Aedes-Magazine 4/2017

2017/4

WONINGCORPORATIES EN SOCIALE HUISVESTING

Special over verduurzamen OP WEG NAAR CO2-NEUTRAAL IN 2050 » ‘ONZE ENERGIEREKENING IS 10 EURO PER MAAND’ » GROETEN UIT EINDHOVEN » ROUTEKAART 2050: GROTE SPRONGEN OF KLEINE STAPJES IN VERDUURZAMEN » HOOGLERAAR ANKE VAN HAL: ‘LUISTER GOED NAAR BEWONERS’ «

Untitled-923 3

2017-08-30 15:07:43

“Super makkelijk en leuk om mee te werken”

Primair systeem

de nieuwe versie van BIS NOA

XBIS is de nieuwe versie van BIS NOA op de markt en voldoet aan de moderne webstandaarden.

Enkele reacties van onze klanten op XBIS:

Bij ingebruikname kunt u deelnemen aan een kennisworkshop, verzorgen wij nazorgsessies, krijgt u werkplekinstructie, zorgen wij voor individuele begeleiding etc. Daarnaast bieden wij u een uitgebreide E-Learning module waarmee u eenvoudig en snel (nieuwe) medewerkers ‘up and running’ krijgt.

Anne-Marjet:

NCCW biedt woningcorporaties met XBIS de nieuwste versie van BIS NOA, het ERP systeem dat samen met meer dan 160 klanten voortdurend wordt doorontwikkeld. Vanuit haar datacenter in Almere een bewezen totaaloplossing, inclusief uitwijk, beheer, release updates, aansluiting op wijzigingen in de wet- en regelgeving etc.

Als gebruiker wordt u volledig ontzorgd en kunt u zich richten op uw corebusiness.

“Super makkelijk en leuk om mee te werken” Robin:

“Fris, eigentijds en overzichtelijk” Marjolein:

“Vernieuwend” Wilt u meer weten over XBIS en de mogelijkheden die NCCW u biedt? Maak dan snel een afspraak.

Kijk op onze website voor meer informatie. Wilt u persoonlijk contact bel dan 036 539 13 93 of stuur een e-mail naar sales.support@nccw.nl.

www.nccw.nl 4969-NCCW 210x297mm-XBIS-AEDES DEF.indd 1 AE1704_Advertenties.indd 2

10-08-16 11:12 16:11 30-08-17

» commentaar «



FOTO: JEROEN VAN POORTVLIET

NAAR CO2NEUTRAAL Koploper in verduurzaming. En dat schrijf ik met trots. Want woningcorporaties hebben met energiebesparing een straatlengte voorsprong op commerciële verhuurders en de koopsector. Deze special van Aedes-Magazine laat zien wat corporaties doen en wat er nog moet gebeuren.

En in deze special ook aandacht voor hoe corporaties bewoners betrekken bij verduurzaming en dus een comfortabel, maar zeker ook een betaalbaar huis bieden. Intensieve samenwerking met huurders, gemeenten, bouwers, installateurs en onderhoudsbedrijven is hard nodig om onze doelstellingen te kunnen behalen. Gemiddeld energielabel B in 2021 en 30 jaar later moeten onze woningen evenveel energie opwekken als verbruiken. Op lange termijn is CO2-neutraal de belangrijkste doelstelling, want we moeten echt af van gas en olie. Volgend jaar heeft elke corporatie een plan van aanpak om dit doel te halen. Elke corporatie op zijn eigen manier, passend bij de woningen in beheer.

Gemiddeld label B halen we, daar geen misverstand over. Maar voor sommige corporaties kan het verstandiger zijn om pas na 2021 een huizenblok te vervangen door energiezuinige nieuwbouw. Geld – geld van de huurder – kun je maar één keer uitgeven. In politiek Den Haag kijkt men echter snel naar de korte termijn. Met een beetje moed zet de politiek in op CO2-neutrale woningen. Het huidige kabinet ziet dat de opgave voor corporaties groot is en geeft ons ruimte om zelf initiatief te nemen.

‘We maken graag afspraken over aftrek van verhuurderheffing voor corporaties die verduurzamen’

Dat is realistisch en geeft vertrouwen.

Wat mij betreft is dit ook het vertrekpunt voor een toekomstig kabinet.

Daarmee maken we graag afspraken over een aftrek van de verhuurderheffing voor corporaties die verduurzamen. Een breed gedragen oplossing, want ook de Taskforce Bouw onder leiding van Bernard Wientjes adviseert het kabinet zo’n aftrek. Alleen dan kunnen we verder versnellen en komen de klimaatdoelstellingen van Parijs in zicht. En over Parijs gesproken: wij zitten dan wel in de kopgroep, we zouden graag zien dat de commerciële verhuurders en kopers aanhaken. Het is de verantwoordelijkheid van de politiek om ook met hen afspraken te maken.

Want verduurzaming hoeft toch niet alleen van woningcorporaties te komen!?

Marnix Norder Voorzitter

Aedes-Magazine /

Untitled-928 3

2017-08-30 15:16:48

4

» inhoud «

36

ANKE VAN HAL

‘LUISTER GOED NAAR BEWONERS BIJ VERDUURZAMEN’

Ondertussen in

6 Breda

Goedemorgen 16 Bestuurder Truus Sweringa Opinie 20 ‘Zoek balans tussen schaalvergroting en diversiteit’ – Ingrid Pierik Mensen en wonen 23 FamilieBroeils Groeten uit 24 Eindhoven Feiten & cijfers 43 Gemiddeld label B in 2021 Zestien uit tweeëndertig 44 Zestien vragen aan Geert Jan Stolk Slimmer en beter 48 Vernieuwende praktijkvoorbeelden VTW en toezicht 50 Duurzaamheid op de toezichtstafel Column 55 1984 – Henk Peter Kip De stelling 63 Investeren in duurzaamheid: voor klimaat of portemonnee?

Ondertussen in 64 Monnickendam Huisvester van het volk 68 Dries Kreijkamp

Aedes-Magazine 2017/4

Untitled-1564 4

2017-09-01 11:58:00

» inhoud «

5

10

OP WEG NAAR CO2-NEUTRAAL

28

REPORTAGE: KEUZES IN VERDUURZAMEN

Alle sociale huurwoningen moeten CO2-neutraal zijn in 2050, spraken corporaties onderling af. Hoe gaan zij dat waarmaken? En wat is daarvoor nodig van andere partijen?

Stapsgewijs woningen energiezuiniger maken of juist flink investeren in nul-op-de-meter-woningen. Er zijn verschillende manieren om de energiedoelstellingen te halen. Twee voorbeelden.

57

‘MEER MOGELIJK DAN JE DENKT’

Bewoners actief betrekken bij verduurzamen en gedragsverandering stimuleren helpt om de energierekening omlaag te krijgen. Onderzoeker Henk Visscher geeft tips en vier bewoners vertellen over hun ervaringen.

Aedes-Magazine 2017/4

Untitled-1370 5

2017-09-01 07:59:45

6

Untitled-951 6

» ondertussen in Breda «

2017-08-30 15:42:58

» ondertussen in Breda «

7

TEK ST : MARGRIET PFLUG , FOTO : KUPPENS FOTOGR AFIE

Zonder gas Tomatensoep, kippenragout, panna cotta. De inductiekookplaat heeft geen geheimen meer voor de 100 deelnemers aan deze kookworkshop in Breda. Ze wonen allemaal in de Moerwijkzichtflat die van het gas af gaat.

De meerderheid van de bewoners heeft daar zelf voor gekozen. Een van de argumenten voor hen: een warmteafleverset met eigen thermostaat neemt minder ruimte in dan een cv-ketel op aardgas. Om de overstap naar elektrisch koken te vergemakkelijken hebben ze allemaal een inductiekookplaat met pannenset mogen uitkiezen op kosten van woningcorporatie AlleeWonen. De nieuwe warmteleverancier levert restwarmte van de Amercentrale in Geertruidenberg. Een duurzamere oplossing dan aardgas. Het nieuwe verwarmingssysteem is onderdeel van het groot onderhoud dat AlleeWonen uitvoert. De 241 woningen zijn straks comfortabeler met goed isolerende gevelplaten, HR++ glas en een verbeterde mechanische ventilatie. Straks stoot de flat zo’n 30 procent minder CO2 uit. Voor de meeste bewoners zullen de totale woonlasten dalen.

Untitled-951 7

2017-08-30 15:43:00

Veilige rookgasafvoer voor uw bewoners!

met UbiFit Concentrisch Push-Fit! Helaas vallen er jaarlijks slachtoffers als gevolg van koolmonoxidevergiftiging, soms zelfs met dodelijke afloop. Bij het los raken van rookgasafvoerbuizen en/of dakdoorvoeren kan er namelijk koolmonoxide vrijkomen. Dat ruik je niet, dat proef je niet en dat zie je niet. Daarom adviseert de vereniging van rookgasafvoerfabrikanten Rogafa om voortaan te kiezen voor concentrische rookgasafvoeren voor nieuwbouw én bij renovatie. Concentrische systemen bieden, door de pijp-in-pijp constructie, een extra vangnet bij lekkages. Hierdoor wordt de kans op koolmonoxidevergiftiging sterk gereduceerd.

In de meeste landen in Europa is concentrisch al verplicht. In Nederland is dat niet zo en wordt er vaak nog voor enkelwandige systemen gekozen, omdat die goedkoper waren. Daarom heeft Ubbink UbiFit Concentrisch Push-Fit ontwikkeld dat net zo veel kost als een enkelwandig systeem.

Voordelen • Veilig • Eenvoudige installatie • Ruimte besparend • Zo scherp geprijsd dat het net zo veel kost als een enkelwandig systeem!

Kies voor veiligheid voor uw bewoners, kies voor Ubbink UbiFit Concentrisch Push-Fit!

Ubbink, voor uw gemak! www.ubbink.nl/maximaleveiligheid UBB Adv UbiFit Concentrisch Push-Fit 210x297 WC.indd 1 AE1704_Advertenties.indd 13

23-08-16 16:19 30-08-17 11:46

BINAR INFORMATIEF WE installatie!

Renovatieproject?

Hybride

inar-4-terugkijken

awb.nl /web Terugkijken: www.

GeniaAir systeem All electric en Hybrid Startpunt voor verbetering van iedere woning en energieprestatie • Het innovatieve warmtepompsysteem van AWB voor verwarming, warmwater en koeling • All electric en hybrid oplossingen mogelijk • Eenvoudig toepasbaar in bestaande bouw en nieuwbouw • Appartementen en woningen met hoog- en laagtemperatuur CV-systemen en met of zonder gas

Behaal uw energiedoelen Er kan een EPC verbetering tot 0,40 of tot 3 stappen in de Energie Index in het woninglabel worden gerealiseerd en een energiekostenbesparing van 35%.

Kijk voor meer informatie op: www.awb.nl/genia-air

AWB_CORPORATIEBOUW_GENIA-AIR_210x297.indd 1 AE1704_Advertenties.indd 14

08/08/2017 16:02 30-08-17 11:47

10

» achtergrond «

Aedes-Magazine 2017/4

Untitled-1544 30

2017-09-01 11:28:20

» achtergrond «

11

HOE KRIJGEN WE ONZE HUIZEN CO2-NEUTRAAL? Alle sociale huurwoningen moeten CO2-neutraal zijn in 2050, spraken woningcorporaties onderling af.

Omwille van het klimaat, de energierekening van bewoners en de kwaliteit van de woningen. Hoe gaan woningcorporaties deze ambitie waarmaken? En wat is daarvoor nodig van bijvoorbeeld het Rijk en de bouwsector? Aedes-voorzitter Marnix Norder is optimistisch: ‘We zijn met z’n allen toegegroeid naar de gedachte: het gaat niet goed als we gas blijven verbranden. Kom op.’

TEKST: HANNEKE NAGTZAAM EN QUINTEN SNIJDERS, ILLUSTRATIE: KLAARTJE BERKELMANS

» Aedes-Magazine 2017/4

Untitled-1544 31

2017-09-01 11:28:22

12

» achtergrond «

»

Duurzaamheid is de komende jaren één van onze vier

‘Vandaar onze inzet op CO2-neutraal.’ Eind 2018 heeft

prioriteiten, stelden woningcorporaties met elkaar vast

elke woningcorporatie een plan gereed waarin staat hoe

op het Aedes-congres in april dit jaar. In 2050 moeten

ze dat gaat realiseren. Het mooie aan deze werkwijze

corporatiewoningen CO2-neutraal zijn. Er gebeurt al

vindt Norder dat alle corporaties zich individueel

ontzettend veel, zegt Aedes-voorzitter Marnix Norder.

committeren aan de doelstellingen. ‘Ze kunnen doen

‘Wij lopen voorop in het verduurzamen van woningen.

wat het beste bij hen past. In Amsterdam moet de

Daar ben ik trots op.’ De sector beloofde ook in 2021

stadswarmte verduurzaamd, in Heerlen kun je

gemiddeld energielabel B te halen (zie kader Afspraken

mijnwaterwarmte gebruiken, en zo heb je in elke regio

over energie). Voor de lange termijn denkt Aedes niet

beperkingen én kansen.’

meer in labelstappen. Norder: ‘Als er een Energieakkoord 2.0 komt, dan moet dat gaan over de

Ook de Rijksoverheid vindt dat oplossingen als het gaat

hoeveelheid energie die we besparen en de reductie van

om energiebesparing lokaler moeten worden gezocht.

CO2-uitstoot. Dat is bepalend voor de klimaatont-

Gemeenten mogen daarom vanaf 2018 nieuwbouw-

wikkeling.’ Zo kan een corporatie woningen op

wijken aanwijzen waar geen aansluiting meer komt op

stadsverwarming aansluiten en daarmee veel CO2

het gasnet. Nu hebben bewoners daar volgens de wet

besparen. Aantal labelstappen: nul, want dat geldt alleen

nog recht op. En dat staat vernieuwing in de weg, zegt

bij verbeteringen aan de woning. Andersom zorgen

Tjalling de Vries, programmaleider Warmte bij het

sommige isolatiemogelijkheden weliswaar voor een

ministerie van Economische Zaken. ‘Het kabinet wil in

hoger energielabel, maar doen weinig voor het milieu.

Nederland naar een CO2-uitstoot van bijna nul in 2050.

Daarvoor moet de gebouwde omgeving, goed voor 30 procent van het energieverbruik, van het aardgas af. Dat heeft consequenties voor veel huishoudens. Niet meer koken op gas, bijvoorbeeld.’ Gemeenten moeten met

AFSPRAKEN OVER ENERGIE

projectontwikkelaars, bouwbedrijven, woningcorporaties, netbeheerders en eindgebruikers kijken naar goede alternatieven. ‘Bijvoorbeeld aansluiting op

2012

een warmtenet, een warmtekoudeopslag of all-electric’,

Aedes tekent het Koepelconvenant Energiebesparing Gebouwde

zegt De Vries. ‘Wij verwachten van woningcorporaties

Omgeving: eind 2021 gemiddeld label B.

vooral dat ze het gesprek met de huurder hierover aangaan.’

2013 Aedes en 40 anderen partijen sluiten het Energieakkoord voor duurzame

GOEDE DEAL

groei: herbevestiging van afspraken in convenant, mits in 2013 ingevoerde

Elke partij heeft zo zijn eigen belangen en drijfveren om

verhuurderheffing investeringen dat toestaan.

rekening mee te houden. Woningcorporaties hebben een maatschappelijke verantwoordelijkheid om bij te

2016

dragen aan het halen van de klimaatdoelstellingen, vindt

Energieagenda kabinet: CO2-uitstoot moet in 2030 met 40 procent en in

Norder. Tegelijkertijd moeten zij blijven zorgen voor

2050 met 80 tot 95 procent zijn teruggedrongen.

voldoende, betaalbare en kwalitatief goede sociale huurwoningen, al dan niet aangepast op specifieke

2017

doelgroepen.

Woonagenda Aedes: gemiddeld energielabel B op sectorniveau in 2021,

Voor huurders – zeker als ze zijn aangewezen op de

alle corporatiewoningen CO2-neutraal in 2050 en elke corporatie moet

sociale huursector – is een woning en wat die kost,

daarvoor eind 2018 een plan hebben.

minstens zo belangrijk als het redden van het klimaat.

‘Het is de kunst en onze taak om die twee hand in hand

www.aedes.nl/energie

te laten gaan’, zegt Norder. Het kan verstandiger zijn om een bepaald blokje woningen pas aan te pakken na 2021 en vervangende nieuwbouw neer te zetten.

Aedes-Magazine 2017/4

Untitled-1568 28

2017-09-01 12:08:16

» achtergrond «

13

‘Als je aanpak ertoe leidt dat de totale woonlasten bij normaalgebruik dalen én je verstandig investeert, dan heb je een goede deal voor klimaat, corporatie en huurder. En dan vind ik ook dat je van huurders kunt verwachten dat ze meewerken.’

LAT ‘We hebben de corporaties hard nodig’, zegt Ed Nijpels, voorzitter van de Borgingscommissie van het Energieakkoord. Hij noemt de gebouwde omgeving het zorgenkindje. Niet alleen bij de particuliere koopwoningen moet het tempo omhoog. Ook de corporaties moeten er harder aan trekken. ‘Het aantal nul-op-de meter-woningen blijft achter. Aedes heeft in het Energieakkoord toezeggingen gedaan voor Label B-woningen in 2021. Die afspraak moet men nakomen en niet pas een jaar later zoals Aedes nu bepleit.’

Ondanks de huidige achterstand is hij optimistisch en enthousiast. ‘Ik heb vertrouwen in de daadkracht van lokale corporaties. Veel corporaties geven aan er mee aan de slag te willen. Dus dat moet lukken.’ Nijpels gaat ervan uit dat er een Energieakkoord 2.0 komt als het huidige in 2023 afloopt. Hij waarschuwt de corporaties

Marnix Norder: ‘Maak een aftrek van de verhuurderheffing mogelijk voor corporaties die in energiebesparing investeren’

dat de lat hoog komt te liggen. ‘De politiek zal nooit accepteren dat huurwoningen pas in 2050 CO2neutraal zijn. Dat is pas over 33 jaar! Dat moet sneller.’

Norder legt uit dat 2050 niet in steen gebeiteld is, maar

kunnen leren. En Aedes gaat de markt uitdagen. Op het

mede afhangt van hoe snel de techniek zich ontwikkelt

gebied van de inkoop van zonnepanelen en renovatie

én hoeveel geld er beschikbaar is. ‘Wij hebben laten

van woningen tot nul-op-de-meter. ‘Van NOM-

uitrekenen dat met de stand van de technieken nu en de

renovaties zijn al een aantal goede voorbeelden,

investeringsruimte die er is, het gros van onze leden het

bijvoorbeeld bij Wonen Limburg en Woonwaard’,

niet eerder redt dan 2070. Maar omdat we ervan

vertelt Norder. ‘Ik wil een inschrijving organiseren

uitgaan dat techniek zich blijft verbeteren, lijkt 2050

waarbij corporaties uit heel Nederland kunnen aangeven

realistisch.’ Verduurzaming kan natuurlijk sneller als er

hoeveel woningen zij in welk jaar willen renoveren tot

in de corporatiesector meer geld beschikbaar blijft.

nul-op-de-meter. Dan kunnen we in één keer

‘Maak daarom een aftrek van de verhuurderheffing

marktpartijen uitnodigen voor een aanbesteding.’

mogelijk voor corporaties die in energiebesparing investeren.’ Hoewel Nijpels het oordeel daarover aan de

Een prima plan, vindt Maxime Verhagen van Bouwend

politiek laat, ziet hij er wel wat in. ‘Ook financiering

Nederland. ‘Op technisch vlak is al veel mogelijk. Met de

door pensioenfondsen is wat mij betreft een goede

Stroomversnelling en zeer energiezuinige nieuwbouw

optie.’

