα της πτώσης του Τείχους. Έργα της περιόδου αυτής εξέθεσε στο Winckelmann Museum της πόλης Stendal (Ιούν. – Οκτ. 1991) και στο Pergamon Museum του Βερολίνου (Ιαν. – Νοέμ. 1992).

Από το 1993 ζει και εργάζεται στην Αθήνα.

⬛ ΑΤΟΜΙΚΕΣ ΕΚΘΕΣΕΙΣ 2023

Η Ελευθερία του Εγκλεισμού

Καποδιστριακό Ορφανοτροφείο - Πρώην Φυλακές Αίγινας, Αίγινα 2023

Πορευόμενοι στην Ιερότητα

Αρχαιολογικό Μουσείο Κολώνας, Αίγινα

Γ ιώργος Ξένος, Τόποι περισυλλογής 2022-23 annexM, Μέγαρο Μουσικής Αθηνών 2021

Π ρόσωπα του Ήρωα

Επτά Πύλες - Διερχόμενοι Για τα 200 χρόνια από την Επανάσταση του 1821 Φυτεμένα Δώματα - Νότια Μονοπάτια

Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος, ΚΠΙΣΝ 2019-20

Δ ιερχόμενοι

Γενί Τζαμί, Θεσσαλονίκη

2019 Γκαλερί Λόλα Νικολάου, Θεσσαλονίκη 2018

Δ ιερχόμενοι

Πλατεία Φιλελλήνων Ναυπλίου, Ναύπλιο

2017

Δ ιερχόμενοι

Εικαστική εγκατάσταση για τα 90 χρόνια από τη διοργάνωση των Α΄ Δελφικών Εορτών,

Μουσείο Δελφικών Εορτών Άγγελου και Εύας Σικελιανού, Δελφοί 2016

Δ ιερχόμενοι

Εικαστική εγκατάσταση για τα 150 χρόνια από την ίδρυση του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, Αθήνα

2016

Δ ιαπλέοντες το Αιγαίο – Ένα Οπτικό Ρέκβιεμ για τη Μεσόγειο

Αρχαιολογικό Μουσείο Μυτιλήνης, Λέσβος Κάστρο Μυτιλήνης, Λέσβος Οθωμανικό Λουτρό Μυτιλήνης, Τσαρσί Χαμάμ, Λέσβος 2016 Το Αιγαίο Άλλοτε και Τώρα Πινακοθήκη Κυκλάδων, Ερμούπολη, Σύρος 2016 Νίκος Καρούζος Δημοτική Πινακοθήκη Βουλευτικού Ναυπλίου, Ναύπλιο

ΓΙΩΡΓΟΣ ΞΕΝΟΣ

95

2015

Ν ίκος Καρούζος

Αρχαιολογικό Μουσείο Δελφών, Δελφοί

2012-13

Δ ιερχόμενοι

Αρχαιολογικό Μουσείο και Αρχαιολογικός Χώρος Δελφών, Δελφοί

2012

Χ ίλιες Εικόνες

Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ), Αθήνα

2012

Πορεία, Νούμερο 163

Οπτικοακουστική εγκατάσταση, Περιστύλιο του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ), Αθήνα 2011 Ο ίσκιος του ανθρώπου είναι ο πολιτισμός του Επιγραφικό Μουσείο Αθηνών, Αθήνα 2009 Γεωμετρία εν Αναμονή – Το Μαύρο Κουτί

της Ανθρωπότητας

Μουσείο Μπενάκη, Κτήριο Οδού Πειραιώς, Αθήνα 2007 Γεωμετρία εν Αναμονή Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, Θεσσαλονίκη 2006 Ιστορικό Αρχείο – Μουσείο Ύδρας, Ύδρα 2003

Φ ωνασκούντες

Ελληνοαμερικανική Ένωση, Αθήνα

2002 Ίδρυμα Ελληνικού Πολιτισμού, Βερολίνο, Γερμανία 2002 Winckelmann Museum, Stendal, Γερμανία 2001 Πινακοθήκη Πιερίδη, Αθήνα 2000 Artforum Gallery, Θεσσαλονίκη 1997 Πανεπιστήμιο Αθηνών – Πολιτιστικός Οργανισμός

Δήμου Αθηναίων,

Κτήριο Κωστή Παλαμά, Αθήνα 1994 Βαφοπούλειο Πνευματικό Κέντρο, Θεσσαλονίκη 1993 Αναδρομική, Πινακοθήκη Δήμου Αθηναίων, Αθήνα 1992 Pergamon Museum, Βερολίνο, Γερμανία

1992 Galerie “M”, Βερολίνο, Γερμανία 1991 Schliemann Zentrum, Neubuckow, Γερμανία 1991 Galerie am Pfaffenteich, Schwerin, Γερμανία

96

ΓΙΩΡΓΟΣ ΞΕΝΟΣ

1991 Winckelmann Museum, Stendal, Γερμανία 1990 Galerie Mutter Fourage, Βερολίνο, Γερμανία 1990

Στιγμές Μεταμόρφωσης Goethe Institut, Αθήνα

1989 Πανεπιστήμιο Αθηνών – Galerie Jean Bernier,

Κτήριο Κωστή Παλαμά, Αθήνα

198 6 Galerie Jean Bernier, Αθήνα

⬛ ΕΙΚΑΣΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ 2021 OSTEN Biennial of Drawing, Skopje.

Βραβείο SPECIAL GRAND PRIX for extraordinary Artistic Achievements

2017 Δήμος Αθηναίων – Φεστιβάλ Κολωνού

Εικαστική εγκατάσταση στο Ανοιχτό Θέατρο Κολωνού για την παράσταση «08/10/1838, Ο Λόγος του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη στην Πνύκα προς τα Ελληνόπουλα», Αθήνα

2016

Ο δύσσειες Ο λογότυπος της έκθεσης για τα 150 χρόνια από την ίδρυση του ΕΑΜ βασίζεται στη σειρά «Τριήρεις» του Γιώργου Ξένου, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, Αθήνα

2016 Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου

Εικαστική εγκατάσταση στο Μικρό Θέατρο της Αρχαίας Επιδαύρου για την παράσταση «08/10/1838, Ο Λόγος του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη στην Πνύκα προς τα Ελληνόπουλα», Αρχαία Επίδαυρος

ΓΙΩΡΓΟΣ ΞΕΝΟΣ

97

Παύλος Αιγινήτης

Τα κείμενα παρουσιάστηκαν στην πλήρη τους μορφή στα τέλη Σεπτεμβρίου 2023 σε εκδήλωση που διοργάνωσε η Αιγιναία στο Λαογραφικό Μουσείο Αίγινας, με τίτλο «Από το Βυζάντιο και τον Ισλαμικό κόσμο στη Δύση: το έργο του γιατρού Παύλου Αιγινήτη».

ΓΕΏΡΓΙΟΣ Ι. ΜΠΌΓΡΗΣ

Η χειρουργική του Παύλου του Αιγινήτη Το έτος 2009, στο τεύχος 16 της «Αιγιναίας», είχα δημοσιεύσει άρθρο με τον τίτλο «Παύλος ο Αιγινήτης. Ο περιώνυμος Βυζαντινός ιατρός του 7ου μ.Χ. αιώνα». Το κείμενο αυτής της δημοσίευσης υπήρξε μία πρώτη προσπάθεια προσέγγισης στο πρόσωπο και το έργο του Παύλου. Έκτοτε, όποτε ο χρόνος και οι συνθήκες το επέτρεπαν, προσπάθησα να συλλέξω και άλλα, όσο το δυνατόν περισσότερα στοιχεία μπορούσα, γι’ αυτή την ξεχωριστή ιατρική φυσιο­γνωμία της πρώιμης Βυζαντινής περιόδου ή, αλλιώς, της εποχής της ύστερης αρχαιότητας. Για λόγους οικονομίας του χώρου της «Αιγιναίας», στο παρόν άρθρο θα παρουσιάσω κάποια βιογραφικά στοιχεία του Παύλου, για όσους δεν έχουν πρόσβαση στο άρθρο του 2009, και θα αναφερθώ μόνο στο έκτο Βιβλίο του, το «Περί Χειρουργικής», από το μεγάλο συγγραφικό του έργο «Πραγματεία» ή, αλλιώς, «Τα επτά βιβλία του Παύλου του Αιγινήτη», καθώς και σε συναφή με τη χειρουργική του δραστηριότητα θέματα.

Βιογραφικά Πολύ λίγα είναι γνωστά για τη ζωή του Παύλου. Παλαιότεροι ερευνητές τον τοποθετούσαν στον 5ο ή και στον 4ο αιώνα μ.Χ. Εκτός από τα γραπτά του, μόνον οι Άραβες βιο-βιβλιογράφοι μάς δίνουν κάποιες πληροφορίες και αυτές ισχνές. Η παλαιότερη αναφορά που έχουμε είναι αυτή του Abu-al-Faraj (897-967), Πέρση λογίου, ο οποίος στο έργο του «Ιστορία της βασιλείας του Αυτοκράτορα Ηρακλείου» αναφέρει ότι «Μεταξύ των επιφανών ανδρών που άκμασαν την εποχή αυτή, ήταν ο Παύλος ο Αιγινήτης» και χρονολογεί τη γέννησή του το πρώτο τέταρτο του 7ου αιώνα. Η επόμενη πληροφόρηση βρίσκεται στο βιβλίο «Kitab alFihrist (Κατάλογος βιβλίων)», γραμμένο από τον Ibn an-Nadim το 9878 μ.Χ. και διαβάζουμε τα εξής: «Παύλος ο Αιγινήτης, γνωστός επίσης και ως al-Qawabili (Μαιευτήρας). Τα βιβλία του είναι: Το βιβλίο Kunnas (Επιτομή), 100

ΠΑΥΛΟΣ ΑΙΓΙΝΗΤΗΣ

σε μετάφραση του Hunain [Ibn Ishaq], 7 maqalas (βιβλία). Ένα βιβλίο για τη γυναικολογία». Πληρέστερη πληροφόρηση συναντάμε στο βιβλίο του al-Qifti (πέθανε το 1248) «Tarih al Hukama (Ιστορία των Μορφωμένων Ανδρών)»: «Ο Παύλος ο Αιγινήτης, επίσης γνωστός ως “Ο Μαιευτήρας”, ήταν ένας διάσημος ιατρός στον καιρό του. Ήταν ειδικός στις γυναικείες παθήσεις και είχε πολλές θεραπείες γι’ αυτές. Οι μαίες έρχονταν σε αυτόν για να τον ερωτήσουν για τα πράγματα που συμβαίνουν στις γυναίκες μετά τον τοκετό και αυτός ανταποκρινόταν ευχαρίστως, (πάντοτε) απαντώντας στις υποθέσεις τους, σύμφωνα με αυτά που γνώριζε. Γι’ αυτό και απεκαλείτο “Ο Μαιευτήρας”. Έζησε μετά τον Γαληνό και ενδιέτριψε στην Αλεξάνδρεια. Έζησε μετά τον Yahya τον Γραμματικό, τουτέστιν στην αρχή του Ισλάμ». Και συνεχίζει: «Συνέθεσε: Το βιβλίο Kunnas (Επιτομή) της Ιατρικής στη μετάφραση του Hunain [Ibn Ishaq], 7 maqalas (βιβλία), επίσης γνωστή ως η [Επιτομή των Πλειάδων]. Ένα βιβλίο για τη Γυναικολογία». Οι Πλειάδες ήσαν θεότητες του βουνού. Την ύπαρξή τους εμπνεύσθηκαν οι αρχαίοι Έλληνες από τον αστερισμό των Πλειάδων, τη γνωστή μας Πούλια, οι οποίες ήταν επτά, όσες και τα βιβλία του Παύλου. Ο Yahya, ο Ιωάννης ο Γραμματικός ή Ιωάννης ο Φιλόπονος ή Αλεξανδρινός, ήταν χριστιανός φιλόσοφος και επιστήμονας της Νεοπλατωνικής Σχολής της Αλεξάνδρειας (περ. 490570 μ.Χ.), φερόμενος ως ο πλέον μορφωμένος άνθρωπος του καιρού του. Αυτή η αναφορά επαναλαμβάνεται από τον Bahr ebraeus (πέθανε το 1286), με πολύ μικρές μόνον διαφορές: Bar ebraeus «Tarih muhtasar ad-duwal li-abi l-farag b. al-ibri (Σύντομη Ιστορία των Εθνών». Συνοψίζοντας, μαθαίνουμε ότι ο Παύλος γεννήθηκε στην Αίγινα, σπούδασε στην Αλεξάνδρεια, στην οποία αγνοούμε πότε και κάτω από ποιες συνθήκες μετανάστευσε (το πιθανότερο, για να σπουδάσει ιατρική), και έζησε εκεί στην αρχή του Ισλάμ, και αυτό βεβαίως συμπίπτει με τους συγγραφείς τους οποίους χρησιμοποίησε στην «Πραγματεία» του. Τέλος, έχουμε τη σύντομη μνεία που δίνει ο Ibn Abi Usaibia (περ. το 1270), ο οποίος αναφέρει: «Παύλος ο Αιγινήτης. Τα βιβλία του είναι η Επιτομή των Πλειάδων, μία μονογραφία για τη Θεραπεία και Ανατροφή του Παιδιού». Παρέμεινε στην Αλεξάνδρεια ακόμη και μετά την κατάκτησή της από τους Άραβες (642 μ.Χ.). Διακρίθηκε, κυρίως, ως χειρουργός και μαιευτήρας, αποκτώντας σύντομα μεγάλη φήμη και εκτίμηση μεταξύ των κατακτητών Αράβων. Ο Παύλος εκτός από «Μαιευτήρας» (al-Qawabili), όπως τον απο­ καλούσαν οι Άραβες, απεκαλείτο και «Περιοδευτής», το οποίο κάποιοι εξέλαβαν ως ένδειξη πολυταξιδεμένου ανθρώπου. Όμως η έννοια που απεδίδετο σε αυτή την ονομασία ήταν του ιατρού που επισκεπτόταν ΠΑΥΛΟΣ ΑΙΓΙΝΗΤΗΣ

101

ασθενείς του στις οικίες τους με τη συνοδεία των βοηθών, των συνεργατών και των μαθητών του. Με τον καιρό έλαβε και τη σημασία του «ιατροσοφιστή», του δασκάλου δηλαδή της ιατρικής. Ο Heiberg1 θεωρεί ότι είναι χριστιανός, διότι, όταν ο Παύλος αναφέρεται στην περιτομή, γράφει ότι αυτή γίνεται «διὰ σέβας ἐθνικὸν» (εξ αιτίας ειδωλολατρικής πίστεως). Αντίθετα, ο Francis Adams2 ερμηνεύει την ίδια φράση ως ένδειξη ότι ο Παύλος ήταν εθνικός.

Η Σχολή και η ιατρική παράδοση της Αλεξάνδρειας Σε μια γενική θεώρηση της ιατρικής παράδοσης στην Αλεξάνδρεια θα μπορούσαμε να σημειώσουμε τα εξής: Η ιατρική σχολή της Αλεξάνδρειας από τους Ελληνιστικούς χρόνους, μέχρι την κατάκτησή της από τους Άραβες, υπήρξε η πλέον φημισμένη του γνωστού τότε κόσμου. Η Ιπποκρατική και η Γαληνική ιατρική υπήρξαν οι δύο στύλοι της. Αν και είχε αρχίσει η αργή παρακμή της πριν τον 7ο αιώνα, εξακολουθούσε να κατέχει τα πρωτεία. Η Βυζαντινή ιατρική διακρίνεται σε πρώιμη και όψιμη εποχή. Στα αρχικά της στάδια γαλουχήθηκε με το αληθές πνεύμα της αρχαιότητας, γιατί αναπτύχθηκε σε περιοχές μακράν της Κωνσταντινούπολης, όπως η Αλεξάνδρεια. Η πρώιμη εποχή φθάνει μέχρι την κατάληψη της Αλεξάνδρειας από τους Άραβες, οπότε ο ελληνικός κόσμος έχασε τη σπουδαιότερη ιατρική σχολή του, με την Κωνσταντινούπολη να παραλαμβάνει τα πρωτεία. Εκτός του Γαληνού, που καταλαμβάνει κεντρική θέση, η Αλεξανδρινή ιατρική, γενικότερα ιδωμένη στην προοπτική της αρχαιότητας, ήταν μία περίοδος ιδιαίτερα διαπλαστικής (μορφωτικής) δύναμης, η οποία παρέμεινε στην Ισλαμική ιατρική και, εν συνεχεία, στη Δυτική Μεσαιω­ νική ιατρική και εκπαίδευση μέχρι και τις αρχές της Αναγέννησης, δηλαδή για περίπου 1.000 χρόνια. Η ιατρική σχολή της Αλεξάνδρειας παρέμεινε σε δεσπόζουσα θέση μέχρι την εποχή του χαλίφη Umayyad Umar Ibu Abd al-Aziz (περ. 717-720 μ.Χ.). Οι Σύροι στην αρχή και οι Άραβες στη συνέχεια ήταν περισσότερο οι άμεσοι κληρονόμοι της τελευταίας φάσης της Αλεξανδρινής ιατρικής 1.

2.

102

Ο J. L. Heiberg, μεγάλος Δανός φιλόλογος και γλωσσολόγος, πραγματοποίησε την κριτική έκδοση της Πραγματείας του Παύλου το 1924 στο Βερολίνο και τη Λειψία ενταγμένη στο τιτάνιο έργο του, C.M.G.- Corpus Medicorum Graecorum. Ο Σκοτσέζος καθηγητής Ιατρικής Sir Francis Adams μετέφρασε στην Αγγλική γλώσσα το 1846 στο Λονδίνο για λογαριασμό της Sydenham Society το 6ο Βιβλίο του Παύλου.

ΠΑΥΛΟΣ ΑΙΓΙΝΗΤΗΣ

παρά η Κωνσταντινούπολη. Η πρώιμη Αραβική ιατρική μοιάζει σαν μία σφήνα ανάμεσα στη γνώση μας για την ιατρική στην Αλεξάνδρεια και στην Κωνσταντινούπολη. Μας δίνει πολύ χρήσιμη πληροφόρηση, αλλά δεν αποκαλύπτει πάντοτε πότε και πού έλαβαν χώρα τα σχετικά συμβάντα. Πρέπει να λάβουμε υπόψη μας την πιθανότητα ότι η αραβική παράδοση ενσωμάτωσε προόδους που έλαβαν χώρα στην Αλεξάνδρεια αλλά δεν έφθασαν στην Κωνσταντινούπολη ή, και εάν έφθασαν εκεί, δεν έλαβαν τη σημασία που τους έδωσαν οι Άραβες.

Εργογραφία Ασκώντας και διδάσκοντας την ιατρική μέσα σε ένα τέτοιο περιβάλλον στην Αλεξάνδρεια, ο Παύλος ο Αιγινήτης έμεινε γνωστός στην ιστορία και στην ιστορία της Ιατρικής ειδικότερα από το συγγραφικό του έργο. Στην πρώιμη φάση της Βυζαντινής εποχής κάνει την εμφάνισή της μία νέα μορφή ιατρικής εργογραφίας. Είναι η καταγραφή των ιατρικών γνώσεων σε συμπιληματική μορφή, κάτι που ακολουθεί τις ογκώδεις εργασίες των Ιπποκράτη, Γαληνού και άλλων φημισμένων ιατρών της Ελληνικής, Ελληνιστικής και Ελληνορωμαϊκής Εποχής. Αυτή η νέα μορφή είναι οι ιατρικές εγκυκλοπαίδειες, όπου γίνεται προσπάθεια να παρουσιασθεί το σύνολο της ιατρικής γνώσης σε όσο το δυνατόν πιο συνοπτική μορφή. Ο στόχος αυτός άλλοτε επιτυγχάνεται άλλοτε όχι. Οι τέσσερις μεγάλες ιατρικές μορφές που έγραψαν τέτοιες ιατρικές εγκυκλοπαίδειες είναι, κατά σειράν, ο Ορειβάσιος από την Πέργαμο3 (325403 μ.Χ.), ο Αέτιος ο Αμιδηνός4 (502-575 μ.Χ.) από την Άμιδα, σημερινό Ντιγιάρμπεκιρ, ο Αλέξανδρος από τις Τράλλεις5 (σημ. Αϊδίνι 525-605 μ.Χ.) και ο Παύλος ο Αιγινήτης (625-690 μ.Χ.). Όλοι τους σπούδασαν στην Αλεξάνδρεια. Ο τελευταίος της σειράς των εγκυκλοπαιδιστών είναι ο συγγρα­φέας μας. Φαίνεται, όμως, ότι ήταν και αυτός που πέτυχε καλύτερα από όλους τους προηγούμενους στον σκοπό του, αν λάβουμε υπόψη την εξέλιξη και τη διάδοση που προσέλαβε το έργο του στους επόμενους αιώνες σε Ανατολή και Δύση μέχρι και τα χρόνια της Αναγέννησης.

3.

4.

5.

Έγραψε το ογκώδες ιατρικό έργο «Η Εβδομηκοντάβιβλος» και υπήρξε ιατρός και προσωπικός φίλος του αυτοκράτορα Ιουλιανού του επονομαζομένου Παραβάτη. Σπουδαίος γιατρός, χειρουργός και μαιευτήρας, στην υπηρεσία της αυλής του αυτοκράτορα Ιουστινιανού. Από οικογένεια ιατρών, αδελφός του Ανθέμιου, ενός εκ των δύο μαζί με τον Ισίδωρο αρχιτεκτόνων του ναού της Αγίας Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη. ΠΑΥΛΟΣ ΑΙΓΙΝΗΤΗΣ

103

Έχουμε, λοιπόν, μία ιατρική εγκυκλοπαίδεια, μέσα από την οποία παρέχεται σε περιεκτική και συνοπτική μορφή, κάτι παραπάνω από περίληψη, όλη η ιατρική γνώση της εποχής του. Αποτελείται από επτά Βιβλία που δια μέσου συγγραφέων, οι οποίοι ανά τους αιώ­νες τη διάβασαν, την αντέγραψαν, την σχολίασαν, την υπομνημάτισαν, έκαναν λογοκλοπή, άντλησαν ή βασίστηκαν σε αυτήν, μεταφράστηκε σε διάφορες γλώσσες. Τα επτά Βιβλία, όπως αναφέρει στο Προοίμιό του, έχουν τους εξής τίτλους: 1ο Βιβλίο «Περί υγιεινής»: Αναφέρεται στη διατροφή και τις διά­φορες δίαιτες, τα λουτρά και τη Γυμναστική, σε κεφάλαια 100. Γενικά, οτιδήποτε σχετίζεται με την υγιεινή, την προφύλαξη και την αποκατάσταση από παθήσεις σχετιζόμενες με την ηλικία, τις εποχές, την ιδιοσυστασία του κάθε ανθρώπου και τα παρόμοια.

2ο Βιβλίο «Περί πυρετών»: Σε κεφάλαια 60 τα αφορώντα εις τους πυρετούς, ένα σύνολο διαφόρων καταστάσεων σχετικών με την εξήγησή τους και τα επακόλουθα συμπτώματα.

3ο Βιβλίο «Περί των παθών κατά τόπους»: Οι παθήσεις από το κεφάλι μέχρι τα νύχια σε κεφάλαια 81. Εκτός των κοινών νοσημάτων ασχολείται και με τη Νευρολογία. Είχε διορισθεί σύμβουλος νευρολογικών και ψυχικών παθήσεων στα επτά νοσοκομεία της Αλεξάνδρειας, που είχαν ιδρυθεί από τον επιφανή και ευγενή Πατριάρχη Ιωάννη τον Φιλεύσπλαγχνο ή Ιωάννη τον Ελεήμονα.

4ο Βιβλίο «Περί των εξωτερικών παθών»: Οι παθήσεις του δέρματος σε κεφάλαια 59. Εδώ διαπραγματεύεται εκείνες τις παθήσεις που είναι εξωτερικά ορατές, στο δέρμα κυρίως, και δεν περιορίζονται σε ένα σημείο του σώματος, αλλά προσβάλλουν διάφορα σημεία όπως: αλωπεκία, έρπης, λέπρα, καρκίνος του δέρματος, πιτυρίασις, λεύκη κ.ά. πολλές. Κάποια κεφάλαια, και αυτό είναι πραγματικά έκπληξη, αναφέρονται σε θέματα κοσμητικής ιατρικής. Δηλαδή, αντιμετώπιση τριχόπτωσης, ρυτίδων, γυναικείας υπερτρίχωσης, καθαρισμού και φωτεινότητας του προσώπου, ξηροδερμίας, κάλυψης ουλών και μωλώπων, διατήρησης της κόμης και των βλεφαρίδων και γενικά ιατρικές οδη­γίες για την ωραία εμφάνιση του προσώπου. Ειδικά για την τριχόπτωση 104

ΠΑΥΛΟΣ ΑΙΓΙΝΗΤΗΣ

χρησιμοποιεί σκευάσματα, τα οποία δανείζεται από χαμένα έργα των αρχαίων και, το εκπληκτικότερο, συνταγές από το αναφερόμενο ως χαμένο βιβλίο της βασίλισσας Κλεοπάτρας.

