C Leabhar an Mhúinteora
Le RíoghanSeager
Clár na nÁbhar
1. Feasacht
Nóta ón Údar
A chairde,
Tá an-áthas orm ár gclár nuálach fónaice a fhógairt – ‘Fónaic le Fís’. Is é aidhm an chláir ná an Ghaeilge a bheith éasca le tuiscint do gach foghlaimeoir.
Clár sothuigthe atá i gceist le Fónaic le Fís. Clúdaítear sa chlár soiléir seo gach gné den Fheasacht Fóineolaíochta, den Fheasacht Fhóinéimeach, den Fhónaic agus Scileanna Léitheoireachta. Tugtar na huirlisí cuí sa chlár do mhúinteoirí le bheith in ann taithí shaibhir foghlama a chur ar fáil. Táthar in ann seo a dhéanamh fiú má tá deacrachtaí ag an múinteoir leis an teanga. Scríobhadh Leabhar An Mhúinteora go dátheangach d’aon ghnó le go mbeadh gach múinteoir in ann é a úsáid go héasca.
Mar mhúinteoir, thug mé faoi deara an frustrachas agus na deacrachtaí a bhaineann le teacht ar acmhainní le fónaic na Gaeilge a mhúineadh. Bhí bunaithe ar thaighde uaim ar nós cinn atá ar fáil do mhúineadh an Bhéarla. Is léir ón taighde gur gá cur chuige córasach agus follasach a úsáid le fónaic a mhúineadh. Chomh maith leis sin, cuirtear béim ar an tábhacht a bhaineann le Feasacht Fóineolaíochta agus Feasacht Fhóinéimeach le léitheoirí cumasacha a fhorbairt.
Ní raibh a leithéid seo ar fáil le Fónaic na Gaeilge a mhúineadh. Mar sin, cuireadh tús le clár a leanfadh Curaclam Teanga na Bunscoile gan stró chomh maith le torthaí taighde a bhaineann leis an ‘Science of Reading.’ An aidhm atá againn ná múineadh Fhónaic na Gaeilge a chur ar leibhéal eile - ní hamháin go mbeadh sé éifeachtach ach taitneamhach do mhúinteoirí agus do pháistí. Meascán dinimiciúil de theagasc follasach agus taithí foghlama spraíúil atá sa chlár atá fréamhaithe i gCuraclam Teanga na Bunscoile. Tar liom ar an aistear spreagúil seo agus sáróimid an bhearna idir thaighde agus chleachtadh. Cuirfimid clár ar fáil a dhéanann ceiliúradh ar Ghaeilge agus ar chultúr na hÉireann chomh maith leis an dul chun cinn is déanaí i ‘Science of Reading.’ Déanaimis taithí atá taitneamhach agus tarraingteach as foghlaim Fhónaic na Gaeilge do pháistí agus do mhúinteoirí araon.
Faoin Údar
Is múinteoir bunscoile é Ríoghán Seagar, as Cill Chainnigh dó ó dhúchas, atá ag múineadh i nGaelscoil Eoghain Uí Thuairisc, Ceatharlach. Bhain sé Baitsiléir san Oideachas amach ó Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath (DCU). Rinne sé staidéar ar an nGaeilge mar ábhar in éineacht leis an gcéim agus tá sé ag obair i nGaelscoileanna ó shin.
Tá grá don Ghaeilge ag Ríoghán agus tá sé an-phaiseanta faoin ngrá seo a thabhairt don chéad ghlúin eile de pháistí ina sheomra ranga. Mar gheall ar an bpaisean seo, cuireadh tús le www.fonaic.ie agus @fonaic. ie ar Instagram. Ar na suímh seo, roinneann Ríoghán smaointe agus acmhainní go minic do mhúineadh na Gaeilge. Smaointe agus acmhainní taighde-bhunaithe a bhíonn i gceist. Chuir sé tús leis an gclár seo a fhorbairt ina sheomra ranga féin. Is ann a thug sé faoi deara feabhas suntasach i nGaeilge na bpáistí chomh luath is a chuir sé tús leis an gclár.
Nóta ón Údar
A chairde,
I’m thrilled to introduce our new Irish Phonics programme – ‘Fónaic le Fís’. The aim of our programme is to make the Irish language accessible for all learners.
‘Fónaic le Fís’ is an incredibly user-friendly programme where all aspects of Phonological Awareness, Phonemic Awareness, Phonics and Reading Skills have been combined into one easy to follow programme. Our programme promises to provide educators with the necessary tools to create enriching learning experiences despite their own potential challenges with the language. The teacher manual is purposefully dual-language to ensure it is accessible to all teachers.
As a teacher, I experienced the frustration of searching for Irish Phonics resources that mirrored the researchbased practices available for English Phonics. The research is clear on the need for a systematic, explicit approach to Phonics. Additionally, it emphasises the importance of establishing a robust base of phonological and phonemic awareness to develop proficient readers. The existing options for teaching Fónaic na Gaeilge fell short on this, prompting the vision for a program that would seamlessly integrate with the Primary Language Curriculum while purposefully embracing these major research findings in the Science of Reading. We aim to elevate the teaching of Irish phonics, making it not only effective but also enjoyable for both teachers and students. Rooted in the Primary Language Curriculum, our programme is a dynamic blend of explicit teaching and playful learning experiences.
Join me on this exciting journey as we bridge the gap between research and practice, offering a program that celebrates the Irish language and culture while incorporating the latest advancements in the Science of Reading. Let’s make the exploration of Irish phonics a fun and engaging experience for both educators and students alike.
About the author
Ríoghán Seager is a primary school teacher from Co. Kilkenny who teaches in Gaelscoil Eoghain Uí Thuairisc. He graduated from Dublin City University with a Bachelor of Education with a Specialism in Gaeilge and has taught in Gaelscoileanna ever since.
Ríoghán has a grá for Gaeilge and is very passionate about passing this down to the páistí in his classroom. From this passion, www.fonaic.ie and @fonaic.ie on Instagram were born, where Ríoghán shares his ideas and resources for teaching Fónaic na Gaeilge using research backed methodologies. He began developing this programme in his own classroom, where he noticed significant improvements in the children’s Gaeilge proficiency.
Nóta Buíochais:
Ba mhaith liom mo bhuíochas a ghabháil le Brian agus lena fhoireann ag ‘ABC Publications’ agus ‘ABC School Supplies’ as a dtacaíocht agus a dtreoir gan staonadh le linn phróiseas na fóíllsitheoireachta. D’aithin Brian poitéinseal an chláir seo ón gcéad lá agus táim fíorbhuíoch as sin. Buíochas ar leith le Veronica, dearthóir cumasach an chláir seo, as a cruthaitheacht agus as a tiomantas a thug beocht do m'fhís. Táim an-bhuíoch de Sarah as eagarthóireacht agus léamh profaí a dhéanamh ar an gclár seo. Ba mhaith liom buíochas a ghabháil freisin le John Spillane as páirt a ghlacadh sa chlár seo. Ba mhór an onóir a bheith ag obair leis agus chuir sé go mór leis an gclár seo.
