Periplous Issue 100 teliko by Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος

ΤΕΥΧΟΣ 100 • ΙΟΥΛΙΟΣ - ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2017

ΜΑΡΙΝΑ ΖΕΑΣ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ 185 37

Επιχορηγείται από ΥΠ.ΠΟ. - YEN - ΥΕΘΑ/ΓΕΝ-ΝΑΤ

ΤΡΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚΔΟΣΗ ΝΑΥΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ

100

ΙΟΥΛΙΟΣ // ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ // ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2017

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 02

ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΕΚΔΟΤΗ

οι ανθρωποι του κινηματοσ του ναυτικου. μαιοσ 1973 Εκδήλωση προς τιμήν των Αξιωματικών των τριών κλάδων των Ενόπλων Δυνάμεων και των ιδιωτών που συμμετείχαν • ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ Α/ΓΕΝ Αντιναυάρχου Νικολάου Τσούνη ΠΝ • Ομιλία Αντιναυάρχου ΠΝ εα Ιωάννη Παλούμπη • Χαιρετισμός Α/ΓΕΕΘΑ Αντιναυάρχου Ευάγγελου Αποστολάκη ΠΝ • Χαιρετισμός Υπουργού Εθνικής Άμυνας κ. Πάνου Καμμένου • Χαιρετισμός του ΠτΔ κ. Προκοπίου Παυλοπούλου

Ο κ. Λασκαρίδης εκλέγεται Πρόεδρος της Ένωσης Ευρωπαίων Εφοπλιστών

Η ΡΥΠΑΝΣΗ ΤΗΣ ΘΑΛΑΣΣΑΣ. Αίτια, επιπτώσεις και αντιμετώπιση Της Mαριλένας Σταμούλη, Βιολόγου MSc, TQM, EurSpLM

αφιερωμα 100 τευχη περιπλου ναυτικησ ιστοριασ • Τεύχος 1. Συνοδεία Νηοπομπής. Από το Α/Τ «Ναύαρχος Κουντουριώτης» με σφοδρή θαλασσοταραχή. Ν. Λάχανος • Τεύχος 1. «Χάριν Φιλανθρωπίας». Ο Πρόεδρος Ζωχιός • Τεύχος 7. Τα σινιάλα του Εμπορικού Ναυτικού. Π. Μολφέτας • Τεύχος 10. Ιστορίες της παλιάς ακτοπλοΐας. Α. Ι. Τζαμτζής • Τεύχος 13. Μιά μικρή ιστορία. Κ. Παϊζης • Τεύχος 23. Εικοσιτρία Χρόνια Μνήμης του ποιητή της θάλασσας Αριστείδης Χρ. Πετρόπουλος (Σκαρμιτσιώτης) • Τεύχος 37. Αφιέρωμα. Στιγμιότυπα των ελληνικών ναυτικών δυνάμεων κατά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο • Tεύχος 55. Γεώργιος Στρίγκος. Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη • Τεύχος 62. Η πολιτισμική κατασκευή του αιγαιοπελαγίτικου τοπίου. Γιάννης Ν. Δρίνης • Tευχος 73. Αφανείς ήρωες πολέμου. Ξεχασμένοι στη λήθη του χρόνου. Απόστολος Ποταμιάνος • Τεύχος 85. Ο Πειραιάς του 1940. Δρ. Ευάγγελος Αθηναίος

ΤΟ ΛΙΟΝΤΑΡΙ ΤΟΥ ΠΕΙΡΑΙΑ Tου Χάρη Τζάλα, ιστορικού συγγραφέα

Επιμέλεια Έκδοσης: Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη

Η Ναυτική Διοίκηση Κρήτης στον πόλεμο του 1940-1941 Του Υποναύαρχου (εα) Αντώνη Ζωιδάκη Π.Ν.

Πηνελόπη Βουγιουκλάκη Αρχαιόλογος Μ.Δ.Ε. Βυζαντινής Αρχαιολογίας

Ο Ελληνισμός και οι Αμφίβιες Επιχειρήσεις έως την εμφάνιση του Αεροπορικού παράγοντα Του Δρ. Ζήση Φωτάκη, Λέκτορα Ναυτικής Ιστορίας, Σχολή Ναυτικών Δοκίμων

Ιωάννα Μπερμπίλη Αρχαιόλογος Μ.Δ.Ε. Βυζαντινής Αρχαιολογίας

Διώρυξ ΣΟΥΕΖ.1860-2015 Ομιλία Δ. Γ. ΚΑΠΑΪΤΖΗ Βιβλιοθήκη Αλεξανδρείας: Παλαιά Βουλή: 22/11/2016

ΝΗΟΛΟΓΙΟ ΛΙΒΕΡΙΑΣ. ΕΝΑ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΝΗΟΛΟΓΙΟ ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΗΣ ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ ΑΠΟ ΤΟ 1948. Του Μιχάλη Πανταζόπουλου

