ΔΟΜΗΜΕΝΗΣ ΜΟΡΦΗΣ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ΄ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ : «ΤΟΥ ΓΙΟΦΥΡΙΟΥ ΤΗΣ ΑΡΤΑΣ», ΠΑΡΑΛΟΓΗ
Α.ΥΠΟΜΝΗΣΕΙΣ: 1)ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΔΗΜΟΤΙΚΩΝ ΤΡΑΓΟΥΔΙΩΝ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΕΞΗΣ: α)Ο λιτός και πυκνός λόγος. Αποφεύγονται δηλαδή οι μακρηγορίες, τα επίθετα είναι ελάχιστα (συνήθως «χαρακτηριστικά») και ο λόγος συγκροτείται κυρίως με ουσιαστικά και ρήματα: β)Η αρχή της ισομετρίας. Κάθε μετρική ενότητα (ημιστίχιο, στίχος ή δίστιχο) περιέχει ένα ολοκληρωμένο νόημα. γ)Η επανάληψη ή ολοκλήρωση του νοήματος του πρώτου ημιστίχιου στο δεύτερο. δ)Το θέμα των άσκοπων ερωτημάτων. ε)Το θέμα του αδυνάτου- (Αν τρέμουν τ' άγρια βουνά, να τρέμει το γεφύρι. Κι αν πέφτουν τα άγρια πουλιά, να πέφτουν οι διαβάτες...) στ)Οι προσωποποιήσεις: Τα βουνά, τα πουλιά, τα δέντρα, τα άλογα κλπ., δηλαδή κάθε έμψυχο ή άψυχο μπορεί να μιλάει και να παίρνει μέρος στη δράση.Τα δημοτικά τραγούδια είναι άρρηκτα συνδεδεμένα με τη μουσική, είναι αυτό που λέει το όνομά τους, τραγούδια. Παράγονται από λαϊκούς δημιουργούς συγχρόνως με τη μελωδία ή προσαρμόζονται νέοι στίχοι σε μελωδία γνωστή. Καθώς μεταδίδονται με την προφορική παράδοση από τόπο σε τόπο και από γενιά σε γενιά υφίστανται μεταβολές και έτσι δημιουργούνται διαφορετικές μορφές του ίδιου τραγουδιού (παραλλαγές). Είναι επίσης συνδεδεμένα με διάφορες κοινωνικές εκδηλώσεις: εργασίες (εργατικά), πορείες (του δρόμου), χορούς (χορευτικά), συμπόσια (της τάβλας), γάμους (του γάμου, του γαμπρού, της νύφης), αγερμούς παιδιών (κάλαντα), θανάτους (μοιρολόγια) κτλ..ζ) Τυπικός αριθµός 3 Νόµος των τριών : σε µια νοηµατική ενότητα παρουσιάζονται συνήθως τρία στοιχεία. Παρουσιάζονται είτε αριθµητικά είτε σε κλίµακα όπου το τρίτο είναι το καλύτερο ή το σηµαντικότερο : Πάνω στηµ πάνω γειτονιά έσιει τρεις αδερφάε , τηµ µιαλ λαλούν την Αδωρούν, την άλλην Αδωρούσαν, την τρίτην την καλλήττερηλ λαλούν τηρ Ροδαφνούσαν. Ο αριθµός « τρία » είναι ιερός στη λαϊκή παράδοση και κλείνει µέσα του ειδική -µαγική δύναµη. Υπάρχει η πίστη ότι είναι φορέας επιτυχίας. Στη χρήση του αριθµού τρία συντέλεσε και η πίστη στην Αγία Τριάδα. Και τα Πολλαπλάσια του 3 παρουσιάζονται συχνά στο λαϊκό λόγο : Σαράντα πέντε ( 3 Χ 15 < 5 Χ 3 > )µάστοροι κι εξήντα ( 3 Χ 20 ) µαθητάδες τρεις χρόνους εδουλεύανε στης Άρτας το γεφύρι » (ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Α΄ΛΥΚΕΙΟΥ) ΟΙ ΠΑΡΑΛΟΓΕΣ αποτελούν μια ιδιαίτερη κατηγορία δημοτικών τραγουδιών και παρουσιάζουν τα ακόλουθα χαρακτηριστικά: α) είναι συνήθως πολύστιχα ποιήματα με αφηγηματικό και επικολυρικό χαρακτήρα. Από την άποψη αυτή, πλησιάζουν κάπως και συγγενεύουν με τα ακριτικά τραγούδια. β) ως αφηγηματικά τραγούδια αναπτύσσουν ένα μύθο (=μια υπόθεση, μια ιστορία) που εξελίσσεται σταδιακά και έχει όλα τα γνωρίσματα και τα στοιχεία της αφηγηματικής ποιητικής γραφής: αρχή και δέση του μύθου, σταδιακή εξέλιξη και κορύφωση και, τέλος, λύση γ) αντλούν το περιεχόμενό τους από αρχαίους ελληνικούς μύθους, από νεότερες παραδόσεις, από διάφορα δραματικού χαρακτήρα κοινωνικά περιστατικά, από την ιστορική μνήμη, ή