5ο Βιβλίο «Περί των ιοβόλων πληγών και δηγμάτων». Σε κεφάλαια 65. Να αναφέρουμε εδώ την για πρώτη φορά στην ιατρική περιγραφή από τον Παύλο των διαφόρων μορφών μολυβδιάσεως. Το 5ο Βιβλίο ασχολείται, κυρίως, με την τοξικολογία και τη θεραπεία των πληγών και των δηγμάτων από δηλητηριώδη ζώα. Στη συνέχεια, περιγράφει τα προβλήματα που σχετίζονται με τις δηλητηριώδεις ουσίες και τα σκευάσματα που προέρχονται από αυτές καθώς και αντίδοτα.

6ο Βιβλίο «Περί χειρουργικής»: Σε κεφάλαια 122, για τα οποία θα μιλήσουμε εκτενέστερα αμέσως παρακάτω.

7ο Βιβλίο «Περί των ιδιοτήτων των απλών και συνθέτων φαρμάκων»: Σε κεφάλαια 26. Στην τελευταία σελίδα παραθέτει έναν πίνακα με μέτρα και σταθμά της εποχής χρήσιμο για τις μετρήσεις στα συστατικά των φαρμάκων. Μία περιγραφή των ιδιοτήτων όλων των φαρμάκων, πρώτα των απλών και μετά των συνθέτων. Τα συστατικά, αυτούσια ή επεξεργασμένα με διαφόρους τρόπους, είχαν τριπλή προέλευση: φυτική, ζωική και ορυκτή. Στα πρώτα 6 βιβλία δίνει έναν μεγάλο αριθμό συνταγών για τη θεραπεία διαφόρων παθήσεων. Στο 7ο περίπου 450 διαφορετικά είδη φυτών και 80 μη βοτανικά συστατικά περιέχονται στη materia medica σε έναν πλήρη αλφαβητικό κατάλογο. Τα πέντε, λοιπόν, πρώτα βιβλία καλύπτουν την παθολογία και το 7ο τη φαρμακολογία, βασισμένο κυρίως στον Ιπποκράτη και τον Διο­ σκουρίδη. Το 6ο Βιβλίο «Περί χειρουργικής» θεωρείται το καλύτερο και το πλέον πρωτότυπο και αυτό, κυρίως, με το οποίο η φήμη του εξαπλώθηκε παντού ανά τους αιώνες. Εδώ είναι εμφανής η πρωτοτυπία και ανεξαρτησία της σκέψης του, γίνεται δε θαυμάσια περιγραφή των χειρουργικών τεχνικών, παρέχοντας μία καθαρή ιδέα της προόδου του κλάδου της χειρουργικής από την εποχή του Κέλσου. Παρά τις περιορισμένες ανατομικές γνώσεις, η επιδεξιότητα των χειρουργών της εποχής είχε φθάσει σε τέτοιο αξιοθαύμαστο σημείο, ώστε να εκτελούν με αξιόλογη επιτυχία δύσκολες και λεπτές επεμβάσεις. Τα επόμενα χρόνια, μέχρι και τον 13ο αιώνα, ουδεμία σχεδόν αξιόλογη πρόοδος στη χειρουργική θα παρουσιασθεί. Εν μέρει κάτι τέτοιο εξηγείται και από την παραδοχή ότι η ιατρική εθεωρείτο ars perfecta, τουτέστιν πλήρης τέχνη, τελειωΠΑΥΛΟΣ ΑΙΓΙΝΗΤΗΣ

105

μένη, μία τέχνη όπου δεν έχει κανείς τίποτε να προσθέσει, δεδομένου ότι οι προη­γούμενοι, και ιδίως ο Ιπποκράτης και ο Γαληνός, τα είχαν πει όλα. Η μεγαλύτερη αμεσότητα και ζωντάνια της γραφής του Παύλου στα τμήματα της χειρουργικής και της γυναικολογικής αντιμετώπισης φαίνεται να φανερώνουν ότι αυτά τα δύο ήταν τα ειδικότερα πεδία του ενδιαφέροντός του και πιθανόν αυτά στα οποία είχε τη μεγαλύτερη προσωπική εμπειρία. Ο Παύλος είχε την ικανότητα να δίδει σύντομους και περιεκτικούς ορισμούς και περιγραφές των διαφόρων ασθενειών. Διευθετεί τα κεφάλαιά του με έναν πολύ λογικό τρόπο, πρώτα περιγράφοντας την ασθένεια, αποτυπώνοντας τα συμπτώματα και τις αιτίες, και θέτοντας κατόπιν τα θεραπευτικά μέτρα. Η γλώσσα που γράφει την «Πραγματεία» είναι η γλώσσα των μορφωμένων της εποχής, κατά βάσιν η ελληνιστική κοινή στη μετεξέλιξή της προς έναν τύπο λόγιας βυζαντινής γλώσσας, της πρώιμης Βυζαντινής εποχής. Ωστόσο περιέχει και γλωσσικά στοιχεία της προελληνιστικής περιόδου, κυρίως από την Αττική διάλεκτο της κλασικής εποχής, μαζί και κάποιους αρχαϊσμούς. Στον τρόπο που παραθέτει το κείμενό του ο Παύλος, βρίσκουμε μεγάλες ομοιότητες με τον Κέλσο. Ο Παύλος, όπως και ο Κέλσος, παρουσιάζει την επιστημονική του εργασία με έναν κομψό και γλαφυρό τρόπο, με διαύγεια ύφους και προσεκτικής οργάνωσης των γραπτών του. Προλογίζει το έργο του στην ολότητά του με ένα προσεκτικά διατυπωμένο προοίμιο. Δείχνει εξοικείωση με το σύνολο της προηγηθείσας ιατρικής παράδοσης. Το προοίμιο του Παύλου είναι μία ξεκάθαρη έκθεση ρασιοναλισμού και αφορμή να γράψει ένα σύντομο μα και περιεκτικό ιατρικό εγχειρίδιο, βελτιώνοντας προηγούμενες εργασίες, οι ελλείψεις των οποίων συνοψίζονται μέσα σε λίγες κοφτές φράσεις. Επιβεβαιώνει την έκταση της στασιμότητας στην οποία είχε περιέλθει η ιατρική κατά τον 7ο αιώνα. Τα «Επτά Βιβλία» είναι μία λεπτομερής, προσεκτικά επιλεγμένη, συμπυκνωμένη αλλά πλήρης και με σαφήνεια γραμμένη ιατρική εγκυκλοπαίδεια, με σωστά οργανωμένη την ύλη της, όπου με εύληπτο και απλό τρόπο συγ­κεντρώνει και περιγράφει όλη την ιατρική γνώση της εποχής του, όπως δια­μορφώθηκε από την εποχή του Ιπποκράτη, συστηματοποιήθηκε από τον Γαληνό, και περιλαμβάνει και τμήματα τα οποία θεωρεί αξιόλογα από το έργο των προηγηθέντων εγκυκλοπαιδιστών και άλλων σημαντικών ιατρικών συγγραφέων της αρχαιό­τητας. Ο Παύλος πέτυχε τους στόχους του, ειδικά σε ό,τι αφορά τη χειρουργική. Ο Παύλος είχε μία ευρύτατη γνώση των αρχαίων συγγραφέων, ανα106

ΠΑΥΛΟΣ ΑΙΓΙΝΗΤΗΣ

φερόμενος σε αυτούς συχνά, ενώ συγχρόνως εμπλουτίζει τα διδάγματά τους με δικά του ευρήματα και παρατηρήσεις, ειδικότερα στις χειρουργικές τεχνικές που χρησιμοποιεί. Το έργο του διασώθηκε για αιώνες παραμένοντας πρακτική επιτομή και οδηγός για την άσκηση της ιατρικής και της χειρουργικής, πιστή στις Ιπποκρατικές και Γαληνικές παραδόσεις, και υπήρξε μία χρήσιμη γέφυρα μεταξύ Βυζαντινής και Αραβικής ιατρικής, επηρεάζοντας την εξέλιξη αυτής όπως και της Δυτικοευρωπαϊ­ κής-Λατινικής. Το βιβλίο «Θεραπεία των Παίδων» είναι το άλλο γνήσιο έργο του Παύλου, επί το πλείστον χαμένο στα ελληνικά αλλά πιο εκτεταμένο σε έναν αριθμό αραβικών σπαραγμάτων. Σχετικά πρόσφατα, το 1999, κυκλοφόρησε το βιβλίο «The Greek and Arabic Fragments of Paul of Aegina’s [Therapy on Children]», γραμμένο από τον Ολλανδό Peter Ernst Pormann, αμετάφραστο στα ελληνικά. Η σπουδαιότερη αραβική πηγή για την παιδιατρική συλλογή του Παύλου είναι ο Abu l-Abbas Ahmad ibn Muhammad ibn Yahya al-Baladi στο βιβλίο του «On the Therapy of Pregnant Women and Children» - «Περί της Θεραπείας των Εγκύων Γυναικών και των Παίδων».

Παρουσίαση του έκτου Βιβλίου — Η χειρουργική του Παύλου του Αιγινήτη Το 6ο Βιβλίο δίνει μία συνοπτική επισκόπηση της χειρουργικής της αρχαιότητας. Ο Παύλος είναι ο μόνος από τους τέσσερις κορυφαίους εγκυκλοπαιδιστές, που παρουσίασε το συνολικό σώμα της ελληνικής και ελληνορωμαϊκής γνώσης στον τομέα της χειρουργικής σε έναν και μόνον ξεχωριστό τόμο. Αν και βασίζεται στα έργα του Ιπποκράτη και του Γαληνού, του Λεωνίδη6, του Σωρανού7 και του Άντυλλου8, εντούτοις δείχνει παντού αυτονομία και το έμπειρο χέρι μίας αυθεντίας. Στον μικρό πρόλογό του στην αρχή του 6ου Βιβλίου, γράφει ότι διαιρεί τη χειρουργική του σε δύο τμήματα. Το πρώτο αφορά στις παθήσεις των μαλακών μο6.

7.

8.

Λεωνίδης ο Αλεξανδρεύς 2ος μ.Χ. αιώνας, από τις μεγάλες φυσιογνωμίες της Αλεξανδρινής ιατρικής, κυρίως στη χειρουργική. Μεταξύ 180-200 μ.Χ. άσκησε την ιατρική στην Ρώμη. Ο Παύλος άντλησε ευρέως από το έργο του, το οποίο σε μεγάλο βαθμό έχει απολεσθεί. Ο ιατρός Σωρανός ο Εφέσιος (πιθανότατα μεταξύ 98-138 μ.Χ.), γεννήθηκε στην Έφεσο, σπούδασε στην Αλεξάνδρεια και άσκησε την Ιατρική στη Ρώμη. Διακρίθηκε κυρίως ως γυναικολόγος-μαιευτήρας, με μεγάλο συγγραφικό έργο, μέρος του οποίου διεσώθη και περιλαμβάνεται στο C.M.G. Τοποθετείται τον 2ο αιώνα μ.Χ. Ασχολήθηκε κυρίως με τη Χειρουργική. Ελάχιστο από το συγγραφικό του έργο έχει διασωθεί. ΠΑΥΛΟΣ ΑΙΓΙΝΗΤΗΣ

107

Εικονογραφημένο αραβικό χειρόγραφο με το έργο Περί ύλης ιατρικής του Διο­σκουρίδη. Οι δύο άντρες είναι πιθανόν αντιγραφείς και προσφέρουν ένα ανοιχτό βιβλίο. (Β. Κατσαρός, Φάρμακα και θαύματα, εκδ. Καλειδοσκόπιο).

ρίων (βεβαίως και των σπλάγχνων) και το δεύτερο μέρος στα κατάγματα και εξαρθρήματα των οστών. Ο Παύλος επεξέτεινε τους ορίζοντες της χειρουργικής του καιρού του χρησιμοποιώντας το ταλέντο του για την εφαρμογή πολύπλοκων εγχειρήσεων με επιτυχή αποτελέσματα, σε μία ποικιλία παθήσεων και τραυμάτων σε διάφορα πεδία της Ιατρικής. Οι σχεδόν μυθικές χειρουργικές του ικανότητες, επεκτείνονταν σε ειδικότητες, όπως Γενική Χειρουργική, Πλαστική Χειρουργική, Ουρολογία, Αγγειοχειρουργική, Ορθοπεδική, Νευροχειρουργική, Μαιευτική-Γυναικολογία, Οφθαλμολογία, Ω.Ρ.Λ., Παιδοχειρουργική. Πολλές από τις χειρουργικές οδηγίες του εκπλήσσουν για την για πρώτη φορά λεπτομερή περιγραφή τους. Απευθύνεται άμεσα στον αναγνώστη του σε δεύτερο πρόσωπο, μια και η διακηρυγμένη πρόθεσή του είναι να γίνει το βιβλίο του κτήμα για κάθε μεμονωμένο γιατρό, που ασκεί την ιατρική σε απομονωμένες περιοχές. Η μέθοδός του για την αντιμετώπιση της βουβωνοκήλης προϋπέθετε την εκτομή του ενός ή και των δύο όρχεων σε περίπτωση αμφοτε108

ΠΑΥΛΟΣ ΑΙΓΙΝΗΤΗΣ

ρόπλευρης εντόπισης. Όμως, επειδή ήταν πολύ περισσότερο ασφαλής από την χωρίς εξαίρεση των όρχεων, συνεχίστηκε για αιώ­νες και από τους Άραβες και κατόπιν στη Δύση μέσω των Αράβων, μέχρι τον 16ο αιώ­να. Ότι η αμυγδαλεκτομή ήταν μία συνήθης εγχείρηση για τον ίδιο, ενώ πολλοί άλλοι την απέφευγαν λόγω του κινδύνου της αιμορραγίας σαν επικίνδυνη, αποδεικνύεται από το γεγονός ότι είχε σχεδιάσει και χρησιμοποιούσε ειδικές σμίλες, τους αγκυλοτόμους, με αντίθετες κυρτώσεις για την αφαίρεση της αριστεράς ή της δεξιάς αμυγδαλής, για τη συγκράτηση και την εξαγωγή τους. Μεγάλης σημασίας είναι η πλήρης και αναλυτική περιγραφή της τραχειοστομίας για πρώτη φορά στην ιστορία της ιατρικής. Βεβαίως, δεν ήταν άγνωστη στους προηγηθέντες, ο Άντυλλος μάλιστα επιχειρεί μία ατελή περιγραφή της. Σε κάθε περίπτωση αυτή η σωτήρια για την ανθρώπινη ζωή επέμβαση αναπτύχθηκε στην αρχαιότητα και ακόμη παραμένει σε χρήση μέχρι σήμερα. Οι αρχαίοι δεν ασκούσαν την ιατρική κατά ειδικότητες. Αν και ασχολούνταν με όλο το φάσμα της γνωστής έως τότε ιατρικής γνώσης και ιατρικών θεραπειών, υπήρχαν περιπτώσεις όπου κάποιοι, λόγω κάποιας ιδιαίτερης πείρας και τριβής, αναλάμβαναν χειρουργικές επεμβάσεις που σχετίζονται με το περιεχόμενο της Χειρουργικής Ουρολογίας, της Οφθαλμολογίας ή της Μαιευτικής ειδικότερα. Εξάλλου, για αρκετούς αιώνες η χειρουργική σε ένα μέρος του κόσμου θεωρούνταν κατώτερη επιστήμη και εν πολλοίς την ασκούσαν οι κουρείς. Τα αναφερόμενα στη συνέχεια κατά ειδικότητες είναι μία σημερινή προσέγγιση και δεν έχουν να κάνουν με την εξειδίκευση του Παύλου, αν και ο ίδιος στα κεφάλαια των βιβλίων του ομαδοποιεί τις παθήσεις, όπως εμείς σήμερα τις αντιλαμβανόμεθα, ανά ιατρική ειδικότητα. Στην οφθαλμολογία, εκτός των άλλων περιπτώσεων, αναφέρεται στη χρήση ενός εξειδικευμένου εργαλείου (βλεφαρόξυστον), για την αφαίρεση όζου στο εκτρόπιον του οφθαλμού, εικονογραφώντας έτσι το ιδιαίτερο ενδιαφέρον για ένα μεγάλο φάσμα οφθαλμικών παθήσεων. Εδώ έδωσε την πληρέστερη περιγραφή οφθαλμολογικών εγχειρήσεων στην αρχαιότητα. Χειρουργούσε καταρράκτη, σταφύλωμα, υπόπυον, πτερύγια, χαλάζια, τριχίαση, συμβλέφαρον, λαγόφθαλμο, εκτρόπιον κ.α. Ιδιαίτερου ενδιαφέροντος είναι η συντηρητική θεραπεία του παιδικού στραβισμού. Επινόησε ειδική μάσκα προσώπου, μέσα από την οποία τα μάτια του νηπίου μπορούσαν να προσηλωθούν σε ευθεία γραμμή σε πηγή φωτός μερικά μέτρα μακριά. Η επανάληψη της ασκήσεως είχε ευεργετικά αποτελέσματα στον παιδικό στραβισμό.

ΠΑΥΛΟΣ ΑΙΓΙΝΗΤΗΣ

109

Μαιευτική-Γυναικολογία: Διαταραχές του κύκλου, εργώδης τοκετός, εμβρυοτομία, αφαίρεση πλακούντα, απόστημα της μήτρας, μερική κλειτοριδεκτομή. Μία σημαντική σημείωση για τη Μαιευτική του: Ο Παύλος δεν περιγράφει την κεφαλική στροφή καθόλου και όχι καθαρά την ποδαλική στροφή του εμβρύου κατά τον τοκετό, κάτι που οδήγησε αργότερα, εξαιτίας της μη αμφισβήτησης της αυθεντίας του, στην ολοκληρωτική απουσία των ως άνω περιπτώσεων για αιώνες κατά την προσέγγιση του τοκετού. Η περιγραφή του στη χρήση του μητροσκοπίου είναι τόσο πλήρης όσο σε οποιοδήποτε σημερινό σύγγραμμα γυναικολογίας. Ουρολογία: Καθετηριασμοί κύστεως, λιθοτομία κύστεως και ου­ρήθρας, κ.ά. Αξιοσημείωτο: Η μέθοδος λιθοτομίας της ουροδόχου κύστεως, που χρησιμοποιούσαν Έλληνες γιατροί μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα, ήταν μία ακριβής αντιγραφή της μεθόδου του Παύλου9. Παιδοχειρουργική: Ασχολείται με διάφορες παιδοχειρουργικές επεμ­ βάσεις, όπως ατρησία δακτυλίου, υδροκέφαλος, ατρησία παρθενικού υμένος, υπεράριθμα δάκτυλα ποδός, περιτομή, υποσπαδία κ.ά. Νευροχειρουργική-Χειρουργική σπονδυλικής στήλης (Σ.Σ.): Ο Παύλος διακρίνει τη σοβαρότητα και τη μεγάλη νοσηρότητα και θνησιμότητα των καταγμάτων και εξαρθρημάτων της Σ.Σ. Αναγνωρίζει τις βλάβες που προκαλούν στο περιφερικό νευρικό σύστημα, κάποιοι από αυτούς τους τραυματισμούς και τις επιπλοκές τους, όπως ακράτεια ούρων και κοπράνων, κινητικές διαταραχές ή πλήρη έκπτωσή τους, παραπληγία, ακόμη και θάνατο. Είναι ο πρώτος που είχε την τόλμη να χειρουργήσει κατάγματα της Σ.Σ. και ειδικά τα κατάγματα του σπονδυλικού πετάλου που προκαλούν πιεστικά φαινόμενα επί του νωτιαίου μυελού και των νευρικών ριζών, παρά τη διδαχή του Ιπποκράτη, που περιγράφει τα αποτελέσματα της χειρουργικής στη Σ.Σ. ως καταστρεπτικά για τον ασθενή. Με αυτήν την έννοια είναι ο πρωτοπόρος στη χειρουργική της Σ.Σ. Μην ξεχνάμε ότι κανείς δεν τολμούσε να παραβεί τα «θέσφατα» του πατέρα της ιατρικής και του μεγάλου Περγαμηνού, του Γαληνού. Ο τολμών κινδύνευε να αποκλειστεί από την κοινωνία των ομοτέχνων με το απλό επιχείρημα «αυτός έφα», δηλαδή ο Γαληνός. Επίσης, επεδίδετο σε τρυπανισμούς κρανίου, μία πανάρχαια χειρουργική επέμβαση,

9.

110

Σύμφωνα με τον εκλιπόντα καθηγητή της Ιστορία της Ιατρικής Ιωάννη Λασκαράτο.

ΠΑΥΛΟΣ ΑΙΓΙΝΗΤΗΣ

και επινόησε τον «μηνιγγοφύλακα», ειδικό εργαλείο για τον τρυπανισμό, ο οποίος εμποδίζει την τρώση της μήνιγγος κατά τη διαδικασία του τρυπανισμού. Γενική Χειρουργική: Η αντιμετώπιση της κιρσοκήλης και της πνευματοκήλης είναι ίδια με αυτή που περιγράφει ο ονομαστός Γερμανός χειρουργός Friedrich Trendelenburg (1844-1924), δικαιώνοντας έτσι τον Παύλο στην ιστορική ανασκόπησή του. Βουβωνοκήλη, οσχεο­κήλη, αιμορροϊδεκτομή με απολίνωση των αγγείων, παρακέντη­ση κοιλίας επί ασκίτου, παροχέτευση ηπατικών αποστημάτων κ.ά. Αγγειοχειρουργική: Κεφάλαια της χειρουργικής αφορούν στη διατομή των κροταφικών αγγείων, την αρτηριοτομία, την αιμορραγία φλεβών και αρτηριών, τα ανευρύσματα, την αφαίρεση κιρσών, τις φλεβοτομές για αφαιμάξεις. Οι χειρουργικές τεχνικές αντιμετώπισης των αρτηριακών ανευρυσμάτων, όπως περιγράφηκαν από τον Παύλο, υιοθετήθηκαν από τους μεγάλους χειρουργούς της Δύσης και παρέμειναν αμετάβλητες μέχρι και τον 16ο αιώνα. Πλαστική Χειρουργική: Ο Παύλος περιέγραψε πολλές χειρουργικές επεμβάσεις, οι οποίες στις μέρες μας υπάγονται στην ειδικότητα της Πλαστικής Χειρουργικής. Κάποιες από αυτές είναι πρωτότυπες, κάποιες άλλες βασίζονται στις περιγραφές και την πρακτική των προηγηθέντων. Κάποια παραδείγματα: αποκατάσταση ρικνού οσχέου (δύο μέθοδοι βασισμένες στον Λεωνίδη και τον Άντυλλο), γυναικομαστία (περιγράφεται για πρώτη φορά και μάλιστα με δύο διαφορετικές προσπελάσεις), αποκατάσταση καταγμάτων ρινός και κάτω γνάθου, πλαστικές ρινός και ωτός. Οι μέθοδοί του εδώ παρέμειναν αξεθώριαστες για 1200 χρόνια περίπου, δεδομένου ότι η πλαστική και επανορθωτική χειρουργική παρέμεινε αναλλοίωτη μέχρι σχεδόν τον 20ο αιώνα, και μόνον οι ραγδαίες τεχνολογικές πρόοδοι των τελευταίων 10ετιών έδωσαν τεράστια ώθηση σ’ αυτόν τον τομέα της ιατρικής. Ορθοπεδική-Τραυματιολογία: Κατάγματα-εξαρθρήματα ώμου και βρα­χιονίου οστού, όπου συμβουλεύει πρώτα την ανάταξη του εξαρθρήματος και κατόπιν του κατάγματος, ευθυγραμμίζεται με τις υποδείξεις του Ιπποκράτη και προτείνει άμεση ακινητοποίηση, σε αντίθεση με άλλους. Πρώτη περιγραφή του κατάγματος της επιγονατίδος και τρόπος ανατάξεως και διατηρήσεως αυτής πολύ κοντά με τον σημερινό, ανατάξεις καταγμάτων Σ.Σ. ΠΑΥΛΟΣ ΑΙΓΙΝΗΤΗΣ

111

Ιδιαίτερη αίσθηση προκαλεί μέχρι και σήμερα στους ασχολούμενους με την ιστορία της χειρουργικής η λεπτομερής και προσεκτική ανατομική περιγραφή της εξαγωγής βελών και γενικότερα της αντιμετώπισης πολεμικών τραυμάτων. Κάποιοι ιστορικοί της Ιατρικής10 οδηγήθηκαν στη διατύπωση ότι πιθανόν ο Παύλος να υπήρξε στρατιωτικός ιατρός κατά την αρχή του 7ου αιώνα. Ογκολογία: Στο «κεφάλαιο με΄ (45) – Περί καρκίνου», ο Παύλος κάνει την εξής εκπληκτική για τη συντομία, την ακρίβεια και την πληρότητά της περιγραφή: «Ο καρκίνος όγκος εστί ανώμαλος, οχθώδης, ειδεχθής, υποπέλιδνος, επώδυνος, ποτέ μεν ανέλκωτος, ποτέ δε ελκούμενος». Αναφέρεται στην αιτιολογία του, κάνει δε ειδική μνεία στους καρκίνους της μήτρας και του μαστού, για τον οποίο συνιστούσε μαστεκτομή. Όσο για το όνομα της νόσου σε μία εξίσου εκπληκτική περιγραφή, το εξηγεί από τις διατεταμένες φλέβες γύρω από τον όγκο που θυμίζουν τα πόδια του κάβουρα. «Έχουσι τας φλέβας πανταχόθεν περιτεταμένας, ώσπερ το ζώον ο καρκίνος τους πόδας, όθεν αυτώ και τούνομα τίθεται». Χρησιμοποιούσε αντισηπτικά, όπως περιλαμβάνονται στο πρωτόκολλο του Ιπποκράτη, βρασμένο νερό βροχής, ζεστό θαλασσινό νερό, χαλκό, πίσσα, ρητίνη, μύρο, αλόη, σκόνη αλατιού και μείγμα από κρασί και ξίδι (οξυκράτης) για την απολύμανση των εργαλείων, παυσίπονα και προέβαινε σε απολίνωση των αιμορραγούντων αγγείων. Το έργο του Παύλου διαδόθηκε ευρύτατα μέσω ενός μεγάλου μεταφραστικού κινήματος αρχικά στη συριακή και αραμαϊκή γλώσσα και αργότερα, μέσω αυτών ή κατευθείαν από την ελληνική γλώσσα, στα Αραβικά. Μέσω του Ανατολικού Χαλιφάτου διαδόθηκε σε όλη την Μέση Ανατολή και την Περσία και μέσω του Δυτικού Χαλιφάτου στη Δυτική Ευρώπη με μεταφράσεις στη λατινική γλώσσα.