(ZEN) is ervaring opgedaan. Nu is de uitdaging: hoe gaan we op grote schaal verduurzamen, zorgen dat we

GROTE SCHAAL

iedereen meekrijgen?’ Dat zit hem – of het nu gaat om

Aedes gaat de innovatie bij corporaties de komende

sociale huurwoningen of particuliere koopwoningen –

jaren op verschillende manieren aanjagen. Binnen de

meer in aspecten als de financiering, het inzichtelijk

Vernieuwingsagenda (zie kader) organiseert Aedes

maken van keuzes en in het enthousiasmeren van

bijeenkomsten zodat corporaties van elkaar

huurders en eigenaren. Bouwbedrijven kunnen

»

Aedes-Magazine 2017/4

Untitled-1558 31

2017-09-01 11:38:29

14

» achtergrond «

»

inzichtelijk maken welke maatregelen, op welke termijn

Vries. ‘Maar we moeten beginnen, willen we het doel

welke effecten hebben. Verhagen: ‘Het is belangrijk dat

voor 2050 halen. Vanuit het Rijk willen we partijen daar

verduurzaming een serieuze positie krijgt in het

de ruimte voor geven. Zij kunnen bij ons aangeven wat

strategisch voorraadbeheer en de meerjaren-

ze nodig hebben om stappen te kunnen zetten. Met

onderhoudsplanning van woningcorporaties.

de Green deal aardgasvrije wijken hebben we al een

Corporaties en bouwbedrijven kunnen dan samen kijken

goed begin gemaakt.’ Volgens De Vries is het ook de

hoe energie-besparende maatregelen daarin passen en

taak van de Rijksoverheid om in de gaten te houden of

hoe je het kunt combineren met andere uitdagingen,

de keuzes op lokaal en regionaal niveau gezamenlijk

zoals bouwen voor ouderen. En of je misschien niet

leiden tot het halen van de doelstellingen. ‘Onze rol is

beter kunt slopen.’ Met haar partners van de

sturend zijn waar het de doelen betreft, duidelijkheid

Bouwagenda streeft Bouwend Nederland naar

geven over financiële en juridische randvoorwaarden,

schaalvergroting en kostenreductie. ‘Met de

en adviserend waar het de oplossingen betreft.’

Bouwcampus kijken we hoe we renovatieconcepten kunnen ontwikkelen die grootschalig zijn toe te passen

Norder ziet de energietransitie niet alleen als een

en efficiënter zijn wat kosten betreft. Een hele wijk in

opgave maar ook als kans. ‘Als we er op tijd bij zijn, is het

één keer is een stuk efficiënter.’

een kans voor onze economie.’ Hij is daar optimistisch over. ‘We zijn met elkaar gegroeid naar de gedachte:

OASE

kom op, het gaat niet goed als we gas en olie blijven

De boodschap is vooral: aan de slag. ‘Dat is spannend,

verbranden voor onze energievoorziening. Bewijzen

vanwege de lokale verschillen en mogelijke innovaties

stapelen zich op. Er zijn inmiddels zoveel initiatieven,

weten we nu eenmaal nog niet precies wat de

zoals de Bouwagenda. Wij hoeven alleen maar op de

goede oplossingen nu en straks zijn’, zegt Tjalling de

rijdende trein te stappen.’ Voor de sociale huisvesting levert het een win-winsituatie op. ‘Ik kwam deze winter in een jaren 60-woning van Woonwaard, die net gerenoveerd was tot nul-op-de-meter. Toen ik binnenstapte voelde ik meteen een heel ander klimaat dan ik ken uit woningen die niet gerenoveerd zijn. Er is een stabiele temperatuur in het hele huis, het tocht niet en de verwarmings-elementen zitten in de vloer. De bewoners hadden hun mond vol over het comfort. En ze zijn netto minder kwijt aan woonlasten. Dus je komt in een oase van kwaliteit, in een heel simpele woning uit de jaren 60. Als we dat kunnen, en we kunnen het ook nog op een manier die betaalbaar is, dan moeten we dat toch gewoon doen?’

«

Aedes-Magazine 2017/4

Untitled-1546 28

2017-09-01 11:30:14

Meerjarenbegroting; bent u er klaar voor?

Nu het jaarrekeningtraject en de dVi-verantwoording naar CorpoData achter de rug zijn, breekt de tijd voor de (meerjaren)begroting weer aan. Ook de dPi voor CorpoData dient zich weer aan. Bent u er al klaar voor?

Wij belichten graag een aantal aandachtspunten voor u.

Implementatie nieuwe formats

Ratio-analyse

De afgelopen periode zijn corporaties druk bezig geweest met het

De afgelopen jaren is nadrukkelijk gekeken naar de ontwikkeling van

afronden van de jaarrekening en dVi en het implementeren van de

de liquiditeitspositie en cashflows en naar de wijze waarop de DAEB en

nieuwe formats voor verslaggeving. Om een goede aansluiting tussen

niet-DAEB-tak zijn gefinancierd. Ratio’s als solvabiliteit, DSCR, LTV en ICR

begroting en realisatie te waarborgen, zullen de nieuwe formats ook

moeten voldoen aan de gestelde normen. Het is wijs de ontwikkeling van

toegepast moeten worden op de prognosecijfers voor de komende

deze ratio’s de komende jaren scherp in de gaten te houden. Functionele

jaren.

winst- en verliesrekening en kostenverdeelstaat Corporaties stellen de winst- en verliesrekening in de jaarrekening op volgens de functionele

Scheiding DAEB/niet-DAEB

methode. Voor de toebedeling van de indirecte kosten wordt vaak

In het scheidingsvoorstel is de vermogensverhouding tussen

gebruik gemaakt van een kostenverdeelstaat. Het heeft de voorkeur ook

de DAEB-tak en niet-DAEB-tak van corporaties vastgelegd. In de

de begroting en prognoses volgens dit model op te stellen.

begroting 2018 zullen corporaties meer aandacht moeten besteden aan de splitsing tussen de prognoses voor DAEB en niet-DAEB, in

Toekomstbeeld

de vermogenssfeer en resultaten. Corporaties zullen de onderlinge

De begroting en meerjarenprognoses laten het (financiële) toekomst-

verhoudingen en financiering de komende jaren dan ook nauwlettend

beeld van de corporatie zien: Wat zijn de plannen voor de komende

moeten volgen én de eigen verwachtingen managen. Ook vergt

jaren? Wat is de financiële impact? Waar liggen risico’s voor de corpo-

aandacht om na te denken over de wijze waarop de scheiding in de

ratie? Met welke mogelijke scenario’s moet rekening worden gehouden?

administratie wordt ingericht, de rapportages van de twee activiteiten

Kortom: het zijn waardevolle prognose- en sturingsinstrumenten.

in de managementrapportages wordt verantwoord en de processen hierop aansluiten.

De begroting in uw organisatie Een begroting opstellen, is niet nieuw. Maar de nieuwe modellen

Marktwaarde

vragen vaak wel een extra tijdsinvestering. Door de hoeveelheid

In de jaarrekening 2016 is het bezit voor het eerst gewaardeerd op

werkzaamheden van de financiële afdeling kan de implementatie van

marktwaarde. De marktwaardeontwikkeling van het bezit moet ook

de nieuwe modellen in de verdrukking komen. Hiermee dreigt de

voor de dPi inzichtelijk worden gemaakt. Deze ontwikkelingen dienen

begroting zijn functie als prognose- en sturingsinstrument te verliezen.

in de eigen begroting en prognoses te worden opgenomen. De impact en betekenis hiervan zal duidelijk gemaakt moeten worden aan stake-

Meer informatie

holders, toezichthouders en andere partijen.

Meer informatie over de werkzaamheden die wij voor de begroting en (meerjaren-) prognose voor uw organisatie kunnen uitvoeren vindt u op onze website (www.hofmeier.nl). U kunt natuurlijk ook direct contact opnemen met onze Sector Manager Corporaties Peter van Gilst op 06-51415946 of via p.vangilst@hofmeier.nl

Hofmeier | Focus op Finance Financiële Professionals | Interim Management | Consulting

AE1704_Advertenties.indd 15

30-08-17 11:47

16

» goedemorgen «

Aedes-Magazine 2017/4

Untitled-1467 30

2017-09-01 09:52:09

» goedemorgen «

17

Corporatiebestuurder van Oost Flevoland Woondiensten

TRUUS SWERINGA

Mensen goed laten wonen en je bedrijf goed leiden. Daar is de corporatiebestuurder verantwoordelijk voor. Truus Sweringa ontvangt ons in haar energiezuinige woning met zonnepanelen en zonneboiler in Dronten.

‘Uiteindelijk ben je vaak voordeliger uit als je op de lange termijn denkt.’

TEKST: LATIFA VONK, FOTO’S: SIMONE-MICHELLE DE BLOUW

»

De tafel is feestelijk gedekt. ‘Normaal eet ik snel iets aan het aanrecht voordat ik om half acht op mijn fiets stap’, zegt Truus Sweringa lachend. Sinds 2000 is zij directeur-bestuurder van Oost Flevoland Woondiensten (OFW) in Dronten. Een corporatie met hechte samenwerkingsverbanden – de voedselen speelgoedbank zitten bijvoorbeeld in het pand. En een corporatie die voorloopt op het gebied van verduurzaming. De doelstelling van gemiddeld label B in 2021 is nu al ruim gehaald. Het geheim? ‘Wij werken langjarig met een integrale aanpak en denken vanuit bewoners.’

Ruim de helft van de woningen van OFW is gebouwd in de jaren 60 en begin jaren 70, de beginperiode van de polderstad. 40 jaar later waren die tegelijkertijd aan groot onderhoud toe.

Sweringa: ‘We dachten: laten we dat in één keer goed doen.’ De woningen werden daarom direct gemoderniseerd, bijvoorbeeld met een grotere badkamer, en geïsoleerd waardoor ze van label E, F of G naar label A of A+ gingen. ‘De organisatie was

Aedes-Magazine 2017/4

Untitled-1467 31

2017-09-01 09:52:12

18

» goedemorgen « TRUUS SWERINGA (61) DIRECTEUR-BESTUURDER VAN: Oost Flevoland Woondiensten (4.960 wooneenheden in de gemeente Dronten) VERDIENT: 10.023 euro bruto per maand RIJDT: fiets en Mitsubishi (elektrisch) THUISSITUATIE: getrouwd. Vijf volwassen kinderen (eerder huwelijk echtgenoot) en vijf kleinkinderen OPLEIDING: Ecologie van het wonen (Universiteit Wageningen) NEVENACTIVITEITEN: vicevoorzitter RvT Flevo-Landschap, lid RvT Almere College stichting voortgezet onderwijs Kampen/ Dronten, lid RvA Impact ( sociale werkplaats), lid RvA Woonenergie, lid RvA Aenergie, lid kandidaatstellingscommissie Aedes, lid regieraad Bouw/oost Nederland, voorzitter werkgroep transitie Vastgoed RBON, lid bestuurlijke kopgroep Energie 2050 provincie Flevoland, lid Groene Huisvesters

»

eigenlijk al heel snel gewend aan de integrale

‘Huurders willen niet in een experiment wonen, ze

werkwijze’, vertelt Sweringa terwijl ze nog een kop

willen gewoon een goed huis. Zeg dus daarom

koffie inschenkt. Ze starten altijd met een probleem-

precies wat je voor hén doet.’

analyse, bespreken die met de huurdersorganisatie

‘Huurders willen niet in een experiment wonen, ze willen gewoon een goed huis’

en houden meestal ook een enquête. ‘Dan krijg je

TOEKOMST

een gesprek over wat mensen echt belangrijk

De buitenschil van de woningen is volledig

vinden.’ Beslissingen nemen gaat volgens het

geïsoleerd, dat maakt de stap naar nul-op-de-meter

principe People, Planet, Profit. Dit houdt in dat ze,

straks kleiner; alleen de duurzame installaties

naast de bedrijfsecomische aspecten, kijken naar de

moeten er dan nog in. Het streven is dat de woningen

meerwaarde voor bewoners en het milieu. Deze

van OFW in 2050 energieneutraal zijn. 200

denkwijze verwacht OFW ook van aannemers;

woningen per jaar krijgen zonnepanelen, er is een

scoren zij goed op die P’s, dan krijgen zij vaker een

experiment met een hybride warmtepomp en de

uitnodiging voor een aanbesteding. ‘Dan gaat het

corporatie denkt na over de toekomst van gas in haar

bijvoorbeeld ook over de inzet van leerlingen,

woningen. Die toekomstvisie verder uitstippelen

tevredenheid van bewoners, de woon-werkafstand

gaat in nauw overleg met de huurdersorganisatie

van werknemers en het gebruik van milieu-

waarmee OFW een harmonieuze relatie heeft. Ze

vriendelijke verf.’ Bij de kapper of in de supermarkt

steunden de corporatie toen die in 2013 minder kon

spreken huurders Sweringa soms spontaan aan

investeren door de verhuurderheffing en doordat ze

omdat ze zo blij zijn met hun gemoderniseerde huis.

de schulden per woning moest terugbrengen. ‘Dat

‘Mensen zien bij elkaar wat het resultaat is van onze

deed mij heel goed. De gemeente gaf de voorkeur

aanpak. Dan vragen ze ons: wanneer zijn wij aan de

aan nieuwbouw maar de bewoners en wij wilden in

beurt? Veel bewoners leveren aan het begin van een

ieder geval de modernisering afronden.’ Ondanks

informatieavond al een akkoordverklaring in.’ En wat

dat investeringsdipje loopt OFW op schema. Hoe

voor huurders fijn is: er staat geen extra huur-

financieren ze dat? Sweringa: ‘De woningen gaan

verhoging tegenover de lagere energiekosten, een

weer 40 jaar mee, daardoor is de afschrijvingstermijn

jaarlijkse besparing van zo’n 350 euro. Essentieel in

langer. En de onderhoudskosten daalden enorm door

het meekrijgen van mensen is dat zij voelen dat je

de ingrepen, we moesten het WSW zelfs uitleggen

voor hen bezig bent, benadrukt Sweringa. Ze

hoe dat zit. En we hebben nauwelijks faalkosten.

gebruikt daarom in de communicatie geen in-

Kortom: uiteindelijk ben je vaak voordeliger uit als je

gewikkelde termen als ‘innovatie’ en ‘experiment’.

– zoals wij – op de lange termijn denkt.’

«

Aedes-Magazine 2017/4

Untitled-1472 52

2017-09-01 09:56:03

DE NIEUWE MAATSTAF VOOR HELLENDE DAKEN ◊ Uniek digitaal dakdossier ◊ Kwaliteitsnormering* ◊ KOMO-procescertificaat ◊ Garantiecertificaat voor 15 jaar Daksysteemgarantie PLUS is een product van de Stichting Dakmeester, de kwaliteitsspecialisten in hellende daken. Samen met onze garantiepartners Monier, Velux en Unilin geven wij garantie op materialen, functionaliteit en arbeid. De systeemgarantie wordt nu ondersteund door een uniek digitaal bouwdossier en geldt voor maar liefst 15 jaar!

* KOMO - BRL 1513 - De Dakatlas

Stichting Dakmeester is het landelijk netwerk van KOMO-gecertificeerde dakdekkers en producenten van hellende daken. Voor meer informatie over Daksysteemgarantie PLUS zie www.dakmeester.nl

5062 ADV_210x297_DSG+ #02.indd 1 AE1704_Advertenties.indd 12

Onze garantiepartners

10-05-17 30-08-17 09:58 11:45

20

» opinie « Ingrid Pierik, beleidsadviseur Techniek bij Wonion

‘ZOEK NAAR EEN BALANS TUSSEN SCHAALVERGROTING EN DIVERSITEIT’ ILLUSTRATIE: MENNO WITTEBROOD

Ingrid Pierik is bij Wonion

Zou er echt nog iemand zijn die serieus vraagt

laten we daar niet in doorslaan. Eén uniforme

wat woningcorporaties met duurzaamheid te

uitvraag voor één type woning is niet mogelijk.

maken hebben? Nou vooruit dan, omdat

De bestaande woningen die we moeten

verduurzamingsopgave van

verduurzaming comfortabele woningen oplevert

renoveren zijn immers verschillend. We willen

de corporatie. Zij is blij dat

en lagere energielasten voor bewoners.

ook rekening houden met de wensen van onze

Bovendien willen wij dat onze huizen hun waarde

huurders. En we willen straks in 2050 niet

corporaties hierin voorop

blijven behouden. Daarom moeten we investeren

constateren dat al onze CO2-neutrale woningen

lopen. ‘En door

in het zo duurzaam en energiezuinig mogelijk

er hetzelfde uitzien. Dus moeten we samen met

maken ervan. En ga eens na hoeveel grondstoffen

de marktpartijen op zoek naar een goede balans

en energie we verbruiken in onze 2,4 miljoen

tussen schaalvergroting en diversiteit. Ik ben

woningen. Daarmee teren we in op wat de aarde

ervan overtuigd dat dat kan. Net zoals in de auto-

ons geeft.

industrie, daarin worden heel veel auto’s gemaakt

dagelijks bezig met de

marktpartijen uit te dagen om met goede, nieuwe ontwikkelingen te komen, kunnen we de particuliere

die aan allerlei verschillende wensen Corporaties zijn dan ook volop bezig met het

tegemoetkomen.

verduurzamen van hun woningen. Overal in het land zijn pilots waar innovatieve maatregelen en

Zelf keuzes maken

concepten worden uitgeprobeerd. Met de dit jaar

Het goede aan de ondersteuning van Aedes vind

bewoners verleiden ook mee

gestarte Vernieuwingsagenda wil Aedes al die

ik verder dat aan corporaties niet langer de vraag

te doen.’

kennis en activiteiten bundelen (zie kader). Een

gesteld wordt: wat doen jullie aan

coalitie van experts van corporaties en andere

verduurzaming? Maar: hoe pakken jullie het

samenwerkingspartijen zorgt ervoor dat

aan? Een van de middelen die Aedes nu

corporaties zoveel mogelijk van elkaars

ontwikkelt, is de Routekaart 2050. Die geeft

ervaringen profiteren. Zodat we niet allemaal zelf

voorbeelden voor een plan van aanpak voor

het wiel hoeven uit te vinden. Dat is belangrijk,

verschillende scenario’s om in 2050 CO2-

want we staan voor een grote opgave.

neutrale woningen te hebben. Zo kunnen ook

verhuurders en eigenaar-

corporaties die minder ver zijn dan andere aan de Veel verschillende auto’s

slag. Nu kunnen we daarbij nog zelf keuzes

De samenwerking met marktpartijen is daarbij

maken en kan iedere corporatie op eigen wijze

wezenlijk. Ook die samenwerking verandert.

een verduurzamingsplan maken. Passend bij de

Corporaties stellen bouwers, aannemers en

lokale mogelijkheden. Doen we dat niet, dan

leveranciers steeds vaker open vragen. Zij

volgen straks ongetwijfeld wettelijke

schrijven niet meer voor welke energetische

verplichtingen.

maatregelen genomen moeten worden, maar formuleren in plaats daarvan de energieprestatie

Vergeleken met particuliere verhuurders en met

die een woning moet leveren. Het is dan aan de

de koopsector lopen corporaties voorop in het

markt om met slimme, duurzame en betaalbare

verduurzamen van woningen. Soms krijg ik de

oplossingen te komen. Waar dat mogelijk is,

vraag of het reëel is dat juist mensen met lagere

zullen we daarbij als corporaties samen moeten

inkomens, de doelgroep van corporaties, de

optrekken. Door onze vragen te bundelen en een

voorhoede vormen. Mijn antwoord: ik vind het

gezamelijk uitvraag aan de markt te doen. Maar

mooi dat dankzij corporaties juist de minst

Aedes-Magazine 2017/4

Untitled-1368 39

2017-09-01 07:58:19

» opinie «

21

‘Eén uniforme uitvraag voor één type woning is niet mogelijk, woningen zijn immers verschillend’

vermogenden in een duurzaam huis kunnen wonen. Omdat het comfortabel is en flink kan schelen in de energielasten. En als we marktpartijen uitdagen om met goede, nieuwe ontwikkelingen te komen, is het toch mooi als we de particuliere verhuurders en eigenaar-bewoners kunnen verleiden mee te doen?