έχουν υπόθεση εντελώς πλαστή δ) παρουσιάζουν έντονα παραμυθιακά και εξωλογικά στοιχεία, δηλαδή στοιχεία που η λογική μας δεν τα δέχεται ως πραγματικά και φυσικά ε) παρουσιάζουν το χαρακτηριστικό της αφηγηματικής πυκνότητας στην πλοκή του μύθου, με αποτέλεσμα να διακρίνονται από έναν γρήγορο και γοργό ρυθμό στην όλη ροή και εξέλιξη του μύθου στ) διαφέρουν ριζικά από άλλα αφηγηματικά τραγούδια, γιατί η υπόθεσή τους παρουσιάζει στοιχεία έντονης δραματικότητας. Όλα αυτά τα στοιχεία και τα χαρακτηριστικά μπορεί κανείς εύκολα να τα διαπιστώσει και να τα επισημάνει στις δύο καλύτερες παραλογές: «Του Νεκρού αδελφού» και «Του γεφυριού της Άρτας». (ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Α΄ΛΥΚΕΙΟΥ)
2)«Στοιχείωση» ονόμαζαν οι Βυζαντινοί τη θεμελίωση σημαντικών οικοδομημάτων, όπως κάστρων, υδραγωγείων, ναών, κρηνών, γεφυριών, χωριών ή και πόλεων ακόμη ,με ανθρωποθυσία. 3)Μοτίβο= ένα βασικό στοιχείο (θέμα, εικόνα, λεκτικός τρόπος...) που επανέρχεται συχνά σ' ένα λογοτέχνημα. 4)Διαβάστε την παραλογή στις σελίδες 12-14 του σχολικού βιβλίου ή στο:http://ebooks.edu.gr/modules/ebook/show.php/DSGYM-C113/351/2361,8972/ . 5)Το θέμα του τραγουδιού αναπτύσσεται σε 46 δεκαπεντασύλλαβους ιαμβικούς στίχους χωρίς ομοιοκαταληξία (το ιαμβικό μέτρο=μια βραχεία και μια μακρά συλλαβή ,τονίζεται η β΄ συλλαβή). 6)To Γεφύρι της Άρτας (στην λαϊκή παράδοση γιοφύρι της Άρτας) είναι λιθόκτιστη γέφυρα του ποταμού Αράχθου, του 17ου αιώνα, στην πόλη της Άρτας, που έγινε πασίγνωστη από το ομώνυμο θρυλικό δημοτικό τραγούδι που αναφέρεται στην «εξ ανθρωποθυσίας» θεμελίωσή του. Ο ίδιος όρος αποτελεί ,επίσης, σύγχρονη μεταφορική έκφραση, όταν αναφέρονται έργα τα οποία αργούν να ολοκληρωθούν όπως και στον θρύλο του τραγουδιού («Ολημερίς το χτίζανε, το βράδυ εγκρεμιζόταν»). 7)Δείτε τα βίντεο: https://youtu.be/lgOSnedhJxs
https://youtu.be/HhX6r05hDYo
https://youtu.be/y9rq93glv9o 8)Διαβάστε πληροφορίες για το γεφύρι στο:https://www.mixanitouxronou.gr/olimeristo-chtizane-to-vradi-egkremizotan-pos-to-gefiri-tis-artas-egine-sinonimo-tou-akatorthotouipirxe-gia-chronia-to-fisiko-sinoro-tis-eleftheris-elladas-me-tin-othomaniki-aftokratoria/
9)Σε ποια παλιά δοξασία στηρίζεται αυτή η παραλογή; Β.ΔΡΑΣΕΙΣ(χωριστείτε σε ομάδες): 1)Ποιο είναι το πρόβλημα που τίθεται από την αρχή στο τραγούδι; Σχολιάστε τη χρήση των αριθμών(45,60) στον πρώτο στίχο.
