ΠΕΡΙΠΛΟΥΣ_ΤΕΥΧΟΣ 91 by Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος

ΤΕΥΧΟΣ 91 • ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΜΑΪΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2015

ΜΑΡΙΝΑ ΖΕΑΣ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ 185 37 Επιχορηγείται από ΥΠ.ΠΟ. - YEN - ΥΕΘΑ/ΓΕΝ-ΝΑΤ

ΤΡΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚΔΟΣΗ ΝΑΥΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ

ΑΠΡΙΛΙΟΣ // ΜΑΪΟΣ // ΙΟΥΝΙΟΣ 2015

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 02

ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ ΕΚΔΟΤΗ

Έκθεση στο Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος Πειραιας: Το λιμανι των τριηρων

ΟΙ ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΗΜΕΡΑ ΘΑΛΑΣΣΑΣ 2015 ΚΑΙ Η ΠΑΡΑΚΑΤΑΘΗΚΗ ΤΟΥΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΕΙΡΑΙΑ

Παρέλαση παραδοσιακών σκαφών στον Πειραιά Εκδήλωση Ελληνικού Συνδέσμου Παραδοσιακών Σκαφών

Εκδήλωση για την επέτειο του Κινήματος του Ναυτικού, Μάιος 1973 - Ομιλία του Υπουργού Εθνικής Άμυνας κου Πάνου Καμμένου - Ομιλία ΑΓΕΝ Αντιναυάρχου Ευάγγελου Αποστολάκη ΠΝ -O μιλία του Επίτιμου Διοικητή ΔΔΜΝ Αντιναυάρχου Βασιλείου Δημητρόπουλου ΠΝ εα

28 ΧΡΟΝΙΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΡΑΔΙΟΦΩΝΙΑ ΠΕΙΡΑΙΑ

ΕΠΙΣΚΕΨΗ ΣΤΟ ΑΚΡΙΤΙΚΟ ΑΓΑΘΟΝΗΣΙ

Το πεύκο και το κυπαρίσσι της Σάμου ΗΜΕΡΙΔΑ | Πνευματικό Ίδρυμα Σάμου «Νικόλαος Δημητρίου»

ΕΝΑΛΙΕΣ ΕΡΕΥΝΕΣ ΚΑΙ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΕΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ ΤΗΣ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ Του Δρ. Σ. Παλιομπέη

η αμφιρροπη ναυμαχια του αρτεμισιου Του Ιωάννη Δασκαρόλη

Η περιπέτεια του «Αφανούς Ναύτου» που ακόμη είναι αφανής! Του Στέφανου Μίλεση

Οι σεισμοί των Ιονίων Νήσων του 1953 και το Ισραηλινό Ναυτικό Του Αντωνίου Ζωϊδάκη, Αντιναυάρχου ΠΝ ε.α.

Η ΑΠΩΛΕΙΑ ΤΟΥ ΤΟΡΠΙΛΟΒΟΛΟΥ 12 Του Αναστάσιου Κ. Δημητρακόπουλου, Αντιναυάρχος Π.Ν. ε.α.

To Υ/Β ΔΕΛΦΙΝ και η τορπίλλη Schwartzkopff Της Κρίστυ Εμίλιο Ιωαννίδου | Συγγραφεώς – Ερευνήτριας Ναυτικής Ιστορίας, Μέλους Ελληνικού Ινστιτούτου Στρατηγικών Μελετών

διαγωνισμοσ ζωγραφικησ παιδικησ helmepa «Λιμάνια καθαρά με αστραφτερά νερά!»

λογοτεχνια & θαλασσα

ημερολογιο μουσειου

Στα μέλη του Μουσείου διανέμεται Δωρεάν

ανακοινωση: Ευρωπαϊκές Ημέρες Πολιτιστικές Κληρονομιάς 2015

Οι απόψεις που εκφράζονται στον ΠΕΡΙΠΛΟΥ είναι προσωπικές των συγγραφέων και δε δεσμεύουν το ΝΜΕ, ούτε ερμηνεύουν την πολιτική ή τις αποφάσεις του.

baρομετρο

ΤΕΥΧΟΣ 91 • ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΜΑΪΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2015

ΜΑΡΙΝΑ ΖΕΑΣ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ 185 37 Επιχορηγείται από ΥΠ.ΠΟ. - YEN - ΥΕΘΑ/ΓΕΝ-ΝΑΤ

ΤΡΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚΔΟΣΗ ΝΑΥΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ

Εξώφυλλο Καλλιτεχνική αναπαράσταση των πρώιμων νεωσοίκων της Μουνιχίας. Σχέδιο: Γιάννης Νάκας, Zea Harbour Project

Τριμηνιαία Έκδοση του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος Κωδ. 2528 Ιδιοκτήτης: Ναυτικόν Μουσείον της Ελλάδος Μαρίνα Ζέας, Πειραιάς 185 37 Τηλ.: 210 45 16 264 • Fax: 210 45 12 277 E-mail: info@hmmuseum.gr, hellenicmaritimemuseum@gmail.com Website: www.hmmuseum.gr

Εκδότης - Διευθυντής: Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη Πρόεδρος του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος Διεύθυνση Σύνταξης: Γιάννης Παλούμπης Επιμέλεια Έκδοσης: Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη

Πηνελόπη Βουγιουκλάκη Αρχαιόλογος Μ.Δ.Ε. Βυζαντινής Αρχαιολογίας Ιωάννα Μπερμπίλη Αρχαιόλογος Μ.Δ.Ε. Βυζαντινής Αρχαιολογίας Διαφημίσεις: Κ. Μανωλιός, Ν. Νικολαΐδης Τηλ./Fax: 210 24 35 075

Γραμματεία: Κλεοπάτρα Ρηγάκη Εκτύπωση: ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΣΤΕΡΓΙΟΥ Μον. ΙΚΕ

5666

Φωτογραφία Anag. Άποψη του όρμου του Αγαθονησίου.

2 Περιπλους

ίλες και φίλοι, αγαπητοί αναγνώστες. Κατ’ αρχήν θα ήθελα να ευχηθώ καλό καλοκαίρι σε όλες και όλους σας. Όπως θα διαβάσετε στις σελίδες αυτού του τεύχους, το γεγονός της άνοιξης του ’15 για το Μουσείο αλλά και όλη την πόλη του Πειραιά ήταν οι εκδηλώσεις που διοργάνωσε με αξιοσημείωτη επιτυχία ο Δήμος Πειραιά στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ημέρας Θάλασσας 2015. Ο Πειραιάς, το μεγαλύτερο λιμάνι της χώρας, ήταν η τιμώμενη πόλη της Ευρωπαϊκής Ημέρας Θάλασσας. Όλες οι εκδηλώσεις είχαν ως στόχο να τον προβάλλουν όχι μόνο ως εξελισσόμενο κέντρο ναυτιλιακής επιχειρηματικότητας, αλλά και ως τουριστικό προορισμό. Η επιτυχία όλων των εκδηλώσεων και η μεγάλη συμμετοχή του κοινού στις εκδηλώσεις αποτέλεσαν μία ευχάριστη νότα δημιουργικότητας και αισιοδοξίας, στην κατά τα άλλα ζοφερή επικαιρότητα. Είμαστε επίσης ευχαριστημένοι που σε αυτή τη δύσκολη συγκυρία καταφέραμε να κάνουμε σημαντικές εργασίες για την συντήρηση του κτιρίου μας. Ενισχύσαμε με μεταλλικούς κλωβούς τις κολώνες και στεγανοποιήσαμε την επιφανείας 540 τ.μ. οροφή του περιστυλίου που διατρέχει την εξωτερική όψη του κτιρίου του Μουσείου. Οι ανωτέρω εργασίες έγιναν με τους ελάχιστους πόρους που διαθέτουμε και με τη διασφάλιση ημι-εθελοντικής προσφοράς. Ολόκληρη η πρόσοψη του Μουσείου «φρεσκαρίστηκε» με στοκαρίσματα και βαψίματα. Η δαπάνη των εργασιών αυτών καλύφθηκε από την χορηγία της Εθνικής Τράπεζας, για την οποία σας είχαμε ενημερώσει με σχετική δημοσίευση στο προηγούμε τεύχος του περιοδικού. Με την ευκαιρία θα προτρέπαμε τις φίλες και φίλους να κατέβουν μια βόλτα μέχρι τη Ζέα να δουν Μουσείο καλοβαμμένο και λαμπερό, και φυσικά να επισκεφθούν την περιοδική έκθεση που θα φιλοξενούμε μέχρι το τέλος Σεπτεμβρίου 2015 «Πειραιάς: Το λιμάνι των τριήρων.». Η θάλασσα είναι απόλυτα συνδεδεμένη με το ελληνικό καλοκαίρι. Όλοι μας, παρά τις αντιξοότητες, θα πάμε για κάποιες μέρες διακοπές σε κάποιο όμορφο νησί ή παραθαλάσσιο μέρος. Στους απάνεμους όρμους και στα λιμανάκια συνήθως λικνίζονται νωχελικά ξύ-

λινα καϊκια και ψαρόβαρκες, που παρά την ταπεινότητα της όψης τους, αποτελούν τους τελευταίους απογόνους της ελληνικής ξυλοναυπηγικής τέχνης, που έχει τις ρίζες της στην αρχαιότητα. Εδώ και ένα χρόνο το Ναυτικό Μουσείο, όπως έχετε ενημερωθεί από προηγούμενα δημοσιεύματα, συμμετέχει στην Ομάδα Εργασίας για την Προστασία και την Ανάδειξη των Παραδοσιακών Σκαφών και της Ξυλοναυπηγικής Τέχνης του Ελληνικού Χώρου , η οποία συστήθηκε με απόφαση του Υπουργού Πολιτισμού και έχει ως σκοπό να συνδράμει την αρμόδια Δ/νση του υπουργείου στα θέματα που αφορούν αυτήν την διάσταση του ναυτικού μας πολιτισμού. Η δραστηριότητα αυτή μας άνοιξε ορίζοντες και μας έφερε σε επαφή με ένα πολυπληθή κύκλο με μεγάλη αγάπη για την ξυλοναυπηγική και τη διατήρηση της Μεσογειακής και ειδικότερα της Ελληνικής παράδοσης σ’ αυτό τον τομέα. Έτσι μια ξύλινη βάρκα ενός καθιερωμένου παραδοσιακού τύπου, ένα ξύλινο κουφάρι που ενδεχομένως σαπίζει στην ακρογιαλιά, μια «πλάβα» του Μεσολογγίου ή του Αμβρακικού, ένα τρεχαντήρι ή ένα τσερνίκι του Αιγαίου, ένα τραμπάκολο ή ένα γατζάο του Ιονίου σίγουρα αποτελεί πόλο έλξης για τη «ματιά» ενός αναγνώστη που αγαπά τη θάλασσα. το Μουσείο και τους ανθρώπους του. Αν λοιπόν στις καλοκαιρινές σας περιηγήσεις συναντήσετε ένα τέτοιο σκάφος μην λησμονήσετε να το φωτογραφήσετε, να σημειώσετε την τοποθεσία που το είδατε και να μας ενημερώσετε σχετικά. Μπορεί να αποτελεί ένα σπουδαίο πολιτιστικό τεκμήριο. Εμπρός λοιπόν ας ξεχάσουμε τις καθημερινές σκοτούρες κι ας καταφύγουμε στις ακτές για μια ανάσα δροσιάς, ξενοιασιάς, ανθρωπιάς. Ευελπιστούμε ότι θα ξαναβρεθούμε τον Σεπτέμβριο, κατ’ αρχήν υγιείς και με μεγαλύτερη όρεξη και επιθυμία για νέες εκδηλώσεις του Μουσείου μας, η αγάπη του οποίου μας συνδέει τόσα χρόνια. Καλές διακοπές, καλό καλοκαίρι. Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη Πρόεδρος ΝΜΕ

Περιπλους 3

ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΗΜΕΡΑ ΘΑΛΑΣΣΑΣ 2015 Πάμε Πειραιά!

Έκθεση στο Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος

Πειραιας: Το λιμανι των τριηρων Διάρκεια Έκθεσης: 28.5 - 30.09.2015

Πειραιάς: Το λιμάνι των τριήρων

Ευρωπαϊκή Ημέρα Ναυτιλίας ή απλά της θάλασσας όπως το είπαμε εμείς, γιορτάζεται κάθε χρόνο στην Ευρώπη το μήνα Μάιο. Μια πόλη λιμάνι της Ευρώπης αναλαμβάνει κάθε χρόνο εκ περιτροπής τη διοργάνωση συνεδρίου όπου η Ευρωπαϊκή Ναυτιλιακή Κοινότητα συγκεντρώνεται για να συζητήσει, να διαπραγματευτεί και να ανταλλάξει ιδέες και πρακτικές για την περαιτέρω ανάπτυξη και εκμετάλλευση της επιχειρηματικότητας που συνδέεται με την θάλασσα. Παράλληλα με το Συνέδριο, δύο μέρες είναι αφιερωμένες στην τιμώμενη πόλη, οι οποίες ονομάζονται Public Day. Πραγματοποιούνται πολιτιστικές εκδηλώσεις ανοιχτές στο ευρύ κοινό, όπου έχουν σαν στόχο να προβάλλουν την ιστορία, τις ομορφιές και την ζωή στην εκάστοτε τιμώμενη πόλη - λιμάνι που φιλοξενεί τον ευρωπαϊκό εορτασμό. Φέτος τιμώμενη πόλη ήταν ο Πειραιάς, κι από το φθινόπωρο του περασμένου χρόνου σε αλλεπάλληλες συντονιστικές συσκέ-

4 Περιπλους

ψεις υπό την Αιγίδα του Δήμου οι πολιτιστικοί και επαγγελματικοί φορείς της πόλης ανέλαβαν την διοργάνωση συγκεκριμένων εκδηλώσεων, που στόχο είχαν την ανάδειξη της πόλης όχι μόνο ως επιχειρηματικού κέντρου αλλά και ως ελκυστικού τουριστικού προορισμού. Η κεντρική εκδήλωση που ήταν η διεξαγωγή συνεδρίου, έλαβε χώρα στο συνεδριακό κέντρο του Μεγάρου Αθηνών, το οποίο εστίασε τις εργασίες του στα λιμάνια και τις ακτές ως εργαλεία προώθησης της γαλάζιας ανάπτυξης δηλαδή της ανάπτυξης της φιλικής προς το περιβάλλον που συνδέεται και πηγάζει από τη θάλασσα. Το Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος δεν ήταν δυνατό να λείπει από αυτόν τον εορτασμό της αγαπημένης πόλης, έδρας του Πειραιά, ούτε άλλωστε θα μπορούσε να είναι απόν από κάτι που συνδεόταν με τη θάλασσα. Έτσι ανέλαβε να παρουσιάσει την έκθεση «Πειραιάς: Το λιμάνι των τριήρων». Η έκθεση συνδιοργανώθηκε από το Ναυτικό Μουσείου και την ερευνητική ομάδα

“Zea Harbour Project” του Πανεπιστημίου της Κοπεγχάγης. Οι έρευνες στην ξηρά και τον υποθαλάσσιο χώρο των τριών λιμανιών του Πειραιά του Κανθάρου, της Ζέας και της Μουνιχίας άρχισαν από πολύ παλιά και συνεχίστηκαν από Έλληνες και ξένους με στόχο να ανακαλύψουν και να αποτυπώσουν τα υπολείμματα των νεωσοίκων που στέγασαν και προφύλαξαν τις τριήρεις της Αθηναϊκής Δημοκρατίας, της κλασικής εποχής, της πλέον λαμπρής Αρχαίας Εποχής με τα σημαντικά πνευματικά επιτεύγματα, που επηρέασαν όλο τον δυτικοευρωπαϊκό πολιτισμό. Οι τελευταίες έρευνες διεξήχθησαν μεταξύ 2002-2012 από την ερευνητική ομάδα του “Zea Harbour Project” που λειτουργούσε υπό την αιγίδα του Δανικού Ινστιτούτου στην Αθήνα και την εποπτεία της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων και της Εφορείας Αρχαιοτήτων Δυτικής Αττικής, Πειραιώς και Νήσων του Υπουργείου Πολιτισμού, Παιδείας και Θρησκευμάτων. Επικεφαλής της ερευνητικής ομάδας ήταν ο Αρχαιολόγος

Καθηγητής του Πανεπιστημίου της Κοπεγχάγης κος Bjøern Lovén. Η έκθεση είχε ως στόχο να παρουσιάσει για πρώτη φορά στην πειραϊκή και κατ’ επέκταση στην ελληνική κοινωνία τα αποτελέσματα αυτής της έρευνας που έφερε στο φως σπουδαίες, νέες πληροφορίες για τις μεγαλοπρεπείς λιμενικές εγκαταστάσεις του περίφημου αθηναϊκού στόλου. Τα εγκαίνια πραγματοποιήθηκαν το βράδυ της Τετάρτης 27 Μαΐου 2015 παρουσία σημαντικού πλήθους μελών του Μουσείου που ανταποκρίθηκαν στο κάλεσμα και μεγάλου αριθμού προσκεκλημένων Αξιωματούχων της Κυβέρνησης, του Δήμου και της πόλης του Πειραιά. Την έκθεση συνοδεύει ένα μικρό φιλμ διάρκειας 9 λεπτών στα Ελληνικά και στα Αγγλικά που αφορά τη Ναυμαχία της Σαλαμίνας, τους αρχαίους ναυστάθμους στον Πειραιά και την οχύρωση των λιμανιών. Ήταν άλλη μια από εκείνες τις βραδιές που μόνο το Μουσείο μπορεί και οργανώνει, με πολυάριθμο ακροατήριο που έπαλε από ενθουσιασμό και περιέργεια και επιδίδονταν σε ατέρμονες ενθουσιώδεις συζητήσεις για

τις λεπτομέρειες των όσων είχε δει μέσα στην έκθεση. Τα εγκαίνια της έκθεσης έκανε ο Αναπληρωτής Υπουργός Οικονομίας, Υποδομών, Ναυτιλίας και Τουρισμού κος Θεόδωρος Δρίτσας. Με την παρουσία τους μας τίμησαν ο Δήμαρχος Πειραιά κος Γιάννης Μώραλης, ο Πρόεδρος του Δημοτικού Συμβουλίου κος Γεώργιος Δαβάκης, ο εντεταλμένος Δημοτικός Σύμβουλος και υπεύθυνος από το δήμο Πειραιά για το συντονισμό των εκδηλώσεων της ΕΗΘ κος Πέτρος Κόκκαλης, ο Αντιπεριφερειάρχης Νήσων Σαρωνικού κος Παναγιώτης Χατζηπέρος, ο κος Σπύρος Σπυρίδων Γενικός Γραμματεάς Αποκεντρωμένης Διοίκησης Αιγαίου, η κα Ειρήνη Μεταξά Περιφερειακή Σύμβουλος, οι βουλευτές Πειραιώς κ.κ. Ιωάννης Τραγάκης και Κων/ νος Κατσαφάδος, η βουλευτής Αθηνών κα Σοφία Βούλτεψη, ο Υπαρχηγός ΓΕΝ Υποναύαρχος Δημοσθένης Χέλμης, Διοικητής της ΔΔΜΝ Αντιναύαρχος ΠΝ κος Ηλίας Δημόπουλος, ο Διοικητής ΔΝΕ Υποναύαρχος ΠΝ Κωνσταντίνος Καραγεώργης, ο Υποναύαρχος Βασίλης Θεολογίτης ΠΝ Επιτελείο ΓΕΕΘΑ, ο Υποναύαρχος του Λ.Σ. κος Νεόφυτος

Δημητρίου, οι τ. βουλευτές Πειραιώς κ.κ. Παναγιώτης Μελάς και Δημήτριος Καρύδης, ο κος Παναγιώτης Κουβάτσος επίτιμος Πρόεδρος του Δημοτικού Συμβουλίου Πειραιά, ο κος Νικόλαος Μακρής Πρόεδρος Αναθεωρητικού Δικαστηρίου, ο κος Λάμπρος Καζάκος Πρόεδρος ΔΣ του ΣΕΕΘΑ, η κα Αγγελική Σίμωσι Προϊσταμένη της ΕΕΑ του Υπουργείου Πολιτισμού, η κα Μαίρη Ζηλεμένου Πρόεδρος του Κέντρου Ευρωπαϊκών & Ανθρωπιστικών Σπουδών «Ιωάννης Καποδίστριας», η κα Maria Profumo Πρόεδρος του ΑΜΜΜ και του Ναυτικού Μουσείου της Γένοβας, ο κος Λούβαρης Πρόεδρος του Εθνικού Κέντρου Υποθαλάσσιας Προστασίας ορυκτού πλούτου & αρχαιοτήτων βυθού, ο κος Τσάμης Πρόεδρος της Λέσχης Αρχιπλοιάρχων ΕΝ, ο κος Νίκος Καβαλλιέρος και η κυρία Αννίκα Μπαρμπαρίγου Πρόεδρος και Γραμματέας αντίστοιχα του Ελληνικού Συνδέσμου Παραδοσιακών Σκαφών, ο Αντιναύαρχος ΛΣ εα κος Πελοπίδας Αγγελόπουλος Πρόεδρος Λέσχης Αξιωματικών ΛΣ, ο Αντιναύαρχος ΠΝ εα κος Ξενοφών Μαυρογιάννης Πρόεδρος του ΣΑ/ΣΝΔ, ο κος Ελευθέριος Σφακτός Πρόεδρος του ΣΑ/ ΣΜΥΝ, ο κος Στέλιος Μπρατσόλης Αντιπρόεδρος ΔΗΡΑΠ, η καθηγήτρια αρχαιολογίας κα Νανώ Χατζηδάκη, ο ιστορικός της ναυπηγικής και αρχιτέκτονας κος Κωνσταντίνος Δαμιανίδης και πολλοί άλλοι εκλεκτοί προσκεκλημένοι και φίλοι. Περιπλους 5

Πειραιάς: Το λιμάνι των τριήρων

1. Στιγμιότυπα. 2. Ο Υπουργός κος Θεόδωρος Δρίτσας έκοψε την κορδέλα των εγκαινίων. Στο στιγμιότυπο διακρίνονται από αριστερά ο Δήμαρχος Πειραιώς κος Γιάννης Μώραλης, ο Πρόεδρος του Δημοτικού Συμβουλίου κος Γεώργιος Δαβάκης, η Πρόεδρος του Μουσείου κα Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη, ο Αντιπεριφερειάρχης Νήσων Σαρωνικού κος Παναγιώτης Χατζηπέρος και ο βουλευτής Πειραιώς κος Ιωάννης Τραγάκης. 3. Στιγμιότυπα.

Πειραιάς: Το λιμάνι των τριήρων

1. Διακρίνονται από αριστερά ο κος Νικόλαος Καβαλλιέρος Πρόεδρος του ΕΛ.ΣΥ.ΠΑ.Σ., ο κος Γεώργιος Δαβάκης Πρόεδρος του Δημοτικού Συμβουλίου Πειραιά, ο Αν. Υπουργός Οικονομίας, Υποδομών, Ναυτιλίας και Τουρισμού κος Θεόδωρος Δρίτσας, η κα Αναστασία Αναγνωστοπούλου –Παλούμπη και η κα Αγγελική Σίμωσι Προϊσταμένη της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων.. 2. Η Πρόεδρος του ΑΜΜΜ και διευθύντρια του Ναυτικού Μουσείου της Γένοβας κα Maria Profumo με τον σύζυγό της παρακολούθησαν τις εργασίες του συνεδρίου της ΕΗΘ 2015 και παρευρέθηκαν στα εγκαίνια της έκθεσης του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος. 3. Από αριστερά ο Αρχιπλοίαρχος ΠΝ εα κος Ιωάννης Λιναρδάκης μέλος του ΔΣ του ΝΜΕ, ο Αντιναύαρχος ΠΝ εα κος Ιωάννης Παλούμπης και ο κος Βαρελάς. 4. Η κυρία Ειρήνη Μουστακλή, σύζυγος του ήρωα του αντιδικτατορικού αγώνα ταγματάρχη Σπύρου Μουστακλή. 5. Ο αρχαιολόγος κος Παναγιώτης Αθανασόπουλος, ο καθηγητής του Παν/μίου της Κοπεγχάγης και διευθυντής του ZHP κος Bjøern Lovén, o αρχαιολόγος & σχεδιαστής κος Γιάννης Νάκας. 6. Ο Αντιπεριφερειάρχης Νήσων Σαρωνικού κος Παναγιώτης Χατζηπέρος, η Πρόεδρος κα Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη και ο Αντιναύαρχος ΠΝ εα κος Ιωάννης Παλούμπης.

6 Περιπλους

1. Η Πρόεδρος του Ναυτικού Μουσείο της Ελλάδος κα Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη στο βήμα. 2. Ο Αναπληρωτής Yπουργός Οικονομίας, Υποδομών, Ναυτιλίας και Τουρισμού κος Θεόδωρος Δρίτσας στο βήμα. 3. Ο Δήμαρχος Πειραιά κος Γιάννης Μώραλης στο βήμα. 4. Ο καθηγητής κος Bjøern Lovén ευχαρίστησε το Ναυτικό Μουσείο για την υποστήριξη του στο Zea Harbour Project και δήλωσε πως αγαπά όχι μόνο τον αρχαίο αλλά και τον σύγχρονο Πειραιά. 5. Στο στιγμιότυπο διακρίνονται από αριστερά στη πρώτη σειρά, ο κος Ανδρέας Τσαβλίρης, ο Δήμαρχος Πειραιά κος Γιάννης Μώραλης, ο υπουργός κος Θεοδωρος Δρίτσας και ο καθηγητής κος Bjoern Loven. Στην πίσω σειρά διακρίνεται ο Αντιστράτηγος εα κος Ευάγγελος Τσίρκας.

Περιπλους 7

Πειραιάς: Το λιμάνι των τριήρων

6 5 1. Ο κος Αντώνης Καλαφάτης και η Πρόεδρος του ΝΜΕ κα Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη.. 2. Από αριστερά ο Αντιναύαρχος ΠΝ εα κος Ιωάννης Παλούμπης, ο επίτιμος Α/ΓΕΕΘΑ, Στρατηγός κος Ιωάννης Βερυβάκης και ο Αντιστράτηγος ε.α. κος Λάμπρος Καζάκος Πρόεδρος ΣΕΕΘΑ. Στο βάθος διακρίνεται ο Υποστράτηγος ε.α. κος Σπύρος Μπελεγράτης. 3. Διακρίνονται από αριστερά ο κος Νικόλαος Ρηγινός, ο κος Ιωάννης Τραγάκης, η κα Μαίρη Ζηλεμένου, ο κος Νικόλαος Μακρής, ο κος Στέλιος Μπραστόλης.. 4. Ο κος Παναγιώτης Μανάκος και ο κος Ηλίας Μεταξάς. 5. Η Πρόεδρος του Ναυτικού Μουσείο της Ελλάδος και ο δημοτικός σύμβουλος Πειραιά και υπεύθυνος για τη διοργάνωση της Ευρωπαϊκής Ημέρας Θάλασσας κος Πέτρος Κόκκαλης. 6.-7. Οι παριστάμενοι ξεναγήθηκαν στην έκθεση από την επιμελήτρια κα Ιωάννα Μπερμπίλη.

8 Περιπλους

1. Διακρίνονται από αριστερά η Διαμερισματική Σύμβουλος Πειραιά κα Ελένη Κολόζου, ο εφοπλιστής κος Νίκος Βερνίκος, ο εκπρόσωπος του Μητροπολίτη Πειραιώς πατέρας Θεόφιλος, ο Πρόεδρος του Δημοτικού Συμβουλίου κος Γεώργιος Δαβάκης, ο υπουργός κος Θεόδωρος Δρίτσας και ο εκπρόσωπος τουΑ/ Λ.Σ. στο διοικητικό Συμβούλιο του ΝΜΕ κος Παναγιώτης Παρασκευόπουλος. 2. Η βουλευτής Αθηνών κα Σοφία Βούλτεψη, ο δήμαρχος Πειραιά κος Γιάννης Μώραλης και η Πρόεδρος του ΝΜΕ κα Αναστασία Αναγνωστοπούλου –Παλούμπη. 3. Ο Ανδρέας και η Μιλένα Τσαβλίρη. Η οικογένεια Τσαβλίρη είναι εκ των χορηγών της έκθεσης. 4. Διακρίνονται από αριστερά ο Υποστράτηγος εα κος Σπύρος Μπελεγράτης, μέλος ΣΕΕΘΑ, ο Αντιναύαρχος ΠΝ εα κος Ιωάννης Παλούμπης, η Πρόεδρος του ΝΜΕ κα Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη, ο Πρόεδρος ΔΣ του ΣΕΕΘΑ Αντιστράτηγος ε.α. κος Λάμπρος Καζάκος, Αντιστράτηγος εα κος Εμμανουήλ Καναβάκης Ειδικός Γραμματέας ΔΣ ΣΕΕΘΑ, ο Υποστράτηγος εα κος Χαράλαμπος Πόκας Ταμίας του ΔΣ του ΣΕΕΘΑ. 5. Η Ομάδα του Zea Harbour Project και οι άνθρωποι του Μουσείου μας.

Περιπλους 9

Πειραιάς: Το λιμάνι των τριήρων

1. Ο σκιτσογράφος κος Γιώργος Ψαρόπουλος, η Πρόεδρος του ΝΜΕ κα Αναστασία Αναγνωστοπούλου – Παλούμπη, ο υπαρχηγός ΓΕΝ Υποναύαρχος Δημοσθένης Χέλμης ΠΝ, ο Υποναύαρχος Βασίλης Θεολογίτης ΠΝ Επιτελείο ΓΕΕΘΑ και ο Δήμαρχος κος Γιάννης Μώραλης. 2. Η Πρόεδρος του ΝΜΕ κα Αναστασία Αναγνωστοπούλου –Παλούμπη, ο Αντιναύαρχος ΠΝ Ηλίας Δημόπουλος, Διοικητής ΔΔΜΝ και ο ο Υποναύαρχος Βασίλης Θεολογίτης ΠΝ Επιτελείο ΓΕΕΘΑ. 3. Στιγμιότυπα από την προβολή του 9΄ ντοκιμαντέρ με τίτλο τα «Ξύλινα Τείχη», το οποίο επιμελήθηκε ειδικά για την έκθεση ο καθηγητής κλασικής αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου της Κοπεγχάγης κος Bjøern Lovén. Το κοινό καταχειροκρότησε την ταινία στο τέλος της προβολής. 4. Γενική άποψη έκθεσης. Φωτογραφία: Αντώνης Δρακάκης.

10 Περιπλους

Πειραιάς: Το λιμάνι των τριήρων

3 1.-3. Στιγμιότυπα από την εκδήλωση. 4. O κος Ανδρέας Τσαβλίρης εκ των χορηγών της έκθεσης και ο αναπληρωτής Υπουργός Ναυτιλίας κος Θεόδωρος Δρίτσας. 5. Οι αρχαιολόγοι κα Ιωάννα Μπερμπίλη και κα Βαρβάρα Μπαλαμπανέρη.

Περιπλους 11

Ξεναγήσεις & εκπαιδευτικά προγράμματα

Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος & Λιμάνι της Ζέας | 30 & 31 Μαΐου 2015

το πλαίσιο του εορτασμού της Ευρωπαϊκής Ημέρας Θάλασσας, το Μουσείο λειτούργησε με διευρυμένο ωράριο το Σαββατοκύριακο 30 και 31 Μαΐου 2015 από της 10:00 μέχρι της 18:00 και πραγματοποίησε διαδοχικά εκπαιδευτικά προγράμματα για παιδιά σχολικής ηλικίας και ξεναγήσεις σε ενηλίκους επισκέπτες τόσο στην περιοδική όσο στην μόνιμη έκθεση. Παράλληλα, πραγματοποιήθηκαν ξεναγήσεις στο λιμάνι της Ζέας από τον αρχαιολόγο κύριο Παναγιώτη Αθανασόπουλο, στέλεχος της ομάδας του Zea Harbour Project. Όλες οι δράσεις ήταν δωρεάν. Οι εκπαιδευτικές δράσεις που σχεδιάστηκαν και εφαρμόστηκαν ειδικά για την έκθεση από τις αρχαιολόγους κυρίες Ιωάννα Μπερμπίλη και Πωλίνα Βουγιουκλάκη είχαν τους τίτλους «Ταξιδεύοντας με τα αρχαία πλοία» για παιδιά ηλικίας 5 έως 7 χρόνων και «Ναυπηγώντας μια τριήρη» για παιδιά ηλικίας 8 έως 12 χρόνων. Τα παιδιά με βιωματικό τρόπο έμαθαν τους δύο βασικούς τύπους των αρχαίων πλοίων, το εμπορικό και το πολεμικό, μέσα από τα ομοιώματα μιας ολκάδας και μίας αθηναϊκής τριήρους αντίστοιχα. Μέσα από την αφήγηση ιστοριών με περιπέτειες αρχαίων ναυτικών ανακάλυψαν τους διαφορετικούς

12 Περιπλους

τρόπους ναυσιπλοΐας με τα ιστιοφόρα και τα κωπήλατα πλοία, καθώς και τους κινδύνους της θάλασσας τόσο στον πόλεμο όσο και στην ειρήνη. Οι μικροί επισκέπτες έγιναν κωπηλάτες της αθηναϊκής τριήρους κατά τη διάρκεια της ναυμαχίας της Σαλαμίνας και γνώρισαν τα μέρη του αριστουργήματος της αρχαίας ελληνικής ναυπηγικής. Ξεναγήθηκαν νοερά στους νεωσοίκους, στις μεγαλόπρεπες λιμενικές εγκαταστάσεις που στέγαζαν αυτά τα τόσο σημαντικά πλοία. Με δραστηριότητες όπως ζωγραφική και κατασκευές από πηλό τα παιδιά απελευθέρωσαν την φαντασία τους και έφτιαξαν τα δικά τους καράβια. Χίλιοι περίπου επισκέπτες επωφελήθηκαν της ευκαιρίας να επισκεφθούν το Μουσείο σε συνδυασμό και με τον θαυμάσιο καιρό που στάθηκε πολύ καλός σύμμαχος των προσπαθειών μας. Το μόνο που μπορούμε να προσθέσουμε ως επωδό αυτού του σημειώματος είναι να προτρέψουμε όσους από τους αναγνώστες δεν μπόρεσαν να βρεθούν στο Μουσείο να μην παραλείψουν να δουν την εξαιρετική έκθεση που έχει αποσπάσει τα εγκωμιαστικά σχόλια του τύπου και των Μ.Μ.Ε και η οποία θα διαρκέσει μέχρι της 30 Σεπτεμβρίου 2015.

Πειραιάς: Το λιμάνι των τριήρων

Περιπλους 13

14 Περιπλους

Πειραιάς: Το λιμάνι των τριήρων

Περιπλους 15

Το Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος επιθυμεί να ευχαριστήσει τους χορηγούς της έκθεσης που με την γενναιοδωρία τους έκαναν εφικτή την πραγματοποίηση των εκδηλώσεων, υποστηρίζοντας τους σκοπούς και την λειτουργία του.

Πειραιάς: Το λιμάνι των τριήρων

ΧΟΡΗΓΟΙ / SPONSORS:

ΧΟΡΗΓΟΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ/ MEDIA SPONSOR:

16 Περιπλους

Turbocharging Service. Secure your investment.

Assuring the availability of your application is a critical part of securing your business. The right service reduces downtimes and increases your application’s performance and lifetime. You also save costs by preventing repeat maintenance and redundant spare part purchases. Getting your service plan from ABB Turbocharging guarantees dependable delivery of results and lower total cost of ownership of your turbocharger. We are dedicated to providing our customers a comprehensive turbocharging service offering 24 / 7, 365 days a year at any one of our 100+ ABB-owned Service Stations in 50+ countries across the globe. Get the right service. www.abb.com/turbocharging

ABB SA Turbocharging 13th km Athens-Korinth National Road 12462 Skaramagkas Phone: +30 210 42 12 600 E-mail: turbo@gr.abb.com

ΟΙ ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΗΜΕΡΑ ΘΑΛΑΣΣΑΣ 2015 ΚΑΙ Η ΠΑΡΑΚΑΤΑΘΗΚΗ ΤΟΥΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΕΙΡΑΙΑ

18 Περιπλους

Η Πάνω: Το συλλεκτικό γραμματόσημο των ΕΛΤΑ για τον Πειραιά και την Ευρωπαϊκή Ημέρα Θάλασσας με πρώτη ημέρα κυκλοφορίας την 20η Μαΐου 2015. Aριστερά: Άποψη του λιμανιού του Πειραιά.

Ευρωπαϊκή Ημέρα Θάλασσας πραγματοποιήθηκε μεταξύ 28 και 31 Μαΐου 2015 στον Πειραιά, με την διεξαγωγή ειδικού συνεδρίου και πλήθος εκδηλώσεων. Το 8ο συνέδριο της Ευρωπαϊκής Ημέρας Θάλασσας διοργανώθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, σε συνεργασία με το τον Δήμο Πειραιά, το Υπουργείο Οικονομίας, Υποδομών Ναυτιλίας και Τουρισμού και τον ΟΛΠ. Το θέμα της φετινής διάσκεψης ήταν «Λιμάνια και ακτές: Οι πύλες της θαλάσσιας Ανάπτυξης». Στο συνέδριο συμμετείχαν εκπρόσωποι της ναυτιλιακής κοινότητας της Ευρώπης, με κεντρικό θέμα την συμβολή των λιμανιών και των ακτών ως κινητήριων μοχλών για την Γαλάζια Ανάπτυξη. Τις εργασίες άνοιξε ο Ευρωπαίος Επίτροπος Περιβάλλοντος Θαλάσσιας Πολιτικής και Αλιείας κος Καρμένου Βέλα, ο οποίος δήλωσε: «Η Ευρωπαϊκή Ημέρα Θάλασσας είναι ένα φόρουμ για νέες ιδέες και ευκαιρίες στον τομέα της ναυτιλίας. Εφέτος, ο Πειραιάς, το μεγαλύτερο λιμάνι της Μεσογείου, μας φέρνει μαζί για να γιορτάσουμε την Ευρωπαϊκή Ημέρα Θάλασσας και να συζητήσουμε τις απεριόριστες δυνατότητες που προσφέρουν οι θάλασσες και οι ωκεανοί της Ευρώπης για βιώσιμη Γαλάζια Ανάπτυξη και ‘γαλάζιες’ θέσεις εργασίας». Με την ευκαιρία της ΕΗΘ 2015 στον Πειραιά διοργανώθηκαν με μεγάλη επιτυχία συνολικά 106 εκδηλώσεις σε 65 σημεία από 70 φορείς που πρόβαλαν την πλούσια ναυτική ιστορία και πολιτιστική κληρονομιά της πόλης. Αρχαιολογικοί χώροι, μουσεία, θέατρα, συλλογές και μνημεία ήταν ανοικτά για το κοινό και οι επισκέπτες είχαν την ευκαιρία να εξερευνήσουν τους αρχαιολογικούς χώρους και τα βιομηχανικά μνημεία της πόλης. Κατά μήκος των ακτών του Πειραιά έγιναν επίσης αρκετές εκδηλώσεις: θαλάσσιες εκδρομές, ζωντανές παραστάσεις, εκθέσεις, διαγωνισμοί θαλασσίων σπορ, ιστιοπλοΐα ανοικτής ημέρας και ξεναγήσεις σε αξιοθέατα. Ο Δήμαρχος Πειραιά κος Γιάννης Μώραλης σε συνέντευξη τύπου που παραχώρησε από κοινού με τον συντονιστή των εκδηλώσεων κο Πέτρο Κόκκαλη Εντεταλμένο Δημοτικό Σύμβουλο Τοπικής Οικονομικής Ανάπτυξης και Επιχειρηματικότητας, κάνοντας απολογισμό των εκδηλώσεων δήλωσε χαρακτηριστικά: «Την παρακαταθήκη που μας άφησε η Ευρωπαϊκή Ημέρα Θάλασσας στον Πειραιά, καλούμαστε τώρα να την αξιοποιήσουμε στο έπακρο, και δε μιλώ μόνο για την απήχηση των εκδηλώσεων ή την συμμετοχή –αυτά είναι όντως εντυπωσιακά στοιχεία. Μιλώ κυρίως για την παρακαταθήκη που μας αφήνει η συνεργασία, η ομοψυχία, οι συνεργασίες και ο εθελοντισμός. Πάνω σε αυτές τις αρχές, μπορεί να στηθεί η ευημερία και η οικονομική ανάπτυξη της πόλης μας, με άξονα όπως έχουμε ξαναπεί τη θάλασσα, το λιμάνι, τη ναυτιλία τον τουρισμό.» Ο κος Πέτρος Κόκκαλης στο λόγο του ευχαρίστησε τους χιλιάδες εθελοντές που με τη δημιουργικότητα και τη συνεργασία τους συνέβαλαν καθοριστικά στην επιτυχία της διοργάνωσης και αποτιμώντας το θετικό αποτέλεσμα ανέφερε χαρακτηριστικά: «Είναι σημαντικό να δούμε μέσα απ’ όλη αυτή τη διαδικασία ότι ο Πειραιάς έκανε μια επιτυχημένη προσπάθεια να επανατοποθετήσει την ταυτότητα του, να δείξει σε όλη την Ελλάδα και σε όλη την Ευρώπη, ότι μπορεί να σχεδιάσει καινοτόμα, δημιουργικά πράγματα και να τα φέρει εις πέρας... Δεν μπορούμε πια να ζούμε σε «σιλό», όπου άλλα κάνει ο Δήμος, άλλα η Περιφέρεια, άλλα οι εταιρείες, άλλα τα σωματεία. Πρέπει να μάθουμε να ενεργούμε όλοι μαζί και αυτό έγινε σε πολύ μεγάλο βαθμό.» Η Δημοτική Αρχή δήλωσε πως έχει αποφασίσει να θεσμοθετήσει τις Ημέρες Θάλασσας στον Πειραιά, ώστε να πραγματοποιούνται κάθε χρόνο τις τελευταίες μέρες του Μαΐου. Εμείς το ευχόμαστε για την πόλη του Πειραιά, την πατρίδα μας και τον πολιτισμό μας. Περιπλους 19

Παρέλαση παραδοσιακών σκαφών στον Πειραιά Εκδήλωση Ελληνικού Συνδέσμου Παραδοσιακών Σκαφών

το πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ημέρας Θάλασσας πραγματοποιήθηκε φέτος το 3ο Ναυτικό Σαλόνι Παραδοσιακών Σκαφών στον Πειραιά από τις 27 έως 30 Μαΐου 2015 . Βαρκαλάδες, περάματα, τρεχαντήρια, καραβόσκαρα, λίμπερτυ κ.α. παρέλασαν κατά μήκος των ακτών του Πειραιά, το απόγευμα της 29ης Μαΐου προσφέροντας μοναδικό θέαμα στους επισκέπτες της πόλης. Παράλληλα πραγματοποιήθηκαν συναυλίες της μπάντας του Πολεμικού Ναυτικού, του παραδοσιακού νησιωτικού συγκροτήματος του Νίκου Οικονομίδη και εκθέσεις μοντελισμού και παιδικής ζωγραφικής.