10. J. Scarborough.

112

ΠΑΥΛΟΣ ΑΙΓΙΝΗΤΗΣ

Χειρουργικά εργαλεία Στο «Περί Χειρουργικής» ο Παύλος περιγράφει την ονομασία, το είδος και τη χρήση διαφόρων χειρουργικών εργαλείων της εποχής. Συνολικά 121 διαφορετικά χειρουργικά εργαλεία περιγράφονται λεπτομερώς, εκ των οποίων 33, το 27%, αναφέρονται αποκλειστικά από τον Παύλο. Αυτό οδηγεί στην πιθανότητα κάποια από αυτά να είναι δικής του επινόησης ή προϋπάρχοντα που έχουν υποστεί τροποποιήσεις, βελτιώ­σεις ή εξει­δικεύσεις. Η αξιοσημείωτη αυτή συλλογή, περιλαμβάνει εξειδικευμένα εργαλεία για τις ακόλουθες χρήσεις: κόψιμο, διαχωρισμό ιστών, σύλληψη και κράτημα ιστών και οργάνων, καθετηριασμό, διάνοιξη ή διεύρυνση, απόξεση ιστών, συμπίεση, αιμόσταση, συρραφή, απορρόφηση, αποφυγή συμφύσεων. Τα χειρουργικά εργαλεία, ανάλογα με το είδος της εργα­ σίας που επιτελούσαν, υπάγονταν σε κατηγορίες, όπως λαβίδες, ψαλίδια, νυστέρια, μήλες, σμίλες, κοχλιάρια, καυτήρες, βελόνες, καρφί­δες, άγκιστρα, οδοντιατρικά εργαλεία, κυαθίσκους, σπάτουλες, σπαθομήλες, σαρκολάβους, οστεάγρες και οδοντάγρες κ.ά. Κάποια από τα εργαλεία του Παύλου μπορεί να είχαν πολλαπλές λειτουργίες, όπως σφύρα, κατιάδιον, καλαμίσκος, μηλωτίς κ.ά. Όπως και πολλοί Έλληνες συγγραφείς, χρησιμοποιούσε διαφορετικές λέξεις για όλες τις ποικιλίες των λαβίδων (forceps): τριχολαβίδες, οδοντάγρα, σαρκολάβος, οστεάγρα, μύδιον κ.λ.π. Εντούτοις, ήταν ο πρώτος που χρησιμοποίησε τόσες σύνθετες λέξεις για να περιγράψει τους διαφόρους τύπους σμιλών: αντίθετος, κυκλισκωτός, μηλεώτις, πλακωτός, σμιλιώτης, καθώς και θερμοκαυστήρων: αιγιλωπικός, γραμμοειδής, ηλωτός, μαχαιρώτης, μηνοειδής, φακωτός, πλινθωτός, πυρηνοειδής, ψυχροκαυτήρ, τριαινοειδής. Τα χειρουργικά εργαλεία ήταν κατασκευασμένα κυρίως από σίδηρο αλλά και από χαλκό ή ορείχαλκο, ή τμήματά τους εν μέρει από ορείχαλκο και εν μέρει από σίδηρο. Υπάρχει ένας αριθμός αυτών που παραμένουν αταύτιστα. Οι ιατροί πολλές φορές σχεδίαζαν οι ίδιοι τα εργαλεία τους και κατόπιν τα παράγγελναν στα εργαστήρια μεταλλοτεχνίας. Στον ελληνικό χώρο υπάρχουν συλλογές αρχαίων ιατρικών εργαλείων στο Μουσείο Μπενάκη, άλλη συλλογή από ανασκαφή στην Κόρινθο, καθώς και στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Πολλές χειρουργικές μέθοδοι παρέμειναν ίδιες ή σχεδόν ίδιες, όπως στην Ελληνορωμαϊκή εποχή, με τις σύγχρονες μεθόδους αναισθησίας. Κάποια αρχαία χειρουργικά εργαλεία, όπως σμίλες, λαβίδες, οστεάγρες, μητροσκόπια κ.ά., είναι σχεδόν ίδια με τα σύγχρονα. ΠΑΥΛΟΣ ΑΙΓΙΝΗΤΗΣ

113

χειρουργικα

πολυπικόν σπαθίον

τραυματική μήλη

δύο κοχλιάρια φαρμάκων κυαθισκομήλη

δύο χάλκινα αιμοστατικά καυτήρια

πιθανόν θραύσμα πυρηνομήλης πυρηνομήλη τυφλάγκιστρο

χάλκινες μηλωτρίδες

114

ΠΑΥΛΟΣ ΑΙΓΙΝΗΤΗΣ

ε ρ γα λ ε ι α

οξείες μήλες

κυαθισκομήλες

τραυματικές μήλες

λαβίδες

ΠΑΥΛΟΣ ΑΙΓΙΝΗΤΗΣ

115

Οι Άγιοι Ανάργυροι, προστάτες της υγείας.

ΓΙΏΡΓΟΣ Θ. Κ Α ΛΌΦΩΝΟΣ 1

Ασθένεια και ίασις στο Βυζάντιο του 7ου αιώνα Βρισκόμαστε στον κόσμο που ονομάζουμε σήμερα Βυζάντιο, στη χριστιανική φάση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, από τον 4ο αιώνα, όταν πρωτεύουσά της έγινε η Νέα Ρώμη, όπως ήταν η επίσημη ονομασία της Κωνσταντινούπολης. Πρόκειται για έναν πολιτισμό με ρωμαϊκή κρατική οργάνωση, ελληνική παιδεία και χριστιανική ψυχή. Ο 7ος αιώ­νας, η εποχή δηλαδή του Παύλου του Αιγινήτου, είναι εποχή κρίσιμη. Η αυτοκρατορία περνάει από την Ύστερη Αρχαιότητα ή το Πρώιμο Βυζάντιο, όπου ο κόσμος της Αρχαιότητας είναι ακόμη ζωντανός, στη Μέση Βυζαντινή Περίοδο, όπου η αυτοκρατορία αποκτά χαρακτηριστικά που θα τα λέγαμε σήμερα «μεσαιωνικά»: υποχώρηση του αστικού βίου (με μετατόπιση από τις οργανωμένες πόλεις της αρχαιότητας σε μικρούς οχυρούς οικισμούς), διαρκή άνοδο της επιρροής της στρατιωτικής και εκκλησιαστικής διοίκησης, διαδικασίες που συντελούνται παράλληλα με τις γενικότερες κυρίαρχες τάσεις του ραγδαίου εκχριστιανισμού –που είχε ήδη σχεδόν ολοκληρωθεί– και του εξελληνισμού – που ολοκληρώνεται τον 12ο αιώνα. Τον 7ο αιώνα, πάντως, η αυτοκρατορία διατηρεί ακόμη ακέραιο τον οικουμενικό χαρακτήρα της, με εκτενείς κτήσεις στην Ιταλία και με μια σειρά ελληνόφωνων Παπών στη Ρώμη, που χρειάζονταν την έγκριση του (Βυζαντινού) αυτοκράτορα για να ενθρονιστούν, ενώ, κατά το μεγαλύτερο μέρος της περιόδου αυτής, η Αλεξάνδρεια –όπου και πέρασε μεγάλο μέρος της ζωής του ο Παύλος Αιγινήτης– και η Καρχηδόνα –μια εξαιρετικά ευημερούσα επαρχία– παραμένουν ακόμα υπό ρωμαϊκό, δηλαδή βυζαντινό, έλεγχο. Μεγάλα, όμως, κομμάτια της αυτοκρατορίας που είχε μόλις ανακτήσει ο αυτοκράτορας Ηράκλειος από τους Πέρσες, άρχισαν, σχεδόν αμέσως, να καταλαμβάνονται από τη νέα υπερδύναμη της εποχής, τους Άραβες.

*1. Ιστορικός- Βυζαντινολόγος ΠΑΥΛΟΣ ΑΙΓΙΝΗΤΗΣ

117

Πρέπει, πάντως, να επισημάνω πως, σε αντίθεση με τη λατινική Δύση, η ελληνική Ανατολή, παρά τον διαρκή της μετασχηματισμό, δεν διέρρηξε ποτέ τους δεσμούς της με την αρχαιότητα και η πρωτεύουσά της, η Κωνσταντινούπολη, παρέμενε, καθ᾽ όλη τη Μέση Βυζαντινή Περίοδο, μια πόλη με τα χαρακτηριστικά των αρχαίων πόλεων, η πιο λαμπρή πόλη του μεσαιωνικού κόσμου, μια χτυπητή εξαίρεση, που βρισκόταν πέρα από κάθε φαντασία των δυτικών. Παρέμεινε το κέντρο του μεσογειακού και ευρωπαϊκού κόσμου, με ένα υψηλό επίπεδο παιδείας και πολιτισμού, όπου οι γνώσεις της αρχαιότητας δεν διασώθηκαν απλώς μέσα από τις αντιγραφές των αρχαίων χειρογράφων, αλλά καλλιεργήθηκαν, εξελίχθηκαν και μεταδόθηκαν, αρχικά, στον ισλαμικό και, αργότερα, στον δυτικό κόσμο. Η ιατρική δεν έπαψε ποτέ να εφαρμόζεται, ενώ ξεκίνησε και μία πολύτιμη προσπάθεια κωδικοποίησης των ιατρικών γνώσεων. Το έργο του Παύλου του Αιγινήτου, το τελευταίο μιας σειράς σημαντικών βυζαντινών ιατρικών συγγραμμάτων, μας δίνει μιαν εντυπωσιακή εικόνα των ιατρικών γνώσεων της εποχής και της εφαρμογής τους στην πράξη, ασκώντας εξαιρετικά σημαντική επίδραση τόσο στον βυζαντινό όσο και στον ισλαμικό και τον δυτικό κόσμο. Εν συντομία θα προσπαθήσω να σκιαγραφήσω το πλαίσιο μέσα στο οποίο καλλιεργείτο και λειτουργούσε η βυζαντινή ιατρική. Και πρώτα απ’ όλα, ποια ήταν η θέση της μέσα σε έναν κόσμο όπου κυριαρχούσε ο Χριστιανισμός: η νέα θρησκεία που θεωρείται πως έφερε μιαν αρνητική αντίληψη για το σώμα, προβάλλοντας την αντίθεσή του με το πνεύμα, στο πλαίσιο της έμφασής της στον ασκητισμό. Ποιες ήταν λοιπόν οι αντιλήψεις για την ασθένεια του σώματος μέσα σε ένα τέτοιο κόσμο; Ποια ήταν η σχέση της ιατρικής με τη θαυματουργική θεραπεία την οποία προέβαλλε, επίσης, ο χριστιανισμός; Ξεκινώντας, θα χρησιμοποιήσω ένα κάπως ακραίο παράδειγμα από τον κόσμο του χριστιανικού ασκητισμού. H ασκητική ερμηνεία της σωματικής ασθένειας προβάλλει ανάγλυφη στις Ερωταποκρίσεις των Αγίων Bαρσανουφίου και Ιωάννου. Πρόκειται για τη συλλογή των απαντήσεων που έδιναν οι έγκλειστοι πνευματικοί καθοδηγητές μιας αιγυπτιακής μονής του 6ου αιώνα στις γραπτές ερωτήσεις των μοναχών αλλά και άλλων πιστών. Ένα μέρος της πνευματικής αυτής αλληλογραφίας είναι αφιερωμένο στη σωματική ασθένεια: τα αίτια και τις επιπτώσεις της στη ζωή του ασκητή. Στο μακροσκελές αυτό κείμενο, το επανερχόμενο αίτημα ασθενών μοναχών να θεραπευθούν με τη διαμεσολάβηση των δύο αγίων στον Θεό, σπάνια ικανοποιείται. H ασθένεια, κατά τους δύο πνευματικούς, ερμηνεύεται πολλές φορές ως θεία δωρεά για τον ασκητή, 118

ΠΑΥΛΟΣ ΑΙΓΙΝΗΤΗΣ

Αναζητώντας την ίαση.

εφόσον τον απαλλάσσει από την ευθύνη να φροντίζει ο ίδιος για την απονέκρωση του σώματός του, φέρνοντάς τον έτσι κοντύτερα στη βασιλεία των ουρανών. Σε άλλες περιπτώσεις η προσφυγή στην ιατρική και η φροντίδα του σώματος δεν αποκλείονται –αφού η υπερβολική εξασθένηση του σώματος επιδρά αρνητικά και στο πνεύμα– αλλά η εναπόθεση των ελπίδων στον Θεό θεωρείται ένα δείγμα υψηλότερης μορφής άσκησης. Οι πάσχοντες μοναχοί σπάνια αρκούνται σε μία μόνο επικοινωνία με τους πνευματικούς τους. Επιζητούν συνεχώς ηθική και πνευματική στήριξη και, παρά την αναμφισβήτητη εμμονή τους στην επιλογή της ασκητικής ζωής, επικαλούνται τα προβλήματα που τους δημιουργεί η ασθένειά τους, ακριβώς ως προς την τήρηση της σωματικής πειθαρχίας που επιβάλλει η ασκητική τους επιλογή: η αδυναμία τους να νηστέψουν ή να τηρήσουν έναν αποδεκτό, κατά τη γνώμη τους, κανόνα προσευχής, η επιβάρυνση που αισθάνονται ότι προκαλούν στους αδελφούς τους, δείχνει την αγωνία τους για τις αλλαγές που φέρνει η ασθένεια στον τρόπο που αντιλαμβάνονταν έως τότε τον εαυτό τους και το περιβάλλον τους, καθώς και τον τρόπο που λειτουργούσαν μέσα σε αυτό. Το δεύτερο παράδειγμα που θα χρησιμοποιήσω βρίσκεται στους αντίποδες αυτών των αντιλήψεων, εκφράζοντας μια θρησκευτικότητα λαϊκή, δηλαδή κοσμική (μη εκκλησιαστική). Αφορά ανθρώπους της πόΠΑΥΛΟΣ ΑΙΓΙΝΗΤΗΣ

119

λης, που οι ζωές και οι προβληματισμοί τους διαφέρουν σημαντικά από εκείνες των ασκητών. Πρόκειται για τα Θαύματα του Αγίου Αρτεμίου, τη συλλογή 44 καταγραφών θαυματουργικών ιάσεων ασθενών που προσέφυγαν για θεραπεία σε ένα κέντρο εγκοίμησης της Κωνσταντινούπολης του 7ου αιώνα, της εποχής δηλαδή του Παύλου του Αιγινήτου. Καθιερωμένη θεραπευτική πρακτική της αρχαιότητας η εγκοίμηση, η τελετουργική δηλαδή πρόκληση, για θεραπευτικούς συνήθως σκοπούς, ενός θεόσταλτου ονείρου, με ύπνο σε ιερή τοποθεσία, υπήρξε εξαιρετικά δημοφιλής καθ’ όλη τη διάρκεια της ελληνορωμαϊκής αρχαιότητας. Ο Χριστιανισμός την υιοθέτησε σχεδόν αυτούσια, υποκαθιστώντας τις χθόνιες ιαματικές θεότητες του παγανισμού, όπως τον Ασκληπιό, με χριστιανούς μάρτυρες και αγίους, όπως τους Κύρο και Ιωάννη, τους Κοσμά και Δαμιανό, και βέβαια τον Αρτέμιο. Γύρω από τα θαυματουργά λείψανά τους στήθηκαν τα χριστιανικά κέντρα εγκοίμησης, κάποιες φορές στον ίδιο χώρο όπου πριν λειτουργούσαν τα ειδωλολατρικά. Τόσο η εποχή που καλύπτει το κείμενο, όσο και η σπανία εξειδίκευση του Αγίου Αρτεμίου σε ασθένειες των ανδρικών γεννητικών οργάνων και, κυρίως, σε διαφόρων ειδών κήλες, το καθιστούν ιδανικό παράδειγμα για τις ανάγκες αυτής της παρουσίασης. Ολοζώντανες είναι οι περιγραφές του κειμένου που μεταφέρουν τον αναγνώστη στην καθημερινή ζωή μιας συνοικίας της Κωνσταντινούπολης της εποχής, που σφύζει από δραστηριότητα, με τα δημόσια λουτρά της, τους τεχνίτες και τα εργαστήρια, τις εκκλησίες, τα τοπικά νοσοκομεία (ξενώνες) με τις κλινικές τους, τις εφημερίες και τις καθημερινές προγραμματισμένες επισκέψεις των ιατρών στους θαλάμους αλλά και την καθημερινότητα των ασθενών στην εκκλησία του Αγίου, που περνούσαν εκεί μεγάλα διαστήματα σε ένα είδος κοινοβιακής ζωής με άλλους ομοιοπαθείς, περιμένοντας κάθε βράδυ την θαυματουργική ίαση. Αυτό που εντυπωσιάζει είναι η στάση των ασθενών απέναντι στο σώμα τους. Αντί να ντρέπονται για τα σώματά τους – όπως θα ήθελαν γενιές σεμνότυφων βυζαντινολόγων– στην πραγματικότητα ντρέπονται για την παραμόρφωση που προκαλεί στο γυμνό σώμα τους η ασθένεια. Ένας από τους ασθενείς, διάκονος μάλιστα της Αγίας Σοφίας, θεωρεί αφόρητη την βουβωνοκήλη που είχε αποκτήσει, εφόσον έτσι δεν μπορούσε να χρησιμοποιεί τα δημόσια λουτρά σε ώρες αιχμής, διότι θα γινόταν περίγελως. Άλλοι πάλι ασθενείς δεν έχουν κανένα πρόβλημα να παραμερίσουν τους χιτώνες τους οπουδήποτε για να δείξουν στους παριστάμενους τα επιτυχή αποτελέσματα της ίασής τους. H θεμελιώδης διχοτομία στο κείμενο των Θαυμάτων δεν είναι, λοιπόν, εκείνη ανάμεσα 120

ΠΑΥΛΟΣ ΑΙΓΙΝΗΤΗΣ

στο πνεύμα και το σώμα αλλά εκείνη ανάμεσα στο υγιές και το άρρωστο σώμα. Περισσότερο από τους πόνους και τα βάσανα της αρρώστιας, τους ασθενείς ενοχλεί η κοινωνική απόρριψη που φέρνει το άρρωστο σώμα τους: η περιθωριοποίηση και ο στιγματισμός. Στα Θαύματα του Αγίου Αρτεμίου η ίαση δεν έρχεται πάντα με τον ίδιο τρόπο. Άλλοτε προκαλείται με τρόπο ανώδυνο: ο Άγιος εμφανίζεται στο όνειρο του ασθενή και προσεύχεται θερμά ή και ευλογεί το πάσχον μέλος. Σε ορισμένες περιπτώσεις επιθέτει ο ίδιος ή συνταγογραφεί την επίθεση κηρωτής, ενός μίγματος κεριού και ελαίου από την κανδήλα που καίει νυχθημερόν πάνω από τη λάρνακά του. Από τη λέξη κηρωτή μάλιστα προέρχεται ο ιταλικός όρος cerotto, το γνωστό σε όλους μας τσερότο ή τσιρότο, δηλαδή το μικρό έμπλαστρο, που κληροδότησε η εγκοίμηση στη σύγχρονη ιατρική πρακτική. Στις περισσότερες περιπτώσεις, όμως, η ίαση δεν είναι ανώδυνη. Συχνά ο Άγιος, μεταμφιεσμένος σε γιατρό ή άλλο πρόσωπο και αφού εξετάσει τον ασθενή, ασκεί με το χέρι του ισχυρή πίεση στα πάσχοντα μέλη του, προκαλώντας του αβάσταχτο πόνο ή χρησιμοποιεί άλλες μεθόδους, ακόμη πιο ανορθόδοξες και οδυνηρές. Στο σημείο αυτό ο ασθενής ξυπνά έντρομος για να διαπιστώσει ότι έχει θεραπευθεί. Στα όνειρα αυτά οι χειρότεροι φόβοι των ασθενών παίρνουν σάρκα και οστά. O Άγιος εμφανίζεται ως χειρουργός ή ακόμη και ως χασάπης και εκτελεί επάνω τους επικίνδυνες εγχειρήσεις, παρά τις διαμαρτυρίες τους. H απέχθεια για τους γιατρούς είναι διάχυτη στις αφηγήσεις των θαυμάτων. Είναι εμφανώς μέρος της στρατηγικής του κειμένου, μιας στρατηγικής που λειτουργεί στο πλαίσιο του ανταγωνισμού της εγκοίμησης με την ιατρική. Εκφράζει, όμως, έναν φόβο πολύ πραγματικό, και όχι μόνο για την υψηλή πιθανότητα αποτυχίας μιας εγχείρησης που εκτελείται κυρίως στα γεννητικά όργανα των ασθενών, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για τον ανδρισμό τους. Εξίσου μεγάλος θα πρέπει να ήταν και ο φόβος της επιτυχίας. Από τα γραπτά του Παύλου του Aιγινήτου είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε ότι στις μισές περιπτώσεις η εγχείρηση της κήλης συμπεριλάμβανε και αφαίρεση των όρχεων, δηλαδή ευνουχισμό. Στην προσπάθειά του να διαφημίσει την εγκοίμηση, το κείμενο των Θαυμάτων χρησιμοποιεί αριστοτεχνικά τους πραγματικούς αυτούς φόβους των ασθενών, περιλαμβάνοντας μελανές περιγραφές εγχειρήσεων που εκτελέσθηκαν ανεπιτυχώς σε ορισμένους από αυτούς. Ανάμεσά τους και ο διάκονος Στέφανος. «Εμπιστεύθηκα τον εαυτό μου στους χειρουργούς του νοσοκομείου του Σαμψών για να με χειρουργήσουν», διηγείται, «και κατέλυσα στον θάλαμο δίπλα στην είσοδο της οφθαλμοΠΑΥΛΟΣ ΑΙΓΙΝΗΤΗΣ

121

λογικής κλινικής. Αφού, λοιπόν, με κατέκαψαν επί τρεις ημέρες με ψυχρούς καυτηριασμούς, την τέταρτη μέρα χειρουργούμαι. Τα όσα φοβερά έπαθα, ενώ βρισκόμουν στο χειρουργικό κρεβάτι, θα τα παραλείψω. […] Θα πω μόνο ότι και τη ζωή μου την ίδια δεν ήθελα πια, έχοντας πέσει στα χέρια των γιατρών». Είναι πολλές οι περιπτώσεις αυτές, αλλά, παρ’ όλα αυτά, πολλοί από τους ασθενείς προσφεύγουν στον Άγιο μόνο όταν εξαντλήσουν τις δυνατότητες θεραπείας που τους παρείχε η ιατρική. Ανάμεσά τους ακόμη και ένας ιερέας της εκκλησίας του Αγίου. Αυτό φαίνεται και από το γεγονός ότι οι εφιαλτικές εγχειρήσεις ή και άλλες μορφές θεραπείας, που εφαρμόζει ο Άγιος Αρτέμιος στα ιαματικά τους όνειρα, απηχούν σε μεγάλο βαθμό την πραγματική ιατρική πρακτική της εποχής, όπως την γνωρίζουμε από τον Παύλο τον Αιγινήτη. Η εξοικείωση, συνεπώς των ονειρευομένων πιστών ή και του συγγραφέα/συμπιλητή του κειμένου των Θαυμάτων με την ιατρική της εποχής ήταν μεγάλη: και αυτό είναι ένα χαρακτηριστικό της βυζαντινής εγκοίμησης που απουσιάζει από τις καταγραφές των θαυματουργικών ιάσεων της αρχαιότητας. Είναι, λοιπόν, σαφές πως για πολλούς ασθενείς του 7ου αιώνα, η προσφυγή στο θαύμα παραμένει μόνο η έσχατη λύση. Αυτό, βεβαίως, είναι κάτι που συμβαίνει ακόμα και σήμερα, παρά την αδιαμφισβήτητα κατά πολύ μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα των σύγχρονων επιγόνων του Παύλου του Αιγινήτου. Μπροστά στην αρρώστια δεν έχουμε πάψει ποτέ να αισθανόμαστε ανήμποροι και τρομαγμένοι.