Táim thar a bheith buíoch d'fhoireann Ghaelscoil Eoghain Uí Thuairisc as a dtacaíocht dhochreidte agus as cead a thabhairt dom an clár seo a thriail sna Naíonáin Bheaga. Gabhaim buíochas ó chroí le páistí agus tuismitheoirí mo ranga i 'Seomra 1' as a dtacaíocht don chlár agus as toiliú a thabhairt le bheith le feiceáil sna grianghraif don leabhar seo. Is mór an phribhléid dom iad a bheith curtha san áireamh sa phróiseas seo agus táim bródúil as an obair a rinneamar le chéile.
I ndílchuimhne ar mo sheanmháthair, Marie Byrd. Chuir a grá don Ghaeilge grá don teanga i gcroílár ár gclainne. Go maire an grá sin go deo. Tá an lámhleabhar seo tiomnaithe dá cuimhne.
Mar fhocal scoir, ba mhaith liom aitheantas a thabhairt do mo chairde agus do mo theaghlach as a spreagadh agus a dtacaíocht gan stad. B'fhoinse leanúnach spreagtha é bhur gcreideamh ionam agus sa tionscadal seo.
Go raibh maith agaibh go léir as a bheith mar chuid den turas seo.
Acknowledgements:
I would like to express my deepest gratitude to Brian and his team at "ABC Publications" and "ABC School Supplies" for their unwavering support and guidance throughout the publishing process. Brian recognised the potential of this programme from day 1 and for that I am eternally grateful. A special thanks to Veronica, the talented designer of this programme, whose creativity and dedication have brought my vision to life. I am also deeply appreciative of Sarah for editing and proofreading this programme. I would also like to thank John Spillane for taking part in this programme. Working with him was a great honour and his addition to this programme is greatly appreciated.
I am immensely grateful to Gaelscoil Eoghain Uí Thuairisc for their incredible support and for allowing me to trial this programme in our Naíonáin Bheaga classes. I extend my heartfelt thanks to the children and parents of my class in 'Seomra 1' for their support of the programme and for granting consent to be featured in the photographs for this manual. I feel privileged to have included them in this process and am proud of the work we did together.
In loving memory of my grandmother, Marie Byrd. Her lifelong love of Gaeilge sparked a love of the language in our family that continues today. This book is dedicated to her memory.
Finally, I would like to acknowledge my friends and family for their endless encouragement and support. Your belief in me and this project has been a constant source of motivation.
Thank you all for being part of this journey.
Fógra Séanta faoi Chanúintí:
A disclaimer regarding dialects:
Sa chlár ‘Fónaic le Fís,’ baintear úsáid as canúint chaighdeánach – an ‘Lár-Chanúint,’ rud a scríobh Ó Baoill (1986) don fhoclóir Gaeilge-Béarla ‘An Foclóir Póca.’ Tháinig an caighdeánú seo ó thaighde ar Ghaeilge na Mumhan, ar Ghaeilge Chonnacht agus ar Ghaeilge Uladh. An aidhm a bhí leis ná bunchloch a chruthú do mhúineadh na Gaeilge do chainteoirí nach raibh an Ghaeilge acu ó dhúchas.
Tá sé tábhachtach a aithint go mbaineann ár gclár úsáid as foghraíocht chaighdeánach ar mhaithe le cúiseanna oideachasúla agus ar mhaithe le héascaíocht foghlama. Ní raibh sé ar intinn ag an údar bailíocht na gcanúintí eile a laghdú. Ina áit sin, déantar iarracht bunchloch sheasmhach a chur ar fáil d’fhoghlaimeoirí do luathshealbhú na Gaeilge.
The ‘Fónaic Le Fís’ programme utilises a standardised pronunciation dialect called the ’Lár-Chanúint’, purposed by Ó Baoill (1986) for the Irish-English Dictionary ‘An Fóclóir Póca’. This standardisation was derived from research conducted on Munster Irish, Connacht Irish, and Ulster Irish and aimed to create a common ground for teaching Irish to non-native speakers.
It’s important to recognise that our programme's standardised pronunciation is utilised for educational purposes and ease of learning. It is not intended to diminish the validity of alternative or regional pronunciations found in various Irish dialects. Rather, it seeks to provide learners with a consistent and widely accepted foundation for early acquisition of the Irish language.
Fógra Séanta faoi Chuspóir an Chláir:
A disclaimer regarding the purpose of the programme:
Dearadh an clár seo chun feasacht fóineolaíochta, scileanna fónaice agus scileanna léitheoireachta a fhorbairt. Cé go gclúdaítear foirmiú litreach agus scileanna scríbhneoireachta i ngnéithe áirithe den leabhar, tá sé tábhachtach a thabhairt faoi deara nach leabhar scríbhneoireachta é seo agus nár cheart é a úsáid in ionad ceann.
This programme was designed to develop phonoloical awareness, phonics skills and early reading skills. While letter formation and writing skills are covered in some aspects of the book, it is important to note that this is not a writing programme and should not be used in place of one.
Cad atá clúdaithe:
What's covered:
Feasacht
Fóineolaíochta
• Scileanna Éisteachta
• Feasacht ar fhocail
• Rím
• Siollaí
• Túsfhoghar agus Foghar Deiridh
• Aithint fuaime
• Cumasc ó bhéal
• Deighilt ó bhéal
• Ionramháil Focal
• Rialacha Gramadaí
Feasacht
Fhóinéimeach
A B C
Fónaic
Grúpa 1: t, á, s, r, ó, n, nn
Grúpa 2: c, ú, l, ll, a
Grúpa 3: b, é, g, í
Grúpa 4: h, m, a, p
Grúpa 5: d, o, i, s
Grúpa 6: f, u, e/ei
Grúpa 7: v, bh, z, ch, ng
Grúpa 8: ia, ua, aí, éi, eo
Grúpa 9: á, eá, ái
Grúpa 10: é, éi, éa
Grúpa 11: í, aí, ío, uí, oí
Grúpa 12: mh, ph, ó, ói, eo
Grúpa 13: th, fh, ú, úi, iú
Grúpa 14: gh, dh, -adh, -e, sh
Léitheoireacht
• 90 Focal Ardmhinicíochta
• 35 Focal Croí
• Liosta Focal 1-14
• Leabhair Dhíchódaithe
Fuaimeanna Clúdaithe:
Taispeántar na fuaimeanna atá clúdaithe sa chlár ‘Fónaic le Fís’ sa tábla thíos. Clúdaítear 58 fuaim, atá roinnte in 14 grúpa. Tá grúpaí 9-14 úrnua do Fhónaic le Fís C. Tá na grúpaí seo deartha le cur ar chumas na bpáistí fuaimeanna a chumasc i bhfocail tar éis dhá fhuaim a bheith clúdaithe. Sa chuid fónaice den Leabhar an Mhúinteoira, feicfidh múinteoirí na difríochtaí agus na cosúlachtaí idir na fuaimeanna seo sa Ghaeilge agus sa Bhéarla. Foghlaimeoidh siad freisin faoi roinnt de na rialacha litrithe a ghabhann leo.