20 Περιπλους

ΝΑΥΤΙΚΟN Β ρ Α Β Ε Ι Ο

ΜΟΥΣΕΙΟN

ΤΗΣ

Α Κ Α Δ Η Μ Ι Α Σ

ΕΛΛΑΔΟΣ

Α Θ Η Ν ώ Ν

ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΜΟΥΣΕΙώΝ (ICOM) ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΝΑΥΤΙΚώΝ ΜΟΥΣΕΙώΝ (ICMM)

ΚΟΙΝώφΕΛΕΣ ΜΗ ΚΕρΔΟΣΚΟΠΙΚΟ ΣώΜΑΤΕΙΟ - ΚΟΙΝΗ ΑΠΟφΑΣΗ ΥΠ.ΠΟ.-ΥΠ.ΟΙΚ.: 56437/1417/19-11-94 Επιχορηγείται από ΥΠ.ΠΟ-ΥΕΘΑ/ΓΕΝ-ΥΕΝ-ΝΑΤ

Ακτή Θεμιστοκλέους, 185 37 Πειραιάς • Τηλ.: 210 45 16 264, 210 42 86 959, Fax: 210 45 12 277 • E-mail: nme@ath.forthnet.gr, website: www.hmmuseum.gr

Ομάδα Εργασίας για την Προστασία και την Ανάδειξη των Παραδοσιακών Σκαφών και της Ξυλοναυπηγικής Τέχνης του Ελληνικού Χώρου. Απόφαση Υπ. Πολιτισμού ΑΔΑ: ΩΠ07Γ-ΝΕΜ

ΠΡΟΣ: Αναπληρωτή Υπουργό Αγροτικής Ανάπτυξης κον Ευάγγελο Αποστόλου Αχαρνών 2, Αθήνα, ΤΚ 104 38

Αρ. Πρωτ.: Ο.Ε.Π.Σ./81/2015

Κοινοποίηση: - Αναπληρωτή Υπουργό Πολιτισμού, κον Νικόλαο Ξυδάκη, Μπουμπουλίνας 20-22, Αθήνα, ΤΚ 106 82 - Αναπληρωτή Υπουργό Ναυτιλίας, κον Θεόδωρο Δρίτσα, Ακτή Βασιλειάδη (Πύλη Ε2), Πειραιάς, ΤΚ 185 10 - Αναπληρώτρια Υπουργό Τουρισμού, κα Ελένη Κουντουρά, Λεωφ. Βασ. Αμαλίας 12, Αθήνα, ΤΚ 105 57 - Υφυπουργό Αγροτικής Ανάπτυξης, κον Παναγιώτη Σγουρίδη, Αχαρνών 2, Αθήνα, ΤΚ 104 38 - Υπουργό Επικράτειας για τον Συντονισμό του Κυβερνητικού Έργου, κον Αλέκο Φλαμπουράρη, Βασ. Σοφίας 15, Αθήνα, ΤΚ 106 74 Πειραιάς, 29 Απριλίου 2015

ΘΕΜΑ: Έλεγχος της πολιτιστικής αξίας των αλιευτικών σκαφών που εγκρίνεται η καταστροφή τους στο πλαίσιο του Ε.Π.ΑΛ. Σε συνέχεια της από 5 Φεβρουαρίου 2015 επιστολής με θέμα την αποτροπή καταστροφής αλιευτικών σκαφών με πολιτισμική αξία στο πλαίσιο Ε.Π.ΑΛ. από την «Ομάδα Εργασίας για την Προστασία και την Ανάδειξη των Παραδοσιακών Σκαφών και της Ξυλοναυπηγικής Τέχνης του Ελληνικού Χώρου» και με Αρ. Πρωτ.: Ο.Ε.Π.Σ./8/2015, η οποία συγκροτήθηκε προκειμένου να συνδράμει τις αρμόδιες Υπηρεσίες του Υπουργείου Πολιτισμού, Παιδείας και Θρησκευμάτων στην προστασία της ναυτικής και ναυπηγικής κληρονομιάς της Ελλάδας, σας επισημαίνουμε τα ακόλουθα: Παρά την έκκληση μας με την προαναφερθείσα επιστολή για την αποφυγή περαιτέρω καταστροφής των πολιτισμικών και ιστορικών τεκμηρίων της ελληνικής παραδοσιακής ξυλοναυπηγικής τέχνης, προχωρήσατε στην υπ’ αριθμ. 395/6.3.2015 Απόφαση του Επιχειρησιακού Προγράμματος Αλιείας 2007 -2013, Άξονας Προτεραιότητας 1: «ΜΕΤΡΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΛΙΕΥΤΙΚΟΥ ΣΤΟΛΟΥ», Μέτρο 1.1: «ΜΟΝΙΜΗ ΠΑΥΣΗ ΑΛΙΕΥΤΙΚΩΝ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ» (ΦΕΚ/Β/383/19-03-2015) ενεργοποιώντας την επιδότηση της διάλυσης αλιευτικών σκαφών χωρίς κανέναν έλεγχο της πολιτισμικής και ιστορικής τους αξίας. Δυστυχώς μετά από διερεύνηση που εκπονήθηκε από την Ομάδα Εργασίας, διαπιστώθηκε ότι μεταξύ των σκαφών που μπορούν να υπαχθούν στην επιδότηση για την καταστροφή τους υπάρχουν 18 αλιευτικά με εργαλείο «δίχτυ τράτας βυθού» που είναι κατασκευασμένα από το 1933 έως το 1954, με παραδοσιακές μεθόδους ξυλοναυπηγικής τέχνης και τα οποία έχουν μήκος που κυμαίνεται από 17,6μ μέχρι 25,8μ. Πρόκειται για σπάνια πλέον σκάφη, μοναδικά ως προς την παλαιότητα και το μεγάλο μέγεθός τους, που είναι αδιανόητο να καταστραφούν, χωρίς να γίνει έλεγχος ως προς την πολιτισμική τους αξία. Επειδή επικοινωνήσαμε με ορισμένους από τους ιδιοκτήτες των εν λόγω σκαφών και διαπιστώσαμε ότι έχουν πρόθεση να υποβάλουν αίτηση για να υπαχθούν στο μέτρο 1.1 της προκήρυξης του Ε.Π.ΑΛ. και να καταστρέψουν το σκάφος τους, σας παρακαλούμε να τροποποιήσετε την απόφαση υπ’ αριθμ. 395/6.3.2015 ώστε να προβλεφθεί πριν από την ολοκλήρωση της διάλυσης των αποσυρόμενων σκαφών μια διαδικασία ελέγχου της πολιτιστικής τους αξίας. Για τον σκοπό αυτό η Ομάδα Εργασίας για την Προστασία και την Ανάδειξη των Παραδοσιακών Σκαφών και της Ξυλοναυπηγικής του ΥΠΠΟΑ, καθ’ ύλην αρμόδια για έναν τέτοιο έλεγχο, είναι πρόθυμη να προσφέρει ανιδιοτελώς τις υπηρεσίες της με σκοπό να ελεγχθούν τα προς απόσυρση σκάφη ως προς την πολιτισμική τους αξία. Γνωρίζοντας την ευαισθησία σας για την προστασία και διάσωση της πολιτισμικής κληρονομιάς του Ελληνικού χώρου πιστεύουμε ότι θα ανταποκριθείτε θετικά στον προτεινόμενο έλεγχο ώστε να διασφαλιστεί ότι δεν πρόκειται να καταστραφούν σκάφη μοναδικής πολιτιστικής αξίας, στο πλαίσιο της απόφασής σας για την ενεργοποίηση του μέτρου της διάλυσης αλιευτικών σκαφών. Παραμένουμε στη διάθεσή σας για περαιτέρω διευκρινίσεις.

Η Πρόεδρος της Ομάδας Εργασίας

___________________________________ Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη Περιπλους 21

Εκδήλωση για την επέτειο του Κινήματος του Ναυτικού, Μάιος 1973 Παρουσία της ΑΕ του Προέδρου της Δημοκρατίας κ. Προκόπη Παυλόπουλου πραγματοποιήθηκε ο εορτασμός της επετείου του Κινήματος του Ναυτικού του Μαΐου του 1973 στο Μουσείο Αντιδικτατορικού Αγώνα «Α/Τ Βέλος» στο Άλσος Ελληνικής Ναυτικής Παράδοσης στη Μαρίνα του Φλοίσβου, την Δευτέρα 25 Μαΐου 2015. Στην εκδήλωση παρέστησαν ο Υπουργός Εθνικής Άμυνας κ. Πάνος Καμμένος, ως εκπρόσωπος της κυβέρνησης, ο Υφυπουργός Εθνικής Άμυνας κ. Νίκος Τόσκας, ο Αρχηγός ΓΕΝ, Αντιναύαρχος Ευάγγελος Αποστολάκης ΠΝ, ο Αρχηγός ΓΕΣ Αντιστράτηγος Βασίλειος Τελλίδης και ο Αρχηγός ΓΕΑ Αντιπτέραρχος (Ι) Χρήστος Βαΐτσης. Σας παραθέτουμε τις ομιλίες που εκφωνήθηκαν στην εκδήλωση.

Ομιλία του Υπουργού Εθνικής Άμυνας κου Πάνου Καμμένου Εξοχότατε Κύριε Πρόεδρε της Ελληνικής Δημοκρατίας, Κύριοι Αρχηγοί, Κύριε Κυβερνήτα του Α/Τ ΒΕΛΟΣ Εκλεκτοί προσκεκλημένοι, Κυρίες και Κύριοι, Με αυτή τη σεμνή τελετή, θυμόμαστε και τιμούμε τους αγωνιστές, απόντες και παρόντες, που συμμετείχαν στο κίνημα του Ναυτικού κατά της απριλιανής δικτατορίας, τον Μάιο του 1973. Απών, τα δύο τελευταία χρόνια, είναι και ο τότε Κυβερνήτης του Αντιτορπιλικού «ΒΕΛΟΣ», ο Ναύαρχος Νίκος Παππάς, ο πρωτεργάτης του κινήματος. Το σώμα των Αξιωματικών και η Πατρίδα μετρούν απώλειες, όταν «φεύγουν» τέτοιοι αξιωματικοί, τέτοια πληρώματα, όπως αυτά που συμμετείχαν στο κίνημα του Ναυτικού. Ο τόπος μας φτωχαίνει, ιδίως την περίοδο αυτή. Δεν κρύβουμε ότι η φυγή τους, εμάς στο Υπουργείο Εθνικής Άμυνας, μας δημιουργεί αισθήματα δυσάρεστα και δύσκολα, αλλά έχουμε τους άξιους μαθητές τους, να συνεχίσουν την πορεία τους. «Στον θαλασσινό πολιτισμό που βίωσα τα χρόνια της ζωής μου το πρώτο αξίωμα που ενστερνιστήκαμε ήταν αυτό του: ουδέν μορφώνει όσο το παράδειγμα» συνήθιζε να λέει ο Καπετάνιος. Και αυτό θα συνεχίσουμε να κάνουμε, στις Ένοπλες Δυνάμεις, κύριοι Ναύαρχοι, Αξιωματικοί και πλήρωμα του Αντιτορπιλικού. Με το δικό σας παράδειγμα να μορφωνόμαστε και να μαθαίνουμε τι σημαίνει προσφορά, τι σημαίνει αγώνας για τη Δημοκρατία, αλλά και τι σημαίνει ηγέτης. Από την άλλη, όλοι όσοι από τους πρωταγωνιστές, είναι εδώ μαζί μας, μπορούν να νιώθουν μεγάλη ικανοποίηση, γιατί η Ιστορία έχει γράψει το κεφάλαιο που τους αφορά, ενώ αυτοί βρίσκονται εν ζωή. Αυτό είναι ένα εντυπωσιακό και σπάνιο προνόμιο των Ελλήνων. Όπως είπαν και οι προηγούμενοι ομιλητές, το κίνημα του Ναυτικού, με κορυφαία στιγμή την ανταρσία του Αντιτορπιλικού Βέλος, υπερασπίστηκε καθοριστικά την τιμή και την υπόληψη του στρατεύματος, δημιουργώντας τις συνθήκες για την καταλυτική και μοιραία, για τους χουντικούς, φθορά της απριλιανής δικτατορίας. Αποτέλεσμα, να ανοίξει αργότερα ο δρόμος για την αποκατάσταση της δημοκρατικής νομιμότητας. Το εγχείρημα του Παππά και όσων τον ακολούθησαν είχε τα εξής αποτελέσματα: να ακουστούν οι συλλήψεις και οι βασανισμοί των συναδέλφων τους, να καταδειχτεί πως, τη δικτατορία δεν στηρίζουν όλοι στις Ένοπλες Δυνάμεις, να προβληματιστούν όλοι για την ενότητα του ΝΑΤΟ,να συντηρηθεί το αντιδικτατορικό κλίμα και οι ελπίδες του ελληνικού λαού. Το δικτατορικό καθεστώς, καθ’ όλο το χρονικό διάστημα που άσκησε την αυθαίρετη εξουσία του, κατέβαλε κάθε δυνατή προσπάθεια να πείσει την Ελληνική, αλλά και τη διεθνή κοινή γνώμη, ότι είχε μαζί του όλες τις Ένοπλες Δυνάμεις της χώρας και το μεγαλύτερο κομμάτι του Ελληνικού Λαού. Όσο, όμως, και εάν φαίνεται οξύμωρο, πρώτο θύμα των Πραξικοπη22 Περιπλους

ματιών ήταν οι ίδιες οι Ένοπλες Δυνάμεις. Όπως, πολύ ορθά, σκιαγραφεί ο Ναύαρχος, ο κ. Κώστας Γκορτζής, που ήταν μαζί με το Νίκο Παππά, στο Βιβλίο του «Το Βέλος στην Καρδιά της Δικτατορίας», το δικτατορικό καθεστώς από την πρώτη στιγμή που επέβαλε την αυθαίρετη εξουσία της βίας και του φόβου, φρόντισε αμέσως να καταδιώξει, να αποστρατεύσει, να αποτάξει, να βασανίσει σκληρά, να συλλάβει, να φυλακίσει και να εξορίσει πάρα πολλά στελέχη των Ενόπλων μας Δυνάμεων. Είναι πολλά τα παραδείγματα λαμπρών αξιωματικών που υπέστησαν τα πάνδεινα από όργανα του πραξικοπήματος. Οι Ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις δεν ταυτίστηκαν ποτέ με τους δικτάτορες. Η Δημοκρατία που απολαμβάνουμε σήμερα αποτελεί τον καρπό της αυτοθυσίας πολλών ανθρώπων, στρατιωτικών και πολιτών. Είναι προφανές, όμως, ότι δεν πρέπει να θεωρείται τίποτα δεδομένο και να εφησυχάζουμε θεωρώντας αυτονόητη την ασφάλεια της Δημοκρατίας. Ιδιαιτέρως, σήμερα, που η κοινωνία μας υφίσταται τις συνέπειες της δημοσιονομικής κρίσης και ο ελληνικός λαός έχει καταβάλει τεράστιες θυσίες, τα τελευταία χρόνια, χωρίς ανταπόκριση, χωρίς σεβασμό στους κόπους του. Ιδιαίτερα, σήμερα, που στο όνομα της παγκοσμιοποίησης κάποιοι ζητούν να υποσταλούν οι σημαίες και να εκχωρήσουμε εθνική κυριαρχία. Η απάντηση είναι από εδώ, από την πρύμνη του Βέλους, ότι αυτή η χώρα, οι Ελληνίδες και οι Έλληνες, δεν υποστέλλουμε τις σημαίες, όπως πρόσφατα μας είπε ο Διοικητής στο Καστελόριζο, στη Ρω, στη Στρογγύλη, στα νησιά μας. Σε αυτόν εδώ τον τόπο δεν παραχωρείται η εθνική κυριαρχία. Αγωνιζόμαστε μέχρι τον τελευταίο και όσο ζει ακόμα και ένας από εμάς η εθνική κυριαρχία δεν εκχωρείται ούτε κατά χιλιοστό. Αυτόν τον όρκο δώσαμε και αυτόν τον όρκο τηρούμε, στρατιωτικοί και πολίτες, σε αυτόν εδώ τον τόπο. Δεν ξέρω πώς θα καταγραφεί ιστορικά, μετά από πολλές δεκαετίες,

η περίοδος 1974-2015. Εκείνο που γνωρίζω είναι ότι το μεταπολιτευτικό πολιτικό μας σύστημα, από τη μία κέρδισε, κατά γενική ομολογία, το μεγάλο στοίχημα της «μακροπολιτικής» σταθερότητας. Από την άλλη, όμως, δεν αξιοποιήσαμε τα πλεονεκτήματα αυτά. Υπήρξε απρονοησία, υπήρξε αδιαφορία, υπήρξε μία χαλαρότητα στους αρμούς της ελληνικής κοινωνίας, χάριν ενός «προοδευτισμού», υπήρξε μια «δημοκρατική» αμεριμνησία. Όμως, η παράδοση στο Πολεμικό Ναυτικό, έχει αποδείξει ότι υπάρχουν και αξίες που δεν αλλοιώθηκαν, υπάρχουν θεσμοί που δεν υποχώρησαν, υπάρχουν έθιμα που δεν άλλαξαν και αυτά μας κρατούν όρθιους μέχρι σήμερα. Από εκεί πρέπει να παραδειγματιστούμε όλοι. Εμείς, βέβαια, δεν το βάζουμε κάτω. Η λύση θα βρεθεί μέσα από τη δουλειά μας. Το μυαλό και τα χέρια των Ελλήνων είναι ο εθνικός μας πλούτος, και φυσικά η εθνική γη και η θάλασσα. Θα συγχρονιστούμε ξανά με το ρολόι της ιστορίας, θα συγχρονιστούμε με το κάλεσμα της Πατρίδος, όπως έκαναν και οι πρωταγωνιστές του Κινήματος του Ναυτικού. Άλλωστε η Ελλάδα, έχει περάσει πολύ πιο δύσκολες στιγμές στο παρελθόν και τα κατάφερε. Η Ελλάδα του καθήκοντος, της αλληλεγγύης και της τιμής, προσπαθεί και βρίσκει διεξόδους ανάτασης, ανάταξης και ελπίδας. Και στο κάτω - κάτω της γραφής, είναι άλλο πράγμα η κατάλυση των δημοκρατικών θεσμών, και άλλο πράγμα η διαχείριση μιας οικονομικής κρίσης που πρέπει να αντιμετωπιστεί δημοκρατικά, μέσα στο πλαίσιο του ισχύοντος Συντάγματος της χώρας, μέσα στο πλαίσιο της δημοκρατικής ομαλότητας και νομιμότητας. Είναι αλήθεια όμως κ. Ναύαρχε, που είχατε σήμερα την κεντρική εισήγηση, ότι και τότε κάποιοι από τους συμμάχους και τις πολιτισμένες χώρες έκαναν τα «στραβά μάτια». Τα «στραβά μάτια» κάνουν και σήμερα, αλλά είναι υποχρέωση της Ελλάδος, της χώρας που γέννησε τη Δημοκρατία, εμείς να τους διδάξουμε και να τους δείξουμε ότι - ακόμα και αν εκείνοι κάνουν τα «στραβά μάτια»- η Ελλάδα προασπίζει τη Δημοκρατία, η Ελλάδα προασπίζει την ελευθερία και στις άλλες χώρες του κόσμου. Βεβαίως, και το λέω πέρα από μικροπολιτικές σκοπιμότητες, σήμερα παίρνουμε και ένα μεγάλο μάθημα. Μας δίνεται σήμερα η ευκαιρία - και σε μας τους πολιτικούς και στους πολίτες -να αντιληφθούμε ότι η αλλοπρόσαλλη πολιτική, ο βιασμός της λαϊκής βούλησης, η ηθική και πνευματική ταπείνωση των πολιτών, με μαθηματική ακρίβεια, οδηγεί στην προσβολή ζωτικών εθνικών συμφερόντων, τη δραματική αποδυνάμωση της θέσης της χώρας και τη διεθνή απομόνωση. Τα πράγματα είναι εντυπωσιακά απλά μέσα στην κρισιμότητά τους. Εξοχότατε Κύριε Πρόεδρε της Ελληνικής Δημοκρατίας, Κυρίες και Κύριοι, Και σε τούτο τον κρίσιμο αγώνα, οι Ένοπλες Δυνάμεις παραμένουν ο άγρυπνος φρουρός της τιμής και της αξιοπρέπειας της Πατρίδας, όχι

μόνον διότι αυτό επιτάσσει η Συνταγματική τους αποστολή, αλλά και διότι είναι από τις ίδιες, απολύτως, αντιληπτό ότι η Δημοκρατία αποτελεί προϋπόθεση της ισχύος και της αποτελεσματικότητάς τους. H σχέση εμπιστοσύνης μεταξύ λαού και Ενόπλων Δυνάμεων είναι η πιο πολύτιμη παρακαταθήκη. Με υψηλό φρόνημα και αφοσίωση στο καθήκον είναι έτοιμες να προασπίσουν τη Δημοκρατία, την ακεραιότητα της χώρας, την εθνική ανεξαρτησία και να συμβάλλουν στη βελτίωση της καθημερινότητας του ελληνικού λαού. Και τούτο έχει πλέον κατοχυρωθεί στη συνείδηση του Έλληνα πολίτη. Η Δημοκρατία, το πολίτευμα εκείνο που αναδεικνύει και κατοχυρώνει τις αξίες που οδηγούσαν τους πρωταγωνιστές του Κινήματος του Ναυτικού μας τον Μάη του 1973, έχει βρει ένα ισχυρό θεματοφύλακα στην ευσυνειδησία και στον επαγγελματισμό των ανθρώπων που στελεχώνουν τις Ένοπλες Δυνάμεις. Σας ευχαριστώ πολύ».

Ομιλία Αρχηγού Γενικού Επιτελείου Ναυτικού Αντιναυάρχου Ευάγγελου Αποστολάκη ΠΝ Εξοχότατε κύριε Πρόεδρε της Ελληνικής Δημοκρατίας, Κυρίες και Κύριοι, Σας καλωσορίζω στην πρύμνη του Αντιτορπιλικού ΒΕΛΟΣ και σας ευχαριστώ για την παρουσία σας στη σημερινή επέτειο. Αυτές τις ημέρες, όπως και κάθε χρόνο, τιμούμε μία ξεχωριστή σελίδα της ιστορίας του Πολεμικού Ναυτικού, τιμούμε το Κίνημα του Ναυτικού και τους ανθρώπους εκείνους, που αντιστάθηκαν στη χούντα, στο όνομα των υπέρτατων ιδανικών της Ελευθερίας και της Δημοκρατίας. Ας αναρωτηθούμε λίγο όμως. Πώς αυτά τα στελέχη, σαράντα δύο χρόνια πριν, έφτασαν σε αυτές τις πράξεις αλτρουισμού και ηρωισμού; Η απάντηση έρχεται απλά, αρκεί να δούμε για λίγο το γενικό πλαίσιο, τη μεγάλη εικόνα. Κανένα σημείο της Ελληνικής επικράτειας δεν απέχει περισσότερο από 150 χιλιόμετρα από τη θάλασσα. Λόγω λοιπόν της γεωγραφικής θέσης της Ελλάδας, αλλά και της ιδιομορφίας του γεωγραφικού της χώρου, η ανάπτυξη του Πολεμικού Ναυτικού ξεκινάει από πολύ παλιά. Το Ναυτικό υπήρξε πάντοτε ένα με τον Έλληνα, πάντοτε παρόν στα σημαντικότερα γεγονότα που σημάδεψαν τον τόπο μας στο ρου της ιστορίας. Ως φυσικό αποτέλεσμα, έδωσε το παρόν και στην προσπάθεια για την αποκατάσταση της Δημοκρατίας στη Χώρα μας. Το Πολεμικό Ναυτικό, μία οικογένεια, είδε, όπως και όλη η Ελλάδα, να ξεπηδάει μέσα από τα σπάργανά του μία ομάδα Αξιωματικών, η οποία αργότερα περιέλαβε και στελέχη από το Στρατό Ξηράς και

Περιπλους 23

την Πολεμική Αεροπορία. Οι άνθρωποι του Κινήματος, με ισχυρή προσωπικότητα, καθοδηγούμενοι και από το παραδοσιακά ελεύθερο πνεύμα του Πολεμικού Ναυτικού, αυτό το πνεύμα που διαχέεται στα νέα στελέχη από τα πρώτα κιόλας χρόνια υπηρεσίας τους πάνω στα πλοία, αμφισβήτησαν το χουντικό κατεστημένο και επεδίωξαν την επαναφορά της Ελλάδας στους δημοκρατικούς θεσμούς. Γνωρίζουμε όλοι ότι το Κίνημα προδόθηκε και τελικά δεν εκδηλώθηκε. Άνθρωποι του Κινήματος συνελήφθησαν και υπέμειναν βασανιστήρια στο όνομα των αρχών τους. Η Χούντα δεν μπορούσε όμως να κρύψει τη δυναμική του Κινήματος. Ήταν αδύνατο. Μετά ήρθε το ΒΕΛΟΣ. Σαν σήμερα, στις 25 Μαΐου 1973, το ιστορικό Αντιτορπιλικό, με Κυβερνήτη τον αείμνηστο Ναύαρχο Νικόλαο Παππά, αποχώρησε από άσκηση του ΝΑΤΟ και ζήτησε πολιτικό άσυλο στην Ιταλία, δείχνοντας σε όλη την υφήλιο ότι στην πραγματικότητα η Ελλάδα ήταν σταθερά προσηλωμένη στις αρχές της Δημοκρατίας. Άλλωστε, η χώρα αυτή γέννησε τη Δημοκρατία, όπως και τόσες άλλες ιδέες, αξίες, τέχνες και επιστήμες που σήμερα απολαμβάνει ο παγκόσμιος πολιτισμός. Ανεξάρτητα από την έκβασή του, το Κίνημα του Ναυτικού συνέγειρε το κοινό αίσθημα και είχε μεγάλη απήχηση, τόσο στο εσωτερικό, όσο και στο εξωτερικό. Με άλλα λόγια, συνέβαλε δραστικά στις εξελίξεις που ακολούθησαν και οι οποίες οδήγησαν στην πτώση της χούντας. Αυτή ήταν και η επιτυχία του. Μέσα από τις κινήσεις των Αξιωματικών του, το Πολεμικό Ναυτικό απέδειξε και πάλι ότι γεννάει ηγέτες, οι οποίοι με τη σειρά τους τιμούν το Όπλο, την Πατρίδα και τις αξίες με τις οποίες γαλουχήθηκαν. Απέδειξε επίσης τη σταθερή προσήλωση του στους Δημοκρατικούς θεσμούς. Και τέλος, επιβεβαίωσε τη διαχρονική σχέση αμοιβαίας εμπιστοσύνης που έχει με την κοινωνία, μία σχέση που φυσικά ισχύει και σήμερα και που εμείς έχουμε δεσμευτεί να διαφυλάξουμε ως κόρη οφθαλμού. Σήμερα, γιορτάζουμε για τρίτη χρονιά αυτήν την επέτειο, χωρίς να είναι κοντά μας μία ιστορική μορφή του Κινήματος και του Ναυτικού, ο επίτιμος Αρχηγός ΓΕΝ, Ναύαρχος Νικόλαος Παππάς. Από τους συμμετέχοντες στο Κίνημα, αρκετοί επίσης έχουν φύγει, όπως ο επίτιμος Αρχηγός Στόλου, Ναύαρχος Ιωάννης Θεοφιλόπουλος, τον οποίο δυστυχώς αποχαιρετήσαμε την προηγούμενη εβδομάδα. Τους τιμούμε όλους, όπως και όλους όσους συμμετείχαν στο κίνημα του Ναυτικού. Εξοχότατε Κύριε Πρόεδρε της Δημοκρατίας, Κυρίες και Κύριοι, Στο ασταθές γεωπολιτικό περιβάλλον μας, η Ελλάδα στέκεται ως μοναδικός πυλώνας ασφάλειας και σταθερότητας. Το Πολεμικό Ναυτικό, σε συνεργασία με τους άλλους Κλάδους των Ενόπλων Δυνάμεων και πάντα σύμφωνα με τις επιταγές του Υπουργείου, συμβάλει στην εξυπηρέτηση των εθνικών συμφερόντων με την παρουσία του σε όλες τις Ελληνικές θάλασσες, την ανατολική Μεσόγειο και όπου αλλού απαιτείται. Στην υλοποίηση των έργων μας, βασιζόμαστε στον κυριότερο πολλαπλασιαστή ισχύος, στο προσωπικό μας. Οφείλουμε τα πάντα στον υψηλό ηθικό, στον επαγγελματισμό και στην προσήλωση στο καθήκον που δείχνουν τα στελέχη μας. Πρώτη μας προτεραιότητα λοιπόν, είναι η μέριμνα για το προσωπικό, η στήριξη του, η ενίσχυση της αξιοκρατίας. Πέρα από αυτά, οι λοιπές βασικές προτεραιότητες που έχουμε θέσει είναι η εκπαίδευση, η υψηλή επιχειρησιακή ετοιμότητα και ικανότητα του Στόλου, η συντήρηση του υλικού και η συνέχιση του έργου και της κοινωνικής προσφοράς του Πολεμικού Ναυτικού. Θα παραθέσω αντί άλλων λόγων, τα πρόσφατα αποτελέσματα βολών κατευθυνόμενων βλημάτων στο πεδίο βολής Κρήτης. Σε σύνολο τριών βλημάτων, και τα τρία έπληξαν τον στόχο, ένα πολύ μικρό παροπλισμένο ρυμουλκό. Αυτή είναι και η καλύτερη απόδειξη του συνδυασμού ηθικού, εκπαίδευσης, συντήρησης, επισκευαστικής ικανότητας και αξιόμαχου των 24 Περιπλους

μονάδων μας και επιβεβαιώνει την πεποίθηση ότι το Ναυτικό είναι σε θέση να φέρει σε πέρας με απόλυτη επιτυχία την αποστολή του. Κυρίες και Κύριοι, Από τις τριήρεις, τους δρόμωνες και τα πυρπολικά, μέχρι το Θωρηκτό Αβέρωφ, που στέκεται περήφανο πλώρα αριστερά σας, και την αναμόρφωσή του μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, το Πολεμικό Ναυτικό πάντα ήταν πρωτοπόρο και ακολουθούσε την τεχνολογία. Έτσι και τώρα, ολοκληρώνουμε το πρόγραμμα των υποβρύχιων τύπου 214, με μοναδικό γνώμονα να καταστήσουμε επιχειρησιακά αυτά τα υπερσύχρονα πλοία που είναι βέβαιο ότι θα κάνουν τη διαφορά στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο. Το Υποβρύχιο ΠΙΠΙΝΟΣ και το εκσυγχρονισμένο ΩΚΕΑΝΟΣ έχουν ολοκληρώσει τις δοκιμές και σύντομα θα τα εντάξουμε επιχειρησιακά στον Στόλο. Το τρίτο στη σειρά, το ΜΑΤΡΩΖΟΣ, έχει ξεκινήσει τις δοκιμές εν πλω, και προγραμματίζεται η επιχειρησιακή του ένταξη περί τις αρχές του Φθινοπώρου. Το δε Υποβρύχιο ΚΑΤΣΩΝΗΣ, το αργότερο εντός του 2016 προβλέπεται να ενταχθεί κι αυτό στον Στόλο. Η ενίσχυση του Στόλου μας θα επιτευχθεί και με το ΤΠΚ ΡΙΤΣΟΣ, την πέμπτη υπερσύχρονη πυραυλάκατο SUPER VITA, το οποίο ολοκληρώνει τις δοκιμές εν πλώ και σύντομα θα καταστεί επιχειρησιακό, ενώ τα άλλα δύο ΤΠΚ ομοίου τύπου θα ακολουθήσουν μετέπειτα. Επίσης, όπως θα γνωρίζετε, έχει δρομολογηθεί η κάλυψη του κενού στις δυνατότητες αεροσκαφών ναυτικής συνεργασίας. Αφού το Ναυτικό εξέτασε ενδελεχώς όλες τις εναλλακτικές λύσεις, κατέληξε ότι υπο τις παρούσες συνθήκες, ο εκσυγχρονισμός και η αναβάθμιση των υφιστάμενων P-3B είναι η ορθότερη και οικονομοτεχνικά πλέον συμφέρουσα λύση. Μετά από εισήγηση του ΓΕΝ και του ΣΑΓΕ και δύο αποφάσεις ΚΥΣΕΑ, προωθήθηκε η επαν-ενεργοποίηση εντός του 2016, ενός αεροσκάφους ναυτικής συνεργασίας P-3B ως ενδιάμεση λύση, και ο εκσυγχρονισμός και η σημαντική επέκταση ορίου ζωής πέντε συνολικά αεροσκαφών. Θέλω σε αυτό το σημείο να σας διαβεβαιώσω ότι τα προγράμματα μας, όπως και η εκτέλεση του λειτουργικού μας προϋπολογισμού, γίνονται με απόλυτο σεβασμό στο κράτος και στο κοινωνικό σύνολο. Θα ήθελα επίσης να τονίσω ότι το Πολεμικό Ναυτικό, παραδοσιακά δραστηριοποιείται εντός και εκτός Ελλάδας. Σε διεθνές επίπεδο, έχουμε ένα μεγάλο φάσμα πολυμερών και διμερών σχέσεων και συνεργαζόμαστε με τα πιο σημαντικά Ναυτικά παγκοσμίως, και βέβαια με τα κυριότερα της λεκάνης της Μεσογείου. Έχουμε αξιόλογα αποτελέσματα και πιστεύουμε ότι έτσι υποβοηθείται η εξάσκηση της αμυντικής μας διπλωματίας. Πρέπει εδώ να επισημάνω την επιτυχία του Κέντρου Εκπαίδευσης Ναυτικής Αποτροπής στην Σούδα, το οποίο αποτελεί το μοναδικό, πιστοποιημένο από την Συμμαχία, εκπαιδευτικό κέντρο. Προβάλει περαιτέρω τη στρατηγική σημασία της Κρήτης, ενισχύει την αξία των υποδομών στον Ναύσταθμο, ενώ αποτελεί και έμπρακτη προσφορά της Ελλάδας στην εκπαίδευση συμμάχων και εταίρων σε αντικείμενα θαλάσσιας ασφάλειας. Άνδρες και γυναίκες του Πολεμικού Ναυτικού, Σήμερα είναι ημέρα μνήμης και τιμής. Η στάση και η δράση των ανθρώπων του Κινήματος, είναι για όλους μας πολύτιμη παρακαταθήκη. Να τη διαφυλάττετε ευλαβικά, να τη μεταφέρετε στα νεότερα στελέχη και να φωτίζει την συγκινητική σας προσπάθεια να διατηρείτε ψηλά το Ναυτικό μας. Εξοχότατε Κύριε Πρόεδρε της Δημοκρατίας, Η παρουσία σας στη σημερινή τελετή αποτελεί ιδιαίτερη τιμή για εμάς. Επιτρέψτε μου να σας διαβεβαιώσω ότι το Πολεμικό Ναυτικό, είναι ισχυρό, αξιόπιστο, απολαμβάνει της διεθνούς αναγνώρισης, και καταβάλει κάθε δυνατή προσπάθεια να φανεί αντάξιο των προσδοκιών της Πολιτείας και της κοινωνίας. Η θύμηση και η σκέψη των προκατόχων μας που τιμούμε σήμερα, είναι περίβλεπτοι φάροι που μας καθοδηγούν να βγάλουμε στίγμα, κατά την ταπεινή θαλασσινή μας πορεία και να συνεχίσουμε το έργο που μας παραδώσανε. Σας ευχαριστώ.

Oμιλία του Επίτιμου Διοικητή ΔΔΜΝ Αντιναυάρχου Βασιλείου Δημητρόπουλου ΠΝ εα

ξοχότατε κύριε Πρόεδρε της Δημοκρατίας, κυρίες και κύριοι, σαν εισαγωγή θα ήθελα να ανταποκριθείτε στην παράκλησή μου και να θελήσετε να αφήσετε την σκέψη σας, να περιπλανηθεί σε εκείνους που αγωνίστηκαν για την αποκατάσταση της δημοκρατίας και που σήμερα, σώματι μόνο, είναι απόντες. Εξοχότατε, κύριες και κύριοι η παρουσία σας επιβεβαιώνει την μεγάλη και ουσιαστική σημασία που είχε το κίνημα του Πολεμικού Ναυτικού, για την αποκατάσταση της Δημοκρατίας στην Πατρίδα μας και που, κατά την άποψη πολλών, υπήρξε η κορυφαία αντιχουντική πράξη. Εκλεκτές και εκλεκτοί προσκεκλημένοι και συνάμα έμψυχα τείχη της Δημοκρατίας, Αισθάνομαι ιδιαίτερα μεγάλη τιμή, αλλά και συγκίνηση, μια και είμαι ο πρώτος Αξιωματικός - ομιλητής, που δεν είχα σχέση με το Κίνημα του Πολεμικού Ναυτικού, αφού, όταν έγινε, ήμουν ακόμα τριτοετής Δόκιμος στη Σχολή Ναυτικών Δοκίμων. Αποδέχθηκα την πρόκληση αυτή γνωρίζοντας, ότι η ευθύνη μιας τέτοιας ομιλίας είναι ιδιαίτερα μεγάλη και η αγωνία μου ακόμα μεγαλύτερη, αφού οφείλω να εκφραστώ και σαν εκπρόσωπος μιας ολόκληρης γενιάς Αξιωματικών, αυτής της πρώτης μεταπολιτευτικής περιόδου. Κακά τα ψέματα ! είμαστε η γενιά που όλοι οι Έλληνες μας χαρακτήριζαν σαν ‘παιδιά της Χούντας’, αφού φοιτήσαμε και αποφοιτήσαμε από τις Παραγωγικές Σχολές κατά τη διάρκεια της. Την ιστορία του Κινήματος θα την έχετε ακούσει πολλές φορές, αλλά θεωρώ σκόπιμο να αναφέρω μερικά απαραίτητα και βασικά στοιχεία, κυρίως για τις νεότερες γενιές που μας κάνουν την τιμή να βρίσκονται σήμερα εδώ, έτσι ώστε μια από τις τιμημένες σελίδες της σύγχρονης Ελληνικής Ιστορίας που είναι και το Κίνημα του Πολεμικού Ναυτικού να μην μείνει αποστεομένη και αναμνησιακή, που κάθε χρόνο, επετειακά και μόνο, την τιμούν το Πολεμικό Ναυτικό και οι εκλεκτοί προσκεκλημένοι του, αλλά αντίθετα να γίνει φάρος που με το φώς του θα οδηγεί τα επόμενα βήματα της ζωής όλων μας – και κυρίως των νέων. Από την αρχή της δικτατορίας το Πολεμικό Ναυτικό είχε κρατήσει την πλέον αρνητική στάση, με χαρακτηριστικό το παράδειγμα της άμεσης παραίτησης του αείμνηστου Αρχηγού Γ.Ε.Ν. Κωνσταντίνου Εγκολφόπουλου (1967). Στις 13 Δεκεμβρίου της ίδιας χρονιάς, εκδηλώθηκε το Αντικίνημα του τέως Βασιλέα και που υποστηρίχθηκε από το Πολεμικό Ναυτικό ανεξάρτητα από τις πολιτικές πεποιθήσεις αυτών που συμμετείχαν, προσπάθεια που δεν ευοδώθηκε ως γνωστόν και ευθύς αμέσως στελέχη του Ναυτικού ξεκίνησαν να σχεδιάζουν την ανατροπή της χούντας και την επαναφορά του δημοκρατικού πολιτεύματος. Το 1972 ήδη στο Κίνημα είχαν προσχω-

ρήσει Αξιωματικοί και των άλλων δυο Σωμάτων (στρατού και αεροπορίας), όπως και αρκετοί απλοί πολίτες. Την απόφασή τους να εκδηλώσουν δράση, ενίσχυσε η εξέγερση των φοιτητών της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, το Φεβρουάριο του 1973, καθώς εκτίμησαν ότι η ελληνική κοινωνία ήταν πια έτοιμη για μια πολιτική ανατροπή. Μετά από αναβολές, ημερομηνία εκδήλωσης της στάσης-κινήματος αποφασίσθηκε η 23η Μαΐου, ημέρα κατά την οποία είχαν προγραμματισθεί ασκήσεις του στόλου, γεγονός που θα διευκόλυνε, κατά την άποψή τους, την εξέγερση. Ωστόσο, την προηγουμένη μέρα υποπτεύθηκαν ότι το μυστικό της συνωμοσίας διέρρευσε - βλέπετε, πάντα υπάρχει ένας ή και περισσότεροι Εφιάλτες που θα προδώσουν τους 300 - και έτσι αποφασίσθηκε η αναβολή του κινήματος. Την 23η Μαΐου ξεκίνησαν οι συλλήψεις, που οδήγησαν σε εξαντλητικές ανακρίσεις και σκληρά βασανιστήρια στο ΕΑΤ-ΕΣΑ και αλλού. Μεγάλος αριθμός Αξιωματικών του Πολεμικού Ναυτικού φυλακίσθηκε, καθώς και ορισμένοι της Πολεμικής Αεροπορίας, του στρατού ξηράς και πολίτες. Μόλις έγιναν γνωστές οι αρχικές συλλήψεις, το αντιτορπιλικό «Βέλος» στο οποίο κυβερνήτης ήταν ο εκ των πρωτεργατών του Κινήματος, Αντιπλοίαρχος τότε αείμνηστος τώρα Νίκος Παππάς, με δική του μη σχεδιασμένη πρωτοβουλία, εγκατέλειψε το σχηματισμό σκαφών που μετείχαν σε άσκηση του ΝΑΤΟ στα ανοικτά της Σαρδηνίας και κατέπλευσε στο λιμένα του Φιουμιτσίνο Ιταλίας. Εκεί συγκέντρωσε το πλήρωμα του πλοίου του και τους ενημέρωσε για τις προθέσεις του να εγκαταλείψει το πλοίο του και να ζητήσει πολιτικό άσυλο από τις ιταλικές αρχές. Τότε μεγάλος αριθμός του πληρώματος θέλησε να τον ακολουθήσει. Η απόφαση που έλαβε ήταν να τον ακολουθήσει μεν ικανός αριθμός Αξιωματικών και Υπαξιωματικών, χωρίς όμως δε να μειωθεί το αξιόπλοο και αξιόμαχο του Πλοίου του. Σε Όλους ύστερα από πολυήμερη ταλαιπωρία, παραχωρήθηκε πολιτικό άσυλο από τις Ιταλικές αρχές,. Στο σημείο αυτό, δεν μπορώ να αντισταθώ στην πρόκληση, για την άποψη – που ήδη από τον Πλάτωνα εκφέρεται – ότι τα ονόματα δεν δίδονται τυχαία, αντίθετα στιγματίζουν και ‘ιστορούν’ το φορέα τους. Έτσι, η πολιτική και ιστορική μοίρα ήθελε το αντιτορπιλικό «Βέλος» να είναι εκείνο που, ως πραγματικό βέλος, θα εξακόντιζε και θα διεθνοποιούσε το Ελληνικό ζήτημα, δηλαδή τη χούντα στην Ελλάδα, σε όλον τον κόσμο και θα ανάγκαζε τους δικτάτορες να εκτεθούν, διεθνώς πλέον. Μετά από τρείς μήνες και παρότι αρχικά ανακοινώθηκε η παραπομπή των πρωτεργατών του Κινήματος σε στρατοδικείο, το καθεστώς της Χούντας έδωσε αμνηστία και αποφυλακίσθηκαν όλα τα συλληφθέντα στελέχη, τους επιβλήθηκε ωστόσο η πειθαρχική ποινή της απόταξης, (η οποία ακυρώθηκε μετά την πτώση της χούντας, με την μεταπολίτευση). Θα διερωτηθεί κάποιος, γιατί το κίνημα στο χώρο των Ενόπλων Δυνάμεων έγινε από το Πολεμικό Ναυτικό. Θα μου επιτρέψετε να καταθέσω την προσωπική μου άποψη. Το Πολεμικό Ναυτικό είναι βαθιά δημοκρατικό σώμα, βλέπετε η θάλασσα, με την απεραντοσύνη της,