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΕΙΣ • Έκθεση Ζωγραφικής Δημοσθένη Χόζου • Έκθεση Μοντέλων Παραδοσιακών Σκαφών στην Σύρο

Εκτύπωση: ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΣΤΕΡΓΙΟΥ Μον. ΙΚΕ

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ & ΘΑΛΑΣΣΑ

ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΜΟΥΣΕΙΟΥ

Στα μέλη του Μουσείου διανέμεται Δωρεάν

ΒΑΡΟΜΕΤΡΟ

Εξώφυλλο 100 Επετειακό Τεύχος. 25 Χρόνια Περίπλους Ναυτικής Ιστορίας. Ο φάρος έγινε οδηγός μας. ο

Τριμηνιαία Έκδοση του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος Κωδ. 2528 Ιδιοκτήτης: Ναυτικόν Μουσείον της Ελλάδος Μαρίνα Ζέας, Πειραιάς 185 37 Τηλ.: 210 45 16 264 • Fax: 210 45 12 277 E-mail: info@hmmuseum.gr, hellenicmaritimemuseum@gmail.com Website: www.hmmuseum.gr

Εκδότης - Διευθυντής: Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη Πρόεδρος του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος Διεύθυνση Σύνταξης: Γιάννης Παλούμπης

Διαφημίσεις: Ν.Νικολαΐδης-Σ.Σύρος Τηλ./Fax: 210 24 35 075

Γραμματεία: Κλεοπάτρα Ρηγάκη

Οι απόψεις που εκφράζονται στον ΠΕΡΙΠΛΟΥ είναι προσωπικές των συγγραφέων και δε δεσμεύουν το ΝΜΕ, ούτε ερμηνεύουν την πολιτική ή τις αποφάσεις του.

56 62

Παραλία Λογγός, Ληξούρι Κεφαλονιάς. Φωτογραφία Anag

υτό το Editorial ίσως να περικλείει μεγαλύτερο συναίσθημα και ευαισθησία καθώς οι μνήμες με κατακλύζουν. Μνήμες από μοναδικούς ανθρώπους πολλοί από τους οποίους έχουν φύγει για πάντα, έχοντας αφήσει το έργο τους, τις ιδέες τους, που καθόρισαν την περαιτέρω πορεία του Μουσείου και του περιοδικού. Ξεκινήσαμε τον Δεκέμβριο του 1991 και τον Οκτώβριο του 2017 συμπληρώνουμε τα 100 τεύχη του «Περίπλου». Μια ολόκληρη ζωή 25 ετών που μεταμόρφωνε συνεχώς το περιοδικό και το έκανε συνεχώς καλύτερο. Συγχρόνως μεταμόρφωνε και το Μουσείο μας, ελπίζουμε προς το πληρέστερο, το επαγγελματικότερο. Σκοπός, όπως τότε, όπως τώρα, όπως πάντα, πρώτον να έχουμε έναν έντυπο χώρο που να μπορούμε να παρουσιάζουμε εικόνες και μελέτες από την πλούσια δράση του Εμπορικού και του Πολεμικού μας Ναυτικού και δεύτερον να δημιουργήσουμε ένα πεδίο επαφής των μελών και φίλων με τις δραστηριότητες του Μουσείου. Το περιοδικό, σύνδεσμος των μελών μας με τις καθημερινές λειτουργίες του Μουσείου και ο χώρος που ο καθένας, με μια επιστολή, που πάντα δημοσιεύεται, μπορεί να προτείνει, να ρωτήσει, να ελέγξει, να κριτικάρει την όποια δράση, πράξη ή εκδήλωση του ιδρύματός μας. Τώρα, γιατί «Περίπλους Ναυτικής Ιστορίας»; Οι αρχαίοι με το όνομα «Περίπλους» χαρακτήριζαν τη συλλογή ναυτιλιακών οδηγιών που χρησιμοποιούσαν οι ναυτικοί καθώς «περιπλέανε» τις ακτές. Με το δεδομένο ότι συνήθως έπλεαν εν όψει ακτών είναι εύκολο να αντιληφθούμε πόσο πολύτιμες ήταν αυτές οι οδηγίες. Έναν «Περίπλου» συγκρότησε και ο Νέαρχος κατ’ εντολή του Μεγάλου Αλεξάνδρου «περιπλέοντας» τις ακτές από τις εκβολές του Ινδού ποταμού, μέχρι τον μυχό του Περσικού κόλπου όπου εκβάλλει ο Ευφράτης. Ο «Περίπλους» λοιπόν ήταν μια μορφή Πλοηγού του αρχαίου ναυτικού. Κάτι ανάλογο κι ο δικός μας «Περίπλους» είναι ο πλοηγός του μέλους και φίλου του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος στην ελληνική ναυτική ιστορία και τη συμβολή της στην ανάπτυξη της ελληνικής ναυτοσύνης.