See below the sounds that are covered in the ‘Fónaic le Fís’ Programme. The programme covers 58 sounds that are divided into 14 different groups. Groups 9-14 are new for Fónaic le Fís C. These groups were carefully designed to allow children to begin blending their sounds into words after learning just two sounds are in the programme. In the Fónaic section of the programme teachers can become aware of the similarities and differences between the sounds in English and as Gaeilge. They can also learn some of the spelling rules associated with the sounds.
Grúpa 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.
Graiféim Fóinéim
t /t/
á /a:/
s /s/
/n/
c /k/
Mar an gcéanna sa Bhéarla Focal Samplach
teidí
ápa
stoca
rón
óstán
nathair
crann
cat ú /u:/
úll
9. 10. 11. 12. 13. 14.
eá /a:/ x Seán ái /a:/ x cáis
éi /e:/ x éist
éa /e:/ x éadaí
aí /i:/ x mamaí
ío /i:/ x síol
uí /i:/ x buí
oí /i:/ x croí
mh /v/ nó /w/ x nimh/mo mhamaí
ph /f/ ✓ sa pháirc
ói /o:/ x nóinín
eo /o:/ x eolaí
th /h/ x dath
fh /∅/ x réinfhia
úi /u:/ x cúig
iú /u:/ x gliú
gh /ɣ/ nó /j/ x an ghrian/nigh
dh /ɣ/ nó /j/ x dhá /mo dhaidí -adh /a/ x samhradh
-e /ə/ x mise
sh /h/ x shéid
le Fís –C’
Torthaí foghlama an chláir ’Fónaic
Tugann an leathanach seo achoimre chuimsitheach ar thorthaí foghlama an chláir ‘ Fónaic le Fís –C ’. Cé go bhfuil fócas príomha ar
fhónaic, tá an clár deartha chun torthaí foghlama a chomhtháthú thar na trí ghnéithe uile den churaclam: ‘Teanga ó Bhéál’,‘Léitheoireacht’, agus ‘Scríbhneoireacht’. Sa chlár seo, cinntítear cur chuige lánchumsitheach i leith litearthachta, rud a chabhraíonn le foghlaimeoirí bunchloch fhóineolaíochta láidir a fhorbairt chomh maith le scileanna teanga a fheabhsú. Déantar seo trí aghaidh a thabhairt ar na gnéithe uile den churaclam atá fite fuaite lena chéile.
don Scríbhneoireacht
Tórthaí Foghlama
1. Rannpháirtíocht Iad féin a aithint mar scríbhneoirí, páirt a ghlacadh scríbhneoireacht, agus taitneamh a bhaint aisti, chun cumarsáid a dhéanamh le daoine eile agus i dteangacha éagsúla nuair is cuí. TF1, S2
Úsáid a bhaint as gnásanna an chló, struchtúir abairte níos casta, aimsirí cearta na mbriathra agus nascfhocail ina gcuid scríbhneoireachta. TF3, S2
3. Gnásanna cló agus struchtúr abairte
Tórthaí Foghlama don Léitheoireacht
Aird a thabhairt, páirt a ghlacadh i léitheoireacht agus sult a bhaint as a bheith ag éisteacht léi. Labhairt faoi bhrí agus faoi léirmhíniú focal scríofa agus léaráidí le daoine, iad féin a aithint mar léitheoirí. Téacsanna dteangacha éagsúla a iniúchadh. TF1, S2
1. Rannpháirtíocht
Téacsanna a roghnú, a léamh agus a phlé i réimse seánraí agus dteangacha éagsúlaar mhaithe le pléisiúr, cuspóirí ar leith agus spéis .TF2, S2
2. Inspreagadh agus rogha
Gnásanna an chló agus struchtúr abairte a úsáid mar chabhair chun brí a bhaint as téacs. TF3, S2
3. Gnásanna cló agus struchtúr abairte
Straitéisí litrithe a úsáid chun focail nua agus athruithe gramadaí a litriú agus iad a úsáid mar is cuí agus tuiscint a léiriú ar na difríochtaí idir an teanga ó bhéal agus an leagan scríofa den teanga. Réimse focal ardmhinicíochta a litriú go cruinn agus ábhair thagartha a úsáid go neamhspleách chun litrithe a cheartú agus a sheiceáil.. TF3, S2
4. Litriú agus staidéar ar fhocail
Súgradh le fuaimeanna agus iad a aithint agus a ionramháil, e.g., siollaí, rím, túsfhoghair agus foghair dheiridh agus fóinéimí bhfocail labhartha.
4. Feasacht fhóineolaíoch agus fhóinéimeach
Fuaimeanna bhfocail atá i dtéacsanna Gaeilge, Béarla agus dteangacha eile a aithint. LO4, S1+2
5. Stór focal Úsáid a bhaint as stór focal níos casta ó go leor foinsí agus gnéithe aeistéitiúla, cruthaitheacha agus samhlaíocha na teanga a fhiosrú ina gcuid scríbhneoireachta. TF5, S2.
Feasacht fóineolaíochtaagus réimse de straitéisí aitheanta focal a úsáid go solúbtha agus go muiníneach agus iad ag léamh téacsanna teagaisc agus ag leibhéal neamhspleách.