Περιπλους 25

ανοίγει δρόμους για την ψυχή και το μυαλό και σου δίνει την αίσθηση ότι τα όρια είναι μακρυά!!!! Παρεμβαίνει στο ήθος μας, μας οπλίζει με άγραφους νόμους, η τήρηση των οποίων είναι πολύ δυσκολότερη και είναι αυτοί που μας εμπνέουν. Η πειθαρχία στο Σώμα αυτό, είναι απόλυτα συνειδητή και ο κάθε προϊστάμενος διαπνέεται από τον σεβασμό στην σκέψη και την άποψη του κάθε στελέχους του. Υπάρχουν οπωσδήποτε και άλλοι παράγοντες, καθαρά τεχνικοί, όμως όσοι και αν καταγραφούν η ύπαρξη του έμψυχου και συνάμα ψυχωμένου δυναμικού, με το βλέμμα και την ψυχή στο γαλάζιο της θάλασσας, είναι απόλυτα καθοριστική. Έμψυχα λοιπόν τείχη της Δημοκρατίας τα πλοία; Ναι και αισθάνομαι σαν ένα παράβλημα ανάμεσα σε σας και σε αυτά τα ξύλινα και σιδερένια τείχη που μας προσέφεραν με την ψυχή τους ιδιαίτερες συγκινήσεις. Ναι, τα πλοία έχουν ψυχή και μιλάνε και όσοι τα υπηρέτησαν τα άκουγαν και τα αισθανόντουσαν. Όταν αναφερόμαστε σ΄αυτά τα χαρακτηρίζουμε με το κτητικό «μου» (το πλοίο ‘μου’). Αυτά λοιπόν μίλησαν, σε κείνες τις ζοφερές και σκοτεινιασμένες χουντικές μέρες και είπαν στους τότε Αξιωματικούς τους: «χρησιμοποιήστε μας για τη Δημοκρατία, για τον αληθινό πατριωτισμό των Ελλήνων...». Και άκουσαν τη φωνή τους και πήραν δύναμη από τη δύναμή τους. Έμψυχα τείχη της αληθινής Δημοκρατίας εσείς όλοι οι εκλεκτοί προσκεκλημένοι μας!! που με την παρουσία σας τιμάτε όλους αυτούς τους άγνωστους που συμμετείχαν στο κίνημα. Ναι Άγνωστοι είναι οι περισσότεροι, αν όχι όλοι, οι άνδρες του Πολεμικού Ναυτικού που συμμετείχαν στο Κίνημα και αυτό οφείλεται στο ότι αδιαφόρησαν για τιμές και δόξες, γιατί τους διέκρινε η σεμνότητα και γιατί ενστερνίστηκαν το δίδαγμα του Θουκυδίδη που λέει ότι: «ο ηγέτης και ο προσφέρων στην πατρίδα, οφείλει να είναι αδωρότατος». Δεν επεδίωξαν ανταλλάγματα από την πατρίδα, αλλά ακολούθησαν το Σωκρατικό δίδαγμα υπακούοντας και ‘περιθάλποντας’ την χαλεπαίνουσα πατρίδα τους, και απλά επανεντάχθηκαν στις δομές της πολιτείας και του Στρατεύματος. Όλοι αυτοί – πέραν των πολιτικών και ιστορικών συνεπειών που επέφεραν - είχαν ξεχωριστές αρετές αλλά και κυρίως είχαν μεταξύ τους κοινές αξιακές πεποιθήσεις, όσον αφορά την Δημοκρατία, κατά δε την άσκηση των καθηκόντων τους, με βάση ακριβώς αυτόν τον αξιακό κώδικα, έκαναν αυτό που έπρεπε για την νεότερη γενιά, δηλαδή και μας ενέπνευσαν με τις αρχές αυτές, και μας διοίκησαν με αυτές. Δεν είναι δε καθόλου τυχαίο και συμπτωματικό ότι το Κίνημα του Ναυτικού είναι ένα από τα ελάχιστα και μάλιστα αναίμακτα κινήματα, στη σύγχρονη Ιστορία της χώρας μας, που αυτοί που το οργάνωσαν και συμμετείχαν σ΄ αυτό δεν επεδίωκαν κατάκτηση εξουσίας!!! Μετά το Κίνημα του Ναυτικού ακολούθησε ως γνωστόν η εξέγερση του Πολυτεχνείου, στις 17 Νοεμβρίου του 1973, είχε βέβαια προηγηθεί η εξέγερση της Νομικής. Και οι δύο αυτές εξεγέρσεις ήταν μαζικές και αυθόρμητες. Το Κίνημα του Ναυτικού δεν θα μπορούσε ούτε μαζικό να είναι αλλά ούτε και αυθόρμητο, λόγω φύσης και θέσης, αφού είναι διαφορετικό να εξεγείρεται κατά της χούντας ένα τμήμα του λαού, και μάλιστα τα νιάτα, και διαφορετικό ζήτημα να αντιδρά ένα μέρος της τότε εξουσίας, όπως είναι οι Ένοπλες Δυνάμεις. Για το Κίνημα του Ναυτικού απαιτείτο οργάνωση και μάλιστα πολύ καλά σχεδιασμένη και μελετημένη σε βάθος χρόνου, έπρεπε μέσα από το σύστημα των μεταθέσεων να βρεθούν οι κατάλληλοι άνθρωποι στις κατάλληλες θέσεις, όπως και έγινε. Οι τρείς αυτές βασικές εξεγέρσεις (νιάτα και θάλασσα) συνδυάστηκαν, και με την βαθμηδόν κορύφωσή τους επέφεραν δυναμικό πλήγμα κατά της χούντας. Το κίνημα του Ναυτικού πέτυχε σε συνδυασμό με την κίνηση του αντιτορπιλικού ‘Βέλος’ , μεταξύ άλλων, την διεθνοποίηση του Ελληνικού προβλήματος, όπως ήδη προαναφέρθηκε, αφού, ο Κυβερνήτης του Νίκος Παππάς, υποστηριζόμενος και από τους φυγάδες Αξιωματικούς προέβει σε συνεντεύξεις στο Διεθνή Τύπο όπου με επιχειρήματα απέδειξε τη δυσφορία και την αντίθεση της μεγάλης πλειοψηφίας του ελληνικού λαού και μέρους του στρατού στη δικτατορία. Καταδείχθηκε έτσι διεθνώς η έκταση που είχε λάβει η αντίδραση κατά της δικτατορίας και στάθηκε μια από τις κυριότερες αιτίες για την κατάρρευση της χούντας. Εδώ θα βάλω και το ρητορικό ερώτημα: ‘Δεν το γνώριζαν οι κυβερνήσεις των ξένων χωρών, ΝΑΤΟ κλπ ότι στην Ελλάδα υπήρχε δικτατορία;’ Ας αφήσουμε την Ιστορία να απαντήσει (ο καθένας μας άλλωστε ήδη γνωρίζει). Στο εσωτερικό της χώρας, το Κίνημα του Ναυτικού απέδειξε στον Ελληνικό Λαό, ότι τελικά δεν είναι όλο το στράτευμα χουντικοί ούτε η χούντα είναι άτρωτη αλλά αντίθετα δημιουργήθηκαν οι προϋποθέσεις για τις μετέπειτα πολιτικές και ιστορικές εξελίξεις. Ήταν 26 Περιπλους

ο προπομπός των γεγονότων που ακολούθησαν, αφού ήταν αυτό που ροκάνισε επαρκώς τα θεμέλια του δικτατορικού καθεστώτος. Για τους λόγους αυτούς λοιπόν το Κίνημα του Ναυτικού είχε σαφώς θετική εισφορά, ανεξάρτητα αν, λόγω της κατάδοσής του, δεν κατόρθωσε να πετύχει τον επιδιωκόμενο στόχο, δηλαδή την άμεση αποκατάσταση της Δημοκρατίας, αν είχε δε πετύχει δεν θα ακολουθούσε η εισβολή των Τουρκικών στρατευμάτων στην Κύπρο. Γι αυτό το τελευταίο εκτιμώ ότι θα πρέπει, να αποκαλυφθούν όσοι συμμετείχαν με τον οιονδήποτε τρόπο στην κατάδοση του κινήματος και ανεξάρτητα από το τι γνώριζε το τότε καθεστώς και αν είχε ή όχι ανάγκη τους πληροφοριοδότες του. Ο στόχος όμως πολιτικά και στο εσωτερικό πέτυχε και αυτή η επιτυχία ήταν πολύ σημαντική, διότι έδωσε την δυνατότητα στην πρώτη μεταπολιτευτική Κυβέρνηση, αλλά και στις επόμενες εκλεγμένες να έχουν δημοκρατικά ερείσματα μέσα στον χώρο των Ενόπλων Δυνάμεων, έτσι ώστε να εγκαθιδρυθεί - όχι εύκολα και άκοπα - η δημοκρατία που τόσο είχε πληγεί μέχρι τότε από τους δικτάτορες. Στο σημείο αυτό πρέπει να αναφέρω, εκπροσωπώντας, αν θέλετε, τη γενιά των Αξιωματικών εκείνων που φοιτήσαμε στη Σχολή Ναυτικών Δοκίμων κατά τη διάρκεια της χούντας και αποφοιτήσαμε ακριβώς την ημέρα της εισβολής των Τουρκικών στρατευμάτων στην Κύπρο, την 20η Ιουλίου 1974, υπηρετώντας ήδη από την επόμενη ημέρα – νεαροί Σημαιοφόροι 22 ετών – σε μάχιμες μονάδες του Πολεμικού Ναυτικού και σε κατάσταση εμπόλεμων συνθηκών, ότι οι Αξιωματικοί του κινήματος με τα διδάγματα που εξέπεμψαν, τις αρχές που καθιέρωσαν με κύρια και βασικά το σεβασμό του Συντάγματος και των νόμων, ήσαν εκείνα που μας γαλούχησαν και μας παραδειγμάτισαν στην όλη πορεία μας στο Ναυτικό. Πολλές οι στιγμές, τα περιστατικά, οι αφορμές που τα μηνύματα αυτά έφθαναν στους νεαρούς Δοκίμους της Σχολής ή στους νεαρούς Αξιωματικούς, και τους προβλημάτισαν,όπως, όταν μετά την εκδήλωση του Κινήματος, εκδιώχθηκε – αποτάχθηκε ο τότε Υποδιοικητής μας στη Σχολή Ναυτικών Δοκίμων ή όταν ο δικτάτορας Ιωαννίδης, συγκεντρώνοντας όλους τους Αξιωματικούς του Πολεμικού Ναυτικού σε αίθουσα της Σχολής Ναυτικών Δοκίμων, εντελώς υπερφίαλα και προφανώς λυσσαλέα, τους απείλησε λέγοντάς τους ότι: «Δεν έχω κανένα πρόβλημα να σας αποτάξω όλους τώρα!!! Και να σας αντικαταστήσω με πληρώματα του Εμπορικού Ναυτικού!!» Δεν γνώριζε όμως ο ασεβής ότι η Ιστορία δεν ανέχεται την ΄Υβριν!!! Πέρασαν πολλά χρόνια από τότε και σήμερα, από το επίσημο αυτό βήμα, αισθάνομαι την ανάγκη να ευχαριστήσουμε όλοι εμείς, εσάς τους Αξιωματικούς και Υπαξιωματικούς που οργάνωσαν και συμμετείχαν στο Κίνημα του Ναυτικού. Το χρωστούσαμε, εμείς η γενιά των Αξιωματικών της πρώτης μεταπολιτευτικής περιόδου. Ένα πολύ μα πάρα πολύ μεγάλο ‘ευχαριστώ’ γιατί, με την κίνησή σας, τουλάχιστον δώσατε άλλη διάσταση στην άποψη που είχε κάθε Ελληνίδα και Έλληνας για τους Αξιωματικούς τότε, σας ευχαριστούμε γιατί μας διδάξατε τους κανόνες λειτουργίας της συντεταγμένης πολιτείας. Μετά από τόσα χρόνια, κάνοντας έναν απολογισμό, θα πρέπει και Σεις να είσθε ικανοποιημένοι, βασανισθήκατε και αγωνιστήκατε για την ελεύθερη βούληση του λαού μας, αγωνιστήκατε για το δικαίωμά του να επιλέγει. Αγωνιστήκατε ενάντια στη δικτατορία και στο Φασισμό, όπως οι γονείς σας. Ακόμα και αν είχατε κάτι περισσότερο στο νου σας για τη συνέχεια, μια δημοκρατία δηλαδή πιο αξιοκρατική, πιο δίκαιη, πιο λειτουργική, ένα είναι βέβαιο, στην Δημοκρατία δεν υπάρχουν αδιέξοδα και για τον λόγο αυτό υπάρχει πάντα πεδίο για αγώνα. Στους εν ενεργεία συναδέλφους μας, την προσήλωσή των οποίων στις αρχές της Δημοκρατίας ουδείς αμφισβητεί, αν δε κάποιοι το πράττουν, επιεικώς σφάλουν, τους υποσχόμαστε όλοι εμείς οι παλαιότεροι ότι ο ομφάλιος λώρος μεταξύ μας είναι κάβος ρυμούλκησης από ισχυρότατο κράμα μετάλλων και δεν αποκόπτεται, είναι ο σωλήνας και τα αγόμενα της εν πλώ πετρέλευσης, θα είναι δε διαθέσιμα για να τους υποστηρίζουν όταν, όποτε, αν και για όσο εκείνοι το επιθυμούν και τους προτρέπουμε να μην λησμονούν τις παραδόσεις του Όπλου τους, να μην τους διαφεύγει ότι οι προκάτοχοί τους αντιστάθηκαν στην κατάλυση του Συντάγματος και αγωνίστηκαν για την επάνοδο της Δημοκρατίας, είμαστε δε βέβαιοι πλέον, ότι δεν θα παραστεί ανάγκη να τους μιμηθούν. Πρέπει όμως να γνωρίζουν, όσοι έχουν στο νου τους κάτι ανάλογο με αυτό του ‘67, ότι δεν θα τους το επιτρέψετε και θα τους επαναλάβετε (διότι αυτό μας έπεισαν οι συνάδελφοί μας ότι πρέπει να πράττομε)... ότι τήδε κείμεθα τοις κείνων ρήμασι πειθόμενοι.!!!!! Από καρδιάς και με σεβασμό Σας ευχαριστώ

Η πρόσφατα εξωραϊσμένη πρόσοψη του κτιρίου του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος. Οι επισκευές πραγματοποιήθηκαν με την οικονομική υποστήριξη της Εθνικής Τράπεζας, την οποία και ευχαριστούμε θερμά. 28 Περιπλους

Ναυτικόν Μουσείον της Ελλάδος

Περιπλους 29

ην Τετάρτη 13 Μαΐου 2015 στις 19:00 και με το σύνθημα ‘Πλώρη για το μέλλον» το ραδιόφωνο του Πειραιά “Κανάλι 1 90,4 fm” γιόρτασε τα 28α γενέθλιά του και έκανε παρουσίαση του νέου προγράμματός του στις φιλόξενες αίθουσες του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος. Η όλη εκδήλωση μεταδόθηκε ζωντανά στον αέρα. Για τη σημασία της Δημοτικής Ραδιοφωνίας Πειραιά και τις μελλοντικές προοπτικές της μίλησαν με θερμά λόγια ο Δήμαρχος Πειραιά κος Γιάννης Μώραλης, και ο Πρόεδρος της ΔΗ.ΡΑ.Π. κος Παναγιώτης Αβραμίδης. Χαιρετισμούς επίσης απεύθυναν ο υπουργός Εσωτερικών και Διοικητικής Μεταρρύθμισης κος Γεώργιος Κατρούγκαλος, ο πρώην Δήμαρχος Πειραιά και ιδρυτής του ραδιοφωνικού σταθμού κος Ανδρέας Ανδριανόπουλος. Πολυάριθμοι Πειραιώτες και όχι μόνο, αντα-

ποκρινόμενοι στο κάλεσμα του σταθμού πλημμύρισαν τις αίθουσες και τον προαύλιο χώρο του Μουσείου στη Μαρίνα της Ζέας. Το «παρών» επίσης έδωσαν πολλοί επώνυμοι από τον χώρο της τοπικής αυτοδιοίκησης, της πολιτικής, του αθλητισμού, του καλλιτεχνικού και του επιχειρηματικού κόσμου που έδωσαν ξεχωριστό τόνο στην εκδήλωση. Μεταξύ των πολλών επισήμων ήταν ο Αναπληρωτής Υπουργός Ναυτιλίας Θεόδωρος Δρίτσας, ο Αντιπεριφεριάρχης Πειραιά Γιώργος Γαβρίλης, οι πρώην Υπουργοί Παιδείας, Κωνσταντίνος Αρβανιτόπουλος, Ναυτιλίας Μιλτιάδης Βαρβιτσιώτης, Μεταφορών Τάσος Νεράντζης, ο πρώην Α΄ Αντιπρόεδρος της Βουλής Γιάννης Τραγάκης, ο Δήμαρχος Περάματος Γιάννης Λαγουδάκης, η βουλευτής του ΣΥΡΙΖΑ Νίνα Κασιμάτη που εκπροσώπησε τη κοινοβουλευτική ομάδα του ΣΥΡΙΖΑ, η βουλευτής του ιδίου κόμματος στη Β΄ Πειραιά Εύη Καρακώστα, ο εκπρόσωπος τύπου του ΠΑΣΟΚ και πρώην βουλευτής Δημήτρης Καρύδης, ο Πρόεδρος του Δημοτικού Συμβουλίου Πειραιά Γιώργος Δαβάκης, ο Αντιπρόεδρος του Αθήνα 9,84 Μιχάλης Κυριακίδης, ο Αντιδήμαρχος κοινωνικής πρόνοιας και πρώην Δήμαρχος Χρήστος Αγραπίδης, ο πρώην Δήμαρχος Στέλιος Λογοθέτης, η Αντιδήμαρχος Οικονομικών Αθηνά Χαρβαλάκου – Γλύκα, ο Αντιδήμαρχος τεχνικών υπηρεσιών και δικτύων Αλέξανδρος Αργουδέλης, ο Αντιδήμαρχος καθαριότητας Παναγιώτης Καλογερογιάννης, η Πρόεδρος της ΚΟΔΕΠ

Κορίνα Λαουλάκου, ο εντεταλμένος σύμβουλος Τοπικής Οικονομικής Ανάπτυξης και Επιχειρηματικότητας Πέτρος Κόκκαλης, οι δημοτικοί σύμβουλοι Κυριάκος Σιγαλάκος, Αλέξανδρος Τζεφεράκος, Πασχαλίνα Καλαγιά, Μαίρη Σταθάκη, Νίκος Αλεξόπουλος, Σταυρούλα Μελά, Ηλίας Σαλπέας και Ιωσήφ Βουράκης, ο Πρόεδρος του ΠΕΣΥΔΑΠ Γρηγόρης Γουρδομιχάλης, ο Περιφερειακός Σύμβουλος Αττικής Πέτρος Μαντούβαλος, ο Γεν. Γραμματέας του Δήμου Πειραιά Βασίλης Ταταρόπουλος, ο Πρόεδρος του ομίλου UNESCO Πειραιά και Νήσων Γιάννης Μαρωνίτης, ο ποιητής και συγγραφέας Δημήτρης Ιατρόπουλος, οι πρώην Πρόεδροι της ΔΗ.ΡΑ.Π Γιάννης Παναγιωτάκης, Γιάννης Σπυράκης, Δημήτρης Βρόντος, και Σταυρούλα Καρύδη, ο πρώην σύμβουλος του υπουργείου Οικονομικών Νίκος Καραβίτης, ο Επίτιμος Πρόεδρος του Ερασιτέχνη Ολυμπιακού Λεωνίδας Θεοδωρακάκης, ο ποδοσφαιριστής του Ολυμπιακού Δημήτρης Διαμαντάκος, ο υπεύθυνος Τύπου της ΠΑΕ Ολυμπιακός Θωμάς Μπίχτας, ο Αντιπρόεδρος του ΟΣΦΠ Βαγγέλης Μεσσάρης, η Γενική Διευθύντρια του ΟΣΦΠ Χριστίνα Τσιλιγκίρη, ο Γενικός Γραμματέας του Ερασιτέχνη Ολυμπιακού Μιχάλης Υδραίος, το μέλος του Δ.Σ. του ΟΣΦΠ Βασίλης Δρακόπουλος, ο προπονητής και οι αθλήτριες της πρωταθλήτριας Ευρώπης ομάδας πόλο του Ολυμπιακού Χάρης Παυλίδης, Βάσω, Μαργαρίτα και Ελευθερία Πλευρίτου, ο αρχηγός της ομάδας πόλο του Ολυμπιακού Νίκος Δεληγιάννης, ο πρώην Πρόεδρος του Εθνικού

Στιγμιότυπο από την εκδήλωση.

30 Περιπλους

28 ΧΡΟΝΙΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΡΑΔΙΟΦΩΝΙΑ ΠΕΙΡΑΙΑ Γιώργος Χατζηγεωργίου, ο ταμίας του Δ.Σ. του ερασιτέχνη Εθνικού Ζαχαρίας Μιχαλόπουλος, η υπεύθυνη Τύπου του ερασιτέχνη Εθνικού Δώρα Ιωαννίδου, η πρωταθλήτρια κολύμβησης του Εθνικού Κριστέλ Βουρνά, αντιπροσωπεία της Ένωσης Ποδοσφαιρικών Σωματείων Πειραιά με τους κ.κ. Γιάννη Σπάθα, Βασίλη Κουτσούπη, τους τ. παράγοντες της ΕΠΣΠ Β. Βασιλόπουλο, Α. Τσικνάκο, Α. Ποΐλα, Δ. Νατσούλη, ο τ. παράγοντας της ΕΠΟ Α. Τσατσαρίδης, ο Πρόεδρος Παλαιμάχων Ερασιτεχνών Ποδοσφαίρου Πειραιά Ν. Σιδηρόπουλος καθώς και παράγοντες άλλων αθλητικών σωματείων. Ανοίγοντας την εκδήλωση ο Αντιπρόεδρος της ΔΗ.ΡΑ.Π Στέλιος Μπρατσόλης, αφού ευχαρίστησε τους παρισταμένους αλλά και την Πρόεδρο του Ναυτικού Μουσείου Ελλάδος Αναστασία Αναγνωστοπούλου - Παλούμπη για την παραχώρηση των αιθουσών, τόνισε ότι το ΚΑΝΑΛΙ 1 90,4 FM βάζει πλώρη για μια νέα πορεία, κάνει επανεκκίνηση με στόχο να κάνει πάλι αισθητή την παρουσία του στο ραδιοφωνικό χάρτη της χώρας και εκτιμώντας ότι έχει όλες τις δυνατότητες για μια νέα σύγχρονη διαδρομή στην μπάντα των FM. Η παρουσία όλου αυτού του κόσμου αποδεικνύει με τον καλύτερο τρόπο ότι ο δημοτικός ραδιοφωνικός σταθμός του Πειραιά έχει ισχυρή απήχηση σε όλα τα επίπεδα της ελληνικής κοινωνίας. Στη συνέχεια παρατίθεται ο χαιρετισμός της Προέδρου του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος κατά την εκδήλωση.

Πάνω: Ο πρώην Δήμαρχος Πειραιά και ιδρυτής του ραδιοφωνικού σταθμού κος Ανδρέας Ανδριανόπουλος. Κάτω: Ο κος Στέλιος Μπρατσόλης Αντιπρόεδρος της ΔΗ.ΡΑ.Π.

Στιγμιότυπο από την εκδήλωση.

Περιπλους 31

28 ΧΡΟΝΙΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΡΑΔΙΟΦΩΝΙΑ ΠΕΙΡΑΙΑ

1. Ο Υπουργός Εσωτερικών και Διοικητικής Μεταρρύθμισης κος Γεώργιος Κατρούγκαλος και ο Πρόεδρος της ΔΗ.ΡΑ.Π. κος Τάκης Αβραμίδης. 2. Ο Δήμαρχος Πειραιά κος Γιάννης Μώραλης. 3. Ο δήμαρχος κος Γιάννης Μώραλης στο βήμα. 4. Στιγμιότυπο από την εκδήλωση.

32 Περιπλους

Αγαθονήσι. Φωτογραφία Anag.

τις 9 Μαΐου 2015 το Διοικητικό Συμβούλιο του Συνδέσμου Επιτελών Εθνικής Αμύνης επισκέφθηκε το Βαθύ της Σάμου όπου πραγματοποίησε ημερίδα με θέμα: «Ο ρόλος του Αιγαίου στο νέο γεωπολιτικό και οικονομικό περιβάλλον της χώρας μας» Την επομένη 10 Μαΐου τα μέλη του Δ.Σ. επέβησαν της Τορπιλακάτου ΚΥΚΝΟΣ στο Πυθαγόρειο και έπλευσαν για επίσκεψη στο Αγαθονήσι. Η Τορπιλάκατος ευρίσκετο στον τομέα περιπολίας της και διετέθη από το Γενικό Επιτελείο Ναυτικού, κατόπιν σχετικής αιτήσεως του Σ.Ε.ΕΘ.Α. Τα μέλη του Δ.Σ. συνόδευσε ο Ταξίαρχος κ. Κωνσταντίνος Μασούρας Διοικητής της 79 ΑΔΤΕ, στην περιοχή ευθύνης του οποίου η όλη κίνηση έλαβε χώρα. H Πρόεδρος του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος κα Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη είναι αριστίνδην μέλος στο Δ.Σ. του ΣΕΕΘΑ. Στην όλη κίνηση συμμετείχε και ο Αντιναύαρχος κος Ιωάννης Παλούμπης, επίτιμο μέλος του ΣΕΕΘΑ. Η αποστολή του ΣΕΕΘΑ είχε φροντίσει να συναποκομίσει μαζί της δύο χορηγίες των εφοπλιστών κκ. Παναγιώτη Λασκαρίδη και Αθανασίου Μαρτίνου. Ο κ. Λασκαρίδης προσέφερε μια σειρά tablets για τα παιδιά του σχολείου και ένα πλυντήριο για τις ανάγκες του φυλακίου του Αγαθονησίου. Ο κ. Μαρτίνος προσέφερε το αντίτιμο της αξίας για την επισκευή του πρόναου του Αγίου Γεωργίου, πολιούχου Αγίου της νήσου. Παράλληλα το Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος απέστειλε βιβλία και εκπαιδευτικά βοηθήματα για εμπλουτισμό των βιβλιοθηκών των σχολείων του νησιού Νηπιαγωγείου, Δημοτικού, Γυμνασίου και Λυκείου στα οποία φοιτούν συνολικά 17 μαθητές. Η επίσκεψη στο ακριτικό νησί έγινε με σκοπό η παρουσία του Συνδέσμου να τονώσει το ηθικό και να εγκαρδιώσει τους κατοίκους. Η πραγματικότητα αποδείχθηκε αντίθετη. Αυτά που συναντήσαμε ανα-

πτέρωσαν το δικό μας ηθικό. Μας υποδέχθηκαν στην προβλήτα ο Δήμαρχος κ. Ευάγγελος Κόττορος και άλλοι παράγοντες του νησιού. Βρεθήκαμε σε ένα νησάκι του Αιγαίου τόσο περιποιημένο που μας εντυπωσίασε. Οι κάτοικοί του απέπνεαν αυτοπεποίθηση και σιγουριά. Μας πήραν με τα ιδιωτικά τους αυτοκίνητα και μας οδήγησαν στο φυλάκιο του στρατού στην κορυφή του υψώματος του νησιού. Οι στρατιώτες του φυλακίου, άψογοι στην εμφάνιση και στην περιγραφή των καθηκόντων τους, μας γέμισαν υπερηφάνεια. Στη συνέχεια μεταφερθήκαμε σε μία αίθουσα εκδηλώσεων του Δήμου όπου έλαβε χώρα μία βραχεία ημερίδα με θέμα: «Η βιώσιμη ανάπτυξη ακριτικών περιοχών του Αιγαίου και ο ρόλος τους στο νέο οικονομικό περιβάλλον της χώρας μας» Εκφωνήθηκαν δύο σύντομες παρεμβάσεις από τους κκ. Σπύρο Μπελεγράτη και Βαγγέλη Γεωργούση και ακολούθησε η κυρία ομιλία του κ. Νικήτα Νικητάκου απόστρατου αξιωματικού του Ναυτικού, καθηγητού του Πανεπιστημίου του Αιγαίου και μέλους των Δ.Σ. των ΣΕΕΘΑ και ΝΜΕ, με θέμα: «Η βιώσιμη ανάπτυξη των ακριτικών περιοχών» Όπως ήταν φυσικό η ομιλία του κ. Νικητάκου έγινε αντικείμενο πολλών ζωηρών συζητήσεων και ερωτήσεων από το ακροατήριο γιατί προσιδίαζε στη φύση του νησιού που επισκεπτόμαστε. Η εγκάρδια φιλοξενία ολοκληρώθηκε με την παράθεση γεύματος στην αποστολή από τον Δήμαρχο σε μία εκπληκτική σε θέα τοποθεσία. Το απόγευμα φύγαμε από το Αγαθονήσι με τον ΚΥΚΝΟ συναποκομίζοντας τη βεβαιότητα ότι συναντήσαμε και συναναστραφήκαμε με ακρίτες κατοίκους, χαρούμενους, ευτυχισμένους και γεμάτους αυτοπεποίθηση για το μέλλον των παιδιών τους, που είναι και το μέλλον της Ελλάδας. Περιπλους 35

Επίσκεψη στο ακριτικό Αγαθονήσι

1.-2. Τα συγκινητικά, απλά και όμορφα δώρα των παιδιών του Αγαθονησίου. 3. Ο Δήμαρχος Αγαθονησίου Ευάγγελος Κόπορος. 4. Ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Αιγαίου κος Νικήτας Νικητάκος. 5. Στιγμιότυπο από την θερμή υποδοχή που επιφύλαξαν οι κάτοικοι του Αγαθονησίου στα μέλη του ΣΕΕΘΑ. 6. Οι ακρίτες μας στο φυλάκιο του Αγαθονησίου. 7.-8. Οι μικροί μαθητές του Αγαθονησίου.

36 Περιπλους

www.friendscreative.gr

ανοίξτε νέους ορίζοντες

40 χρόνια εμπειρία στη ναυτιλία Πλοία φορτηγά και ψυγεία, άριστα συντηρημένα, συμβεβλημένα με το ΝΑΤ Σταθερή απασχόληση, ικανοποιητικοί μισθοί και επιδόματα Επιμορφωτικά σεμινάρια και προοπτική γρήγορης εξέλιξης Φροντίδα στα στελέχη μας και τις οικογένειές τους

Λεωφ. Ποσειδώνος & Ζησιμοπούλου 2, 16674 Γλυφάδα, Αθήνα Τηλ.: 210 8912000, Fax: 210 8912049, mail@chartworld.gr, www.chartworld.gr

ΝΗΟΛΟΓΙΟ ΛΙΒΕΡΙΑΣ

Συνέπεια και Υπευθυνότητα στην Υπηρεσία της Ελληνικής Ναυτιλίας Eυχαριστούμε πολύ τους Έλληνες εφοπλιστές για την προτίμηση στη σημαία της Λιβερίας που αποδεικνύει ότι το Νηολόγιο που δημιουργήθηκε και υιοθετήθηκε από τους Έλληνες εφοπλιστές πριν από 67 περίπου χρόνια εξακολουθεί τους ισχυρούς δεσμούς του και την προσφορά των υπηρεσιών του στην Ελληνική ναυτιλία. Η συνταγή της προσφοράς μας στην Ελληνική ναυτιλία είναι απλή και τα χαρακτηριστικά της που αναγνωρίζονται από τους Έλληνες εφοπλιστές είναι συνέπεια, υπευθυνότητα, άμεση ανταπόκριση και ταχεία εξυπηρέτηση, οποιαδήποτε ημέρα και ώρα μιάς και η ναυτιλία δεν έχει ωράριο και εργάζεται σε εικοσιτετράωρη βάση. Για μας δεν υπάρχει η λέξη «γραφειοκρατία,» και δουλειά μας είναι να βρίσκουμε λύσεις και να υποστηρίζουμε το πλοίο και τον εφοπλιστή. Το γραφείο της Λιβερίας στον Πειραιά, στο κέντρο του λιμανιού είναι πολύ οργανωμένο και παρέχει πλήρεις και όλες τις υπηρεσίες που απαιτούνται στην σημερινή απαιτητική ναυτιλιακή αγορά και οι άξιοι συνεργάτες και συνεργάτιδες μου υπηρετούν με αφοσίωση, υπευθυνότητα, συνέπεια και επαγγελματισμό την Ελληνική ναυτιλία και τις ανάγκες της όπως η εγγραφή πλοίου και υποθήκης, τεχνική υποστήριξη, επιθεωρήσεις, εγκρίσεις ναυτικών εγχειριδίων κ.τ.λ. Το Νηολόγιο της Λιβερίας είναι το μεγαλύτερο ποιοτικό Νηολόγιο παγκοσμίως. Επί του παρόντος, ο στόλος της Λιβερίας βρίσκεται σε ιστορικό ρεκόρ, με στόλο 3,920 πλοία, ολικής χωρητικότητας μεγαλύτερης των 133 εκατ. GTONS, (μέσης ηλικίας 12 έτη). Κατά την τελευταία δεκαετία ο στόλος της Λιβεριανής Σημαίας έχει υπερδιπλασιαστεί σε μέγεθος και σήμερα αποτελεί το 12,5% του παγκόσμιου ποντοπόρου στόλου. Όσον αφορά την Ελληνική ναυτιλία στο τέλος Μαίου 2015, ο ελληνόκτητος στόλος της Λιβερίας αποτελούνταν από 838 πλοία, περίπου 60 εκατ. DWT, (18% του

ελληνόκτητου στόλου). Κατά το τρέχον έτος, όπως επιβεβαιώνεται από ελληνικές ναυτιλιακές εκδόσεις η Λιβερία είναι το μεγαλύτερο νηολόγιο επιλογής για τις ελληνικές ναυτιλιακές εταιρείες Ιστορικά υπάρχει στενή σχέση του Νηολογίου με τους Έλληνες πλοιοκτήτες. Το Νηολόγιο της Λιβερίας ιδρύθηκε το 1948 από τον Edward Stettinius, Γενικό Γραμματέα των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής, και το πρώτο πλοίο που ύψωσε τη Λιβεριανή Σημαία ήταν το WORLD PEACE, συμφερόντων του αείμνηστου Σταύρου Νιάρχου, στις 11 Μαρτίου 1949. Στα μέσα της δεκαετίας του 1950 το 50% του Ελληνόκτητου στόλου ήταν εγγεγραμμένο στο Λιβεριανό Νηολόγιο. Είναι επίσης σημαντικό ότι το 3,000ο πλοίο ανήκε σε Ελληνικά συμφέροντα, το δεξαμενόπλοιο ISE PRINCESS με διαχειρίστρια εταιρεία την TSAKOS SHIPPING. Σημειώστε ότι από ιδρύσεως του το 1948, μεγάλο ποσοστό στο στόλο της Λιβερίας κατέχουν τα δεξαμενόπλοια. Το υψηλό επίπεδο ποιότητας και ασφάλειας προσήλκυσε τις μεγαλύτερες εταιρείες πετρελαιοειδών κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1950 μέχρι και τη δεκαετία του 1980 κάτι που συνεχίζεται και σήμερα. Καθώς ο παγκόσμιος στόλος επεκτείνεται και το μερίδιο αγοράς της Λιβερίας έχει αυξηθεί στην Ελλάδα, στη Γερμανία και στην Ιαπωνία, ο στόλος έχει επιτύχει υγιή ισορροπία, η οποία περιλαμβάνει πλέον ένα μεγάλο μερίδιο από πλοία μεταφοράς χύδην φορτίου και εμπορευματοκιβωτίων. Σήμερα σε ποσοστά, ο στόλος της Λιβερίας αποτελείται από: 18% πλοία μεταφοράς χύδην ή γενικού φορτίου, 27% πλοία μεταφοράς εμπορευματοκιβωτίων, 28% δεξαμενόπλοια, 9% offshore και το υπόλοιπο από επιβατικά, ψυγεία, οχηματαγωγά Ro-Ro. Το Νηολόγιο της Λιβερίας εδρεύει στη πόλη Βιέννα, της πολιτείας Βιρτζίνια των ΗΠΑ (κοντά στην Ουάσιγκτον). Έχει

O Μιχάλης Πανταζόπουλος, είναι Αντιπρόεδρος του Liberian International Ship & Corporate Registry (Νηολόγιο Λιβερίας) και Γενικός Διευθυντής του ελληνικού γραφείου του Νηολογίου.

περισσότερα από 200 άτομα προσωπικό διεθνώς και διατηρεί γραφεία στη Νέα Υόρκη, τον Πειραιά, το Αμβούργο, το Λονδίνο, τη Ζυρίχη, την Κωνσταντινούπολη, το Χονγκ Κονγκ, τη Σιγκαπούρη, το Τόκιο, τη Σεούλ, την Σαγκάη, το Ντουμπάι, το Ρίο ντε Τζανέιρο και στη Μονρόβια. Εκτός από τις περιφερειακές υπηρεσίες του στα μεγάλα ναυτιλιακά κέντρα, το Νηολόγιο υποστηρίζεται επίσης από ένα παγκόσμιο δίκτυο με περισσότερους από 300 επιθεωρητές, 150 ειδικούς ελεγκτές στην προστασία και την ασφάλεια (ISM/ISPS) και 150 επιθεωρητές ειδικούς στην MLC 2006, οι οποίοι εκπαιδεύονται αποκλειστικά από τη Σημαία της Λιβερίας, και είναι υπεύθυνοι για παροχή υποστήριξης και βοήθειας στα πλοία του Νηολογίου. Σήμερα η Λιβερία έχει εδραιωθεί ως σημαία επιλογής για πολλούς από τους κορυφαίους πλοιοκτήτες παγκοσμίως. Η ταχεία επέκταση του Νηολογίου της Λιβερίας συνεχίζεται με την μεγαλύτερη αύξηση τα τελευταία χρόνια να προέρχεται από εγγραφές νεότευκτων πλοίων σε ποσοστό περίπου 65%.

Σύντομο Βιογραφικό: Ο κ. Μιχάλης Πανταζόπουλος είναι Γενικός Διευθυντής Του Νηολογίου της Λιβερίας στην Ελλάδα από το 2004. Κατέχει Διδακτορικό δίπλωμα Ναυπηγικής από το University of Washington, Seattle, USA. Με τριακονταετή εμπειρία στην ναυτιλία έχει εργαστεί στην EXXON (Houston, USA 1987-1995) συμμετέχοντας στη δίκη του EXXON VALDEZ, στο ABS Group (part of the American Bureau of Shipping, 1996-2000), και στην AVIN International (2000-2003). Είναι μέλος εκπροσωπόντας το Νηολόγιο της Λιβερίας της INTERTANKO Associate Members Committee, από το 2011.

QUALITY INNOVATION FIRST CLASS SERVICE

www.LISCR.com

— A YCF GROUP COMPANY —

ΗΜΕΡΙΔΑ | Πνευματικό Ίδρυμα Σάμου «Νικόλαος Δημητρίου» | 12 Ιουλίου 2014

Θέμα ημερίδας: Υλοτομία, ξύλινες κατασκευές και εμπόριο ξυλείας στη Σάμο. Έργο: Το σαμιώτικο πεύκο και η παραδοσιακή υλοτομία στη Σάμο

Το πεύκο και το κυπαρίσσι της Σάμου Εργασίες συγκομιδής. Εφαρμογές σε ξύλινες κατασκευές. Ιωάννης Κακαράς, τ. Καθηγητής ΤΕΙ Λάρισας, Kakarasioannis.blogspot.gr; http:users.teilar.gr/~kakaras Μιχάλης Σκαρβέλης, Αναπλ. Καθηγητής ΤΕΙ Λάρισας

Εισαγωγή - ιστορική αναδρομή

Οι αρχαίοι ποιητές ονόμαζαν τη Σάμο και πιτυούσα, (από τα πολλά πεύκα), και κυπαρισσία (λόγω των πολλών αυτοφυών κυπαρισσιών), και δρυούσα (από τις πολλές δρυς). Όπως παρουσιάζεται στο Χάρτη χρήσεων Γής της Νήσου Σάμου (Εικ.1) και τον Πίν.1, στο νησί κυριαρχεί η Τραχεία πεύκη (Pinus brutia) σε ποσοστό 26% της συνολικής έκτασης (122.663 στρ.), και ακολουθεί η Μαύρη πεύκη στα μεγάλη ύψη σε ποσοστό 4% (19.142 στρ.). Οι υπόλοιπες εκτάσεις είναι λιβάδια 1,5-2 %, θάμνοι 15% (70.330 στρ), άγονες εκτάσεις 14,9% (14.933 στρ) και γεωργικές εκτάσεις 49% (232.888 στρ.). Πολύ σημαντική είναι η επιβίωση σε μικρές δασοσυσάδες και σε μίξη με την τραχεία πεύκη του κυπαρισσιού (οριζοντιόκλαδου και πλαγιόκλαδου), (Cupressus sempervirens var. Orizontalis, και var. piramidalis). Τα είδη που αναφέραμε άντεξαν την υπερβολική εκμετάλλευση των δασών μέσα στους αιώνες. Η δρυς και το κυπαρίσσι που υπέστησαν εντονότερη εκμετάλλευση αντιπροσωπεύουν πολύ μικρά ποσοστά δασοκάλυψης. Κατά τον Καρέτσο Γ. (1993), η Σάμος έχει εντυπωσιακή δασική βλάστηση και ιδιαίτερη χλωρίδα, στην οποία συμμετέχουν πάνω από 26 δασικά δένδρα και πολύ μεγάλος αριθμός ειδών υποβλάστησης. Η ιδιαιτερότητα αυτή οφείλεται στις ιδιαίτερες κλιματικές συνθήκες, στο εδαφολογικό υπόβαθρο και το έντονο ανάγλυφο. Οι αρχαίοι Έλληνες είχαν εντοπίσει την υψηλή ποιότητα του ξύλου της τραχείας πεύκης και του κυπαρισσιού των δασών της Νήσου Σάμου. Ειδικότερα τα δημόσια ή ιδιωτικά φυσικά δάση κυπαρισσιού της Σάμου, της Κρήτης Ρόδου, Κώ, Σύμης, Μήλου αποτελούν τα μοναδικά αυτοφυή δάση στη χώρα μας και ως εκ τούτου πρέπει να προστατεύονται, να διαχειρίζονται ως διατηρητέα και να επιδιώκεται η αύξηση της δασοκάλυψης, . Το αυτοφυές κυπαρίσσι καλύπτει ένα μεγάλο υψομετρικό εύρος από το επίπεδο της θάλασσας μέχρι τα δασοόρια (1750 μ. στα Λευκά όρη της Κρήτης). Το αρωματικό και με μεγάλη ανθεκτικότητα ξύλο του κυπαρισσιού είναι το σημαντικότερο είδος για δομικές κατασκευές, όπως στέγες, πατώματα, κουφώματα και κατασκευές εξωτερικού χώρου. Ας μη ξεχνάμε ότι η στέγη του Παρθενώνα και των άλλων αρχαίων ναών, ήταν κατασκευασμένες από ξύλο κυπαρισσιού και κέδρου. Από τα ίδια αυτά είδη ξύλου κατασκευάζονταν και ο φέρων σκελετός όλων των κτιρίων της Μινωικής εποχής, όπως τα ανάκτορα της Κνωσού, τα κτίρια του Μινωικού οικισμού στο Ακρωτήρι της Σαντορίνης. Σύμφωνα με πρόσφατες έρευνες του Ινστιτούτου έρευνας της Αρχαίας Ναυπηγικής και Τεχνολογίας «ΝΑΥΔΟΜΟΣ», το κυπαρίσσι πρέπει να ήταν το βασικό είδος ξύλου για την κατασκευή του Μινωϊκού πλοίου (Ναυτικό Μουσείο Κρήτης, ανακατασκευή μινωϊκού πλοίου, 2001-2004). 40 Περιπλους

Εικ. 1. Χάρτης χρήσεων Γής στη Νήσο Σάμο (Δασική Υπηρεσία. Δ/νση Χαρτογραφήσεων) ΠΙΝΑΚΑΣ 1. ΧΡΗΣΕΙΣ ΓΗΣ ΝΗΣΟΥ ΣΑΜΟΥ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ ΚΑΛΥΨΗΣ ΕΔΑΦΩΝ

ΕΚΤΑΣΗ ΣΕ ΣΤΡΕΜΜΑΤΑ

ΠΟΣΟΣΤΟ ΚΑΛΥΨΗΣ %

ΑΓΟΝΑ

14933

ΕΓΚΑΤΑΛΕΛΕΙΜΕΝΕΣ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ

494

ΟΙΚΙΣΜΟΙ

7549

ΛΟΙΠΕΣ ΧΡΗΣΕΙΣ

290

ΓΕΩΡΓΙΚΕΣ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ

232888

ΘΑΜΝΟΙ

70330

ΛΙΒΑΔΕΙΑ

8463

ΔΡΥΣ

186

ΠΕΥΚΗ ΜΑΥΡΗ

19142

ΠΕΥΚΗ ΤΡΑΧΕΙΑ

122663

ΣΥΝΟΛΟ

476939

100

Το πεύκο και το κυπαρίσσι της Σάμου Στάδια κατασκευής παραδοσιακού καϊκιού

Η κατασκευή παραδοσιακών καϊκιών στη χώρα μας ακολουθεί τεχνικές που έχουν τις ρίζες τους στην αρχαιότητα. Σ αυτό το δεδομένο στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό το μεγαλείο της ναυτικής μας παράδοσης. Βασικό χαρακτηριστικό των παραδοσιακών πλοίων είναι ότι σχεδόν όλα τα στοιχεία του σκελετού είναι καμπύλα και παράγονται από δένδρα πεύκου με φυσική καμπυλότητα (Εικ. 2), ή από καμπύλα κλαδιά οριζοντιόκλαδου κυπαρισιού. Πρώτα στήνεται η καρίνα του πλοίου και η προέκτασή της προς την πρύμνη και την πλώρη που είναι αντίστοιχα το πρυμνιό ποδόσταμο και το πλωριό ποδόσταμο (Εικ. 3). Το ακπάρι είναι καμπύλο διαμήκες στοιχείο που ενισχύει τη σύνδεση καρίνας με τα δύο ποδοστάματα (Εικ.3). Ακολουθεί η στήριξη των καμπύλων εγκάρσιων στοιχείων του σκελετού, που είναι τα πλευρά του σκάφους ή νομείς ή σκαρμοί (Εικ.4). Οι νομείς τοποθετούνται ανά δύο εκατέρωθεν της καρίνας. Το ένα άκρο κάθε νομέα στερεώνεται στην καρίνα του σκάφους με την ενίσχυση της βάσης του νομέα, η οποία είναι γονατοειδές ξύλο με δύο σκέλη σε γωνία 90ο (Εικ. 6). Το κάτω άκρο κάθε νομέα στερεώνεται στο ένα σκέλος της βάσης του νομέα και το άλλο σκέλος της βάσης στερεώνεται επάνω στην καρίνα. Η βάση του νομέα προέρχεται από διακλαδισμένο ή καμπυλωτό δένδρο πεύκου, το οποίο παραμορφώθηκε από την επίδραση του ανέμου ή από κλαδί και τμήμα κυπαρισσιού (Εικ. 6). Στο εξωτερικό άκρο του νομέα κάτω από την κουπαστή στερεώνεται το μπρατσόλι, το οποίο είναι καμπύλο στοιχείο του σκελετού με δύο σκέλη (μπράτσα) σε αμβλεία γωνία. Το ένα σκέλος του μπρατσολιού προέρχεται από το κλαδί και το άλλο από το πρέμνο κυπαρισσιού. Τα δύο σκέλη έχουν το καθένα μήκος 1.00m και σχηματίζουν υποτείνουσα μήκους 1,80m (Εικ.7). Το ένα σκέλος του μπρατσολιού (το πασούλι = τμήμα του κλαδιού) τοποθετείται από την κουπαστή προς το εσωτερικό του σκάφους και το άλλο σκέλος του μπρατσολιού (ρίζα του μπρατσολιού) διευθύνεται προς τα κάτω. Πάνω στο πασούλι καρφώνεται ένα πριονιστό ξύλο που ονομάζεται καμάρι και πάνω στο καμάρι στερεώνονται τα κουβερτοσάνιδα δηλ. τα σανίδια του καταστρώματος. Η ρίζα του μπρατσολιού στερεώνεται επάνω στα στραβόξυλα (τους νομείς) και πάνω σ αυτά καρφώνονται τα σανίδια του κελύφους του σκάφους (τα πετσώματα) (Εικ.7). Η πλώρη του σκάφους καταλήγει στο ποδόσταμο. Αν το σκάφος είναι καραβόσχημο, ποδόσταμο υπάρχει μόνο στην πλώρη (πλωριό ποδόσταμο). Αν είναι καϊκόσχημο, ποδόσταμο υπάρχει και στην πρύμνη (πρυμνιό ποδόσταμο). Στην εσωτερική πλευρά του πρυμνιού και του πλωριού ποδόσταμου στερεώνονται οι φουρνιστές, οι οποίες είναι γονατοειδή ξύλα που τα δυό τους σκέλη μήκους 1,5 έως 2,00 m το καθένα διασταυρώνονται υπό γωνία 60ο (Εικ. 8).