Aedes-Magazine 2017/4

Untitled-1539 40

2017-09-01 11:16:15

advertentie

‘Met RGS financiële zekerheid voor zorgonderhoudskosten’ GROESBEEK – De Famegroep is als planontwikke­ laar al tien jaar betrokken bij alle vastgoedvraag­ stukken van de ZZG Zorggroep in Groesbeek.

Ook voor het beheer en onderhoud. ‘Sinds twee jaar heeft ZZG meer gebouwen in eigendom gekregen,’ zegt Ton ten Brinke, externe ontwikkel­ manager voor de ZZG Groep namens Fame. ‘Qua onderhoud hebben we gekozen voor resultaat­ gericht samenwerken (RGS) voor de komende 40 jaar. Daarmee hebben we voor 40 jaar financiële zekerheid.’

B

ij de ZZG Zorggroep werken 3.500 mensen, die zich dagelijks met heel veel passie bezig houden met mensen in de omgeving van Nijmegen die niet meer thuis kunnen wonen. De doelstelling is dat zij het leven voort kunnen zetten in woonzorggebouwen, zoals ze dat thuis gewend zijn.

Naar volle wederzijdse tevredenheid wordt door de ZZG Zorggroep samengewerkt met Fame. Niet alleen qua nieuwbouwconcepten van appartementen voor dementerenden en somatisch zieken. Ook voor de achttien zorgcomplexen die de ZZG Zorggroep zelf in eigendom heeft, denkt Fame actief mee over de beheersing van de onderhoudskosten. Hierbij is Ton ten Brinke de vastgoedregisseur die alle eindjes aan elkaar knoopt voor de ZZG Zorggroep.

Financiële grip Twee jaar geleden is Fame gevraagd om voor een aantal

 Ton ten Brinke, externe ontwikkelmanager voor de ZZG Groep namens Fame

AE1704_Advertenties.indd 1 10 2inB-Advertorial_ZZG.indd

gebouwen van de ZZG Zorgroep integraal gebouwbeheer en gebouwonderhoud te organiseren. Op basis van overeengekomen kwaliteitseisen voor de komende 40 jaar, tegen de laagst mogelijke kosten, met zo min mogelijk bewonersoverlast én met elk jaar grip op de kosten via een activiteitenplan zonder meerkosten. “We zijn in gesprek gegaan met onderhoudsbedrijven in de buurt van Nijmegen,” aldus ten Brinke.

“Eéntje bracht ons op het spoor van RGS. Met deze partij zijn we in 2015 gestart met RGS-pilots voor drie gebouwen voor de komende veertig jaar.

Sinds die tijd zijn we verzekerd van kwalitatief hoogwaardig onderhoud voor deze gebouwen. We weten van tevoren wat we aan onderhoudskosten kwijt zijn. En door de langdurige RGS-samenwerking betalen we niet teveel. Via RGS daalden de onderhoudskosten in het eerste jaar al aanzienlijk. Het ligt voor de hand dat we op termijn voor RGS gaan kiezen voor alle zorggebouwen.”

Dubbelslag Wat de ontwikkelmanager betreft is er een dubbelslag gemaakt. De onderhoudsvraag is uitgezet in aanbesteding voor een marktconforme prijs op basis van RGS. Tegelijkertijd is de allerbeste werkwijze geborgd qua kwaliteit, prijs en bewonersoverlast. “Wat ons betreft is de 40-jarige samenwerking met één onderhouds-

bedrijf, en alle andere samenwerkingspartners, oneindig,” sluit de ontwikkelmanager af.

“Die samenwerking is overigens altijd opzegbaar als het niet bevalt. Maar we hebben alle vertrouwen in deze uitstekende RGS-onderhoudspartner voor planmatig, periodiek en serviceonderhoud. Die ook partners zoals, installateurs, dakdekkers,

energie-experts, elektrotechnici en experts van liften en automatische deuren aanstuurt. Samen moet dat voortdurend leiden tot minder kosten, betere kwaliteit en nog meer tevreden bewoners en medewerkers. Qua klanttevredenheid ligt de lat best hoog: onze ambitie is het rapportcijfer 9.” 

De winst van RGS bij ZZG Zorggroep • voor 40 jaar financiële zekerheid • verzekerd van kwalitatief hoogwaardig onderhoud • integraal gebouwbeheer en onderhoud • zo min mogelijk bewonersoverlast • grip op kosten via activiteitenplan zonder meerkosten • minder kosten, betere kwaliteit

Verzekerd van resultaat met een VGO-bedrijf Met resultaatgericht samenwerken (RGS) kunt u tot wel 20% besparen op directe kosten en tot wel 50% op indirecte kosten. Deze werkwijze leidt ook nog eens tot een betere kwaliteit, een snellere doorlooptijd en een hogere bewonerstevredenheid. Voor vastgoedonderhoudsbedrijven, die de kunst van het resultaatgericht samenwerken verstaan, bestaat een erkend keurmerk. Dat is het VGO-keur.

Op www.vgokeur.nl vindt u alle details én vastgoedonderhoudsbedrijven met het VGO-keur bij u in de buurt.

30-08-17 16:15 11:43 12-07-17

» mensen en wonen «

23

De familie Broeils woont in Zwolle in een vierkamerwoning van woningcorporatie deltaWonen. Het huis is opgeleverd in mei 2016. Het gezin betaalt 629,88 euro huur per maand plus 55 euro voor de zonnepanelen.

TEKST: MARJON VAN WEERSCH, FOTO: HERMAN ENGBERS

‘Het verschil met onze vroegere flat is enorm’ Hun nieuwe nul-op-de-meterwoning is de

dat is heerlijk warm. Ik ben zo tevreden met

was onze energierekening 40 euro per

eerste eengezinswoning van het gezin

dit huis. Voordat we hier introkken, ben ik

maand. Dat bedrag hadden we zelf

Broeils. Kimberley, haar man Roliën en

naar een voorlichtingsbijeenkomst geweest

doorgegeven omdat we nog geen idee

hun dochters Anaiyah (4 jaar), Keyra (2

van de corporatie, de bouwers en de

hadden hoeveel energie we zouden

jaar) en Jayda (10 maanden) wonen er

fabrikant van het ventilatiesysteem. Ik

verbruiken. Om de twee maanden kregen

sinds juni 2016. ‘Het is hier ’s winters

hoorde toen waar ik in deze woning op moet

we een overzicht van ons verbruik waaruit

heerlijk warm’, zegt Kimberley.

letten. Met het warme water moeten we

bleek dat we geld terug zouden krijgen.

bijvoorbeeld wat zuiniger omspringen. Als

Voor verwarming van de woning zelf

‘Hiervoor woonden wij in een flat. Het

we ’s avonds afgewassen hebben, kan ik mijn

gebruiken we heel weinig energie door de

verschil met dit huis is enorm. Niet alleen

drie dochters niet te lang douchen. Het

goede isolatie. Dat maken de zonnepanelen

omdat we nu veel meer ruimte hebben. Ook

warme water is dan na een tijdje op. We

helemaal goed. Nu is onze energierekening

omdat het in onze oude flat eigenlijk altijd

hebben ons wel moeten aanleren daar

10 euro per maand. En we verwachten dat dit

koud was. Nu hebben we vloerverwarming,

rekening mee te houden. De eerste maanden

bedrag nog lager zal worden.’

Aedes-Magazine 2017/4

Untitled-1473 39

2017-09-01 09:58:09

24

» groeten uit «

EINDHOVEN

Overal in Nederland zijn de woningmarkt en de bewoners anders.

In deze rubriek zoomen we op één regio in. Hoe is de situatie? En welke rol spelen de woningcorporaties? En voor deze special: hoe staat het daar met duurzaamheid? Dit keer Brainport Eindhoven, de slimste regio ter wereld.

TEKST: JAN SMIT, FOTO'S: HOLLANDSE HOOGTE EN WOONBEDRIJF

Untitled-1371 30

2017-09-01 08:06:16

» groeten uit «

25

Klimplanten en ingebouwde vogelhuisjes aan de gevels.

Gezamenlijke dakterrassen met weelderige tuinen.

Laadpalen voor elektrische auto’s, regentonnen voor de opvang van hemelwater, zonnepanelen. Zo op het eerste gezicht ogen ze vrij traditioneel, de vorig jaar door woningcorporatie Woonbedrijf opgeleverde huurwoningen – 68 appartementen, 14 eengezinswoningen – aan de Karel de Grotelaan in Eindhoven.

Maar die schijn bedriegt. De woningen maken deel uit van de Aireywijk in Genderdal, een wijk die behoort tot de ‘groenste’ van de stad. En misschien nog wel belangrijker: het zijn de eerste woningen in Nederland die geheel zijn gebouwd volgens de duurzaamheidsprincipes van The Natural Step (TNS). Dat wil zeggen: zonder materialen die de bodem uitputten en de natuur aantasten, zonder schadelijke chemische stoffen en met aandacht voor mensen.

Eindhoven in cijfers

VOORTREKKERSROL De bouw en voorbereiding van dit project, waarbij de nieuwe bewoners (‘groene huurders’) nauw zijn

Gemeentebestuur: PvdA, SP, D66 en GroenLinks

betrokken, namen in totaal liefst vier jaar in beslag. Maar

Woningmarktregio: Metropoolregio Eindhoven

die investering was het geld en de inspanningen meer

Prestatieafspraken: ja, voor 2017

dan waard. ‘Je hebt toch een soort voortrekkersrol’,

Woningcorporaties: Woonbedrijf, ’thuis, Wooninc., Sint Trudo

glimlacht een trotse Rob Bogaarts, portefeuillehouder

Aantal sociale huurwoningen: ruim 40.000

Duurzaamheid bij Woonbedrijf, terwijl hij ons door de

Verhouding sociale huur/vrije-sectorhuur/koop: 41%/12%/47%

wijk leidt.

Bogaarts wijst op de zonnepanelen op de daken van de eengezinswoningen. ‘Dit zijn bijvoorbeeld geen gewone panelen, maar geïntegreerde. Daar komt geen dakpan meer aan te pas. Die zijn speciaal hiervoor gemaakt.’

Deze exclusiviteit geldt voor veel van de gebruikte materialen. ‘Soms best lastig’, vervolgt Bogaarts. ‘Je bent aan het pionieren. Maar het is ons gelukt. Hoe?

Daarbij koerst ze zowel op de Energie-Index, als op de

Door op zoek te gaan naar geschikte partners. Voor de

CO2-uitstoot. Corporaties kunnen hieraan een

keukens zijn we in zee gegaan met één fabrikant. Die

substantiële bijdrage leveren: de ruim 40.000 sociale

heeft voor ons een eco-keuken ontworpen waarin onder

huurwoningen in de stad zijn goed voor ongeveer een

meer vezels van tomaten- en maisplanten zijn verwerkt.

achtste van de CO2-emissie.

Diezelfde keuken verkoopt hij nu ook aan anderen. Zo snijdt het mes aan twee kanten.’

Op initiatief van de gemeente werken de corporaties daarbij volgens de principes van TNS. ‘Aan de hand van

Duurzaamheid leeft in Eindhoven. In nauwe

die principes bedachten we gezamenlijk negen doelen

samenwerking met onder meer de gemeente en de

waar we op sturen. In de prestatieafspraken geven de

Technische Universiteit (TU/e) lopen de corporaties

corporaties aan wat ze op basis daarvan gaan doen’,

daarbij voorop: Woonbedrijf, ’thuis, Wooninc. en Sint

vertelt Joop Ketelaers, adviseur Duurzaamheid bij de

Trudo. Eindhoven wil in 2050 energieneutraal

gemeente.

zijn, conform het klimaatakkoord van Parijs.

Aedes-Magazine 2017/4

Untitled-1373 31

2017-09-01 08:10:12

26

» groeten uit «

De Aireywijk in Genderdal is een van de groenste wijken van Eindhoven.

DUURZAAMHEID IN DNA

Voor die zonnepanelen bestaat veel belangstelling.

De bodem niet uitputten, geen schadelijke chemische

Reusken: ‘Van de huurders die zijn geselecteerd, doet 34

stoffen gebruiken, de natuur niet aantasten en aandacht

procent mee. Dat is veel; bij vergelijkbare projecten is

voor mensen, deze vier principes van TNS staan bij

dit gemiddeld zo’n 20 procent.’

Woonbedrijf centraal. Daarbij richt de corporatie zich op de medewerkers, maar ook op huurders, leveranciers en

Bij de cv-ketels gaat het om hybride-ketels, een

andere belangenhouders. Bogaarts: ‘We zijn rustig

combinatie van een warmtepomp op elektra met een cv-

begonnen. De leveranciers bijvoorbeeld hebben we

ketel op gas voor piekmomenten. Met deze ketels

eerst geïnformeerd. Nu gaan we een stap verder. Wie

anticiperen de corporaties alvast op het verdwijnen van

niet meegaat loopt op termijn het risico dat we niet meer

aardgas uit de Nederlandse huishoudens.

met ze samenwerken.’

Ook met de gemeente en de TU/e is er nauwe

Ook ’thuis richt zich bij het verduurzamen op alle

samenwerking. Een goed voorbeeld hiervan is de

stakeholders. ‘Wij kiezen niet voor een topdown-

zogenoemde Energieroadmap, de routekaart die moet

benadering, maar willen bereiken dat mensen zelf met

leiden naar een energieneutraal Eindhoven in 2050.

ideeën komen. Dat deze werkwijze als het ware in hun

Woonbedrijf en de gemeente waren de opdrachtgevers,

DNA gaat zitten. Dat geldt voor de medewerkers, maar

de TU/e tekende voor de inhoud.

ook voor onze relaties’, vertelt manager Vastgoed Luc

Over deze samenwerking is Ketelaers, de adviseur

Reusken.

Duurzaamheid van de gemeente, goed te spreken.

Dat ‘verinnerlijken’ lukt aardig. Zo goed dat ’thuis er in

Binnen de koopsector wordt dat een stuk lastiger, vreest

gaat slagen alle woningen al in 2020 op een energielabel

hij. De gemeente bekijkt momenteel in welke wijk er

van gemiddeld B te krijgen, voorspelt Reusken. De

kansen liggen om van het gas af te komen. ‘Dan krijg je

corporatie heeft daarvoor extra geld uitgetrokken.

te maken met allemaal particuliere eigenaren. Grote vraag is: hoe trek je die over de streep? Dat is een flinke

GOEDE SAMENWERKING

uitdaging.’

Om de doelstellingen op het gebied van duurzaamheid te bereiken trekken ’thuis en Woonbedrijf veel samen

‘Een fabrikant heeft een ecokeuken voor ons ontworpen met vezels van tomaten- en maisplanten’

«

op. Ze hebben bijvoorbeeld gezamenlijke projecten op het gebied van zonnepanelen en cv-ketels.

Aedes-Magazine 2017/4

Untitled-1374 32

2017-09-01 08:11:11

Dag van het Huren: je kunt nog mee doen!

Zet het mooie werk van jouw corporatie in de schijnwerpers op zaterdag 7 oktober tijdens de Dag van het Huren. Ruim 55 corporaties hebben zich al aangemeld. Aanmelden kan nog steeds. Kijk daarvoor op www.dagvanhethuren.nu. Samen maken we er een mooie dag van. De kracht van deze dag is namelijk massa!

Welke activiteiten kun je als corporatie organiseren?

Organiseer net als Woonstede een informatiemarkt met het accent op langer zelfstandig wonen en een openhuizenroute langs seniorencomplexen. Of pak het aan zoals Woningbelang en vraag via een kaartje aan huurders welke activiteiten zij graag zien op zaterdag 7 oktober. Om deel te nemen hoeven corporaties geen nieuwe dingen te bedenken of iets groots op te zetten. Het aanbieden van al bestaande activiteiten kan ook. Zet je bijvoorbeeld jaarlijks trouwe huurders in het zonnetje? Doe dat dan eens op de Dag van het Huren. Meer inspiratie nodig? Kijk dan op www.dagvanhethuren.nu.

Publiciteit

Aedes zorgt voor publiciteit, ideeën, gadgets, formats en kant-en-klare teksten ter promotie. En Aedes ontwikkelt een brochure over het werk en het speelveld van een corporatie. Goed om uit te delen. Denk ook aan de flyer Branche in beeld, een overzichtelijk kaartje met feiten en cijfers over corporaties. Deze is te vinden op www.dagvanhethuren.nu.

Aanmelden kan nog!

Laten we de krachten bundelen! Doe mee aan de Dag van het Huren op zaterdag 7 oktober 2017.

Meld je aan via www.dagvanhethuren.nu of mail vragen of suggesties naar: dagvanhethuren@aedes.nl.

AE1704_Advertenties.indd 17

30-08-17 13:25

28

» reportage «

ENERGIEZUINIGE WONINGEN

GROTE SPRONGEN OF KLEINE STAPJES

Stapsgewijs woningen energiezuiniger maken, flink investeren in nul-op-de-meter-woningen. Er zijn verschillende manieren om de energiedoelstellingen te halen.

Wooncompagnie en Wonen Limburg kiezen allebei een net iets andere benadering, die past bij hun woningvoorraad en bij de wens van bewoners.

TEKST: QUINTEN SNIJDERS EN LATIFA VONK, FOTO’S: ELINE HENSEN EN ANNEMIEK MOMMERS

» Aedes-Magazine 2017/4

Untitled-1519 24

2017-09-01 10:56:13

» reportage «

29

Aedes-Magazine 2017/4

fc47030d-e2ad-434d-b821-6f6d36dd1111.idml 25

2017-09-01 15:37:47

30

» reportage «

Nel Cakular-van Santen (71) bewoner en lid huurdersorganisatie.

‘Eerst wilde ik geen spouwmuurisolatie, ik was bang voor schimmel. Inmiddels ben ik gerustgesteld.

Wij zijn als huurdersorganisatie blij dat Wooncompagnie zoveel mogelijk huizen aanpakt in kleine stapjes, wat dat betreft hebben ze goed naar ons geluisterd.’

Paul Stegers, teamleider Beheer en Onderhoud bij Wooncompagnie: ‘Wij willen dat zoveel mogelijk mensen iets hebben aan de renovaties.

Daarom voeren we bij veel woningen een aantal maatregelen uit.’

Een voorbeeld daarvan is vloerisolatie. Stegers demonstreert op de foto hiernaast welk materiaal daarvoor gebruikt wordt.

»

Aangeharkte voortuinen, potten vol fleurige bloemen; de

keuze is gemaakt in overleg met de huurdersorganisatie

Hermanus Reyntjeslaan uit 1968 is een keurige straat in

naar aanleiding van een groot project in 2013 in Schagen

Monnickendam, in beheer bij woningcorporatie

waarbij 57 woningen voor 75.000 euro per woning werden

Wooncompagnie. Opvallend zijn de tientallen kleine gaatjes

gerenoveerd. ‘Dat was een mooi prestigieus project, maar

in de gevels van een aantal huizen. Die zitten er tijdelijk, om

met een voordeel voor slechts 57 huishoudens. De

er van buitenaf spouwmuurisolatie doorheen te spuiten. Het

huurdersorganisatie vroeg zich af: is dit nou de manier? We

is een van de ingrepen waardoor de woningen in korte tijd

besloten het anders te doen, zodat zoveel mogelijk mensen

van een energielabel E naar B en soms zelfs A gaan. Ook de

ervan kunnen profiteren.’

vloeren en daken worden geïsoleerd. Wooncompagnie pakt dit jaar ruim 3.000 woningen op een vergelijkbare,

HOUDEN WAT GOED IS

stapsgewijze manier aan. Ze maakt hierbij gebruik van 1,2

Wooncompagnie heeft 14.000 woningen in 12 gemeenten

miljoen euro die ze via de STEP-subsidie ontvangt.

en 60 kernen in Noord-Holland, vooral eengezinwoningen.