Όπως τότε, έτσι και σήμερα τα προβλήματα είναι τα ίδια. Ελάχιστο μόνιμο προσωπικό για τις λειτουργίες του Μουσείου, οι προσπάθειες του οποίου, ειδικά στην έκδοση του περιοδικού συμπληρώνονται από εθελοντές. Ισχνές οικονομικές δυνατότητες, που αναπληρώνονται από ένα μικρό αριθμό διαφημίσεων, τις οποίες κάποιοι χορηγοί μας εμπιστεύονται και γι’ αυτό τους ευχαριστούμε θερμά. Μια συνεχής προσπάθεια να διατηρήσουμε άσβηστο το κεράκι που μας κληροδοτήθηκε και να το πάμε λίγο παραπέρα. Από το θαυμάσιο σκίτσο του φάρου της Φάσας της Άνδρου, που φιλοτέχνησε ο γνωστός σε όλους Γήσης Παπαγεωργίου στο εξώφυλλο του πρώτου τεύχους, φτάσαμε στο σημερινό 100o αναδεικνύοντας πάντα, μόνο φωτογραφίες εκθεμάτων του Μουσείου, πίνακες, ιστορικά κειμήλια, αρχεία, χάρτες και ό,τι άλλο περιλαμβάνεται στη μόνιμη έκθεση, αλλά και στις αποθήκες διότι η μόνιμη έκθεση δεν τα χωράει όλα. Επιβάλλεται μια αναφορά στους εθελοντές του Μουσείου που εκείνη την εποχή είχαν την ιδέα και την πρωτοβουλία της εκδόσεως του πρώτου τεύχους του «Περίπλου». Πρόεδρος, ο αείμνηστος Ναύαρχος Κώστας Παΐζης, ένας ακάματος εργάτης του Μουσείου εξαίρετος στην έρευνα ιστορικών θεμάτων. Μέλος του Δ.Σ. ο ιστορικός της ελληνικής Εμπορικής Ναυτιλίας καπτάν Τάσος Τζαμτζής. Γενικός Γραμματέας ο αείμνηστος βετεράνος του Β΄ ΠΠ Νίκος Λάχανος και βέβαια οι Αντιπρόεδροι Βασίλης Λυκούρης και Πάνος Μολφέτας, οι αείμνηστοι Κώστας Λαιμός και Ι Καραλάκης. Τέλος ο Γήσης Παπαγεωργίου που αναφέρθηκε ήδη και τέλος η υπογράφουσα το σημείωμα. Ο «Περίπλους» έκλεισε τα 25 χρόνια ζωής του και συμπλήρωσε τα 100 του τεύχη. Ας ευχηθούμε να πλέει με ούριο άνεμο για πολλά ακόμα χρόνια στο πεδίο της ενημέρωσης των φίλων μας και να αποτελεί ένα βήμα ανάδειξης πρωτότυπων ιστορικών θεμάτων και έναν σύνδεσμο των μελών με την εκάστοτε διοίκηση του Μουσείου μας. Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη Πρόεδρος ΝΜΕ

Οι άνθρωποι του Κινήματος Εκδήλωση προς τιμήν των Αξιωματικών των τριών κλάδων των Ενόπλων Δυνάμεων και των ιδιωτών που συμμετείχαν.

Οι τιμώμενοι. Από αριστέρα και στην πρώτη σειρά οι κ.κ. Κωνσταντίνος Κουσουρής, Παναγιώτης Μάλλιαρης, Αθανάσιος Γκιόγκεζας, Αλέξανδρος Παπαδόγγονας, Αναστάσιος Τριανταφυλλίδης, Αντώνιος Θεοχάρης, Βαρδής Βαρδινογιάννης, Ιωάννης Σταθόπουλος, Κωνσταντίνος Καταγάς, Ιωάννης Μανιάτης, Ευάγγελος Λαγάρας, Τιμόθεος Μασούρας, Ιωάννης Παλούμπης και ο κος Άγγελος Χρυσικόπουλος. Από αριστερά πάλι στην πίσω σειρά οι κ.κ. Ηρακλής Δρίκος, Γρηγόριος Δεμέστιχας, Νικόλαος Θεμελίδης, Ιωάννης Βουραζέρης, Εμμανουήλ Ζαρόκωστας, Βασίλης Γιαννακάκος, Εμμανουήλ Μπουζάκης, Αθανάσιος Σέκερης, Παναγιώτης Παπαδόπουλος, Άγγελος Αργυρόπουλος, Δημήτριος Τομαράς, Μιχάλης Κοκλώνης, Δημήτριος Αποστολάκης και ο κος Αντώνιος Γκαζής