Εικ. 2. Δένδρα πεύκου με φυσική καμπυλότητα. Εικ. 3. Πως στήνεται η καρίνα του πλοίου, το πρυμνιό και πλωριό ποδόσταμο και το ακπάρι.

Στερεώνονται με την κορυφή της γωνίας κάθετα προς το ποδόσταμο και διαμορφώνουν τα μάγουλα ή μάσκες του σκάφους. Το τμήμα αυτό της πρύμνης δέχεται πολύ μεγάλες πιέσεις από τα κύματα, γι αυτό και η επιλογή των φουρνιστών γίνεται με ιδιαίτερη προσοχή από το κατώτατο μέρος των κορμών των πεύκων που έχουν σχηματίσει διχάλα ή που έχουν γονατίσει από την επίδραση του ισχυρού ανέμου (Σχ. 8α). Η Εικ. 5. Παρουσιάζει τα στάδια βαφής και συντήρησης των ξύλινων σκαφών. Στα υλικά συ-

ντήρησης των αρχαίων Ελλήνων συγκαταλέγονταν και η επάλειψη με μίγμα ρητινών και βοδινού λίπους, με το κεδρέλαιο, το κατράμι, καθώς και η επένδυση με φύλλα μολύβδου. Στα δεδομένα αυτά της ναυπηγικής τέχνης που αναπτύχθηκε επί χιλιάδες χρόνια ελληνικού πολιτισμού και ναυτικής παράδοσης στηρίζεται το γεγονός ότι τα ξύλινα καΐκια έχουν άριστη συμπεριφορά και πλοηγησιμότητα, με αποτέλεσμα να παρέχουν υψηλή ασφάλεια ταξιδιού στις θάλασσες της Μεσογείου.

4 Εικ. 4. Ολοκλήρωση σκελετού (στερέωση νομέων) και έναρξη πετσώματος. Περιπλους 41

Το πεύκο και το κυπαρίσσι της Σάμου

Εικ. 5. Συντήρηση καϊκιών (απομάκρυνση χρωμάτων, καλαφάτισμα, βαφή). Εικ. 6. Μέθοδος απόληψης βάσης νομέα από κλαδί και κορμό οριζοντιόκλαδου κυπαρισσιού. Εικ.7. (αριστερά): Τρόπος απόληψης μπρατσολιού και στερέωση του στο εσωτερικό της κουπαστής και του νομέα. (δεξιά): Πως στερεώνονται το καμάρι, κουβερτοσάνιδα και πετσώματα. Εικ 8. Σχήμα φουρνιστή (στο μέσο), απόληψη από διχαλωτό πεύκο ή καμπυλωμένο από ισχυρό άνεμο (αριστερά) και τρόπος στερέωσης στο ποδόσταμ (δεξιά).

Iδιότητες και εφαρμογές

Ο Πίνακας 2 παρουσιάζει τις φυσικές και μηχανικές ιδιότητες του ξύλου των βασικότερων κωνοφόρων που αναπτύσσονται στην Ελλάδα (Σκαρβέλης Μ. και Ρουσόδημος Γ. 2007). Από τα δεδομένα του Πίν. 2 είναι φανερό ότι τόσο η τραχεία πεύκη, όσο και το κυπαρίσσι παράγουν ξύλο του οποίου, η πυκνότητα και οι φυσικές και μηχανικές ιδιότητες το καθιστούν κατάλληλο για εφαρμογές στην ξυλοναυπηγική και την οικοδομική. Η μικροσκοπική δομή του ξύλου, η μεγάλη αναλογία του εγκαρδίου ξύλου και η εκτεταμένη παρουσία ρητινοφόρων αγωγών και ρητίνης προσδίδουν στο ξύλο της τραχείας πεύκης ιδιαίτερα πλεονεκτήματα αντοχής σε μύκητες και έντομα. Τα πλεονεκτήματα αυτά ενισχύονται από τη φυσική καμπυλότητα των κορμών των δένδρων και των κλαδιών της τραχείας πεύκης. Τα καμπύλα τρήματα του κυρίως κορμού και των κλαδιών αποδεικνύονται ως ιδανικά για τα καμπύλα στοιχεία του σκελετού των ξύλινων σκαφών, γιατί έχουν υψηλή μηχανική αντοχή και ελαστικότητα (Εικ. 2,6,8,9). Οι εφαρμογές των ειδών αυτών σε δομικές κατασκευές καλύπτουν ένα τεράστιο εύρος όπως: στέγες, πατώματα, κουφώματα, σκελετοί ξύλινων κατοικιών, σκάλες, μπαλκόνια, επενδύσεις, καθώς και εξωτερικές ξύλινες κατασκευές, όπως περιφράξεις, θερμοκήπια, πέργκολες, παιδικές χαρές, υποστυλώματα αμπελώνων και οπωροφόρων δένδρων, αποθήκες, υπόστεγα, ποιμνιοστάσια, ορνιθώνες κ.α. Ενδεικτικό της μη αξιοποίησης του ξύλου του κυπαρισσιού είναι ότι εισάγουμε από Ιταλία μεγάλες ποσότητες λεπτών κορμιδίων κυπαρισσιού εμποτισμένων με άλατα χαλκού – βορίου, τα οποία χρησιμοποιούμε ως ορθοστάτες στις εκτεταμένες εγκαταστάσεις των παραλιών μας (κιόσκια, στέγαστρα, παρατηρητήρια, κ.α.). Αυτό οφείλεται στην παντελή έλλειψη πολιτικής αναδασώσεων με κυπαρίσσι και πολιτικής αξιοποίησης του ξύλου του. Οι Αρχαίοι Έλληνες γνώριζαν την αξία του ξύλου του κυπαρισσιού και το αξιοποιούσαν με τον πλέον σωστό τρόπο τόσο στην ξυλοναυπηγική, όσο και στη δόμηση. Πεύκο: Όλοι οι ξυλοναυπηγοί στο παρελθόν, με εξαίρεση τους ναυπηγούς από τα 42 Περιπλους

νησιά του Ιονίου χρησιμοποιούσαν αποκλειστικά πεύκο για το πέτσωμα και τα περισσότερα τμήματα του σκελετού των καϊκιών. Η μεγάλη περιεκτικότητα σε ρητίνη ήταν και είναι το σπουδαιότερο κριτήριο επιλογής του είδους πεύ8 κου. Με βάση αυτό το χαρακτηριστικό η χαλέπιος πεύκη (Pinus halepensis) και η τραχεία πεύκη (Pinus brutia) είναι τα καταλληλότερα είδη, ειδικά η τραχεία πεύκη που προέρχεται από τη Σάμο. Τα καταλληλότερα δένδρα είναι αυτά που ο κορμός τους έχει φυσική καμπυλότητα γιατί με κατάλληλη πρίση και κατεργασία των καμπύλων κορμών (στραβόξυλα, Εικ.2) και των καμπύλων κλαδιών παρήγαγαν καμπύλα πριστά με τα οποία κατασκεύαζαν τα καμπύλα διαμήκη τμήματα του σκελετού (ποδοστάματα, καρίνα, κουπαστές), αλλά και τα καμπύλα εγκάρσια στοιχεία σκελετού του πλοίου (νομείς, μπρατσόλια, βάσεις νομέων, φουρνιστές κ.α.), (Εικ. 3, 4,6,7,8,9). Πεύκα που αναπτύσσονται σε πλαγιές, με δυνατούς ανέμους, αποκτούν καμπύλους κορμούς (Εικ. 2). Κυπαρίσσι: Στην Ελλάδα αναπτύσσονται δύο ποικιλίες κυπαρισσιού. Η πρώτη ποικιλία είναι το πυραμιδοειδές, το οποίο έχει κλαδιά σχεδόν κατακόρυφα (Cupressus sempervirens var. pyramidalis) και η δεύτερη ποικιλία είναι το οριζοντιόκλαδο, το οποίο έχει τα κλαδιά σχεδόν οριζόντια (Cupressus sempervirens var. horizontalis). Και τα δύο είδη παρέχουν σκληρή και ανθεκτική ξυλεία μέτριου βάρους. Από το πρώτο είδος

στη ναυπηγική τέχνη χρησιμοποιείται μόνο ο κορμός για κατασκευή καταρτιών και πριστής ξυλείας για πέτσωμα και το κατάστρωμα. Από το δεύτερο είδος εκτός από τον κορμό χρησιμοποιούνταν και τα καμπύλα κλαδιά για τα καμπύλα στοιχεία του σκελετού. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει το οριζοντιόκλαδο κυπαρίσσι σε αυτοφυή δάση που σώζονται ακόμη στη Σάμο και τα Σφακιά της Κρήτης, στο οποίο ο κορμός και τα οριζόντια κλαδιά είναι πολύ πλούσια σε εγκάρδιο ξύλο που περιέχει ελαιορητίνες, δομικά στοιχεία που καθιστούν το κυπαρισσένιο ξύλο ιδιαίτερα ανθεκτικό στο σάπισμα και τα ξυλοφάγα έντομα. Στα Σφακιά τα κυπαρίσσια σε ηλικία 18-20 χρόνων υλοτομούταν σε ύψος 1 με 2 μέτρα από το έδαφος και παράγονταν ένας ιστός για βάρκα ή ένας στύλος μήκους 3,5-4 m για οικοδομική χρήση (Εικ. 9). Ο κυπαρισσένιος στύλος των Σφακιών είναι μια πρωτόγονη μορφή του μινωϊκού κίονα. Μετά την πρώτη κοπή στην ηλικία των 1820 χρόνων, τα κλωνάρια που βρίσκονταν κάτω από την τομή αναπτύσσονταν κατακόρυφα και ύστερα από 5 με 10 χρόνια υλοτομούνταν τα δύο κλωνάρια που είχαν κυριαρχήσει και παίρνονταν δύο νέοι στύλοι και σπάνια μια διχάλα σε σχήμα σκάλας (Εικ.3β).

Το πεύκο και το κυπαρίσσι της Σάμου

9 Εικ. 9. Προϊόντα υλοτομίας οριζοντιόκλαδου κυπαρισσιού σε τρείς διαδοχικές επεμβάσεις υλοτομίας (Ιστίο ή δομικός στύλος, σκάλα, δομική δοκός-τράβα, δύο καμπύλοι νομείς). Εικ. 10. Παραδοσιακά εργαλεία ξυλοναυπηγικής: Διάφοροι τύποι χειροπλάνης, ροκάνια, χειροπρίονα, σμίλες, τύποι σκεπαρνιών, τρυπάνια, σκαρπέλλα, αρίδες.

Αν η πρώτη υλοτομία γίνονταν όχι σε ηλικία 20 ετών αλλά στα 30 και 40 χρόνια τότε αντί για στύλο θα λαμβάλονταν τεμάχιο ξύλου μήκους 4m (γνωστό στην οικοδομική μετά από πελέκημα ως τράβα, κατάλληλο για στέγες) με διάμετρο 8 έως 10 cm στο λεπτό άκρο και διατομή 14x8cm στο χονδρό άκρο (Εικ.9). Τα πλάγια κλωνάρια θα πάρουν στη συνέχεια κατακόρυφη θέση και μετά από κάποια χρόνια θα έχουν διαστάσεις κατάλληλες για να προκύψει από το καθένα στη δεύτερη υλοτομική επέμβαση ένας σκαρμός (νομέας ή πλευρό του σκελετού του σκάφους) ύψους 1,70 έως 2,00 m (Εικ.9γ).

Εργασίες συγκομιδής

Η υλοτομία του Σαμιώτικου πεύκου επέβαλε συγκεκριμένες τεχνικές, όταν η ξυλεία προορίζονταν για κατασκευή καϊκιών. Όλα τα διαμήκη και εγκάρσια καμπύλα στοιχεία σκελετού των καϊκιών προέρχονταν (και προέρχονται) από καμπύλους κορμούς, και από καμπύλα κλαδιά, αφού πρώτα γίνει η κατάλληλη μηχανική κατεργασία με ένα πλήθος ειδικών εργαλείων του ξυλοναυπηγού (Εικ. 10). Η όλη ιεροτελεστία αποτελεί εξέλιξη τεχνικών που χρησιμοποιούνταν με τον ίδιο τρόπο από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Η επιλογή των κατάλληλων πεύκων με την επιθυμητή καμπυλότητα (των στραβόξυλων όπως τα λέγανε), γινότανε στο δάσος από τον δασικό υπάλληλο και τον καραβομαραγκό, ο οποίος ανάλογα με την συγκεκριμένη παραγγελία καϊκιού που είχε, έβρισκε τα κατάλληλα πεύκα, και ο δασικός υπάλληλος τηρώντας τις αρχές της σωστής διαχείρισης που διασφαλίζει την αειφορία του δάσους, προέβαινε στην προσήμανση κάθε δένδρου χωριστά, κατά την οποία σε κάθε δένδρο που θα υλοτομούταν κοντά στη βάση του απομακρυνόταν ένα κομμάτι φλοιού και έμπαινε ανάγλυφη σφραγίδα με ειδική αριθμοσφύρα. Η σφραγίδα παραμένει μετά την υλοτομία στο πρέμνο για να είναι δυνατός ο έλεγχος και η εκτίμηση του λήμματος. Στο στηθιαίο ύψος του δένδρου τοποθετείται ένα σημάδι (χρώμα ή απόξεση του φλοιού) για να αναγνωρίζεται από τους υλοτόμους ότι αυτό το δένδρο είναι για

απομάκρυνση. Οι καμπύλοι κορμοί μεταφέρονταν στον ταρσανά, εκεί όπου απομακρύνονταν άμεσα ο φλοιός και ακολουθούσε η πρίση του καμπύλου κορμού σε πάχη, πλάτη και μήκη ανάλογα με το στοιχείο του σκελετού για το οποίο θα προορίζονταν το κάθε τεμάχιο. Μετά την πρίση το κάθε τεμάχιο κατεργάζονταν με τα εργαλεία χειρός (σκεπάρνια, πλάνες, σκαρπέζα, αρίδες) και έπαιρνε το επιθυμητό σχήμα. Ενδεικτική και ζωντανή μαρτυρία της διαδικασίας υλοτομίας και κατεργασίας της ξυλείας αποτελεί η συνέντευξη που παραχώρησε ο καραβομαραγκός Τάκης Μωράκης στις 30-3-2007 στον ταρσανά του στο Κοντάρι της Χίου: Για να σκαρωθούν τα καΐκια πρέπει πρώτα να διαμορφωθεί η ξυλεία. «Τον χειμώνα, με το φεγγάρι στο λίγος, πηγαίναμε στο δάσος, στου Γιαννάκη, ή στη Βολισσό, και βλέπαμε πια δένδρα είναι να πέσουν κάτω. Όχι για να κάνουμε στοκ, αλλά για να εξυπηρετήσουμε τις συγκεκριμένες παραγγελίες που είχαμε. ...Βλέπεις τα δένδρα και λες, αυτό μου βγάζει τους μεσαίους σκαρμούς, αυτό μου βγάζει τις κουπαστές, δεν πάει τίποτα χαμένο. Ξέρεις τι χρειάζεσαι, και δεν είναι ανάγκη να κόψεις 30 δένδρα ενώ χρειάζεσαι 5. Είναι πολύ οικολογικά τα πράγματα. Όχι να τα κάνουμε οικολογικά. Είναι από μόνα τους.» Σε άλλα μέρη όπως στη Σάμο ή την Μυτιλήνη, που είχαν πολλά δάση, την δουλειά αυτή την έκαναν εξειδικευμένοι υλοτόμοι, και τα ξύλα ερχότανε τακίμια. Τακίμι ονόμαζαν το σύνολο της ξυλείας για ένα σκάφος, και η παραγγελία του γινόταν ως εξής: «Βρε Σωκράτη, στείλε μου ένα τακίμι για 15 μέτρα». Δεν υπήρχε περίπτωση να λείπει κάτι, το παραμικρό. Είχε τους σκαρμούς τους μεσαίους, είχε το τουφέκι, τα καμάρια, είχε τα πετσώματα.» ότι ξυλεία χρειάζεται για να φτιαχτεί ένα καΐκι 15 μέτρων. Οι κορμοί των πεύκων αφού μεταφέρονταν στον ταρσανά έπρεπε να αποφλοιωθούν, να «ξεπετικωθούν», για να μην σκουληκιάσουν τα ξύλα.». Την δουλειά αυτή την έκαναν οι πιτσιρικάδες από τις γειτονιές. «Με σφηνάκια με πέτρες με ότι φανταστείς» και τον «πουλούσαμε τον πέτικα, για χαρτζιλίκι. Εκεί

10 Περιπλους 43

Το πεύκο και το κυπαρίσσι της Σάμου γινόταν και «τσαμπουκάδες», ποιος θα προλάβει να ξεπετικιάσει. Γιατί όσο πιο πολύ ξεπετίκιαζες τόσο πιο πολλά τσουβάλια γέμιζες. Μας έδιναν 5-6 δεκάρες το κιλό τότε». Τον πουλούσαν στους Μύλους, στα ταμπάκικα. Εκεί τον αλέθανε μέχρι να γίνει σαν χοντρό αλάτι, τον έβραζαν, και φτιάχνανε ένα κεραμιδί χρώμα, με το οποίο βάφανε τα πανιά και τα δίκτυα των καϊκιών, για να μη σαπίσουν από την υγρασία (πλήρης αξιοποίηση του ξύλου). Η μέθοδος και η διαδικασία του σκαρώματος του καϊκιού, δεν έχει αλλάξει με το πέρασμα του χρόνου. Ακόμα και τα εργαλεία που χρησιμοποιούνται σήμερα, «είναι τα ίδια που χρησιμοποιούσανε και οι αρχαίοι. Αυτά που αναφέρει ο Όμηρος ότι έδωσε η Καλυψώ στον Οδυσσέα. Σκεπάρνια, σκαρπέλα, ροκάνια που τα περισσότερα είναι ιδιοκατασκευές. Τα σύγχρονα εργαλεία δεν ταιριάζουνε εδώ, επειδή πρόκειται για καμπύλες επιφάνειες και δεν είναι εύκολο να γίνουν τέτοια εργαλεία.»

Πιστοποίηση σαμιώτικου πεύκου για ξυλοναυπηγική χρήση

Το σαμιώτικο πεύκο και το οριζοντιόκλαδο κυπαρίσσι, όπως τονίσθηκε παραπάνω είναι καταγεγραμμένο και διαπιστωμένο από πλήθος πηγών από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα (Σκαρβέλης και Ρουσόδημος 2007, Παπαμιχαήλ 1970, Ρουσοδημος και Πειτηναράκις 2004), ότι έχουν ξύλο με πολύ καλές ιδιότητες (μηχανικές, φυσικές, χημικές) και εσωτερική μικροσκοπική δομή που το καθιστούν ιδανικό για εφαρμογές στην ξυλοναυπηγική και όχι μόνο. Δεν είναι τυχαίο ότι τα πλεονεκτήματα αυτά εντοπίσθηκαν από τους αρχαίους Έλληνες, οι οποίοι το κατέταξαν στην πρώτη θα λέγαμε ποιότητα για ξυλοναυπηγική χρήση με υψηλότερη τιμή αγοράς σε σύγκριση προς το προερχόμενο από άλλες περιοχές. Βέβαια σε κάθε περίπτωση είναι προϋπόθεση το ξύλο να είναι υγιές, να έχει τις κατάλληλες διαστάσεις, να μη έχει σφάλματα δομής (μεγάλους και αποπίπτοντες ρόζους, στρεψοΐνια, προσβολές από μύκητες και έντομα, ρωγμές, έντονη κωνικομορφία). Είναι χρήσιμο να υπάρξει ένα είδος πιστοποίησης για το Σαμιώτικο πεύκο (κάτι ανάλογο που θα έπρεπε να υπάρχει για τη Μαύρη πεύκη με προέλευση ορισμένα δάση περιοχής Γρεβενών, ή την ελάτη Ασπροποτάμου και Περτουλίου). Για να σχεδιασθεί μια τέτοια διαδικασία πρέπει πρώτα να καταγραφούν τα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά δομής και οι ιδιότητες (φυσικές, μηχανικές, χημικές) που υπάρχουν στο ξύλο Τραχείας πεύκης Σάμου και βέβαια να θεσπισθεί ένα όργανο που θα μπορεί να βεβαιώνει κάθε φορά ότι μια ποσότητα ξυλείας ανταποκρίνεται στα συγκεκριμένα δεδομένα. 44 Περιπλους

Ινστιτούτου Δασικών Ερευνών. Πιστεύουμε ότι μια τέτοια προσπάθεια είναι ουσιαστική εγγύηση για την υιοθέτηση της πιστοποίησης ως εργαλείου της αγοράς.

Σημερινή κατάσταση

Μια τέτοια προσέγγιση δεν είναι απλή από επιστημονική άποψη. Για το λόγο ότι απαιτείται κατάλληλα εξοπλισμένο εργαστήριο και εξειδικευμένο προσωπικό για να ελέγχει και να βεβαιώνει. Ας μη ξεχνάμε ότι το ξύλο είναι υλικό με βιολογική προέλευση, με πολύπλοκη χημική σύσταση που διαφέρει από είδος σε είδος, αλλά και στο ίδιο είδος από τόπο σε τόπο, με πολύπλοκη μικροσκοπική δομή, ανισότροπο και ανομοιογενές. Είναι συνεπώς δεδομένο ότι σύμφωνα και με τους όρους της σύγχρονης αγοράς, θα πρέπει να υπάρχει ένα είδος πιστοποίησης ότι το ξύλο που διατίθεται στην αγορά είναι σαμιώτικη τραχεία πεύκη και έχει την απαιτούμενη ποιότητα για χρήση στην ξυλοναυπηγική και μάλιστα σε συγκεκριμένη εφαρμογή, π.χ. στον σκελετό του σκάφους, στο κέλυφος, ως κατάρτι, στο κατάστρωμα κ.ο.κ. Σε μια πρώτη προσέγγιση του θέματος, θα λέγαμε ότι η πιστοποίηση αυτή μπορεί να παρέχεται από ένα κατάλληλο όργανο τοπικά στη Σάμο, στο οποίο θα συμμετέχουν: - Στέλεχος του Ναυτικού Μουσείου Σάμου, με πείρα και εάν δυνατόν ειδικότητα στην ξυλοναυπηγική ή την τεχνολογία ξύλου, - Έμπειρος Δασολόγος ή Τεχνολόγος ξύλου του Δασαρχείου με προϋπηρεσία στην συγκομιδή και διαχείριση του Σαμιώτικου πεύκου, - Παλιός και αποδεκτός ως πετυχημένος καραβομαραγκός, - Αντιπρόσωπος του συνδέσμου ξυλεμπόρων του Νησιού. Στο Ναυτικό Μουσείο Σάμου θα μπορούσε να οργανωθεί μικρό εργαστήριο πιστοποίησης ξύλου, με πολύ βασικό εξοπλισμό για μέτρηση πυκνότητας, για αναγνώριση είδους ξύλου, για καταγραφή των δεδομένων ποιότητας και μακροσκοπικών χαρακτηριστικών του ξύλου (σφάλματα δομής, ροζοβρίθεια, χρώμα, ρητινοφόροι αγωγοί, κ.α.). Στην προσπάθεια αυτή μπορεί να συνδράμουν φορείς του Πανεπιστημίου και ΤΕΙ και Ιδρύματα ερευνών, όπως το Εργαστήριο Υλοχρηστικής της Δασολογικής Σχολής του ΑΠΘ ή το εργαστήριο δομής και τεχνολογίας ξύλου του Τμήματος Σχεδιασμού και Τεχνολογίας Ξύλου και Επίπλου του ΤΕΙ Λ. ή το Εργαστήριο Τεχνολογίας Ξύλου του

Είναι αναπόφευκτη η σύγκριση με την υφιστάμενη κατάσταση στη χώρα μας. Το κυπαρίσσι δεν τυγχάνει καμίας αξιοποίησης πέραν αυτής ως καυσίμου σε τζάκια και ως δένδρου των κοιμητηρίων. Δεν γίνονται αναδασώσεις. Αλλά και στα δάση μας, στο σύνολο τους, δεν γίνεται διαχείριση προς την κατεύθυνση της προστασίας τους από πυρκαγιές, από μύκητες, έντομα, τον καρκίνο του κυπαρισσιού, του πλάτανου, της φτελιάς, της καστανιάς που, σύμφωνα με διαπιστώσεις ειδικών φυτοπαθολόγων προκαλούν σοβαρές ζημιές στα λίγα δάση που μας απομείνανε. Η ξυλοναυπηγική τέχνη παρέμεινε ζωντανή επί πέντε και πλέον χιλιετίες και μεταδίδονταν από γενιά σε γενιά μέχρι και την δεκαετία του 1980, τότε που σιγά σιγά εμφανίσθηκε μια ύποπτη πολιτική επιδότησης της καταστροφής των ξύλινων καϊκιών από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η τέχνη που έφτασε στο απόγειο της ανάπτυξής της στην αρχαιότητα, κατέστησε την Ελλάδα κοσμοκράτειρα δύναμη και δημιούργησε πολιτισμό και παράδοση, είναι στο στόχαστρο. Ο τομέας της ξυλοναυπηγικής στη χώρα μας τις τελευταίες δεκαετίες αντιμετωπίζει μια τεράστια κρίση. Στην Αρχαία Ελλάδα αναπτύχθηκε η τεχνολογία ναυπήγησης ξύλινων πολεμικών και εμπορικών σκαφών, με τα οποία οι Έλληνες έγιναν κυρίαρχοι των θαλασσών, κατέστησαν υπερδύναμη και υπερασπίσθηκαν νικηφόρα ξένους κατακτητές. Στη χώρα αυτή αισθάνεται κανείς ντροπή και απογοήτευση όταν διαπιστώνει ότι από το 1990 και μετά, στα πλαίσια μιας πολιτικής που επιβάλλει η Ε.Ε. και γίνεται αποδεκτή από τις Ελληνικές Κυβερνήσεις, ασκείται μια απαράδεκτη πολιτική επιδότησης της εξευτελιστικής καταστροφής των παραδοσιακών ξύλινων αλιευτικών καϊκιών με πρόσχημα τον εκσυγχρονισμό των αλιευτικών στόλων στις χώρες μέλη της Ε.Ε. και την προστασία της παράκτιας αλιείας! Ξύλινα καΐκια (έργα τέχνης) των οποίων η τεχνολογία ναυπήγησης παραπέμπει στις περιόδους πριν και μετά τη Μινωική εποχή και θεμελιώνει μια περήφανη ναυτική ελληνική παράδοση και ένα μοναδικό ελληνικό πολιτισμό, διαλύονται σε θρύψαλα από μπουλντόζες ενώπιον επιτροπής, όπως ορίζει η σχετική κοινοτική οδηγία, ως βασική προϋπόθεση για να πληρωθεί η επιδότηση στον κάτοχο του καϊκιού. Εθνική ντροπή για την οποία ουδείς πολιτικός άνδρας αντέδρασε ή έκανε κάτι για να εξαλειφθεί. Η Εικ.11 που ακολουθεί καταμαρτυρεί την εγκληματική ενέργεια και αποκαλύπτει τα αίτια της οι-

KATRADIS GLOBAL NETWORK Africa: Egypt (Alexandria, Port Said, Suez) • South Africa (Durban, Cape Town) • Asia: Singapore (Singapore) | Korea (Pusan) | China (Hong Kong, Shanghai, Qingdao, Zhenjiang & other ports) • Europe: Belgium (Antwerp, Zeebrugee) | Germany (Hamburg) | Netherlands (Rotterdam, Amsterdam) | Spain (Algeciras, Cadiz, Las Palmas) |Turkey (Istanbul) | Bulgaria (Varna) | Cyprus (all ports) • Middle East: U.A.E. (Fujairah, Dubai) • North America: Canada (Montreal) | USA (Houston, New Orleans, New York) • Central America: Panama (Panama)

UHMWPE, Aramid & Μixed Ropes for LNGs/LPGs and Tankers - Steel Wire Ropes - Sacrificial Anodes Anchors & Anchor Chains - Port Development Equipment - Vessel Deck Equipment

Το πεύκο και το κυπαρίσσι της Σάμου κονομικής, πολιτισμικής, κοινωνικής κρίσης και παρακμής μέσω των επιδοτήσεων, της αύξησης των εισαγωγών και της μείωσης της εγχώριας παραγωγής. Αποτέλεσμα της συγκεκριμένης πολιτικής είναι η συρρίκνωση μέχρις εξαφάνισης του τομέα ναυπήγησης ξύλινων σκαφών σε ελληνικά ξυλοναυπηγεία. Σήμερα υπολειτουργούν ελάχιστα ξυλοναυπηγεία στον ελλαδικό χώρο, όταν τις δεκαετίες του 1980 και πριν σε όλη τη νησιωτική Ελλάδα, στις παράκτιες πόλεις, κωμοπόλεις και χωριά λειτουργούσαν εκατοντάδες καρνάγια και εργάζονταν χιλιάδες εξειδικευμένοι τεχνίτες ξυλοναυπηγοί. Στο Πέραμα στις τρείς μονάδες ξυλοναυπηγείων που απέμειναν εργάζονταν το 2011 έξι μόνιμοι καραβομαραγκοί και 15 εποχικοί. Τα περισσότερα ξυλοναυπηγεία μετατράπηκαν σε μονάδες παραγωγής πλαστικών και μεταλλικών σκαφών, ενώ αυξήθηκαν κατακόρυφα οι εισαγωγές. Κανένα από τα υπάρχοντα ξυλοναυπηγεία δεν εκσυγχρονίσθηκε, δεν γίνονται νέες παραγγελίες, παρά ελάχιστες. Στα λιμανάκια των νησιών μας κυριαρχούν τα πλαστικά σκάφη και τα γιώτ πολυτελείας, όπου επενδύουν τα λεπτά τους οι έχοντες. Στα παράλια της Τουρκίας η ξυλοναυπηγική δραστηριότητα είναι έντονη, με εφαρμογή νέας τεχνολογίας, με παραγγελίες και εξαγωγές σε χώρες της Μεσογείου. Αμείλικτα παραμένουν τα ερωτήματα: Γιατί οι Ελληνικές κυβερνήσεις δεν είχαν και δεν εφάρμοζαν καμία πολιτική στο θέμα αυτό, αλλά υιοθετούσαν και υιοθετούν την πολιτική της Ε.Ε. για καταστροφή των ξύλινων σκαφών με επιδότηση; Μπορούσαν να επιβάλλουν τουλάχιστον την αλλαγή χρήσης των αλιευτικών σκαφών σε τουριστικά ή σε σκάφη αναψυχής, σε μεταφορικά σκάφη στα νησιά της άγονης γραμμής. Γιατί η ξυλοναυπηγική τέχνη δεν διδάσκεται από κάποιο εκπαιδευτικό φορέα με αποτέλεσμα να σβήνει, να χάνεται και έτσι οι επόμενες γενιές να θεωρούν παρελθόν την ναυπήγηση ξύλινων σκαφών; Γιατί στην Ελλάδα δεν υπάρχει ένα μεγάλο ναυτικό μουσείο αντάξιο της ναυτικής μας ιστορίας, που να καλύπτει την όλη εξέλιξη

Εικ.11. Καταστροφή καϊκιού ενώπιον επιοτροπής με επιδότηση από την Ε.Ε.

της ναυπηγικής τέχνης και της συμβολής της στην οικονομία, στον πολιτισμό, στην αντιμετώπιση εισβολέων, από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα; Γιατί δεν ασκείται μια πολιτική ενίσχυσης του τομέα της ναυπήγησης ξύλινων σκαφών, με εκσυγχρονισμό των λειτουργούντων ξυλοναυπηγείων και εφαρμογή νέων τεχνολογιών, με ίδρυση ειδικών εγκαταστάσεων σε μαρίνες, οι οποίες να δέχονται ξύλινα τουριστικά σκάφη για συντήρηση και ελλιμενισμό όλη την περίοδο του έτους και ειδικότερα την τουριστική περίοδο; Τέτοιες εγκαταστάσεις βρίσκουν οι κάτοχοι ξύλινων σκαφών αναψυχής που επισκέπτονται τα ελληνικά νησιά στις τουρκικές ακτές. Ποια είναι τα αποτελέσματα της επιδοτούμενης καταστροφής των ξύλινων σκαφών; Προστατεύθηκε η παράκτια αλιεία; Εκσυγχρονίσθηκε ο αλιευτικός στόλος; Πληροφορίες υπάρχουν για το αντίθετο. Ότι δηλαδή με τις νέες άδειες που δόθηκαν για αλιεία σε ανοικτές θάλασσες ασκείται εντονότερη αλιεία σε Αιγαίο και Ιόνιο πέλαγος. Τι έχουν να πουν οι κυβερνώντες για την πολιτική που εφάρμοσαν τα 30 τελευταία χρό-

νια, περίοδο που διαχειρίστηκαν τεράστια ποσά δανείων, παροχών, σε επιδοτήσεις;

Επίλογος

Το ξύλο δεν πρόκειται να χάσει την αξία του ως πρώτη ύλη για σκάφη, γιατί ως βιολογικό προϊόν είναι η ιδανικότερη πρώτη ύλη συγκρινόμενη με το μέταλλο και τα πολυμερή, γιατί η δομή του, οι φυσικές, μηχανικές και χημικές του ιδιότητες, του προσφέρουν ασύγκριτα πλεονεκτήματα, όπως: προηγμένη πλοηγησιμότητα και ασφάλεια στις δύσκολες συνθήκες, μεγάλη διάρκεια, γιατί υπερέχει αισθητικά και ποιοτικά, γιατί είναι δοκιμασμένο επί χιλιάδες χρόνια, γιατί είναι προϊόν αειφορίας και δεν εξαντλείται, όπως τα ανταγωνιστικά του προϊόντα. Η κρίση θα περάσει και όταν εφαρμοσθεί μια σωστή πολιτική με παροχή παιδείας και με στήριξη του τομέα της ξυλοναυπηγικής, θα ξαναδούμε τα ξύλινα σκάφη να κυριαρχούν. Μέχρι τότε όμως πρέπει να πάμε κόντρα στα συμφέροντα όσων ασκούν την υφιστάμενη εγκληματική πολιτική και πρέπει να ενημερώνουμε τους πολίτες και να πιέζουμε τους κρατούντες για αλλαγή πολιτικής.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΒΟΥΛΓΑΡΙΔΗΣ, Η., 1987. Μελέτες προσρόφησης – εκρόφησης και διαστασιακής σταθερότητας του ξύλου τρι-

άντα ελληνικών δασοπονικών ειδών. Επιστημονική Επετηρίδα του Τμήματος Δασολογίας και Φ.Π., Α.Π.Θ., τ. Λ΄, Αριθ. 2, σελ. 63-131. • Γρίσπος Π.1968. Το Σφακιανό κυπαρισσοδάσος. Δασικά Χρονικά 111-112. 1968. • Δαμιανίδης Κ. Πασχαλίδης Γ. Δημάκης Α και Κακαράς Ι. 2000. Διερεύνηση της απασχόλησης σε δύο παραδοσιακές τέχνες στο Αιγαίο. Λάξευση – χτίσιμο πέτρας και ξυλοναυπηγική στα νησιά Χίος, Σάμος και Κάλυμνος. Π.Τ.Ι./ΕΤΒΑ 2000. • Δαμιανίδης Κ. 1989. Η μελέτη της ανώνυμης παραδοσιακής ναυπηγικής ως συμβολή στην ιστορία της ναυπηγικής. Περιοδικό Αρχαιολογία, τεύχος 32, Σεπ. 1989. • Δασική Υπηρεσία, Δ/νση χαρτογραφήσεων. Χάρτης χρήσεων γης Νήσου Σάμου • Κακαράς Ι. 1989. Σημειώσεις Υλοχρηστικής. Α. Στοιχεία συγκομιδής δασικών προϊόντων. ΤΕΙ Λάρισας. • Κακαράς Ι. 2013. Τεχνολογία ξύλινων δομικών κατασκευών. Εκδόσεις ΙΩΝ 2013. • Καρέτσος Γεώργιος 1993. Η βλάστηση της Σάμου. Απόπλους - σαμιακών γραμμάτων και τεχνών περιήγηση. Τεύχος 10-11. 1993. • Ναυτικό Μουσείο Κρήτης, ανακατασκευή μινωικού πλοίου 2001-2004. • ΡΟΥΣΟΔΗΜΟΣ, Γ. και ΠΕΤΕΙΝΑΡΑΚΗΣ, Ι., 1994. Το ξύλο της τραχείας πεύκης. Επιστημονική Επετηρίδα του Τμήματος Δασολογίας και Φ.Π., Α.Π.Θ., τ.37, ΛΖ/3, σελ. 257-278. • Παρασκευοπούλου Αικ. 1987. Διακύμανση των δομικών χαρακτήρων του ξύλου του κυπαρισσιού στην Ελλάδα. Διδακτορική διατριβή, Πανεπιστήμιο Αθηνών 1987.• Σκαρβέλης M. και Ρουσόδημος Γ. 2007. ΕΘ.Ι.ΑΓ.Ε. (Πίν. 4). Φυσικές και μηχανικές ιδιότητες του ξύλου της κεφαλληνιακής ελάτης (Abies cephalonica Loud.) και της υβριδογενούς ελάτης (Abies borisii regis Mattf. ) διαφόρων προελεύσεων του ελληνικού χώρου. • Ταβουλτζόγλου Ν. 2011. Τα ξύλινα σκάφη στην Ελλάδα. Υφιστάμενη κατάσταση και σχεδιασμός σύγχρονης μονάδας παραγωγής. Πτυχιακή εργασία. Τμήμα Σχεδιασμού και Τεχνολογίας Ξύλου και Επίπλου, ΤΕΙ Λάρισας 2011.

46 Περιπλους

Ημερίδα για το έργο της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων* 6 MAΡΤΙΟΥ 2015 | ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ

ΕΝΑΛΙΕΣ ΕΡΕΥΝΕΣ ΚΑΙ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΕΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ ΤΗΣ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ

Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων • Βουτιά στα περασμένα

Του Δρ. Σ. Παλιομπέη

Υποβρύχιες έρευνες της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων με σημαντικά αποτελέσματα έχουν πραγματοποιηθεί σε διάφορα σημεία της θαλάσσιας περιοχής της Χαλκιδικής και του Αγίου Όρους, ενώ έχει καταγραφεί πληθώρα εναλίων αρχαιοτήτων, προερχομένων από κατασχέσεις ή παραδόσεις ιδιωτών στις κατά τόπους αρμόδιες Εφορείες Αρχαιοτήτων. Στις επόμενες σελίδες γίνεται σύντομη αναφορά σε κάποιες από τις έρευνες, τα ναυάγια και τις αρχαιότητες αυτές, ενώ στο τέλος μία απαρίθμηση στις προγραμματισμένες για το μέλλον έρευνες της Εφορείας μας στην περιοχή.

ύριοι ερευνητές της περιοχής από πλευράς Εφορείας ήταν ο Φ. Κ. (Δημήτριος) Χανιώτης, η Χρυσηίς Σαμίου και η Παναγιώτα Τίτσα-Μελά. Το 1987 πραγματοποιήθηκε από τον Χανιώτη με αφορμή την κατασκευή σύγχρονων λιμενικών έργων προκαταρκτική έρευνα σε καταποντισμένα κατάλοιπα της αρχαίας Μηκύβερνας, επίνειου της Ολύνθου, στον μυχό του Τορωναίου κόλπου. Ο αρχαίος κυματοθραύστης μήκους 396 και πλάτους 35 μ. που παρείχε ασφαλές αγκυροβόλιο, πρέπει να είναι σύγχρονος του οικισμού που ανασκάφηκε στα δυτικά του, οποίος χρονολογείται την περίοδο της ακμής της Ολύνθου (432-316 π.Χ.). Το έργο αποτελεί ένα από μεγαλύτερα λιμενικά έργα που έχουν εντοπισθεί στον ελλαδικό χώρο και μοναδικό του είδους στην περιοχή της Χαλκιδικής. Το 1993, 1994 και 1996 πραγματοποιήθηκε από την Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων με επικεφαλής την Σαμίου σε συνεργασία με την Αρχαιολογική Εταιρεία και το Αυστραλιανό Ινστιτούτο ενάλια ανασκαφική έρευνα στην περιοχή του αρχαιολογικού χώρου της Τορώνης, ανατολικά της Ληκύθου, με αποτέλεσμα τον εντοπισμό και την χαρτογράφηση καταποντισμένων κτιρίων στο αρχαίο λιμάνι, τμημάτων του τείχους και λοιπών αρχιτεκτονικών καταλοίπων. Στόχος ήταν η διασαφήνιση της σχέσης των χερσαίων αρχιτεκτονικών λειψάνων με τα εντοπισμένα στον βυθό της θάλασσας εντοπισμένα οικοδομικά λείψανα διαφόρων περιόδων. Σχετικά με τα ναυάγια της Χαλκιδικής πρέπει να αναφερθεί αρχικά ότι υπάρχουν μαρτυρίες για τρία αρχαία ναυάγια στην

Αμμουλιανή, χωρίς ωστόσο αυτά να έχουν εντοπιστεί μέχρι σήμερα. Το 1995 δηλώθηκε από ιδιώτες ο εντοπισμός αρχαίου ναυαγίου στη θαλάσσια περιοχή της Σάνης Κασσάνδρας, το οποίο εντοπίστηκε από κλιμάκιο της Εφορείας με επικεφαλής τον Χανιώτη τον Μάρτη του 1996 σε βάθος 30,50 μ. και σε απόσταση 500 μ από την ακτή. Το ναυάγιο που απλώνεται σε ακτίνα 60 μ. έχει μήκος 12,80 μ. και πλάτος 4,80 μ. Από το ναυάγιο ανελκύστηκαν δειγ-

ματοληπτικά τέσσερα εφυαλωμένα και διακοσμημένα πινάκια και ένα κομμάτι ξύλου, πιθανότατα από το σκαρί του πλοίου. Το ναυάγιο που χρονολογήθηκε με επιφύλαξη στον 17ο αι. μ.Χ. αποτελεί ένα από τα ελάχιστα ναυάγια βυζαντινών-μεταβυζαντινών χρόνων στην περιοχή. Το 2003 πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο ερευνητικού προγράμματος συνεργασίας της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων υπό τη διεύθυνση της Κατερίνας Δελλαπόρτα

Χάρτης Αγίου Όρους. Αρχαίες πόλεις και αρχαιολογικοί χώροι.

* Τις εργασίες της ημερίδας παρακολούθησαν η Πρόεδρος του Ν.Μ.Ε κα Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη, ο Αντιναύαρχος ΠΝ εα κος Ιωάννης Παλούμπης, η αρχαιολόγος του ΝΜΕ κα Ιωάννα Μπερμπίλη.