122

ΠΑΥΛΟΣ ΑΙΓΙΝΗΤΗΣ

ΓΙΆΝΝΗΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΊΔΗΣ

Από τον κόσμο της Ύστερης Αρχαιότητας στον κόσμο του Ισλάμ Η επιστήμη μεταξύ παράδοσης και καινοτομίας Ύστερη Αρχαιότητα είναι η μεταβατική περίοδος από την Αρχαιότητα στους Μέσους Χρόνους. Παλαιότερα, η περίοδος αυτή χαρακτηριζόταν συχνά ως «περίοδος παρακμής» της ελληνικής φιλοσοφίας και επιστήμης. Είναι αλήθεια ότι από την περίοδο των πρώτων μεταχριστιανικών αιώνων απουσιάζουν πνευματικές μορφές, όπως του Πλάτωνα, του Αριστοτέλη, του Αρχιμήδη, του Ευκλείδη, του Απολλώνιου ή του Ίππαρχου, που λάμπρυναν την ιστορία της αρχαίας ελληνικής σκέψης κατά τους αιώνες που είχαν προηγηθεί. Μολονότι δεν έλειψαν πρόσωπα που παρήγαγαν επιστημονικό έργο που άφησε εποχή, όπως ο αστρονόμος Κλαύδιος Πτολεμαίος, ο γιατρός Γαληνός και ο μαθηματικός Διόφαντος, οι λόγιοι της περιόδου της Ύστερης Αρχαιότητας ήσαν κυρίως δάσκαλοι, σχολιαστές, ερανιστές, βιογράφοι, εγκυκλοπαιδιστές και εκδότες των σπου­δαίων έργων που παρήχθησαν κατά τις προηγούμενες περιόδους. Τα ονόματά τους – Θέων ο Αλεξανδρινός, Υπατία, Ιάμβλιχος, Νικόμαχος, Σιμπλίκιος, Πάππος, Πρόκλος, Ευτόκιος ο Ασκαλωνίτης, Ανθέμιος ο Τραλλιανός, Ισίδωρος ο Μιλήσιος, Ασκληπιός ο Τραλλιανός, Ιωάννης Φιλόπονος, Παύλος ο Αιγινήτης, για να αναφέρουμε μερικούς μόνο λογίους των οποίων το έργο σχετίζεται περισσότερο με την ιστορία της επιστήμης – είναι λιγότερο γνωστά στον σύγχρονο καλλιεργημένο άνθρωπο συγκριτικά με τα ονόματα των ένδοξων προδρόμων τους. Μέχρι πρότινος, λοιπόν, κοινή ήταν σε γενικές γραμμές η πεποίθηση ότι το έργο αυτών των λογίων δεν χαρακτηρίζεται από πρωτοτυ-

*

Ομότιμος Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών ΠΑΥΛΟΣ ΑΙΓΙΝΗΤΗΣ

123

πία και γι’ αυτό η συνεισφορά τους στην ιστορία της επιστήμης δεν είναι άξια ιδιαίτερης μνείας. Αυτό μάλιστα φαίνεται, τουλάχιστον εκ πρώτης όψεως, να το ομολογούν οι ίδιοι οι λόγιοι αυτής της περιόδου, με πολύ χαρακτηριστικό παράδειγμα τα λόγια του Ιάμβλιχου στο έργο του Περί της Νικομάχου αριθμητικής, «οὐδὲ γὰρ καινὰ λέγειν ἡμῖν πρόκειται, ἀλλὰ τὰ δοκοῦντα τοῖς παλαιοῖς ἀνδράσιν»1. Τις τελευταίες δεκαετίες η εικόνα αυτή έχει αλλάξει. Η νεότερη ιστοριογραφία της επιστήμης στρέφεται με μεγάλο ενδιαφέρον στο έργο των λογίων της Ύστερης Αρχαιότητας, και αυτό δεν οφείλεται μόνο στο γεγονός ότι τα μεγάλα έργα της κλασικής και της ελληνιστικής εποχής έχουν πια μελετηθεί σε υπερβολικό βαθμό και, επομένως, δεν αποτελούν ελκυστικό αντικείμενο έρευνας στον ίδιο βαθμό, όπως παλαιότερα. Οφείλεται, κυρίως, σε εξελίξεις στην ίδια την ιστοριογραφία. Σήμερα ο ιστορικός της αρχαίας επιστήμης δεν μελετά μόνο τις ιδέες που μεταφέρουν τα κείμενα αλλά και πλήθος άλλων ζητημάτων, όπως είναι, για παράδειγμα, τα είδη των κειμένων (πραγματείες, εισαγωγές, σχόλια, επιστολές, βιογραφίες, εγκυκλοπαίδειες κ.λπ.) και η λειτουργία του κάθε είδους, οι υλικοί φορείς που μεταφέρουν τα κείμενα (δηλαδή τα χειρόγραφα), η παράδοσή τους (αντιγραφές, μεταφράσεις κ.λπ.), η διδασκαλία και η πρόσληψη των κειμένων σε διαφορετικές εποχές και σε διαφορετικά πολιτισμικά περιβάλλοντα κ.ά. Μια τέτοια διευρυμένη ατζέντα επιτρέπει στον σύγχρονο ιστορικό να εκτιμήσει τη σημασία που είχε για την ιστορία της αρχαίας επιστήμης, για παράδειγμα, η μετάβαση από τον «κύλινδρο παπύρου» στον «κώδικα» ή η διαμόρφωση των κειμένων με τη μορφή βιβλίων (με τίτλους, χωρισμό σε κεφάλαια, αρίθμηση σελίδων, αρίθμηση προτάσεων κ.λπ.), όπως περίπου τα γνωρίζουμε σήμερα. Και τα δύο αυτά γνωρίσματα αποτελούν έργο των λογίων της Ύστερης Αρχαιότητας και συνιστούν «καινοτομίες», έστω και όχι με την έννοια της «πρωτοτυπίας», όπως την εννοούμε συνήθως· ωστόσο, κρινόμενοι με βάση αυτού του είδους τα κριτήρια, θα λέγαμε ότι οι λόγιοι της Ύστερης Αρχαιότητας φαίνονται πιο «σύγχρονοι» από τους ένδοξους προδρόμους τους. Αλλά και με την πιο στενή έννοια της «καινοτομίας», αυτή δηλαδή της «πρωτοτυπίας», αν εξετάσει κανείς τα κείμενα των λο­γίων της Ύστερης Αρχαιότητας, θα διαπιστώσει ότι η έρευνά του δεν θα είναι άγονη. Διότι μέσα στα σχόλια ιχνηλατούνται μερικές φορές ανεπαίσθητες «διο­ 1.

124

Iamblichi in Nicomachi arithmeticam introductionem liber, ed. U. Klein (post H. Pistelli).

Leipzig: Teubner, 1975, 5.22–23.

ΠΑΥΛΟΣ ΑΙΓΙΝΗΤΗΣ

Μικρογραφία από τον πλούσια εικονογραφημένο κώδικα του 12ου αι. Madrid, Biblioteca Nacional, ms. Vitr. 26-2, που περιέχει την Σύνοψιν Ἱστοριῶν του Ιωάννη Σκυλίτση. Aπεικονίζεται αντιπροσωπεία που στέλνει ο άραβας χαλίφης αλ-Μαμούν στον βυζαντινό αυτοκράτορα Θεόφιλο.

λισθήσεις» μιας ιδέας προς μια αναδυόμενη νέα ιδέα, και αυτό μπορεί να συνιστά μια πραγματική πρωτοτυπία, έστω και αν ο εκφραστής ή οι εκφραστές της δεν έχουν συνείδηση του γεγονότος και θεωρούν, όπως αναφέρει ο Ιάμβλιχος στο εδάφιο που μνημονεύσαμε, ότι «εξηγούν» απλώς αυτά που έλεγαν και πίστευαν οι παλαιοί. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η «διολίσ­θηση» της έννοιας του λόγου μεταξύ δύο αριθμών (α: b α: b) στην έννοια της αριθμητικής τιμής του λόγου (την οποία οι σχολιαστές αποκαλούσαν «πηλικότητα») και ο χειρισμός της ως ενός ενιαίου αριθμού, κάτι που στην πορεία του χρόνου οδήγησε στην έννοια του κλάσματος (α / b α / b). Η εποχή, λοιπόν, που η περίοδος των πρώτων μεταχριστιανικών αιώνων χαρακτηριζόταν ως «περίοδος παρακμής» της αρχαίας επιστήμης και φιλοσοφίας έχει παρέλθει. Σήμερα η περίοδος αυτή κατανοείται από τη σύγχρονη ιστοριογραφία με τους δικούς της όρους και όχι αποκλειστικά και μόνο σε σύγκριση με προηγούμενες ή επόμενες περιόδους της πνευματικής ιστορίας. Δεν είναι η περίοδος της παρακμής· είναι η περίοδος της Ύστερης Αρχαιότητας2. Αναφέραμε προηγουμένως ότι η παράδοση των κειμένων, δηλαδή η μετάδοση και διάχυση του περιεχομένου τους μέσω αντιγραφών, με2.

Ενδεικτικός είναι ο τίτλος του βιβλίου αναφοράς του Henri-Irénée Marrou, Décadence romaine ou antiquité tardive ? IIIe–VIe siècle. Paris: Editions du Seuil, 1977. ΠΑΥΛΟΣ ΑΙΓΙΝΗΤΗΣ

125

ταφράσεων, παραφράσεων, ανθολογήσεων κ.λπ., αποτελεί θέμα αυτοτελούς ενδιαφέροντος για την ιστορία της επιστήμης. Στην περίπτωση των κειμένων της αρχαίας ελληνικής επιστήμης, η μετάδοσή τους ακολούθησε κυρίως, αλλά όχι αποκλειστικά, τρεις βασικές οδούς, οπότε μπορούμε να μιλούμε για τις τρεις κύριες διαδρομές που ακολούθησαν τα κείμενα στα ταξίδια τους τόσο προς την Ανατολή όσο και προς τη Δύση3. Η πρώτη οδός ήταν η οδός των λατινικών μεταφράσεων απευθείας από τα ελληνικά πρωτότυπα, που άρχισαν να γίνονται ήδη από την εποχή της Ύστερης Αρχαιότητας για να συνεχιστούν, ως έναν βαθμό, στη διάρκεια του Μεσαίωνα στα μοναστήρια της Δυτικής Ευρώπης, προτού ξαναρχίσουν με νέα ορμή στην περίοδο της Αναγέννησης. Ενδεικτικά παραδείγματα λογίων που ενεπλάκησαν σε αυτό το εγχείρημα ήταν ο Βοήθιος (Anicius Manlius Severinus Boethius, περ. 480–524), ο οποίος μετέφρασε και σχολίασε τις λογικές πραγματείες του Αριστοτέλη, την Αριθμητική Εισαγωγή του Νικόμαχου, μέρη των Στοιχείων του Ευκλείδη κ.ά., και ο μοναχός Ιάκωβος της Βενετίας (Iacobus Veneticus Graecus, ήκμασε το δεύτερο τέταρτο του δωδέκατου αιώνα), ο οποίος, επτά αιώνες μετά τον Βοήθιο, ήταν ένας από τους πρώτους μεσαιωνικούς λογίους που μετέφρασαν, στο περίφημο Αββαείο του Mont-SaintMichel της Νορμανδίας (Γαλλία), έργα του Αριστοτέλη απευθείας από τα ελληνικά, και πάντως πριν από τις πρώτες μεταφράσεις του Αριστοτέλη από προηγούμενες αραβικές μεταφράσεις από τον Γεράρδο της Κρεμόνα (περ. 1114–1187) στο Τολέδο της Ισπανίας 4. Δεύτερον, υπάρχει μια πολύ πιο πλούσια και δημιουργική οδός μετάδοσης προς την Ανατολή. Ουσιαστικά, η προς ανατολάς επίδραση του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού ήταν ένα μόνιμο φαινόμενο, από την εποχή τουλάχιστον των εκστρατειών του Μεγάλου Αλεξάνδρου και του εποικισμού που ήταν φυσικό επακόλουθό τους. Οι κατακτήσεις και ο εποικισμός δεν ήσαν, όμως, οι μόνοι μηχανισμοί διάδοσης. Αποφασιστικής σημασίας ήταν ο ρόλος που έπαιξε η θρησκεία και ιδίως ορισμένα χριστιανικά θρησκευτικά κινήματα που αναπτύχθηκαν στις ανατολικές περιοχές της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Ένα από αυτά τα κινήματα, ο Νεστοριανισμός, απέκτησε επιρροή σε περιοχές της Συρίας και κατό3.

4.

126

Στο σημείο αυτό πρέπει να σημειώσουμε ότι η μετάδοση της ελληνικής επιστήμης δεν έγινε μόνο μέσω των κειμένων. Σημαντικό ρόλο στη διάχυσή της έπαιξε και η προφορική παράδοση. Βλ. R. Rashed: Αl-Khwārizmī. Le commencement de l’algèbre. Paris: Éditions Albert Blanchard, 2007, σ. 94. Για τον Ιάκωβο της Βενετίας βλ. L. Minio-Paluello, «Iacobus Veneticus Grecus: Cano­nist and Translator of Aristotle», Traditio 8 (1952), 265–304.

ΠΑΥΛΟΣ ΑΙΓΙΝΗΤΗΣ

πιν της Περσίας. Το κύριο αντικείμενο μελέτης στις σχολές αυτές ήταν, φυσικά, οι βιβλικές σπουδές και η θεολογία,5 παράλληλα όμως μελετούσαν και την αριστοτελική λογική καθώς και άλλες πλευρές της ελληνικής φιλοσοφίας και επιστήμης. Ταυτόχρονα, μετέφρασαν στα συριακά μεγάλο αριθμό ελληνικών κειμένων (αριστοτελικά συγγράμματα, ιατρικές πραγματείες, μαθηματικά και αστρονομικά έργα, φιλοσοφικά κείμενα). Με τη δραστηριότητά τους αυτή οι Νεστοριανοί κατόρθωσαν να επηρεάσουν την πνευματική ζωή της Περσίας, συμβάλλοντας έτσι στη μετάδοση της ελληνικής παιδείας αρχικά στην Περσία και στη συνέχεια στους Άραβες. Πράγματι, το Ισλάμ αναπτύχθηκε με εκπληκτική ταχύτητα και δυναμισμό μετά τον θάνατο του Μωάμεθ το 632 μ.Χ., ώστε μέσα σε τριάντα χρόνια ενσωμάτωσε όλες τις περιοχές κατά μήκος των νότιων και ανατολικών ακτών της Μεσογείου καθώς και τη Μεσοποταμία και την Περσία. Η αφομοίωση των λαών και των πολιτισμών που ακολούθησε περιελάμβανε τη μετάφραση στα αραβικά μεγάλου αριθμού ελληνικών μαθηματικών, ιατρικών, επιστημονικών και φιλοσοφικών κειμένων, κάποια απευθείας από τα ελληνικά και άλλα από προηγούμενες συριακές μεταφράσεις. Η τρίτη οδός για τη διάσωση και μετάδοση των αρχαίων κειμένων ήταν μέσω του ανατολικού τμήματος της παλιάς Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, δηλαδή μέσω του Βυζαντίου. Αυτή ήταν η μόνη οδός που επέτρεψε τη διάσωση των ίδιων των πρωτότυπων κειμένων, τα οποία αντιγράφονταν εδώ στην ελληνική γλώσσα και δεν μεταγράφονταν στα λατινικά ή στα αραβικά. Φυσικά, αυτά που διασώθηκαν ήταν μόνο εκείνα που οι Βυζαντινοί πίστευαν πως άξιζε να αντιγραφούν και να επιζήσουν για παιδαγωγικούς ή άλλους λόγους. Πολλά αρχαία κείμενα και, ενδεχομένως, ολόκληρες ερευνητικές παραδόσεις ή επιστημονικά αντικείμενα δεν επέζησαν αυτής της διαδικασίας «κοσκινίσματος» από γενιά σε γενιά. Η διαδικασία των μεταφράσεων δεν ήταν πάντοτε απλή και ευθεία, όπως ίσως μπορεί να πιστεύει ο σύγχρονος καλλιεργημένος άνθρωπος, ο οποίος έχει κατά νου το πρότυπο των σύγχρονων μεταφράσεων. Αυτό ισχύει, κυρίως, για τις μεταφράσεις σε γλώσσες της Εγγύς Ανατολής. Θα αναφέρω ένα παράδειγμα που δείχνει ανάγλυφα τις δαιδαλώδεις διαδρομές που ακολουθούσε καμιά φορά η μετάφραση από τα ελληνικά στα συριακά, από αυτά στα αραβικά, και τέλος από τα αραβικά στα 5.

Οι Νεστοριανοί πίστευαν στην ανθρώπινη φύση του Χριστού, γι’ αυτό και καταδικάστηκαν ως αιρετικοί στις εκκλησιαστικές συνόδους του 431 και 451. ΠΑΥΛΟΣ ΑΙΓΙΝΗΤΗΣ

127

εβραϊκά. Το παράδειγμα αφορά στο δημοφιλές έργο του Νικόμαχου του Γερασηνού (2ος αι. μ.Χ.) με τίτλο Αριθμητική Εισαγωγή. Το έργο αυτό μεταφράστηκε, σχολιάστηκε και χρησιμοποιήθηκε για τη διδασκαλία της αριθμητικής τόσο στην Ανατολή όσο και στη Δύση για περισσότερα από χίλια χρόνια και το κείμενό του παραδίδεται από περισσότερα από εκατό ελληνικά χειρόγραφα (χωρίς να λογαριάζουμε τα χειρόγραφα που παραδίδουν τις μεταφράσεις του στα λατινικά, στα αραβικά και σε άλλες γλώσσες). Το κίνημα των ελληνο-αραβικών μεταφράσεων αποτελεί μια τεραστίων διαστάσεων διαπολιτισμική μετάδοση, η οποία έλαβε χώρα, κυρίως, κατά τον ένατο και τον δέκατο αιώνα και αποτέλεσε τη βάση για μια αναζωογόνηση και άνθιση των επιστημών που έλαβε χώρα στον κόσμο του Κλασικού Ισλάμ. Τα στοιχεία της παράδοσης και της καινοτομίας/πρωτοτυπίας αποτελούν χαρακτηριστικά γνωρίσματα, σύμφυτα με αυτή την αναζωογόνηση. Πιο συγκεκριμένα, ο ρόλος που έχει παίξει το Κλασικό Ισλάμ στην ιστορία της επιστήμης μπορεί να περιγραφεί εν συντομία με πέντε φράσεις, που δηλώνουν ταυτόχρονα αντίστοιχα στάδια της διαδρομής που ακολούθησε η επιστημονική δραστηριότητα στον Ισλαμικό Κόσμο: Απόκτηση των επιστημονικών κειμένων – Μεταφράσεις. Οικειοποίηση / πρόσληψη των επιστημονικών ιδεών και πρακτικών. Ανάπτυξη των επιστημών. Διάχυση των επιστημονικών ιδεών και πρακτικών προς τη Δύση και την Ανατολή. Εξισλαμισμός και παρακμή των επιστημών. Η περιγραφή μέσω αυτών των εννοιών του ρόλου του Ισλάμ μάς επιτρέπει να αφηγηθούμε με ακριβοδίκαιο τρόπο τη συνεισφορά των λο­γίων του Ισλαμικού Κόσμου στην ιστορία της επιστήμης, ενώ συγχρόνως ακυρώνει δύο διαστρεβλωτικές (και αντίθετες μεταξύ τους) απόψεις που ακούμε συχνά να εκφέρονται σχετικά με το θέμα αυτό: Από τη μία πλευρά, την παλαιά μηδενιστική άποψη περί ενός Ισλάμ απλού διακομιστή των επιτευγμάτων της Αρχαιότητας στη Δύση, μια άποψη που έλκει την καταγωγή της στην οριενταλιστική γραμματεία του 19ου αι., του αιώνα της αποικιοκρατίας· και από την άλλη, την άποψη περί μιας «ριζικά νέας αρχής» στην ιστορία του ανθρώπινου πολιτισμού που σηματοδοτεί τάχα η έλευση του Ισλάμ, μια άποψη που διατυπώνεται, κυρίως, τις τελευ­ 128

ΠΑΥΛΟΣ ΑΙΓΙΝΗΤΗΣ

ταίες δεκαετίες από ορισμένους κύκλους και έχει αποκτήσει ακροα­ τήρια ιδίως στους λαούς της Εγγύς και Μέσης Ανατολής και της Βόρειας Αφρικής αλλά και σε ευρωπαϊκούς ακαδημαϊκούς κύκλους. Βλέπουμε όλο και πιο συχνά τις τελευταίες δεκαετίες να διατυπώνονται ακραία μαξιμαλιστικές τοποθετήσεις για τον ρόλο του Ισλάμ στην ιστορία της επιστήμης. Βλέπουμε, δηλαδή, να εκτυλίσσεται μια άλλη προσπάθεια, η οποία φαινομενικά επιδιώκει να διορθώσει τις οριενταλιστικές στρεβλώσεις, στην πραγματικότητα όμως η στόχευσή της είναι να υπερβάλει τον ρόλο του Ισλάμ στην ιστορία και να δείξει ότι η έλευση του Ισλάμ φέρνει στις επιστήμες (αλλά και γενικότερα, στον ανθρώπινο πολιτισμό) κάτι ριζικά νέο σε σύγκριση με την αρχαία κληρονομιά, το οποίο έχει βάλει τη σφραγίδα του στη νεότερη ευρωπαϊκή σκέψη, θέτοντας τις νόρμες που χαρακτηρίζουν την Νεότερη Ευρωπαϊκή Επιστήμη. Σύμφωνα με τους υποστηρικτές αυτής της άποψης, η Νεότερη Επιστήμη δεν είναι ευρωπαϊκό δημιούργημα, καρπός της Επιστημονικής Επανάστασης του 16ου και του 17ου αι., αλλά κάτι που ξεκίνησε στο Κλασικό Ισλάμ και απλώς ολοκληρώθηκε στην Ευρώπη με το έργο του Κοπέρνικου, του Γαλιλαίου, του Descartes, του Fermat, του Κέπλερ, του Νεύτωνα, και των άλλων πρωταγωνιστών της Επιστημονικής Επανάστασης. Πρόκειται για ακραία διαστρέβλωση, αλλά τώρα από την αντίθετη κατεύθυνση σε σύγκριση με τον οριενταλισμό. Το εγχείρημα αυτό επιδιώκεται με τη χρήση, κατά κανόνα, ακραία αναχρονιστικών αναγνώσεων των έργων των επιστημόνων του Κλασικού Ισλάμ· το θέμα, όμως, είναι πολύ τεχνικό και δεν θα επεκταθώ περισσότερο στο πλαίσιο αυτού του κειμένου. Την ανάπτυξη των επιστημών ακολούθησε το στάδιο της διάχυσης των επιστημονικών γνώσεων στην Ανατολή και, κυρίως, στη Δύση μέσω των μεταφράσεων του ελληνοαραβικού επιστημονικού αποθέματος στα λατινικά, ώστε αυτό να γίνει κτήμα των Ευρωπαίων λογίων. Αυτό το απόθεμα περιελάμβανε αφενός τις αραβικές μεταφράσεις των ελληνικών επιστημονικών κειμένων και αφετέρου πρωτογενή κείμενα γραμμένα απευθείας στα αραβικά. Τέλος, ακολούθησε το στάδιο της γρήγορης παρακμής της επιστήμης στον κόσμο του μεσαιωνικού Ισλάμ. Η παρακμή οφείλεται σε δύο βασικούς λόγους. Κατ’ αρχάς, οι λόγιοι του Ισλάμ διέκριναν τις επιστήμες σε δύο κατηγορίες: στη μία κατηγορία ανήκαν οι λεγόμενες «επιστήμες του Κορανίου» (γλώσσα, θεολογία, ιστορία κ.ά.) και στην άλλη οι «επιστήμες των αρχαίων», που ονομάζονταν και «ορθολογικές» ή «ξένες επιστήμες», δηλαδή οι μεταφρασμένες ΠΑΥΛΟΣ ΑΙΓΙΝΗΤΗΣ

129

Αραβικό χειρόγραφο που περιέχει την μετάφραση του έργου Περί ύλης ιατρικής του Διοσκουρίδη στα αραβικά. Το χειρόγραφο χρονολογείται στο 1224 και φυλάσσεται στο Cleveland Museum of Art.