De corporatie is bezig met een inhaalslag op het gebied van

‘De verduurzaming door labelsprongen is een welover-

verduurzaming en ander onderhoud. Dit stond een paar jaar

wogen keus’, vertelt Paul Stegers, teamleider Beheer en

op een lager pitje door een fusie en reorganisatie. Naast de

Onderhoud terwijl hij ons rondleidt door de straat in

projectmatige aanpak met labelstappen kijkt de corporatie

Monnickendam. ‘Wij voeren liever een aantal maatregelen

ook welke woningen ze direct functioneel kan verbeteren

uit bij veel woningen dan veel maatregelen bij een

om ze toekomstbestendiger te maken, denk aan het ver-

paar woningen. Dan hebben meer mensen er iets aan.’ Die

groten van een badkamer of twee kleine slaapkamers

Aedes-Magazine 2017/4

Untitled-1525 24

2017-09-01 11:00:38

» reportage «

31 Woningcorporatie Wooncompagnie brengt dit jaar bij 3.000 woningen vloer-, daken gevelisolatie aan.

Huurders kunnen gewoon in hun huis blijven wonen, zoals hier in de Hermanus Reyntjeslaan in Monnickendam.

samenvoegen. ‘Als een grotere ingreep nodig is, zoals een gevel

organisatie. ‘Een lagere energierekening zou heel fijn

vervangen, dan gebeurt dat ook’, vertelt Stegers. ‘We doen wat

zijn’, zegt Joke Pieterse (77), die al 22 jaar in de straat

we kunnen in de bestaande voorraad, maar we willen niet iets

woont. ‘In de winter heb ik het altijd koud. Dan voel ik

weggooien wat nu nog goed is.’ Als het tijd is voor periodiek

zo de kou over de vloer trekken. Daarom moet ik flink

schilderwerk worden direct de ramen vervangen voor beter

stoken, ik betaal 137 euro per maand.’ Ze merkt nu in de

isolerend glas. En in een aantal kernen waar veel vergrijzing en

zomer al dat de isolatie ook helpt tegen warmte. ‘Op de

leegstand is maakt Wooncompagnie soms de keus om te slopen

zolder is het nu heerlijk koel.’

in plaats van intensief te renoveren.

GASVRIJ

LAGERE ENERGIEREKENING

Stegers verwacht dat de woningen van de corporatie in

Bewoners hoeven geen huurverhoging te betalen voor de

2020 gemiddeld een energielabel B hebben, in lijn met

standaard energierenovatie. Dat kan door onze interne kosten

de afspraken hierover door de

laag te houden en scherp te zijn op wat we uitgeven aan

corporatiesector. Wooncompagnie kijkt ook verder, hoe

onderhoud. Wooncompagnie wil de huren betaalbaar houden.

ze haar woningen CO2-neutraal krijgt in 2050. In de

Het levert huurders zelfs iets op, tot 50 euro per maand.

gemeente Purmerend werken corporaties, gemeente en

Hierdoor en door het beperken van de jaarlijkse huurverhoging

netbeheerder bijvoorbeeld samen om te kijken hoe ze de

– soms worden de huren zelfs verlaagd – nemen de kosten voor

stad binnen 15 jaar van het aardgas kunnen krijgen.

huur en energie (woonquote) voor bewoners nauwelijks

Stegers: ‘Wat zijn de kosten en de baten en hoe ga je dat

toe. Daarover zijn goede afspraken gemaakt met de huurders-

verdelen, dat zijn vragen waar we naar kijken. Zo is er

‘We doen wat we kunnen in de bestaande voorraad, maar we willen niet iets weggooien wat nu nog goed is’

»

Aedes-Magazine 2017/4

Untitled-1525 25

2017-09-01 11:00:42

32

» reportage « Joke Pieterse (77, op de rechter foto) en hondje Rudy

‘Ik woon hier heerlijk, al 22 jaar. Maar in de winter heb ik het altijd koud. Het liefst laat ik de deur van mijn woonkamer open staan, maar dan voel ik zo de kou over de vloer trekken. Daarom moest ik flink stoken.

Ik betaal 137 euro per maand. Dat is best veel, dus ik ben benieuwd of ik straks echt minder betaal.

Toen het laatst zo warm was, merkte ik wel dat het nu op de zolder een stuk koeler is, heel fijn.’

»

mogelijk een tweede stadsverwarmingscentrale nodig. Het

ongeveer de hele provincie. Met veel variatie: wat

zou kunnen dat onze euro het meeste rendement heeft als

grotere steden als Roermond, maar ook veel kleine dorpjes.

we daarin investeren, iets wat nu niet mag. En wie betaalt de

Die variatie zie je terug in het duurzaamheidsbeleid van de

600 euro die de netbeheerder rekent als je een huis afsluit

corporatie. Wonen Limburg verduurzaamt haar woningen

van gas?’ Ook kijkt Stegers hoe Wooncompagnie beter kan

op vier verschillende manieren – ‘sporen’, noemt Hazeu ze.

samenwerken met 22 andere corporaties in Noord-Holland die zijn verenigd in het Eco-platform. ‘Misschien kunnen we

ZONNIG-LIMBURG

wel meer bereiken als we al ons budget voor energie-

Terwijl hij zijn auto door het zonnige Limburgse landschap

investeringen op één hoop gooien.’

stuurt, vertelt hij over één van die sporen: Zonnig-Limburg, waarmee de corporatie op grote schaal snel en goedkoop een deel van haar woningen van zonnepanelen

WONEN LIMBURG: VERDUURZAMEN OP VIER SPOREN

doen er elf mee. Iedere corporatie kan wel met haar eigen

In Limburg rijdt bestuurder Wim Hazeu van Wonen

clubje die panelen inkopen en regelen dat ze op de daken

Limburg van zijn kantoor in Roermond naar Weert, waar de

komen, maar dat kan beter. We richhten samen een tijdelijke

corporatie een tijdje terug 272 zonnepanelen op

projectorganisatie in: dan heb je schaalvoordeel, dus lagere

een seniorencomplex legde. Het is een half uur rijden, langs

inkoop-prijzen en minder overheadkosten.’ Zonnig-

korenvelden die er in de zon prachtig bijliggen. Je krijgt

Limburg werkt op aanvraag van huurders. ‘Als een huurder

meteen een idee van het uitgestrekte werkgebied van

ons zegt dat hij panelen op zijn woning wil en de woning is

Limburgs grootste corporatie: 26.000 woningen in zo

er geschikt voor, dan doen we dat gewoon.

Aedes-Magazine 2017/4

0ddc2d35-adfb-4289-875a-71fd8307dc76.idml 24

voorziet. ‘We begonnen met een aantal corporaties; nu

»

2017-09-01 11:00:58

» reportage «

33

Aedes-Magazine 2017/4

fc47030d-e2ad-434d-b821-6f6d36dd1111.idml 25

2017-09-01 15:38:09

34

» reportage « Jos Peeters (62) bewoner van seniorencomplex Willem Litjenshof in Weert en initiatiefnemer van een zonnepanelenproject ‘Ik wist: dit complex leent zich heel goed

voor zonnepanelen. Het heeft een groot dak zonder obstakels, genoeg ruimte. Via Wonen Limburg lagen er binnen een jaar 272 panelen op het dak. Ik moest wel mijn medebewoners overtuigen: eerst was maar 70 procent van de bewoners enthousiast over het idee. Ik heb samen met een duurzaamheidsadviseur van Wonen Limburg voorlichting gegeven en zo zijn veel mensen over de streep gekomen. Nu is de volle 100 procent van de bewoners blij met de zonnepanelen.’

»

SCOREBORD

Wonen Limburg pakte op deze manier sinds 2011 zo’n

In Weert ontmoeten we zo’n huurder: Jos Peeters. Hij wilde

4.000 woningen aan. De komende vier jaar komen daar nog

graag zonnepanelen op het dak van de Willem Litjenshof,

zo’n 4.000 woningen bij: Wonen Limburg heeft

het complex waar hij woont. Via de huismeester kwam hij

marktpartijen uitgedaagd met goede oplossingen te komen

bij Zonnig-Limburg terecht en sinds mei van dit jaar liggen

en selecteerde vier aannemers die de klus klaren. Om de

ze er: 272 panelen. In de hal van het complex hangt een

bouwers scherp te houden heeft de corporatie afgesproken

bord waarop de bewoners kunnen zien hoeveel energie de

dat de aannemer die het beste presteert meer woningen

panelen hen al opgeleverd hebben. Ook in hun eigen

mag renoveren. Aan de andere kant is er een

appartement kunnen de bewoners zien wat de zon hen aan

innovatiebudget, dat Wonen Limburg en de bouwers samen

energie bezorgt. ‘Hoeveel heb jij, Jos?, vragen mijn

gebruiken om nieuwe, slimme oplossingen voor het

medebewoners. Iedereen is enthousiast’, aldus Peeters.

energievraagstuk te ontwikkelen. En het gaat goed. De

Door de panelen is de energierekening van de bewoners tot

ambitie van gemiddeld label B in 2020 voor alle woningen

wel 80 procent lager.

van de corporatie wordt gehaald. ‘Sterker nog, het lijkt erop dat we voor de komende 4.000 woningen zelfs gemiddeld

Terug in de auto stoppen we even bij een oude

label A gaan halen.’

arbeiderswijk, waar Hazeu het ‘tweede spoor’ laat zien: de reguliere energieprojecten. Daarbij gaat het om het beter

CO2-NEUTRAAL

isoleren van woningen, het aanbrengen van HR-ketels

‘Een gemiddeld label B in 2020 is de kortetermijn-

en zonnepanelen op het dak. ‘Hierbij maken we twee à drie

doelstelling’, zegt Hazeu. ‘Tegelijkertijd werken we om de

labelstappen per woning. Af en toe misschien zelfs vier.’

langetermijndoelstelling van CO2-neutraal in 2050 te

Aedes-Magazine 2017/4

Untitled-1526 24

2017-09-01 11:01:59

» reportage «

35 Bouwvakkers leggen in juli 2017 de laatste hand aan nul-opde-meter-woningen in het Limburgse Helden. De bouw ging snel: de bouw startte in februari 2017.

»

halen.’ Daar komen de laatste twee sporen van Wonen Lim-

De zonnepanelen van toen hadden veel minder vermogen

burg aan tegemoet. Aan de ene kant is dat het renoveren

dan de panelen die nu op het dak liggen. Met dit tempo van

van bestaande woningen tot nul-op-de-meter-woningen

ontwikkeling zijn nieuwe woningen over tien jaar allemaal

(NOM-woningen) in het kader van de Stroomversnelling:

stroomfabriekjes.’

een samenwerkingsverband van corporaties en bouwers, die experimenteren met deze vorm van bouwen. NOM-woningen verbruiken helemaal geen energie; ze leveren vaak zelfs juist energie aan het stroomnet. Bij het laatste spoor sloopt Wonen Limburg verouderde woningen, om er NOM-woningen voor terug te bouwen.

‘Als een huurder zonnepanelen wil en zijn huis is er geschikt voor, dan doen we dat gewoon’

WARMTEPOMPEN EN VLOERVERWARMING We stoppen in Helden, waar een rij NOM-woningen bijna klaar is. De bouwvakkers zijn er druk in de weer, op de daken liggen al zonnepanelen en warmtepompen. ‘Die warmtepompen verwarmen water voor de vloerverwarming en de douche’, legt projectmanager Perry Kemp uit. ‘De ontwikkelingen gaan heel snel. Twee jaar geleden hadden we niet zo’n energiezuinige woning kunnen neerzetten.

Aedes-Magazine 2017/4

Untitled-1538 35

2017-09-01 11:12:28

36

» interview «

Aedes-Magazine 2017/4

Untitled-1382 30

2017-09-01 08:25:09

» interview «

37

HOOGLERAAR ANKE VAN HAL Of een duurzaamheidsproject lukt hangt niet alleen af van techniek en geld. ‘Luister goed naar wat bewoners bezighoudt. Daarbij aansluiten is een belangrijke succesfactor’, zegt Anke van Hal. Zij is hoogleraar Sustainable Housing Transformation aan de TU Delft en hoogleraar Sustainable Building en Development aan Nyenrode Business Universiteit. Tegenwoordig doet ze ook in Canada onderzoek. ‘Het gaat niet alleen om energiebesparing of om minder CO2-uitstoot. Het gaat vooral over geluk.’

TEKST: MARJON VAN WEERSCH, FOTO’S: JORIS DEN BLAAUWEN

» Aedes-Magazine 2017/4

Untitled-1382 31

2017-09-01 08:25:11



» interview «

»

Jaren geleden kocht Anke van Hal een huis. Een mooie, nieuwe keuken stond destijds hoger op het lijstje dan investeringen in verduurzaming. Zelfs bij de specialist duurzaam bouwen van destijds. Nu is ze hoogleraar aan twee universiteiten. ‘Niemand is tegen duurzaamheid, maar het geeft nu eenmaal zelden de doorslag’, zegt ze. ‘Daarom moeten we het koppelen aan dingen die mensen echt belangrijk vinden.’ Het is een van de boodschappen die Van Hal gepassioneerd uitdraagt. Het nationale Energieakkoord uit 2013, de Energieagenda van de rijksoverheid uit 2016: Van Hal onderschrijft het belang, maar ze mist de bredere benadering. ‘In Nederland verengen wij duurzaamheid vaak tot het thema energie. Ook als het gaat om de gebouwde omgeving. De energieopgave is lastig en daarom hebben we de neiging die te versimpelen. Om te beginnen moeten we accepteren dat het complex is’, vindt Van Hal. ‘Uiteindelijk kunnen we dan veel meer bereiken.’ In plaats van

Anke van Hal (51)

over de energieopgave, praat Van Hal daarom liever over het

is praktijkhoogleraar

klimaatprobleem. ‘Energiebesparing en nieuwe energievoorzieningen dragen

Sustainable Housing

bij aan de oplossing ervan. Maar we moeten meer aanpakken. Bijvoorbeeld

Transformation (TU Delft) en

ervoor zorgen dat regenwater weg kan en dat steden niet oververhit raken.

hoogleraar Sustainable

Dan praten we gelijk ook over wat mensen echt belangrijk vinden: hun

Building en Development

leefomgeving en hun levenskwaliteit.’

(Nyenrode Business

Corporaties zijn volop bezig met het verduurzamen van hun woningen. Dat is een heel grote opgave. Nu zegt u: er moet nog meer gebeuren.

‘De ambities van corporaties zijn prima. Op de korte termijn een inhaalslag

Universiteit). Tegenwoordig woont zij deels in Canada waar ze onderzoek doet naar duurzaamheid in de bestaande woonomgeving.

maken met labelsprongen en voor de langere termijn werken aan CO2neutrale woningen. Daarbij pleit ik er overigens voor om daar waar het kan, nu al meer te doen dan een renovatie naar label B. Als je alleen isoleert, is de stap naar energiezuinige installaties straks veel groter. Ik ben geen voorstander van een dogmatische aanpak waarbij je alle woningen meteen naar nul-op-de-meter brengt. Maar je moet wel in woningen de lat nu al zo hoog mogelijk leggen. We moeten immers gemiddeld op B uitkomen en voor veel woningen is dat heel ingewikkeld. Waar het kan, moet je nu dus al verder gaan. En dat is inderdaad een forse opgave. Maar juist door de energieopgave te koppelen aan andere zaken, ontstaan er meer mogelijkheden. Neem

‘Het gaat niet alleen om energiebesparing, het gaat over streven naar geluk’

vegetatiedaken. Die zorgen voor isolatie, maar bufferen ook het water en leiden tot minder verstoffing van de omgeving. En als je er zonnepanelen oplegt, verhogen ze ook nog eens het rendement daarvan. Als je alleen maar met energiebesparing bezig bent, pas je niet zo snel vegetatiedaken toe, terwijl dat én energie bespaart én andere voordelen biedt. Een bredere aanpak betekent ook verder kijken dan alleen naar de woningen. De buurt en verdere omgeving moeten we er ook bij betrekken, het groen en water. En daar waar het moeilijk is om duurzame energie op de woning op te wekken, kan een corporatie bijvoorbeeld ook met de gemeente de mogelijkheid onderzoeken van een warmtenet met restwarmte uit de omgeving.’

Betutteling Van Hal houdt zich al ruim 30 jaar bezig met verduurzaming van de bouw. Ze trekt graag lessen uit het verleden. Zo rondde ze met haar collega’s recent een onderzoek af naar de eco-wijken uit de jaren 90. Mensen wonen er nog steeds graag, zegt ze. ‘Dat komt vooral door de kwaliteit van de woonomgeving. De woningen zelf en de energetische technieken zijn vaak verouderd.

Wat opvalt, is de betutteling waarmee sommige maatregelen toen gepaard gingen. Ik heb er zelf ook aan bijgedragen. Neem de badkamers zonder bad.

Een warm bad kost immers veel energie. Een ander voorbeeld zijn de

Aedes-Magazine /

Untitled-1390 14

2017-09-01 08:48:11

» interview «



toentertijd populaire serres. Die plaatsten bouwers voor de goed geisoleerde buitengevel van de nieuwe huizen. Met het idee dat die ruimte in het voor- en najaar de lucht kon voorverwarmen zodat er minder energie nodig was. Wat deden de bewoners? Ze sloegen de buitenmuur eruit en trokken de serre bij de woonkamer. Het resultaat: een grote woonkamer, maar niet meer goed geïsoleerd.’

En laten we niet denken dat dit soort dingen nu niet meer gebeuren, zegt Van Hal. ‘We zijn nu weer de bloopers van vijftien jaar verder aan het creëren.

Bijvoorbeeld nul-op-de-meterwoningen met vaste uitblaaspunten waardoor de plattegrond van de woning niet meer te veranderen is. Terwijl mensen vaak behoefte krijgen aan een andere indeling als hun huishoudsamenstelling of levensstijl verandert.’

Om dit soort fouten te voorkomen heeft ze een folder samengesteld met vragen die elke renovatiespecialist zich bij een project zou moeten stellen. Te vinden op de website van HomeMates, het kennisplatform dat Van Hal met collega’s heeft opgericht (zie kader).

Heeft u nog meer tips voor geslaagde duurzaamheidsprojecten?

‘Als ik professionals, ook van woningcorporaties, vraag wat de belangrijkste succesfactoren zijn, geven ze bijna altijd hetzelfde antwoord: het project moet betaalbaar zijn en technisch goed voldoen. Maar daarnaast is er nog een heel scala aan factoren met grote invloed op het slagen van duurzaamheidsprojecten. Wij noemen dit “de derde succesfactor”. Dan hebben we het over allerlei gedragswetenschappelijke, zeg maar “zachte” factoren.

Een mooi voorbeeld daarvan komt uit Engeland. Daar maakte bijna niemand gebruik van een subsidie voor dakisolatie. Wat bleek? De grootste hobbel om

‘Techniek en geld zijn niet de enige redenen waarom projecten soms niet lukken, belangrijk is dat de mensen het echt willen’

het dak te isoleren was de grote puinhoop die de meeste mensen op hun zolder hebben. Nadat de isolatiesubsidie werd gecombineerd met een aanbieding voor een opruimhulp, wilden mensen hun dak wel isoleren.

Techniek en geld zijn kortom niet de enige redenen waarom projecten soms niet lukken. Belangrijk is dat de mensen het echt willen.