48 Περιπλους

με το Καναδικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο με υπεύθυνο τον Καθηγητή Αρχαιολογίας Wachsmann και το Εθνικό Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών με επικεφαλής τον Μητρούση υποβρύχια αρχαιολογική έρευνα σε διάφορες θαλάσσιες περιοχές της χερσονήσου του Άθω (εικ. 1). Στόχος της έρευνας αυτής ήταν η ανεύρεση λειψάνων του περσικού στόλου του Δαρείου που καταστράφηκε στην περιοχή το 492 π.Χ. Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο είχαν καταστραφεί τότε λόγω σφοδρής καταιγίδας 300 πλοία και είχαν χαθεί 20.000 άνδρες. Στην αποστολή έλαβαν μέρος από πλευράς Εφορείας οι Αρχαιολόγοι Διονύσης Ευαγγελιστής και Παρασκευή Μίχα. Η έρευνα που διενεργήθηκε στην ανατολική πλευρά της χερσονήσου με ηχοβολιστικό πλευρικής σάρωσης υψηλής συχνότητας δεν είχε τα αναμενόμενα αποτελέσματα. Στον Κόλπο της Ιερισσού εντοπίστηκε ωστόσο ναυάγιο με κλασικούς-ελληνιστικούς αμφορείς, δύο από τους οποίους ανελκύστηκαν. Η έρευνα συνεχίστηκε και στη νοτιοδυτική πλευρά της χερσονήσου, στη θαλάσσια περιοχή της Σκήτης της Αγίας Άννας. Στην περιοχή αυτή είχαν ανασυρθεί το 1999 στα δίχτυα των αδελφών ψαράδων Άγγελου και Γεωργίου Σακαλή από τη Συκιά Σιθωνίας από βάθος 110 μ. δύο χάλκινα κορινθιακά κράνη (εικ. 2), τα οποία σώζονται σε καλή κατάσταση και χρονολογούνται στο β΄ μισό του 6ου αι. π.Χ. και φυλάσσονται σήμερα στον Πύργο της Ουρανούπολης. Η έρευνα

ξης της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων. Σε πρόσφατη έρευνα που πραγματοποιήθηκε στο Αρχείο και στο Φωτογραφικό Αρχείο της τέως 10ης Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων διαπιστώθηκε ότι περισσότεροι από 120 είναι οι αντίστοιχοι αμφορείς και άλλα αγγεία που φυλάσσονται στις αποθήκες της πρώην 10ης ΕΒΑ στη Βεριά (Νέα Σίλατα) ενώ άλλοι τουλάχιστον εκατό φυλάσσονται στο Μουσείο Πολυγύρου και στους χώρους φύλαξης της πρώην ΙΣΤ΄ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων (τώρα συνενωμένες Εφορεία Χαλκιδικής και Αγίου Όρους). Πρόκειται για ευρήματα που προέρχονται κυρίως από την περιοχή του Πόρτο Κουφό (εικ. 3), της Σάνης, της Καλλιθέας και της Τορώνης. Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα και σπάνια ενάλια αντικείμενα που έχουν ποτέ παραδοθεί αποτελεί μία πήλινη παγίδα για χταπόδια που προέρχεται από τη θαλάσσια περιοχή της Νέας Ηράκλειας. Ενάλιες αρχαιότητες -τυχαία ευρήματα- είναι γνωστές και από το Άγιον Όρος. Εκτός από τα προαναφερθέντα χάλκινα κορινθιακά κράνη που ανασύρθηκαν από τον θαλάσσιο χώρο της Σκήτης της Αγίας Άννας από βάθος περίπου 110 μ. γνωστά είναι ακόμη και πολυάριθμα από διάφορα σημεία προερχόμενα αγγεία. Κατά την επανέκθεση της Συλλογής των Κειμηλίων της Μονής Βατοπαιδίου στο νέο της Σκευοφυλάκιο που πραγματοποιήθηκε το 1998 οργανώθηκε για πρώτη φορά σε αγιορειτική έκθεση ένας αυτοτελής εισαγωγικός τομέας αποκλειστικά αφιερωμένος στις προχριστιανικές αρχαιότητες. Στη μεγάλη προθήκη της Αρχαιολογικής Συλλογής που καταλαμβάνει ολόκληρη την επιφάνεια του βόρειου τοίχου, στον πρώτο δεξιά της εισόδου στο Σκευοφυλάκιο χώρο, τοποθετήθηκαν όλες οι κινητές αρχαιότητες (μαρμάρινα γλυπτά και ανάγλυφα, επιγραφές και αγγεία), οι οποίες φυλάσσονταν μέχρι πρόσφατα σε διάφορους χώρους της Μονής και κυρίως στη Βιβλιοθήκη. Μεταξύ άλλων αγγείων εκτίθενται εδώ ένας ακέραιος ενάλιος αμφορέας Κλασικών χρόνων μαζί με δύο ακόμη από τη θάλασσα ανασυρθέντα αγγεία (εικ. 4).

Οξυπύθμενοι εμπορικοί αμφορείς από τη θαλάσσια περιοχή του Πόρτο Κουφό.

Περιπλους 49

Η υποβρύχια αρχαιολογική έρευνα 1976-2014 • Ημερίδα 6 Μαρτίου 2015

Χάλκινα κορινθιακά κράνη από τη θαλάσσια περιοχή της Σκήτης της Αγίας Άννης.

είχε ως αποτέλεσμα την ανεύρεση σε βάθος 97 μ. ενός αμφορέα και ενός πίθου, στον οποίο κάποιο χταπόδι είχε συγκεντρώσει διάφορα συντρίμμια, μεταξύ αυτών και ένα χάλκινο αντικείμενο, το οποίο αποδείχτηκε ότι ήταν ένας σαυρωτήρας, η βάση δηλαδή του δόρατος, με ίχνη του ξύλινου άξονα στο εσωτερικό του. Η ανέλκυση των χάλκινων κρανών και η ανεύρεση του σαυρωτήρα στην ίδια περιοχή μας οδηγούν στο συμπέρασμα ότι έχουμε να κάνουμε με ναυάγιο πολεμικού πλοίου. Η έρευνα που πραγματοποιήθηκε ωστόσο από την ΕΕΑ σε συνεργασία με το Εθνικό Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών την ίδια χρονιά με χρήση Ηχοβολιστικού Συστήματος Πλευρικής Σάρωσης στη θαλάσσια περιοχή της Χαλκιδικής οδήγησε στον εντοπισμό δύο βυζαντινών ναυαγίων με αμφορείς στο Πόρτο Κουφό και στον επανεντοπισμό ενός ελληνιστικού με φορτίο αμφορέων. Ναυάγιο Πόρτο Κουφό Ι: Το ναυάγιο εντοπίζεται στη βόρεια πλευρά της εισόδου του όρμου στο Πόρτο Κουφό. Αμφορείς του φορτίου ελληνιστικών χρόνων βρίσκονται σε βάθος 42, 55 και 68 μ., όπου εντοπίζεται η κύρια συγκέντρωση του φορτίου. Ναυάγιο Πόρτο Κουφό ΙΙ: Το ναυάγιο εντοπίστηκε σε βάθος 105 μ. και οι διαστάσεις του ανέρχονται σε 50 μ. μήκος και 40 μ. πλάτος. Αποτελείται από δύο βασικές συγκεντρώσεις αμφορέων και από δύο δέσμες αγκυρών, ενώ ενδιάμεσα εντοπίστηκαν αμφορείς και άγκυρες. Κατόπιν δειγματοληπτικής ανέλκυσης ενός αμφορέα, το ναυάγιο χρονολογείται τον 9ο -11ο αι. μ.Χ. Ναυάγιο Πόρτο Κουφό ΙΙΙ: Το ναυάγιο, επίσης βυζαντινών χρόνων, εντοπίστηκε σε βάθος 110-115 μ. Το μεγαλύτερο τμήμα του φορτίου ήταν σκεπασμένο με λάσπη, με δυσκολία διέκρινε η ομάδα του βαθυσκάφους 20-25 αμφορείς. Με τη βοήθεια του βραχίονα του «Θέτις» ανελκύστηκε ένας αμφορέας του 9ου-11ου αι. Μεγάλο ρόλο στη διάσωση και διατήρηση εναλίων αρχαιοτήτων παίζει ως γνωστό και η ιδιωτική πρωτοβουλία και συγκεκριμένα οι παραδόσεις κυρίως αγγείων. Δεκάδες είναι καταρχήν οι ενάλιοι οξυπύθμενοι αμφορείς που φυλάσσονται στους χώρους φύλα-

Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων • Βουτιά στα περασμένα

Μονή Βατοπαιδίου. Αρχαιολογική Συλλογή. Ενάλιος οξυπύθμενος αμφορέας Κλασικών χρόνων και άλλα από τη θάλασσα ανασυρθέντα αγγεία.

Κατά τη διάρκεια της παραμονής μου στη Μονή Βατοπαιδίου τον Νοέμβριο του 2014 για υπηρεσιακούς λόγους μου αναφέρθηκε από τον υπεύθυνο των αναστηλωτικών έργων της Μονής Μοναχό Ιγνάτιο η ύπαρξη ενός ενάλιου αμφορέα, ο οποίος είχε περισυλλεγεί πρόσφατα σε παραλία πλησίον της Μονής και φυλάσσεται σήμερα μέσα σε ένα κιβώτιο σε κτίσμα εκτός Μονής. Πρόκειται για έναν συγκολλημένο αμφορέα, ελλιπή κατά ένα τμήμα του σώματος, με ισχυρές θαλάσσιες επικαθίσεις. Κατά την επίσκεψή μου στο εν λόγω Σκευοφυλάκιο διαπιστώθηκε επίσης ο εμπλουτισμός της Αρχαιολογικής Συλλογής κατά έξι ακόμη προερχόμενα από τη θάλασσα αγγεία. Πρόκειται για έξι ακέραιους αμφορείς διαφόρων τύπων, διαστάσεων και χρονολόγησης (Κλασικοί, Ρωμαϊκοί, Βυζαντινοί χρόνοι), τοποθετημένους σε μεταλλικές βάσεις. Σύμφωνα με την ενημέρωση του υπεύθυνου του Σκευοφυλακίου Μοναχού Ιωσήφ οι αμφορείς, που είχαν μεταφερθεί πρόσφατα στο Νέο Σκευοφυλάκιο, βρίσκονταν από παλαιότερα σε χώρο της Βιβλιοθήκης της Μονής στον Πύργο της Παναγίας, χωρίς ωστόσο να υπάρχουν πληροφορίες για τον ακριβή τόπο προέλευσης και τον χρόνο ανεύρεσής τους. Πρόκειται μάλλον για αγγεία που έχουν ανασυρθεί στα δίχτυα των ψαράδων μοναχών από τη θαλάσσια περιοχή κοντά στη Μονή. Παραδόσεις αμφορέων είναι επίσης γνωστές από την περιοχή της Μονής Μεγίστης Λαύρας. Στο επιχειρησιακό πρόγραμμα της ΕΕΑ του

50 Περιπλους

τρέχοντος έτους έχει ενταχθεί μεταξύ άλλων και η υποβρύχια έρευνα στην ανατολική πλευρά της χερσονήσου στη θαλάσσια περιοχή ανάμεσα στη Μονή Βατοπαιδίου και τη Μονή Εσφιγμένου. Στους μελλοντικούς στόχους της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων εντάσσονται επίσης: 1. Παρόμοιες υποβρύχιες έρευνες σε διάφορα σημεία των ακτών του Αγίου Όρους, οι οποίες στο μεγαλύτερο μέρος τους είναι βραχώδεις και τελείως αφιλόξενες. 2. Η συστηματική καταγραφή των εναλίων αρχαιοτήτων της Αρχαιολογικής Συλλογής της Μονής Βατοπαιδίου και η αναζήτηση στοιχείων για τον πιθανό τόπο ανέλκυσής τους, και τέλος η αναζήτηση, ο εντοπισμός και η καταγραφή ενάλιων αρχαιοτήτων (κυ-

ρίως οξυπύθμενων εμπορικών αμφορέων) σε λοιπές Μονές του Αγίου Όρους. 3. Μία μελλοντική ανασκαφική έρευνα σε συνεργασία και με την επιτόπια Εφορεία Χαλκιδικής και Αγίου Όρους στην αμμώδη ακτή, ανάμεσα στον αρσανά της Μονής Χελανδαρίου και στο Μονύδριο του Αγίου Βασιλείου, όπου από τις φουρτούνες έχουν αποκαλυφτεί κατά καιρούς τάφοι και αγγεία της Πρώϊμης Εποχής του Σιδήρου. Αγγεία περισυλλεγμένα από τους μοναχούς φυλάσσονται στη Μονή Χελανδαρίου. Αξιοσημείωτο είναι ότι από τις φουρτούνες του Ιανουαρίου του 2003 αποκαλύφθηκαν, εκτός από τους γνωστούς από παλαιότερα και άλλοι τάφοι (εικ. 5), αλλά και αγγεία, τα οποία περισυνελέγησαν από την τέως 10η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων και φυλάσσονται σήμερα στο υπό κατασκευή Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού Χαλκιδικής στα Φλογητά. 4. Μία έρευνα στη θαλάσσια περιοχή του Πύργου Γοματίου, όπου έχουν εντοπιστεί μαρμάρινοι κίονες. 5. Μία υποβρύχια έρευνα στη θαλάσσια περιοχή της Παλλήνης, όπου εντοπίστηκαν πρόσφατα και παρουσιάστηκαν στο Συνέδριο για το Αρχαιολογικό Έργο στη Μακεδονία και Θράκη από τον συνάδελφο Ιωακείμ Παπάγγελο σε βάθος περίπου 10 μ. τα ερείπια ενός λιθόκτιστου οικισμού 20 στρεμμάτων, το λεγόμενο «Κάστρο του Εγκέλαδου» και τέλος 6. Ένας συστηματικός έλεγχος για την ύπαρξη τυχόν υποβρύχιων αρχαίων ή βυζαντινών καταλοίπων στα λιμάνια και σκαλώματα των Μέσων χρόνων που έχουν εντοπισθεί και καταλογογραφηθεί από τον Παπάγγελο κατά μήκος των 600 χιλιομέτρων της ακτογραμμής της Χαλκιδικής. Οι περαιτέρω υποβρύχιες έρευνες στη θαλάσσια περιοχή της Χαλκιδικής και του Αγίου Όρους για τον εντοπισμό τυχόν ναυαγίων και η συστηματική καταγραφή των φυλασσόμενων στα Μουσεία και τους χώρους φύλαξης αρμοδιότητας της σημερινής Εφορείας Χαλκιδικής και Αγίου Όρους εναλίων αρχαιοτήτων θα εμπλουτίσει ακόμη περισσότερο τις γνώσεις μας σχετικά.

Αρσανάς Μονής Χελανδαρίου. Τάφος του νεκροταφείου της Πρώιμης Εποχής του Σιδήρου στην παραλία του Αγίου Βασιλείου.

Share our Passion for Shipping

Capital Product Partners L.P. 3 Iassonos St., Piraeus 18537, Greece, Tel: +30 210 4584950, Fax: +30 210 4284285, E-mail: info@capitalpplp.com, www.capitalpplp.com

η αμφιρροπη ναυμαχια του αρτεμισιου 11-13 Αυγούστου 481 π. Χ. Του Ιωάννη Δασκαρόλη

ετά από μεγάλες στρατιωτικές προετοιμασίες, την Άνοιξη του 481 π. Χ. ο Πέρσης Βασιλιάς Ξέρξης εισέβαλε στον Ελλαδικό χώρο διαβαίνοντας τον Ελλήσποντο. Οι από ξηράς δυνάμεις του ξεπερνούσαν τις 300.000 οπλίτες, ενώ και στην θάλασσα διέθετε ένα στόλο από 1200 μεγάλα πλοία που είχαν μαζευτεί από τους συμμάχους των Περσών που συμμετείχαν υποχρεωτικά στην εκστρατεία (Αιγύπτιοι, Φοίνικες, Κάρες, Ίωνες κτλ). Ο στόλος του Ξέρξη προσπάθησε να διατηρεί επαφή με την πορεία του από ξηράς στρατού πλέοντας παράλληλα με την ακτογραμμή του Ελλαδικού χώρου, αλλά όταν έφτασε στην περιοχή της Μαγνησίας έπεσε σε θαλασσοταραχή με αποτέλεσμα να ναυαγήσει το 1/4 της συνολικής τους δύναμης (σύμφωνα με τον Ηρόδοτο 1/3 της συνολικής δύναμης). Ο Ελληνικός στόλος συντάχθηκε σε μια ενιαία παράταξη στο Αρτεμίσιο μπροστά στον Παγασητικό κόλπο σε μια νοητή ευθεία γραμμή με τις Ελληνικές δυνάμεις στην ξηρά υπό τον Σπαρτιάτη Βασιλιά Λεωνίδα που σκόπευαν να σταματήσουν την κάθοδο των Περσών στα στενά των Θερμοπυλών. Η συμπαράταξη των πλοίων των Ελληνικών πόλεων έγινε για πρώτη φορά στην Αρχαία Ελληνική Ιστορία (εκτός αν θεωρήσουμε ως

πρώτη, την εκστρατεία στο Ίλιον, που πάντως δεν είναι καταγεγραμμένη επιστημονικά). Το σύνολο των πλοίων ήταν 271 τριήρεις με κεντρικό πυρήνα τον στόλο των Αθηναίων αποτελούμενο από 127 πλοία με ναύαρχο τον Θεμιστοκλή. Πλοία είχε στείλει η Χαλκίδα, η Επίδαυρος, η Ερέτρεια, η Σικυώνα, η Τροιζίνα, η Κόρινθος και φυσικά η Σπάρτη. Οι Αθηναίοι αναμφίβολα διέθεταν την μεγαλύτερη ναυτική εμπειρία, ενώ στα πληρώματα των πλοίων τους είχαν επιβιβαστεί Πλαταιείς οπλίτες. Η αρχιστρατηγία του ελληνικού στόλου αποδόθηκε στον Σπαρτιάτη Ευρυβιάδη, μετά από την επιμονή όλων των υπολοίπων συμμάχων, που θεωρούσαν ότι η Σπάρτη όφειλε να έχει το γενικό πρόσταγμα στον πόλεμο κατά των Περσών. Σύμφωνα με τον Διόδωρο Σικελιώτη την πραγματική αρχηγία εξασκούσε ο Θεμιστοκλής τον οποίο υπάκουαν όλοι πρόθυμα, αυτό όμως δεν φαίνεται ιδιαίτερα πιθανό, αν αναλογιστεί κανείς πόσες φορές οι σύμμαχοι έφερναν αντιρρήσεις στα σχέδια του. Ο Περσικός στόλος προσέγγισε την περιοχή των Αφετών κοντά στο Αρτεμίσιο και αμέσως η αριθμητική υπεροχή του έγινε έκδηλη. Οι Πέρσες διέθεταν σχεδόν τα τριπλάσια πλοία από τους Έλληνες, ενώ ταυτόχρονα ήταν πολύ μεγαλύτερα και με μεγαλύτερη δύναμη πυρός από τα Ελληνικά που ήταν όμως ευκίνητα και ανέπτυσσαν μεγαλύτερη ταχύτητα. Η πρώτη σκέψη των Ελλήνων ήταν να φύγουν προς τον Νότο και να επιδιώξουν ναυμαχία με καλύτερες προϋποθέσεις για αυτούς. Οι κάτοικοι της περιοχής αντελήφθη-

σαν την πρόθεση αυτή και προσπάθησαν να πείσουν τον Θεμιστοκλή να αναβάλλει την αποχώρηση του Ελληνικού στόλου μέχρι να μεταφέρουν τις οικογένειες τους σε ασφαλές σημείο. Επειδή ο Θεμιστοκλής δεν συμφωνούσε, τον δωροδόκησαν με το, τεράστιο για την εποχή, ποσό των 30 ταλάντων. Ο Θεμιστοκλής δέχθηκε τα χρήματα δήθεν για να πείσει τους υπολοίπους να μείνουν. Αρχικώς δωροδόκησε τον Ευρυβιάδη με πέντε τάλαντα, ο οποίος διέταξε τους υπολοίπους να ετοιμαστούν για ναυμαχία στο Αρτεμίσιο. Υπήρχαν όμως ακόμη στρατηγοί που ήθελαν να φύγουν και ιδιαίτερα οι Κορίνθιοι με τον Αδείμαντο που ορκιζόταν ότι θα φύγει, μέχρι που έλαβε τρία τάλαντα και μετέβαλλε γνώμη. Το υπόλοιπο ποσό από τα 30 τάλαντα έμεινε στον Θεμιστοκλή. Όταν οι Πέρσες έφτασαν στην περιοχή στις αρχές του Αυγούστου του 481 π.Χ., ανυπομονούσαν να ναυμαχήσουν εναντίον των Ελλήνων και να τους συντρίψουν, όμως είχαν τον φόβο ότι οι Έλληνες θα υποχωρούσαν. Για τον λόγο αυτό έστειλαν 200 πλοία να κάνουν τον περίπλου της Εύβοιας από τον Καφηρέα και να μπλοκάρουν την υποχώρηση των Ελλήνων στα στενά του Ευρίπου. Οι Έλληνες έμαθαν για την κίνηση των Περσών από έναν αυτομόλο τον δύτη Σκυλλία, που τους ενημέρωσε επίσης και για την καταστροφή που είχαν υποστεί οι Πέρσες από την θαλασσοταραχή και σε νέο πολεμικό συμβούλιο αποφάσισαν να παραμείνουν στην περιοχή και να επιτεθούν αιφνιδιαστικά την επομένη. Η απόφαση αυτή, O περίπλους του Περσικού στόλου

Θεμιστοκλής

52 Περιπλους

που υποστηρίχθηκε κυρίως από τον Θεμιστοκλή, είχε ως βασικό σκοπό να επιφέρουν απώλειες στον Περσικό στόλο αλλά και να αντιληφθούν οι Έλληνες τις ικανότητες των Περσών στα ναυτικά. Όταν ο στόλος των Περσών είδε τα λιγοστά και μικρά Ελληνικά πλοία να πλησιάζουν τους θεώρησαν τρελούς και οι Πέρσες πλοίαρχοι διαγκωνίζονταν ποιος θα προλάβαινε να αιχμαλωτίσει τα περισσότερα Ελληνικά πλοία και καθώς αυτά πλησίαζαν, τα Περσικά τα κύκλωναν. Οι Έλληνες κυβερνήτες έστρεψαν τις πρύμνες των πλοίων τους προς το κέντρο του σχηματισμού και εφόρμησαν εναντίον των αντιπάλων τους με ευκινησία και γρήγορους ελιγμούς. Παρά το γεγονός ότι βρέθηκαν σε στενή τοποθεσία, τα Ελληνικά πλοία ελίσσονταν με ικανότητα και κατάφεραν να αιχμαλωτίσουν 30 Περσικά πλοία, καθώς ο Ελληνικός τρόπος επίθεσης ήταν με επίθεση των οπλιτών που έφεραν τα Ελληνικά πλοία στα αντίπαλα καράβια. Ο πρώτος Έλληνας πλοίαρχος που αιχμαλώτισε πλοίο ήταν ο Αθηναίος Λυκομίδης του Αισχραίου που έλαβε και το αριστείο. Οι Πέρσες αιφνιδιάστηκαν και υποχώρησαν, ενώ τα Ελληνικά πλοία δυσκολεύονταν να

Η ναυμαχία ήταν αμφίρροπη καθώς, παρά το γεγονός ότι οι Έλληνες υπερίσχυαν καταφανώς σε ναυτικές ικανότητες, ο Περσικός στόλος είχε τέτοια αριθμητική και υλική υπεροχή, που αναπλήρωνε τις απώλειές του και προκαλούσε αντίστοιχα μεγάλες απώλειες και στα Ελληνικά πλοία. Τα Περσικά πλοία έκαναν επίθεση κυρίως με εμβολισμό στα πλευρά των Ελληνικών πλοίων. Στην παράταξη των Περσών εκείνη την ημέρα αρίστευσαν οι Αιγύπτιοι που αιχμαλώτισαν 5 Ελληνικά πλοία με τα πληρώματά τους, ενώ οι Έλληνες κατάφεραν με δυσκολία να διατηρήσουν τις θέσεις τους στα στενά βυθίζοντας περισσότερα Περσικά πλοία. Όταν οι δύο παρατάξεις αποχωρίστηκαν, οι Έλληνες αποκόμισαν τους νεκρούς και τα ναυάγια τους, κάτι που την εποχή εκείνη εθεωρείτο απόδειξη ναυτικής νίκης. Όμως η πλειοψηφία των Αθηναϊκών πλοίων είχαν υποστεί σοβαρές ζημιές και χρειάζονταν επιδιορθώσεις. Την στιγμή που οι Έλληνες ναύαρχοι συσκέπτονταν για το τι μέλλει γενέσθαι, ο Αθηναίος Αβρώνιχος έφερε το άγγελμα της μεγαλειώδους θυσίας του Λεωνίδα στις Θερμοπύλες. Αμέσως το συμβούλιο αποφάσισε την υποχώρηση

κή και αριθμητική υπεροχή των αντιπάλων τους με τις ικανότητες, την τόλμη και τον πατριωτισμό των ανθρώπων που μάχονται υπέρ βωμών και εστιών. Σύμφωνα με τους στίχους του Πίνδαρου για το Αρτεμίσιο: ὅθι παῖδες Ἀθαναίων ἐβάλοντο φαεννὰν κρηπῖδ’ ἐλευθερίας Όπου τα παιδιά των Αθηναίων έθεσαν λαμπρό θεμέλιο της ελευθερίας Η ναυμαχία του Αρτεμισίου είναι ο πρόλογος της ναυμαχίας της Σαλαμίνας, της μεγαλύτερης στρατιωτικής επιτυχίας των Ελλήνων όλων των εποχών, που έσωσε την Ευρώπη και άλλαξε τον ρου της παγκόσμιας Ιστορίας. Στο Αρτεμίσιο είδαμε για πρώτη φορά τα σημεία της Ελληνικής ναυτικής υπεροχής έναντι των Περσών: τα μικρά ευέλικτα πλοία, τους επιδέξιους ναυτικούς χειρισμούς, την άψογη συνεργασία μεταξύ των πλοιάρχων, την θαρραλέα στάση έναντι της υλικής Περσικής υπεροχής. Είδαμε βέβαια και την διαφθορά των Ελλήνων ηγετών ακόμη και ενώπιον του έσχατου κινδύνου, απόδειξη ότι η διαστροφή του χρηματισμού αυτών που ασχολούνται με τα κοινά δεν αποτελεί προνόμιο της εποχής μας, αλλά χαρακτηρί-

Φανταστική αναπαράσταση της ναυμαχίας του Αρτεμισίου

Σχεδιάγραμμα για τις τριήρεις καταδιώξουν τους υποχωρούντες καθώς τα ναυάγια και οι νεκροί εμπόδιζαν την απρόσκοπτη πλεύση καθώς παρεμπόδιζαν τις παλάμες των κουπιών να λάμνουν. Οι υποχωρούντες Πέρσες είχαν καταληφθεί από πανικό λόγω της ήττας και των ναυαγίων των συμπολεμιστών τους, ενώ παρά το γεγονός ότι ήταν καλοκαίρι, ξέσπασε ισχυρή βροχή και θυελλώδεις άνεμοι παράσερναν τα πλοία τους. Πολύ χειρότερη ήταν η τύχη των πλοίων που έκαναν τον περίπλου της Εύβοιας, καθώς στα Κοίλα ισχυροί άνεμοι και θαλασσοταραχή κατέστρεψαν ολοσχερώς τον Περσικό στόλο. Η εξέλιξη αυτή που θεωρήθηκε ως θεία επέμβαση, σε συνδυασμό με την άφιξη 53 πλοίων από την Αθήνα, μείωσε την αριθμητική υπεροχή των Περσών και εξύψωσε το Ελληνικό ηθικό. Την επόμενη ημέρα, μοίρες του Ελληνικού στόλου παραφύλαξαν την περιοχή στο Αρτεμίσιο και βύθισαν κάποια από τα πλοία των Κιλίκων. Η εξέλιξη αυτή εξόργισε τους Πέρσες ναυάρχους που την επόμενη (τρίτη) ημέρα διέταξαν γενική επίθεση κατά των Ελλήνων, ακριβώς την ίδια ημέρα που ο Ξέρξης έκανε την τελική επίθεση στις Θερμοπύλες εναντίον του Λεωνίδα.

του στόλου προς τον Νότο, ενώ ο Θεμιστοκλής ζήτησε από όλους να ανάψουν φωτιές ώστε χάρις το τέχνασμα αυτό, ο εχθρός να μην καταλάβει την αποχώρηση των Ελλήνων από την περιοχή. Οι Έλληνες υποχώρησαν με σειρά και τάξη όπως είχαν συνεννοηθεί, με πρώτους τους Κορίνθιους και τελευταίους τους Αθηναίους. Οι Πέρσες δεν κατάλαβαν την αποχώρηση, ενώ ακόμη και όταν ειδοποιήθηκαν για αυτή δεν την πίστεψαν. Την επομένη, όταν έγινε σαφές ότι οι Έλληνες είχαν αποχωρήσει, έπλευσαν στο Αρτεμίσιο και από εκεί στην Ιστιαία την οποία κατέλαβαν. Επίλογος Σύμφωνα με τον Πλούταρχο, μπορεί στις ναυμαχίες του Αρτεμισίου να μην προήλθαν ουσιαστικά αποτελέσματα υπέρ των Ελλήνων, όμως προέκυψαν σημαντικά ωφελήματα. Τα Ελληνικά πληρώματα των πλοίων και οι πεζοναύτες έλαβαν το βάπτισμα του πυρός έναντι των Περσών και απέκτησαν πολύτιμη εμπειρία για την αντιμετώπισή τους. Το βασικό δίδαγμα ήταν ότι μπορούσαν να αντιταχθούν αποτελεσματικά εναντίον των Περσών ισοσκελίζοντας την υλι-

ζει διαχρονικά τις Ελληνικές ηγεσίες. Σε κάθε περίπτωση, οι Έλληνες που αντιστάθηκαν στους Πέρσες δεν ήλπιζαν ότι θα επικρατήσουν από την ναυτική υπεροχή τους, αλλά από την Σπαρτιατική πολεμική μηχανή, που στα στενά των Θερμοπυλών έδειξε ένα μικρό μέρος των ικανοτήτων της. Για τον λόγο αυτό, η συμμαχία που είχε ως κέντρο βάρους τις πόλεις της Πελοποννήσου, έδωσε την αρχηγία του στόλου στον ακατάλληλο Σπαρτιάτη Ευρυβιάδη, απόφαση εντελώς παράλογη, αν απλώς σκεφτεί κάποιος ότι τα μοναδικά πλοία που μπορούσαν να πλεύσουν ανοιχτά στο πέλαγος ήταν τα Αθηναϊκά. Τόσο τα Περσικά, όσο και τα υπόλοιπα Ελληνικά πλοία έπλεαν μόνο παράλληλα στην ξηρά, ενώ η απειρία της ναυτικής ηγεσίας των Περσών φάνηκε στην λανθασμένη επιλογή της στρατοπέδευσης στην Μαγνησία, λάθος που επέφερε σοβαρές απώλειες από την θαλασοταραχή. Ευτυχώς η μεγαλοφυΐα του Θεμιστοκλή και οι Αθηναϊκές ναυτικές ικανότητες θα λάμψουν στην Σαλαμίνα, φράσσοντας τον δρόμο στον Πέρση εισβολέα, χαρίζοντας την δόξα στους Έλληνες, της οποίας η στίλβη δεν θα ξεθωριάσει όσο θα υπάρχει Δυτικός πολιτισμός. Περιπλους 53

Η περιπέτεια του «Αφανούς Ναύτου» που ακόμη είναι αφανής! Του Στέφανου Μίλεση

Δεν υπάρχει καταγεγραμμένη άλλη όμοια περίπτωση στην Ελλάδα, ένα μνημείο να έχει σχεδιαστεί, εγκαινιαστεί, κατασκευαστεί όχι μία, ούτε δύο αλλά πάμπολλες φορές και ωστόσο να συνεχίζει να μην υπάρχει! Πρόκειται για το Μνημείο του «Αφανούς Ναύτη» που αν και εγκαινιάστηκε από τον Ελευθέριο Βενιζέλο, αναμορφώθηκε από τον Ιωάννη Μεταξά, καταστράφηκε από την Γερμανική κατοχή, τιμήθηκε μεταπολεμικά σε μια Πλατεία που είχε χρήση γκαράζ, υψώθηκε στο κέντρο μιας πλατείας από ιδιώτες, σχεδιάστηκε να στολίζει τον κήπο ανάμεσα σε δύο εκκλησίες, κατασκευάστηκε σε ένα ψαράδικο όρμο, εκλάπη, κατεστράφη και τελικά σήμερα θεωρείται ως ένα έργο που αν και θα έπρεπε να κοσμεί το μεγαλύτερο λιμάνι της Ελλάδας και ένα από τα μεγαλύτερα της Μεσογείου και της Ευρώπης, αυτό δεν επιτεύχθηκε για τους παρακάτω όπως θα δούμε λόγους. Τα εγκαίνια «Τύμβου» από τον Ελευθέριο Βενιζέλο Ξημερώνοντας η 7η Νοεμβρίου του 1930 φάνηκε πως δεν θα ήταν μια ημέρα συνηθισμένη. Οι ετοιμασίες έδιναν κι έπαιρναν στο λιμάνι του Πειραιά. Καθαρισμός της παραλίας, σημαιοστολισμοί των κτηρίων, ενώ όλα τα πλοία του πειραϊκού λιμένα από νωρίς ανέμεναν ένα σπουδαίο γεγονός που είχε εξαγγελθεί! Από τις 12.30΄ το μεσημέρι έκαναν την εμφάνισή τους διασχίζοντας τους δρόμους της πόλης, ομάδες μαθητών και Ναυτοπροσκόπων που συγκεντρώνονταν στην Πλατεία του Ωρολογίου (άτυπη ονομασία του ελεύθερου χώρου μπροστά από το παλαιό Δημαρχείο Πειραιώς). Στις 2.40΄ κατέφθασε και ο Πρωθυπουργός της χώρας Ελευθέριος Βενιζέλος συνοδευόμενος από τον Πρόεδρο της Βουλής τον Τσιριμώκο και τον Δήμαρχο Πειραιώς Τάκη Παναγιωτόπουλο. Άπαντες επιβιβάζονται στο πολεμικό «Τένεδος» που αμέσως έστρεψε την πλώρη του για την Ψυτάλλεια! Είχε φτάσει επιτέλους η ημέρα που θα εγκαινιαζόταν ένα μνημείο για τον «Αφανή Ναύτη». Εκατό χρόνια είχαν περάσει που το Ελληνικό Κράτος μετρούσε τον ελεύθερο βίο του! Η εποχή εορτασμού της πρώτης Εκατονταετηρίδας είχε φτάσει και μέσα στα πλαίσια αυτών των εκδηλώσεων ο Δήμος Πειραιά είχε προγραμματίσει η 7η Νοεμβρίου κάθε χρόνο, να αποτελεί μια ημέρα μνήμης προς τους αφανείς ήρωες του Εμπορικού μας ναυτικού που χάθηκαν σε όλα τα μήκη και πλάτη των θαλασσών ακολουθώντας μέχρι τέλους την σκληρή μοίρα της ναυτικής εργασίας. Και ο εορτασμός της ημέρας του «Αφανή Ναύτη» απαιτούσε μνημείο και αυτό είχε αποφασιστεί να στηθεί στην Ψυτάλλεια την ιστορική νησίδα στο στενό της οποίας πέθαναν, στη νικηφόρο της Σαλαμίνας Ναυμαχία, οι γενναιότεροι των Ελλήνων ναυμάχων. Ωστόσο η απόφαση ανέγερσης ενός μνη54 Περιπλους

μείου υπέρ του «Αφανούς Ναύτη», αποτελούσε χρέος, όχι μόνο του Δήμου Πειραιώς, αλλά ολόκληρου του ελληνικού Έθνους καθώς η Ελλάδα ως χώρα δεν όφειλε στο ναυτικό μόνο την εμπορική και οικονομική της ανάπτυξη, αλλά την ίδια της την ύπαρξη, την ανεξαρτησία της, την ευημερία της, τον ελεύθερο εν τέλει βίο της. Και λίγο πριν ο Ελευθέριος Βενιζέλος εγκαινιάσει την έναρξη των εργασιών για την ύψωση ενός Τύμβου υπέρ του «Αφανούς Ναύτη» ο Λιμενάρχης Πειραιά Σ. Κλήρης έλεγε διαβάζοντας την ημερήσια διαταγή «Ατενίσατε εν σιγή τον επί της Ψυταλλείας συμβολικό τύμβο, που συμβολίζει την θυσία και την αρετή όλων των ναυτικών γενεών της Ελλάδος». Και πραγματικά ένα μικρό μνημείο κατασκευάστηκε πάνω στην Ψυτάλλεια, μνημείο που μπορεί σε μέγεθος κατασκευής να μην ήταν αντάξιο του μεγέθους της θυσίας των ελλήνων ναυτικών, αλλά τουλάχιστον υπήρχε, ήταν εκεί ορατό από το 1931 σε όλα τα πλοία που εισέρχονταν στον μεγάλο πειραϊκό λιμένα. Πάνω σε ένα διπλό τσιμεντένιο βάθρο, βράχος απότομος υψωνόταν προς τον ουρανό και πάνω του ένας γλάρος με ανοιγμένα τα φτερά του.

Το κολοσσιαίο μνημείο του Ιωάννη Μεταξά Τα χρόνια πέρασαν και η Κυβέρνηση του Ιωάννη Μεταξά έκρινε πως το μνημείο έπρεπε να αντικατασταθεί με ένα μεγαλύτερο, αντάξιο του εμπορικού μας ναυτικού. Το νέο μνημείο θα υψωνόταν στην κορυφή της νησίδας της Ψυτάλλειας και ήδη υπήρχε ένα σχέδιο έμπνευση του αρχιτέκτονα Ιωάννη Ζολώτα που υποβλήθηκε στον Μεταξά το 1937 προκαλώντας τον ενθουσιασμό του τελευταίου. Ένας τεράστιος τσιμεντένιος σταυρός θα υψωνόταν προς τον ουρανό ενώ λίγο πριν την κορυφή του θα υπήρχε μια άγκυρα καμωμένη από ακτίτη πειραϊκό

λίθο. Οι βάσεις του μνημείου θα ήταν από μπετόν αρμέ, και θα σήκωναν την όλη κατασκευή ακόμη ψηλότερα, καθώς οι προδιαγραφές του Μεταξά για το μνημείο περιελάμβαναν να είναι ορατό από απόσταση δέκα ναυτικών μιλίων! Μια υπερκατασκευή που θα ξεκινούσε από τον μικρό όρμο που έδεναν τα πλοία όταν έπιαναν την Ψυτάλλεια, θα οδηγούσε στην ψηλότερο σημείο του μικρού νησιού, δημιουργώντας ένα αίσθημα δέους και εντυπωσιασμού! Ωστόσο παρά την ύπαρξη σχεδίου που ικανοποιούσε τον Ιωάννη Μεταξά, ο Υπουργός επί των Ναυτικών Αλέξανδρος Χατζηκυριάκος (υπουργός την περίοδο 1935-1938), προκήρυξε διαγωνισμό φιλοτέχνησης μνημείου «Αφανούς Ναύτου». Συγκροτήθηκε μάλιστα και μια επιτροπή η οποία δεν πρόλαβε να εκδώσει πόρισμα καθώς την πρόλαβε η πολεμική προετοιμασία της χώρας για τον επερχόμενο πόλεμο, προετοιμασία που είχε ξεκινήσει πολύ πριν την εμπλοκή της χώρας μας στον πόλεμο – γνωστό πλέον γεγονός στους ιστορικούς - . Ο βομβόπληκτος Πειραιάς δεν ξέχασε τους ναυτικούς του Στο μεταξύ η ελληνική συμμετοχή στον βωμό αίματος για το εμπορικό ναυτικό κατά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, ανέρχεται στους 1.204 εξαφανισμένους Έλληνες ναυτικούς με 914 εμπορικά πλοία να έχουν βυθιστεί σε όλες τις θαλάσσιες περιοχές του πλανήτη συμπεριλαμβανομένου ακόμη και ποταμών! Η απελευθέρωση βρίσκει τον Πειραιά ξανά χωρίς μνημείο Αφανούς Ναύτη, καθώς οι Γερμανοί κατέστρεψαν το μνημείο της Ψυτάλλειας (εκείνο του Ελευθερίου Βενιζέλου) και στην θέση του τοποθέτησαν πυροβόλα και αντιαεροπορικά. Η εικόνα του μεταπολεμικού Πειραιά είναι απελπιστική. Η μόνη πόλη στην Ελλάδα με τόσες κατεστραμμένες υποδομές, όχι μόνο στο λιμάνι αλλά και στον αστικό και κοινωνικό της ιστό. Ο βομβόπληκτος Πειραιάς (η Αθήνα ουδέποτε βομβαρδίστηκε), ο κατεστραμμένος από ιταλικούς, γερμανικούς, αμερικανικούς και αγγλικούς εναέριους βομβαρδισμούς ούτε τότε ξέχασε όμως τους ναυτικούς του! Ήδη από την πρώτη χρονιά της απελευθέρωσης ο Δήμος τίμησε τους αφανείς ναύτες σε εορτή στην Πλατεία Αλεξάνδρας! Μια πλατεία που εξακολουθούσε να είναι περιφραγμένη με συρματοπλέγματα. Από την κατοχή η προπολεμική της όψη είχε χαθεί, καθώς οι Γερμανοί πρώτοι την μετέτρεψαν σε χώρο στάθμευσης των στρατιωτικών τους αυτοκινήτων. Και μετά την αποχώρηση των Γερμανών όμως συνέχιζε να έχει την ίδια χρήση από τις Βρετανικές και Ελληνικές Στρατιωτικές αρχές. Για μια περίοδο όμως τριών με τεσσάρων ετών ο χώρος απελευθερωνόταν την ημέρα της 6ης Απριλίου, ώστε να γίνει το μνημόσυνο για τους χαμένους ναυτικούς.