επιστήμες (μαθηματικά, ιατρική, φυσική φιλοσοφία, μηχανική κ.ά.). Τον πρώτο καιρό οι δύο αυτές κατηγορίες επιστημών συνυπήρχαν αρμονικά. Κατά την όψιμη περίοδο του Ισλάμ, όμως, η διαίρεση σε αυτές τις δύο κατηγορίες οδήγησε μερικούς στοχαστές να εκφράσουν εχθρική στάση για τις «ξένες» επιστήμες, με το επιχείρημα είτε ότι θα μπορούσαν εν δυνάμει να υπονομεύσουν την πίστη είτε ότι ήταν περιττές για τις ανάγκες της ζωής, τόσο της επίγειας όσο και της επουράνιας. Ενδεικτική είναι η παρακάτω περικοπή από το βιβλίο που έγραψε ο θεολόγος και νομοδιδάσκαλος Taqī al-Dīn Ibn Taymiyya (1263–1328) εναντίον της Αριστοτελικής λογικής αναφορικά με την επιστήμη της άλγεβρας, την οποία χαρακτηρίζει ως ξένη: «Πολλοί αναζητούν τη λύση των προβλημάτων που τίθενται από το ισλαμικό δίκαιο μέσω της άλγεβρας. Αλλά έχουμε δείξει ότι είναι δυνατόν να απαντήσουμε σε κάθε δικαιϊκό 130

ΠΑΥΛΟΣ ΑΙΓΙΝΗΤΗΣ

πρόβλημα που έχει θέσει ο Προφήτης […] χωρίς να πρέπει να καταφύγουμε στην άλγεβρα, μολονότι αυτή η επιστήμη είναι νόμιμη. Έχουμε δείξει, επίσης, ότι η γνώση του ισλαμικού νόμου δεν εξαρτάται από καμία επιστήμη η οποία διδάχθηκε από μη μουσουλμάνους, έστω και αν μια τέτοια επιστήμη μπορεί να είναι έγκυρη […]»6. Η ανάπτυξη τέτοιων από­ψεων κατά την όψιμη περίοδο του Ισλάμ, σε συνδυασμό με την κατάκτηση της Βαγδάτης από τους Μογγόλους το 1258 και την πτώση του Χαλιφάτου των Αββασιδών, οδήγησαν στην παρακμή των επιστημών στο Ισλάμ.

Επίλογος Αντίθετα με τις παλαιές οριενταλιστικές απόψεις, σήμερα ξέρουμε ότι η συμβολή του Κλασικού Ισλάμ στην ιστορία της επιστήμης υπήρξε πολύ σημαντική. Οι Άραβες (γενικότερα, οι αραβόφωνοι λόγιοι) κράτησαν ζωντανές τις ερευνητικές παραδόσεις που γεννήθηκαν και αναπτύχθηκαν (κυρίως) στον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό, εμπλούτισαν σημαντικά το όλο επιστημονικό απόθεμα και το διέδωσαν σε Ανατολή και, κυρίως, στη Δύση. Έγραψαν, έτσι, ένα από τα τελευταία κεφάλαια της ιστορίας της προ-μοντέρνας επιστήμης, της δισχιλιετούς περίπου περιόδου της ιστορίας της επιστήμης που αρχίζει με τους αρχαίους Έλληνες και τελειώνει με τη γέννηση της Νεότερης Επιστήμης στην Ευρώπη, κατά την περίοδο που είναι γνωστή ως Επιστημονική Επανάσταση.

6.

Βλ. Wael B. Hallaq: Ibn Taymiyya against the Greek logicians. Oxford: Clarendon Press, 1993, σ.

137. ΠΑΥΛΟΣ ΑΙΓΙΝΗΤΗΣ

131

Αλλοτινή Αίγινα

Οι κύριες Μαριάνα Ζέρβα και Ζηνοβία Γαλάνη ντυμένες για επίσκεψη.

ΜΑΊΡΗ ΓΑΛΆΝΗ-ΚΡΗΤΙΚΟΎ

Κοινωνικές συναναστροφές και ονομαστικές εορτές στην παλιά Αίγινα Προπολεμικά, στα σπίτια των πολύ λίγων πλουσίων οικογενειών της Αίγινας γίνονταν τρικούβερτα γλέντια με ποικιλία φαγητών και άφθονη ρετσίνα! Κιθαρωδοί συνόδευαν ερασιτέχνες τραγουδιστές, όπως ανάγλυφα διηγείται στον «Κήρυκα της Αιγίνης» η λογοτέχνις Πιπίτσα Ζητρίδου, αδερφή της μητέρας μου. Την ίδια εποχή φαρσαδόροι σαν τον Γιάγκο Μήτρο, πατέρα της γνωστής Ζηνοβίας, φίλης του Βάρναλη και τραγουδημένης απ’ αυτόν, οργάνωναν τρελές τελετές – φάρσες, όπως την κηδεία ενός σκύλου, με δεκάδες πληρωμένους ψευτοπενθούντες ακόλουθους! Μικρό παιδί θυμάμαι σαν όνειρο ένα τεράστιο χριστουγεννιάτικο δέντρο (άγνωστο τότε στους περισσότερους Έλληνες) γεμάτο δώρα για δεκάδες καλεσμένους. Οι γονείς μου, εκτός των φίλων συνήθιζαν να καλούν σπίτι μας στις μεγάλες γιορτές, όλους τους μόνους και τους μοναχικούς: Δημόσιους υπαλλήλους, νοσοκόμες, δάσκαλους και άλλους. Η Γερμανική Κατοχή σάρωσε τα πάντα, το μόνο που μου έμεινε σαν ανάμνηση ήταν τα τραγούδια της μητέρας και της γιαγιάς μου, που τραγουδούσαν πρίμο σεγόντο στο πίσω χαγιάτι του ετοιμόρροπου αρχοντικού του προπάππου μου, έτους 1830, όπου κατοικούσαμε πληρώνοντας νοίκι σε μία γριά θεία, την τελευταία του κόρη. Θυμάμαι το «Αν παρήλθον οι χρόνοι εκείνοι των ερώτων φαιδρά εποχή» και το «Εις το λίκνον της ζωής μου διατί να σε αγαπήσω»! Όσο για το τελευταίο, με έκπληξη ανακάλυψα χρόνια αργότερα ότι πρόκειται για την ελληνική μετάφραση της άριας της Ανταλτζίζα από την όπερα «Νόρμα». Στα χρόνια της Κατοχής θυμάμαι, επίσης, τις συγκεντρώσεις μας στο σπίτι του στρατηγού Βασίλη Μελά –αδελφού του ήρωα Παύλου– και πεθερού του γλύπτη του «Αγνώστου Στρατιώτη» Φωκίωνα Ρωκ. Ο Νίκος Καζαντζάκης ερχόταν σπίτι μας συχνά τα μεσημέρια, τρώγαμε ό,τι υπήρχε και μετά, αφού έπαιζε κάποιες παρτίδες τάβλι με την μηΑΛΛΟΤΙΝΗ ΑΙΓΙΝΑ

133

τέρα μου την ώρα που ο πατέρας μου έκανε ιατρείο, ανηφορίζαμε όλοι μαζί την οδό Αφαίας για να πάμε στο αρχοντικό των Μελά, στο σπίτι του Μαυροκορδάτου, του προγόνου τους. Εκεί μας περίμενε το πατροπαράδοτο τσάι με το απαραίτητο κέικ – μία μπομπότα που ούτε στη μεγάλη πείνα δεν τρωγόταν κατά πως σχολίαζαν οι μεγάλοι. Εγώ με το νεαρό Νίκο Ρωκ Μελά και, αργότερα, και την πιτσιρίκα τότε Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ παίζαμε στον κήπο. Ο καιρός περνά και δειλά δειλά μετά το φευγιό των Γερμανών ξαναπαίρνουμε τη ζωή μας. Όχι, βέβαια, μια ζωή που έμοιαζε με τη σημερινή! Το νησί ήταν πολύ φτωχό τότε. Ούτε τουρισμός ούτε φιστίκια ακόμα! Τα καλοκαίρια η Αίγινα δεχόταν λίγους πιστούς της που είχαν σπίτια εκεί και μερικούς επισκέπτες. Πολλές νοικοκυρές κάθονταν τα απογεύματα μπροστά στα κατώφλια των σπιτιών τους και χά­ζευαν τους περαστικούς και τις Κυριακές πολλοί Αιγινήτες έκαναν τον περίπατο τους στον στενό τότε λιμενοβραχίονα του Άη Νικόλα. Το καφενείο του Καραγιάννη συγκέντρωνε τους πιο κοινωνικούς Αιγινήτες, ενώ οι ναυτικοί έπαιζαν πρέφα στα διπλανά καφενεία του Εμμανουήλ και του Σακκιώτη. Μερικοί κάπνιζαν ναργιλέ! Το πρόλαβα! Θαλάσσια μπάνια έκαναν ελάχιστοι. Τον χειμώνα η Αίγινα έπεφτε σε κοινωνικό λήθαργο. Δουλειά –σπίτι ή σπίτι– σχολείο. Οι λασπωμένοι χωματόδρομοι δεν προσφέρονταν για άχρηστες διαδρομές. Τα σπίτια, σκέτη Σιβηρία! Τα μαγκάλια και οι ξυλόσομπες αγωνίζονταν να μαλακώσουν λίγο την παγωνιά. Τα σαλόνια των σπιτιών ήταν κατάκλειστα με τα έπιπλα σκεπασμένα από σεντόνια για να μην σκονίζονται. Οι οικογένειες συγκεντρώνονταν στο χολ ή στην κουζίνα. Μόνο μία φορά τον χρόνο άνοιγε το σαλόνι για επισκέψεις, την ημέρα της εορτής του αρχηγού της οικογένειας! Οι επισκέψεις αυτές άρχισαν δειλά δειλά και, στη συνέχεια, έγιναν θεσμός. Και όταν επρόκειτο για Γιώργηδες, Γιάννηδες, Δημήτρηδες, οι δρόμοι γέμιζαν από κυρίες που έτρεχαν να προλάβουν όλους τους εορτάζοντες. Πολλές φορούσαν μαδημένα γουναρικά και ντεμοντέ καπέλα που άφηναν πίσω τους έντονη μυρωδιά ναφθαλίνης! Στα σπίτια των εορταζόντων γινόταν τρελό νοικοκυριό! Έπλεναν τα πάντα, γυάλιζαν τα χάλκινα και για μοναδική φορά, για μία μέρα μόνο, ξεσκέπαζαν τα έπιπλα του σαλονιού από τα σεντόνια και το άνοιγαν για 24 ώρες μόνο μέσα στον χρόνο. Θυμάμαι ότι πάνω στους καναπέδες των σπιτιών των ναυτικών στόλιζαν πάντα μεγάλες κούκλες που τις εί134

ΑΛΛΟΤΙΝΗ ΑΙΓΙΝΑ

χαν φέρει από τα ταξίδια τους. Στα περισσότερα σπίτια υπήρχαν παλιές οβίδες από τον πόλεμο που είχαν μετατραπεί σε ανθοδοχεία! Στους επισκέπτες προσέφεραν πρώτο και δεύτερο γλυκό, δηλαδή πρώτα ένα σοκολατάκι, ενδιάμεσα ένα λικέρ και έπειτα το δεύτερο, το καλό, το βαρύ γλυκό! Οι νοικοκυρές της Αίγινας πόνταραν πολύ στο τελευταίο! Υπήρχε σιωπηλός ανταγωνισμός για το ποια θα έκανε το καλύτερο. Μερικές κρατούσαν πεισματικά μυστική τη συνταγή των κατασκευών τους. Τα καλύτερα γλυκά τα έκαναν η κυρία Γιαννέλη και η κυρία Μαργαρώνη, μητέρα της Ελπίδας Θανοπούλου, η οποία επίσης κάνει καταπληκτικά γλυκά και φαγητά! Οι μαμάδες μας μάζευαν στις τσάντες τους τα σοκολατάκια και μεταξύ των πολλών επισκέψεων περνούσαν από το σπίτι, τα άδειαζαν και συνέχιζαν. Εμείς τα παιδιά περιμέναμε, βέβαια, με ανυπομονησία τον πρώτο γύρο των επισκέψεων για να παραλάβουμε το περιεχόμενο της τσάντας! Υπήρχε μεγάλη ποικιλία στο ντύσιμο των κυριών. Ας μην ξεχνάμε ότι ήταν μετακατοχικά χρόνια και δεν υπήρχε οικονομική άνεση. Όσες δεν μπορούσαν να ξοδέψουν για καινούργιες τουαλέτες, προσφεύγανε σε μεταποιήσεις των φορεμάτων τους με τη βοήθεια μοδιστρών που πήγαιναν και έραβαν στα σπίτια. Μία απ’ αυτές ήταν η συμπαθέστατη Πελαγία που έντυνε τις κούκλες μου. Οι πιο τυχερές κυρίες, οι λίγες που δούλευαν, αφού αγόραζαν τα υφάσματα κυρίως από την Αθήνα, απευθύνονταν στις γνωστές μοδίστρες της Αίγινας. Οι εκλεκτές ήταν δύο, η Μαρδικούλα και η Αρτεμίτσα. Την τελευταία την τραγούδησε στα ποιήματά της η Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ, γιατί έραβε την ίδια και τη μαμά της. Η δική μου η μητέρα είχε την Μαρδικούλα. Δεν ξεχνώ εκείνες τις επισκέψεις στο ατελιέ της. Ήταν πάρα πολύ καλή μοδίστρα. Διέ­θετε ένα μεγάλο αριθμό από μαθήτριες-εργάτριες, στοιβαγμένες σε ένα τεράστιο ημιυπόγειο-εργαστήρι, που διηύθυνε και επιτηρούσε με στιβαρό χέρι και αυστηρότητα η κόρη της η Άννα. Κάθε συνομιλία, η οποία εθεωρείτο εμπόδιο γρήγορης απόδοσης στο ράψιμο, απαγορευόταν δια ροπάλου! Θυμάμαι ακόμα έντονα την αποπνικτική μυρωδιά που ανέδυε εκείνος ο χώρος ο γεμάτος από έφηβες με ορμές και χυμούς! Αν η Μαρδικούλα σε συμπαθούσε, μέσα σε μία εβδομάδα ετοίμαζε τις τουαλέτες σου. Αν όχι, με περισπούδαστο ύφος σού ανήγγελλε ότι είχες αργήσει να πας το ύφασμα, ότι πνιγόταν και θα έπρεπε να περιμένεις πολύ! Αλλά να μην ξεχάσω και τα αρώματα. Στην Αίγινα δεν υπήρχαν, βέβαια, μαγαζιά με κοσμητικά! Ο μόνος που διέθετε δύο ειδών κολόνιες ΑΛΛΟΤΙΝΗ ΑΙΓΙΝΑ

135

χύμα ήταν ο Νίκος Καρακατσάνης ή Βαπόρης, ο ίδιος που μας φωτογράφιζε. Στο ψιλικατζίδικό του είχε δύο τέραστιες γυάλες με βρυσάκι, που περιείχαν την κολόνια. Δύο μάρκες: Αρπέζ και Πομπέια! Πηγαίναμε στο μαγαζί του με μικρά μπουκαλάκια και αγοράζαμε την κολόνια. Δεν θυμάμαι πώς μυρίζανε! Φαντάζομαι ότι επρόκειτο για κακής ποιότητος πατσουλί, οπωσδήποτε πιο ευχάριστο από την αποπνικτική μυρωδιά της ναφθαλίνης που μύριζαν τα περισσότερα ρούχα των επισκεπτριών! Στη γιορτή του πατέρα μου ετοιμαζόμαστε να δεχτούμε πολύ κόσμο, αφού εκείνος ήταν ο γιατρός της Αίγινας και η μητέρα μου διευθύντρια σχολείου. (Να προσθέσω και ένα σχόλιο που κυκλοφορούσε: Ντροπή για τον γιατρό τον Γαλάνη, να επιτρέπει στη γυναίκα του να δουλεύει!) Το σαλόνι το δικό μας ήταν ανοιχτό όλο τον χρόνο. Εκεί ζούσαμε, εκεί μου έπαιζε η μάνα μου ώρες πιάνο, εκεί συγκεντρωνόμαστε με τους συμμαθητές μου για να λύσουμε τις ασκήσεις μας! Αλλά αν το σαλόνι έμενε αναλλοίωτο, η μητέρα μου έκανε μια άλλου είδους επέμβαση στους τοίχους του σπιτιού κατά τα προεόρτια! Κατασκεύαζε ένα μίγμα χρωματιστής μπογιάς με ώχρα και πετρέλαιο και, αφού μούσκευε μέσα σε αυτό κάτι στουπιά, τα εκσφενδόνιζε με τις κοπέλες του σπιτιού πάνω στους τοίχους του, σχηματίζοντας μία πρωτόγονη ταπετσαρία, η οποία συγχρόνως ήταν και μία απολύμανση λόγω των μικροβίων από τους ασθενείς του πατέρα μου. Αυτοί γνώριζαν το τελετουργικό κι ανέβαιναν με προσοχή για να μην πασαλειφθούν τις πρώτες ώρες. Τον πατέρα μου τον έλεγαν Γρηγόρη. Υπήρχε ακόμα ένας Γρηγόρης, ο δάσκαλος κύριος Μπήλιος. Εφόσον, λοιπόν, υπήρχαν μόνο δύο εορτάζοντες, οι επισκέπτες μας έμεναν πολλή ώρα στο σπίτι! Η μητέρα μου δεν ανήκε στις «τρελές νοικοκυρές». Γιατί εκτός από τη δουλειά της στο σχολείο είχε δημιουργήσει τμήμα οδηγών στην Αίγινα και, επίσης, είχε ιδρύσει μία στέγη για παιδιά εργαζομένων μητέρων. Κι έκανε κι άλλα πολλά! Οπότε δεν ανταγωνιζόταν τις κυρίες των μυστικών συνταγών γλυκών. Έκανε όμως ωραία σοκολατάκια με σοκολάτα τρούφα, αμύγδαλα και λικέρ από βύσσινο. Όσο για το επίσημο δεύτερο γλυκό, παράγγελνε μερικά μεγάλα ταψιά με βάση παντεσπάνι στο ζαχαροπλαστείο Παγούδη και μετά προσέθετε τις σπέσιαλ κρέμες της. Κάποια στιγμή η μητέρα μου και αργότερα και πολλές άλλες κυρίες της Αίγινας αναγκάστηκαν να κάνουν κι ένα άλλο είδος δεύτερου γλυκού, για να μπορούν οι επισκέπτες να το βάζουν σε «χαρτάκι» και να το παίρνουν σπίτι τους. Και να γιατί: Υπήρχε στην Αίγινα ο αρχιμανδρίτης πατήρ Κωσταντίνος που ήταν στην Μητρόπολη. Άνθρωπος συμπαθέστατος, αγνός, που προστάτευε 136

ΑΛΛΟΤΙΝΗ ΑΙΓΙΝΑ

ένα σωρό ανιψιές. Συνήθως ερχόταν πρώτος, πριν από όλους τους επισκέπτες! Δεν έτρωγε τα γλυκά και παρακαλούσε να του τα βάλουν σε χαρτάκι για να τα πάρει μαζί του. Στο χολ περίμενε ο ακόλουθός του, ένα αγόρι με μία πάνινη τσάντα, όπου μπαίνανε τα γλυκά με τα «χαρτάκια». Και, φυσικά, χωρίς σιρόπια! Για χάρη του, λοιπόν, η μητέρα μου και πολλές άλλες κυρίες, κατασκεύαζαν και το «δεύτερο» ιδιαίτερο γλυκό, που στη συνέχεια βόλεψε και τις υπόλοιπες επισκέπτριες που το έβαζαν στην τσάντα τους με το «χαρτάκι». Στο σερβίρισμα σ’ αυτές τις επισκέψεις υπήρχε η εξής διαδικασία στο σπίτι μου. Πρώτα σερβίριζα εγώ το σοκολατάκι. Μετά η κοπέλα του σπιτιού περνούσε τον δίσκο με το λικέρ και η μητέρα μου προσέφερε το κυρίως γλυκό σε πιατάκι, κάτω από το οποίο υπήρχε ένα λευκό κεντημένο πετσετάκι! Σήμερα που τα θυμάμαι όλα αυτά έχω την εντύπωση πως βλέπω ιταλική ταινία! Τότε όμως ήταν ένα σοβαρό γεγονός δεμένο με τη ζωή μας! Και πώς να ξεχάσω τα σοκολατάκια που με τόση ανυπομονησία περιμέναμε εμείς τα παιδιά στην πόρτα! Και αργότερα ήρθε η αγαπημένη φίλη, η ζωγράφος Μαρία Πωπ, που εγκαινίασε τις βεγγέρες! «Παιδάκι μου, εμείς με τον Κωσταντίνο θα φάμε σπίτι και θα έρθουμε σπίτι σου για βεγγέρα», θυμάμαι να μου λέει…

ΑΛΛΟΤΙΝΗ ΑΙΓΙΝΑ

137

138

ΑΛΛΟΤΙΝΗ ΑΙΓΙΝΑ

Α ΛΊΚΗ ΤΣΟΤΣΟΡΟΎ-ΜΎ ΣΤΑΚ Α 1

Αίγινα, ο τόπος της καρδιάς μας Στην παραδοσιακή ελληνική κοινωνία μας ο τόπος καταγωγής συμπίπτει με τον τόπο καταγωγής του πατέρα μας. Αφού από τον πατέρα έλκουμε το ήμισύ μας, κάτι σαν το κρασί με ονομασία προέλευσης. Αλλά όμως ο τόπος της καρδιάς μου, που τον κρατάω άσβεστη εικόνα, είναι ο τόπος καταγωγής της γιαγιάς μου, το χωριό της, εκεί που γεννήθηκε, εκεί που έκανε τα πρώτα της βήματα. Τη Μαύρη. Σε εκείνο το χωριό τίναξε δεξιά αριστερά τα ξανθά της μαλλάκια, άνοιξε τα γαλανά ματάκια της που είχε κληρονομήσει από τον Ρώσο παππού της και χαμογέλασε πονηρά. Θυμάμαι ακόμα τον επίμονο και αποφασιστικό της χαρακτήρα, που ερχόταν σε αντίθεση με την εμφάνισή της, και τώρα σκέφτομαι πως ίσως αυτός ο χαρακτήρας διαμορφώθηκε και από τον τόπο που μεγάλωσε. Οι άνθρωποι που έφτιαξαν το χωριό της, κατεχόμενοι ίσως από την αγωνία να μην περιοριστεί εδαφικά ο κλήρος τους, του έδωσαν, θα ’λεγε κανείς, τη μορφή νεολιθικού οικισμού. Δεν έκαναν δρόμους! Όμως όλοι είχαν την ανάγκη να πάνε το λιγότερο μια φορά την εβδομάδα στη Χώρα για τα ψώνια τους, στο λιμάνι δηλαδή. Οι γυναίκες να πάνε στο ρέμα της Περιβόλας, για να πλύνουν τα ασπρόρουχα. Οι άντρες του χωριού να κατεβούν στο ρέμα για να ποτίσουν τα ζώα τους. Και, φυσικά, τα παιδιά του χωριού να πάνε κάθε μέρα στο σχολείο τους από Οκτώβριο μέχρι Ιούνιο. Όλες αυτές οι αναπόφευκτες διαδρομές γίνονταν -πώς αλλιώς άλλωστε- διασχίζοντας και μπαίνοντας κυριολεκτικά ο ένας στα χωράφια του άλλου. Αυτό και μόνο δημιουργούσε ένα σωρό καθημερινές προστριβές αλλά και συμβιβασμούς, σε ένα χωριό που βασιζόταν στα προϊόντα των περιβολιών του και όπου οι συνθήκες, δηλαδή το ξηρό κλίμα και το ελάχιστο νερό, δυσκόλευαν την παραγωγή.