Renovatiespecialisten, dat geldt ook voor mijzelf, zijn echter vooral opgeleid met “harde” technische en financiële kennis. We moeten dat meer combineren met kennis over “zachte” factoren. Samen met onder meer Energieonderzoek Centrum Nederland, de TU Delft en Nyenrode doen we

HomeMates Anke van Hal is medeinitiatiefnemer van het Canadian Dutch Sustainable

met HomeMates nu ook onderzoek naar onderliggende relevante gedragswetenschappelijke kennis. De derde succesfactor ontrafeld heet het onderzoek. We verwachten het resultaat eind dit jaar te publiceren.’

U doet ook onderzoek in Canada. Welke lessen leert u daar?

Building & Planning Network

‘Wat ik echt opvallend vind, is de manier waarop ze in Canada, in Toronto met

(www.parallel52.org) en van

name, complexe hoogbouwwijken aanpakken. In Nederland zijn wij geneigd

HomeMates, een

om in eerste instantie de rijtjeswoningen te verduurzamen. En als we dat

onafhankelijk kennisplatform

onder de knie hebben, volgen de portieketagewoningen. De hoogbouw is

dat de aandacht wil vestigen

vaak het laatst aan de beurt. Vanuit energiebesparing is dat ook het minst

op de derde, onderbelichte,

interessant. De woningen in flats hebben minder buitengeveloppervlak en dus

succesfactor van energievriendelijk renoveren (naast goede techniek en

ook minder energieverlies. De opgave is technisch en sociaal ook ingewikkelder.

In Toronto woont een half miljoen mensen in torenflats. Hun sociaal-

voldoende budget): werken

economische omstandigheden zijn vaak niet goed. Duurzaamheid, energie-

vanuit bewonersperspectief.

besparing: dat is wel het laatste waar deze bewoners mee bezig zijn. Wat mij

Het platform verzamelt ook

fascineert, is hoe hier techneuten en social workers samen optrekken om

mooie verhalen.

vanuit de behoeften van de bewoners tot een aanpak te komen die ook

Meer informatie: www.

bijdraagt aan het behalen van de energiedoelstellingen. Ze ontwerpen

homemates.nl.

bijvoorbeeld eerst samen met de bewoners centrale moestuinen, knappen

Aedes-Magazine /

Untitled-1392 15

» 2017-09-01 08:50:29

40

» interview «

Aedes-Magazine 2017/4

Untitled-1393 12

2017-09-01 08:53:13

» interview «



oude fietsen op. Sommige bewoners worden getraind in groenonderhoud en fietsen maken en krijgen een certificaat dat hun kans op werk vergroot. Hier pakt men duurzaamheid dus echt breed en integraal aan. Het thema energie wordt ook veel breder opgevat, net als in onze eco-wijken van destijds. Door lokaal voedsel te produceren, hoeft het niet van elders aangevoerd te worden.

En ook als mensen meer fietsen bespaar je energie. Ondertussen wordt zo geleidelijk aan de wijk verbeterd, mensen leren elkaar beter kennen, voelen zich veiliger. Zo ontstaat er in een periode van gemiddeld drie jaar langzaamaan ook draagvlak onder de bewoners voor energiebesparing in de woning. Uiteindelijk telt voor hen ieder dubbeltje dat ze besparen op energie, maar je moet dat thema eerst zien te koppelen aan andere dingen die voor hen veel belangrijker zijn.’

Hoe ziet u dit voor zich in Nederland?

‘Ook in sommige hoogbouwwijken in ons land kennen we grote sociaaleconomische problemen. Zitten politici en beleidsmakers met de handen in het haar over een juiste aanpak. Ik ben ervan overtuigd dat het winst oplevert wanneer we de aanpak van deze sociaaleconomische problemen combineren met onze duurzaamheidsdoelstellingen. Dus ik pleit ook hier voor een intensieve samenwerking tussen technische en sociaal georiënteerde professionals. En voor goed luisteren naar wat bewoners bezighoudt. Het gaat niet alleen om energiebesparing, het gaat ook niet alleen om minder CO2-uitstoot. Het gaat over streven naar geluk. En die ambities

‘Doe daar waar het kan al meer dan een renovatie naar label B’

kunnen elkaar versterken.’

U zegt: verduurzaming van de gebouwde omgeving gaat ook over geluk. Nu gaan bestuurders van gemeenten en corporaties hun wenkbrauwen misschien toch fronsen.

Ze lacht. ‘Ja, dat is heel Nederlands. Geluk is blijkbaar een pretentieus woord, daar krijgen sommige mensen jeuk van. Kunnen we het niet over bewonerstevredenheid hebben, hoor ik dan. Maar geluk is meer dan niet ontevreden zijn. En uiteindelijk wil iedereen gelukkig zijn. Met relatief weinig kosten kun je kleine veranderingen in de gebouwde omgeving aanbrengen die positieve gevolgen hebben voor het klimaatprobleem en maken dat mensen gelukkiger zijn op hun plek. Groen in de omgeving maakt bijvoorbeeld aantoonbaar gelukkiger.

Streven naar geluk kan de motor zijn om mensen zo ver te krijgen dat ze energie besparen. Met alleen technische kennis krijgen we dat niet voor elkaar. Mooie verhalen vertellen, helpt ook. Negatieve verhalen onthouden we beter, ook dat is een bekend gedragswetenschappelijk gegeven. Over nulop-de-meterwoningen doen bijvoorbeeld veel negatieve verhalen de ronde.

Deels zijn die inmiddels achterhaald. Laten we elkaar dus meer verhalen vertellen over duurzaamheidsprojecten die goed gelukt zijn.’

«

Aedes-Magazine /

Untitled-1394 15

2017-09-01 08:53:34

Nieuwe regels, Nieuwe regels, nieuwe kansen.

Nieuwe regels, nieuwe kansen.

Nieuwe regels, Als woningcorporatie krijgt uonder te maken met De woningmarkt staat onder druk.

Als woningcorporaDe woningmarkt staat al tijden druk.

Alseen woningcornieuwe kansen. nieuwe Regelgeving verandert en er Als woningcorporatie krijgt te maken met een tie krijgt uwerkelijkheid. te maken met een werkelijkheid. poratie krijgt u voortdurend teunieuwe maken met nieuwe regels. nieuwe kansen.

komt een nieuw stelselRegelgeving voor woningwaardering.

Dat nieuwe werkelijkheid. verandert en er De regelgeving verandert ingrijpend.

Op meer dan Op meer dan één gebied.

Telkens moeten nieuwe keuzes Als woningcorporatie krijgt unieuwe te maken metgemaakt een Dat De woningmarkt staat druk.

Alskeuzes woningcorporais al reden genoeg omonder een betrouwbare komt een nieuw stelsel voor woningwaardering. één gebied.

Telkens moeten gemaakt worden.

Reden genoeg om eenjuridische betrouwbare nieuwe werkelijkheid. verandert en er Als woningcorporatie krijgt u te maken met een tie krijgt u maken met een nieuwe werkelijkheid. partner tetewensen ueen hierbij is al reden genoeg omRegelgeving betrouwbare juridische worden.

Reden genoeg om een betrouwbare juridijuridische partner te die wensen diekan u ondersteunen. hierbij kan onderkomt een nieuw stelsel Dat nieuwe werkelijkheid. verandert er De regelgeving ingrijpend.

Op ondersteunen. meer en dan partner wensen dieRegelgeving uvoor hierbij kan ondersteunen. sche partner te verandert wensen die uwoningwaardering. hierbij kan steunen.

Eentepartner die u tijdig waarschuwt bij nieuwe is al reden genoeg om een betrouwbare juridische komt een nieuw stelsel voor woningwaardering.

Dat één gebied.

Telkens moeten nieuwe keuzes gemaakt Onze advocaten en juristen volledig ontwikkelingen.

En u vertelt hoehebben u kunt zich voorsorteren. partner te wensen die ueen hierbij kan ondersteunen. is al reden genoeg om betrouwbare juridische worden.

Reden genoeg om een betrouwbare juridi-op toegelegd op het vastgoeden huurrecht.

Wij Onze advocaten en juristen hebben zich volledig Onze advocaten hebben zich volledig toegelegd partner te wensen die u hierbij kan ondersteunen. sche partner te wensen die u hierbij kan ondersteunen. kunnen u dan ook met veel kennis van zaken toegelegd op het vastgoeden huurrecht.

Wij het vastgoeden huurrecht.

Wij kunnen u dan ookvolledig met De advocaten van Hielkema & co hebben zich Onze advocaten en juristen hebben zich volledig adviseren (en het moet u procederen) kunnen u dan ook met veelnamens kennis zaken veel kennis vanals zaken adviseren (envan als het moet natoegelegd op het vastgoeden huurrecht en overzien toegelegd op het vastgoeden huurrecht.

Wij (ver) Onze en juristen hebben volledig Onze advocaten hebben zich volledig toegelegd op over zaken rond (ver)huur, (ver)koop, woonfraude, adviseren (en als het moet namens uzich procederen) uadvocaten procederen) over zaken rond (ver)huur, het mens gehele speelveld.

Zij kunnen u van dan ook solide kunnen u dan ook met veel kennis zaken toegelegd op het vastgoeden huurrecht.

Wijmet het vastgoeden huurrecht.

Wij kunnen u dan ook met huurprijzen, algemene huurvoorwaarden, overlast, over zaken rond (ver)huur, (ver)koop, woonfraude, koop, woonfraude, huurprijzen, algemene huurvoorkennis van zaken adviseren (en als het moet procederen) adviseren (en als het moet namens u procederen) kunnen u dan ook met veel kennis van zaken veel kennis van zaken adviseren (en als het moet narenovatie, bouw, projectontwikkeling en de huurprijzen, algemene huurvoorwaarden, overlast, huuroverlast, renovatie, bouw, projectontwikkeling overwaarden, zaken rond (ver)huur, (ver)koop, over zaken rond (ver)koop, woonfraude, adviseren (en als(ver)huur, het moet namens procederen) mens uregelgeving procederen) over ronduwoonfraude, (ver)huur, (ver) regelgeving rond de volkshuisvesting. renovatie, bouw, projectontwikkeling en de en dealgemene rond dezaken volkshuisvesting. prijzen, huurvoorwaarden, overlast, renovahuurprijzen, algemene huurvoorwaarden, overlast, over zaken rond (ver)koop, woonfraude, koop, woonfraude, huurprijzen, algemene huurvoorregelgeving rond(ver)huur, de volkshuisvesting. tie, bouw, projectontwikkeling en de projectontwikkeling regelgeving rond de renovatie, bouw, projectontwikkeling en de huurprijzen, algemene huurvoorwaarden, overlast, waarden, overlast, renovatie, bouw, Nieuw kantoor.

Vertrouwde expertise.

Vertrouwde expertise volkshuisvesting. regelgeving rond de volkshuisvesting. renovatie, projectontwikkeling en25 de en de regelgeving rond deop volkshuisvesting.

Hielkema co isVertrouwde ontstaan in 2015 een afsplitsing Nieuw kantoor. expertise.

Hielkema &&bouw, co kan bogen meeruit dan jaar ervaregelgeving rond de volkshuisvesting. vaninde van Unger Hielkema & co is van ontstaan in 2015 uitHielkema een Wij afsplitsing ring devastgoedpraktijk praktijk de volkshuisvesting. komen Vertrouwde expertise Nieuw kantoor.

Vertrouwde expertise.

Vertrouwde expertise advocaten. van de Unger Hielkema graag bijvastgoedpraktijk u langs voor eenvan kennismaking.

Hielkema & co kan bogen op meer dan 25 jaar ervaring Hielkema cokan isVertrouwde ontstaan inexpertise.

2015 een25afsplitsing Nieuw kantoor.

Hielkema &&co bogen op meeruit dan jaar erva- in advocaten. de praktijk van Wij komen graag bij u vaninde vastgoedpraktijk van Unger Hielkema &de covolkshuisvesting. is van ontstaan in 2015 uitHielkema een afsplitsing ring de praktijk de volkshuisvesting.

Wij komen langs voor een kennismaking. advocaten. van de vastgoedpraktijk Unger Hielkema graag bij u langs voor eenvan kennismaking. advocaten.

Omdat u niet alleen asbest wilt saneren.

• Sloopwerken • Asbestsanering • Renovatie/herstel • Zonnepanelen

Dé vastgoed- en Dé vastgoed- en huurrechtadvocaten huurrechtadvocaten DéBoelelaan vastgoeden HJ Amsterdam De 7, 1083 Dé vastgoeden huurrechtadvocaten De HJ Amsterdam Tel. Boelelaan 085 782 28 7, 201083 www.hielkemaco.nl huurrechtadvocaten Tel. 085 782 28 20 www.hielkemaco.nl

Maar ook iets moois wilt opbouwen.

U wilt geen half werk. U wilt niet alleen asbest saneren, maar ook weer iets moois opbouwen. En u wilt niet alleen een concurrerende prijs, maar ook vakmensen die hun werk verstaan. Man&Mach is asbestspecialist in Noord- en Midden Nederland en helpt u snel en vakkundig.

Bij enkele panden, maar ook bij complete woningblokken. Wij saneren, renoveren en plaatsen desgewenst zonnepanelen.

Ook voor sloopwerkzaamheden kunt u bij ons terecht. Samen werken we aan een gezonde en veilige woonomgeving.

De Boelelaan 7, 1083 HJ Amsterdam De HJ Amsterdam Tel. Boelelaan 085 782 28 7, 201083 www.hielkemaco.nl Tel. 085 782 28 20 www.hielkemaco.nl

Hielkema 014e pagina Aedes.indd 1

10-2-2016 13:55:55

Taxaties voor woningcorporaties Er komt veel op u af: onder andere veranderende regelgeving en verplicht taxeren op marktwaarde. Hoe houdt u grip op uw portefeuille? MVGM Vastgoedtaxaties biedt hierin ondersteuning en is gespecialiseerd in: · Taxaties ten behoeve van de jaarrekening · De IPD Corporatie Vastgoedindex · Regelgeving omtrent complexgewijze verkoop Wij weten waar we over praten en helpen u graag bij het maken van de juiste beslissingen.

Bel Roger Felix 06 25 08 60 71 of bezoek mvgmvastgoedtaxaties.nl

AE1704_Advertenties.indd 7

30-08-17 11:40

» feiten en cijfers «

43 

flink Corporaties moeten fl ink aan de bak voor label B qUINTEN SNIJDERS , CIJFERS cIJfERS : AEDES - BENCHMARK BENcHMARK TEK ST : QUINTEN

‘We hebben een versnellingsprogramma ingezet’ W YBRAND PIEKSMA, ADVISEUR STRATEGIE EN DUURZAAMHEID BIJ EIGEN HAARD IN AMSTERDAM

De leden van Aedes beloven in de Woon-

zit Eigen Haard in 2023 op gemiddeld label

gemeentebeleid soms in de weg. Een

agenda dat de woningen in de corporatie-

B. We denken er nu over na om nog meer te

collega-corporatie in Amsterdam mocht bij-

sector in 2021 gemiddeld label B hebben.

versnellen. Maar we zitten wat dat betreft in

voorbeeld geen zonnepanelen leggen op

Een handvol corporaties zit daar nu al op,

een spagaat. We willen niet de langetermijn-

een van haar complexen, omdat het een be-

voor de rest ligt er een flinke uitdaging de

doelstelling in de wielen rijden: CO2-neu-

schermd stadsgezicht betrof. Ondanks alle

komende jaren. Hoe gaan die corporaties

traal in 2050. Want met het geld dat we nu

inspanningen denk ik dat corporaties elkaar

dat halen?

uitgeven om een woning sneller label B te

moeten compenseren om in 2021 gemid-

geven, kunnen we ze op een later moment

deld label B te halen. Eigen Haard en andere

‘Met ons reguliere nieuwbouw- en renova-

misschien wel in één keer CO2-neutraal ma-

stedelijke corporaties hebben veel oude

tieprogramma zou Eigen Haard pas in 2030

ken.’

woningen. Technisch is het heel ingewikkeld

op de gemiddelde Energie-Index van 1,4

om die te verduurzamen. Door bijvoorbeeld

zitten: ook wel label B genoemd. Daarom

‘De wil is er, de ambitie is er, maar we lopen

het bijplaatsen van zonnepanelen op wo-

hebben we na de zomer van 2016 een ver-

vaak tegen praktische zaken aan. Allereerst

ningen van corporaties in andere steden, kun

snellingsprogramma ingezet: SAmen VEr-

kost verduurzamen tijd. Alleen al met het

je een deel van Amsterdam compenseren.

duurzamen, ofwel SAVE. We verbeteren nu

verkrijgen van instemming van huurders ben

Het is een sectorbrede inspanning.’

1.000 extra woningen per jaar. Als je daar

je zo een half jaar verder. Ook kunnen we

onze sloop- en nieuwbouwprojecten en re-

bepaalde verduurzamingsmaatregelen niet

novaties bij optelt, komen we op bijna 2.000

toepassen bij alle woningen. Zo passen zon-

woningen per jaar. Met deze versnelling

nepanelen niet op elk dak. Verder zit het

2017/4 Aedes-Magazine /

AE1704_feitenencijfers.indd 43 a347c29d-0a58-4d6b-a0e6-f29129afc190.idml 39

01-09-17 17:25 2017-09-01 14:41:33



» zestien uit tweeëndertig «

GEERT JAN STOLK 16 min of meer persoonlijke vragen en 16 vragen over sociale huisvesting. Deze keer is het voorzitter Geert Jan Stolk van Zon op Nederland die blind de vragen kiest.

TEK ST : LISET TE VOS , FOTO : JEROEN VAN KOOTEN



Wat doet u op zaterdagochtend?

‘Ik lees de Volkskrant. Ik begin met het nieuws op de voorpagina. En ik lees altijd de column van Arnon Grunberg.

Daarna sta ik langs de lijn. Mijn twee dochters van 19 en 21 jaar voetballen. Vaak ben ik grensrechter. Soms fluit ik de wedstrijd.’



Wat zou u doen aan de wachttijden voor een sociale huurwoning?

‘Ik heb nooit in een sociale huurwoning gewoond. Ik weet dat de wachttijden in Amsterdam onbeschrijflijk lang zijn. Ik zou maatregelen nemen om de doorstroming te verbeteren en nieuwe woningen bouwen.’



Uit wat voor nest komt u?

‘Mijn vader was een gereformeerde predikant, in de omgeving van Rotterdam. Hij is 87 jaar. Ik heb wel enige zendingsdrang van hem meegekregen. Ik ben niet gelovig, maar ik waardeer zijn visie op het leven. De gemeenschapszin, er voor elkaar zijn, dat spreekt mij erg aan. Mijn moeder, zij is overleden, was ook altijd erg actief in de buurt.’



Moet een overlastgever de wijk uit?

‘Dat is een lastige vraag. Als het even kan vind ik van niet.

Maar goede vrienden hebben zeer veel last gehad van een gestoorde buurman. De rechter heeft uitspraak gedaan, hij moest gedwongen worden opgenomen. Dat was een nare weg voor iedereen. Maar soms is het de enige oplossing.’

Aedes-Magazine /

Untitled-1457 30

2017-09-01 09:44:26

» zestien uit tweeëndertig «





Aan welk huis bewaart u de beste herinneringen en waarom?

‘De zon schijnt altijd, ook als je het niet ziet. Door de

kraakpand in Amsterdam-Oost gewoond. Het was een

warmte van de zon kunnen we bijvoorbeeld licht laten

gribus. We betaalden niets, maar stuurden ieder jaar een

branden in een huis. Ik help mensen om dat mogelijk te

fruitmand naar de eigenaar. Hij stuurde die steevast terug

maken.’



bijzonder om met vrienden, en later met mijn vriendin, in één huis te wonen. Mijn dochters zijn er geboren.’