ην Τετάρτη 20 Σεπτεμβρίου 2017 σε μία σεμνή τελετή τιμήθηκαν οι Αξιωματικοί των τριών κλάδων των Ενόπλων Δυνάμεων και οι ιδιώτες που συμμετείχαν στο Κίνημα του Ναυτικού, το Μάιο του 1973, η οποία πραγματοποιήθηκε επί του Πλωτού Ναυτικού Μουσείου «Θ/Κ Γ. ΑΒΕΡΩΦ», παρουσία της η Α. Ε. Πρόεδρου της Δημοκρατίας κ. κ. Προκόπη Παυλόπουλου. Η εκδήλωση ήταν συνδιοργάνωση του Γενικού Επιτελείου Ναυτικού και του Ναυτικού Μουσείου Ελλάδος, η οποία πραγματοποιήθηκε με την ευκαιρία της έκδοσης του βιβλίου «Οι άνθρωποι του Κινήματος του Ναυτικού. Μάιος 1973», του Αντιναύαρχου ε.α. Ιωάννη Παλούμπη ΠΝ από το Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος. Παράλληλα σε κα4 Περιπλους

τάλληλα διαμορφωμένο χώρο του ιστορικού πλοίου φιλοξενήθηκε έκθεση προσωπογραφιών των συμμετασχόντων στο Κίνημα, φιλοτεχνημένων από το σκιτσογράφο κ. Γεώργιο Ψαρρόπουλο, οι οποίες συμπεριλαμβάνονται στην εν λόγω έκδοση. Στην εκδήλωση παρέστησαν ο Υπουργός Εθνικής Άμυνας κ. Πάνος Καμμένος ως εκπρόσωπος του Πρωθυπουργού, ο κ. Θοδωρής Δρίτσας ως εκπρόσωπος του Προέδρου της Βουλής, ο Αναπληρωτής Υπουργός Εθνικής Άμυνας κ. Δημήτριος Βίτσας, ο κ. Άδωνις Γεωργιάδης ως εκπρόσωπος του Αρχηγού της Αξιωματικής Αντιπολίτευσης, οι Αρχηγοί των Κοινοβουλευτικών Κομμάτων ή εκπρόσωποί τους, μέλη της Κυβέρνησης, του Κοινοβουλίου και της Τοπικής Αυτοδιοί-

του Ναυτικού. Μάιος 1973 Την Τετάρτη 20 Σεπτεμβρίου 2017 σε μία σεμνή τελετή τιμήθηκαν οι Αξιωματικοί των τριών κλάδων των Ενόπλων Δυνάμεων και οι ιδιώτες που συμμετείχαν στο Κίνημα του Ναυτικού, το Μάιο του 1973, η οποία πραγματοποιήθηκε επί του Πλωτού Ναυτικού Μουσείου«Θ/Κ Γ. ΑΒΕΡΩΦ», παρουσία της η Α. Ε. Πρόεδρου της Δημοκρατίας κ. κ. Προκόπη Παυλόπουλου.

Αναμνηστική φωτογραφία των τιμωμένων με τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας Προκόπη Παυλόπουλο. Στην πρώτη σειρά από αριστερά ο Υπουργός Εθνικής Άμυνας Πάνος Καμμένος, η κα Χριστίνα Μουστακλή, οι κ.κ. Κωνσταντίνος Κουσουρής, Αντώνιος Θεοχάρης, ο ΠτΔ κος Προκόπης Παυλόπουλος, οι κ.κ. Βαρδής Βαρδινογιάννης, Νικόλαος Θεμελίδης, Αθανάσιος Σέκερης, Δημήτριος Αποστολάκης, Μιχαήλ Κοκλώνης και ο Ευάγγελος Λαγάρας.

κησης, ο Αρχηγός ΓΕΕΘΑ Ναύαρχος Ευάγγελος Αποστολάκης ΠΝ, ο Αρχηγός ΓΕΝ Αντιναύαρχος, Νικόλαος Τσούνης ΠΝ, οι Αρχηγοί των Γενικών Επιτελείων των Ενόπλων Δυνάμεων (ΕΔ) και Σωμάτων Ασφαλείας (ΣΑ) ή εκπρόσωποί τους, πρώην Υπουργοί, Επίτιμοι Αρχηγοί ΓΕΝ και ΑΣ, τα μέλη του Ανώτατου Ναυτικού Συμβουλίου, μέλη της Ένωσης Ελλήνων Εφοπλιστών, ο πρόεδρος του ΙΑΛ κ. Πανος Λασκαρίδης, οι εν ζωή καθώς και οι συγγενείς των αποθανόντων συμμετεχόντων στο Κίνημα του Ναυτικού, μέλη του Αντιτορπιλικού «ΒΕΛΟΣ», αντιπροσωπεία από Ναυτικούς Δόκιμους και Δόκιμους Υπαξιωματικούς. Χαιρετισμό απηύθυναν η Α.Ε Πρόεδρος της Δημοκρατίας κ.κ. Προ-