Κατάθεση στεφάνου στο Μνημείο της Πλατείας Τερψιθέας Στην Πλατεία της Τερψιθέας από ιδιώτες! Και ενώ τα χρόνια περνούσαν, η επίσημη Πολιτεία ουδέν έπραττε περί αυτού, κάποιοι ιδιώτες (ναυτιλιακές εταιρείες), είχαν τοποθετήσει στην Πλατεία της Τερψιθέας, μια μαρμάρινη πλάκα, κάτι σαν κενοτάφιο όχι όμως αποκλειστικά για τον «Αφανή ναύτη», αλλά περισσότερο κάτι που οι ίδιοι αποκαλούσαν «Ηρώο». Εκεί δύο φορές τον χρόνο (μια την 25η Μαρτίου και μια στην 28η Οκτωβρίου) εκπρόσωπος του Υπουργείου Εμπορικής Ναυτιλίας κατέθετε στεφάνι υπέρ των αφανών ναυτικών του Εμπορικού μας Ναυτικού. Δηλαδή πιο απλά, οι ιδιώτες έκαναν αυτό που όφειλε να πράξει η πολιτεία, ώστε να τιμήσει εκείνους που την τίμησαν με τον θάνατό τους! Στον Τινάνειο Κήπο (νυν Θεμιστόκλειο) Και έτσι τα χρόνια πέρασαν μεταπολεμικά με απλές καταθέσεις στεφάνων στην Πλατεία Τερψιθέας. Στις 30 Ιουλίου του 1963 το Δημοτικό Συμβούλιο Πειραιώς κατόπιν προτάσεως του Δημοτικού Συμβούλου Λουκά Μάτσα, έθεσε εκ νέου πρόταση για ανέγερση μνημείου «Αφανούς Ναύτου», αφού η μαρμάρινη πλάκα της Τερψιθέας αφενός δεν εξέφραζε το μέγεθος της πραγματικής θυσίας, αφετέρου αποτελούσε δημιούργημα ιδιωτικής πρωτοβουλίας. Το Δημοτικό Συμβούλιο Πειραιώς αφού δέχθηκε την πρόταση του Μάτσα, προχώρησε στην σύσταση Επιτροπής που με την σειρά της έκρινε πως το καταλληλότερο σημείο για την ανέγερση ενός Μνημείου ήταν ο Τινάνειος Κήπος, ώστε να είναι ορατό σε όλο το επιβατικό λιμάνι, αλλά και για να είναι προ-

σιτό σημείο για την κατάθεση στεφάνων εκ μέρους της πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας. Η Επιτροπή αποφάσισε να ανοιχτεί ένας λογαριασμός στην Εμπορική Τράπεζα για την συγκέντρωση του απαιτούμενου ποσού από τον πειραϊκό λαό και τις ναυτιλιακές επιχειρήσεις. Πέρασε όμως ένας ολόκληρος χρόνος και το ποσό που τελικώς συγκεντρώθηκε ήταν 20.000 δραχμές. Μόνο δύο ναυτιλιακές επιχειρήσεις κατέθεσαν ποσά σε εκείνον τον ειδικό λογαριασμό (πολλές δήλωναν πως ήδη είχαν προσφέρει για το μνημείο της Πλατείας Τερψιθέας). Έτσι το μνημείο του «Αφανούς Ναύτη» σταμάτησε (λόγω αφανούς καταθέτη) και ο δύσμοιρος Έλληνας ναύτης έμεινε ξανά στην μαρμάρινη πλάκα της Τερψιθέας! Στο μεταξύ οι ναυτεργατικές ενώσεις βλέποντας πως το χρηματικό ποσό στον τραπεζικό λογαριασμό ουδέποτε θα συγκεντρωθεί, έκαναν έγγραφη διαμαρτυρία στον τότε Υπουργό Εμπορικής Ναυτιλίας Σταύρο Μπίρη (διετέλεσε υπουργός 1964 – 1965). Και ενώ ο Πειραιάς αγωνίζεται να αποκτήσει το αυτονόητο, ανάλογα Μνημεία έχουν ήδη τοποθετηθεί σε άλλες περιοχές της Ελλάδας όπως στο Βροντάδο, στην Άνδρο και στα Καρδάμυλα, με αναπαραστάσεις είτε ενός Ναύτης που μπαρκάρει, λοστρόμου ή Αξιωματικού Γέφυρας. Περίοδος επταετίας Με διαμαρτυρίες αλλά πάντα άνευ μνημείου, ο Πειραιάς όπως και όλη η Ελλάδα εισέρχεται στην περίοδο της επταετίας, η οποία απομακρύνει την περίπτωση τόσο της Πλατείας Τερψιθέας όσο και του Τινάνειου Κήπου, καθώς θέτει ως κριτήριο την ορατότητα του ίδιου του μνημείου από την θάλασσα Περιπλους 55

και από τα πλοία που θα εισέρχονται εντός του λιμανιού. Αποφασίζεται η ανέγερση ενός τεράστιου τσιμεντένιου «Σταυρού» ομοίου με εκείνον που είχε σχεδιάσει ο αρχιτέκτονας Ζολώτας επί Ιωάννου Μεταξά το 1937 (της Ψυτάλλειας δηλαδή). Όμως το μνημείο δεν θα είναι ο «Σταυρός» αλλά ένα έργο που θα βρίσκεται στην βάση του, όμοιο με το πρώτο μνημείο του Ελευθερίου Βενιζέλου (με τους γλάρους). Το σημείο που θα τοποθετηθούν αυτά καθορίζεται στον όρμο του Μπαϊκούτση (όρμο Αφροδίτης). Η επταετία με λίγα λόγια προσπαθεί να συνδυάσει τα σχέδια του Ελευθερίου Βενιζέλου και του Ιωάννου Μεταξά σε ένα μνημείο! Το έργο αναλαμβάνει να σχεδιάσει ο γλύπτης Λάζαρος Λαμέρας, ενώ τον περιβάλλοντα χώρο διαμορφώνει ο Ν. Φιντικάκης. Το μνημείο «Αφανής Ναύτης» είναι μια σύνθεση αποτελούμενη από ένα θαλάσσιο κύμα που πάνω του φέρει πέντε (5) ορειχάλκινους γλάρους που συμβολίζουν τις πέντε ηπείρους. Στο κέντρο της σύνθεσης αυτής αποφασίζεται να μεταφερθεί η πλάκα από την Τερψιθέα εκεί. Τελικά τοποθετήθηκε νέα. Τα αποκαλυπτήρια γίνονται στις 7 Δεκεμβρίου του 1969. Τον αφανή ναύτη αποφασίστηκε να τον τιμούν κατά την διάρκεια της ναυτικής εβδομάδας με επιμέλεια του Υπουργείου Εμπορικής Ναυτιλίας στο συγκεκριμένο μνημείο, γι΄ αυτό και ορίστηκε η τιμητική φύλαξη του μνημείου να γίνεται πάντα από Λιμενοφύλακες. Πραγματικά το μνημείο «Αφανούς Ναύτη» αποτελούσε ένα γεγονός και κάθε χρόνο την περίοδο της Ναυτικής Εβδομάδας το Υπουργείο Εμπορικής Ναυτιλίας τελούσε εκεί σχετική εκδήλωση. Στα χρόνια της μεταπολίτευσης όμως ο δημοκρατικά Το Μνημείο «Αφανούς Ναύτη» στο Μπρίντεζι της Ιταλίας.

56 Περιπλους

εκλεγμένος πολιτικός κόσμος της χώρας, αντιδρούσε στην κατάθεση στεφάνου στο συγκεκριμένο έργο, καθώς θεωρούσε πως ήταν έργο της δικτατορίας και ως εκ τούτου δεν θα μπορούσε να αντιπροσωπεύει τον δημοκρατικό κόσμο της χώρας. Στο μεταξύ η ορειχάλκινη κατασκευή, η σύνθεση με τους γλάρους εξαφανίστηκε (μάλλον εκλάπη) όταν το μνημείο έπαυσε να χρησιμοποιείται. Ο Σταυρός που απέμεινε δεν είναι το μνημείο το «Αφανούς Ναύτη», αλλά ήταν συνοδευτικός του μνημείου και με σκοπό να γίνεται αυτό ορατό από το πέλαγος, από τους ναυτικούς, να τους φωνάζει δηλαδή με την επιβλητική του παρουσία «εδώ βρίσκεται ένα μνημείο αφιερωμένο σε εσάς. ΔΕΝ ΣΑΣ ΕΧΟΥΜΕ ΞΕΧΑΣΕΙ!» Μόνο θλίψη μπορεί να γεννήσει στον οποιονδήποτε μια απλή επίσκεψη σήμερα, σε ότι έχει απομείνει από το «Μνημείο του Αφανούς Ναύτη» στον γραφικό όρμο της Αφροδίτης. Πόσο μάλλον εάν εκείνος που το επισκέπτεται έχει οιανδήποτε σχέση με την θάλασσα και τους ναυτικούς. Τα απομεινάρια μιας προσπάθειας στέκουν εκεί όχι για να θυμίζουν τον Έλληνα ναυτικό που μεγαλούργησε, αλλά την ανικανότητα εκείνων να τιμήσουν τους ανθρώπους που τίμησαν την χώρα. Κι αν δεν θλίβονται από το γεγονός πως σε όλη την Ελλάδα, μικρές πόλεις και χωριά, νησιά και νησίδες διαθέτουν πια ένα ανάλογο μνημείο, πλην της πόλης του Πειραιά, ας παραθέσω και μια φωτογραφία του μνημείο Αφανούς ναύτη στο Μπρίντεζι της Ιταλίας που ούτε την εμβέλεια του Πειραϊκού Λιμανιού έχει, ούτε την ίδια προσφορά αίματος και ψυχής έχει κατατεθεί εκεί συγκριτικά με την ελληνική ναυτοσύνη.

Ότι έχει απομείνει σήμερα από το μνημείο.

Οι σεισμοί των Ιονίων Νήσων του 1953 και το Ισραηλινό Ναυτικό Του Αντωνίου Ζωϊδάκη, Αντιναυάρχου ΠΝ ε.α.

Τον Αύγουστο του 1953 το Ισραήλ είχε μόλις ολοκληρώσει τους εορτασμούς για την 5η επέτειο της ιδρύσεως του κράτους και οι Ισραηλινές Ένοπλες Δυνάμεις είχαν μόλις πρόσφατα ολοκληρώσει τον πόλεμο της Ανεξαρτησίας. Το Ναυτικό του Ισραήλ άρχιζε να δημιουργεί μια δύναμη που θα μπορούσε να υπερασπιστεί τα θαλάσσια σύνορα του τα επόμενα χρόνια. Ο πρώτος στόλος πολεμικών σκαφών, «ο Μεγάλος Στολίσκος», όπως ονομάζετο (μικρός στόλος «στολίσκος», αλλά ισχυρός «μεγάλος») είχε μόλις σχηματισθεί. Αποτελείτο από μικρό αριθμό φρεγατών παλαιού τύπου, που είχαν επισκευασθεί και τεθεί σε λειτουργία, στελεχωμένες από μια ομάδα νέων Αξιωματικών και Υπαξιωματικών χωρίς μεγάλη εμπειρία ή ναυτική εκπαίδευση. Επικεφαλής του Στόλου ήταν ο πλωτάρχης Shlomo Ezel, που αργότερα έγινε Ναύαρχος. Μέχρι τότε είχε υπηρετήσει ΟΙ ΤΡΟΜΑΚΤΙΚΟΙ ΣΕΙΣΜΟΙ

Η ατμόσφαιρα στα πληρώματα ήταν ενθουσιώδης όπως συμβαίνει σε κάθε ναυτικό μετά το πέρας κάθε ασκήσεως, σκεπτόμενοι την πατρίδα, τα σπίτια τους και τις οικογένειές τους. Ξαφνικά όμως όλα αλλάζουν. Οι τηλεγραφητές των πλοίων έλαβαν μηνύματα για τους τρομερούς σεισμούς 7,3 richter που είχαν πλήξει τα Ιόνια νησιά. Εκπομπές έκτακτης ανάγης και σήματα κινδύνου κατέκλυσαν τα ραδιόφωνα των πλοίων. Οι εκκλήσεις προέρχονταν κυρίως από τα τρία νησιά του επικέντρου του σεισμού την Κεφαλλονιά, την Ζάκυνθο και την Ιθάκη. Τα σήματα λάμβαναν ταυτόχρονα οι τρείς στόλοι που βρίσκονταν στην περιοχή, ο Αμερικανικός 6ος στόλος, μια ομάδα Βρετανικών Αντιτορπιλικών και περιπολικών και ο πρώτος στολίσκος του Ισραηλινού Ναυτικού. Ο Διοικητής του στολίσκου κάλεσε τους Κυβερνήτες των σκαφών σε μια γρήγορη σύσκεψη, ενώ ταυτόχρονα έστειλε μήνυμα στο Ράδιο Αθήνα και στο Αρχηγείο του Ισραηλινού Ναυτικού στη Χάιφα. Έστειλε μια πρώτη αναφορά συμβάντος στην Χάιφα και ζήτησε άδεια να παρέξει βοήθεια. Το Αρχηγείο ανταποκρίθηκε άμεσα «Πηγαίνετε και δώστε όποια βοήθεια μπορείτε». Από το Ράδιο Αθήνα δεν υπήρξε απάντηση. Εδώ θα πρέπει να τονίσουμε ότι του αιτήματος έλαβε γνώση ο τότε Πρωθυπουργός και ιδρυτής του Ισραηλινού Κράτους, Μπέν Γκουριόν.

στο Βρετανικό Ναυτικό ως Αξιωματικός και Κυβερνήτης σε διάφορα πλοία. Ο Ezel αποφάσισε πως ήταν ουσιώδεις οι ασκήσεις ευρείας κλίμακος. Έτσι υπέβαλλε πρόταση που τελικά εγκρίθηκε, από τον τότε Ναύαρχο Mordechai «Moka» Limon, να διεξαγάγει μια άσκηση ευρείας κλίμακος στο Αιγαίο, διάρκειας ενός μηνός. Ένα πρωί ο στολίσκος απέπλευσε από την Χάϊφα κατέπλευσε στην περιοχή της Ρόδου και στη συνέχεια σε Λέρο και στο υπόλοιπο Αιγαίο εκτελώντας ασκήσεις και καταπλέοντας σε διάφορα Λιμάνια. Η άσκηση διήρκεσε τέσσερις εβδομάδες. Με το πέρας της Ασκήσεως ο στολίσκος κατέπλευσε και αγκυροβόλησε σε όρμο Νότια της Πελοποννήσου στις 12 Αυγούστου του 1953 για ανάπαυση, επισκευές και βαψίματα, ο όρμος του «βαψίματος» όπως τον ονόμασαν.

Κεφαλονιά, 1953.

Ο σκληροτράχηλος εκείνος πολεμιστής, ο Μπέν Γκουριόν, με την κίνηση του αυτή, απέδειξε πως όταν ένας ηγέτης, θέλει να υπηρετήσει ανώτερες αξίες, όπως αυτή της αλληλεγγύης και της ανθρωπιάς, μπορεί να το κάνει και τίποτε, καμμιά «ζυγαριά συμφερόντων», καμία μικροπολιτική δεν μπορεί να τον σταματήσει. Για την ιστορία αναφέρουμε ότι ο Μπέν Γκουριόν ήταν λάτρης της Αρχαίας Ελληνικής Σκέψης και είχε μάθει αρχαία Ελληνικά, για να διαβάζει στο πρωτότυπο τον Πλάτωνα.

ΝΙΩΣΑΜΕ ΣΑΝ ΝΑ ΒΥΘΙΖΟΤΑΝ ΤΟ ΠΛΟΙΟ

Τα πληγέντα νησιά απείχαν περίπου 250 μίλια από τον όρμο. Τα πλοία απέπλευσαν αμέσως για ένα ταξίδι 15 περίπου ωρών. Όταν φθάσαμε στην περιοχή, θυμάται ο Ezel, πλησίον της Ζακύνθου, προσπεράσαμε το μεγάλο σκάφος του Αμερικανικού Ναυτικού το «Salem». Οι Αμερικανοί μας είπαν ότι θα αγκυροβολούσαν και θα παρείχαν τη βοήθεια στη Ζάκυνθο. Συμφωνήσαμε να καταπλεύσουΠεριπλους 57

Κεφαλονιά, 1953.

με εμείς στην Κεφαλονιά, όπου η καταστροφή εκεί ήταν μεγαλύτερη και ο αριθμός των θυμάτων πολύ υψηλότερος. Το Αμερικανικό πλοίο δεν μπορούσε να καταπλεύσει στην Κεφαλονιά λόγω του μεγέθους του. Ο Στολίσκος κατευθύνθηκε στην Κεφαλονιά καθώς πλησιάζαμε στις ακτές είδαμε το Βρετανικό Αντιτορπιλικό HMS Dazing, να αγκυροβολεί αρκετά μακριά λόγω του μεγέθους του. Τα Ισραηλινά πλοία, κατευθύνθηκαν πρός το Αργοστόλι, πλην όμως λόγω των ισχυρών μετασεισμών, ο διοικητής αποφάσισε τα τέσσερα πλοία να αγκυροβολήσουν πλησίον του λιμένος του Αργοστολίου. Όταν αγκυροβόλησαν είδαν τεράστιες μάζες εδάφους να πέφτουν στη θάλασσα με απίστευτη δύναμη. Η κορυφή του όρους Αίνος με υψόμετρο 1600μ. έδειχνε να έχει σκιστεί στα δύο. Καπνός ανέβαινε από τις ευρείες ρωγμές που είχαν δημιουργηθεί. Ξέσπασαν φωτιές και οι φλόγες τύλιγαν το νησί. Από τα πλοία οι δρόμοι φαινόντουσαν πνιγμένοι στον καπνό. Σύμφωνα με το Δίκαιο της θάλασσας που ίσχυε την εποχή εκείνη, η πρώτη δύναμη διάσωσης που κατέφθανε αναλάμβανε και τον συντονισμό της επιχείρησης. Εφόσον το Ισραηλινό Πολεμικό Ναυτικό ήταν το πρώτο που έφθασε στην Κεφαλονιά ανέλαβε τον έλεγχο και συντόνισε τις επιχειρήσεις διάσωσης. Αξιωματικοί, Υπαξιωματικοί και Ναύτες αποβιβάστηκαν στο Αργοστόλι μεταφέροντας οτιδήποτε θα μπορούσε να βοηθήσει τους τραυματίες. Έστησαν ένα σταθμό διαλογής στον κεντρικό προβλήτα του λιμανιού. Ο Αρχίατρος του Στολίσκου Δρ. Ashkenazi μαζί με τον νεώτερο γιατρό Δρ. Seelenfrend ήταν υπεύθυνοι για την περίθαλψη των τραυματιών. Πραγματοποίησαν επείγουσες επεμβάσεις για την αντιμετώπιση καταγμάτων, εγκεφαλικών κακώσεων, πρόωρων τοκετών κλπ. Παρ΄ όλη την προσπάθεια των δύο Ισραηλινών γιατρών σύντομα περικυκλώθηκαν από αμέτρητους τραυματίες. Το χάος κυριάρχησε. Οι Βρετανοί έκαναν και αυτοί τις ενέργειές τους. Μια αντλία νερού εξασφάλιζε νερό στην πόλη που είχε χάσει τα αποθέματα νερού της. Παρείχαν επίσης εξοπλισμό αφαλάτωσης, σκηνές, τροφή, φορεία, επιδέσμους κλπ. Κατέβασαν στο νερό και μικρές μηχανοκίνητες λέμβους για έρευνα των γύρω περιοχών και εντοπισμό τραυματιών. Αργότερα συγκροτήθηκε και ένα κοινό Επιτελείο Ισραηλινών και Βρετανών για την αντιμετώπιση της έκτακτης κατάστασης. Ένα αναποδογυρισμένο κουτί στην προβλήτα ήταν το γραφείο, γύρω από το οποίο, λειτουργούσαν σαν Κυβέρνηση.

ΤΟ ΠΛΩΤΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ Το Αργοστόλι μετά τον σεισμό του 1953.

58 Περιπλους

Το Ισραηλινό σκάφος Mivtah (K-28) του οποίου κυβερνήτης ήταν ο Arie Brosh, με-

Σπίτι κατεστραμμένο από το σεισμό του 1953 στην Άσσο της Κεφαλονιάς.

τατράπηκε σε πλωτό νοσοκομείο, σαν ένα είδος τεράστιου ασθενοφόρου. Κάθε φορά, περί τους εκατό τραυματίες που λάμβαναν πρώτες βοήθειες στο νησί, μεταφέρονταν στο Mivtah, το πλοίο στη συνέχεια απέπλεε μεταφέροντάς τους στην Πάτρα για νοσηλεία. Περί τους 400 σοβαρά τραυματίες μεταφέρθηκαν τελικά. Είναι χαρακτηριστικό ότι μια έγκυος γυναίκα μεταφέρθηκε στο πλοίο και γέννησε. Η μητέρα συγκινημένη αποφάσισε να ανταμείψει το Ισραηλινό Ναυτικό και έδωσε στο παιδί το όνομα Μιβτάχος. Για τρείς ολόκληρες ημέρες οι 450 Ισραηλινοί Αξιωματικοί, Υπαξιωματικοί και ναύτες εργάστηκαν «με ανεξάντλητη αφοσίωση και τεράστια αυταπάρνηση» όπως ενθυμείται ο Shlomo Ezel. Συνολικά οι Ισραηλινοί περιέθαλψαν 16.000 άτομα. Ο Ισραηλινός Στολίσκος, υπήρξε ο πρώτος που δημιούργησε σταθμούς πρώτων βοηθειών στην Κεφαλονιά, χρησιμοποιώντας όλα τα αποθέματά του, σε τροφοδοσία ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, νερό και καύσιμα. Σιγά σιγά περισσότερα σκάφη άρχισαν να καταφθάνουν στην πληγείσα περιοχή, μεταφέροντας κάθε μορφής βοήθεια, με πρώτα τα Ελληνικά Αντιτορπιλικά ακολουθούμενα από ένα Βρετανικό Σκάφος. Αμερικάνικα αεροπλάνα έριξαν με αλεξίπτωτα επιπλέον προμήθειες. Το Ιταλικό ναυτικό απέστειλε και αυτό προμήθειες, ενώ ένα σκάφος απέστειλε ακόμα και η Νέα Ζηλανδία. Οι Ισραηλινές αερογραμμές ΕL AL μετέφεραν δωρεάν εξοπλισμό και ένδυση που είχαν συγκεντρωθεί στο Λονδίνο για τα Ιόνια Νησιά. Η τάξη αποκαταστάθηκε σταδιακά. Ο βα-

σιλιάς Παύλος ανακήρυξε τους απεσταλμένους του Ισραηλινού, βρετανικού και Αμερικανικού Ναυτικού «προσωρινή κυβέρνηση της Κεφαλονιάς από πάσης απόψεως».

Η ΑΠΟΧΩΡΗΣΗ ΤΩΝ ΙΣΡΑΗΛΙΝΩΝ ΠΛΟΙΩΝ

Μόλις φάνηκε να είναι η κατάσταση υπό έλεγχο, ο ισραηλινός Στολίσκος, που σχεδόν είχε εξαντλήσει το σύνολο της ισχύος και των προμηθειών του, παρέδωσε καθήκοντα στα Ελληνικά Αντιτορπιλικά και απέπλευσε με προορισμό την Χάιφα μέσω του Πειραιά για ανεφοδιασμό και ανάπαυση. Προ του απόπλου επέβη των πλοίων ο Βασιλιάς Παύλος για να χαιρετήσει και να ευχαριστήσει για την βοήθειά τους. Κατά τον απόπλου των πλοίων όλα τα παρευρισκόμενα σκάφη χαιρετούσαν με σειριγμούς τα ισραηλινά πλοία. Όταν τα πλοία κατέπλευσαν στον Πειραιά, ο ίδιος ο Πρωθυπουργός Στρατάρχης Αλέξανδρος Παπάγος μετέβη στον Πειραιά και ευχαρίστησε τα Ισραηλινά πληρώματα για την βοήθειά τους. Ο Ελληνικός τύπος αλλά ακόμα και εφημερίδες άλλων χωρών, είχαν την αποστολή διάσωσης στα πρωτοσέλιδά τους. Οι ελληνικές εφημερίδες χαρακτήρισαν την Ισραηλινή Δύναμη «στόλο της αγάπης και της ελπίδας» και τα ισραηλινά πληρώματα ως «ναύτες της σωτηρίας».

Η ΚΕΦΑΛΟΝΙΑ ΤΙΜΑ

Όταν το νησί ξαναβρήκε το ρυθμό του και ανοικοδομήθηκε, ονόμασαν έναν από τους

κεντρικούς δρόμους του Αργοστολίου σε οδό Ισραήλ, έχοντας εντοιχίσει και σχετική πινακίδα που αναφέρει τη διάσωση από το Ισραηλινό Ναυτικό. Στις 20 Αυγούστου 2013 για τα εξήντα χρόνια της επετείου, ο Δήμος Κεφαλονιάς ετίμησε τους Ισραηλινούς παραδίδοντας στον πρέσβη του Ισραήλ κ. Άριελ Μέκελ τιμητική διάκριση ο οποίος δήλωσε: « Ήταν θέλημα Θεού που εντελώς κατά τύχη ήταν εκεί τα πλοία του Ισραηλινού Ναυτικού. Όποιος σώζει μια ζωή είναι σαν να σώζει έναν ολόκληρο κόσμο.» Στην εκδήλωση ήταν παρών και ο διοικητής της Ισραηλινής Ναυτικής Μοίρας Shlomo Ezel, 82 ετών. Όπως είπε «δυστυχώς και άλλοι συμπολεμιστές μου ήθελαν να έρθουν αλλά δεν τους το επιτρέπει η υγεία τους. Πρέπει όμως να πώ δεν πιστεύω στα μάτια μου το πως έγινε η Κεφαλονιά.

Η ΕΛΛΑΔΑ ΑΝΤΑΠΟΔΙΔΕΙ

Το 2010 στα πλαίσια της ραγδαίας σύσφιγξης των Ελληνο - Ισραηλινών σχέσεων, η Ελλάδα ανταπέδωσε την ανθρωπιστική χειρονομία αποστέλλοντας στο Ισραήλ πυροσβεστικά αεροσκάφη για την αντιμετώπιση των καταστροφικών πυρκαγιών που ξέσπασαν στο όρος Καρμέλ, αναλαμβάνοντας κύριο ρόλο στην κατάσβεσή τους.

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Το άρθρο αυτό αφιερώνεται στον Αξιωματικό του Ισραηλινού Ναυτικού Ελιάχου Σαράνγκα δύο χρόνια μετά τον θάνατό του που συμμετείχε στο έργο της διάσωσης με το πλοίο ΙΝS Misgav (K-30). Περιπλους 59

Η ΑΠΩΛΕΙΑ ΤΟΥ ΤΟΡΠΙΛΟΒΟΛΟΥ 12 Του Αναστάσιου Κ. Δημητρακόπουλου, Αντιναυάρχος Π.Ν. ε.α.

(άρθρο βασισμένο στην ετοιμαζόμενη από τον συγγραφέα Ιστορία του Πολεμικού Ναυτικού, 1874-1912)

Tο τορπιλοβόλο 11, αδελφό του Τ-12. Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος.

τις 7 και 15΄ το βράδυ της 28ης Μαρτίου/10ης Απριλίου 1900, ένα απρόσμενο συμβάν συγκλόνισε το Ναυτικό και την Ελλάδα γενικότερα. Ενώ το γερμανικής κατασκευής τορπιλοβόλο 12 έπλεε από το Ναύσταθμο Σαλαμίνας στον Πειραιά για ανθράκευση, προκειμένου να συνενωθεί στο Βόλο με τη Μοίρα Γυμνασίων, ανατινάχθηκε στο Στενό της Σαλαμίνας από έκρηξη του λέβητα. Το πλοίο κόπηκε στα δύο και βυθίστηκε μέσα σε λίγα λεπτά της ώρας. Κατά την έκρηξη φονεύθηκαν ο κυβερνήτης του υποπλοίαρχος Αλέξανδρος Χρηστομάνος και οκτώ άνδρες του πληρώματος, από τους οποίους δύο αρχικά φέρονταν ως αγνοούμενοι. Όπως είναι φυσικό, επί μέρες ο τύπος αφιέρωσε μακροσκελέστατα άρθρα με λεπτομέρειες και αναλύσεις, μερικές από τις οποίες ήταν δηκτικές ως προς την κατάσταση των πλοίων του Στόλου. Εξάλλου, συλλυπητήρια τηλεγραφήματα λήφθηκαν στο υπουργείο των Ναυτικών από ξένα Ναυτικά1. Ως προς τα γεγονότα τώρα: Το πρωί της ημέρας του ατυχήματος, είχε κατέλθει στο Ναύσταθμο ο υπουργός των Ναυτικών Βασίλειος Βουδούρης για να επιθεωρήσει τα τορπιλοβόλα που επρόκειτο να αποπλεύσουν και, στη συνέχεια, επέστρεψε στην Αθήνα. Αμέσως μετά το συμβάν, ο διευθυντής του Ναυστάθμου πλοίαρχος Μιχαήλ Κουτσούκος ενημέρωσε τον Βουδούρη, ο οποίος έσπευσε στο υπουργείο και ζήτησε από τον Κουτσούκο περισσότερα στοιχεία για το ατύχημα. Στη συμπληρωματική αναφορά που έλαβε, περιλαμβανόταν η πληροφορία ότι λέμβοι περισυνέλεξαν ναυαγούς και τραυματίες, οι οποίοι μεταφέρθηκαν 1 Συμπτωματικά, μερικές μέρες αργότερα, βυθίστηκαν από έκρηξη του λέβητα δύο γαλλικά τορπιλοβόλα (ένα στην Ανατολική Μεσόγειο και ένα στην Βρέστη) και ένα τουρκικό.

60 Περιπλους

στο Ναυτικό Νοσοκομείο του Ναυστάθμου. Οι περισσότεροι έφεραν σοβαρά εγκαύματα και ορισμένοι ήταν ακρωτηριασμένοι. Παράλληλα, αναφερόταν ότι διατάχθηκαν δύτες να ερευνήσουν τον βυθό. Στη συνέχεια, ο Βουδούρης παρουσιάστηκε στον βασιλέα και τον ενημέρωσε σχετικώς. Την ίδια μέρα, ο Βουδούρης ανακοίνωσε το ατύχημα στη Βουλή2. Αυτό προκάλεσε ευρεία συζήτηση σχετικά με την κατάσταση των λεβήτων των τορπιλοβόλων, τις επιθεωρήσεις τους και τη συντήρησή τους. Ο υπουργός παρέσχε όλα τα σχετικά έγγραφα, από τα οποία τεκμηριωνόταν ότι όλες οι σχετικές εργασίες είχαν γίνει κανονικά και ότι ο Χρηστομάνος είχε παραλάβει ενυπογράφως το σκάφος του3. Πράγματι, το πρωί της 28ης του μηνός, λίγες ώρες πριν από το ατύχημα, ο άτυχος κυβερνήτης είχε υπογράψει πρωτόκολλο παραλαβής του σκά2 Πρακτικά των Συνεδριάσεων της Βουλής, Περίοδος ΙΕ΄, Σύνοδος Έκτακτη, Συνεδρίαση ΝΒ΄ της 28ης Μαρτίου 1900 (π.ημ.), σελ. 512. 3 Πρακτικά των Συνεδριάσεων της Βουλής, Περίοδος ΙΕ΄, Σύνοδος Έκτακτη, Συνεδρίαση ΝΔ΄ της 30ης Μαρτίου 1900, σσ. 557-558 και ΝΕ΄ της 31ης Μαρτίου 1900, σσ. 571-574, καθώς και Σύνοδος Β΄, Συνεδρίαση ΙΒ΄ της 22ας Νοεμβρίου 1900, σσ. 67-70 (όλες οι ημερομηνίες με το π.ημ.). Μακέτα του τορπιλοβόλου Τ-11, αδελφού του Τ-12 στο Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος.

φους, στο οποίο αναφερόταν ότι αυτό ήταν σε καλή κατάσταση και ότι οι λέβητες αντείχαν σε πίεση ατμού 7 ατμοσφαιρών. Η κηδεία του Χρηστομάνου έγινε με την παρουσία του Βουδούρη, του μεγάλου αυλάρχη που αντιπροσώπευσε τον βασιλέα, άλλων επισήμων, μεγάλου αριθμού αξιωματικών του Ναυτικού και πλήθους κόσμου. Άγημα 120 ανδρών και η μουσική του Ναυτικού απέδωσαν τις τιμές4. Ο Βουδούρης συνέστησε επιτροπή αποτελούμενη από τον πλοίαρχο Κοσμά Ζώτο, τον υποπλοίαρχο Ιάσωνα Μπούμπουλη και τον αρχιμηχανικό Β΄ τάξης Επαμεινώνδα Τσακάλη για τη διερεύνηση των αιτίων της έκρηξης. Η επιτροπή πήρε καταθέσεις από τους επιζώντες του ατυχήματος, καθώς και από τους κυβερνήτες και τους διευθυντές μηχανών των λοιπών ιδίου τύπου τορπιλοβόλων, ενώ παράλληλα ανελκύστηκε και εξετάστηκε ο διαρραγείς λέβητας. Από τις καταθέσεις και τα λοιπά στοιχεία που συνέλεξε, η επιτροπή σχημάτισε την εικόνα ότι ο λέβητας ήταν σε καλή κατάσταση και αρχικά εκτίμησε ότι το ατύχημα προήλθε από την αύξηση της πίεσης σε αυτόν πάνω από 8 ατμόσφαιρες. Ωστόσο, στην έκθεση της 4 Εφημερίδα Καιροί της 30ης Μαρτίου 1900 (π.ημ.).

Αριστερά: Ο κυβερνήτης του τορπιλοβόλου Τ-12, σε παλαιή φωτογραφία ως Ναυτικός Δόκιμος. Δεξιά: Ο υπουργός των Ναυτικών Βασίλειος Βουδούρης, σε πίνακα του Νικολάου ΞυδιάΤυπάλδου.

Πάνω: Απόσπασμα του Γενικού Μητρώου του Αλεξάνδρου Χρηστομάνου. Στις τελευταίες γραμμές αναφέρεται η ανάληψη από αυτόν των καθηκόντων κυβερνήτη του τορπιλοβόλου Τ-12 και μετά η απώλειά του κατά την έκρηξη του πλοίου. Κάτω: Σελίδα από την έκδοση του ΓΕΝ Ελληνικά Πλοία, Πολεμικά και Εμπορικά, από 30 Τόνων και Άνω, Σηματολογημένα κατά τον Διεθνή περί Σημάτων Κώδικα», στην οποία φαίνεται η αλλαγή του τορπιλοβόλου Τα-13 σε Τα-12.

επιτροπής η έκρηξη αποδίδεται «σε ίζημα εξ ελαίου και ακαθαρσιών, όπερ παρεκώλυσε την θέρμανσιν του ύδατος, συνέτεινε δε συγχρόνως εις την πυράκτωσιν του λέβητος. Ούτω δε το ύδωρ, αιφνιδίως ελθόν εις επαφήν με το διάπυρον έλασμα, μετεβλήθη αμέσως εις ατμόν, όστις διέρρηξε τον λέβητα». Στις 21 Ιουνίου/4 Ιουλίου, το τορπιλοβόλο ανελκύστηκε και στο εσωτερικό του βρέθηκαν τα πτώματα των δύο ναυτών που αγνοούνταν. Στο μεταξύ, ο υπουργός είχε διατάξει την αναβολή του απόπλου των άλλων τορπιλοβόλων, προκειμένου να προηγηθεί επιθεώρηση των λεβήτων και των μηχανημάτων τους από επιτροπή και να εκτελεστούν δοκιμές υπό μεγίστη πίεση. Παράλληλα, δήλωσε ότι θα ζητήσει πίστωση 300.000 δραχμών για την αντικατάσταση των λεβήτων των τορπιλοβόλων και την εκτέλεση διαφόρων επισκευών σε αυτά. Στα «απόνερα» του συμβάντος, ο Βουδούρης έθεσε σε αργία διά προσκαίρου παύσεως τον διευθυντή της Υποβρύχιας Άμυνας αντιπλοίαρχο Θεοχάρη Θεοχάρους, στον οποίον υπάγονταν τα τορπιλοβόλα, για «ανάρμοστον συμπεριφοράν προς την θέσιν του αξιωματικού». Τούτο επειδή, πριν από τον προκείμενο απόπλου των τορπιλοβόλων ο Θεοχάρης είχε αναφέρει στο υπουργείο ότι αυτά ήταν σε καλή κατάσταση και «οι λέβητες αυτών έχουσιν άριστα». Ωστόσο, μετά το ατύχημα, είχε αναιρέσει σε ιδιωτικές συζητήσεις όσα είχε επισήμως αναφέρει, και επέρριπτε το ατύχημα στην μη καλή κατάσταση των σκαφών και του Στόλου και, γενικότερα, στον Ναύσταθμο και στον υπουργό. Τα λεγόμενά του περιήλθαν σε γνώση του Βουδούρη και επέσυραν την επιβολή της ποινής που προαναφέρθηκε. Κλείνοντας αυτό το θλιβερό συμβάν, πρέπει να σημειωθεί ότι για τον αριθμό του τορπιλοβόλου υπάρχει σύγχυση. Ο τύπος και τα στοιχεία της εποχής αναφέρουν ότι επρόκειτο για το υπ’ αριθ. 12. Το ίδιο αναφέρει και το τηρούμενο στο Γενικό Επιτελείο Ναυτικού Μητρώο του Χρηστομάνου, το οποίο τον φέρει να υπηρετεί και να φονεύεται ως κυβερνήτης του σκάφους αυτού. Ωστόσο, ο υποπλοίαρχος Λυκούργος Τσουκαλάς σε επιστολή του στον τύπο του 1908 καταχωρίζει τον αριθμό 135. Αλλά και οι Κ. Παΐζης-Παραδέλης, Σ. Χαρατσής κ.ά. μνημονεύουν το υπ’ αριθ. 13. (ο Χαρατσής το ανασκευάζει σε 12 σε νεότερη εργασία του). Σε επίταση της σύγχυσης, να προστεθεί ότι το τορπιλοβόλο 12 συνεχίζει να εμφανίζεται στη σύνθεση του Στόλου μέχρι το 1919 και, μάλιστα, να λαμβάνει μέρος στους Βαλκανικούς Πολέμους με κυβερνήτη τον υποπλοίαρχο Κωνσταντίνο Μαλικόπουλο (βλ. Σ. Δούσμανη και Επ. Μπαμούρη), ο οποίος όμως αναφέρεται στο Μητρώο του ως κυβερνήτης του υπ’ αριθ. 13. Και σε κατακλείδα: Στις αρχές του 1912, το υπουργείο των Ναυτικών εξέδωσε το «Ελληνικά Πλοία, Πολεμικά και Εμπορικά, από 30 Τόννων και Άνω, Σηματολογημένα κατά τον Διεθνή περί Σημάτων Κώδικα, μέχρι Ιανουαρίου 1912». Στο αντίτυπο που βρίσκεται στη Βιβλιοθήκη του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος, στον πίνακα των πολεμικών πλοίων, με α/α 36 και διακριτικό GRHV, αναφέρεται το τορπιλοβόλο 13, είναι διορθωμένο με μελάνι σε 12, σαν το πλοίο να έχει μετονομαστεί (Γιατί, άραγε; Για να μην υπάρχει ο «γρουσούζικος» αριθμός;). Όμως, βασιλικό διάταγμα μετονομασίας δεν υπάρχει. Όπως και αν είναι, εδώ επιλέγεται για το απολεσθέν ο αριθμός 12, δεδομένου ότι αυτός μοιάζει ορθότερος μιάς και μνημονεύεται στα έγγραφα στοιχεία της εποχής, κυρίως δε στον τύπο επί μέρες. 5 Εφημερίδα Καιροί της 29ης Ιουνίου 1908 (π,ημ.). Περιπλους 61

To Υ/Β ΔΕΛΦΙΝ

και η τορπίλλη Schwartzkopff Μια σύντομη μελέτη για τον τύπο τορπίλλης του πρώτου υποβρυχίου του Ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού και την επιχειρησιακή δράση της. Κρίστυ Εμίλιο Ιωαννίδου | Συγγραφεύς – Ερευνήτρια Ναυτικής Ιστορίας Μέλος Ελληνικού Ινστιτούτου Στρατηγικών Μελετών (ΕΛ.Ι.Σ.ΜΕ.), perialos.blogspot.gr

17 Σεπ. 1894 Η Ναυμαχία του ποταμού Yalu. (by Korechika)

Σύντομο ιστορικό της δράσεως του Υ/Β ΔΕΛΦΙΝ

Το «καταδυόμενο»1 ΔΕΛΦΙΝ παραγγέλθηκε από την Ελληνική Κυβέρνηση το Σεπτέμβριο του 1910 στα γαλλικά ναυπηγεία Schneider μαζί με το αδελφό του ΞΙΦΙΑΣ. Ανήκε στην κλάση «Laubeuf» και παραλήφθηκε από τον Πλωτάρχη Στέφανο Παπαρηγόπουλο στις 21 Αυγούστου 1912. Η εκπαίδευση του πληρώματος (17 άτομα) πραγματοποιήθηκε στη Γαλλία υπό την επίβλεψη ειδικευμένων στελεχών του Γαλλικού Ναυτικού2. Οι δοκιμές του υλικού και η σύντονος εκπαίδευση του πληρώματος δεν ολοκληρώθηκαν σύμφωνα με τα προβλεπόμενα, καθώς διακόπηκαν λόγω της κήρυξης του Α΄ Βαλκανικού Πολέμου, οπότε το ΔΕΛΦΙΝ διατάχθηκε να αποπλεύσει εσπευσμένα από το Ναύσταθμο της Τουλώνας (29 Σεπτεμβρίου). Το νεοπαραληφθέν υποβρύχιο πραγματοποίησε σύντομο ανεφοδιασμό μερικών ωρών στην Κέρκυρα και την επομένη (5 Οκτωβρίου 1912) κατέπλευσε στο Ναύσταθμο της Σαλαμίνας. Όμως είχε ήδη σημειωθεί ένα σημαντικό επίτευγμα. Οι 130 ώρες πλεύσεως αποτελούσαν πρωτόγνωρη εμπειρία για το πλήρωμα, το οποίο δεν είχε συμπληρώσει την βασική του εκπαίδευση ενώ καταγράφηκαν 11 συνολικά καταδύσεις. Μετά από μια εβδομάδα στις 12 Οκτωβρίου κατέπλευσε στο ορμητήριο του Στόλου στον Μούδρο της Λήμνου που είχε πρόσφατα απελευθερωθεί, για να ενωθεί με την υπόλοιπη δύναμη του Στόλου όπου ο κυβερνήτης του παρουσιάστηκε στον υποναύαρχο Π. Κου1 Από τον γαλλικό όρο submersible χρησιμοποιήθηκε από το Ελληνικό Ναυτικό η αντίστοιχη λέξη «καταδυόμενο». Ο όρος «υποβρύ-χιο» (Υ/Β) υιοθετήθηκε στα τέλη της δεκαετίας του ’20. 2 Νταλούμης, 1996.

62 Περιπλους

ντουριώτη και έλαβε εντολές. Στη Λήμνο το υποβρύχιο δεν αδράνησε, συνεχίζοντας εντατικά δοκιμαστικές καταδύσεις και λοιπές δοκιμές υλικού. Στις 7 Νοεμβρίου στο πλαίσιο νέων διαταγών έπλευσε προς στο ορμητήριο της Τενέδου, από όπου τα ελληνικά αντιτορπιλικά επιτηρούσαν τα Στενά των Δαρδανελλίων, ελέγχοντας για πιθανή αιφνιδιαστική έξοδο πολεμικών του Οθωμανικού Ναυτικού. Το ΔΕΛΦΙΝ εκτέλεσε καθημερινές περιπολίες επιτηρήσεως, ενώ το βράδυ επέστρεφε στην Τένεδο για να φορτίσει τους συσσωρευτές του. Νωρίς τη νύχτα της 8ης Δεκεμβρίου, παρατηρήθηκε ασυνήθιστη δραστηριότητα οθωμανικών πολεμικών στα Στενά του Ελλησπόντου. Στο ορμητήριο της Τενέδου, στις 19.00 σήμανε συναγερμός και το ΔΕΛΦΙΝ απέπλευσε εσπευσμένα, χωρίς να έχει φορτίσει πλήρως τους συσσωρευτές και αναγεμίσει τους αεροθαλάμους του, τιθέμενο σε ετοιμότητα κατευθυνόμενο προς ορμίσκο που βρισκόταν εκτός του λιμένος της Τενέδου. Εκεί παρέμενε αναμένοντας διαταγές, δίχως να είναι αγκυροβολημένο, ενώ διατηρούσε τη θέση του χρησιμοποιώντας τους ηλεκτροκινητήρες. Η κρίσιμη στιγμή για το ΔΕΛΦΙΝ δεν άργησε. Μοίρα του Οθωμανικού Ναυτικού αποτελούμενη από το καταδρομικό «Mecidiye» και τέσσερα αντιτορπιλλικά εξήλθαν των Στενών και πλησίαζαν απειλητικά. Τότε: «Το ΔΕΛΦΙΝ επιχείρησε να καταδυθεί, αλλά λόγω κάποιας δυσλειτουργίας, το σκάφος πήρε απότομα έμπρωρη κλίση 20ο αναγκάζοντας τον Κυβερνήτη να καταναλώσει τον εναπομείναντα πεπιεσμένο αέρα για να το επαναφέρει πάλι στην επιφάνεια. Τα εχθρικά πλοία όμως πλησίαζαν, βάλλοντα εναντίον του. Ο Κυβερνήτης μη έχοντας άλλη επιλογή κατάδυσε εκ νέου το σκάφος του, χωρίς πλέον δυνατότητα κανονικής ανάδυσης (λόγω έλλειψης πεπιεσμένου αέρα) και με περιορισμένη εναπομένου-

Το ισπανικό «Destructor» 1887.

σα ηλεκτρική ισχύ. Στις 10.30 της 9ης Δεκεμβρίου 1912 εκτέλεσε επίθεση με μια τορπίλλη κατά του «Mecidiye» από απόσταση 500 μέτρων»3. Παρά το γεγονός ότι η επίθεση ήταν ανεπιτυχής, την ημέρα εκείνη, το ΔΕΛΦΙΝ κατέγραψε την δική του πρωτιά στην παγκόσμια Ναυτική Ιστορία, αφού πραγματοποίησε την πρώτη εκτόξευση τορπίλλης από υποβρύχιο κατά κινούμενου εχθρικού πολεμικού πλοίου επιφανείας. Μια δεύτερη επίθεση θα ήταν πολύ επικίνδυνη4 αφού θα κινδύνευε να εντοπιστεί από το εχθρικό καταδρομικό και γι αυτό το λόγο αναγκάστηκε να καταδυθεί σε βάθος 18 μέτρων και να παραμείνει εκεί για μισή περίπου ώρα μέχρι να απομακρυνθεί το «Mecidiye»5. Στην προσπάθειά του να επιστρέψει στη βάση, κι ενώ έπλεε με ελάχιστη ταχύτητα λόγω χαμηλής χωρητικότητας των συσσωρευτών του, το ΔΕΛΦΙΝ προσάραξε σε αβαθή, δυτικά της Τενέδου. Προκειμένου να αποκολληθεί το σκάφος, ο Κυβερνήτης απέρριψε στη θάλασσα τα μολυβένια βάρη ασφαλείας, γεγονός το οποίο κατέστησε αδύνατη πλέον κάθε προσπάθεια εκτέλεσης κατάδυσης. Το υποβρύχιο πλέοντας εν επιφανεία, επέστρεψε στον Μούδρο.