 

‘Ik zou samen met de bestuurders van corporaties en huurdersorganisaties bekijken hoe we vooral de huurders

‘Ik ben privé niet echt actief op de sociale media, daar wil ik

kunnen laten profiteren van duurzaamheidsmaatregelen,

geen tijd voor vrij maken, maar LinkedIn gebruik ik wel.’

zoals zonnepanelen op daken.’



Welk land vindt u een voorbeeld als het om wonen gaat?

inkomen in een kwalitatief goede woning kunnen wonen.’

Wat maakt een wijk goed om in te wonen?



‘Vooral de mensen. En dan het liefst een mix van bewoners

‘Als het dan toch moet met minister Kamp. Ik zou hem vragen waarom de regelingen voor de energietransitie, zoals zonnepanelen op het dak, zo ingewikkeld zijn. Voor

‘Kort. Ik ga meestal op de fiets. Vanuit Ransdorp fiets ik over

gewone mensen is het vaak niet te begrijpen.’



kantoor op IJburg in Amsterdam.’



Met wie zou u het liefst een uur in de lift vastzitten?

Hoe ervaart u uw dagelijkse woon-werkverkeer? de Schellingwouderbrug in twintig minuten naar mijn



Kunnen we in Nederland wonen helemaal aan de markt overlaten?

‘Zeker niet. Het is belangrijk dat mensen met een laag

van diverse afkomst.’



Als u de baas van Aedes was, wat zou u als eerste doen?

Op welk sociaal medium bent u het meest actief ?

‘Ik denk dat Nederland het zo slecht niet doet.’



Uw buurmeisje van acht vraagt wat voor werk u doet. Wat antwoordt u?

‘Ik heb vanaf mijn 21-ste bijna achttien jaar in een

met de mededeling dat hij die niet kon aannemen. Het was



Wat was uw laatste goede voornemen?

‘Zon op Nederland begeleidt veel burgerinitiatieven. We

Hoe woont u als u 85 jaar bent?

komen soms eigenheimers tegen die het zelf het beste

‘Ik zou graag met vrienden in één huis wonen, zodat je er

denken te weten. Dat maakt samenwerking soms lastig. We

voor elkaar kan zijn. We hebben het er wel eens over. Het

moeten er zelf ook op bedacht zijn om ruimte te laten voor

idee is goed, maar of het ervan gaat komen is afwachten.’

andere oplossingen. Goed naar elkaar luisteren is erg belangrijk.’

Hoe duurzaam is uw eigen woning?

‘Ik woon in een houten vrijstaande woning uit 1750, met

Geert Jan Stolk (1960)

een fundering van koeienhuiden. We hebben het huis goed

is voorzitter van Zon op Nederland, een coöperatie zonder

geïsoleerd. Er is beperkt ruimte voor zonnepanelen, we

winstoogmerk die burgerinitiatieven voor zonnepanelen op

hebben er drie. Op andere daken ben ik eigenaar van 23

het dak begeleidt, bijvoorbeeld op daken van corporaties.

panelen.’

Hij is directeur van een communicatiebureau in Amsterdam. www.zonopnederland.nl

Aedes-Magazine /

Untitled-1463 31

2017-09-01 09:47:27

POLYFILLA PRO. HET REPARATIEMERK VOOR TOTAAL VASTGOEDONDERHOUD. Totale garantie Tot 10 jaar systeemgarantie op de houtreparatie inclusief het AkzoNobel verfsysteem. Opgenomen in de Sikkens en Trimetal bestekken.

Totale service 100% inspecties en rapportage, technische adviezen en bestekservice.

Houtreparatietrainingen op drie niveaus.

Totaal assortiment De beste reparatie oplossingen voor minerale en houten ondergronden.

Volledig afgestemd op de eisen van de professional.

Kijk op polyfillapro.nl of neem contact op met een van onze account managers (073 59 993 33).

17017 Polyfilla Adv opdrachtgevers A4_v2.indd 1 AE1704_Advertenties.indd 11

22-03-17 30-08-17 09:30 11:45

Neopixels Bodemisolatie

De beste bodemisolatie voor u en uw huurders

TRIPLE HR PREMIUM

Schimmel, ongedierte, een te hoge luchtvochtigheid… allemaal zaken waar u en uw huurders niet op zitten te wachten. Een vochtige kruipruimte kan tot dit soort ongemakken leiden. Neopixels® Bodemisolatie is een duurzame oplossing tegen vocht en kou in de kruipruimte. Neopixels®beantwoordt de meest gestelde vragen over dit fenomeen.

Hoe ontstaat een vochtige kruipruimte?

Een groot deel van Nederland ligt onder de zeespiegel. Bovendien zijn er veel bouwwerken gerealiseerd op plekken waar in het verleden een rivier of een sloot lag. De bodem van de kruipruimte is veelal vochtig, er treedt dan ook waterdamptransport op vanuit de kruipruime naar de woning. Naast waterdamptransport vanuit de kruipruimte vindt er warmteverlies plaats van de woning naar de kruipruimte. Neopixels® Bodemisolatie is een goede oplossing voor het beperken van het warmteverlies bij vochtige en/of moeilijk bereikbare lage kruipruimtes.

Wat is Neopixels® Bodemisolatie?

Neopixels® Bodemisolatie bestaat uit grijze parels van geëxpandeerd polystyreen (EPS). De grijze parels hebben een diameter tussen 5 en 9 millimeter en zijn opgebouwd uit duizenden gesloten cellen. In deze gesloten cellen kunnen water en waterdamp niet binnendringen. Neopixels® Bodemisolatie schimmelt of rot dus niet. De micro-organismen die houtrot kunnen veroorzaken hebben een voedingsbodem nodig om te leven, naast vocht en een voldoende hoge temperatuur. Neopixels® Bodemisolatie bevat geen voedingsstoffen voor schimmels en bacteriën en gedraagt zich uitstekend in een vochtige omgeving.

Hoe werkt het?

Door het aanbrengen van een laag Neopixels® Bodemisolatie blijft de temperatuur van de lucht onder de bodemisolatie op de bodem laag, hierdoor treedt er minder verdamping op. Ook is de luchtsnelheid op de bodem van de kruipruimte lager wanneer deze is bedekt met Neopixels® Bodemisolatie. Daardoor is er minder verdamping van vocht uit de bodem en wordt de kruipruimte droger.

Wat is het effect van bodemisolatie?

Neopixels® Bodemisolatie verduurzaamt de woning en brengt de luchtvochtigheid in huis in balans. Hierdoor verbetert het woonklimaat in huis. Het isoleert bovendien de begane-grondvloer van de woning.

Door wie wordt de isolatie aangebracht?

Door vakkundige installateurs, die zijn opgeleid aan onze Neopixels® Academy. Zij werken met door Neopixels® ontwikkelde machines, waardoor altijd de hoogste kwaliteit wordt gegarandeerd. Bovendien gebeurt het aanbrengen snel en efficiënt.

Wat zijn de voordelen van Neopixels® Bodemisolatie voor u en uw huurders?

De belangrijkste voordelen zijn als volgt: • • • • •

De begane-grondvloer is beter geïsoleerd, wat bijdraagt aan het energielabel van de woningen; Isolatie is niet gevoelig voor vocht; Voorkomt het rotten van balken, vloeren, beton en roesten van leidingen; Gemakkelijk te recyclen, zonder veel energie; Milieuvriendelijk vanwege de hoge eco-efficiëntie.

MEER WETEN Meer informatie vindt u op www.neopixels.nl/ bodemisolatie.

Op www.neopixels.nl/installateurs vindt u de gecertificeerde installateurs. www.neopixels.nl

Neopixels Bodemisolatie verduurzaamt de woning

www.neopixels.nl AE1704_Advertenties.indd 9

30-08-17 11:42

48

» slimmer en beter voor elkaar «

VERNIEUWENDE PRAKTIJKVOORBEELDEN

Woningcorporaties werken aan goed en betaalbaar wonen in Nederland. Dat doen ze door samen te werken en te innoveren. Dit keer voorbeelden uit Utrecht, Gelderland en Goes.

Zie ook: www.aedes.nl/vernieuwingsagenda

Leven van de zon en de wind Energiegenerator Powernest staat

Met Bo-Ex testen ze nu hoe bewoners

andere enkele elektrische auto's opge-

sinds begin juli op het dak van een flat

het apparaat ervaren. Voor Bo-Ex staat

laden worden. Bo-Ex onderzoekt

van tien verdiepingen van Bo-Ex in

de betaalbaarheid voor huurders voorop.

de mogelijkheden om dit betaalbaar te

Utrecht. Uit de test moet blijken of de

maken. ‘Een optie is dat de huurders een

windenergie – samen met de zonne-

ENERGIELEVEREND

EPV-vergoeding betalen aan onderhoud

energie van collectoren – de flat het

André van Leeuwen van Bo-Ex: ‘Na

en afschrijving van de installaties. Flink

hele jaar rond van energie kan

renovatie eind 2018 is het streven dat de

lager dan wat zij nu aan energie kwijt

voorzien.

flat energieleverend en CO2-neutraal is.’

zijn. Mocht deze test slagen dan gaan we

Behalve isolatie, komen er energie-

onderzoeken of de Powernest ook

De energiegenerator is al een jaar getest

zuinige liften en verlichting. De stads-

geschikt is voor een flat van vier

op een toren containers van zeven meter

verwarming – kosten per appartement

verdiepingen.

hoog in de Eemshaven. De windom-

nu 190 euro per maand – maakt plaats

www.tki-inside-out.nl

standigheden zijn daar anders. ‘Vandaar

voor laagtemperatuurverwarming en

nu deze test in stedelijke omgeving’,

koken gaat van gas naar elektrisch. Met

vertelt Alexander Suma van IBIS Power.

de energie die overblijft kunnen onder

Aedes-Magazine 2017/4

Untitled-1400 36

2017-09-01 09:04:59

» slimmer en beter voor elkaar «

49

Riool als warmtebron In Goes is het riool straks warmtebron voor 60 appartementen van woningcorporatie RWS partner in wonen. ‘In het riool zit altijd warmte, zonde om die niet te gebruiken’, zegt directeur-bestuurder Maarten Sas.

Opdracht gebundeld

Riothermie heet deze techniek en Goes is een van de eerste gemeenten in Nederland die dit toepast om woningen te verwarmen. ‘Dit systeem vormt geen enkele belasting voor de aarde. Een

Vijf Gelderse corporaties bundelen hun vraag aan

voordeel is ook dat er geen sprake is van

marktpartijen om een voorstel te doen voor het (gefaseerd)

energieopslag. We onttrekken energie uit een

klaar maken van woningen voor nul-op-de-meter.

continue stroom van warm afvalwater.’

De gemeente Goes speelt een belangrijke rol in

KleurrijkWonen is een van de vijf corporaties. Projectleider

het project. ‘Zowel onze corporatie als de

Vernieuwbouw Roland Kuijpers: ‘Iedere corporatie diende

gemeente zijn altijd op zoek naar het bedenken

woningen aan voor de gezamenlijke vraag. Het zijn allemaal

van nieuwe oplossingen voor het

renovaties van eengezinswoningen uit de jaren 70. De corpo-

energievraagstuk. De gemeente moest het riool

raties stelden aan de marktpartijen, in dit geval leveranciers, als

vervangen en door extra investeringen kon zij dat

voorwaarde dat het dak, de gevel en/of de installaties ener-

combineren met deze techniek. De kennis en

getisch vernieuwd worden. Zij moeten gebruik-maken van

ervaring die we hier samen opdoen, willen we

moderne technieken en de huurder moet er blij van worden.’

delen met andere gemeenten en corporaties.’

De corporaties stoeiden allemaal met dezelfde duurzaamheids-

Sas verwacht met riothermie 80 procent van de

vragen. ‘We leren nu samen innovatief en slim met de markt

vraag naar warmte van de appartementen te

samen te werken. Met financiële steun van de provincie

kunnen realiseren. Een cv-ketel blijft nodig om in

Gelderland hebben we een externe kartrekker erbij betrokken.

de koude wintermaanden bij te kunnen stoken.

Iemand die de spelers in de markt goed kent. Bij vernieuwende

Vinden de toekomstige bewoners van de

projecten als deze zijn tegenslagen bijna onvermijdelijk. Het is

appartementen het geen gek idee, het riool als

belangrijk om elkaar dan niet weer direct los te laten. Zo valt

warmtebron voor hun huis? ‘We gaan goed

het financiële voordeel nu nog tegen omdat het om slechts 10

uitleggen hoe het werkt. Het is een dubbel

tot 40 woningen per corporatie gaat.’ Na een voorselectie zijn

buizenstelsel. In de rioolpijp is een

drie marktpartijen overgebleven. In september is bekend

warmtewisselaar ingebouwd en die haalt alleen

welke leverancier de klus krijgt. En dan rollen volgend voorjaar

de warmte uit de rioolbuis. En dat is dus helemaal

de kant-en-klare daken en gevels uit de fabriek.

gescheiden van het rioolwater.’

Aedes-Magazine 2017/4

Untitled-1646 39

2017-09-01 13:54:09

50

» toezicht «

Aedes-Magazine 2017/4

Untitled-1493 12

2017-09-01 10:19:13

» toezicht «

51

DUURZAAMHEID OP DE TOEZICHTSTAFEL

‘Weet wat er speelt’ Duurzaamheid gaat veel verder dan een paar zonnepanelen op het dak. Toezichthouders van corporaties moeten kennis hebben over innovaties op het terrein van duurzaamheid én de ambities van het bestuur kennen. Alleen dan kunnen zij de juiste vragen stellen om goede afwegingen te maken.

TEKST: LISETTE VOS, FOTO’S: MARK PRINS

»

Aedes-Magazine 2017/4

Untitled-1494 13

2017-09-01 10:19:26

52

» toezicht «

»

Caro Niestijl, huurderscommissaris bij Rijswijk Wonen,

In de Woonagenda van Aedes staat ook dat in 2050 alle

schetst aan de hand van een praktijkvoorbeeld in een

woningen CO2-neutraal moeten zijn. Daarnaast zet het

notendop het dilemma van de toezichthouder. De raad

Rijk in het zogeheten Grondstoffenakkoord in op het

van commissarissen (RvC) van de corporatie wees

volledig hergebruik van grondstoffen.

onlangs een investeringsvoorstel van het bestuur af om etagewoningen uit de jaren 50 om te bouwen tot nul-

MEER DAN ZONNEPANELEN

op-de-meterwoningen. ‘We staan in de startblokken.

Afwachten is geen optie meer, ook niet voor

Maar de investering per woning bleek veel hoger dan

toezichthouders. De ontwikkelingen gaan snel:

aanvankelijk gedacht, en daarmee het rendement te laag.

duurzaamheid gaat al lang niet meer alleen over isolatie

We moeten elke euro goed onderbouwen, het gaat om

van woningen of zonnepanelen op het dak. In wijken

maatschappelijk kapitaal.’

worden woningen bijvoorbeeld steeds vaker

Vier jaar geleden gaf de Vereniging van Toezichthouders

aangesloten op een warmtenet. Dit systeem (dat

in Woningcorporaties (VTW) de publicatie Toezicht op

verwarmingsketels vervangt) kan nog groener worden

duurzaamheid uit. Een vijfkoppige VTW-werkgroep

door het stoken van biogas in plaats van aardgas om

Duurzaamheid (zie kader) is voor de VTW-leden nu

warmte te produceren. Ook het hergebruik van

weer aan de slag met het thema, want de urgentie voor

materialen is in opkomst. Tegelijkertijd is het lastig om

corporaties om in duurzaamheid te investeren, is alleen

inzichtelijk te maken welke groene maatregelen welke

maar groter geworden. Vorig jaar ondertekende

opbrengsten op welke termijn opleveren. Simpel

Nederland als één van de ruim 170 landen het

gezegd: hoeveel CO2-besparing levert elke euro

klimaatakkoord van Parijs. In vervolg op het Convenant

investering op.

Energiebesparing Huursector is afgesproken dat

Dat vraagt niet alleen om meer kennis bij corporaties,

corporatiewoningen in 2021 gemiddeld label B hebben.

maar ook bij de raden van toezicht. Idealiter moet iedere toezichthouder basiskennis hebben om over het thema duurzaamheid de juiste vragen te kunnen stellen aan het bestuur. Wie die kennis niet heeft, kan zich laten bijscholen. Toch vindt Elfrieke van Galen, commissaris bij Ymere, een aparte commissaris Duurzaamheid geen goed idee. ‘Je loopt het gevaar dat de commissaris en de bestuurder voor de troepen uitlopen, en dat de andere leden van de RvC achterblijven in de discussie. Iedereen moet kunnen meepraten om de juiste afwegingen te maken.’

AFWEGINGEN Om die juiste afwegingen te kunnen maken moet duurzaamheid onderdeel uitmaken van de brede visie van de corporatie. Investeringen in groene maatregelen hebben immers directe invloed op de betaalbaarheid en de kwaliteit van wonen. Toezichthouders moeten het bestuur op dat brede kader aanspreken, stelt Gerard van Bortel, vicevoorzitter RvC bij Parteon. ‘Breng bijvoorbeeld concreet in beeld hoe duurzaamheid zich verhoudt tot het strategisch voorraadbeleid. Ga je wel of niet investeren in woningen uit de jaren 50? Welke financiële afwegingen maak je? We moeten op het juiste moment de juiste vragen stellen.’

Naast duurzame investeringen in vastgoed, speelt beïnvloeding van gedrag een grote rol. Huurders kunnen

Aedes-Magazine 2017/4

Untitled-1498 28

2017-09-01 10:22:43

» toezicht «

53

VTW-WERKGROEP DUURZAAMHEID De VTW-werkgroep wil het thema duurzaamheid voor de VTW-leden praktische handvatten geven. De leden van de werkgroep stellen een checklist voor toezichthouders op die globaal uit drie stappen bestaat: maak duurzaamheid onderdeel van de visie van de corporatie, stel de rol van de toezichthouder vast (inclusief vragen aan het bestuur) en maak concreet zelf energie besparen door het licht niet te lang te laten

welke maatregelen nodig zijn om de CO2 terug te dringen. Daarnaast gaat

branden of op tijd de verwarming laag te zetten. Volgens

de VTW masterclasses en kennissessies geven voor de leden. In de VTW

Anne-Jo Visser, huurderscommissaris bij

leergang voor nieuwe commissarissen wordt het thema duurzaamheid

studentenhuisvester SSH in Utrecht, valt er ook bij

opgenomen.

studenten veel te winnen. ‘De vraag is hoe wij hun

De leden van de werkgroep staan op pagina 52, van links naar rechts:

gedrag kunnen beïnvloeden. Neem de grote koelkast in

voorzitter Albert Kerssies (VTW-directeur en commissaris Habeko Wonen)

het studentenhuis, die is vaak niet energiezuinig.

en de VTW-leden: Caro Niestijl (Rijswijk Wonen), Elfrieke van Galen

Tegelijkertijd hebben Utrechtse studenten van de

(Ymere), Anne-Jo Visser (SSH) en Gerard van Bortel (Parteon).

huurdersvereniging op eigen initiatief een plan over duurzaamheid geschreven. Zij vinden dat er veel meer

Meer informatie volgt op de website www.vtw.nl en in de nieuwsbrief van

gedaan kan worden.’

de VTW.

De raad van commissarissen, onder wie Anne-Jo Visser, en het bestuur van SSH hebben in een gezamenlijke

ROUTEKAART 2050

sessie het thema duurzaamheid besproken in relatie tot

Meer informatie over de Routekaart 2050 is te vinden in het dossier Energie

strategisch voorraadbeleid. ‘In Utrecht wonen veel

en duurzaamheid op de website van Aedes: www.aedes.nl/energie.

studenten in de historische binnenstad. Dat zijn oude panden. De gemeente wil per wijk een warmtevoorziening aanleggen en buurten aardgasvrij maken.