κόπης Παυλόπουλος, ο Υπουργός Εθνικής Άμυνας κ. Πάνος Καμμένος, ο Αρχηγός ΓΕΕΘΑ Ναύαρχος Ευάγγελος Αποστολάκης ΠΝ, και ο Αρχηγός ΓΕΝ Αντιναύαρχος Νικόλαος Τσούνης ΠΝ. Ο Αντιναύαρχος ε.α. Ιωάννης Παλούμπης ΠΝ εκφώνησε ομιλία σχετική με το θέμα της εκδήλωσης. Το Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος επιθυμεί να εκφράσει τις θερμές του ευχαριστίες στον κ. Βαρδή Βαρδινογιάννη για την χορηγία της έκδοσης και της εκδήλωσης και το Γενικό Επιτελείου Ναυτικού για την εξαιρετική συνεργασία στο πλαίσιο διοργάνωσης της επιτυχημένης εκδήλωσης και ιδιαίτερα δε στον φίλο αντιστασιακό Γεώργιο Ψαρρόπουλο που φιλοτέλησε αφιλοκερδώς τα 82 πορτραίτα. Περιπλους 5

Οι άνθρωποι του Κινήματος του Ναυτικού. Μάιος 1973 ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ Α/ΓΕΝ Αντιναυάρχου Νικολάου Τσούνη ΠΝ

ξοχότατε κύριε Πρόεδρε της Δηµοκρατίας Εκλεκτοί προσκεκληµένοι Σας καλωσορίζω στο Θ/Κ Αβέρωφ, το πλοίο που έχει άρρηκτα συνδεθεί µε την ιστορία και το πεπρωµένο του Έθνους. Πιστεύω ότι δεν µπορούσε να υπάρξει καταλληλότερο βήµα για την τελετή που σήµερα συνδιοργανώνεται από το Πολεµικό Ναυτικό και το Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδας προκειµένου να απονεµηθεί η πρέπουσα τιµή στα στελέχη του Πολεµικού Ναυτικού αλλά και των άλλων κλάδων των Ενόπλων Δυνάµεων και τους ιδιώτες που συµµετείχαν στο κίνηµα του Ναυτικού του 1973. Εξοχότατε κύριε Πρόεδρε της Δηµοκρατίας ενώπιων σας στην δεξιά πλευρά του πλοίου παρίστανται τα εν ζωή µέλη του κινήµατος του Ναυτικού, καθήµενα, µε τη σειρά αρχαιότητας που έφεραν την συγκεκριµένη χρονική στιγµή. Στην αριστερή πλευρά παρίστανται, αντίστοιχα, οι συγγενείς των µελών του κινήµατος που δεν ευρίσκονται εν ζωή πλέον. Για την παράθεση ιστορικών στοιχείων που αφορούν το κίνηµα του Ναυτικού και την αξιολόγηση της προσφοράς του στον αντιδικτατορικό αγώνα, θα εκφωνήσει οµιλία εν συνεχεία ο Αντιναύαρχος ε.α. κύριος Ιωάννης Παλούµπης ΠΝ µε την τριπλή ιδιότητα του Αξιωµατικού του Πολεµικού Ναυτικού, του µέλους του κινήµατος και του ιστορικού. Εξοχότατε, ως αρχηγός του Πολεµικού Ναυτικού, δράττοµαι της ευκαιρίας να διαβεβαιώσω εσάς, τους συµµετέχοντες στο κίνηµα καθώς και όλους τους παρισταµένους ότι εµείς οι νεώτεροι Αξιωµατικοί σεβόµαστε και τηρούµε τις ναυτικές παραδόσεις. Επιτρέψτε µου, από το παρόν βήµα, µε τον επισηµότερο τρόπο να διευκρινίσω ότι παραδόσεις του Ναυτικού δεν είναι, όπως εσφαλµένα θεωρείται, η δια συριγµών απόδοση τιµών ή οι τυπικές προσφωνήσεις στο πλαίσιο της ιεραρχίας, που χαρακτηρίζουν τα στελέχη του Πολεµικού Ναυτικού, αλλά κάτι ουσιαστικότερο. Οι παραδόσεις του Ναυτικού είναι φιλοσοφία ζωής είναι κατά βάση σεβασµός προς τον συνάδελφο και αυτοσεβασµός. Παραδόσεις του Ναυτικού είναι: Η φιλοπατρία Η υποταγή στους νόµους και τα ψηφίσµατα του κράτους Η ανιδιοτελής προσφορά στην πατρίδα και το κοινωνικό σύνολo Η ευσυνείδητη πειθαρχία Η συναδελφικότητα και η αλληλεγγύη Η ακεραιότητα και το προσωπικό θάρρος Η ειλικρίνεια και η µε παρρησία ανάληψη ευθυνών καθώς και όλα τα ηθικά γνωρίσµατα που χαρακτηρίζουν τους από-φοιτους του Βασάνειου Ιδρύµατος. Αξιότιµα µέλη του κινήµατος του Ναυτικού, η προτροπή που αναγράφεται στο κτήριο των διδακτηρίων της Σχολής Ναυτικών Δοκίµων "ουδέν µορφώνει όσον το παράδειγµα και ουδέν επιβάλει

6 Περιπλους

Γενική άποψη της έκθεσης των πορτραίτων των συμμετεχόντων στο Κίνημα του Ναυτικού, Μάιος 1973, τα οποία φιλοτέχνησε ο σκιτσογράφος Γεώργιος Ψαρρόπουλος.