Τεχνικά Xαρακτηριστικά Υ/Β ΔΕΛΦΙΝ type Laubeuf Κατασκευαστής: Εκτόπισμα:

Γαλλικά Ναυπηγεία Schneider Toulon 310 τόνοι εν επιφανεία / 460 εν καταδύσει

Διαστάσεις:

Ολικό μήκος: 50μ. πλάτος: 4,7 μέτρα ύψος: 2,7 μέτρα

Πρόωση:

2 Μηχανές Diesel/ 2 Ηλεκτρογεννήτριες/ 2 Άξονες-Έλικες

Ταχύτητα:

13 κόμβοι εν επιφανεία (με μηχανές) 8,5 κόμβοι εν καταδύσει (με συσσωρευτές)

Ακτίνα δράσεως:

2ώρες με 8 κόμβους/ 7,5 ώρες με 6 κόμβους/ 17,5 ώρες με 4,5 κόμβους

Βάθος καταδύσεως: 36 μ. 5 τορπιλλοσωλήνες 45 εκατοστών 6 τορπίλλες τύπου Schwartzkopff (Πηγή: Μαδωνής- Μαστρογεωργίου, 2010: «Ελληνικά Υποβρύχια 1885-2010» σελ. 20) Οπλισμός:

3 Μαδωνής-Μαστρογεωργίου, 2010, σελ. 22. 4 Στα αρχεία της Ιστορικής Υπηρεσίας του Γαλλικού Ναυτικού αναφέρεται ότι ο Κυβερνήτης ετοιμάστηκε να βάλει δεύτερη τορπίλλη κατά του καταδρομικού από απόσταση 300 μέτρων αλλά αναγκάστηκε να διακόψει την επίθεση και να λάβει εσπευσμένως βάθος ασφαλείας γα να αποφύγει τα επερχόμενα αντιτορπιλλικά του Οθωμανικού Ναυτικού. («Ο Α’ Βαλκανικός Πόλεμος μέσα από τα αρχεία της Ιστορικής Υπηρεσίας του Γαλλικού Ναυτικού» σελ. 141, σημ. 183) 5 Παλούμπης, 2012, σελ. 201.

Προσπάθεια δημιουργίας υφάλου όπλου

Η πρώτη ελληνική ονομασία για την τορπίλλη αλλά και τη νάρκη, στη ναυτική ονοματολογία, ήταν η λέξη «ναύκλαστρον»6 (18771878), η οποία δεν είχε μακρά διάρκεια χρήσεως. Κατά τη δεκαετία του 1880, με την ένταξη των πρώτων τορπιλλοβόλων πλοίων στον Ελληνικό Στόλο, οριστικοποιήθηκε ο προερχόμενος από τη γαλλική όρος «τορπίλλη»7. Ωστόσο η λέξη «νάρκη» απαντάται στα αρχαία ελληνικά κείμενα κι αφορούσε ένα είδος ηλεκτροφόρου σαλαχιού το οποίο όταν ερχόταν σε επαφή με το δέρμα του ανθρώπου τον νάρκωνε8. Το ίδιο είδος αργότερα, οι Ρωμαίοι, το ονόμασαν torpedo. Τον 19ο αιώνα, τόσο στο εξωτερικό όσο και στην Ελλάδα9, ποικίλες προσπάθειες έλαβαν χώρα στα πλαίσια της δημιουργίας ενός υφάλου όπλου, το οποίο θα επέφερε καίριο πλήγμα στη γάστρα του εχθρικού σκάφους. Η τορπίλλη είχε πραγματικά εντυπωσιάσει ως το ιδανικότερο όπλο σε θεωρητικό επίπεδο, αλλά τα προβλήματα που παρουσιάζονταν στην πράξη περιόριζε την αξιοπιστία της σε μεγάλο βαθμό. Διάφοροι μέθοδοι επιχειρησιακής αξιοποίησης των πρώτων τορπιλλών, όπως η σταθερή τορπίλλη (ποντιζόμενη παρέμενε στη θέση της χάρις σε ένα σύστημα αγκυροβολίας), η κινούμενη ή ρυμουλκούμενη τορπίλλη (με τη βοήθεια δύο σκαφών ευρισκομένων εκατέρωθεν των πλευρών του εχθρικού σκάφους ρυμουλκείτο προς τον στόχο), καθώς και η επακόντιος τορπίλλη ήταν, δίχως άλλο, αναποτελεσματικές αφού είχαν ελάχιστες περιπτώσεις επιτυχίας και συγκεκριμένα μπορούσαν να: α) Επιφέρουν μικρό πλήγμα, καθώς η ποσότητα της εκρηκτικής ουσίας που έφερε η τορπίλλη ήταν κατ’ ανάγκη περιορισμένη. β) Προκαλέσουν, ως επί το πλείστον, ρήγμα υπέρ ή παρά την ίσαλο και όχι στα ύφαλα του σκάφους που ήταν ο τακτικός Αντικειμενικός Σκοπός (ΑΝΣΚ). Το ίδιο σχεδόν διάστημα με τα διάφορα πειράματα (1866-1872), τα οποία υπήρξαν περισσότερο αξιοπερίεργα παρά επικίνδυνα για τον αντίπαλο, έκανε την πειραματική της εμφάνιση η αυτοκινούμενη ή εκτοξευόμενη τορπίλλη, όπως περίπου την αντιλαμβανόμαστε σήμερα, και προστέθηκε στο τακτικό οπλοστάσιο αρκετών κρατών τη δεκαετία 1870-1880. 6 Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν Ηλίου. 7 Καλλφρετάκης, 2003, σελ. 56. 8 Πρόκειται για τα Ναρκοβατοειδή σαλάχια. Αυτή η υπόταξη περιλαμβάνει μόνο μία οικογένεια: τορπινίδαι ή τορπεδινίδαι (torpedinidae), και διάφορα γένη και είδη καθώς και το σαλάχι με την κοινή ονομασία «μουδιάστρα». Περισσότερες πληροφορίες για το θέμα αυτό όρα: Κρίστυ Εμίλιο Ιωαννίδου, 2012: «Νάρκη, τορπίλλη, μουδιάστρα: ένα ηλεκτροφόρο σαλάχι γνωστό από την αρχαιότητα», περιοδικό «Ναυτική Ελλάς», τ. 948, σ.58 ΣΕΠ. 2012, εκδ. ΕΘΕ (Ελληνική Θαλάσσια Ένωση) / ΓΕΝ. 9 Για την Ελλάδα, μεταξύ άλλων, υπάρχει μια ενδιαφέρουσα μελέτη Καλλφρετάκης, 2003: Λεωνίδας Φ. Καλλφρετάκης, «Όπλα υψηλής τεχνολογίας στην Κρήτη του 19ου αιώνα. Τορπίλλες στα Σφακιά το 1867» περιοδικό «Νέαρχος» Τεύχος 27, Απρίλιος - Μάϊος - Ιούνιος 2003. Περιπλους 63

Τορπίλλη Schwarzkopff

Ο Βρετανός μηχανικός Robert Whitehead μελετώντας ένα σχέδιο του Giovanni Luppis von Rammer (αξιωματικού του Πολεμικού Ναυτικού της Αυστρο-ουγγαρίας, ο οποίος ανέπτυξε την πρώτη αυτοκινούμενη τορπίλλη), ανέπτυξε την πρώτη αποτελεσματική αυτοκινούμενη τορπίλλη, γνωστή ως η τορπίλλη Whitehead. Η εταιρεία του, που βρισκόταν στο Ναύσταθμο του Αυστρο-ουυγρικού Ναυτικού στην περιοχή Ριέκα (Fiume), αποτέλεσε τόπο συνάντησης για τους συνεργάτες και τους υποψήφιους πελάτες. Ορισμένες πηγές αναφέρουν ότι μεταξύ αυτών εμφανίστηκε και ο Louis Victor Robert 1 Schwartzkopff, ο οποίος «έκλεψε» τα σχέδια ενός τύπου τορπίλλης Whitehead10. Σε άλλη πηγή, αναφέρεται ρητά ότι ο ίδιος ο Whitehead αρνείται ότι συνέβη κάτι τέτοιο και ότι λόγω απαγόρευσης της Βρετανικής κυβερνήσεως (άρνηση μεταφοράς προηγμένης στρατιωτικής τεχνογνωσίας σε τρίτους) να μην πωλήσει τον ίδιο τύπο τορπίλλης στο Γερμανικό Ναυτικό, αναγκάστηκε να επιλέξει διαφορετική σχεδίαση και να εξάγει στους Γερμανούς μιαν άλλη τορπίλλη, την οποία ονόμασε Schwartzkopff11. Ωστόσο ορισμένες πηγές περιορίζονται στην ουδετερό2 3 τητα επί του επίμαχου θέματος, αναφέροντας ότι η εμφάνισή της Whitehead βρήκε αρκετούς υποστηρικτές όπως και μιμητές και ότι η τορπίλλη 1. Η ναυμαχία του Weihaiwei 1895. “Our Torpedo Sinks the Enemy Warship ‘Dingyuan’ at the Battle of Weihaiwei” by Kobayashi Kiyochika, February 1895 [2000.104a-c] Sharf Collection, Museum Schwartzkopff ήταν απλώς μια απομίμηση της of Fine Arts, Boston. 2. Μια ισπανική τορπίλλη (άνω) και δύο γερμανικές τύπου Schwarzkopf 12 Whitehead . κατασκευασμένες από μπρούτζο. Ναυτικό Μουσείο Μαδρίτης. 3. Τορπίλλη Schwarzkopf που Μετά το πέρας μερικών μηνών από την υποτιθέ- ανακτήθηκε από το ισπανικό θωρακισμένο καταδρομικό Vizcaya κατά τη διάρκεια του Ισπανομενη κλοπή, η γερμανική εταιρεία Eisengießerei Αμερικανικού Πολέμου (1898). Hampton Roads Naval Museum, Norfolk, Virginia. und Maschinen-Fabrik von L. Schwartzkopff, που έγινε αργότερα γνωστή ως Berliner Maschinenbau, κατασκεύασε Επιχειρησιακή χρήση την τορπίλλη Schwartzkopff, η οποία βασίστηκε στο σχέδιο του Την τορπίλλη Schwartzkopff προμηθεύτηκαν αρχικά πέντε χώρες Whitehead. Σε αντίθεση με την τορπίλη Whitehead, η οποία ήταν (ΗΠΑ, Ρωσία, Ιαπωνία, Ισπανία, Κίνα). κατασκευασμένα από χάλυβα, η Schwartzkopff ήταν φτιαγμένη Το ισπανικό «Destructor» (1887), ήταν ευρέως γνωστό ως η πρώτη κανονιοφόρος εφοδιασμένη με τορπίλλες, η οποία στη συνέχεια από μπρούντζο, ενισχύοντας έτσι την αντοχή της στη διάβρωση. Τι πραγματικά συνέβη κατά τον σχεδιασμό της τορπίλλης επηρέασε τη σχεδίαση αντιτορπιλλικών καθώς και τορπιλλοβόλων. Schwartzkopff γεννά ακόμα ερωτήματα. Σε τελική ανάλυση το εν- Έφερε 2 τριπλούς τορπιλλοσωλήνες των 14 ιντσών (τρεις τορπίλες δεχόμενο να σχεδιάστηκε από τον ίδιο τον Whitehead βρίσκει πε- Schwartzkopff ανά σωλήνα). Πέραν τούτου όμως καμία πληροφορία σχετικά με την χρήση των τορπιλλών αυτών δεν είναι έως τώρα ρισσότερους οπαδούς. διαθέσιμη. Κατά τον εμφύλιο πόλεμο της Βραζιλίας (Σεπτέμβριος 1893-ΑπρίΧαρακτηριστικά τορπίλλης Schwartzkopff Διακρίνεται σε έξι βασικά μέρη: α) την κεφαλή ή κώνο μάχης, β) λιος 1894), το τορπιλλοβόλο «Gustavo Sampaio» εξαπέλυσε 2 τον αεροθάλαμο μαζί με τον όπισθεν αυτού υδροθάλαμο, γ) τον τορπίλλες κατά του «Aquidaban» (τύπου «Ironclad»). Η πρώτη δεν θάλαμο ρυθμιστών βάθους, δ) το θάλαμο μηχανής ή μηχανοδόκη, κατόρθωσε να πετύχει το στόχο λόγω προβληματικής επικοινωνίας ε) τον οπίσθιο πλωτήρα και τέλος στ) την ουρά με τις έλικες και τα μεταξύ των μελών του πληρώματος. Η δεύτερη ωστόσο παρά το γεγονός ότι εξαπολύθηκε καθυστερημένα από την στιγμή της εντοπηδάλια. λής (πάλι λόγω κακής συνεννοήσεως) και λαμβάνοντας υπόψη την μεγάλη ταχύτητα που είχε στο μεταξύ αναπτύξει το «Aquidaban», Προδιαγραφές: κατόρθωσε να το προσβάλει. Η επιτυχία πιστώθηκε στην τορπίλλη Βάρος: 616 pounds Schwartzkopff κεφαλής 57 κιλών (125lbs)13. Κατά τη διάρκεια του πρώτου Σινο-ιαπωνικού πολέμου (1894Μήκος: 15 ft και 1 in 1895), αμφότερες οι αντίπαλες Αυτοκρατορικές Ναυτικές Δυνάμεις Διάμετρος: 14 in (Κίνα και Ιαπωνία) ήταν εξοπλισμένες με τορπίλλες Schwartzkopff. Αποτελεσματικό πεδίο βολής: 220-440 μέτρα Κατά τη ναυμαχία του ποταμού Yalu, (17 Σεπτεμβρίου, 1894 κόλπος Κορέας) δεν σημειώθηκε καμία επιτυχία παρότι υπήρχαν διΚώνος κεφαλής: Βαμβακοπυρίτιδα αθέσιμες επιχειρησιακά τορπίλλες. Το γεγονός αυτό αποδόθηκε Βάρος κώνου κεφαλής: 44 pounds στην ελλειμματική προετοιμασία και την πλημμελή συντήρηση του Ταχύτητα: 20-25 κόμβοι (knots) Αυτοκρατορικού Κινεζικού Ναυτικού14. Εξάλλου οι εκρήξεις που Χρήση από: Θωρηκτά και Αντιτορπιλικά σημειώθηκαν και οδήγησαν στην καταστροφή των δύο κινεζικών σκαφών «Chao Yung» και «Yang Wei» αποδόθηκαν στις υπερβολιΠηγή: The Schwartzkopff Torpedo: Descriptions, Nomenclatures and κές στρώσεις φρεσκοβαμμένου χρώματος και βερνικιού, γεγονός Plates. Bureau of Ordnance, United States Navy. 1903 και HISTORY OF που επιβεβαιώνει τις υποψίες για την μη κατάλληλη προπαρασκευή EARLY TORPEDOES (1800-1870) http://www.hnsa.org/doc/jolie/part1. των Κινέζων. htm#page007 ανακτήθηκε 4/2/2014, σελ. 8 Αντιθέτως στη ναυμαχία της Weihaiwei (μεταξύ 20 Ιανουαρίου και 12 Φεβρουαρίου 1895) στην χερσόνησο Shandong, στην Κίνα, τα αντιτορπιλλικά του Στόλου του Αυτοκρατορικού Ιαπωνικού Ναυτι10 Gannon, 1931: “Hellions of the Deep: The Development of American Torpeκού, σημείωσαν επιτυχείς επιθέσεις εξαπολύοντας συνολικά 11 τορdoes in World War II”, σελ. 24, 25. 11 “The Whitehead Family” http://www.marshalclarke.com/ClarkesOfGraiguenoepark/Clarkes9.htm ανακτήθηκε στις 5/2/2014. 12 Newbolt, 1917, σελ. 18.

64 Περιπλους

13 Wilson, 1896, σελ. 45. 14 ως ανωτέρω Wilson, 1896, σελ. 83.

πίλλες Schwartzkopff κατά του Κινεζικού Στόλου15. Το 1898, 12τορπίλλες Schwartzkopff αγοράστηκαν από το Πολεμικό Ναυτικό των ΗΠΑ, αλλά πέραν της συγκεκριμένης προμήθειας δεν γνωρίζουμε τίποτε άλλο σχετικά με την επιχειρησιακή χρήση ή τη δράση τους.

Συμπεράσματα

Είτε πρόκειται για απομίμηση είτε απλώς για άλλον τύπο τορπίλλης, η Schwartzkopff δεν εμφανίστηκε ξανά στην αγορά των ναυτικών εξοπλισμών. Τόσο το υποβρύχιο Όπλο, όσο και το συγκεκριμένο είδος τορπίλλης βρίσκονταν ακόμη στα σπάργανα προκειμένου να υπάρξει ένας σωστός επιχειρησιακός έλεγχος από Αξιωματικούς, οι οποίοι έπρεπε να γνωρίζουν τις δυνατότητες και τους περιορισμούς του συγκεκριμένου Όπλου και ειδικά του υπάρχοντος εξοπλισμού του. Η ενδοεπικοινωνία στο Υ/Β ήταν ακόμα σε πειραματικό στάδιο και πολλά σφάλματα σε τακτικό επίπεδο σημειώθηκαν εξ αιτίας αυτής της αδυναμίας. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αναφέρει ο Ναύαρχος Γρ. Μεζεβίρης όταν ανέλαβε Κυβερνήτης του Υ/Β «ΔΕΛΦΙΝ». Πρόκειται για ένα ατύχημα που έλαβε χώρα τον Μάιο του1915 όταν αμφότερα τα υποβρύχια του ΠΝ («ΔΕΛΦΙΝ» και «ΞΙΦΙΑΣ») είχαν βγει στον Σαρωνικό για ασκήσεις, «Στο Υ/Γ «ΔΕΛΦΙΝ», αν και ο Ύπαρχος μου είχε αναφέρει ότι το πλοίο ήταν έτοιμο για κατάδυση, είχαν ξεχάσει να ανοίξουν τον διακόπτη του φωναγωγού που μεταβίβαζε τις διαταγές προς την πρύμνη. Αυτό έγινε γρήγορα αντιληπτό, η καθυστέρηση όμως που επήλθε είχε σαν αποτέλεσμα τα πρωραία θαλασσέρματα [οι δεξαμενές μεταξύ του εσωτερικού και του εξωτερικού σκάφους του υποβρυχίου που γεμίζουν θαλάσσιο νερό κατά την κατάδυση και αδειάζουν με πεπιεσμένο αέρα κατά την ανάδυση] να γεμίσουν ταχύτερα και το πλοίο να πάρει αρνητική κλίση μέχρι 12°, ενώ τότε θεωρείτο ότι δεν επιτρέπονταν να υπερβεί αυτή τις 3° ούτε το βάθος των 30 μέτρων. Με τους χειρισμούς που διάταξα επιτεύχθηκε η ταχεία ανάδυση, εκείνος όμως που χειρίζονταν τις πληρώσεις των κεντρικών θαλασσερμάτων δεν τις άνοιξε έγκαιρα, όταν διατάχθηκε το άδειασμά τους με πεπιεσμένο αέρα, και η υπέρ πίεση που δημιουργήθηκε επέφερε μερική εκκάρφωση και μικρή παραμόρφωση των εξωτερικών ελασμάτων. Το πλοίο έπλευσε στη βάση του δι ιδίων μέσων, καθώς δεν υπήρχε οργανική βλάβη, για την επισκευή του όμως απαιτήθηκαν δυο περίπου μήνες»16. Παρά την πρόωρη, για την εποχή, εμφάνιση της τορπίλλης Schwartzkopff, τη πλημμελή εκπαίδευση και τη μη εξοικείωσή των πληρωμάτων σε θέματα χειρισμού και συντηρήσεως, η επιτυχής βολή της κατά στόχων επιφανείας ήταν ήδη γεγονός. Όλα όμως τα πλοία που έβαλαν τορπίλλη ήταν πλοία επιφανείας. Στην περίπτωση του Υ/Β «ΔΕΛΦΙΝ» η αποτυχία της επιθέσεως οφείλεται καθαρά στο ότι ο συγκεκριμένος τύπος τορπίλλης ήταν σχεδιασμένος μόνο για τορπιλλοβόλα και αντιτορπιλλικά και όχι για υποβρύχια. Η έκδοση ειδικά για υποβρύχια αναπτύχθηκε αργότερα. Ενδεικτικώς αναφέρουμε ότι η πρώτη τορπίλλη που χρησιμοποιήθηκε και για υποβρύχια ήταν η Whitehead Torpedo Mk5, η οποία σχεδιάστηκε το 1901 και τέθηκε σε υπηρεσία το 191017. Ακολούθως η

τορπίλλη Bliss-Leavitt Mk 9ενώ ήταν σχεδιασμένη αρχικώς για πλοία επιφανείας αργότερα τροποποιήθηκε για να χρησιμοποιηθεί από Υ/Β. Αυτός ο τύπος αποτέλεσε αργότερα πρότυπο για μελέτη στα εγχειρίδια του Ελληνικού Βασιλικού Ναυτικού18. Ουσιαστικά η πρώτη τορπίλλη, η οποία ήταν σχεδιασμένη αποκλειστικά για υποβρύχια [υποβρυχίως εκτοξευόμενη (submarine-launched)] ήταν η Mk 14, η οποία σχεδιάστηκε το 1931 και τέθηκε σε υπηρεσία το 193819. Συνεπώς, η τορπίλλη Schwartzkopff ήταν εντελώς ακατάλληλη για το «ΔΕΛΦΙΝ». Όπως χαρακτηριστικά τονίζουν οι συγγραφείς Μαδωνής-Μαστρογεωργίου: «η τορπίλη όμως δεν ήταν ειδικού τύπου για υποβρύχια, δεν είχε δηλαδή απαιτούμενη στεγανότητα για μακροχρόνια παραμονή μέσα στο νερό, με αποτέλεσμα με την εκτόξευσή της να μην λειτουργήσει ο γυροσκοπικός της μηχανισμός και λόγω της μεγάλης αρνητικής πλευστότητας να βυθισθεί»20.

15 Newpower, 2006, σελ. 17. 16 Μεζεβίρη, 1971: Γρηγορίου Μεζεβίρη, «Τέσσαρες δεκαετίες εις την Υπηρεσίαν του Β. Ναυτικού», Αθήναι 1971 και στο http://www.mezeviris.gr/ theperiodofwork.html ανακτήθηκε στις 5/2/2014. 17 Jolie, 1978, σελ. 71.

18 Γ. Μ. ΤΣΙΑΔΗ, Σπουδή Πολεμικών Όπλων, Σχολή Ναυτικών Δοκίμων, 1954. 19 Jolie, 1978, σελ. 81. Αναφέρεται επίσης ότι η Torpedo Mk 10 η οποία σχεδιάστηκε και τέθηκε σε υπηρεσία το 1915, χρησιμοποιήθηκε από Υ/Β αλλά δεν σχεδιάστηκε αποκλειστικά γι αυτά. Στο ίδιο σελ. 77. 20 Μαδωνής-Μαστρογεωργίου, 2010, σελ. 23.

PLATE I. SCHWARTZKOPFF TORPEDO (πάνω) 1. War nose 2. War head 3. Immersion chamber 4. Air flask

5. Engine room 6. After body 7. Bevel gear box 8. Tail

PLATE III. EXERCISE HEAD WITH NOSE (κάτω) 1. Exercise nose 2. Lead ballast rings 3. Immersion chamber 4. Trimming tank

5. Vent hole and plug 6. Filling. hole and plug 7. Rubber washer under bulkhead. 8. Immersion chamber

Πηγή και για τα δύο: The Schwartzkopff Torpedo: Descriptions, Nomenclatures and Plates. Bureau of Ordnance, United States Navy, 1903.

ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ-ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

Γουλιμής, 1885: Ν. Κ. Γουλιμής, «Αι Νέαι Πολεμικαί Μηχαναί: Τορπίλλαι και Τορπιλλοβόλα». Εφημερίδας «Εστία», αρ. 471 της 6.1.1885, σελ 46-47. | Καλλφρετάκης, 2003: Λεωνίδας Φ. Καλλφρετάκης, «Όπλα υψηλής τεχνολογίας στην Κρήτη του 19ου αιώνα. Τορπίλλες στα Σφακιά το 1867» περιοδικό «Νέαρχος» Τεύχος 27, Απρίλιος - Μάϊος - Ιούνιος 2003. | Μαδωνής- Μαστρογεωργίου, 2010: Αλέξανδρος Μαδωνής-Γεώργιος Μαστρογεωργίου, «Ελληνικά Υποβρύχια 1885-2010» (Αθήνα: Κλειδάριθμος, 2010). | Νταλούμης, 1996 : Ηλίας Νταλούμης, «Ελληνικά Υποβρύχια: 110 Χρόνια Ιστορίας», περιοδικό «Πτήση και Διάστημα» τ. 135 ΜΑΙΟΣ 1996, (Αθήνα: Εκδόσεις Πτήση Μον. Ι.Κ.Ε., 1996) | «Ο Α’ ΒΑΛΚΑΝΙΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ μέσα από τα αρχαία της Ιστορικής Υπηρεσίας του Γαλλικού Ναυτικού», Αναστ. Κ. Δημητρακόπουλου (μτφρ.), (Πειραιάς: Εκδόσεις Ναυτικού Μουσείου Ελλάδος, 1996). | Παλούμπης, 2012: Ιωάννης Παλούμπης, «Ο Ναυτικός πόλεμος του 1912-1913. 100 χρόνια από τη στρατηγική νίκη του Ναυτικού στους Βαλκανικούς πολέμους», (Αθήνα: Ελληνικά Ταχυδρομεία/Γενικό Επιτελείο Ναυτικού, 2012) | Gannon, 1931: Robert Gannon, “Hellions of the Deep: The Development of American Torpedoes in World War II”, (Pennsylvania: The Pennsylvania State University, 1996). | Jolie, 1978: E.W. Jolie, “A Brief History of U.S. Navy Torpedo Development” NUSA Technical Document 5436, (New Port, Rhode Island: Naval Underwater System Center, 15 September 1978). | Newbolt, 1917: Sir Henry John Newbolt, “A Note on the History of Submarine War”, (New York: George H. Doran company, 1917?) | Newpower, 2006: Anthony Newpower, “Iron Men and Tin Fish: The Race to Build a Better Torpedo During World War II”, (Greenwood Publishing Group, 2006). | The Schwartzkopff Torpedo: Descriptions, Nomenclatures and Plates. Bureau of Ordnance, United States Navy. 1903. | Wilson, 1896: H. W. Wilson, “Ironclads in Action, A sketch of Naval Warfare from 1855 to 1895”, (London: Sampson Low, Marston and Company Ltd, 1896).

Περιπλους 65

HELMEPA PRESS RELEASE

PRESS RELEASE ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ

Τα μέλη της Παιδικής HELMEPA θέλουν:

«Λιμάνια καθαρά με αστραφτερά νερά!» Για μία ακόμη φορά, τα μέλη του Προγράμματος «Παιδική HELMEPA» έστειλαν μηνύματα για το περιβάλλον στην κοινωνία των ενηλίκων μέσω του Πανελλήνιου Διαγωνισμού Ζωγραφικής. Ο Διαγωνισμός πραγματοποιήθηκε φέτος υπό την αιγίδα του Δήμου Πειραιά, στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ημέρας Θάλασσας με θέμα «Λιμάνια, Ακτές και Γαλάζιες Θάλασσες». Συνολικά έλαβαν μέρος 373 ομαδικά έργα που ζωγράφισαν 3.500 μικροί «καλλιτέχνες» μέλη της Παιδικής HELMEPA σε 107 Νηπιαγωγεία και Δημοτικά Σχολεία της χώρας. Τα παιδιά με τα έργα τους έδειξαν ότι θέλουν: «Λιμάνια καθαρά με αστραφτερά νερά, εκεί να κολυμπάμε και όλους σας να χαιρετάμε!», όπως χαρακτηριστικά αναφέρουν με μήνυμά τους τα μέλη του Προγράμματος από το ολοήμερο Νηπιαγωγείο Βολισσού Χίου. Τα έργα που πληρούσαν τις προϋποθέσεις αναρτήθηκαν στην ιστοσελίδα του Προγράμματος και τα ίδια τα μέλη της Παιδικής HELMEPA επέλεξαν τα καλύτερα ως εξής: Κατηγορία 5-7 ετών και Κέντρων Ειδικής Αγωγής - Α’ Βραβείο: 13ο Νηπιαγωγείο Λιβαδειάς, (5-6 ετών) - Β’ Βραβείο: Σωματείο Ειδικής Αγωγής «Η Ζωή», Θεσσαλονίκη, (17-33 ετών) - Γ’ Βραβείο: Δημοτικό Σχολείο Αγίου Αρσενίου Νάξου, (7 ετών) Κατηγορία 8-12 ετών - Α’ Βραβείο: 4ο Δημοτικό Σχολείο Χανίων, (12 ετών) - Β’ Βραβείο: 4ο Δημοτικό Σχολείο Χανίων, (12 ετών) - Γ’ Βραβείο: Δημοτικό Σχολείο Λουτροχωρίου Πέλλας, (8-10 ετών) Το έργο κάθε κατηγορίας που κέρδισε το Α’ Βραβείο εκτυπώνεται σε αφίσα με τα ονόματα των μελών της Ομάδας και του Εθελοντή Εκπαιδευτικού στα ελληνικά και αγγλικά. Οι αφίσες θα διανεμηθούν σε σχολεία, στην ελληνική και διεθνή ναυτιλιακή κοινότητα, σε συνεργαζόμενους φορείς καθώς και στις εκδηλώσεις της φετινής Ευρωπαϊκής Ημέρας Θάλασσας σε συνεργασία με το Δήμο Πειραιά. Στα μέλη των Ομάδων που έλαβαν τα Β’ και Γ’ Βραβεία απονέμονται Έπαινοι Συμμετοχής. Συγχαρητήρια σε όλα τα παιδιά που συμμετείχαν στο Διαγωνισμό και εξέφρασαν τις περιβαλλοντικές τους ανησυχίες, μέσα από ξεχωριστές, ευφάνταστες δημιουργίες!

66 Περιπλους

Περιπλους 67

68 Περιπλους

Περιπλους 69

Δώρησαν στη βιβλιοθήκη του Μουσείου και ευχαριστούμε θερμά τους: ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- Κυρία Αναστασία Αναγνωστοπούλου - Παλούμπη: 1. Ιστορικός Άτλας και εικονογραφία» Botsford & Robinson. 2. «Παρατηρητήριο Βαλκανίων: Τουρκία». 3. «Οι Βαλκανικοί πόλεμοι 1912-13» Ιάκωβου Ζ. Ακτσόγλου. 4. «Ελλάς: Ο πόλεμος και η δόξα της» Κώστα Κοτζιά. 5. «Ησίοδου έργα» Πανταζή Κοντομίχη εισαγωγήσχόλια. 6. «Το σπίτι του Ελευθερίου Βενιζέλου στη Χαλέπα Χανίων» Ζωή Μητσοτάκη 7. «Εισαγωγή στην ελληνική παλαιογραφία» Elpidio Mioni 8. «Η εργασία στην αρχαία Ελλάδα» Gustave Glotz 9. «Αφνειός Κόρινθος» Νίκου Αντωνίου 10. «Η Ελλάδα στις νέες εξελίξεις» Ανδρέα Παπανδρέου 11. «Η μάχη του Καλπακίου» VIII Μεραρχία Πεζικού 12. «Τ’ απομνημονεύματά μου» Διονυσίου Λαυράγκα 13. «Ματιές σε ποιητές του Μεσοπολέμου» Τάσου Κόρφη 14. «Αυτοείδωλον εγενόμην….» Θεοδώρου Ζιάκα 15. «Τα αγαπημένα μου διηγήματα: Ανθολογία» τομ. Α’ 16. «Η μεγάλη Εθνική εξόρμηση 1912-1913. Α’ Βαλκανικός Πόλεμος» 17. «Λαϊκή Ζωγραφική» Γιώργου Πετρή 18. «Προσωπικές εντυπώσεις και Ιστορικά ντοκουμέντα για την πόλη της Αμαλιάδας 1900-1950» Θεοδώρου Σιμιτζή 19. «Κάποια μιλήματα στου Παλαμά στην ψυχή μου» Θ. Κεσίσογλου-Αγγελίδου 20. «Κι αν δεν είσαι, θα γίνεις...» Παύλου Ιωαννίδη 21. “Jean Capodistrias” Societe d’etude de l’ histoire Grecque 22. «Συμπόσιο. Η Ελλάδα των Βαλκανικών Πολέμων» 23. «Άσμα ασμάτων» μεταγραφή Γ. Σεφέρη 24. «Ιχνηλατώντας το χθές» Ι. Μπακούρου 25. «Πολιτική αγωγή» (2 αντ.), Θεοφ. Παπακωνσταντίνου 26. «Κάποτε στο Τεπελένι» Ειρήνη Δαρκοφίκη 27. «Ελευθέριος Βενιζέλος» Κων/νου Τσάτσου 28. «Η Ελληνική “πόλις”» G. Glotz 29. «Θωρηκτό “ Γ. ΑΒΕΡΩΦ”: Ναυτική εκστρατεία 1912-1913» 30. “The Blight of Asia” George Horton 31. «Στα μονοπάτια του πολέμου» Ζάχος Χατζηφωτίου 32. «Πρακτική φιλοσοφία» Ε. Π. Παπανούτσου 33. «Θουκυδίδου ιστορίαι» μεταφρ. Ε. Βενιζέλου 34. «Ενδύματα στο Χρόνο: 4000 Χρόνια Ελληνικής Φορεσιάς» Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού 35. «Ιστορία της Λατινικής Λογοτεχνίας» H. J. Rose 36. «Πως είδαν οι ξένοι την Ελλάδα του ‘21» Κ. Σιμόπουλου 37. «Λεξικό Ρημάτων αρχαίας ελληνικής» Στεφ. Α. Πατάκη 38. «Η Μυκηναϊκή προέλευση της Ελληνικής μυθολογίας» Martin P. Nilsson 39. «Αθήνα-Σκόπια. Πίσω από τις κλειστές πόρτες» Α’ Τόμος Αλεξ. Τάρκα 40. «Η πολιορκία της Σάμης από τους Ρωμαίους» Μέντωρ 41. “Principles and Applications of Millimeter – Wave Radar” N. Currie – Ch. Brown 42. «Οι πόλεμοι της τρομοκρατίας» Ted Honderich 43. «Γραδάρισμα μιας ζωής» Κ. Δόμβρου 44. “Voyage to the top” Matheos, Los. ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- Κυρία Γεωργία Δρομάζου: 1. «Ενημερωτικό φυλλάδιο Μετοχικού Ταμείου Ναυτικού και Ειδικών Λογαριασμών αυτού», Ιανουάριος 2007. 2. «Έκθεσις επί της δράσεως του Πολεμικού Ναυτικού κατά τον πόλεμο 1940-1944». Φωκάς, Δ. τομ. Α’,Β’. 3. «Η Ελλάς εις τους Βαλκανικούς Πολέμους 1912-1913» Γκιών, Χρ. 4. «Ελλάς και Θάλασσα», 1977, 5. «Ναυαρίνο» Μ.Γ. Σίμψα, 6. «Ιστορία της Σχολής Ναυτικών Δοκίμων» Ι. Φακίδης, 7. «Επίτομη ιστορία του Ελληνοϊταλικού και Ελληνογερμανικού Πολέμου 1940-41» Γενικό Επιτελείο Στρατού, 1985, 8. «Κανονισμός Στολών Β. Ναυτικού», 1. «Τα δύο ΟΧΙ. Ελληνοϊταλικός Πόλεμος. Ελληνογερμανικός Πόλεμος 1940-1941», 9. «Εγχειρίδιον Διεθνούς Κανονισμού Αποφυγής Συγκρούσεων εν θαλάσση» ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- Κύριον Ιωάννη Μηλαράκη: «Τορπιλλικαί οδηγίαι» ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- Κύριον Νικόλαο Πηγαδά: «Το ΟΧΙ της Ρωμιοσύνης» Νικ. Πηγαδά ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- Κύριον Παναγιώτη Λασκαρίδη: «Ναυάγια στον Ελληνικό Βυθό» του Κ. Θωκταρίδη και Άρη Μπιλάλη ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- Κύριον Βύρωνα Βασιλειάδη: «Ήρθαν τα καράβια τα Ζαγοριανά» Αλεξ. Καπανιάρη και Ν. Τσούκα, Ημερολόγιο 2015 με τίτλο «Μαγνητες και ο πολιτισμός της θάλασσας» -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------70 Περιπλους

A NEW WORLD OF P&I SERVICE VISION

COMMITMENT

SHIPOWNERS CLAIMS BUREAU, INC., MANAGER One Battery Park Plaza, 31st Floor New York, New York 10004 U.S.A Tel +1 212 847 4500 fax +1 212 847 4599 web www.american-club.com SHIPOWNERS CLAIMS BUREAU (UK) LTD. New London House – 1st Floor 6 London Street London EC3R 7LP U.K. tel +44 20 7709 1390 fax +44 20 7709 1399 SHIPOWNERS CLAIMS BUREAU (HELLAS), INC. 51 Akti Miaouli – 4th Floor Piraeus 185 36 Greece tel +30 210 429 4990 1 2 3 fax +30 210 429 4187 8 email claims@scb-hellas.com

RESULTS

SCB MANAGEMENT CONSULTING (SHANGHAI) CO., LTD. Room 1803 – Hongyi Plaza 288 Jiujiang Road Shanghai 200001 People’s Republic of China tel +86 21 3366 5000 fax +86 21 3366 6100 email claims@scbmcs.com SCB MANAGEMENT CONSULTING SERVICES, LTD. Hopewell Center, 51/F, Unit 5132 183 Queens Road East Wan Chai, Hong Kong tel +852 3602 3083 fax +852 3602 3111

Δωρεές βιβλίων & περιοδικών ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- Κύριον Ιωάννη Παλούμπη: 1. “Antikythera Mechanism” Stikas, C., 2. «Ολκάς ΙΙ. Ταξιδεύοντας από και προς το Βυζάντιο» Εταιρεία Κυπριακών Σπουδών, 3. «Η Τεχνολογία του πλοίου του φορτίου του Μηχανισμού», 4. «Ελληνική Ναυτιλία 1453-1821» Ε. Γρυπιώτη ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- Υδρογραφική Υπηρεσία: 1. «Πλοηγός» Α’ τομ. Δυτικές Ακτές 2015, 2. «Φαροδείκτης Ελληνικών Ακτών» 2015-06-30 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- Κύριον Αναστάσιο Γιαννόπουλο: «Η όμορφη Αθηναϊκή Τριήρης» φωτ. έκδοση ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- Κύριον Παναγιώτη Δευτεραίο: 1. Ο Ηγεμόνας» Νικολό Μακιαβέλλι 2. «Διηγήσις συμβάντων της Ελληνικής φυλής: 1770-1836» Θ. Κολοκοτρώνη 3. «Απομνημονεύματα περί της Φιλικής Εταιρίας» Εμμ. Ξάνθου 4. «Θα νικήσουμε αλλά υπέρ την νίκην δόξα» Μίνου Δούνια 5. «Σαγγάριος» Δημητρίου Φωτιάδη 6. «Μυστράς» Νίκου Γεωργιάδη 7. «Ελαφονήσι» Κων/νου Μέντη 8. «Αργολίς» Γεωργίας Ταρσούλη 9. «Δελφοί» Φώτη Πέτσα 10. «Μετέωρα» Θεοχάρη Προβατάκη 11. «Η δόξα και ο διχασμός» Πολυχρόνη Ενεπεκίδη 12. «Τον καιρό του Βουλγαροκτόνου» Π. Δέλτα 13. “ The Greek Myths: 2” Robert Graves 14. “The Greek experience” C.M. Bowra 15. “Mythology” Edith Hamilton 16. “Mr Midshipman Hornblower” C.S. Forester 17. “The fall of Crete” Alan Clark 18. “The Greek stones speak” Paul MacKendrick 19. “The longest day” Cornelius Ryan 20. «Οι θησαυροί της Μονής Πάτμου» Εκδοτική Αθηνών 21. «Νεώτερον Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν «Ηλίου» τομ. 7 22. «Ιστορία του Ελληνικού Έθνους» Κ. Παπαρρηγόπουλου τομ. 1ος, 2ος. Εκδ. 8η 23. «Ο Ήλιος» Εγκυκλοπαιδική Επιθεώρησις 24. «Βησσαρίων ο Έλλην» Αχ. Κύρου 25. «Ηράκλειτος» Μετάφραση-Σχόλια Αθ. Κυριαζόπουλου 26. «Τhe Greeks” H. D. Kitto 27. “The will of Zeus” Str. Barr 28. “The Esthetic basis of Greek art” R. Carpenter 29. «Επίκουρος: άπαντα» 30. Περιοδικές εκδόσεις: «Ιστορία του Έθνους» τευχ. 19, 2010, «Ιστορικό Λεύκωμα» τευχ. 18, «Στρατιωτική Ιστορία» Νο 3, 2001, «28η Οκτωβρίου 1940», «Η Καθημερινή» 31. «Ιστορικαί αναμνήσεις» τομ. Α’,Β’ Νικόλαου Δραγούμη 32. «Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου» Θουκυδίδου 33. «Ελληνικά» Ξενοφώντος τομ. 1ος 34. «Εκλογή» 1952 Α’ τόμος 35. «Οι σύμμαχοι και η κρίση στην ανατολή» Ε. Νicol 36. «Καποδίστριας & Όθων Δημ. Βερναρδάκη 37. «Εγχειρίδιον του Αρμενιστού» 1948 38. «Πρακτικές εφαρμογές ευστάθειας πλοίων» Α. Λεοντόπουλου 39. «Τρελαντώνης» Π. Δέλτα 40. «Το χρονικό της αλώσεως» Γ. Φραντζή – Μιχαήλ Δούκα 41. «Ιστορία του Ελληνικού Έθνους» Κ. Παπαρρηγόπουλου Τόμοι Νο 2, 4-6, 8-9. 42. Εφημ. «ΕΣΤΙΑ» αρ. φύλλου 18386 29/10/1945 43. Εφημ. «ΕΣΤΙΑ» αρ. φύλλου 18040 24/12/1940 44. «Ιστορία του Ιωάννου Καποδίστρια» Τρυφ. Ευαγγελίδη 45. «Ο πόλεμος της Ελληνικής Ανεξαρτησίας» C. M. Woodhouse 46. «Η Ελλάδα στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο 1940-1944» 47. «Η Βρετανία αντιστέκεται στο σφυροκόπημα του Χίτλερ» εκδ. «Η Καθημερινή» 48. «Δύο χρόνια στα στρατόπεδα συγκεντρώσεως της Γερμανίας» Αλεξ. Παπάγου 49. «Ρόμμελ» Ηans Gert von Esebeck 50. «Ιωάννης Μεταξάς Βιογραφία». Κωνσταντίνος Πλεύρης 51. «Ο Ελληνοϊταλικός πόλεμος 1940-41» Γενικό Επιτελείο Στρατού- 2 τόμοι 52. «Ημερολόγια Πολέμου 1940-1941» τομ. Α’ Πρίγκιπος Πέτρου 53. «Η δικτατορία Μεταξά και ο πόλεμος του ‘40» Ιωαν. Κολιόπουλος 54. «Καραμανλής» Μανώλης Κοττάκης 55. «Η Ελλάς του Καραμανλή» Μωρίς Ζενεβουά 56. «Πέντε ημέρες στο Λονδίνο» John Lukacs 57. «Ο Ιωάννης Μεταξάς και οι Μεγάλες Δυνάμεις» Σπ. Λιναρδάτος 58. «Ανατρέποντας τον Κωνσταντίνο Καραμανλή» Βας. Παπαθανασόπουλος 59. «Η μονομαχία Τσόρτσιλ – Χίτλερ» John Lukacs 60. «Οι Έλληνες και οι ξένοι». Albrecht, Dihle 61. «Το ολίσθημα του Τσόρτσιλ» Anthony Rogers 62. «Ιστορία του Νεοελληνικού κράτους, 1830-1974» Β.Ραφαηλίδη 63. «60 χρόνια από τη λήξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου: Έλληνες και Αυστραλοί» Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων 64. «Η απελευθέρωση της Ελλάδος:1944» Γ. Παπανδρέου 65. «Στη σκιά ενός μεγάλου» Τ. Λαμπρία 66. «Καραϊσκάκης» Δ. Φωτιάδη 67. «Μεσολόγγι» Δ. Φωτιάδη 68. «Όσα δεν έγραψα» Σ. Ζούλα 69. «Ελευθέριος Βενιζέλος» Αρχείο Π. Σ. Δέλτα 72 Περιπλους