*1. Φιλόλογος ΑΛΛΟΤΙΝΗ ΑΙΓΙΝΑ

139

Παρόλα αυτά, χάρη στη μαχητικότητα των κατοίκων του, ήταν ένα όμορφο χωριό με κληματαριές στις αυλές, ανθισμένους κήπους, οπωροφόρα δένδρα και πολλές αμυγδαλιές που το στόλιζαν, όταν άνθιζαν κάθε Γενάρη. Το τέλος των μεγάλων συρράξεων, Βαλκανικών, Παγκόσμιων, Εμφύλιων, βρήκε τη γιαγιά χήρα. Ύστερα ήρθαν οι γάμοι των παιδιών της και τα εγγόνια. Τότε μόλις ήρθε και ο δρόμος στο χωριό. Οι κάτοικοι αναγκάστηκαν να κάνουν αυτό που χρόνια απέφευγαν. Να έλθουν σε συμβιβασμό με το κράτος! Απαλλοτριώθηκαν κτήματα από εδώ και κτήματα και από εκεί και ο δρόμος, ο φιδογυριστός, ίσιος εδώ, λοξός εκεί, τόσο ταιριαστός με την ιδιοσυγκρασία των κατοίκων, ένωσε τελικά τους άντρες με το λιμάνι για τα ψώνια και τα καφενεία, τις αγελάδες με το ρέμα της Περιβόλας, τα παιδιά με το σχολείο. Για τις ιδιοκτησίες που δεν ακουμπούσαν στο δρόμο χαράχτηκαν μικρότερα δρομάκια και έτσι η πρόσβαση ήταν νόμιμη και δεν χαλούσαν οι καλλιέργειες. Οι γυναίκες έπλεναν πια τα ρούχα στις σκάφες μπροστά στα σπίτια τους, γιατί είχαν χτιστεί στέρνες που μάζευαν το βρόχινο νερό. Με την ανασυγκρότηση ήρθε και ο εξηλεκτρισμός. Και τα φανάρια, όπου φύλαγαν το αλμυρό ντόπιο τυρί, τα διαδέχτηκε το ψυγείο του πάγου και ύστερα το ηλεκτρικό ψυγείο, τις λάμπες πετρελαίου τις αντικατέστησαν με ηλεκτρικές πυρακτώσεως, μπήκαν τηλέφωνα και με την ανάπτυξη της επικοινωνίας οι επιταγές του εμπορίου επικράτησαν των προσωπικών επιλογών. Όλα τα κτήματα γέμισαν εξ ολοκλήρου με φιστικιές, πάνε τα αμπέλια, οι κήποι, τα στάρια και οι αμυγδάλες. Τώρα τα σπίτια μύριζαν μοσχοσάπουνο μια και απέκτησαν σύγχρονα μπάνια, αφού το δίκτυο της ύδρευσης συνδέθηκε με το κεντρικό υδραγωγείο στο λιμάνι. Τότε ακριβώς ήρθε η ώρα να σκεφτούν τι θα έκαναν με το όνομα του χωριού. Δεν μπορεί ένα χωριό τόσο μοντέρνο ‒μόλις δεκαπέντε λεπτά από το λιμάνι με την άμαξα, μπορεί και δέκα, αν το άλογο ήταν νεαρό, όπως αυτό που είχε ο Παντελής, ή και μόνο πέντε λεπτά, αν έπαιρνες ένα από τα καινούργια αμερικάνικα ταξί που είχαν αγοραστεί και κυκλοφορούσαν στη Χώρα‒ να λέγεται Μαύρη. Τι όνομα ήταν αυτό το… Μαύρη; Όλα τα χωριά του νησιού είχαν ωραία ονόματα και με σημασία ανάλογη με κάποιο χαρακτηριστικό τους, όπως η Παχειά Ράχη για το έδαφός της, ο Μαραθώνας για τη χλωρίδα του, η Πέρδικα για την πανίδα της, η Κυψέλη για τα μελίσσια της, η Σουβάλα για τα ιαματικά νερά της. Ή για τους Αγίους που όριζαν τον τόπο, όπως η Αγία Μαρίνα, οι Άγιοι, η Βαγία. Και, φυσικά, υπήρχαν ονόματα από την αρχαία ιστορία, 140

ΑΛΛΟΤΙΝΗ ΑΙΓΙΝΑ

όπως το Ελλάνιο όρος με τον βωμό του Δία, η Αφαία, με τον ναό της νύμφης Αφαίας, η Κολόνα απομεινάρι του ναού του Απόλλωνα, στο κέντρο της ένδοξης αρχαίας πόλης-κράτους, εκεί όπου κόπηκε το πρώτο ελληνικό νόμισμα. Έπρεπε, λοιπόν, το όνομα οπωσδήποτε να αλλάξει. Συσκέφτηκαν και ξανασυσκέφτηκαν στον Δήμο της Αίγινας, όπου δικαιωματικά ανήκε το χωριό. Τελικά, η απόφαση ήταν οριστική και αμετάκλητη. Το όνομα που θα ανταποκρινόταν στη νέα κατάσταση του χωριού θα ήταν από εδώ και στο εξής εντελώς διαφορετικό, εντελώς αντίθετο με το παλιό. Και το ονόμασαν Λεύκη.

ΑΛΛΟΤΙΝΗ ΑΙΓΙΝΑ

141

142

ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΠΙΝΑΚΟΘΗΚΗ ΑΙΓΙΝΑΣ

ΊΡΙΣ ΚΡΗΤΙΚΟΎ

Μια καινούρια Δημοτική Πινακοθήκη για την Αίγινα Την Κυριακή, 17 Σεπτεμβρίου 2023, εγκαινιάστηκε, με ουσιαστική επισημότητα και κυρίως με μοιρασμένη συγκίνηση, η ολοκαίνουρια Δημοτική Πινακοθήκη της Αίγινας, δίνοντας σάρκα και οστά σε ένα εύλογο αίτημα πολλών δεκαετιών. Η Δημοτική Πινακοθήκη της Αίγινας, έχοντας βρει στέγη σε ισόγειο ενιαίο χώρο (πρώην κατάστημα εξυπηρέτησης πελατών του πέτρινου κτηρίου του ΟΤΕ), σε εύκολα προσβάσιμο σημείο της πόλης, κοντά στον διατηρητέο Πύργο Μαρκέλλου, ανακαινίστηκε -σε διάστημα λίγων μόλις μηνών από την απόφαση νέας χρήσης- λιτά αλλά εξαιρετικά λειτουργικά με αποκλειστικό στόχο την εκθεσιακή χρήση. Προσβάσιμη, με ελεύθερη είσοδο στους πολίτες αλλά και τους πυκνούς επισκέπτες του νησιού, ξεκίνησε τη λειτουργία της με μελλοντικό στόχο τη σταδιακή απόκτηση μιας ικανής μόνιμης συλλογής, που συμβολικά θα εκπροσωπεί τη σημαίνουσα εικαστική ιστορία του νησιού. Στον ίδιο χώρο, επιθυμία της αρχικής ομάδας εργασίας αλλά και του Δημοτικού οράματος είναι η φιλοξενία σημαντικών περιοδικών εκθέσεων συμβατών με το περιεχόμενο και τη λειτουργία της Πινακοθήκης, ενώ τα εκπαιδευτικά προγράμματα και οι τακτές ξεναγήσεις για παιδιά και ενήλικες, που θα διενεργούνται καθ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου, αποτέλεσαν επίσης εξαρχής σημαντική προτεραιότητα. Με την επίγνωση της ζώσας και συναρπαστικής εικαστικής κληρονομιάς του νησιού που του προσδίδει μια ακόμη μοναδικότητα, καθώς τόσα «ιερά τέρατα» της νεότερης ελληνικής ζωγραφικής και γλυπτικής επέλεξαν την Αίγινα ως τόπο διαμονής και δημιουργίας τους, μια διακαής επιθυμία αλλά και ανάγκη πολλών ετών προχώρησε στην τελική της ευθεία. Στην υλοποίηση του μεγάλου αυτού οράματος, που στηρίχθηκε ολόθερμα από τον Δήμαρχο Αίγινας Γιάννη Ζορμπά, καταλυτικό ρόλο *

Κριτικός τέχνης ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΠΙΝΑΚΟΘΗΚΗ ΑΙΓΙΝΑΣ

143

για την παραχώρηση του κτηρίου έπαιξε ο Παναγής Βουρλούμης, ενώ τον όλο συντονισμό της υλοποίησης του έργου είχε ο πρώην Πρόεδρος της ΚΕΔΑ Νίκος Πτερούδης με την ουσιαστική σύμπραξη της πρώην εκπροσώπου της ΚΕΔΑ και Προέδρου του Fistiki Fest Μαριλένας Γιαννούλη καθώς και τη συμβουλευτική συνδρομή της υπογράφουσας. Τον λιτό, εργονομικό αρχιτεκτονικό σχεδιασμό και την εκτέλεση έφεραν σε πέρας, κρατώντας το κόστος ευπρόσδεκτα χαμηλό, ο Νίκος Μίχος και το γραφείο του «Αρχιτεκτονοφιλία», ενώ τον σχεδιασμό της ταυτότητας της Πινακοθήκης είχε η Φωτεινή Κάτσα. Η ίδια ανέλαβε γραφιστικά την αξέχαστη εναρκτήρια έκθεση της Πινακοθήκης, ενώ τις Ασφάλειες των έργων ανέλαβε η Karavias Undewriting Agency και τη μεταφορά και ανάρτησή τους ο Νίκος Παπαγιάννης. Η έναρξη λειτουργίας της Δημοτικής Πινακοθήκης σηματοδοτήθηκε από τα εγκαίνια της πρώτης περιοδικής έκθεσης, που προσδιόριζε κατά κάποιον τρόπο την επιθυμητή συνέχεια, αναπόσπαστο μέρος της οποίας θα είναι και η απόκτηση και παρουσίαση έργων των παρουσιαζόμενων δημιουργών. Στην εναρκτήρια αυτή έκθεση σε επιμέλεια της γράφουσας με τον συμβολικό τίτλο «Λόγω Φωτός: το ίχνος της Αίγινας», παρουσιάστηκαν αποκλειστικά έργα δημιουργών που δεν βρίσκονται πλέον στη ζωή, με την ελπίδα η παρουσία αυτή των έργων τους να αποτελέσει έναν ελάχιστο φόρο τιμής στον ζωντανό και οργανικό ίσκιο τους. Στον βίο τους, που συνδέθηκε με την Αίγινα του φωτός και της απέριττης γραμμής. Την Αίγινα του διαχρονικού μύθου, την Αίγινα της ώχρας, του γαλανού και του χοντροκόκκινου. Η έκθεση, με τελική διάρκεια σχεδόν τεσσάρων μηνών και εντυπωσιακή προσέλευση του τοπικού κοινού και των επισκεπτών, πραγματοποιήθηκε με την πολύτιμη και γενναιόδωρη συμβολή των οικογενειών των παρουσιαζόμενων δημιουργών καθώς και φίλων συλλεκτών του έργου τους. Στους εγκύκλιους σημαντικούς καλλιτέχνες, προσθέσαμε συνειδητά τους σημαντικότερους ναΐφ αυτοδίδακτους του νησιού, καθώς αυτή ακριβώς η συνύπαρξη μορφώνει το εικαστικό τοπίο του. Η προσφορά των οικογενειών όλων τους, στον βραχύ δεδομένο χρόνο του παρόντος εγχειρήματος, στάθηκε ανεκτίμητη. Στην έκθεση συμμετείχαν με έργα τους οι Κώστας Ανδρέου (η μεγάλη Γοργόνα του, πολύτιμη δωρεά της οικογενείας του με τη συμβολή του Νεκτάριου Κοντοβράκη, είναι το μοναδικό ανήκον στον Δήμο Αίγινας έργο από όσα σημαντικά παρουσιάστηκαν), Σπύρος Βασιλείου, Ειρήνη Βουρλούμη, Ανδρέας Βουρλούμης, Νεκτάριος Γκαρής, Πέρης Ιερεμιάδης, Σταύρος Ιωάννου, Τάκης Καλμούχος, Φραγκίσκος Κάππος, Στέλλα Κάππου, Ελέ144

ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΠΙΝΑΚΟΘΗΚΗ ΑΙΓΙΝΑΣ

νη Κάτσα, Πέτρος Κάτσας, Χρήστος Καπράλος, David Kennedy, Κυριάκος Κρόκος, Ιάσων Μολφέσης, Γιάννης Μόραλης, Νίκος Νικολάου, Γιάννης Παππάς, Δημήτρης Πικιώνης, Ίων Πικιώνης, Μαρία Πωπ, Παύλος Σάμιος, Γιάννης Σανταντόνιο, Γιώργος Σκλάβαινας, Παναγιώτης Σκλάβαινας, Εριέττα Φλώρου, Ηλέκτρα Χαλκούση και Δημήτρης Χατζίνας. Τα περισσότερα από τα έργα αυτά χρησιμοποιούν λιτά μέσα. Αυτή, ωστόσο, η οικονομία είναι εκείνη ακριβώς που επιβάλλει η ίδια η φυσιογνωμία του νησιού, η δίχως εξάρσεις κατακτημένη του ελληνικότητα που γοήτευσε άλλοτε τους οδοιπόρους της γενιάς του ’30: πολλοί από τους δημιουργούς ετούτους, βρέθηκαν τυχαία ή από σύσταση οικείου τους καλλιτέχνη που προηγήθηκε εκεί και επέλεξαν να μείνουν, ίσως γιατί σε λίγους ελληνικούς τόπους υπάρχει ετούτη η συνταρακτική διαφάνεια, η ελάχιστη διάθλαση του φωτός και η έλλειψη chiaroscuro που καθιστά σημαίνον το βάρος των ελάχιστων αποτυπώσεων, του μικρότερου περιγράμματος. «Τραβώντας», όπως με τρόπο μοναδικό περιγράφει ο Βάρναλης το 1921, «ο ένας τον άλλονε ήρθανε στην Αίγινα και ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΠΙΝΑΚΟΘΗΚΗ ΑΙΓΙΝΑΣ

145

περάσανε ένα ή περισσότερα καλοκαίρια ο Πικρός, ο Γιώργος ο Πολίτης, η Λιλή Ιακωβίδη, ο γερο-Φωτιάδης. Μερικοί χτίσανε ή αγοράσανε δικές τους βίλες και δεν εννοούνε να το κουνήσουνε από δω: ο Πωπ, το ζεύγος Περσάκη, ο Καζαντζάκης. Και μια χρονιά ανεβήκαν και κουρνιάσανε σαν κιρκινέζια απάνου στο βουνό της Παλιοχώρας μέσα στα χαλάσματα μιας ερημοκκλησιάς ο ζωγράφος ο Βασιλείου με τη μποέμικη φτωχοπαρέα του, τον Μαρτζουβάνωφ και τον Παπαλουκά. Έρημοι εκεί απάνου ζωγραφίζανε από το πρωί ως το βράδυ τις ατέλειωτες ποικιλίες του τοπίου…» Τον Ιανουάριο του 2024 εγκαινιάστηκε με αντίστοιχη συγκίνηση η συλλογική έκθεση «Ύμνος εις την Ελευθερίαν», λίγο μετά τη συμπλήρωση των 200 ετών από τη συγγραφή του Ύμνου (Μάιος 1823, Ζάκυνθος) και στο πλαίσιο των εορταστικών εκδηλώσεων του Δήμου Αίγινας για την 196η Επέτειο από την άφιξη και ορκωμοσία του Πρώτου Κυβερνήτη της Ελλάδας Ιωάννη Α. Καποδίστρια στην Αίγινα. Η έκθεση «Ύμνος εις την Ελευθερίαν», σε επιμέλεια της γράφουσας, ξεκίνησε το ταξίδι της τον Οκτώβριο του 2021, με τη σημαντική πρωτοβουλία και διοργάνωση του Ιδρύματος Θρακικής Τέχνης και Παράδοσης στην Ξάνθη, στο πλαίσιο των εκδηλώσεών του για τα 200 χρόνια από την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης, ενώ στη συνέχεια παρουσιάστηκε στο Ιστορικό Μουσείο της Αλεξανδρούπολης, στη Δημοτική Πινακοθήκη Λάρισας - Μουσείο Κατσίγρα και στο Κέντρο Τέχνης Τζόρτζιο ντε Κίρικο στο Βόλο. Τιμητικός σταθμός της υπήρξε, επίσης, το Κέντρο Πολιτισμού «Διέξοδος» στο Μεσολόγγι, όπου και παρουσιάστηκε τον Μάρτιο – Απρίλιο του 2023, εγκαινιάζοντας την 25η Μαρτίου τις εμβληματικές Εορτές Εξόδου, ενώ στη συνέχεια παρουσιάστηκε στο Μουσείο Διονυσίου Σολωμού και Επιφανών Ζακυνθίων στη Ζάκυνθο, από τον Μάιο έως και τον Οκτώβριο του 2023, 200 ακριβώς χρόνια μετά τη συγγραφή του Ύμνου και στο πλαίσιο του επετειακού αυτού Έτους. Πρόκειται για τον καρπό μιας ιδέας που ευτύχησε να υλοποιηθεί αλλά και μιας συναρπαστικής διαδικασίας – της εικαστικής «ανάγνωσης» και των 158 στροφών του Ύμνου Εις την Ελευθερίαν του Διονυσίου Σολωμού, ενεργοποιημένων σε εικόνα με τη συνδρομή 116 διακεκριμένων Ελλήνων εικαστικών. Του κορυφαίου ποιητικού πονήματος για αυτό που καλούμε ελεύθερη Ελλάδα. Όπως ήδη η σχεδόν τριετής πορεία της έκθεσης έχει δείξει, η πυκνή και ουσιαστική νοηματοδότηση της αναβλύζουσας ετούτης πνευματικής συνδιάλεξης, η δυνατότητα της απτής ιστορικής μεθερμήνευσης και η μεταποίηση των κορυφαίων ελληνικών στίχων σε παλλόμενες εικόνες καθι146

ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΠΙΝΑΚΟΘΗΚΗ ΑΙΓΙΝΑΣ

στούν τη συγκεκριμέ­η έκθεση ένα εξαιρετικά πολύτιμο συγκινησιακό αφήγημα αλλά, επίσης, ένα προσιτό και πολλαπλά εύχρηστο ερμηνευτικό και παιδευτικό όχημα τόσο για ενήλικες όσο και για παιδιά. Τα πρωτότυπα έργα αυτής της «πατριδογνωστικής» ανάγνωσης, έχουν υλοποιηθεί με διαφορετικές τεχνικές και υλικά, όλα όμως διατηρούν τη διάσταση του ορθού Α4, προκειμένου ο θεατής να μπορεί, τόσο στην έκδοση και την ψηφιακή πλατφόρμα της έκθεσης όσο και από κοντά, να τα περιτρέξει με τον τρόπο των ανοιχτών σελίδων ενός βιβλίου. Με μικρό σε δέμας αλλά μέγιστο σε συμβολισμό αποτέλεσμα. Ο Ύμνος είχε εξαρχής μεγάλη απήχηση, μεταφράστηκε στις περισσότερες ξένες γλώσσες και η λυρική του φωνή ενίσχυσε το κίνημα του φιλελληνισμού. Η έκθεση φιλοξενήθηκε στη Δημοτική Πινακοθήκη της Αίγινας έως τον Μάιο του 2024, συμπίπτοντας επίσης με την αρχή των εορτασμών και των προγραμματισμένων εθνικών εκδηλώσεων για τα 200 χρόνια από τον θάνατο του Λόρδου Βύρωνα. Η προσέλευση στην Πινακοθήκη παραμένει ιδιαίτερα πυκνή, με επισκέπτες από όλη την Ελλάδα, ενήλικες και παιδιά αλλά και πολλά σχολεία. Ήδη προγραμματίζονται τα επόμενα σημαντικά αφιερώματα με κορυφαία τη διατομική έκθεση που θα εγκαινιαστεί τον Αύγουστο του 2024 αποτίνοντας φόρο τιμής στον Ανδρέα Βουρλούμη και στον εξάδελφο και συνοδοιπόρο του Γιάννη Παππά. Ευχή όλων μας το πρόγραμμα της Δημοτικής Πινακοθήκης να συνεχιστεί με την ίδια σοβαρότητα και ποιότητα και να εξακολουθήσει να ενηλικιώνεται με την αναγκαία πλέον σύσταση μιας Γνωμοδοτικής και Καλλιτεχνικής Επιτροπής, ενώ μια πιθανή μελλοντική επέκταση θα έδινε την απαραίτητη δυνατότητα για μια παράλληλη λειτουργία τής υπό σύσταση δημοτικής συλλογής αλλά και σημαντικών περιοδικών εκθέσεων. ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΠΙΝΑΚΟΘΗΚΗ ΑΙΓΙΝΑΣ

147

148

ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΠΙΝΑΚΟΘΗΚΗ ΑΙΓΙΝΑΣ

απουσίες Λίνα Μπόγρη-Πετρίτου Πέτρος Μοροζίνης

ΑΠΟΥΣΙΕΣ

149

ΓΙΏΡΓΟΣ Θ. Κ Α ΛΌΦΩΝΟΣ 1

Λίνα Μπόγρη-Πετρίτου (1950–2024) Στις 28 Ιανουαρίου, φέτος, έφυγε απρόσμενα από την ζωή, ένας σημαντικός άνθρωπος της πνευματικής Αίγινας, η Λίνα Μπόγρη-Πετρίτου. Αφοσιωμένη και παθιασμένη μελετήτρια της τοπικής ιστορίας και της λαογραφίας του νησιού μας, υπέρμαχος της αναγνώρισης της Αίγινας ως πρώτης πρωτεύουσας της νεώτερης Ελλάδας, η Λίνα έχει δώσει αγώνες για την διατήρηση της ιστορικής μνήμης, έχει στηρίξει κάθε προσπάθεια για την πολιτιστική αναβάθμιση και την διά­σωση της ομορφιάς του τόπου μας. Γεννημένη στην Αρχαία Επίδαυρο, αλλά με ρίζες Αιγινήτικες, όπως η ίδια υπερηφανευόταν, πέρασε τα παιδικά και τα πρώιμα εφηβικά της χρόνια εκεί, σε άμεση επαφή με τον κόσμο της αρχαίας τραγωδίας. Τα καλοκαίρια επισκεπτόταν την γιαγιά της στην Αίγινα, όπου εγκαταστάθηκε, μόλις τελείωσε το Γυμνάσιο, για να φοιτήσει εδώ στο Λύκειο. Μετά την αποφοίτησή της, απουσίασε για ένα διάστημα στην Αθήνα, για να επιστρέψει στην αγαπημένη της Αίγινα, για μόνιμη πλέον εγκατάσταση. Μητέρα τεσσάρων παιδιών από δύο γάμους και ενεργή επιχειρηματίας του νησιού, η Λίνα αναμείχθηκε από νωρίς και με ενθουσιασμό στην επαγγελματική, πολιτική –ακόμη και αθλητική– ζωή της Αίγινας και όχι μόνον. Ήταν μάλιστα αυτή που εισήγαγε το οργανωμένο βόλεϊ στο νησί υπό την αιγίδα της Ελληνικής Ομοσπονδίας Πετοσφαίρισης. Ξεχωριστή, όμως, θέση στην ζωή της είχε πάντοτε ο πολιτισμός.