όσον η ευπρέπεια" υπήρξε αδιαµφισβήτητα ιθυντήριος φάρος στη χάραξη πορείας στην ζωή σας. Εσείς παραδειγµατιστήκατε από τους προκατόχους σας οι οποίοι µετά την κατάρρευση της χώρας τον Απρίλη του 41, αρνούµενοι την υποταγή έπλευσαν εθελοντικά στην εξορία, διατηρώντας τις σηµαίες των πλοίων τους επηρµένες, προκρίνοντας την προσφορά προς την πατρίδα από την υποχρέωση προς τις οικογένειές τους. Εµείς, αντίστοιχα, παραδειγµατιζόµαστε από τη δική σας ανιδιοτελή δράση που σε καιρούς απόλυτου τρόµου, σιωπής και απραξίας της κοινωνίας χωρίς να λογαριάσετε προσωπικές και οικογενειακές συνέπειες, οργανώσατε το κίνηµα µε µοναδικό σκοπό την επάνοδο της χώρας στη συνταγµατική νοµιµότητα. Σήµερα οι συνθήκες είναι τελείως διαφορετικές, η συνταγµατική νοµιµότητα είναι δεδοµένη και αδιαµφισβήτητη, πλην όµως η οικονοµική κρίση που ταλανίζει τη χώρα απαιτεί από εµάς τα εν ενεργεία στελέχη, έχοντας ως σηµείο αναφοράς, το δικό σας παράδειγµα προσφοράς, να εργαζόµαστε µε επαγγελµατισµό, εµµονή, επιµονή και µεθοδικότητα προκειµένου να επαυξήσουµε την µαχητική ικανότητα και επιχειρησιακή ετοιµότητα του στόλου καθώς και την υψηλή διαθεσιµότητα µέσων και συστηµάτων ώστε να εξασφαλίζουµε την εδαφική ακεραιότητα της χώρας και παράλληλα ισχυρή αποτρεπτική ισχύ την οποία η πολιτεία αξιοποιεί προκειµένου να επιτευχθούν οι εθνικοί στόχοι. Σας ευχαριστώ.

Οι άνθρωποι του Κινήματος του Ναυτικού. Μάιος 1973 Ομιλία Αντιναυάρχου ΠΝ εα Ιωάννη Παλούμπη

ξοχώτατε Πρόεδρε της Ελληνικής Δημοκρατίας. Σας καλωσορίζω (κι εγώ με τη σειρά μου) στο Θωρακισμένο Καταδρομικό «Γεώργιος Αβέρωφ», το πλοίο του Πολεμικού Ναυτικού, που σφράγισε με την παρουσία του στα πελάγη, την ιστορία του 20ου αιώνα της πατρίδας μας. Το Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος, ένας θεσμός που πρωταγωνιστεί στα πολιτιστικά πράγματα της χώρας μας από το 1949, στο πλαίσιο της αποστολής του εξεπόνησε την έκδοση με τίτλο : «Οι άνθρωποι του Κινήματος του Ναυτικού. Μάϊος 1973» Σκοπός της εκδοτικής προσπάθειας είναι να αναδειχθεί η μεγάλη και ουσιαστική σημασία που είχε το Κίνημα του Ναυτικού του Μαΐου 1973 στην αποκατάσταση της Δημοκρατίας στην πατρίδα μας και παράλληλα να τιμηθούν οι άνθρωποι που αντιστάθηκαν στη δικτατορία, στο όνομα των υπέρτατων ιδανικών της Ελευθερίας και της Δημοκρατίας. Στην έκδοση περιλαμβάνονται σύντομα βιογραφικά όσων συμμετείχαν στο Κίνημα, απολογίες στο ανακριτικό, αλλά και αποσπάσματα από τις καταθέσεις στη Δίκη των βασανιστών, που αναδεικνύουν το ήθος των ανδρών και αποκαλύπτουν τους εξευτελισμούς και τους βασανισμούς σωματικούς και ψυχολογικούς που υπέστησαν στα χέρια της Χούντας. Στην έκδοση περιλαμβάνονται επίσης, σκίτσα προσωπογραφιών των συμμετασχόντων στο Κίνημα, τα οποία φιλοτέχνησε ο γνωστός σκιτσογράφος και αγωνιστής ο ίδιος, κατά της δικτατορίας, Γιώργος Ψαρρόπουλος. Αποτελεί εξαιρετική τιμή για μένα, τον υπογράφοντα την έκδοση, να στέκομαι ενώπιόν σας εκπροσωπώντας τους τιμωμένους άνδρες και τον θεσμό του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος. Όσοι, κύριε Πρόεδρε, έζησαν τα γεγονότα της δεκαετίας του 1960, ασφαλώς θα θυμούνται πόση έκπληξη προκάλεσε στην Ευρώπη και τον κόσμο ολόκληρο, η επιβολή δικτατορίας Συνταγματαρχών στα μέσα του