Tuiscint a léiriú ar an difríocht idir fuaimniú na bhfocal sa chaint agus an leagan scríofa agus an tuiscint sin a chur bhfeidhm ina gcuid léitheoireachta agus foghraíocht cheart na
5. Fónaic, aithint focal agus staidéar ar fhocail
Gaeilge a úsáid. TF5, S2
Scríobh agus úsáid á baint as stíl scríbhneoireachta. Téacsanna a chur láthair réimse formáidí. TF9, S2
9. Peannaireacht agus cur i láthair
Téacsanna teagaisc agus téacsanna ag leibhéal neamhspleách a léamh i réimse seánraí ag luas réasúnta agus le tuiscint, agus féincheartú neamhspleách a dhéanamh. TF10, S1+2
10. Líofacht agus féincheartú
Tórthaí Foghlama don Teanga ó Bhéal
Spéis agus comhaird a léiriú, straitéisí tuisceana a úsáid agus stór focal a shealbhú trí éisteacht go gníomhach le Gaeilge shaibhir á labhairt réimse comhthéacsanna agus i nguthanna/canúintí eile chomh maith le guth/canúint an mhúinteora ar mhaithe le spraoi agus cúiseanna faoi leith, cé nach gá go dtuigfeadh siad gach focal. TF1, S1+2
1. Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird
Úsáid a bhaint as abairtí sothuigthe a éiríonn níos deacra de réir a chéile, ina bhfuil ord na bhfocal agus struchtúr na habairte ceart, agus úsáid a bhaint as nascfhocail, comhabairtí agus abairtí casta chun sainmhíniú cuí a thabhairt. TF1, S2
4. Struchtúr abairte agus gramadach
5. Stór focal Úsáid a bhaint as straitéisí éagsúla ar nós gheáitsí an chainteora, tuin chainte, focail atá ar eolas cheana, pictiúr, struchtúr na habairte, sainmhíniú agus cur síos chun tuiscint ar fhocail nua a léiriú agus iad a úsáid, agus i dteangacha éagsúla nuair is cuí. Úsáid a bhaint as stór focal agus frásaí ó bhéal a éiríonn níos sofaisticiúla de réir a chéile, ina measc teanga a bhaineann le téacs agus le topaic agus teanga a bhaineann go sonrach le hábhar ar leith, agus teanga gan chomhthéacs a chur in iúl. Réimse leathan de bheannachtaí, nathanna cainte agus frásaí coitianta a úsáid is tuin agus foghraíocht chuí a úsáid agus iad a úsáid sa chomhthéacs cuí. TF5, S1+2
Tuiscint a léiriú trí threoracha a thabhairt agus a leanúint agus insintí, míniúcháin agus cur síos a thuiscint, agus cás a dhéanamh go soiléir, lena n-áirítear tuairimíocht a dhéanamh, hipitéis a thabhairt, údar a thabhairt, idirbheartaíocht a dhéanamh, argóint a dhéanamh agus gearán a dhéanamh. TF6, S1+2
6. Léiriú tuisceana
7. Iarratais, ceisteanna agus idirghníomhuithe Riachtanais, tuairimí agus roghanna pearsanta a chur in iúl agus iarratais a dhéanamh go muiníneach. TF7, S1+2 Ceisteanna oscailte agus dúnta a chur agus a fhreagairt, chun cabhair a lorg, cabhrú le heolas agus tuiscint a fháil, agus chun smaointeoireacht a shoiléiriú agus a leathnú. TF7, S2
8. Catagóiriú Réimse daoine, rudaí, imeachtaí, eispéireas agus coincheapa níos casta a ainmniú, iad a chatagóiriú agus eolas níos doimhne ar an ábhar agus níos mó tuisceana ina leith a léiriú, le tacaíocht de réir mar is gá. TF8, S1+2
9 . Athinsint agus mionléiriú Scéalta samhlaíocha agus insintí pearsanta a éiríonn níos casta a insint agus a athinsint san ord ceart do lucht éisteachta a aithníonn siad agus nach n-aithníonn siad agus aimsirí agus stór focal ó bhéal a úsáid go cuí. TF9, S1+2
Fiosrú agus Úsáid
Na#onal Council for Curriculum and Assessment (NCCA). (2019). Primary Language Curriculum/Curaclam Teanga na Bunscoile. Retrieved from h>ps://ncca.ie/media/5pcpf4je/draE_plc_modernforeignlanguages.pdf.
Cumarsáid
Tuiscint
Pleanáil FhadtéarmachSampla Fónaic le Fís C
Tá an plean bliantúil samplach seo deartha chun cabhrú le múinteoirí ina bpleanáil. Ba chóir go n-athródh pleananna na múinteoirí ag brath ar leibhéal ranga, ar chumas an ranga, ar dhul chun cinn an chláir agus suíomh scoile (Scoil T1 nó Scoil T2). Moltar Meán Fómhair agus Deireadh Fómhair a chaitheamh ag déanamh athbhreithnithe agus ag comhdhlúthú na bhfuaimeanna a múineadh i bhFónaic le Fís A agus B, chun a chinntiú go bhfuil bunús láidir ag na daltaí sula múintear na patrúin litrithe nua i bhFónaic le Fís C.Go hiondúil, tógfaidh sé mí amháin gach grúpa fua ime a chríochnú, agus tugtar isteach 1-3 fhuaim nua gach seachtain, agus seachtain nó dhó ina dhiaidh sin le haghaidh athbhreithnithe, focail chroí agus comhdhlúthú na foghlama. Ba chóir go n-úsáidfeadh múinteoirí na smaointe do ghníomhaíochtaí atá sa leabhar seo le meascán den teagasc follasach agus fog hlaim spraíúil a chur ar fáil. Ba cheart mí amháin ar a laghad a leithdháileadh ar gach rang ag deireadh na scoilbhliana chun na scileanna a foghlaimíodh a athbhreithniú agus a chleachtadh. This sample yearly plan is designed to assist teachers in their planning. Teachers’ plans should vary depending on their class level, ability, progress with the programme and school setting (Scoil T1 or Scoil T2). It is recommended that September and October are spent revising and consolidating the sounds taught in Fónaic le Fís A and B to ensure pupils have a strong foundation before the new spelling patterns in Fónaic le Fís C are taught.Typically, it will take one month to complete each sound group, with 1-3 sounds taught each week, followed by one or two weeks for revision, heart words, and consolidating learning. Teachers should use the activity ideas contained in the manual to aim for a blend of explicit phonics instruction and playful, hands-on learning. All classes should allocate at least one month at the end of the school year to revise and practice the skills learned.