Wat betekent dat voor onze strategie?’

ROUTEK AART 2050 Nog niet alle corporaties zijn volop met de toekomst

beeld niet welke concrete oplossingen een warmtenet

bezig. Om de doelstelling voor 2050 (alle woningen

biedt. Wat levert het binnen 10 jaar op?

CO2-neutraal) te halen, ontwikkelt Aedes samen met de

Binnen die onzekerheid moeten we beslissingen

corporaties de Routekaart 2050 (zie kader). Volgend

nemen.’ Volgens VTW-directeur Albert Kerssies en

jaar moeten alle leden een plan van aanpak hebben.

commissaris bij Habeko Wonen, hebben

Corporaties kunnen via verschillende scenario’s hun

toezichthouders handvatten nodig om strategische

einddoel bereiken, op basis van de lokale situatie en

keuzes te maken (zie kader). ‘Dat helpt om verder te

afspraken met lokale partners, zoals de gemeente.

kijken dan alleen zonnepanelen. Bij veel commissarissen

Aedes biedt corporaties daarbij ondersteuning: op het

blijft het daarbij.’

maken van strategische keuzes en risicoanalyse én op het

Welke route de corporatie ook kiest, investeringen in

gebied van technische innovaties.

duurzaamheid kosten doorgaans veel geld. Volgens

Voor toezichthouders is het noodzakelijk dat het bestuur

Ronald Franken, adviseur Duurzaamheid bij Aedes,

van de corporatie zijn ambities deelt. Dat benadrukt ook

moeten corporaties echter breder kijken dan alleen de

Elfrieke van Galen, commissaris bij Ymere: ‘Als je niet

financiële investeringen en mogelijke risico’s. ‘Níet

weet dat de routekaart van Aedes wordt ontwikkeld,

investeren is ook een risico’, stelt hij. ‘Het maatschap-

kan je er niet naar vragen. Juist op het gebied van

pelijk belang speelt een grote rol. Corporaties kunnen

duurzaamheid is het belangrijk om te weten wat er

juist het goede voorbeeld geven. Daarbij hoort kwali-

speelt. De ontwikkelingen staan niet stil, er is volop

tatief goed bezit op basis van goed rentmeesterschap.’

beweging. We kunnen er niet meer om heen, ook niet

«

als toezichthouders. Maar we moeten wel de juiste informatie op tafel hebben.’

ONZEKERHEID Caro Niestijl, huurderscommissaris bij Rijswijk Wonen, vindt het ook belangrijk dat het bestuur de plannen en ambities over duurzaamheid deelt. ‘We kunnen van elkaar leren. Veel is nog onzeker. We weten bijvoor-

Aedes-Magazine 2017/4

Untitled-1497 33

2017-09-01 10:20:09

OPLEIDING BEHEER EN ONDERHOUD

MODULE BASIS TECHNISCH BEHEER EN ONDERHOUD Door het volgen van de module Basis technisch beheer en onderhoud leren de verantwoordelijke medewerkers binnen de organisatie in te spelen op de ontwikkelingen in de coöperatiewereld en de vastgoedportefeuille.

De deelnemers krijgen tools aangereikt om het technisch beheer en onderhoud voor te bereiden, te organiseren en vooral in de hand te houden. U staat niet meer voor verrassingen en krijgt zicht op het proces rond beleid en uitvoering van het MJOP in uw organisatie.

Deze module is herzien en vernieuwd naar de laatste ontwikkelingen in de markt. De module is onderdeel van onze opleiding Technisch beheerder / Opzichter onderhoud en is ook uitstekend geschikt als

• • • • • • •

Actueel en vernieuwd Direct toepasbaar in uw organisatie Sluit aan bij de NEN-ISO 55000 7 lesdagen en praktijkmiddag, € 2.320,- excl. BTW Ervaren docenten uit de praktijk Gewaardeerd diploma binnen corporaties Ook voor de assetmanager, propertymanager en technisch woonconsulent • Invloeden op uw MJOP • Relatie tussen beleid en uitvoering

opstap in het carrière pad naar Onderhoudskundige vastgoed.

De module Basis Technisch beheer en onderhoud start 29 september in Veldhoven. Er zijn nog enkele plaatsen beschikbaar.

INSCHRIJVEN KAN VIA WWW.BOB.NL Zilverstraat 69 2718 RP Zoetermeer

Postbus 715 2700 AS Zoetermeer

Executive Program Finance & Risk Management voor Woningcorporaties

www.bob.nl www.kob.nl

Erasmus School of Accounting & Assurance

Bent u werkzaam als directeur, financieel specialist, accountant of lid van de Raad van Commissarissen bij een woningcorporatie? Of bent u extern in financiële zin betrokken? Voor u is het Executive Program ‘Finance & Risk Management voor Woningcorporaties’ ontwikkeld. De opleiding gaat op 2 november weer van start met 8 bijeenkomsten. De bijeenkomsten zijn door hun modulaire opbouw ook afzonderlijk te volgen.

Module 1

Module 2

Module 3

Module 4

Risicomanagement

Project Control

Performance Management

Financial Management

2 november 2017

9 november 2017

16 november 2017

23 november 2017

Module 5

Module 6

Module 7

Module 8

Internal Control

Treasury management/ Fiscale topics 7 december 2017

Financial Accounting

Corporate Governance

14 december 2017

21 december 2017

30 november 2017

Tijd:

donderdagen van 16:00 - 21:00 uur

Locatie:

campus Woudestein, Erasmus Universiteit Rotterdam

PE-uren:

40 of 5 per losse module

Info en aanmelden:

www.esaa.nl/woco

Contact:

Program Director drs. J.H. Mersmann: 06-21461242

Erasmus University Rotterdam

ESAA is een onderdeel van de

Make it happen.

Erasmus Universiteit Rotterdam

AE1704_Advertenties.indd 5

30-08-17 11:38

» column «

55

1984 Corporaties maken volgend jaar een plan voor een CO2-neutrale woningvoorraad in 2050. De Woonagenda tekende dit met grote steun op. Terecht. Een stevige onderlinge afspraak leidt tot stappen. Ondertussen is 2050 even ver van 2017 verwijderd als 1984, namelijk 33 jaar. Wisten we in 1984 hoe 2017 zou zijn?

FOTO: MARK PRINS

Nee, natuurlijk niet. Ik was tweedejaars student economie. Het vak ‘inleiding informatica’ werd ingevoerd. We hadden nog geen flauw idee van de digitale mogelijkheden. Mobiele telefoons bestonden niet, maar wel peperdure pc’s en internet als academisch speeltje.

Kodak dacht filmrolletjes te blijven verkopen. Economische modellen – we werden erin geschoold – voorspelden een – weggelachen – werkloosheid van meer dan een half miljoen. Niet veel later was het realiteit. Wat wil ik hiermee zeggen? Simpelweg dat 33 jaar een onzinnige planperiode is. Tot 2050 vinden er nog meerdere technologische en economische doorbraken plaats die ons denken over een CO2-neutrale woningvoorraad op z’n kop zetten. Stel je voor. Wat als de prijs van duurzame energie zo daalt,

'CO2-neutraliteit in 2050, zal zorgen voor een enorme impuls aan technologisch onderzoek'

dat het isoleren van huizen niet meer nodig is? Wat als we duurzame energie in en om de woning opwekken, zodat er geen infrastructuur meer is? En het zal je maar gebeuren dat jouw corporatie dan net heel veel geld in een ander scenario heeft gestoken. Is dit een advies om niets te doen? Nee, natuurlijk niet.

Ten eerste moeten wij als corporaties met onze bouwpartners alle innovatie bundelen op een centraal punt, zodat we bouwstenen kunnen ontwikkelen voor de transitie naar duurzaam opgewekte energie. Ik geloof dat als daaraan een economisch aantrekkelijk (lees: niet-gesubsidieerd) model ten grondslag ligt, die transitie veel sneller gaat dan wij nu voor mogelijk houden. Ten tweede moeten we in een gestaag, maar niet overhaast tempo doorgaan met verduurzamen van onze woningen. Dat kan leiden tot desinvesteringen, maar het draagt ook bij aan risicospreiding voor het geval een echte technologische doorbraak onverhoopt niet komt. Op dat laatste punt ben ik trouwens een rasoptimist: het doel van CO2-neutraliteit in 2050 stellen, zal zorgen voor een enorme impuls aan technologisch onderzoek. Simpelweg omdat er een wereld te winnen is voor degenen die een doorbraak realiseren.

Wij kunnen het klimaat daarvoor creëren door gerichte vragen aan de markt te stellen. Dat moeten we samen doen! Nu. Ook al lijkt 2050 ver weg. De opgave is daar naar.

Henk Peter Kip is directievoorzitter bij Mitros in Utrecht. hkip@mitros.nl

Aedes-Magazine 2017/4

Untitled-1358 3

2017-09-01 07:25:38

“een nieuw geluid bij NCCW”

Als groep van specialistische bedrijven leveren wij flexibel maatwerk bij calamiteiten en in de facilitaire dienstverlening.

Of het nu gaat om gevelreiniging, hulp na een calamiteit, glasbewassing of asbest saneren.

Dolmans staat voor u klaar.

088 - 3656267 dolmans.com

Wat wij doen?

NCCW ontzorgt als ICT dienstverlener meer dan de helft van alle corporaties in Nederland. Wij leveren ERP systemen en applicaties voor uw processen.

Hoe doen wij dat?

Verbeter je woningcorporatie met feedback van je medewerkers

• Door naar u te luisteren • Met ervaren professionals • Met hart voor de sociale huursector • Een eigen SAAS centrum met uitwijk

Wat levert het u op?

• Hogere klant(huurder)tevredenheid • Lagere kosten • Meer inzicht in uw dienstverlening • Zekerheid dat uw systeem altijd beschikbaar is

Kortom: U ontzorgen op ICT gebied Kijk op onze website voor meer informatie. Wilt u persoonlijk contact bel dan 036 539 13 93 of stuur een e-mail naar info@nccw.nl.

n?

Meer wete

es ory.nl /aed www.effect of bel 2 020-305010

Maak gebruik van de nieuwste feedbackinstrumenten Geavanceerd platform met keuze uit diverse vormen van medewerkersonderzoek Flexibele aanpak die aansluit op de situatie van je corporatie Meest uitgebreide sector benchmark 10% korting voor Aedesleden

www.nccw.nl AE1704_Advertenties.indd 6

01-09-17 14:04

» energie en bewonersgedrag «

57

‘WAT ALLEMAAL MOGELIJK IS, HEEFT MIJ ENORM VERRAST’ Het energiezuinig renoveren van een woning levert altijd meer comfort op. De woning is minder koud, tochtig en vochtig. Voor een succesvol project is echter meer nodig. Namelijk: bewoners actief bij de verduurzaming betrekken en gedragsverandering stimuleren zodat de energierekening ook echt omlaag gaat. Onderzoeker Henk Visscher geeft tips en vier bewoners vertellen over hun ervaringen.

TEKST: MARJON VAN WEERSCH EN TANJA COPAL

»

Aedes-Magazine 2017/4

Untitled-1475 29

2017-09-01 10:01:32

» energie en bewonersgedrag «

FOTO: TON VAN VLIET

58

‘IK BESPAAR MEER SINDS IK ALS ENERGIECOACH WERK’ Jet Rooseboom (50) combineert haar drukke baan als receptioniste met werk als vrijwillig energiecoach bij huurders van Achterhoekse corporaties.

krant. Ik volgde een cursus en mag nu mede-

twaalf halogeenspots. Ik adviseer dan om ze

medebewoners adviseren. Het is een

te vervangen voor ledlampen. Die

initiatief van het verduurSaam energieloket

verbruiken 75 procent minder stroom en

in samenwerking met de Achterhoekse

geven toch fijn licht. Zelf ben ik meer gaan

corporaties, waaronder mijn eigen

besparen sinds ik als energiecoach werk. De

corporatie Wonion. Ik ben altijd bezig met

standby-killer voor de televisie had ik al,

‘Mensen leren op een andere manier te

energiebesparing, dus hier besteed ik graag

maar nu heb ik er meerdere. Het klokje op

denken, dat vind ik het leukste. Bij

mijn vrije tijd aan. Gemiddeld zie ik één

de magnetron in mijn bijkeuken brandt echt

energiebesparing wordt vaak gedacht aan

bewoner per week; stellen met kinderen,

voor niemand. Ventileren hoeft alleen in de

grote ingrepen, maar het gaat er vooral om

ouderen. Het verduurSaam energieloket belt

ruimtes waar je bent. Overdag zijn mijn

dat je anders leert kijken. Met hele simpele

me als een bewoner zich meldt. Met

ramen nu dicht, zo lekt er geen warmte weg.

aanpassingen kun je ook energie besparen.

overzichten en tabellen geef ik inzicht in

Als ik thuiskom zet ik ze open in de ruimtes

Ruim een half jaar geleden zag ik een oproep

mogelijke besparingen. Laatst was ik in een

waar ik ben. Dat betekent besparen en

voor vrijwillige energiecoaches in de lokale

schitterende keuken, maar daar brandden

comfortabeler binnenkomen.’

Aedes-Magazine 2017/4

Untitled-1479 44

2017-09-01 10:05:29

» energie en bewonersgedrag «

59

HENK VISSCHER (1962) Is hoogleraar Woningkwaliteit en Procesinnovatie aan de TU Delft. Hij houdt zich vooral bezig met het energiezuiniger maken van de bestaande ‘Een lekkere warme en comfortabele woning, dat is wat

woningvoorraad. Hij onderzoekt waardoor het energieverbruik wordt

bewoners willen’, zegt Henk Visscher, hoogleraar

bepaald. Behalve kenmerken van de woningen en de installaties en de

Woningkwaliteit en Procesinnovatie aan de TU Delft.

kwaliteit daarvan, spelen daarbij ook het gedrag en de comfortvoorkeuren

Lastiger is het om door labelsprongen daadwerkelijk

van de bewoners een belangrijke rol.

energie te besparen. ‘Die energiebesparing blijkt namelijk meestal lager dan waar we van uitgaan.’

Visscher baseert die uitspraak op verschillende

ONDERZOEK IN OPDRACHT VAN AEDES

onderzoeken, onder andere in opdracht van de

Visscher onderzoekt momenteel in opdracht van Aedes in het kader van de

Amsterdamse Rekenkamer en het ministerie van

Vernieuwingsagenda het effect van labelstappen en bewonersgedrag op het

Binnenlandse Zaken. De conclusie: er zit een verschil

daadwerkelijke energieverbruik. Hij brengt in kaart welke technische en

tussen het theoretische en daadwerkelijke

gedragsmaatregelen de meeste CO2-reductie opleveren en kijkt daarbij

energieverbruik. Dat laten ook andere meer recente

ook naar de kostenefficiency.

onderzoeken zien.

GEDRAG Het begint al bij de uitgangssituatie. ‘Energielabels schatten het werkelijke energieverbruik in woningen met slechte labels te hoog in.’ Hij pakt er een grafiek bij: ‘Hier zie je dat de woningen met label G in theorie 40 kubieke meter gas per vierkante meter per jaar verbruiken. In de praktijk gebruiken mensen in deze woningen de helft daarvan. Mensen weten dat ze in een

natuurlijk onderscheid maken tussen energie voor

slecht geïsoleerd huis wonen en houden daar rekening

verwarming en het elektriciteitsverbruik voor

mee.’ Vervolgens heeft het energiezuiniger maken van

huishoudelijke apparaten.’

woningen een kleiner effect op het energieverbruik dan gedacht. Ook dat heeft deels te maken met het gedrag

GERICHTE BEZOEKEN

van bewoners. ‘Als hun huis energiezuiniger is, worden

‘Het onderwerp energie en duurzaamheid staat bij de

mensen minder kritisch. Ze verwarmen meer kamers,

meeste mensen niet op nummer één’, zegt Visscher.

vinden het comfortabel en stellen de temperatuur hoger

Goede voorlichting blijft daarom erg belangrijk.

in. Verder is de techniek ook niet perfect. We maken een

‘Vloerverwarming geeft bijvoorbeeld een heel ander

ontwerp, gaan bouwen en installaties aanleggen. In al

soort ervaring dan de straalverwarming van een radiator.

die fases kunnen er foutjes gemaakt worden.’

Dat moeten we bewoners uitleggen.’ Visscher gelooft niet zo in algemene voorlichtingscampagnes. Het is

Wat betekent dit? ‘In ieder geval niet dat we dan maar

beter om mensen te selecteren op hun gas- en

moeten stoppen met verduurzamen’, benadrukt

elektriciteitsverbruik. Als de privacywetgeving het

Visscher. Wat dan wel? ‘Standaardoplossingen zijn er

mogelijk maakt, vindt hij gerichte bezoeken aan

niet’, zegt hij. ‘We moeten meer kennis verzamelen en

‘grootverbruikers’ een goed idee. ‘Dan kun je hen

ons beleid daarop afstemmen. Woningcorporaties

vragen: “U gebruikt dubbel zoveel energie als uw buren,

moeten voorzichtig zijn in het berekenen van de

heeft u een idee hoe dat komt? Heeft u een oude

terugverdientijd van hun investeringen omdat die

koelkast, een waterbed of andere apparaten die altijd

gebaseerd zijn op de theoretische energiebesparing in

aan staan?” Die aanpak werkt beter dan huis aan huis

een woning. Eigenlijk moet je elk huishouden

kijken of mensen hun lampen laten branden.’

afzonderlijk bekijken. Grote gezinnen gebruiken

»

bijvoorbeeld meer energie voor verwarming. En we zien ook een relatie met het inkomen. Een huishouden met een lager inkomen heeft een hoger energieverbruik. Een mogelijke verklaring is dat mensen minder of niet werken en daarom vaker thuis zijn. Verder moeten we

Aedes-Magazine 2017/4

Untitled-1488 33

2017-09-01 10:10:37

» energie en bewonersgedrag «

FOTO: MARK PRINS

60

‘WAT ALLEMAAL MOGELIJK IS, HEEFT MIJ ENORM VERRAST’ Jan Paul Berns woont in een volledig energieneutrale flat in De Bilt. De flat uit 1964 had energielabel F en is in 2016 duurzaam gerenoveerd in opdracht van Woonstichting SSW.

overzijde van de straat begon eind 2015,

nieuwe kozijnen, dubbel glas,

de werkzaamheden startten in maart 2016.

verwarming door een warmtepomp, een

Woningstichting SSW begon met een blanco

warmteterugwinsysteem, een dik pak

blad, zonder concreet plan. Samen met drie

isolatie en 266 zonnepanelen. De renovatie

bewoners uit dit gebouw en vier uit de

liep uit omdat er asbest in de kitnaden van de

andere flat vormden we de klankbordgroep.

oude kozijnen zat. Ik ben er al die tijd blijven

‘Wat er allemaal mogelijk is qua energie-

We praatten mee over het ontwerp en

wonen. Dat was wel heftig, maar de

besparing. Dat heeft me het meest verrast.

mochten meebepalen wie de uitvoering op

begeleiding en ook het contact met de

Een warmteterugwinsysteem, daar had ik

zich zou nemen. Na elke presentatie van een

uitvoerders was heel goed. Mijn belang-

nog nooit van gehoord. Maar nu heb ik hem

architect of aannemer dook ik het internet

rijkste advies voor mensen die dit ook gaan

in mijn huis. Je gebruikt de warmte uit de

op, om meer te leren. Tot de renovatie van

doen? Denk actief mee en blijf rustig.’

lucht in de woning opnieuw, zo bespaar je

mijn flat ging spelen hield ik me nooit zo

energie. Het maken van de plannen voor de

bezig met energiebesparing. Maar inmiddels

renovatie van deze flat en die aan de

weet ik er veel van af. Mijn woning heeft

Aedes-Magazine 2017/4

Untitled-1481 44

2017-09-01 10:06:24

61

FOTO: BAS VAN SPANKEREN

» energie en bewonersgedrag «

‘KLEDING WASSEN DOEN WE MET REGENWATER’ Mare Nynke Zijlstra (42) is één van de

projecten in Nederland dat niet is aan-

haalbaar voor mensen met een krappe

initiatiefnemers en bewoners van Iewan,

gesloten op het riool. Afvalwater wordt

portemonnee. Woningcorporatie Talis

een duurzaam gebouwd complex van 24

natuurlijk gefilterd en hergebruikt, wassen

was bereid om in te stappen. De

sociale huurwoningen in Lent van

doen we met regenwater. Zo besparen we

besluitvorming heeft vijf jaar geduurd,

corporatie Talis.

ruim de helft van het drinkwater.

daaraan merk je dat we aan het pionieren

Ongelooflijk toch! Het begon als een halve

waren. Wanneer een bewonersgroep nu

‘De huizen van onze woongemeenschap zijn

grap in 2009, de wens om te wonen in een

met gelijksoortige ideeën komt, gaat de

opgebouwd uit een skelet van hout, gevuld

eigen gebouwde eco-wijk. Met een clubje

realisatie veel sneller. We hebben het

met stro. Aan de binnenzijde zijn ze

mensen zijn we plannen gaan smeden.

complex in eigen beheer en wijzen zelf

afgesmeerd met leem en aan de buitenzijde

Uiteindelijk onstonden er een visiedocument

vrijkomende woningen toe. Je hoeft geen

is het gebouw merendeels afgewerkt met

en een programma van eisen, die we aan de

veganist te zijn om bij ons te wonen, maar

onbehandeld hout. De zonnepanelen

man wilden brengen. We wisten meteen dat

we vragen nieuwe bewoners wel om een

voorzien volledig in onze stroombehoefte.

we het plan binnen de sociale sector wilden

ecologische houding, hart voor het project

Iewan is één van de weinige nieuwbouw-

realiseren. Duurzaam wonen is vaak niet

en vooral om gevoel voor humor.’