2)Ποια πρόσωπα έχουν τους βασικούς «ρόλους» σ’ αυτήν την παραλογή;Υπάρχουν κάποια «εξωλογικά» (μαγικά) στοιχεία που συντελούν στην εξέλιξη της υπόθεσης.Ποια είναι αυτά; 3)Να υπογραμμίσετε στο τραγούδι ρήματα και ουσιαστικά στα οποία στηρίζονται τα σημαντικά νοήματα της παραλογής. 4)Να χωρίσετε σε ενότητες το τραγούδι και να δώσετε τίτλο στην καθεμία. 5)Τι είπε το πουλί στη γυναίκα του πρωτομάστορα; Για ποιον λόγο άλλαξε το μήνυμα του πρωτομάστορα στη γυναίκα του; Ποιος ο ρόλος του πουλιού στην παραλογή και στην εξέλιξη της ιστορίας;
« ο από μηχανής θεός» 6)α)Ποια εικόνα μας δίνει το τραγούδι για την κόρη και γιατί; β)Θυμηθείτε από την τραγωδία τι είναι η τραγική ειρωνεία(=ο ήρωας αγνοεί την αλήθεια,ενώ οι άλλοι τη γνωρίζουν).Βρίσκετε να υπάρχει στην παραλογή «Του γιοφυριού της ΄Αρτας» αυτή η τεχνική; Εξηγήστε τον λόγο της χρήσης της εδώ,αφού θυμηθείτε τα χαρακτηριστικά των παραλογών. 7)Πώς αντιδρά ο πρωτομάστορας σε αυτά που συμβαίνουν και πώς η γυναίκα του; Εξηγήστε τη στάση τους.Είναι δικαιολογημένη;
8)Γιατί ,στο τέλος,η κόρη αλλάζει την «κατάρα» σε ευχή;Τι φανερώνει αυτή η αλλαγή; Γνωρίζετε παρόμοιες αντιδράσεις προσώπων από τη λογοτεχνία; 9)Η παραλογή αυτή έχει κοινά στοιχεία με την τραγωδία; Να τα αναζητήσετε.(π.χ.η τραγικότητα των προσώπων,ο από μηχανής θεός…) 10)α)Να βρείτε 5 σχήματα λόγου.β)Να εντοπίσετε τρία χαρακτηριστικά των παραλογών στο συγκεκριμένο τραγούδι.γ)Αφηγηματικές τεχνικές:να τις βρείτε στην παραλογή. 11)Γιατί ο πρωτομάστορας κάνει αυτή τη θυσία της γυναίκας του;Ποιο μήνυμα μεταδίδει με την απόφασή του; Γνωρίζετε άλλα παραδείγματα θυσίας κάποιου για το κοινό καλό από την αρχαία και τη νεοελληνική λογοτεχνία;
Γ.ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ: 1)Ποια είναι τα βασικά θέματα που προβάλλονται στην παραλογή; 2)Να μετατρέψετε το τραγούδι σε πεζό κείμενο 10-15 σειρών. 3)Δώστε έναν δικό σας τίτλο στην παραλογή. 4)α)Το μήνυμα της παραλογής μπορεί να έχει εφαρμογή στη σύγχρονη εποχή; Πώς; Σε ποιες περιπτώσεις; Ποιο θα είναι για την κοινωνία το αποτέλεσμα, αν εμείς ενεργούμε με παρόμοιο τρόπο; β)Τίποτα δεν γίνεται χωρίς «θυσίες». Συμφωνείς με την αντίληψη αυτή; Να αναφέρεις ένα παράδειγμα από την σύγχρονη πραγματικότητα. 5)Γίνε ο πρωτομάστορας και γράψε τις σκέψεις και τα συναισθήματά σου γι’ αυτό που αποφάσισες να κάνεις ή γίνε η γυναίκα του πρωτομάστορα και γράψε τις σκέψεις και τα συναισθήματά σου ,όταν συνειδητοποιείς τι θα σου συμβεί.(σε 8-10 σειρές) 6)Ζωγράφισε μια εικόνα από το τραγούδι. 7)Ακούστε το τραγούδι:https://youtu.be/-aJ8FP2oTDU 8)Αναζητήστε άλλα έργα με θέμα το χτίσιμο του γεφυριού της ΄Αρτας. Η Α Δ Ε Λ Φ Ι Κ Η ΑΓΑΠ Η : (πώς σχετίζεται αυτό το δημοτκό τραγούδι με την παραλογή;) Ανάθεμά τον που το ειπή: «Τ’ αδέρφια δέν πονιούνται». Τ’ αδέρφια σκίζουν τα βουνά και δέντρα ξεριζώνουν. Τ’ αδέρφια εκυνηγήσανε κι ενίκησαν το Χάρο. Δυο αδέρφια είχαν αδερφή στον κόσμο ξακουσμένη, τη φθόναγεν η γειτονιά, τη ζήλευεν η χώρα, τη ζήλεψε κι ο Χάροντας και θέλει να την πάρη. Στο σπίτι τρέχει και βρονά σάν νά ᾽ταν νοικοκύρης: - Άνοιξε, κόρη, γιά να μπω, ΄τοιμάσου να σε πάρω, τι εγώ είμ’ ο γιος της μαύρης γης, τς αραχνιασμένης πέτρας. -Άσε με, Χάροντ᾽, άσε με, σήμερα μη με πάρης, ταχιά Σαββάτο να λουστώ, την Κυριακή ν’ αλλάξω, και τη Δευτέρα το ταχύ έρχομαι μοναχή μου . Απ’ τα μαλλιά την άρπαξε κι ἡ κόρη κλαίει και σκούζει να και τ’ ἀδέρφια που ᾽φτασαν ψηλά απ’ το κορφοβούνι· το Χάροντα κυνήγησαν και γλύτωσαν την κόρη.
ΕΥΗ ΚΑΡΟΥΝΙΑ,http://filologikaek.blogspot.gr