Léitheoireacht
• Liosta Focal: 1-3
Ardmhinicíochta: 1-22
• Focail
• Focail Chroí: ar, arsa, ag, ann
Dhíchódaithe: Grúpa 1-3
• Leabhar
Grúpa 1-3: Súil Siar
• t, a, s, r, ó, n, nn
• c, ú, l, ll, a • b, é, g, í Leabhar C: Leathanach 1-6
Feasacht Fóineolaíochta
• Scileanna Éisteachta
• Aithint Fuaime
• Fóinéimí a chumasc & a dheighilt ó bhéal
Mí Meán Fómhair
Fónaic
Léitheoireacht
• Liosta Focal: 4-6
Ardmhinicíochta: 23-57
• Focail
• Focal Chroí: dtí, anois, liom, maith, agam, chonaic, chuaigh, bhfuil, seo, teach, isteach, beag
Dhíchódaithe: Grúpa 3-6
• Leabhair
• Measúnú: Téacs Díchódaithe Grúpa 4-6
Pleanáil FhadtéarmachSampla Fónaic le Fís C
Fónaic
Grúpa 4-6: Súil Siar
• d, o, i, s • m, a, p, h
• f, u, ei
• Consain leathana & consain chaola Leabhar C: Leathanach 7-14
• Liosta Focal: 9
Ardmhinicíochta: 57-65, 75-76
• Focail
• Focal Chroí: siopa
• Téacs Díchódaithe: bh, ch, á
• Leabhair Dhíchódaithe: Grúpa 9
Grúpa 7: Súil Siar • bh, ch, v, z, Grúpa 9: • ái, eá Leabhar C: Leathanach 15-25
• Measúnú: Grúpa 9
Ardmhinicíochta: 65-74, 77-81
• Liosta Focal: 10 • Focail
• Focal Chroí: air
Díchódaithe: ng, ia, ua, é
• Téacs
• Leabhar Díchódaithe: Grúpa 10
• Measúnú: Grúpa 10
Grúpa 7/8: Súil Siar
• ng • ia, ua Grúpa 10: • éi, éa
Leabhar C: Leathanach 26-37
Feasacht Fóineolaíochta
• Scileanna Éisteachta
• Aithint Fuaime
• Fóinéimí a chumasc & a dheighilt ó bhéal
• Consain leathana & Chaola
• Scileanna Éisteachta
• Aithint Fuaime
• Fóinéimí a chumasc & a dheighilt ó bhéal
Gramadach:
• An Aidiacht Shealbhach: Mo + h
• Druileanna Gramadaí: bh, ch
• Scileanna Éisteachta
• Aithint Fuaime
• Fóinéimí a chumasc & a dheighilt ó bhéal
Mí
Deireadh Fómhair
Nollaig
Samhain
Léitheoireacht
Pleanáil FhadtéarmachSampla Fónaic le Fís C
Fónaic
Focal 11
Ardmhinicíochta: 82-83
• Focail
• Focal Chroí: oíche
• Téacs Díchódaithe: í • Leabhair Dhíchódaithe: Grúpa 11
• Measúnú: Grúpa 11
Feasacht Fóineolaíochta
Grúpa 11: • aí, ío, uí, oí Leabhar C: Leathanach 38-46
• Druileanna Gramadaí: a -> aí • Liosta
• Liosta Focal 12
Ardmhinicíochta: 84-86
• Focail
• Focal Chroí: beidh
• Téacs Díchódaithe: mh, ph, ó
• Leabhair Dhíchódaithe: Grúpa 12
• Measúnú: Grúpa 12
• Liosta Focal 13
Ardmhinicíochta: 87
• Focail
• Focail Croí: inniú
• Téacs Díchódaithe th, fh, ú
• Leabhair Dhíchódaithe: Grúpa 13
• Measúnú: Grúpa 13
Grúpa 12:
• mh, ph, ói, eo Leabhar C: Leathanach 47-58
Grúpa 13: • th, fh, úi, iú Leabhar C: Leathanach59-69
• Liosta Focal 14
Ardmhinicíochta: 88-90
• Focail
• Téacs Díchódaithe gh/dh, -adh, -e, sh
• Leabhair Dhíchódaithe: Grúpa 14
Grúpa 14: • gh, dh, -adh, -e, sh Leabhar C: Leathanach70-81
• Measúnú: Grúpa 14
• Scileanna Éisteachta
• Aithint Fuaime
• Fóinéimí a chumasc & a dheighilt ó bhéal
Gramadach: • An tIolra: -aí
• Scileanna Éisteachta
• Aithint Fuaime
• Fóinéimí a chumasc & a dheighilt ó bhéal
Gramadach:
• Sa + h
• Druileanna Gramadaí: mh, ph
• Scileanna Éisteachta
• Aithint Fuaime
• Fóinéimí a chumasc & a dheighilt ó bhéal
Gramadach:
Shealbhach: do + h
• An Aidiacht
• Druileanna Gramadaí: th, fh
• Scileanna Éisteachta
• Aithint Fuaime
• Fóinéimí a chumasc & a dheighilt ó bhéal
Gramadach: • An Aidiacht Shealbhach: a + h
• Druileanna Gramadaí: gh, dh, sh
Mí Eanáir
Feabhra
Márta
Aibreán
Fhadtéarmach
Léitheoireacht
Fónaic
Súil Siar
Súil Siar
Feasacht Fóineolaíochta
Súil Siar Leabhar C: Leathanach –82
Súil Siar
Meitheamh
Feasacht Fóineolaíochta
1. Feasacht Fóineolaíochta:
Is scil bhunúsach ríthábhachtach í Feasacht Fóineolaíochta chun léitheoireacht agus scríbhneoireacht a fhoghlaim. Baineann sí leis an gcumas na fuaimeanna i dteanga labhartha a aithint agus a ionramháil, lena n-áirítear scileanna ar nós aithint comhfhuaimeanna, comhaireamh siollaí, deighilt agus cumasc fuaimeanna. Léiríonn an taighde go bhfuil baint láidir ag feasacht deighilte agus feasacht fhóinéimeach ar rath léitheoireachta níos déanaí, rud a fhágann gur cuid riachtanach de theagasc luathlitearthachta í. (Gillon, 2004).
Phonological Awareness is a critical foundational skill for reading and writing. It involves the ability to recognise and manipulate the sounds in spoken language, encompassing skills such as identifying rhymes, counting syllables, and segmenting and blending sounds. Research has shown that strong phonological awareness is a key predictor of later reading success, making it an essential component of early literacy instruction (Gillon, 2004).
Caithfear feasacht fóineolaíochta láidir a fhorbairt ar dtús sula bhféadann le páistí fónaic (an gaol idir fhuaimeanna agus a litreacha comhfhreagracha) a fhoghlaim go héifeachtach. Cinntíonn an chéim réamhfhóineamach seo go bhféadfaidh páistí fuaimeanna i bhfocail a aithint agus a ionramháil, rud a leagan an bhunchloch do scileanna don díchódú agus scileanna litrithe. (National Reading Panel, 2000).
Before children can effectively learn phonics—the relationship between sounds and their corresponding letters— they must first develop robust phonological awareness. This pre-phonics stage ensures that children can discern and manipulate sounds in words, laying the groundwork for successful decoding and spelling skills (National Reading Panel, 2000).