70. «Καραμανλής» Κ. Μ. Γούντχαουζ 71. «Άπαντα Κάλβου» 72. «Η ζωή μου» Π. Κανελλόπουλος 73. «Άνδρος» Σύλλογος Δήμου Υδρούσας 74. «Αρχαία Ελληνική Λυρική Ποίηση» C.M. Bowra 75. «Ημερολόγιο πολέμου ΄40-΄41. Βιργινία Α. Ζάννα 76. «Ο Ιωάννης πίσω από τον Καποδίστρια» Π. Πασπαλιάρη 77. «Ο Ιωάννης πίσω από τον Μεταξά» Μαρίνα Πετράκη 78. «Η άνοδος και η πτώση των συνταγματαρχών» C. M. Woodhouse 79. «Ελληνοφιλία των Βαυαρών Όθων Α’ Βασιλεύς της Ελλάδος» Κ. Κωτσοβίλη 80. «Πρωτοπόροι της Ελληνικής ελευθερίας» 81. «Νικόλαος Πλαστήρας» Αρχείο Π. Σ. Δέλτα, Β’. 82. «Εκστρατεία στη Μεσημβρινή Ρωσία» Αρχείο Π. Σ. Δέλτα, Δ’. 83. «Το ημερολόγιο του Λονδίνου» Μαρία Καραβία 84. «Η ιστορία της τουρκοκρατούμενης Ελλάδας» Κ. Σάθας, τομ. 1-4 85. “The Anchor Atlas of world history” vol I, II 86. “The weather” Graham Sutton 87. “Taschen – Atlas” ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- Κύριον Ηλία Νταλούμη: 1. “The Navy” W. J. Holland Naval Historical Foundation 2. «Οι Ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις και η συμβολή τους στην αναβίωση των Ολυμπιακών Αγώνων το 1896» Σπ. Μπρέκης 3. «Ολυμπιακά Δρώμενα IV Τύπος 1896» Θανάσης Ταρασουλέας 4. «Εγχειρίδιο Δημοσίων Σχέσεων» Δ. Κ. Μαγκλιβέρας 5. «Βουλευτικές εκλογές στην πρώτη σελίδα 1844-2004» εκδ. «Η Καθημερινή» 6. «Η ιστορία στην πρώτη σελίδα» «Τα Νέα» 7. «Πρώτες σελίδες 1919-2000» «Η Καθημερινή» 8. “Wings of the 6th Fleet” 9. “Soviet Combat Aircraft” Roy Braybrook --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Περιοδικά & έντυπα που εστάλησαν στο ΝΜΕ ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ 1. SHIPPING. International Monthly Review 2. ΙΣΤΙΟΠΛΟΪΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ 3. ΝΑΥΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ 4. ΠΕΙΡΑΪΚΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ 5. ΣΠΕΤΣΙΩΤΙΚΗ ΗΧΩ 6. ΝΑΥΤΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ 7. ΠΕΙΡΑΪΚΟ ΟΡΟΣΗΜΟ 8. ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ 9. Ο ΠΑΛΑΙΜΑΧΟΣ ΠΛΟΙΑΡΧΟΣ 10. ΖΗΝΩΝ. ΦΥΣΙΟΛΑΤΡΙΚΟΣ-ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟΣ ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ 11. ΒΙΒΛΙΟΦΙΛΙΑ 12. ΗΧΩ ΤΗΣ Π.Ε.Σ.Μ.Ε.Ν. Ο ΑΠ ΟΜΑΧΟΣ ΜΗΧΑΝΙΚΟΣ 13. ΔΙΚΗΓΟΡΙΚΗ ΕΠΙΚΑΙΡΟΤΗΤΑ 14. Γνώση και Τέχνη 15. Λιμενικά Χρονικά 16. Στην Ερμιόνη του άλλοτε και τώρα 17. The Motor Ship, vol. issue 1126 18. Ναυτίλος. Περιοδική έκδοση του Ναυτικού Μουσείου Χίου. 19. OIKONOMIKA & ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΑ ΝΕΑ. ΕΦΗΜΕΡΙΔΕΣ 1. ΚΥΚΛΑΔΙΚΟΝ ΦΩΣ 2. ΝΕΑ του Σ.Α.Σ.Μ.Υ.Ν. 3. Η ΦΩΝΗ ΤΩΝ ΠΕΙΡΑΙΩΤΩΝ 4. ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ 5. ΚΡΗΤΙΚΑ ΝΕΑ 6. ΕΦΕΔΡΙΚΑ ΝΕΑ 7. Η ΦΛΟΓΑ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ. 8. ΤΑ ΝΕΑ ΤΟΥ ΒΡΟΝΤΑΔΟΥ 9. ΚΡΗΤΕΣ ΤΟΥ ΠΕΙΡΑΙΑ 10. ΑΕΡΟΠΟΡΙΚΗ ΙΔΕΑ 11. Η ΦΩΝΗ ΤΟΥ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ ΑΠΟΣΤΡΑΤΩΝ ΑΞΙΩΜΑΤΙΚΩΝ ΣΤΡΑΤΟΥ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ-ΘΡΑΚΗΣ (ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΣΜΥ) 12. ΚΑΣΤΕΛΛΑ 13. ΞΙΦΙΑΣ

Ημερολόγιο Μουσείου Μιά σημαντική δωρέα

τις 18 Ιουνίου 2015 η κα Ευγενία Μαρεύα, εκπληρώνοντας την επιθυμία του αειμνήστου συζύγου της Δήμου Π. Μαυρέα, δώρησε στο Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος την μεγάλων διαστάσεων ελαιογραφία με τίτλο «Η έξοδος του “Άρεως” από το Ναβαρίνο». Ο πίνακας αποτελούσε οικογενειακό κειμήλιο του δωρητή. Οι διαστάσεις του πίνακα είναι μνημειακές 0,86 x 2,23 μέτρα και είναι ανυπόγραφος. Ο άγνωστος καλλιτέχνης είναι ωστόσο εξαιρετικός ζωγράφος. Ο πίνακας έχει τοποθετηθεί στην αίθουσα της Ελληνικής Επανάστασης του 1821. Πάνω: Η Πρόεδρος κα Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη και η κα Ευγενία Μαυρέα. Κάτω: Από αριστερά διακρίνονται ο κος Γεώργιος Χαραμής Γεν. Γραμματέας του ΝΟΕ, η κα Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη Πρόεδρος του ΝΜΕ, η κα Ευγενία Μαυρέα, ο κος Αναστάσιος Καβάλης Διευθυντής του ΝΟΕ και ο Αντιναύαρχος ΠΝ εα κος Ιωάννης Παλούμπης.

Περιπλους 73

ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΜΟΥΣΕΙΟΥ

Η νέα ιστοσελίδα του ΝΜΕ και η παρουσία του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης

νέα ιστοσελίδα του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος είναι πλέον στον «αέρα» και αναμένεται να πάρει την οριστική της μορφή στο προσεχές διάστημα. Ενσωματώνοντας κάθε σύγχρονη τεχνολογία και όντας φιλική προς τους χρήστες, προσφέρει στους επισκέπτες τη δυνατότητα να γνωρίσουν τον πλούτο των συλλογών του Μουσείου και να ενημερωθούν για τις δραστηριότητες του φορέα. Ο διαδικτυακός κόμβος θα συνδεθεί με το σύστημα επιμέλειας, διαχείρισης και προβολής των ψηφιακών πολιτιστικών τεκμηρίων του Μουσείου, δίνοντας τη δυνατότητα στους ερευνητές αλλά και στο ευρύ κοινό να έχουν πρόσβαση στις συλλογές και τα αρχεία του Μουσείου. Είναι γνωστό ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν δώσει τη δυναμική εκείνη στους πολιτιστικούς φορείς να προσελκύουν μία μεγάλη ποικιλία κοινωνικών ομάδων και παράλληλα τη δυνατότητα να εμπλουτίσουν την εμπειρία που προσφέρουν στους φίλους τους και στους ταξιδιώτες ανά τον κόσμο. Στο πλαίσιο αυτό τα τελευταία χρόνια το Ναυτικό Μουσείο διαθέτει δύο λογαριασμούς στο facebook, οι οποίοι έχουν μεγάλη απήχηση στο κοινό ενώ πρόσφατα οι «φίλοι» του μουσείου έχουν τη δυνατότητα να ενημερώνονται για τις δραστηριότητες του και από το λογαριασμό του στο Twitter @ hmaritimemuseum. Τέλος, πρόσφατα το Μουσείο άνοιξε λογαριασμό στο YouTube όπου θα αναρτώνται όλα τα βίντεο που δημιουργεί, όπως επίσης και τα βίντεο από τις εκδηλώσεις του.

Συνεδρίαση του Σ.Ε.ΕΘ.Α.

ο μεσημέρι της Παρασκευής 7 Ιουνίου 2015, το διοικητικό συμβούλιου του Συνδέσμου Επιτελών Εθνικής Αμύνης επέλεξε να πραγματοποιήσει την καθιερωμένη συνεδρίαση του στην φιλόξενη αίθουσα διαλέξεων και προβολών του ΝΜΕ. Το μέλη του διοικητικό συμβουλίο του συνδέσμου, μετά το πέρας της συνεδρίασης, παρακολούθησαν το ιστορικό ντοκυμαντέρ τα «Ξύλινα Τείχη» και ξεναγήθηκαν στην περιοδική έκθεση «Πειραιάς: Το λιμάνι των τριήρων» από τον ναύαρχο κο Ιωάννη Παλούμπη. Η σύνθεση του διοικητικού συμβουλίου της ΣΕΕΘΑ είναι: Πρόεδρος: Αντιστράτηγος ε.α. κος Λάμπρος Καζάκος Αντιπρόεδρος: Αντιπτέραρχος ε.α. κος Ζαφείρης Ταμπακίδης Γενικός Γραμματέας: Υποστράτηγος ε.α. κος Χρήστος Μπολώσης Ειδικός Γραμματέας: Αντιστράτηγος ε.α. κος Εμμανουήλ Καναβάκης Ταμίας: Αντιστράτηγος ε.α. κος Χαράλαμπος Πόκας Ταμίας: Ταξίαρχος ε.α. κος Δημήτριος Χατζηλιάδης Έφορος: Υποστράτηγος ε.α. κος Ιωάννης Καρμίρης 74 Περιπλους

Μέλος: Αντιπτέραρχος ε.α. κος Ευάγγελος Γεωργούσης Μέλος: Υποστράτηγος ε.α. κος Ανδρέας Ευαγγελίδης Μέλος: Αντιστράτηγος ε.α. κος Λεωνίδας Καρφής Μέλος: Υποστράτηγος ε.α. κος Σπυρίδων Μπελεγράτης Μέλος: Πλοίαρχος ΠΝ ε.α κος Νικήτας Νικητάκος Μέλος: Υποστράτηγος ε.α. κος Δημήτριος Φράγκου Μέλος: Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη

ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΜΟΥΣΕΙΟΥ

Συνεδρίαση Επιστημονικής Επιτροπής του Ιδρύματος «Αικατερίνης Λασκαρίδη»

ο απόγευμα της Δευτέρας 27 Απριλίου 2015 η Επιστημονική Επιροπή του Ιδρύματος «Αικατερίνης Λασκαρίδη» πραγματοποίησε την καθιερωμένη της συνεδρίαση στην αίθουσα προβολών /διαλέξεων του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος. Η συνεδρίαση στο χώρο του Μουσείου έγινε ύστερα από πρόταση του Προέδρου του Ιδρύματος και Αντιπροέδρου του ΝΜΕ κου Πάνου Λασκαρίδη. Την επιτροπή υποδέχθηκε η Πρόεδρος του ΝΜΕ κα Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη και την ενημέρωσε για το πολύπλευρο πολιτιστικό έργο που επιτελεί ο φορέας, ενώ στην συνέχεια πραγματοποιήθηκε ξενάγηση στην μόνιμη συλλογή του Μουσείου. Τα μέλη της Επιστημονικής Επιτροπής του Ιδρύματος «Αικατερίνης Λασκαρίδη» είναι: •Α θανάσιος Φωκάς, Πρόεδρος της Επιστημονικής Επιτροπής, Καθηγητής του Παν/μίου του Cambridge, Ακαδημαϊκός • Κ ωνσταντίνα Αδαμοπούλου, Αρχειονόμος, Διευθύντρια Μουσείου Ύδρας • Γ ιώργος Γράτσος, Πρόεδρος του Ναυτικού Επιμελητηρίου Ελλάδος • Κ ική Δημουλά, Ποιήτρια, Ακαδημαϊκός •Μ αρία Ζουρίδου–Λιάπη, Επίκουρη Καθηγήτρια Τμήματος Χημείας του Παν/μίου Αθηνών •Α θανάσιος Μαρκόπουλος, Καθηγητής Βυζαντινής Φιλολογίας Παν/μίου Αθηνών • Γ ιάννης Μαρμαρινός, Ομότιμος Καθηγητής Παιδαγωγικής του Παν/μίου Αθηνών • Ε λένη Νικολουδάκη–Κοκορέλια, Αρχιτέκτων •Ν ικόλαος Πετραλιάς, Ομότιμος Καθηγητής του Παν/μίου Αθηνών •Λ εωνίδας Ρεσβάνης, Καθηγητής της Φυσικής του Πανεπιστημίου Αθηνών, Διευθυντής του Ινστιτούτου Αστροσωματιδιακής Φυσικής ΝΕΣΤΩΡ του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών •Θ εόφιλος Ρόζενμπεργκ, Αναπληρωτής Καθηγητής της Χειρουργικής του Παν/μίου Αθηνών • Ρ ίτσα Φράγκου–Κικίλια, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια του Τμήματος Νεοελληνικής Φιλολογίας του Παν/μίου Αθηνών •Π ασχάλης Κιτρομηλίδης, Καθηγητής Πολιτικών Επιστημών του Παν/μίου Αθηνών

Συμμετοχή στον εορτασμό της Διεθνούς Ημέρας των Μουσείων 2015

νω των 50 μουσείων και σχεδόν 30 αρχαιολογικοί χώροι συμμετείχαν με πλήθος εκθέσεων, ημερίδων, διαλέξεων, θεματικών ξεναγήσεων, εκπαιδευτικών προγραμμάτων, μουσικών εκδηλώσεων κ.α. στον φετινό εορτασμό της Διεθνούς Ημέρας Μουσείων. Το Διεθνές Συμβούλιο Μουσείων (ICOM), στην προσπάθειά του να γίνουν τα μουσεία φορείς πολιτιστικών ανταλλαγών, καθιέρωσε από το 1977 τη 18η Μαΐου ως Διεθνή Ημέρα Μουσείων. Κάθε χρόνο, παράλληλα με το γενικότερο μήνυμα του εορτασμού, επιλέγεται ένα ειδικό θέμα που συνδέεται με τα μουσεία και την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς. Φέτος, η Διεθνής Ημέρα Μουσείων έχει ως θέμα «Μουσεία για μια κοινωνία με προοπτικές», και τιμώμενο πολιτιστικό ίδρυμα ήταν το Βιομηχανικό Μουσείο Φωταερίου στην Τεχνόπολη του Δήμου Αθηναίων. Tο Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος στο πλαίσιο του εορτασμού της Διεθνούς Ημέρας Μουσείων 2015, το Σάββατο 16 Μαΐου 2015 είχε δωρεάν είσοδο και πραγματοποίησε ξενάγηση στην μόνιμη συλλογή του. Περιπλους 75

ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΜΟΥΣΕΙΟΥ

δωρέες εκθεμάτων και αρχειακού υλικού Δώρησαν στο Μουσείο και τους ευχαριστούμε θερμά: • Ο κ. Παναγιώτης Δευτεραίος, ένα χαρακτικό που απεικονίζει την πόλη των Ιωαννίνων και μια φωτογραφική ανατύπωση του φορτηγού ατμόπλοιου «ΡΟΚΟΣ ΒΕΡΓΩΤΗΣ».

εταιρικεσ χορηγιεσ

Ευχαριστούμε τις εταιρείες που ανταποκρίθηκαν θετικά στο αίτημα του Ναυτικού Μουσείου και προσέφεραν από 300 ευρώ και άνω για τη συνέχιση της λειτουργίας του. • ANTIPOLLUTION ANE •TMS TANKERS LTD • GEORGE MOUNDREAS & COMPANY SA • Σπύρος Καπράλος, STAR BULK SA

Στον κατάλογο δεν περιλαμβάνονται οι εταιρείες που δεν επιθυμούν να δημοσιευθεί η χορηγία τους.

Καλωσορίζουμε τα νέα μέλη του Μουσείου Γεώργιος Αποστολίδης Αντικέρ

ΝΕΑ ΜΕΛΗ

Γεώργιος Βαζαίος Απόστρατος Λ.Σ. Αναστάσιος Γιλδίζης Ζωγράφος - Έμπορος Φωτεινή Καραμαλούδη Οικονομολόγος - Συγγραφέας Ευστάθιος Κυριακάκης Ιδιωτικός Υπάλληλος Γεώργιος Ρούσσης Ζωγράφος Ευστάθιος Σταθόπουλος Αρχιπλοίαρχος (ΥΙ) Π.Ν.ε.α., καθηγητής πανεπιστημίου Σπυρίδων Φλέσσας Ιδιωτικός Υπάλληλος Ευγενία Μαυρέα Συνταξιούχος

ΤΟ ΝΜΕ ΗΤΑΝ ΕΚΕΙ • Την Κυριακή 10 Μαΐου 2015 πραγματοποιήθηκε στην Σάμο ημερίδα με θέμα «Ο ρόλος του Αιγαίου στο νέο γεωπολιτικό και οικονομικό περιβάλλον της χώρας μας.» που διοργανώθηκα από το Σύνδεσμο Επιτελών Εθνικής Άμυνας. Το ΝΜΕ εκπροσώπησε η Πρόεδρος και Αναστασία Αναγνωστοπούλου- Παλούμπη, αριστίνδην μέλος του ΣΕΕΘΑ, ο Αντιναύαρχος ΠΝ εα κος Ιωάννης Παλούμπης και ο καθηγητής κος Νικήτας Νικητάκος, μέλος του ΣΕΕΘΑ και του ΔΣ του ΝΜΕ, οι οποίοι ήταν και ομιλητές στη Ημερίδα. • Την Παρασκευή 15 Μαΐου 2015 στο πλαίσιο των εκδηλώσεων για τη Διεθνή Ημέρα των Μουσείων, πραγματοποιήθηκε ημερίδα με τίτλο «Εκπαιδευτικές δράσεις για τον βιομηχανικό πολιτισμό» στο τιμώμενο για φέτος Βιομηχανικό Μουσείο Φωταερίου. Το Ναυτικό Μουσείο εκπροσώπησε η αρχαιολόγος κα Πωλίνα Βουγιουκλάκη. • Την Δευτέρα 25 Μαΐου πραγματοποιήθηκε εκδήλωση για την επέτειο του Κινήματος του Ναυτικού το Μάιο του 1973, στο Αντιτορπιλικό «Βέλος»- Μουσείο Αντιδικτατορικού Αγώνα. Το μουσείο εκπροσώπησαν η Πρόεδρος κα Αναστασία ΑναγνωστοπούλουΠαλούμπη και ο Αντιναύαρχος ΠΝ εα κος Ιωάννης Παλούμπης. 76 Περιπλους

• Την Τετάρτη 28 Μαΐου 2015 πραγματοποιήθηκε η τελετή έναρξης της Ευρωπαϊκής Ημέρας Θάλασσας 2015 στο διεθνή σταθμό επιβατών «Θεμιστοκλής» του ΟΛΠ. Το μουσείο εκπροσώπησαν η πρόεδρος του ΝΜΕ κα Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη και η αρχαιολόγος κα Ιωάννα Μπερμπίλη. • Την Πέμπτη 28 Μαΐου πραγματοποιήθηκε συναυλία της μπάντας του Πολεμικού Ναυτικού στο πλαίσιο του 3ου Ναυτικού Σαλονιού Παραδοσιακών Σκαφών και της ΕΗΘ 2015 στο θέατρο του ΟΛΠ. Το Μουσείο εκπροσώπησε η Πρόεδρος κα Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη. • Τ ην Παρασκευή 29 Μαΐου 2015 τα Ελληνικά Ταχυδρομεία και η Φιλοτελική Εταιρεία Πειραιά παρουσίασαν την Αναμνηστική Σειρά Γραμματοσήμων που ήταν αφιερωμένη στους εορτασμούς του Πειραιά για την ΕΗΘ 2015, στο κτίριο του Παλαιού Ταχυδρομείου – Δημοτική Πινακοθήκη Πειραιά. Ταυτόχρονα έγιναν τα εγκαίνια της φιλοτελικής έκθεσης «Πειραιάς-Θάλασσα-Ναυτιλία». Το μουσείο εκπροσώπησαν η Πρόεδρος κα Αναστασία ΑναγνωστοπούλουΠαλούμπη και ο Αντιναύαρχος ΠΝ εα κος Ιωάννης Παλούμπης.

ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΜΟΥΣΕΙΟΥ

Ευρωπαϊκές Ημέρες Πολιτιστικής Κληρονομιάς 2015 Το Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος συμμετέχει και στο φετινό εορτασμό των Ευρωπαϊκών Ημερών Πολιτιστικής Κληρονομιάς (25-27 Σεπτεμβρίου 2015). Το Ν.Μ.Ε. διοργανώνει για την Παρασκευή 25/9 και το Σάββατο 26/9 ξεναγήσεις και εκπαιδευτικά προγράμματα στην περιοδική έκθεση «Πειραιάς: το λιμάνι των τριήρων» και στις μόνιμες συλλογές του.

Ξεναγήσεις

Το Σάββατο 26/9/2015 θα πραγματοποιηθούν συνολικά 2 ξεναγήσεις (ώρες: 11:00 και 12:00) σε ομάδες των 35 ατόμων στην περιοδική και μόνιμη έκθεση του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος, διάρκειας μιάμισης ώρας.

Εκπαιδευτικά προγράμματα

Η Παρασκευή 25/9/2015 είναι αφιερωμένη στα σχολεία και το ΝΜΕ θα διοργανώσει δωρεάν εκπαιδευτικά προγράμματα σε σχολικές ομάδες με θεματικές που διαφοροποιούνται ανάλογα με την ηλικία των παιδιών. Συγκεκριμένα:

1. «Ναυπηγώντας μια τριήρη» , για παιδιά ηλικίας 8 με 12 χρόνων. Διάρκεια 1 ώρα.

Τα παιδιά γίνονται κωπηλάτες της αθηναϊκής τριήρους, μαθαίνουν την ιστορία και τα μέρη του αριστουργήματος της αρχαίας ελληνικής ναυπηγικής και ξεναγούνται νοερά στις αρχαίες λιμενικές εγκαταστάσεις που στέγαζαν αυτά τα τόσο σημαντικά πλοία. Στο τέλος τα παιδιά με μία ζωγραφική δραστηριότητα, απελευθερώνουν την φαντασία τους, και δημιουργούν την δικιά τους τριήρη.

2. «Ταξιδεύοντας με τα αρχαία πλοία», για παιδιά ηλικίας 5 με 7 χρόνων. Διάρκεια 1 ώρα.

Με αφορμή τις περιπέτειες ενός αρχαίου ναύτη, του Αριστόβουλου, τα παιδιά μαθαίνουν τους δύο βασικούς τύπους των αρχαίων πλοίων, το εμπορικό και το πολεμικό, μέσα από τα ομοιώματα μιας ολκάδας καιμίας αθηναϊκής τριήρους αντίστοιχα και καλούνται να ανακαλύψουν τις διαφορές και τις ομοιότητές τους. Στο τέλος το κάθε παιδί κατασκευάζει το δικό του καράβι.

Για συμμετοχή στις ξεναγήσεις και στα εκπαιδευτικά προγράμματα απαραίτητη είναι η προηγούμενη τηλεφωνική κράτηση, από Τρίτη 15 Σεπτεμβρίου 2015 μέχρι Πέμπτη 24 Σεπτεμβρίου 2015, και ώρες 9:00-14:00, στα τηλ. 210 45 16 264, 210 45 16 822 εκτός Κυριακής και Δευτέρας. Η Είσοδος στο Μουσείο τις ημέρες αυτές θα είναι ελεύθερη.

Περιπλους 77

Γράφει ο Σκάπουλος 78 Περιπλους

αι, είναι αλήθεια. Όπως τόγραψα στο περασμένο τεύχος του περιοδικού τον Καββαδία δεν τον γνώριζα. Αργά τον έμαθα. Από μικρό παιδί όμως στο χωριό του νησιού διάβαζα τον Καρκαβίτσα. Τα «Λόγια της Πλώρης» τα είχα στο προσκεφάλι μου και τα ξεψάχνιζα όλες τις ελεύθερες ώρες μου, που δεν ήταν πολλές είναι αλήθεια. Πως βρέθηκε ένα αντίτυπο του Καρκαβίτσα στο χωριό ;; Νομίζω πως το είχε ο παππούς μου, που διάβαζε πολύ. Όχι πως ήταν ναυτικός, κάθε άλλο, γεωργός ήταν, μικροκαλλιεργητής, αλλά είχε μια πλούσια, για το χωριό της εποχής, βιβλιοθήκη και διάβαζε συνεχώς όποτε είχε ελεύθερο χρόνο. Ακόμα και στα χωράφια και στα αμπέλια, όταν σταμάταγε τη δουλειά το μεσημέρι, να φάει μια μπουκιά ψωμί και να πιει μια γουλιά νερό κάτω από κάποια μεγάλη ελιά, πάλι διάβαζε. (επ’ ευκαιρία οι ελιές κεφαληνιακής ποικιλίας γίνονται τεράστιες)

Έτσι κι εγώ διάβαζα στις ώρες της σχόλης, τα μεσημέρια, ακόμα και τις νύχτες, με το φως του λύχνου, ή στην καλλίτερη περίπτωση της λάμπας πετρελαίου, βλέπεις ρεύμα δεν είχαμε στο χωριό, ήρθε πολύ αργότερα, μετά τους σεισμούς. Τα «Λόγια της Πλώρης» ήταν το αγαπημένο μου. Είχα μάθει τα διηγήματά του σχεδόν απ’ έξω. Όχι απροσδόκητα, εξασκούσαν πάνω μου μια γοητεία, λες ένα κάλεσμα, κάτι σαν να με τράβαγε στη θάλασσα. Αρκετές φορές καθισμένος στα γουλιά του γιαλού του Σωτήρα, είναι η παραλία του χωριού μου, άκουγα τον παφλασμό του ελαφρού κυματισμού να σκάει κοντά στα πόδια μου και ονειρευόμουνα ταξίδια με μπάρκα σε τόπους μακρινούς. Φανταζόμουν τον εαυτό μου ξυπόλυτο να σκαρφαλώνει σε σκαλιέρες, να σέρνεται με την κοιλιά στα πινά των καταρτιών, να μαζεύει τα πανιά για να μη τα σκίσει η θύελλα. Κι ήταν τα πανιά κοκκαλιασμένα από το κρύο νερό της βροχής και της θάλασσας, όπως κοκκαλιασμένα ήταν και τα χέρια και τα γυμνά μου πόδια. Άλλες φορές πάλι, πιο ήρεμες εικόνες με συνεπαίρνανε. Αυγή ανοιξιάτικη με ρότα στο Αιγαίο, όπου τα νησιά καθρεφτίζονταν στην πηχτή θάλασσα, με τα ακρογιάλια και την πρασινάδα τους. Κι όπως ο ήλιος ανέβαινε έβλεπα τις στεριές να χύνουν λογιών, λογιών χρώματα, ενώ το μπάρκο είχε απλωμένα όλα τα πανιά. Φλόκοι, αράπηδες, γάμπιες παπαφίγκοι, τρίγκοι, στραλιέρες, όλα στη θέση τους. Έτσι αρμένιζα από το Σωτήρα στις θάλασσες του κόσμου και διάβαζα και ξαναδιάβαζα τα διηγήματα του Καρκαβίτσα και έμενα αφηρημένος, ο ονειροπαρμένος του χωριού. Μα δε μ’ ένοιαζε. Σιγά, σιγά είχα μάθει τους περισσότερους τύπους των σκαφών και των ιστιοφοριών και τους παπαγάλιζα μέσα μου, γιατί ακόμα και τα ονόματά τους λες και μου ασκούσαν μια γοητεία. Στο χωριό είχα δει γαΐτες, μπότηδες και βαρκαλάδες, αλλά στην πρωτεύουσα και στα κύρια λιμάνια του νησιού είχα αναγνωρίσει γατζάο και δύο ή τρία τραμπάκολα. Δεν είχα δει παλιότερα σκαριά όπως πολάκες μπομπάρδες και πολλά άλλα, που ήταν συνηθισμένα στα νερά μας τις περασμένες εποχές. Μάλλον είχαν εξαφανιστεί τις δεκαετίες του ’10 και του ’20. Από πανιά, στις βάρκες τα πιο συνηθισμένα ήταν τα λατίνια, ή οι μπούμες με τις ράντες τους. Που και που έβλεπες και καμιά σακολέβα, δεν ήταν όμως συνηθισμένος τύπος. Στο Γατζάο είχα αναγνωρίσει ιστιοφορία Μπρατσέρας, με δύο ψάθες απλωμένες στους δύο ιστούς. Στις ονειροπαρμένες μου, όμως, περιηγήσεις σκαρφάλωνα σε γολέτες, μπάρκα, μπάρκα μπέστια, ακόμα και κορβέτες με όλα τους τα τραπεζοειδή πανιά απλωμένα να φουσκώνουν από τον πρυμνιό αέρα και να κάνουν το σκάφος να μοιάζει με γλάρο, που λες και άπλωνε τα φτερά του να λουστεί στο δροσερό κύμα. Μπαρκάρισα κι έφυγα νωρίς από το χωριό. Το βιβλίο του Καρκαβίτσα τόχα στο μαξι-

λάρι μου στην κουκέτα. Δεν ήταν αυτό που επηρέασε την απόφαση να γίνω ναυτικός. Υπήρχαν άλλοι λόγοι πολύ πιο πρακτικοί που συνδέονταν με οικογενειακές και κοινωνικές ανάγκες. Το πρώτο μου μπάρκο ήταν σ’ ένα Liberty του πολέμου λίγο μετά την απελευθέρωση. Δεν είχε καμιά σχέση με τα ιστιοφόρα του Καρκαβίτσα. Η δουλειά ήταν δύσκολη και σκληρή, αλλά δεν έμοιαζε με εκείνα τα ανεβοκατεβάσματα στα κατάρτια για το μάζεμα ή το άπλωμα των πανιών. Η θάλασσα όμως ήταν ίδια. Το ίδιο πλανεύτρα, γοητευτική, τα ίδια χρώματα των νησιών, αλλά διαφορετικά τα ταξίδια. Πιο μακρινά, πιο μονοκόμματα, δεν εξαρτιόσουν από τις διαθέσεις του ανέμου. Το αδιάκοπο ανεβοκατέβασμα της παλινδρομικής μηχανής και το σφύριγμα του ατμού που έφευγε από τα καζάνια, δεν απέπνεαν βέβαια το ρομαντισμό των πανιών, αλλά σε πήγαιναν με σιγουριά στον προορισμό σου χωρίς τις περιπέτειες από τα καπρίτσια του αέρα. Συζητώντας καμιά φορά με τους ανθρώπους του καταστρώματος, συγκρίναμε τη ζωή στα ιστιοφόρα, όπως την καταλαβαίναμε από διηγήσεις και διαβάσματα, με τη δική μας τη ζωή πάνω στο Liberty. Νιώθαμε τυχεροί, γιατί είναι βέβαια άλλο πράγμα ακόμα και το εξαντλητικό έστω ματσακόνι στις λαμαρίνες του πλοίου και άλλο να βιράρεις συνέχεια τις σκότες για να μαζέψεις μέσα στο πανί και την παραμικρή πνοή του ανέμου, που αλλιώς σου ξεφεύγει και δεν μετατρέπεται σε προωθητική συνιστώσα του σκάφους. Τον Καρκαβίτσα συνέχισα να τον μελετώ σ’ όλη μου τη ζωή, και εξακολουθούσαν να με τραβούν οι εκπληκτικές περιγραφές του της θάλασσας και της ζωής των ναυτικών. Και να πεις πως ήταν ναυτικός ;; Όχι. Γεννήθηκε στα Λεχαινά της Ηλείας το 1865 και αφού πέρασε από πολλές ενασχολήσεις τελικά έγινε γιατρός και μετά το 1896 κατετάγη στον στρατό και υπήρξε στρατιωτικός γιατρός. Συμμετείχε σε όλους τους πολέμους και τις πολιτικές εξελίξεις των αρχών του 20ου αιώνα. Πήγε στην Κρήτη με το εκστρατευτικό σώμα το 1897, έλαβε μέρος στο κίνημα του Στρατιωτικού Συνδέσμου το 1909, συμμετείχε στου Βαλκανικούς Πολέμους του ’12-13 και αποστρατεύθηκε το 1920 κυρίως λόγω προβλημάτων υγείας που τον ταλαιπωρούσαν σ’ όλη του τη ζωή. Πέθανε το 1922 μόλις 57 ετών από φυματίωση του λάρυγγα. Η μόνη του θητεία στη θάλασσα ήταν ως γιατρός πάνω στο ατμόπλοιο «Αθηνά» της «Πανελληνίου Ατμοπλοϊκής Εταιρείας» για τέσσερα χρόνια από το 1891 έως το 1895. Πως μπόρεσε από αυτή τη βραχύχρονη εμπειρία και μάλιστα πάνω σε ατμόπλοιο, να περιγράψει τόσο ζωντανά τη ζωή στα ιστιοφόρα, μου είναι ακατανόητο. Το αποδίδω μονάχα στο μοναδικό εκπληκτικό ταλέντο του μεγάλου ηθογράφου λογοτέχνη. Είναι γεγονός πως το Liberty και τ’ άλλα πλοία που υπηρέτησα αργότερα λίγο θύμιζαν τη «μαγεία» των ιστιοφόρων του Καρκαβίτσα. Είχαν όμως τη δική τους κουλτούρα και κυ-

ρίως ταξίδευαν στην ίδια θάλασσα, με τα ίδια καλέσματα και την ίδια μαγνητική σαγήνη πάνω στους ναυτικούς, όπως την περιέγραψε ο Νίκος Καββαδίας. Οι μυρουδιές του βαποριού θα πρέπει να ήταν διαφορετικές από τα ιστιοφόρα. Το Liberty μύριζε χρώμα, νέφτι και το χαρακτηριστικό σημάδι στην όψη του ήταν τα κόκκινα μπαλώματα από το μίνιο που περνάγαμε πάνω από τις ματσακονισμένες λαμαρίνες. Τα ιστιοφόρα μυρίζουν ξύλο, πίσσα, σκοινιά. Όχι, αναμφισβήτητα η ζωή θα πρέπει να ήταν διαφορετική. Εμείς δουλεύαμε το οκτάωρό μας και μετά μπορούσαμε να ξαπλώσουμε στην κουκέτα μας. Δε είχαμε σχέση με τη συνεχή επαγρύπνηση του πληρώματος των ιστιοφόρων. Δεν τρομπάραμε για να βγάλουμε τα νερά από τα σοτρόπια, ούτε σκαρφαλώναμε σε ιστούς για να μαζέψουμε ή να απλώσουμε πανιά. Δυο, τρεις φορές που είχα ανέβει σε ιστό, ήταν για να βάψω το επίμηλό του και ήμουν ζωσμένος υποχρεωτικά με ζώνη ασφαλείας. Σαν κοινό σημείο θα μπορούσα να αναφέρω τις ίδιες εθνικές εξάρσεις που έβρισκες στην ψυχολογία του πληρώματος του Liberty με αυτές που συναντούσες στα διηγήματα του Καρκαβίτσα. «Είμαστε άντρες εμείς, ό,τι και να πεις είμαστε άντρες. Έλληνας σου λέει ο άλλος δεν είναι παίξε γέλασε» (Ο Εκδικητής) «Όμως θα έρθει η ώρα που ψυχή θα πάρουν (Οι Φρεγάδες) και γοργόνες καστρορίχτισσες θα σμίξουν και θα σύρουν πάλι στο δρόμο τους. Και θα γυρίσουν νικηφόρες πίσω στα πατρογονικά μας τα λιμάνια, στο δοξασμένο θρόνο του αναστημένου μας του Βασιλιά.» Έτσι κυλούσε τότε η ζωή πάνω στο βαπόρι. Από τη βάρδια, στο ματσακόνι, κι από κει στο παλαμάρι. Στο λιμάνι ανοίγαμε τα αμπάρια για καθάρισμα, μια ατέλειωτη σειρά εργασιών, που επαναλαμβανόταν, ενώ ο αδιάκοπος χτύπος της μηχανής και το γύρισμα της προπέλας σηματοδοτούσαν το πήγαινε έλα από το ένα μέρος του κόσμου στο άλλο, μεταφέροντας πραμάτειες και ανταλλάσσοντας προϊόντα μεταξύ των λαών της γης. Περιπλους 79

ÊÁÔÁËÏÃÏÓ ÖÏÑÅÙÍ ÍÁÕÔÉÊÇÓ ÐÁÑÁÄÏÓÇÓ Ναυτικά ΜουσείαÐÏËÉÔÉÓÔÉÊÙÍ και Πολιτιστικοί Φορείς της Ναυτικής Παράδοσης ONOMA ΑΛΣΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΑΥΤΙΚΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΝΑΥΤΙΚΟ & ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΣΥΜΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΝΑΥΤΙΚΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ Πλωτό Ναυτικό Μουσείο Θωρηκτό Γ. Αβέρωφ Α/Τ ΒΕΛΟΣ Μουσείο Αντιδικτατορικού Αγώνα ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ - ΜΟΥΣΕΙΟ ΥΔΡΑΣ ΜΟΥΣΕΙΟ ΑΛΙΕΥΤΙΚΩΝ ΣΚΑΦΩΝ & ΕΡΓΑΛΕΙΩΝ ΜΙΛΑΝΕΙΟ ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΝΑΥΤΙΚΟ & ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΓΑΛΑΞΕΙΔΙΟΥ ΝΑΥΤΙΚΟ & ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΖΑΚΥΝΘΟΥ ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΑΝΔΡΟΥ ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΘΗΡΑΣ ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΚΑΛΥΜΝΟΥ ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΚΡΗΤΗΣ

ΝΟΜΙΚΗ ΜΟΡΦΗ

ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ

Ν.Π.Ι.Δ.

Γενικό

Δ.

Ειδικό

210 89 57 234

Ν.Π.Ι.Δ.

175 10 Παλαιό Φάληρο

Τηλ. / Fax: 210 98 882 11 averof@navy.mil.gr www.averof.mil.gr

Κρατικό

210 98 88 457

Κρατικό

Ειδικό

22980 52355

Ν.Π.Δ.Δ.

Τοπικό

23730 26166

Δ.

Ειδικό

Τσιλιβή

180 40 Ύδρα 632 00, Ν. Μουδανιά Χαλκιδικής 291 00 Ζάκυνθος

Ν.Π.Ι.Δ.

Τοπικό

Οδός Μουσείου 3

330 52 Γαλαξίδι

26950 42436 22650 41558 22650 41795

Δ.

Τοπικό

Μπόχαλη, Σταυρός

291 00 Ζάκυνθος

26950 28249

Ν.Π.Ι.Δ.

Γενικό

ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ

Τ.Κ.

Παπαρρηγοπούλου 2

105 61 Αθήνα

Γιαλός Σύμης

856 00 Δωδεκάνησα

Τηλ.: 210 33 68 518 Fax: 210 32 53 680 22460 72363 22460 72569

Σκρα 94

176 63 Καλλιθέα

Μαρίνα Φλοίσβος, Τροκαντερό Όρμος Παλαιού Φαλήρου -Τροκαντερό Ύδρα Βιθυνίας 2

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ

845 00 Άνδρος

210 81 25 547 210 98 11 581 22820 22264

Ν.Π.Δ.Δ.

Τοπικό

Μπουμπουλίνας 31-33

185 35 Πειραιάς

210 42 96 815

Ν.Π.Ι.Δ.

Τοπικό

Δήμος Καλύμνου

852 00 Κάλυμνος 731 31 Χανιά

22430 51361 Τηλ.: 28210 91875 Fax: 28210 74484

Δ.

Ειδικό

Ν.Π.Ι.Δ.

Γενικό

Τηλ.: 23520 82711 Κιν.: 6944 786 519/ nmlitohorou@yahoo.gr / www.nmlitohorou.gr

Ν.Π.Ι.Δ.

Τοπικό

Παρνασσού 2 & Λεωφ. Κηφισίας Δήμος Άνδρου

Ακτή Κουντουριώτη

151 24 Μαρούσι

Ν.Π.Ι.Δ.

Γενικό

ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ

Αγίου Νικολάου 15

602 00 Λιτόχωρο Πιερίας

ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΟΙΝΟΥΣΣΩΝ ΟΙΝΟΥΣΣΕΣ ΧΙΟΥ

Οινούσσες

821 01 Οινούσσες

22720 51582

Ν.Π.Ι.Δ.

Γενικό

ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΧΙΟΥ

Στέφανου Τσούρη 20

821 00 Χίος

22710 44139

Ν.Π.Ι.Δ.

Τοπικό

Μουσείο Ναυτικής Παράδοσης

Τέρμα Αναπαύσεως, Δήμος Περάματος

188 63 Πέραμα

210 4284270, Κιν.: 6945 550 611

Δ.

Γενικό

Τηλ.: 2510 835826 Fax: 2510 226850 info@nmkav.gr, www.nmkav.gr

Δ.

Ειδικό

ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΚΑΒΑΛΑΣ

ΜΟΥΣΕΙΟ ΝΑΥΤΙΚΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ & ΣΠΟΓΓΑΛΕΙΑΣ ΝΕΑΣ ΚΟΥΤΑΛΗΣ

814 00 Λήμνος

ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΙΟΝΙΟΥ

Φάρσα Αργοστόλι Κεφαλλονιά

ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΚΑΡΔΑΜΥΛΩΝ

Καρδάμυλα, Χίος

Κρυονερίου 14

ΜΟΥΣΕΙΟ “ΘΑΛΑΣΣΑ” ΚΥΠΡΟΥ ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΤΕΧΝΗΣ & ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ «ΑΕΙΝΑΥΤΕΣ» ΝΑΥΤΙΚΗ ΣΥΛΛΟΓΗ Μ. ΜΕΘΕΝΙΤΗ ΙΔΡΥΜΑ “ΜΑΡΙΑ ΤΣΑΚΟΣ”. ΔΙΕΘΝΕΣ ΚΕΝΤΡΟ ΝΑΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ NAYTIKH ΣΥΛΛΟΓΗ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ “ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗΣ ΛΑΣΚΑΡΙΔΗ”

Τηλ.: 22540 51790/51362, Fax: 22540 51763 Τηλ.: 26710 87260 Fax: 26710 25656 Τηλ.: 2510 835287 Κιν: 6936 136 145

Δ.

Ειδικό

Ν.Π.Ι.Δ.

Τοπικό

Ν.Π.Ι.Δ.

Τοπικό

Αγ. Νάπα, Κύπρος

00357 23816366

Δ.

Γενικό

Πούντα Ζέζα

Λαύριο

210 4133709

Γενικό

166 74 Γλυφάδα

Ι.

Γενικό

Μιχαήλη Λιβανού 51

821 00 Χίος

Τηλ.: 22710 82777, Fax: 22710 81979 Email: contact@mariatsakosfoundation.gr

Ν.Π.Ι.Δ.

Γενικό

2ας Μεραρχίας 36 & Ακτής Μουτσοπούλου

185 35 Πειραιάς

210 4297540-1-2 Emai: info@laskaridou.gr

Ν.Π.Ι.Δ.

Γενικό

Μια κίνηση µπροστά πάντα επιβραβεύεται. Η winbank αποδεικνύει ότι είναι η Νο.1 ηλεκτρονική τραπεζική στην Ελλάδα, µε διακρίσεις και βραβεία σε Ελλάδα και εξωτερικό για τις επιτυχηµένες και πρωτοποριακές κινήσεις της.

Best Mobile Banking App στη ∆. Ευρώπη Best Integrated Consumer Bank Site στη ∆. Ευρώπη Best Global sms/text Banking στη ∆. Ευρώπη Best Consumer Internet Bank στη ∆. Ευρώπη

λεφτά στο λεπτό App

No.1 e-banking στην Ελλάδα

Η ΠΡΩΤΗ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΙΚΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆Α

winbank.gr