*1. Ιστορικός, Πρόεδρος της Καποδιστριακής Δημόσιας Βιβλιοθήκης Αίγινας

150

ΑΠΟΥΣΙΕΣ

Από μικρή είχε ένα ιδιαίτερο χάρισμα στον χειρισμό της γραφής και μεγάλο ενδιαφέρον για τα παραμύθια, τους θρύλους και τις παραδόσεις που της διηγιόταν ο Αιγινήτης πρόπαππός της, καθώς και μεγάλη αγάπη για τον γοητευτικό κόσμο της Αιγινήτισσας γιαγιάς της, έναν κόσμο που είχε αρχίσει να χάνεται με τον ταχύρρυθμο εκσυγχρονισμό του νησιού. Η γνωριμία της με την τοπική ιστορικό Γωγώ Κουλικούρδη, ήδη από τα γυμνασιακά της χρόνια, σφράγισε την ζωή της. Η εξαιρετική αυτή πνευματική προσωπικότητα του νησιού τής ξύπνησε το ενδιαφέρον για την λαογραφία και την πλούσια ιστορία της Αίγινας, παροτρύνοντάς την αρχικά να καταγράφει τις διηγήσεις, τις παραδόσεις και την τοπική διάλεκτο, αλλά και να δημοσιεύει αργότερα άρθρα στον τοπικό τύπο, βασισμένα στο υλικό αυτό. Λειτουργώντας παράλληλα, επί χρόνια, ως μια άτυπη βοηθός της, η Λίνα, μαθήτευσε κοντά της στην αποδελτίωση και ταξινόμηση του υλικού, αλλά και στις μεθόδους της ιστορικής έρευνας. Δίπλα της αγωνίστηκε για την ίδρυση του Ιστορικού και Λαογραφικού Μουσείου του νησιού, αποτελώντας μέρος του στενού πυρήνα των λίγων ανθρώπων που εργάστηκαν σκληρά –και τελείως αφιλοκερδώς– για την υλοποίηση του μεγάλου αυτού οράματος της Γωγώς Κουλικούρδη. Μεγάλη υπήρξε και η συνεισφορά της στην υποστήριξη των δι­καίων της Αίγινας, όταν αμφισβητήθηκε και συστηματικά αποσιωπήθηκε ο ρόλος της ως πρώτης πρωτεύουσας της σύγχρονης Ελλάδας. Με συγκέντρωση υλικού από τις πηγές της εποχής, διαρκή αρθρογραφία, αλλά και στρατολόγηση υποστηρικτών, η Λίνα δεν έπαψε να αγωνίζεται για την αποκατάσταση της ιστορικής αλήθειας. Η εντατική ενασχόληση με το θέμα αυτό την κατέστησε βαθιά γνώστη της καποδιστριακής περιό­ δου της Αίγινας, και ήταν πάντα πρόθυμη να μοιραστεί τις πολύτιμες αυτές γνώσεις της με κάθε ενδιαφερόμενο. Έμπρακτη και ουσιαστική ήταν άλλωστε η υποστήριξή της σε κάθε αξιόλογη πολιτιστική προσπάθεια στο νησί: στον αγώνα για την αναστήλωση του Καποδιστριακού Ορφανοτροφείου, σε πληθώρα πολιτιστικών εκδηλώσεων στο Λαογραφικό, σε παραστάσεις ερασιτεχνικού θεάτρου, στην Γιορτή του Φιστικιού Αίγινας, στο Μουσικό Φεστιβάλ Αίγινας, στην αναβίωση του εθίμου του Κλήδονα από τον Σύλλογο Γυναικών Αίγινας, ακόμη και στις Αυγουστιάτικες Τετάρτες της Καποδιστριακής Βιβλιοθήκης στο Εϋνάρδειο, για να αναφέρω ελάχιστες μόνο περιπτώσεις. Το συγγραφικό της έργο, όπου χρησιμοποιεί με επιδεξιότητα ένα ιδιαίτερο «λογοτεχνικό» ιδίωμα, κάνοντας συχνά χρήση στοιχείων της –χαμένης πια– αιγινήτικης ντοπιολαλιάς, επικεντρώνεται σε δύο καΑΠΟΥΣΙΕΣ

151

τηγορίες: Η μία είναι η τοπική ιστορία με έμφαση, όπως αναφέρθηκε, στην καποδιστριακή περίοδο αλλά και στην μικροϊστορία και την προφορική ιστορία του πιο πρόσφατου παρελθόντος, μέσα από τις αφηγήσεις που έχει συγκεντρώσει από την λαογραφική της έρευνα. Η δεύτερη είναι βέβαια η λαογραφία της Αίγινας, με συγκέντρωση ενός μεγάλου όγκου υλικού που καλύπτει ένα μεγάλο εύρος θεμάτων. Μικρό μέρος της έρευνας αυτής δημοσίευσε στο βιβλίο της Τα λέμε και στην Αίγινα: Παροιμίες και καλαντάρι των μηνών (Αίγινα, Σύλλογος Φίλων Ιστορικού και Λαογραφικού Μουσείου Δήμου Αίγινας, 2016), μια πολύτιμη αποθησαύριση των παροιμιών που συνέλεξε στο νησί. Είχε, μάλιστα, πρόσφατα ολοκληρώσει και την συγγραφή ενός δεύτερου τόμου λαογραφικού περιεχομένου τον οποίο προτίθεται να εκδώσει και πάλι ο Σύλλογος των Φίλων του Ιστορικού και Λαογραφικού Μουσείου. Μεγάλος είναι ο αριθμός των άρθρων της, και από τις δύο ενότητες της δουλειάς της, στην «Αιγιναία», στον τοπικό τύπο όπως στην «Μάχη της Αίγινας» και την «Νέα Εποχή», αλλά και σε ιστότοπους όπως το «Πρώτα η Αίγινα». Στο συγγραφικό της έργο κυριαρχεί η ανάγκη να διαδοθεί η ιστορική γνώση στο ευρύτερο κοινό και να διασωθεί η ιστορική μνήμη: να έχουν πρόσβαση οι νεότερες γενιές στο παρελθόν τους, να εμπνευσθούν και να εμπλουτίσουν την ζωή τους από αυτό. Το έργο της αυτό συμπληρώνεται από πολυάριθμες ομιλίες σε πολιτιστικούς φορείς του νησιού καθώς και από συνεντεύξεις σε ντοκιμαντέρ ή σε διαδικτυακά μέσα, αλλά και με τις ζωντανές της παρεμβάσεις σε γόνιμες συζητήσεις, σε πλαίσιο δημόσιο ή ιδιωτικό. Προικισμένη αφηγήτρια, δεινή αρθρογράφος, ταλαντούχα συγγραφέας, επίμονη συνομιλήτρια, ενθουσιώδης ακτιβίστρια, φρουρός ακούραστη της ομορφιάς, των παραδόσεων και της ιστορικής μνήμης του νησιού μας, η Λίνα Πετρίτου υπήρξε παράλληλα μια πολύτιμη φίλη, έτοιμη πάντοτε να στηρίξει με πάθος τους ανθρώπους που είχαμε την τύχη να μας λογίζει φίλους της, έτοιμη πάντοτε να μας χαρίσει γενναιόδωρα την εμπειρία, τις γνώσεις και, πάνω απ᾽ όλα, την αγάπη της.

152

ΑΠΟΥΣΙΕΣ

ΜΑΝΟΛΗΣ ΛΟΓΟΘΕΤΗΣ

Μνήμη Πέτρου Μοροζίνη Γεννήθηκε στη διάρκεια της γερμανικής Κατοχής στην Αθήνα και παρέμεινε στην πρωτεύουσα για δεκαετίες κοινωνικοποιούμενος για 30 χρόνια. Ο κοσμοπολίτης Αθηναίος, με σπουδές στα οικονομικά και παράλληλες πνευματικές, δημιουργικές και επαγγελματικές δραστηριότητες (εκδοτικό οίκο, μουσικές παραγωγές, το θρυλικό Pop eleven), στις αρχές του ’70 αποφασίζει και μετοικεί ως «ξωμάχος της αθηναϊκής αστικής ζωής» στην Αίγινα και παραμένει έκτοτε σ’ αυτήν. Γίνεται Αιγινήτης αποδεχόμενος τις «προσφορές» της επιλεγμένης νέας πατρίδας και μετουσιώνει σε βιωματική ποίηση την ιστορικότητα του τόπου και την αυθεντικότητα των ανθρώπων της «κλειστής» αιγινήτικης κοινωνίας. Παράλληλα, η γαλήνη και η ηπιότητα του περίγυρου τού επιτρέπουν να συλλογιστεί και να «διαλογιστεί», και να ολοκληρώσει το ποιητικό του έργο με μια ευρύτατη και πλούσια θεματολογία. Ο αιγινήτης ποιητής-φιλόσοφος έφυγε από κοντά μας στα τέλη του 2023. Από τη συλλογή του Στην άκρη σ’ ένα βράχο (Αθήνα, Νεφέλη, 1999), αφιερωμένη «σ’ αυτούς που φύγαν», είναι το ποίημα που ακολουθεί.

ΑΠΟΥΣΙΕΣ

153

Στην Παλιοχώρα Πάλι χασομεράω στους χωματόδρομους∙ είναι πια Απρίλιος υγρός και φωτεινός. Βαδίζω και παίρνω αναπνοές κι όσο προχωρώ τόσο καθαρότερα ακούω το λαχάνιασμα τόσο και θυμάμαι τις πέντε ζωές που ξόδεψα σε τούτα τα κριτσάπια, την δύναμη που κύλησε από τα μέλη μου για ν’ αποστάξει σ’ αυτόν τον ερειπιώνα. Εδώ, κάθε απόγευμα χτυπά μια καμπάνα που δεν φαίνεται, μ’ έναν ήχο που δεν ακούγεται και τότε όλα πλησιάζουν∙ μαζί με το νερό θολωμένο μες στις πέτρινες ποτίστρες μαζί με την παλιά σιωπή που άχνισε πίσω από το ξεπατωμένο αγκωνάρι∙ με το άλογο στ’ αλώνι, όταν πρόθυμος το έστρωνα, καθώς γυρίζει όλο και πιο γοργά, και πιο γοργά μέχρι να μείνει ένα μισό σάπιο δοκάρι ακίνητο στο κέντρο. Πολλή δουλειά δεν χρειάζεται: τίποτα για να διορθωθεί, τίποτα για να διατηρηθεί κι έτσι ο τόπος μοιάζει τριπλά ατόφιος∙ γιατί ό,τι απομένει – τι κι αν αυτό δεν το ’βλεπα τότε ευθύς απ’ την αρχή αυτό ήταν το σημαντικό τα άλλα: σπίτια, πράμματα, ζωντανά χόρτασαν το ψωμί και φύγανε – τα σαλαγάει ο άνεμος σε βοσκές άλλες βλέπω τα άσπρα χνάρια τους ψίχουλα που πέσαν στον δρόμο…

154

ΑΠΟΥΣΙΕΣ

Κι αν δεν τα ξέρω αυτά τα μέρη! Κάθε που περνώ, η λάσπη όλο και πιο πηχτή γύρω απ’ τ’ άρβυλα∙ τώρα θα φανεί το εκκλησάκι του Σταυρού, μαζεμένο και λιγομίλητο∙ πράσινη μικρή καμπάνα τριμμένα κεραμίδια, χαγιάτι από χώμα και πυρήνα, αυλακωμένο σαν το σβέρκο χωρικού εκατοχρονίτη. Δίπλα στη Σταύρωση μια εικόνα σκαμμένη απ’ τον ακοίμητο σκούληκα τον πρώτο και τον τελευταίο των προφητών. Κι είναι φορές που αγγίζοντας την πέτρα πίσω από τον ξεφλουδισμένο σοβά νοιώθεις μια ζεστή υγρασία∙ είναι το χνώτο της μοναξιάς κι έρχεται από μακριά κι απ’ τη χαρά μακρύτερα… Δίχως άλλο αυτά τα ερημοκκλήσια έχουν μια παλιά βεντέτα με τον χρόνο: τα ρημάζει και τον ρημάζουν ποτέ δεν ξέρεις ποιος θα κερδίσει… Όση ώρα σκεφτόμουν, ψιλόβρεχε∙ τώρα μια λάμψη στερεώνεται σε λαμπρά ρόδινα ο ήλιος στη δύση. Κοπάδια πουλιά κοτσύφια, σπουργίτια, λάβαρα, σπίνοι αλλάζουν κλωνιά, απ’ τα ψηλά στα χαμηλά η φλυαρία τους απερίγραπτη∙ δεξιά στο χτήμα του Κουρέντη, μια τριχιά νερού γλιστρά βαθιά κάτω απ’ τις πέτρες ως τους τάφους των Σαλαμινομάχων.

ΑΠΟΥΣΙΕΣ

155

βιβλιοκρισίες

156

• Ελενη Γουστη-Σταμπογλη, Η Αίγινα στα χρόνια της οθωμανικής κυριαρ­χίας. Η ζωή του προύχοντα Παντελάκη Οικονόμου, εκδ. Η Αιγιναία, 2024, σελ. 240.

Π

όσες πηγές χρειάζεται ένας ιστορικός για να ανασυνθέσει μια εποχή; Πόσες χρειάζεται για να διακρίνει τις ουσιώδεις σχέσεις, τις συμμαχίες και τις συγκρούσεις, όσες δομούν τον καμβά πάνω στον οποίο ακουμπά μια κοινωνία; Πέντε καλές πηγές φτάνουν, είχε πει σε μια παλιά συνέντευξή του ο Νίκος Σβορώνος – ο πρώτος, ίσως, από όσους ανανέωσαν μεταπολιτευτικά τις ιστορικές σπουδές στην Ελλάδα. Αρκεί, βέβαια, να είσαι ικανός να θέσεις το κατάλληλο ερώτημα, διότι οι πηγές δεν μιλούν μόνες τους, απαντούν σε ερωτήματα που εμείς θέτουμε (και μέσα από εμάς η εποχή μας). Οι πιο ενδιαφέρουσες, μάλιστα, απαντήσεις είναι εκείνες που οι πηγές δεν έχουν καμιά πρόθεση να δώσουν, εκείνες που εξάγουμε κάτω από τις γραμμές ενός εγγράφου, ερήμην των στοχεύσεων και των επιθυμιών του συντάκτη τους. Αυτό ακριβώς πετυχαίνει η Ελένη Σταμπόγλη: Ξεκινώντας από όσα περιείχε το Αρχείο Διαμαντάρα και ενισχύοντάς τα εκεί όπου χρειάζεται (και τόσο όσο χρειάζεται) με στοιχεία από τέσσερα ακόμη αρχεία, ανασυγκροτεί με μαεστρία τον κόσμο του Παντελάκη Οικονόμου, ενός Αιγινήτη προεστού, ο οποίος ανδρώνεται στο γύρισμα του 18ου προς τον 19ο αιώνα, την εποχή δηλαδή που στο Αιγαίο ξετυλίγεται με γοργούς ρυθμούς το πέρασμα από το χωράφι στο καράβι, από την αγροτική ανταλλακτική οικονομία στο εμπόριο και, συνακόλουθα, στον εκχρηματισμό των κοινωνικών σχέσεων. Ο Παντελάκης Οικονόμου ενσαρκώνει στο τοπικό επίπεδο της Αίγινας τις κοινωνικές και οικονομικές διεργασίες που συντελέστηκαν στον ευρύτερο ελλαδικό χώρο ύστερα από τη συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή (1774) και έως τις παραμονές της Επανάστασης – κυρίως στην περίοδο των ναπολεόντειων πολέμων (1803-1815). Αντιπροσωπεύει, με άλλα λόγια, τη δυναμική γέφυρα ανάμεσα σε δυο κόσμους: τον οθωμανικό κόσμο που παρέλαβε από τον πατέρα του Γεώργιο Οικονόμου, ιερέα στην Παλιαχώρα της Αίγινας, και ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΕΣ

157

τον νεωτερικό κόσμο που παρέδωσε στον γιο του, τον αγωνιστή και πολιτικό της Επανάστασης Γεώργιο Λογιωτατίδη. Ακολουθώντας κατά κάποιον τρόπο τον δρόμο που άνοιξε ο Κάρλο Γκίνσμπουργκ, όταν με πυκνή περιγραφή ανασυγκροτούσε τον κόσμο ενός μυλωνά του 16ου αιώνα, η Ελένη Σταμπόγλη ανοίγει ένα έκκεντρο παράθυρο απ’ όπου παρακολουθούμε την ανάπτυξη ενός δικτύου τοπικών παραγόντων που απλώνεται στα νησιά του Αργοσαρωνικού και στις γύρω ακτές, για να εξακτινωθεί ακολούθως φθάνοντας έως την Κωνσταντινούπολη, την καρδιά της Αυτοκρατορίας. Πρόκειται για ένα δίκτυο που, ενώ οικοδομείται πάνω σε παραδοσιακές πρακτικές (σε εκκλησιαστικούς δεσμούς, σε γάμους και κουμπαριές, σε προνομιακές διαμεσολαβήσεις), υπηρετεί ολοένα και περισσότερο νεωτερικές πρακτικές, οι οποίες διευρύνουν τους γεωγραφικούς και πνευματικούς ορίζοντες μεταμορφώνοντας γοργά το Αιγαίο σε μια πλωτή πόλη, εξέλιξη η οποία με τη σειρά της προοιωνίζεται (όπως και άλλες παράλληλες και τεμνόμενες με αυτήν) το τέλος του παραδοσιακού οθωμανικού κόσμου. Μας θυμίζει έτσι, πως η τοπική ιστορία μπορεί να γίνει κάτι πολύ πιο γόνιμο από τη συνήθη φιλάρεσκη ανασύνθεση του οικείου ή την εναγώνια προσπάθεια να καταδειχθεί η συμβολή του τοπικού στη συγκρότηση του εθνικού. Η ιστορία προϋποθέτει την αρχειακή έρευνα, προϋποθέτει τη συλλογή, την ταξινόμηση και την ανάλυση στοιχείων, μα εντέλει αποτυπώνεται ως σύνθεση. Και η σύνθεση δεν αρκεί να είναι έγκυρη· οφείλει να είναι εύληπτη και ελκυστική. Η Σταμπόγλη το πετυχαίνει προκρίνοντας μια ευφυή δομή (ακολουθεί τον ήρωά της ανασυγκροτώντας κάθε κόσμο που εκείνος επισκέπτεται τόσο μέσα από το δικό του βλέμμα όσο και πανοραμικά – αξιοποιώντας μια πλούσια βιβλιογραφία) και ξεδιπλώνοντας μια στρωτή, όμορφη γραφή, έτσι που η ιστορική γνώση να δένεται άρρηκτα με την αναγνωστική απόλαυση. Διότι, όπως έλεγε ξανά ο Σβορώνος: «Ιστορία γράφεις έτσι κι αλλιώς. Το ζητούμενο είναι να μη γράφεις διαλυμένο λόγο» (Η μέθοδος της Ιστορίας, εκδ. Άγρα, σελ. 132). Χάρης Αθανασιάδης Καθηγητής Δημόσιας Ιστορίας Πάντειο Πανεπιστήμιο

158

ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΕΣ

• Γιωργος Καλπαδακης, Η Βαλκα­νική Συνομοσπονδία του Ιωάννη Καποδίστρια. Δύο ανέκδοτες επιστολές προς τον Nesselrode για τα μετα-οθωμανικά Βαλκάνια (1828), Σύλλογος προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων, Αθήνα 2023, σ. 192.

Τ

ο νεο βιβλιο του Γιώργου Καλπαδάκη μπορεί να θεωρηθεί ως μια σημαντική και ανανεωτική συμβολή στην ιστοριογραφία για τον Ιωάννη Καποδίστρια και τη συγκρότηση του ελληνικού κράτους. Ξεφεύγοντας από τον ασφυκτικό εθνοκεντρικό κλοιό, στον οποίο κινείται η πλειοψηφία των πρόσφατων μελετών για το 1821, ξεδιπλώνεται με άνεση στο ευρύτερο θεωρητικό και πραγμα­τολογικό πλαίσιο της ευρωπαϊκής και ρωσικής πολιτικής και ιστοριογρα­φίας συνδυάζοντας τη βραχεία διάρκεια της πολιτικής με τη μακρά διάρκεια των αργών ιδεολογικοπολιτικών μετατοπίσεων. Η μελέτη διαφέρει από την προϋπάρχουσα βιβλιογραφία για τον πρώτο Κυβερνήτη της Ελλάδας και ως προς τούτο: την αλλαγή παρα­δείγματος στην ιστορική αφήγηση με τη σύνταξη της σκέψης και των πληροφοριών γύρω από ένα πραγματολογικό δεδομένο και όχι ένα θέμα ή μια χρονική περίοδο. Με αφορμή δύο επιστολές, τις οποίες ο άρτι αφιχθείς στην Αίγινα Κυβερνήτης της Ελλάδας απέστειλε προς τον υπουργό Εξωτερικών της Ρωσίας Karl Nesselrode το 1828, δεν μας προσφέρει απλώς ένα εν πολλοίς άγνωστο σχέδιο του Καποδίστρια για την τύχη των οθωμανικών Βαλκανίων αλλά, επιπλέον, το συναρμόζει με τη δυναμική της ευρωπαϊκής πολιτικής των Μεγάλων Δυνάμεων και ταυτόχρονα το απλώνει σε ένα βάθος χρόνου που αγγίζει τη μεγάλη, σχεδόν ακίνητη διάρκεια της ευρωπαϊκής ιστορίας για να βρει συνδέσεις ανάμεσα στην πολιτική της εποχής του και εκείνη της εποχής του βασιλιά Ερρίκου Δ΄ της Γαλλίας (αρχές 17ου αιώνα). Η κομβική λέξη εδώ είναι η «συνομοσπονδία κρατών». Το έργο πλαισιώνουν τα ίδια τα κείμενα των δύο επιστολών –στα γαλλικά και τα ελληνικά– καθώς και ένα παρεκβολικό άρθρο του για τη *

Μια συντομευμένη εκδοχή του άρθρου δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή της Κυριακής (9.3.2024). ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΕΣ

159

σχέση του Ιωάννη Καποδίστρια με τη Φιλική Εταιρεία. Αυτό το τελευταίο κείμενο συμπληρώνεται με μια έκθεση του ρώσου πρεσβευτή στην Κωνσταντινούπολη G.A. Stroganov (1825), ίσως η πρώτη απόπειρα να αναλυθεί η μορφή, η δομή και η δράση της Εταιρείας. Το βιβλίο παρουσιάζει μια επιστολή που υπέβαλε ο Καποδίστριας στις 19/31 Μαρτίου 1828 –δηλαδή αφενός αφού ο ίδιος είχε εκλεγεί από την Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας και ήταν ήδη Κυβερνήτης της Ελλάδας και αφετέρου λίγο πριν ξεσπάσει ο ρωσοτουρκικός πόλεμος του 1828-1829– στον υπουργό Εξωτερικών της Ρωσίας Nesselrode, κατόπιν προτροπής του τελευταίου. Στην επιστολή παρουσίαζε ένα σχήμα συγκρότησης βαλκανικών κρατών στα οθωμανικά εδάφη, σε περίπτωση κατάρρευσης της οθωμανικής αυτοκρατορίας από εσωτερικούς, δικούς της λόγους και όχι από μια εξωτερική επέμβαση. Οι σκέψεις και οι συνειρμοί που μπορούν να γίνουν με αφορμή την εισήγηση του Καποδίστρια είναι πολλοί. Για παράδειγμα, η επιστολή υπεβλήθη την εποχή που ο ίδιος ήταν ήδη Κυβερνήτης της Ελλάδας και όχι μέλος της ρωσικής διπλωματίας, κάτι το οποίο εξηγεί την αγγλική καχυποψία στο πρόσωπό του αλλά και επιβεβαιώνει τη διατήρηση της «εκλεκτικής» σχέσης του με τη ρωσική πολιτική. Θα σταθούμε όμως στο ίδιο το σχέδιο το οποίο προτείνει και το οποίο εξειδικεύει με μια δεύτερη επιστολή της 20 Μαρτίου/1 Απριλίου 1828. Η πρόταση του Καποδίστρια ήταν ότι σε περίπτωση κατάρρευσης της οθωμανικής αυτοκρατορίας θα έπρεπε να δημιουργηθεί μια συνομοσπονδία κρατών στα Βαλκάνια που θα την αποτελούσαν το Δουκάτο ή Βασίλειο της Δακίας, το Βασίλειο της Σερβίας, το Βασίλειο της Μακεδονίας, το Βασίλειο της Ηπείρου και η Ελληνική Πολιτεία. Τα κράτη αυτά θα αποτελούσαν μια συνομοσπονδία την οποία θα εκπροσωπούσε μια σύνοδος με έδρα την Κωνσταντινούπολη η οποία, μόνη της, θα ανακηρυσσόταν ελεύθερη πόλη. Προκειμένου οι Μεγάλες Δυνάμεις να δουν ευνοϊκά το σχέδιο και τον ρόλο τους στο νέο σύστημα ισορροπιών στα μετα-οθωμανικά Βαλκάνια, το σχέδιο προέβλεπε, αφενός, ότι θα τους εκχωρείτο η εποπτεία της Κύπρου, της Ρόδου και της Κρήτης και, αφετέρου, ότι κάθε ένα από τα κράτη θα διοικείτο από γόνο ενός εκ των μοναρχικών οίκων δεύτερης τάξης της Ευρώπης. Εκείνο το οποίο ώθησε τον Καποδίστρια να υποβάλει το σχέδιο, σύμφωνα με τον συγγραφέα, ήταν κυρίως η ρευστή κατάσταση στον συσχετισμό των ευρωπαϊκών δυνάμεων αλλά και η δύσκολη περίοδος την οποία διερχόταν η ελληνική επανάσταση. Την ίδια εποχή που ο Καποδίστριας διατύπωνε τις σκέψεις του στον Nesselrode προσπαθούσε να 160

ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΕΣ

εξασφαλίσει την αποστολή στρατιωτικού σώματος για την εκδίωξη των τουρκο-αιγυπτιακών στρατευμάτων από την Πελοπόννησο. Γιατί όμως συνομοσπονδία κρατών; Εδώ νομίζω ότι έγκειται η μεγαλύτερη συμβολή του βιβλίου στη βιβλιογραφία για τον Καποδίστρια. Διότι ο Γιώργος Καλπαδάκης αναδεικνύει και εντάσσει τις ιδέες του Καποδίστρια και τους σχεδιασμούς της ρωσικής εξωτερικής πολιτικής σε ένα ευρωπαϊκό πλαίσιο ιδεών και δράσης της εποχής το οποίο μπορεί να συνοψιστεί στο ερώτημα «ποιος είναι ο καταλληλότερος τρόπος ειρήνευσης της Ευρώπης;». Το σχέδιο του Καποδίστρια συγκεράζει δύο σχέδια-κελύφη που έλκουν την καταγωγή τους από πολιτικά σχέδια παλαιότερων αιώνων. Ως κελύφη αυτά τα σχέδια –τα οποία επεξεργάζονταν συνήθως πολιτικοί σύμβουλοι των ευρωπαίων ηγεμόνων– λάμβαναν σε κάθε ιστορική εποχή διαφορετικό περιεχόμενο έτσι ώστε να ανταποκρίνονται στις τρέχουσες πολιτικές ανάγκες των ευρωπαϊκών κρατών. Το πρώτο σχέδιο-κέλυφος είναι εκείνο του διαμελισμού της οθωμανικής αυτοκρατορίας του οποίου η καταγωγή ανάγεται στις σταυροφορίες. Κοινός στόχος όλων των παραλλαγών αυτού του σχεδίου ήταν η ανακατάληψη των πρώην χριστιανικών εδαφών της νοτιοανατολικής Μεσογείου από τα χέρια των μουσουλμάνων. Η λογική αυτών των σχεδίων ενισχύθηκε κατά τους πρώτους αιώνες της νεότερης εποχής με τις βούλες Romanus Pontifex (1455) του Πάπα Νικόλαου Ε΄ και Inter caetera (1493) του Πάπα Αλέξανδρου ΣΤ΄, σύμφωνα με τις οποίες οι χριστιανοί ηγεμόνες μπορούσαν να προβαίνουν σε κατακτήσεις εδαφών αρκεί αυτά τα εδάφη να μην ανήκαν σε χριστιανούς ηγεμόνες. Αυτό άλλωστε ήταν και το νόημα των υπερατλαντικών εξερευνήσεων. Ένα τέτοιο σχέδιο ήταν, μεταξύ πολλών άλλων, και το σχέδιο της Μεγάλης Αικατερίνης για την κατάλυση της οθωμανικής αυτοκρατορίας και την τοποθέτηση του εγγονού της Κωνσταντίνου στον θρόνο της Κωνσταντινούπολης. Ως παλαιότερο σχέδιο μπορεί να θεωρηθεί εκείνο της Πρώτης Σταυροφορίας (11ος αι.) και ως ένα από τα τελευταία του 19ου αιώνα –διότι ακολούθησαν και άλλα στον 20ό αιώνα- εκείνο που κατέλιπε ο Γαριβάλδης στην πολιτική του δια­θήκη (ca. 1873). Το δεύτερο σχέδιο-κέλυφος είναι εκείνο της συνομοσπονδίας των ευρωπαϊκών κρατών για την αποφυγή του πολέμου, το οποίο πολύ συχνά συνδυαζόταν με εκείνο του διαμελισμού της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Ο συγκερασμός οφείλεται στο γεγονός ότι, εφόσον η πιο συχνή αιτία πολέμου μεταξύ των ευρωπαίων ηγεμόνων ήταν η κατάκτηση νέων εδαφών, η οθωμανική αυτοκρατορία, ως ο «άλλος» στη γειτονιά της Ευρώπης, θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για να κορεστεί η κατακτηΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΕΣ

161

τική ορμή των ευρωπαίων εκτός του ευρωπαϊκού πεδίου. Ένα από τα παλαιότερα σχέδια συνομοσπονδίας που αναφέρεται στο βιβλίο του Γ. Καλπαδάκη είναι εκείνο του Ερρίκου Δ΄ της Γαλλίας, το οποίο συνέταξε ο υπουργός του Duc de Sully. Ένα από τα πλησιέστερα στην εποχή του Καποδίστρια είναι εκείνο του Ναπολέοντα το οποίο μας θυμίζει εύστοχα ο συγγραφέας στην προμετωπίδα του βιβλίου. Ένα ακόμη πιο πρόσφατο; Μα, η Ευρωπαϊκή Ένωση! Ο Καποδίστριας γνώριζε ότι το νέο πολιτικό τοπίο εγκαινίασε, εκτός από την διπλωματία των διασκέψεων, και τις προϋποθέσεις για μια πολιτική ειρήνης η οποία έμελλε να διαρκέσει (με κάποιες εξαιρέσεις) για εκατό χρόνια. Σε αυτό το νέο σύστημα ασφάλειας προσέβλεπαν και κατέθεταν τις απόψεις τους και τη δράση τους δύο αντιμαχόμενα στρατόπεδα. Το ένα ήταν εκείνο που προέκυψε από το Συνέδριο της Βιέννης και θα μπορούσε να ονομαστεί η «συντηρητική» εκδοχή ειρήνευσης της Ευρώπης των μοναρχών. Το δεύτερο ήταν το «προοδευτικό» στρατόπεδο το οποίο, υιοθετώντας κυρίως την καντιανή προτροπή για αιώνια ειρήνη, διεκδικούσε τη ρεπουμπλικανοποίηση των ευρωπαϊκών κρατών και την ομοσπονδοποίησή τους για την αποφυγή του πολέμου. Θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς ότι ο Καποδίστριας έλαβε στοιχεία από τα δύο αυτά μοντέλα- προτάσεις ειρήνευσης της Ευρώπης; Ενδεχομένως. Ωστόσο, δεν θα πρέπει να αγνοηθεί το γεγονός ότι το σχέδιό του προέβλεπε μονάρχες και για τα πέντε προτεινόμενα βασίλεια. Η ομοσπονδοποίηση εδώ δεν θα πρέπει να εκληφθεί ως μια προοδευτική επιλογή αλλά μάλλον ως μια προοπτική βασισμένη στην ιστορική εμπειρία, γνωστή από τον 18ο αιώνα, την οποία προπαγάνδιζε και ο Μοντεσκιέ: οι ρεπούμπλικες, ως αδύναμα κράτη θα έπρεπε να συνασπίζονται για την επιβίωσή τους. Άλλωστε, αυτό το υπόδειγμα είχε ήδη εφαρμοστεί στην ελβετική και τη γερμανική συνομοσπονδία. Τα νεαρά βαλκανικά κράτη, αν και βασίλεια, θα ήταν θνησιγενή, εάν δεν συνασπίζονταν για να επιβιώσουν. Αυτό θεωρώ ότι ήταν το νόημα της πρότασης του Καποδίστρια η οποία συνδύαζε τη δημιουργία νέων μοναρχικών κρατών και την ιδέα της συνομοσπονδίας. Άλλωστε, οι Μεγάλες Δυνάμεις είχαν δημιουργήσει ήδη τον δικό τους «συνασπισμό» για την ειρήνη ο οποίος σε όλον τον 19ο αιώνα, ιδιαίτερα με την άνοδο των εθνικισμών, κρεμόταν από μια κλωστή να μην καταρρεύσει. Το βιβλίο του Γιώργου Καλπαδάκη είναι ένα ευσύνοπτο έργο που ξεφεύγει από τον κανόνα της γραμμικής αφήγησης διότι ξεδιπλώνει την πλοκή του γύρω από τα σημαινόμενα μιας επιστολής: οι αφορμές, το πλαίσιο, τα κίνητρα, το ευρωπαϊκό υπόβαθρο. Η πρακτική πολιτική 162

ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΕΣ

σκέψη του Καποδίστρια συναντιέται με τα πολιτικά οράματα και τις προαιώνιες ουτοπίες της Ευρώπης για ειρήνευση. Από αυτή την άποψη αξίζει να προσεχθεί: δίνει τη μεγάλη εικόνα, την πρώτη ύλη και τα καλούπια με τα οποία οι ευρωπαϊκές δυνάμεις κατασκεύαζαν τα πολιτικά τους σχέδια. Εύη Καρούζου Ομότιμη Ερευνήτρια, Κέντρον Ερεύνης της Ιστορίας του Νεωτέρου Ελληνισμού (ΚΕΙΝΕ) Ακαδημία Αθηνών

ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΕΣ

163

• Σοφοκλης Γ. Δημητρακοπουλος, Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπό­λεως. Η πρώ­τη άγια μορφή των καιρών μας. Ιστορική Βιογραφία. (Νέα έκδοση συμπληρω­μένη με άγνωστα στοιχεία). Έκδ. Ιερού Ησυ­χα­στηρίου Αγίας Τριάδος – Αγίου Νεκτα­ρίου Αιγίνης, Αθήνα 2023, σσ. 584.

Τ

ο 1998 εκδοθηκε από τον Σοφοκλή Δημητρακόπουλο η ιστορική βιογραφία Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως. Η πρώτη αγία μορφή των καιρών μας. Το βιβλίο, αφού εξαντλήθηκε, επανεκδόθηκε το 2023 με προσθήκες από το Ιερό Ησυχαστήριο Αγίου Νεκταρίου Αιγίνης. Πρόκειται για μνημειώδες έργο, που αποτελεί την πλέον τεκμηριω­ μένη επιστημονικά βιογραφία του Αγίου Νεκταρίου. Μέχρι σήμερα έχουν εκδοθεί και κυκλοφορήσει πλήθος βιογραφιών του Αγίου, από την πρώτη του μοναχού π. Αβιμέλεχ Μπονάκη (1873-1965) μέχρι την παρούσα και τελευταία. Οι περισσότερες από αυτές δεν έχουν επιστημονικές αξιώσεις, επαναλαμβάνουν γνωστά στοιχεία και απευθύνονται στο ευρύ κοινό. (Με την ευκαιρία, ας σημειωθεί ότι θα ήταν χρήσιμο να υπήρχε σε παράρτημα ένας πλήρης κατάλογος των εκδοθεισών βιογραφιών του Αγίου, διότι ο αναγνώστης πρέπει να αναζητεί μόνος του τις βιογραφίες στις πολυάριθμες παραπομπές του βιβλίου. Το ίδιο ισχύει και για τον κατάλογο της βιβλιογραφίας, ο οποίος, παραδόξως, ελλείπει.). Ο συγγραφέας πραγματοποίησε εξονυχιστικές και πολυετείς έρευνες σε εκδεδομένα βιβλία και δυσπρόσιτα φυλλάδια, στα αρχεία του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας, της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος, του Ιερού Ησυχαστηρίου Αγίου Νεκταρίου Αιγίνης, του Ριζαρείου Ιδρύματος και της Ριζαρείου Σχολής, στις εφημερίδες της εποχής. Συμπλήρωσε έτσι τις υπάρχουσες πληροφορίες περί του βίου του Αγίου με πλήθος νέων στοιχείων, αναφερομένων κυρίως στην ηπειρωτική καταγωγή του, στην πατρική του οικογένεια, στην εκκλησιαστική και εκπαιδευτική κατάσταση της Σηλυβρίας στην εποχή του Αγίου, στη δραστηριότητά του στην Αίγυπτο, στην αγιογράφηση του ναού Αγίου Νικολάου Καΐρου, στην επίσκεψη Ρώσων πριγκίπων στην Πατριαρχική Αντιπροσωπεία Καΐρου, στα παρασκήνια της εκλογής μητροπολιτών στην Αίγυπτο,

164

ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΕΣ

στους βυσσοδομούντες εναντίον του, στην πατριαρχική εκλογή του 1899, στην επίσκεψή του στην Πελοπόννησο, στο ενδιαφέρον του για τον τότε αλύτρωτο ελληνισμό, στην ίδρυση της Μονής στην Αίγινα, όπου τα αυθεντικά στοιχεία μεταβάλλουν τις μέχρι σήμερα γνώσεις μας, στους πνευματικούς κύκλους που σχημάτισε στην Αθήνα και στην Αίγινα, στην αναστροφή του με νεότερους αγίους και ευλαβείς κληρικούς, στη νοσηλεία του στο Αρεταίειο, στις εκδόσεις των βιβλίων του, στον συνεργάτη του Κωστή Σακκόπουλο, στην πανορθόδοξη τιμή που του απονέμεται και σε άλλα στοιχεία. Το βιβλίο συμπληρώνεται με φωτοτυπίες πρωτότυπων εγγράφων (σσ. 465-520) και με πολύτιμο έγχρωμο φωτογραφικό λεύκωμα (σσ. 521-581), ενώ στις σσ. 13-17 παρατίθεται και το προλογικό σημείωμα του αείμνηστου μητροπολίτη Ύδρας Ιεροθέου στην 1η έκδοση. Σήμερα κανείς δεν μπορεί να μιλήσει ή να γράψει σοβαρά για τον Άγιο Νεκτάριο, αν δεν έχει υπόψη του το βιβλίο αυτό του Σ.Δ., καρπό πολλού μόχθου, προσοχής και προσευχής. Εν κατακλείδι, ας επιτραπεί να σημειώσουμε δύο παρατηρήσεις, οι οποίες εκφράζουν τις αντιδράσεις ως αναγνώστη του έργου και σε καμία περίπτωση δεν μειώνουν την αξία του έργου: α) Σ’ ένα έργο τέτοιας εμβέλειας καλό θα ήταν να υπήρχε ευρετήριο ονομάτων και πραγμάτων. Αυτό θα διευκόλυνε ιδιαίτερα τους ερευνητές της αγιολογίας και της νεότερης εκκλησιαστικής ιστορίας αλλά και τους απλούς αναγνώστες που θα ήθελαν να μελετήσουν κάτι συγκεκριμένο. Ίσως, σε νεότερη έκδοση να αναλάβει ο συγγραφέας τη σύνταξή του. β) Κατά την αντίληψή μας, θα ήταν σκόπιμο και χρήσιμο στην παρούσα β΄ έκδοση να σημειώνονται ρητώς οι προσθήκες. Υπάρχουν σήμερα προς τούτο άφθονα τεχνικά μέσα (πλάγια ή bold στοιχεία, αγκύλες κ.λπ.). Αυτό θα διευκόλυνε τα μέγιστα τους αναγνώστες της 1ης έκδοσης, διότι θα τους απήλλασσε από την υποχρέωση να πραγματοποιούν συνεχείς αντιπαραβολές και συγκρίσεις με την 1η έκδοση, προκειμένου να εντοπίσουν τα νέα στοιχεία. Το βιβλίο αυτό, εκτός των άλλων, είναι πολύτιμο και για τη νεότερη εκκλησιαστική ιστορία της Αίγινας, στην οποία ο συγγραφέας αφιέρωσε και άλλο μεγαλεπήβολο ογκώδες έργο του (Χριστιανική Αίγινα. Γενική και εκκλησιαστική ιστορία. Άγιοι – Επίσκοποι – Πρεσβύτεροι –Εκκλησίες – Μοναστήρια. Εκδ. Παρρησία, Αθήνα 2009, σσ. 547). Του ευχόμαστε να συνεχίζει ακμαίος, για πολλά χρόνια, την ερευνητική και εκδοτική του δραστηριότητα. Διονύσιος Χ. Καλαμάκης Αναπληρωτής Καθηγητής Βυζαντινής Φιλολογίας ΕΚΠΑ ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΕΣ

165

ΔΗΜΉΤΡΗΣ ΝΙΚΟΛΌΠΟΥΛΟΣ

Κριτική παρουσίαση της ποίησης του Νίκου Σπανού Ολοκληρώνοντας το διάβασμα των τριών ποιητικών συλλογών του Νίκου Σπανού, Το χρονικό του απογεύματος (2023), Χρονολογία (2005), Ώχρα (2000), σχημάτισα την αντίληψη ότι «συνομολογούν» μια υπαρξιακή αν­ η­συχία, συντιθέμενη από τέσσερα «υλικά»: τον χρόνο, το φως, την περιπλάνηση σε τοπία χαμηλής χρωματικής ένταση και μια αόρατη διαχωριστική γραμμή μεταξύ ύπαρξης και ανυπαρξίας. Στη δεύτερη στροφή του ποιήματος Ψαλμός (από τη συλλογή Το χρονικό του απογεύματος) ο ποιητής γράφει: «Σαθρό το ξύλο / Ο χρόνος άφατος / σκοτεινός κυλάει / μέσα στις φλέβες του έρημου σκαριού». Στους στίχους αυτούς ο χρόνος περιγράφεται ως ο ανεπαισθήτως φθοροποιός, η δράση του είναι «άφατη» και «σκοτεινή», τίποτε δεν μπορεί να αναχαιτίσει τη νομοτελειακή του επέλαση. Στη συνείδηση του ποιητή είναι ταυτόσημος με το Κακό, γιατί, παρότι είναι απέραντος, γίνεται το αξιολογικό μέτρο του πεπερασμένου της κάθε άλλης ύπαρξης. Έτσι την ευτελίζει, πριν τη «βυθίσει στη θήκη του»: «Άδειο το δειλινό / Ο ήλιος αύτανδρος βυθίζεται / στη θήκη του χρόνου / Σβηστά τα κάρβουνα της πανδαισίας / […] / Ούτε ένα χρώμα δοξαστικό / Ούτε ένα φτερούγισμα / Ούτε ένας κουρσάρος ζωντανός» (στίχοι από την πρώτη στροφή του ίδιου ποιήματος: Ψαλμός). Ο ποιητής επιχειρεί να αποδράσει από τη ζοφερή παντοκρατορία του φθοροποιού χρόνου με την υπέρβαση, το θαυματουργό «εργαλείο» της τέχνης του, της ποίησης. Στο πεδίο του υπερβατικού, απελεύθερος απ’ τα δεσμά του πραγματικού, αντιπαρατάσσει στον φθοροποιό χρόνο, στο Κακό, το φως που μάχεται για το Καλό: «Εσπέρα· το φως μάχεται τον χρόνο / Δυο – τρία κεφάλια / επιπλέουν στην ευρύτερη θάλασσα / Βράδυ· / δειλό στον χρόνο το δειλινό / Το φεγγάρι γενναίο» (από το ποίημα ΙΙ, ΙΙΙ της συλλογής «Το χρονικό του απογεύματος»). Τα τοπία της χαμηλής χρωματικής έντασης είναι το αισθητικό περίβλημα του «μαχόμενου» φωτός, που καμιά ενορατική σύλληψη, στην ποίηση του Ν.Σ., δεν το προαγγέλλει ως νικηφόρο. Η αγαθοεργός αξιο­ 166

ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΕΣ

σύνη του έχει αναφορά μόνο στις διαρκείς μάχες. Ο ποιητής δεν προσφεύγει σε μια κίβδηλη αισιοδοξία, αντιστέκεται στην παραμυθία της αβέβαιης προφητείας. Έτσι, δηλώνεται διαυγώς το αίσθημα του ηρωικού πεσιμισμού που τον διακατέχει. Σ’ αυτό το αίσθημα εντοπίζεται και ο πυρήνας των ποιητικών του συνθέσεων. Η ποίηση του Ν.Σ. εντάσσεται (μορφολογικά) στον μοντερνισμό, που ευδοκίμησε (και ευδοκιμεί) στη νεοελληνική ποίηση, αρχής γενομένης, από την εμβληματική συλλογή Στροφή (1931) του Γ. Σεφέρη. Ο αναγνώστης στους στίχους των ποιημάτων του Ν.Σ. διακρίνει τα «καθαρό­ αιμα» μοντερνιστικά χαρακτηριστικά: τη λιτότητα, τη συντομία, την αφαίρεση, τον χαμηλόφωνο τόνο, την εξομολογητική τάση, την έλλειψη κάθε στερεοτυπικής ποιητικής φόρμας και το ιδιαίτερο σημασιολογικό (κυριολεκτικό ή συμβολικό) βάρος κάθε λέξης. Παραθέτω στίχους του Ν.Σ., ως (ενισχυτικά) αποδεικτικούς, των παραπάνω αξιολογικών κρίσεων: «Για το παιδί ο χρόνος κυλάει αργά / καράβι αφημένο στη μέση της θάλασσας / Λεπτός καπνός που δεν χάνεται ποτέ / φως που επιμένει» (Ανταύγειες: από τη συλλογή Χρονολογία). Άλλοι: «Πάλι η θάλασσα / πάλι το νερό / πάλι το κύμα βουτηγμένο στην ήχο του / κι ο σιωπηλός βράχος / που σκληραίνει απ’ το φως και το σκοτάδι» (Πάλι: απ’ τη συλλογή Ώχρα) O Νίκος Σπανός ζει οικογενειακά στην Αίγινα, έχει σπουδάσει οικονομικά και εργάστηκε ως τραπεζικός υπάλληλος στην Αίγινα. Η ποίησή του αξίζει το ενδιαφέρον μας. Μικρό δείγμα της, το Νηπτικό από την τελευταία συλλογή του Το χρονικό του απογεύματος (Κουκκίδα, Αθήνα 2023): Γεννήθηκα πριν από χιλιάδες χρόνια Δεν θυμάμαι τίποτα Ήταν ένα ηλιόλουστο δευτερόλεπτο πριν την ύπαρξη Άκτιστο εννοώ. Το φως πάντα αποκαλύπτει τον χρόνο ανακαλύπτει την ύπαρξη. Το φως, ο τόπος, το σώμα Δεν θυμάμαι τίποτα Ο πατέρας μου φυσικά υπήρχε Έτσι γεννήθηκα.

ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΕΣ

167

170 mm

170 mm

13 mm

TE YXO Σ 33

33

Π Ε Ρ Ι ΟΔ Ι Κ Η Π ΟΛ Ι Τ Ι Σ Τ Ι Κ Η Ε Κ ΔΟ Σ Η

Η ΑΙΓΙΝΑΙΑ

240 mm

Á É Ã É Í Á , Ê Á ËÏÊ Á É ÑÉ 2024

ΑΦΙΕ ΡΩΜΑ ΨΗΦΙΑΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΑΙΓΙΝΑΣ

ΓΙΩΡΓΟΣ ΞΕΝΟΣ «Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΤΟΥ ΕΓΚΛΕΙΣΜΟΥ»