I bhFónaic le Fís A agus B, d’fhoghlaim páistí bunscileanna na feasachta fóineolaíochta. I bhFónaic le Fís C, baintear úsáid as na scileanna seo anois chun tuiscint ar rialacha simplí gramadaí a fhorbairt agus chun uathoibriú a chothú ina n-úsáid. Sa chuid seo, gheobhaidh múinteoirí míniúcháin shoiléire shimplí ar na rialacha gramadaí a chlúdaítear sa chlár, chomh maith le druileanna teanga ó bhéal le húsáid agus na rialacha sin á mhúineadh.
In Fónaic le Fís A and B, children developed foundational phonemic awareness skill. In Fónaic le Fís C, these skills are now applied to support the learning and development of automaticity in simple grammar rules. In this section, teachers will find clear, simple, and user-friendly explanations of the grammar rules covered in the programme, along with oral language drills to support the teaching of these rules.
Cleachtaí Gramadaí ó bhéal
Is teanga an-infhillte í an Ghaeilge. Athraíonn litriú agus fuaimniú focal go minic de réir na rialacha gramadaí. Faoi mar a théann páistí ar aghaidh tríd an gclár Fónaic le Fís, casann siad ar fhocail aithnidiúla a bhíonn athraithe de bharr na rialacha seo.
MAR SHAMPLA:
• madra ➙ mo mhadra
• cat ➙ do chat
• teach ➙ a theach
• bosca ➙ sa bhosca
• mála ➙ málaí
Gan teagasc follasach, d’fhéadfadh páistí smaoineamh gur focail úrnua iad seo. Dá bhrí sin, tá sé ríthábhachtach go dtuigfidís nach n-athraítear brí an ainmfhocail féin. Ní athraítear ach an fhoirm ghramadaí. Fanann bunbhrí an ainmfhocail mar an gcéanna.
Cuireann na cleachtaí seo scileanna ionramhála focal na bpáistí i bhfeidhm agus iad ag foghlaim ghramadach na Gaeilge. Is éard is ionramháil focal ann ná fuaimeanna a chur le focal, a bhaint de, nó a athrú agus an focal nó an fhoirm nua a aithint. Is scil thábhachtach ar fheasacht fóineolaíochta í seo a thacaíonn leis an léitheoireacht, leis an litriú agus leis an díchódú. Tá an tuiscint seo riachtanach faoi mar a thosaíonn páistí ag léamh téacsanna Gaeilge. Le teagasc follasach, foghlaimíonn siad conas patrúin ghramadaí a aithint go tapa agus go muiníneach, seachas gach foirm athraithe a fhoghlaim mar fhocal nua.
AG ÚSÁID NA GCLEACHTAÍ
Tosaíonn gach leathanach le míniú gairid ar an riail ghramadaí agus ina dhiaidh sin, tá sraith de chleachtaí ó bhéal.
LE LINN GACH CLEACHTAIDH:
• léann an múinteoir na scripteanna atá ar fáil ar an leathanach cuí.
• freagraíonn an rang iomlán leis an bhfoirm cheart.
• Spreag na páistí chun aird a thabhairt ar:
- an riail ghramadaí,
- an t-athrú litrithe, - an t-athrú fuaimnithe
- agus spreag dóíbh tabhairt faoi deara gur ionann bunbhrí an ainmfhocail i gcónaí.
Bain úsáid as na cleachtaí a bhaineann don phatrún litrithe atá á mhúineadh agat. Mar shampla, bain úsáid as an gcleachtadh bh nuair atá an patrún bh á mhúineadh. Trí chleachtadh rialta a dhéanamh, beidh na hathruithe gramadaí seo uathoibríoch. Tacaíonn seo le líofacht sa léitheoireacht, sa scríbhneoireacht agus sa chaint.
Oral Grammar Drills
Irish is a highly inflected language in which words frequently change their spelling and pronunciation according to grammatical rules. As pupils progress through the Fónaic le Fís programme, they will begin to encounter familiar words that have changed form because of these rules.
FOR EXAMPLE:
• madra ➙ mo mhadra
• cat ➙ do chat
• teach ➙ a theach
• bosca ➙ sa bhosca
• mála ➙ málaí
Without explicit instruction, children may assume these are completely new words. It is therefore essential that pupils understand that the noun itself has not changed, only its grammatical form has changed. The word still has the same core meaning, but it has been manipulated to follow a grammatical rule.
These activities apply children’s existing word manipulation skills to authentic Irish grammar. Word manipulation is the ability to add, remove or substitute sounds within a word and recognise the new word or new word form. This is an important phonological awareness skill that supports reading, spelling and decoding. Developing this understanding is crucial as pupils begin reading connected Irish text. Explicit instruction helps children recognise grammatical patterns quickly and confidently, rather than attempting to memorise every mutated form as a separate word.
USING THE DRILLS
Each grammar page begins with a brief explanation of the rule, followed by oral drills that provide repeated practice. During each drill:
• The teacher gives the prompt.
• Pupils respond as a whole class with the correctly manipulated word.
• Encourage pupils to notice:
- the grammatical rule
- the spelling change
- the sound change
- that the noun still has the same core meaning.
Use the drill that matches the spelling pattern currently being taught. For example, complete the bh drill when introducing bh as a spelling pattern. Aim for short, fast-paced practice. Frequent oral rehearsal helps pupils develop automaticity, allowing them to recognise and produce these grammatical changes effortlessly during reading, writing and speaking.
Mo + h
AN RIAIL
Is aidiacht shealbhach í mo. Cuirtear séimhiú ar aon ainmfhocal a thosaíonn le consan i ndiaidh an fhocail mo, trí h a chur i ndiaidh an chéad chonsain. Athraítear an fuaimniú chomh maith leis an litriú. Úsáidtear m’ in ionad mo roimh ainmfhocail a thosaíonn le guta agus roimh ainmfhocail a thosaíonn le f. (m.sh. m’áthair, m’fhiacail).
Tá cleachtadh amháin ar an leathanach seo do gach consan a shéimhítear i ndiaidh mo (b, c, d, f, g, m, p, s agus t). Bain úsáid as an gcleachtadh a fhreagraíonn don phatrún litrithe atá á mhúineadh agat. Mar shampla, bain úsáid as an gcleachtadh bh nuair atá an patrún bh á mhúineadh. Tabhair faoi deara nach séimhítear na consain h, l, n, agus r riamh. Ní shéimhítear an litir s nuair atá sí mar chuid de chumasc consan (m.sh. sc, sm, sp, st). Mar shampla: mo scoil, mo spúnóg agus mo stól.
THE RULE
Mo is the Irish possessive adjective meaning my. It causes lenition (séimhiú) at the beginning of nouns starting with a consonant, by adding a h after the first letter. The pronunciation of these words changes as well as the spelling.