20ου αιώνα, στην ευρωπαϊκή Ελλάδα, στην υποψήφια χώρα της Ε.Ο.Κ., τον καιρό που οι παλιές ευρωπαϊκές δικτατορίες είχαν αρχίσει να υποχωρούν και να αποσύρονται από το προσκήνιο. Ο ελληνικός λαός, αλλά και το Σώμα των αξιωματικών των τριών κλάδων των Ενόπλων Δυνάμεων αιφνιδιάστηκαν από το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967 και παρέμειναν μουδιασμένοι, παρακολουθώντας ένα πογκρόμ δυσμενών κρίσεων, μεταθέσεων και αποστρατειών, αξιωματικών που ήταν γνωστοί για τα δημοκρατικά τους αισθήματα και διώξεων, φυλακίσεων και εξοριών Ελλήνων πολιτών που είχαν διαφορετική πολιτική ιδεολογία από την επικρατούσα του πραξικοπήματος. Ο εκφοβισμός εξαπλώθηκε γρήγορα, με σκοπό τη φίμωση του όποιου ελεύθερου πνεύματος σε όλους τους χώρους της κοινωνικής ζωής. Εκείνο όμως που ιδιαίτερα ενδιέφερε τους κρατούντες ήταν η απόλυτη ευπείθεια των στελεχών των Ενόπλων Δυνάμεων ώστε να μη ξεθωριάσει η εικόνα που είχαν έντεχνα καλλιεργήσει τόσο στο εσωτερικό όσο και στο διεθνές περιβάλλον, ότι δηλαδή οι Ένοπλες Δυνάμεις σύσσωμες και ομονοούσες κατέλυσαν τη Δημοκρατία για να σώσουν τη χώρα από τους φανταστικούς κινδύνους που την απειλούσαν. Στη βραχεία παρουσίασή μου δεν θα αναφερθώ στη θεωρία που αναπτύχθηκε για να δικαιολογήσει την οργάνωση και εκδήλωση του πραξικοπήματος από ξένες μυστικές υπηρεσίες, παρόλον ό,τι, οι θεωρίες αυτές ενισχύονται από τα στοιχεία που έρχονται στο φως από άνοιγμα αρχείων Υπουργείων Εξωτερικών ξένων χωρών. Πλέον συγκεκριμένα εικάζεται ότι ενδεχομένως απώτερος στόχος των Δυνάμεων που συνήργησαν στην οργάνωση του πραξικοπήματος ήταν και η εξάλειψη από το διεθνές προσκήνιο του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου. Δεν θέλω να παραδεχθώ ότι οι Έλληνες Αξιωματικοί που επέβαλαν τη δικτατορία τον Απρίλιο του 1967 ενήργησαν συνειδητά για την εξυπηρέτηση αυτού του σκοπού, αλλά

δεν μπορώ να αρνηθώ τα γεγονότα, πρώτον της απόσυρσης της ελληνικής Μεραρχίας τον Δεκέμβριο του 1967, από ανθρώπους που γνώριζαν καλύτερα από κάθε άλλον ότι έτσι απογυμνώνεται η άμυνα της Κύπρου και δεύτερον την οργάνωση και εκδήλωση πραξικοπήματος εναντίον του Μακαρίου στις 15 Ιουλίου 1974, που επίσης γνώριζαν ότι άνοιγε τον δρόμο στην τουρκική εισβολή με τα γνωστά καταστρεπτικά αποτελέσματα για το νησί και ολόκληρο τον Ελληνισμό. Το Ναυτικό είναι ένας στρατιωτικός κλάδος ανοιχτός στα κοινωνικά ρεύματα. Το γεγονός εξηγείται από τον τρόπο ζωής και διοίκησης μέσα στο πλοίο, το κύτταρο της πολεμικής ισχύος του Ναυτικού, που επιβάλλει τη συναντίληψη, τη συνέργεια, τη συλλογικότητα των μελών του πληρώματος, διοικούντων και διοικουμένων. Έτσι στα χρόνια που ακολούθησαν το Ναυτικό μεταμορφώθηκε σε κυψέλη αντιδικτατορικών ζυμώσεων, μέσα στην οποία εξυφαίνονταν σχέδια δράσης, ανταλλάσσονταν απόψεις, αναγνωρίζονταν στελέχη με κοινό τρόπο σκέπτεσθαι και γενικά διακινούνταν ιδέες με κοινό στόχο την αποκατάσταση της Δημοκρατίας και της Ελευθερίας. Οι λαϊκές αντιστασιακές δράσεις εναντίον της δικτατορίας άρχισαν να εκδηλώνονται η μία μετά την άλλη. Σε όσες από αυτές υπήρχαν αναμεμιγμένα στελέχη των Ενόπλων Δυνάμεων ήταν ιδιαίτερα ενοχλητικές για το καθεστώς. Οι συνθήκες για την εφαρμογή του σχεδίου του Κινήματος του Ναυτικού ωρίμασαν το Φθινόπωρο του 1972 όταν κυβερνήτες των μεγάλων αντιτορπιλικών τοποθετήθηκαν Αντιπλοίαρχοι και φίλοι των τάξεων 1947 και 1948. Η επάνδρωση των μαχίμων μονάδων του Ναυτικού έγινε από μυημένο στέλεχος που υπηρετούσε στον κλάδο προσωπικού του Γενικού Επιτελείου Ναυτικού. Εκτός από τους κυβερνήτες τοποθετήθηκαν στα πλοία και σε ζωτικές επιτελικές θέσεις μυημένοι αξιωματικοί μάχιμοι και μηχανικοί. Στο Κίνημα μυήθηκαν επίσης αξιωματικοί του Στρα-