Aedes-Magazine 2017/4

Untitled-1490 43

2017-09-01 10:14:19

» energie en bewonersgedrag «

FOTO; JEROEN HORSTHUIS

62

‘INDUCTIE KOKEN IS SNELLER EN BETER VOOR HET MILIEU’ De woning van Peter van Ewijk (54) werd in opdracht van woningcorporatie Elkien gerenoveerd van label C naar nul-op-de-meter.

gewoonten wel een knop omzetten.

is minder dan de elektriciteitsrekening van

Beneden heb ik de ramen nu bijna niet meer

125 euro per maand die ik had. Ik betaal

open, dat is beter om de temperatuur stabiel

niets meer aan de energiemaatschappij.

te houden. Ik vind het heel prettig. Als ik

Hoewel het niet verrekend wordt, houd ik

beneden kom, is het meteen comfortabel

zelf bij wat ik verbruik en wat de

‘Vóór de renovatie was het hier op een

warm in de woonkamer. Een warmte-

zonnepanelen opwekken. Deze

tropische dag wel 38 tot 40 graden binnen.

terugwinsysteem zuigt vuile lucht op en

zomermaanden verbruik ik gemiddeld 6

Ik heb een gevel op het zuiden. Mijn woning

geeft schone lucht terug. Als ik kijk naar wat

kilowatt per dag aan stroom. De panelen

is nu voorzien van een nieuwe schil met een

er in de filters blijft hangen weet ik zeker dat

wekken zo’n 20 kilowatt per dag op,

dikke isolatielaag, ik heb nieuwe kozijnen

het werkt. Dat ik niet meer op gas kook vind

fantastisch toch? Ik heb voor de renovatie

met driedubbelglas, de vloer is geïsoleerd en

ik uitstekend. Inductie koken is sneller,

weleens aan verhuizen gedacht. Maar

ik heb zonnepanelen op het dak. Ondanks

pannen blijven mooi en het is beter voor het

inmiddels weet ik het zeker: Ik blijf hier.’

de hele warme dagen is het binnen nog niet

milieu. Sinds de renovatie betaal ik een

boven de 23 graden geweest. Ik moest qua

comfort toeslag van 85 euro aan Elkien, dat

Aedes-Magazine 2017/4

Untitled-1489 44

2017-09-01 10:13:59

» de stelling «

63

*BEWONERS EN WONINGZOEKENDEN * ENERGIEZUINIGE EN DUURZAME WONINGEN* REGIONALE VERSCHILLEN * ENERGIEZUINIGE TEKST: QUINTEN SNIJDERS

Investeren in duurzaamheid: voor klimaat of portemonnee?

‘Het klimaat staat nu centraal’ ‘Sinds het klimaatverdrag van Parijs is het klimaat het belangrijkste voor ons bij verduurzaming. En dan is het mooi dat we daarmee ook bijdragen aan de betaalbaarheid voor huurders. Daarvóór was het bij ons nog precies andersom: het was niet primair de taak van corporaties om de aarde te redden, maar om betaalbare huisvesting te verzorgen. Vóór “Parijs” stopten wij wat betreft het verduurzamen van woningen bij isolatie. Nu denken we aan

Goede isolatie, zonnepanelen en warmtepompen: corporaties zijn drukdoende hun woningen te verduurzamen. Het klimaat wordt er beter van en de huurder betaalt een lagere energierekening. Maar wat is het belangrijkste: het milieu of die portemonnee van de huurder?

zijn. En dat we geen verlies op woningen accepteren vanwege het klimaat. Daarom zijn wij in de Stroomversnelling gestapt: daarmee kun je rendabel investeren in verduurzaming. Want de huurder gaat niet meer betalen dan hij nu doet en de corporatie ontvangt het geld dat de huurder voorheen aan zijn energieleverancier betaalde, gemiddeld zo’n 150 euro.’

Lex de Boer, bestuurder woningcorporatie Lefier (Groningen) ‘Maatregelen moeten rendabel zijn’

het klimaatneutraal maken van woningen.

‘Als verduurzamingsmaatregelen zo

Dat is niet rendabel; het kost ons geld. Waar duurzaamheid vroeger een extra

die gepaard gaat met een huurverhoging

rendabel mogelijk zijn, dan krijg je de

beleidsdoelstelling van onze corporatie was,

instemming van 70 procent van de bewoners

maximale energiebesparing voor je

is het nu een zelfstandige doelstelling, naast

hebben. Een beter klimaat is goed voor alle

duurzaamheidsbudget. Dan heeft zowel het

betaalbaarheid.’

huurders, maar dat is niet voor alle huurders

klimaat als de portemonnee er wat aan.

Ronald Leushuis, lid raad van bestuur

genoeg. Zij moeten echt de vruchten

Maar nu is dat vaak niet zo. De investeringen

woningcorporatie Talis

plukken van de verduurzaming.’

van onze corporatie Woonstede brachten

Marcel Trip, woordvoerder Woonbond

gemiddeld maar een kwart van de

‘Huurders moeten vruchten plukken’

energiebesparing die ze verwachtten. Dat is

‘Voor ons is het én én. Energiebesparing is

‘Verlagen woonlasten staat bovenaan’

volgens de corporatie een landelijk beeld.

nodig voor het klimaat, maar moet gepaard

‘Wij maken onze woningen klimaatneutraal,

Omdat geen duidelijke verbetering in zicht

gaan met een lagere energierekening voor

niet per se vanwege het klimaat maar vooral

kwam hebben we als huurdersorganisatie

huurders. Corporaties zijn er tenslotte om

vanwege de betaalbaarheid voor huurders

het lokale klimaatconvenant opgezegd. Kan

betaalbare huisvesting voor lagere- en

en de bruikbaarheid van de woningen op de

iemand mij trouwens uitleggen waarom de

middeninkomens te verzorgen. En de huren

lange termijn. Het verlagen van de

corporatiesector het mes op de keel krijgt

zijn de afgelopen jaren flink gestegen, dus

woonlasten staat bij Lefier bovenaan.

om hun woningen te verduurzamen, terwijl

het is ook wel nodig. Daarnaast hebben

Daarnaast moeten de woningen in 2050 nog

de koopsector niks hoeft op dit gebied?’

corporaties draagvlak nodig voor

bruikbaar zijn. Dat betekent dat ze van het

Wim Kok, voorzitter Huurdersbond Ede en

verduurzaming. Ze moeten bij een renovatie

gas af moeten en nul-op-de-meter moeten

omgeving

Reageer op de volgende stelling via www.aedes.nl/destelling

Aedes-Magazine 2017/4

Untitled-1397 39

2017-09-01 08:59:54

64

Untitled-1543 6

» ondertussen in Monnickendam «

2017-09-01 11:22:49

» ondertussen in Monnickendam «

65

TEKST: MARGRIET PFLUG, FOTO: JEROEN VAN KOOTEN

1.600 KEER DUURZAAM De Bernhardlaan is een paar weken groen versierd om te vieren dat woningcorporatie Intermaris de 200ste woning in Monnickendam heeft verduurzaamd. En sinds 2015 verduurzaamde de corporatie in totaal in NoordHolland ruim 1.600 woningen. Dat levert nu jaarlijks een besparing van zo’n 500.000 kubieke meter gas en 200.000 euro aan elektriciteit. In dit tempo haalt Intermaris in 2021 gemiddeld een label B voor alle woningen die ze in beheer heeft. De corporatie wil het liefst zo veel mogelijk woningen verbeteren naar label A of B in plaats van een kleiner aantal naar nul-op-de-meter. Zo kunnen veel huurders na de renovatie profiteren van een goed geïsoleerd en comfortabel huis met lagere woonlasten. Ondanks de kleine vergoeding die ze betalen voor de duurzaamheidsmaatregelen. De huizen in de Bernhardlaan zijn met zonnepanelen en vloer-, gevel- en dakisolatie naar label A gegaan.

Untitled-1543 7

2017-09-01 11:22:59

AD HOC, EXPERT IN:

BEHEER

SECURITY

VERHUUR

DE OPLOSSING VOOR UW LEEGSTAAND VASTGOED Ad Hoc zorgt voor leegstaand vastgoed en voor de wijk.

Denkt u aan leegstaand vastgoed, dan denkt u aan leegstandsrisico’s of leegstandskansen. Ad Hoc Beheer beperkt de risico’s, benut de kansen en houdt daardoor de leefbaarheid van de wijk op peil. Door het plaatsen van tijdelijke gebruikers of tijdelijke huurders in leegstaand vastgoed geven wij buurtbewoners een veiliger gevoel en verhogen wij de betrokkenheid in de wijk. Ad Hoc Beheer is er voor u én uw huurders bij sloop-, renovatie of duurzaamheidsprojecten. Zo doen wij dat al meer dan 25 jaar: samen!

Heeft u leegstaand vastgoed en bent u benieuwd naar wat Ad Hoc voor u kan bieden? Wij komen graag bij u langs voor een vrijblijvend gesprek.

WWW.ADHOCBEHEER.NL Hoofdkantoor Ad Hoc | Groot Hertoginnelaan 41 | 2517 EC Den Haag | T. 070 312 03 33 Den Haag

AE1704_Advertenties.indd 4

Amsterdam

Arnhem

Breda

Den Bosch

Groningen

Maastricht

Rotterdam

Utrecht

Zwolle

30-08-17 11:37

AEDES CORPORATIEDAG 2017

Zie hoe een huis wordt gebouwd in slechts één dag. Hoor hoe het staat met de thema’s uit de Vernieuwingsagenda. Volg daarnaast enkele inspirerende workshops of luister naar auteur en trendwatcher Menno Lanting, hoogleraar Duurzaam ondernemen Jan Jonker of naar onderzoeker Albert Jan Kruiter. Doe inspiratie op, leer van elkaar en deel vooral ervaringen tijdens de Corporatiedag 2017: Slimmer en beter voor elkaar! op donderdag 23 november.

De middag staat in het teken van vernieuwing, innovatie en samenwerking. Corporatiemedewerkers en de partners van de Vernieuwingsagenda zijn van harte welkom. De inlooplunch begint om 12.30 uur.

Het programma start vanaf 13.30 uur en duurt tot 16.30 uur.

Uitreiking innovatieprijs I-Opener

De dag sluiten we af met de uitreiking van de I-Opener, een prijs voor innovaties in de sector, een gezamenlijk initiatief van Aedes en KWH. Dit jaar is het thema van de I-opener: Wonen & zorg.

Hiervoor kunt u projecten aanmelden. Kijk op de website www.aedes.nl/corporatiedag hoe dat moet.

Locatie Corporatiedag 2017:

Bouw & Infrapark Harderwijk Ceintuurbaan 2, 3847 LG Harderwijk

Aanmelden?

Aanmelden voor de Corporatiedag 2017: Slimmer en beter voor elkaar? Kijk dan op www.aedes.nl/corporatiedag.

De Corporatiedag is een samenwerking tussen Aedes, ActiZ, Aedes, Bouwend Nederland, CVN, Het Corporatiehuis (KWH/Stekademy), Kennisplatform Corpovenista, Platform31, FLOW en de Stroomversnelling.

AE1704_Advertenties.indd 16

30-08-17 11:50

68

Untitled-1403 6

» huisvester van het volk «

2017-09-01 09:08:44

» huisvester van het volk «

69

Dries Kreijkamp TEK ST : MARGRIET PFLUG , FOTO : JA AP JORIS VENS

‘We leven op een bol, we zijn geboren uit een bol, waarom dan niet wonen in een bol!’

Het grootste deel van zijn werkende leven heeft kunstenaar Dries Kreijkamp (19372014) de bolwoning gepromoot. Hij roemt de voordelen: materiaal- en ruimtebesparend, goedkoop en in serie in de fabriek te maken, zeer milieuvriendelijk, energiezuinig en zo goed als onderhoudsvrij. De eerste testversie in 1965 is van hout en aluminium. Beneden in het koele donkere deel van de bol zijn de slaapkamers en de woonkamer is boven in het warme deel. Eind jaren 70 weet Kreijkamp de gemeente ’s-Hertogenbosch te interesseren. Met experimentensubsidie van het toenmalige ministerie van VROM mag hij voor eenen tweepersoonshuishoudens 50 bolwoningen bouwen met een vloeroppervlak van ongeveer 50 vierkante meter. De bollen zijn van cement met glasvezel versterkt. Kreijkamp gebruikt liever lichtgewicht polyester maar dat is te brandgevaarlijk.

Bij oplevering in 1984 hebben de bolwoningen een huur van 374 gulden per maand, exclusief 30 gulden stookkosten. De bolwoningen trekken vanaf het allereerste moment internationaal de aandacht. Maar Kreijkamp vindt het eindresultaat te veel een compromis. Het poreuze materiaal van de buitenkant is snel vies en niet met een tuinslang schoon te spoelen zoals polyester. In de zomer kan het binnen heel warm worden, de ronde wanden zorgen voor een ongebruikelijke akoestiek en dwingen tot creatief ruimtegebruik. Tot het laatst van zijn leven blijft Kreijkamp sleutelen aan het ontwerp, maar niemand wil ze meer maken. De bolwoningen zijn nog altijd sociale huurwoningen en in beheer bij BrabantWonen. De huurders noemen zichzelf liefdevol ‘bolbewoners’ en ontvangen nog regelmatig (internationale) filmploegen.

Meer over de geschiedenis van sociale woningbouw op www.canonvolkshuisvesting.nl.

Untitled-1577 7

2017-09-01 12:24:18

70

» werkaanwonen.nl «

» colofon « Aedes-Magazine Alineastijl voor gehele is zowel eencolofontekst: gedrukte als AE_colofoneen digitale uitgave tekst,van metAedes vereniging vanTekenstijl woningcorporaties. voor tekst vet Aedes-Magazine is gratis en verschijnt zes keer per jaar.

Aedes is de brancheverenging voor woningcorporaties in Nederland. Zij werken dagelijks aan goed en betaalbaar wonen voor mensen die om welke reden dan ook steun in de rug nodig hebben. Corporaties beheren 2,4 miljoen huurwoningen, waarin 4 miljoen mensen wonen. 1 op de 3 huishoudens

in Nederland woont in een corporatiewoning. Ongeveer 300 corporaties zijn lid van Aedes, dat zijn vrijwel alle corporaties in Nederland. Aedes behartigt hun belangen, ondersteunt hen bij het uitvoeren van hun taken en biedt een platform voor kennisuitwisseling en ontmoeting. Aedes is ook de werkgeversvereniging van de corporatiebranche.

Redactie Mariet Bolluijt, Margriet Pflug en Latifa Vonk (hoofd- en eindredactie); Hanneke Nagtzaam, Quinten Snijders, Rutger Spanjer en

Marjon van Weersch (redactie); Devika Mangal, Carolien van der Ploeg en Ingeborg van Velzen (productie). M.m.v. Peter Breyer, Tanja Copal, Henk Peter Kip, Jan Smit en Lisette Vos.

Abonnementen gedrukte versie T (088) 233 37 00 E publicaties@aedes.nl

Redactiesecretariaat T (088) 233 37 50 E aedesmedia@aedes.nl

Advertenties Multor Media BV Wouter Otto Postbus 5085 6802 EB Arnhem T (085) 003 04 47 E wouterotto@multormedia.nl I www.multormedia.nl

Grafische vormgeving Gedrukt: Curve grafische vormgeving BNO, Haarlem Digitaal: Bynder en Label A, Amsterdam/Rotterdam

Abonnementen digitale versie I www.aedes.nl/abonneren

Aedes vereniging van woningcorporaties Koningin Julianaplein 10 2595 AA Den Haag Postbus 93121 2509 AC Den Haag T (088) 233 37 00 E aedes@ aedes.nl I www.aedes.nl I www. aedesmagazine.nl Twitter @aedesnet.nl Auteursrechten voorbehouden ISSN 1388-8528

Aedes-Magazine 2017/4

AE1704_colofon.indd 70 Untitled-1619 3

01-09-17 16:41 2017-09-01 13:00:55

SNEL EN ZONDER OVERLAST EEN VLOER RENOVEREN? Zwam en vocht zijn slecht voor een houten constructie en de gezondheid van bewoner(s).

Met name aantasting van de houten vloer kan grote problemen geven, zoals rotte balken en een muffe lucht. Een nieuwe begane grondvloer uit het Renomaatconcept biedt een passende oplossing. Bovendien voelt de gerenoveerde vloer warmer aan en geeft meer comfort voor de bewoner(s).

De Hoop Pekso Duitslandweg 2 4538 BK Terneuzen Postbus 19 4530 AA Terneuzen

T 0115 68 09 11 E info@dehoop-pekso.nl www.dehoop-pekso.nl

AE1704_Advertenties.indd 3

Geen renovatieproject is hetzelfde Bij het vervangen van een begane grondvloer is het een verrassing wat er onder de houten vloer vandaan komt. Rust de woning op een lichte of zware fundering? Is de kruipruimte droog of staat deze onder water? De Hoop Pekso heeft zich in deze vraagstellingen verdiept en levert met Renomaat de oplossing.

Een oplossing op maat Renomaat biedt vier renovatievloeren met specifieke eigenschappen en toepassingen waarbij onderscheid wordt gemaakt in droge en natte vloersystemen. Bij een droog systeem komt er geen beton aan te pas, er is geen droogtijd van beton en zandcementvloer waardoor de bewoners gemiddeld binnen één dag terug kunnen keren in de woning. Zo beperkt u de doorlooptijd en kosten van de renovatie én overlast voor de bewoner(s).

En vooral belangrijk, het renoveren van een begane grondvloer moet eenmalig zijn. De vloeren in het Renomaatconcept zijn corrosiebestendig en isolerend, dus een duurzame keuze.

30-08-17 11:37

XTREME

VO O R O P I N WA R M T E

AE1704_Advertenties.indd 8

30-08-17 11:42