Mo becomes m’ before nouns beginning with a vowel and before nouns beginning with f (e.g. m’athair, m’fhiacail).
This page contains one drill for each consonant that lenites after mo (b, c, d, f, g, m, p, s, and t). Use the drill that matches the spelling pattern currently being taught. For example, complete the bh drill when introducing bh as a spelling pattern.
Note that the consonants h, l, n and r are never lenited. The letter s is not lenited when it forms part of a consonant blend (e.g. sc, sm, sp, st). For example: mo scoil, mo spúnóg and mo stól.
Cleachtadh gramadaí ó bhéal bunaithe ar an bpatrún litrithe nua. Oral grammar drill based on the new spelling pattern.
Múinteoir
mo + bord
mo + bosca
mo + bó
mo + bád
mo + bóthar
Páistí
mo bhord
mo bhosca
mo bhó
mo bhád
mo bhóthar
Múinteoir
mo + cat
mo + ceann
mo + cos
mo + coinín
mo + cailc
Múinteoir
mo + deoch
mo + deartháir
mo + deirfiúr
mo + daidí
mo + dineasár
Páistí
mo chat
mo cheann
mo chos
mo choinín
mo chailc
Páistí
mo dheoch
mo dheartháir
mo dheirfiúr
mo dhaidí
mo dhineasár
Múinteoir
mo + feadóg
mo + fón
mo + fidil
mo + frog
mo + fuinneog
Páistí
m’fheadóg
m’fhón
m’fhidil
m’fhrog
m’fhuinneog
Múinteoir
gh sh th mh ph
mo + geansaí
mo + gúna
mo + gabhar
mo + ghruaig
mo+ gé
Múinteoir
mo + moncaí
mo + mála
mo + mamaí
mo + meon
mo+ milseán
Múinteoir
mo + pancóg
mo + peann
mo + pacáiste
mo + puipéad
mo + piongain
Múinteoir
mo + seomra
mo + síol
mo + seanathair
mo + sú
mo + súil
Múinteoir
mo + teach
mo + teidí
mo + turtar
mo + tolg
mo + teilifís
Páistí
mo gheansaí
mo ghúna
mo ghabhar
mo ghruaig
mo ghé
Páistí
mo mhoncaí
mo mhála
mo mhamaí
mo mheon
mo mhilseán
Páistí
mo phancóg
mo pheann
mo phacáiste
mo phuipéad
mo phiongain
Páistí
mo sheomra
mo shíol
mo sheanathair
mo shú
mo shúil
Páistí
mo theach
mo theidí
mo thurtar
mo tholg
mo theilifís
AN RIAIL
Nuair a fheictear -aí ag deireadh focal, is minic gur an t-iolra atá ann. Chun iolra a dhéanamh as formhór na n-ainmfhocal a chríochnaíonn le -a, athraítear an -a go -aí.
Tá cleachtaí ó bhéal ar an leathanach seo chun cabhrú le páistí ainmfhocail uatha a athrú go foirmeacha iolra trí -a a athrú go -aí. Bain úsáid as na cleachtaí seo agus an patrún litrithe -aí á mhúineadh.
THE RULE
When -aí is seen at the end of a word, it often means the word is in the plural form. To put the majority of singular nouns ending in -a into the plural form, you simply replace -a with -aí.
This page contains oral drills to help pupils manipulate singular nouns into their plural forms by adding -aí. Use these drills as the -aí spelling pattern is introduced and practised.
Leabhar C Leathanach 39
Sa + h
AN RIAIL
Cuirtear séimhiú ar aon ainmfhocal a thosaíonn le consan i ndiaidh an réamhfhocal sa, trí h a chur i ndiaidh an chéad chonsain. Athraítear an fuaimniú chomh maith leis an litriú. Úsáidtear san in ionad sa roimh ainmfhocail a thosaíonn le guta agus roimh ainmfhocail a thosaíonn le f. (m.sh. san uisce, san fhoireann).
Tá cleachtadh amháin ar an leathanach seo do gach consan a shéimhítear i ndiaidh sa (b, c, f, g, m, agus p). Bain úsáid as an gcleachtadh a fhreagraíonn don phatrún litrithe atá á mhúineadh agat. Mar shampla, bain úsáid as an gcleachtadh ch nuair atá an patrún ch á mhúineadh. Tabhair faoi deara nach séimhítear na consain h, l, n, agus r riamh agus nach séimhítear d, s agus t tar éis an réamhfhocail sa.
THE RULE
Sa is a preposition meaning in the. It causes lenition (séimhiú) at the beginning of the majority of nouns starting with a consonant, by adding a h after the initial consonant. The pronunciation changes as well as the spelling.
Sa becomes san before nouns beginning with a vowel or before nouns beginning with f (m.sh. san uisce, san fhoireann).
This page contains one drill for each consonant that lenites after sa (b, c, f, g, m, and p). Use the drill that matches the spelling pattern currently being taught. For example, complete the ch drill when introducing ch as a spelling pattern.
Note that the consonants h, l, n and r are never lenited and d, s and t are not lenited after sa.
Cleachtadh gramadaí ó bhéal bunaithe ar an bpatrún litrithe nua. Oral grammar drill based on the new spelling pattern.
bh sa ch
Múinteoir
sa + bróg
sa + bosca
sa + buidéal
sa + banna
sa + baile
Múinteoir
sa + carr
sa + cistin
sa + cupán
sa + caisleán
sa + coill
Múinteoir
san + foireann
san + fuinneog
san + foraois
san + fiacail
san + feadóg
Múinteoir
sa + gairdín
sa + grúpa
sa + garáiste
sa + geansaí
sa+ grian
Páistí
sa bhróg
sa bhosca
sa bhuidéal
sa bhanna
sa bhaile
Páistí
sa charr
sa chistin
sa chupán
sa chaisleán
sa choill
Páistí
san fhoireann
san fhuinneog
san fhoraois
san fhiacail
san fheadóg
Páistí
sa ghairdín
sa ghrúpa
sa gharáiste
sa gheansaí
sa ghrian
Múinteoir
sa + mála
sa + maidin
sa + mias
sa + milseán
sa+ margadh
Múinteoir Páistí Páistí
sa mhála
sa mhaidin
sa mhias
sa mhilseán
sa mhargadh
sa + pictiúr
sa + póca
sa + pota
sa + poll
sa+ post
sa phictiúr
sa phóca
sa phota
sa pholl
sa phost
Do + h
AN RIAIL
Is aidiacht shealbhach í do. Cuirtear séimhiú ar aon ainmfhocal a thosaíonn le consan i ndiaidh an fhocail do, trí h a chur i ndiaidh an chéad litir. Athraítear an fuaimniú chomh maith leis an litriú. Úsáidtear d’ in ionad do roimh ainmfhocail a thosaíonn le guta agus roimh ainmfhocail a thosaíonn le f. (m.sh. d’uncail, d’fhón).
Tá cleachtadh amháin ar an leathanach seo do gach consan a shéimhítear i ndiaidh do (b, c, d, f, g, m, p, s agus t). Bain úsáid as an gcleachtadh a fhreagraíonn don phatrún litrithe atá á mhúineadh agat. Mar shampla, bain úsáid as an gcleachtadh mh nuair atá an patrún mh á mhúineadh. Tabhair faoi deara nach séimhítear na consain h, l, n, agus r riamh. Ní shéimhítear an litir s nuair atá sí mar chuid de chumasc consan (m.sh. sc, sm, sp, st). Mar shampla: do scoil, do spúnóg agus do stól.
THE RULE
Do is the Irish possessive adjective meaning your. It causes lenition (séimhiú) at the beginning of most nouns by adding a h after the first letter. The pronunciation changes as well as the spelling.
Do becomes d’ before nouns beginning with a vowel and before nouns beginning with f (e.g. d’uncail, d’fhón).
This page contains one drill for each consonant that lenites after do (b, c, d, f, g, m, p, s, and t). Use the drill that matches the spelling pattern currently being taught. For example: complete the mh drill when introducing mh as a spelling pattern.
Note that the consonants h, l, n and r are never lenited. The letter s is not lenited when it forms part of a consonant blend (e.g. sc, sm, sp, st). For example: do scoil, do spúnóg and do stól.
Cleachtadh gramadaí ó bhéal bunaithe ar an bpatrún litrithe nua. Oral grammar drill based on the new spelling pattern.
do ch
Múinteoir
do + bonn
do + balún
do + balla
do + bláth
do + buicéad
Múinteoir
do + cathaoir
do + cupán
do + cóta
do + cairéad
do + cara
Múinteoir
do + doras
do + deoch
do + dathanna
do + daidí
do + dialann
Páistí
d’fheadóg d’fhiacail d’fhiacla d’fhoireann d’fhocal bh
Múinteoir
do + feadóg
do + fiacail
do + fiacla
do + foireann
do + focal
Páistí
do chathaoir do chupán do chóta do chairéad do chara
Páistí
do bhonn do bhalún do bhalla do bhláth do bhuicéad do dhoras do dheoch do dhathanna do dhaidí do dhialann
Páistí
Múinteoir
do + gairdín
do + giotár do + gúna do + gruaig do + geansaí
Múinteoir
do + mata do + muinéal do + madra do + mamaí do + méar
Múinteoir
do + pictiúr do + páipéar do + práta do + pláta do + páiste
Múinteoir
do + sú do + solas do + sailéad do + siúlóid do + iúlóid
Múinteoir
do + teanga do + tósta do + teach
do + taobh do + tolg
Páistí
Páistí
Páistí
Páistí
Páistí
do ghairdín do ghiotár do ghúna do ghruaig do gheansaí do phictiúr do pháipéar do phráta do phláta do pháiste do mhata do mhuinéal do mhadra do mhamaí do mhéar do shú do sholas do shailéad do shúil do shiúlóid do theanga do thósta do theach do thaobh do tholg
A + h
AN RIAIL
Is aidiacht shealbhach í an focal a. Léiríonn sí úinéireacht do bhuachaill, do chailín nó do ghrúpa. Cuirtear séimhiú ar aon ainmfhocal a thosaíonn le consan i ndiaidh an fhocail a, nuair atá úinéireacht agus buachaill i gceist, trí h a chur i ndiaidh an chéad litir. Athraítear an fuaimniú chomh maith leis an litriú.
Tá cleachtadh amháin ar an leathanach seo do gach consan a shéimhítear i ndiaidh a (b, c, d, f, g, m, p, s agus t). Bain úsáid as an gcleachtadh a fhreagraíonn don phatrún litrithe atá á mhúineadh agat. Mar shampla, bain úsáid as an gcleachtadh ph nuair atá an patrún ph á mhúineadh. Tabhair faoi deara nach séimhítear na consain h, l, n, agus r riamh. Ní shéimhítear an litir s nuair atá sí mar chuid de chumasc consan (m.sh. sc, sm, sp, st). Mar shampla: do scoil, do spúnóg agus do stól.
THE RULE
A is the Irish possessive adjective meaning his (It shows ownership meaning his / hers or theirs.) It causes lenition (séimhiú) at the beginning of nouns starting with a consonant, by adding a h after the initial consonant. The pronunciation changes as well as the spelling.
This page contains one drill for each consonant that lenites after a (b, c, d, f, g, m, p, s, and t). Use the drill that matches the spelling pattern currently being taught. For example, complete the ph drill when introducing ph as a spelling pattern.
Note that the consonants h, l, n and r are never lenited. The letter s is not lenited when it forms part of a consonant blend (e.g. sc, sm, sp, st). For example: a scoil, a spúnóg and a stól.
Aidiacht
Cleachtadh gramadaí ó bhéal bunaithe ar an bpatrún litrithe nua. Oral grammar drill based on the new spelling pattern.
Múinteoir
a + bord
a + bosca
a + bróg
a + béal
a + buidéal
ch
Múinteoir
a + capall
a + cóta
a + clog
a + cluas
a + cóta
Múinteoir
a + deartháir
a + duilleog
a + deoch
a + deirfiúr
a + doirteal
Múinteoir
a + féasóg
a + fuinneog
a + féileacán
a + fón
a + feadóg
Páistí
a bhord a bhosca
a bhróg a bhéal a bhuidéal
Páistí
a chapall a chóta a chlog a chluas a chóta
Páistí
a dheartháir a dhuilleog a dheoch a dheirfiúr a dhoirteal
Páistí
a fhéasóg a fhuinneog a fhéileacán a fhón a fheadóg
Múinteoir
gh sh th mh ph
a + geata
a + geansaí
a + gruaig
a + grúpa
a+ guth
Múinteoir
a + méar
a + muc
a + moncaí
a + mamaí
a+ madra
Múinteoir
a + piorra
a + pancóg a + puipéad
a + peann
a + píotsa
Múinteoir
a + sú
a + seomra
a + súil
a + siopa
a+ solas
Múinteoir
a + teach
a + teanga
a + ticéad
a + tósta
a + tolg
Páistí
a gheata a gheansaí a ghruaig a ghrúpa a ghuth
Páistí
Páistí
a phiorra a phancóg a phuipéad a pheann a phíotsa
Páistí
a mhéar a mhuc a mhoncaí a mhamaí a mhadra a shú a sheomra a shúil a shiopa a sholas
Páistí
a theach a theanga a thicéad
a thósta a tholg