Πάνω: Ο Αντιναύρχος εα Ιωάννης Παλούμπης ΠΝ, συγγραφέας του βιβλίου “Οι άνθρωποι του Κινήματος του Ναυτικού. Μάιος 1973” στο βήμα. Περιπλους 7

Ομιλία Αντιναυάρχου ΠΝ εα Ιωάννη Παλούμπη

Πάνω: Διακρίνονται από αριστερά ο Αναπληρωτής Υπουργός Εθνικής Άμυνας Δημήτριος Βίτσας, ο ΥΕΘΑ κος Πάνος Καμμένος, η Πρόεδρος του ΝΜΕ κα Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη, ο σκιτσογράφος κος Γεώργιος Ψαρόπουλος, ο ΠτΔ κος Προκόπης Παυλόπουλος, ο ΑΓΕΕΘΑ Αντιναύαρχος Δημήτριος Αποστολάκης ΠΝ, ο Α/ΓΕΝ Αντιναύαρχος Νικόλαος Τσούνης ΠΝ, ο βουλευτής του ΚΚΕ κος Θανάσης Παφίλης και ο Αντιναύαρχος εα Ιωάννης Παλούμπης ΠΝ. Κάτω: Οι άνθρωποι του Κινήματος του Ναυτικού τον Μάιο του 1973 που ήταν παρόντες στην εκδήλωση τιμής.

τού Ξηράς και της Πολεμικής Αεροπορίας, καθώς και πολιτικοί, και ιδιώτες, όλοι με συγκεκριμένους και κατάλληλους ρόλους, με κοινό χαρακτηριστικό την επιθυμία όλων να μετάσχουν σε μια κίνηση ανατροπής της δικτατορίας. Αξίζει να επισημανθεί η καθολική αποδοχή συμμετοχής όλων των στελεχών που προσεγγίσθηκαν, αλλά και η πικρία εκείνων που δεν μυήθηκαν, επειδή δεν θα μπορούσαν να συνδράμουν ενεργά από την θέση που υπηρετούσαν. Είναι δύσκολο να φαντασθεί κανείς με ποιο τρόπο το Ναυτικό θα μπορούσε να πραγματοποιήσει ένα Κίνημα που θα επικρατούσε στην ξηρά. Επρόκειτο για μια απλή ιδέα δανεισμένη από την πρόσφατη ιστορία του Ελληνικού Έθνους, σύμφωνα με την οποία, κάθε νησί θα μπορούσε να αποτελέσει πυρήνα ελευθερίας, που να προστατεύεται περιμετρικά από το Ναυτικό. Ήταν βέβαιο ότι οι τοπικές στρατιωτικές αρχές, όπου υπήρχαν τέτοιες, θα συνεργάζονταν και προς την κατεύθυνση αυτή θα γινόταν η κατάλληλη προεργασία. Οι κάτοικοι θα αποδέχονταν την όλη ενέργεια γιατί ήταν διάχυτη πλέον τόσο στις Ένοπλες Δυνάμεις, όσο και στον λαό η επιθυμία αποκατάστασης της Δημοκρατίας. Το Κίνημα του Ναυτικού με τη συνεργασία αξιωματικών του Στρατού Ξηράς, της Πολεμικής Αεροπορίας και ιδιωτών υπήρξε η κορυφαία αντιστασιακή εκδήλωση κατά της Απριλιανής δικτατορίας. Το Κίνημα προδόθηκε πριν προλάβει να εκδηλωθεί, οι μυημένοι αξιωματικοί συνελήφθησαν και οδηγήθηκαν στα μπουντρούμια της ΕΣΑ, πολλοί βασανίσθηκαν και σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως του αειμνήστου 8 Περιπλους

Συνταγματάρχη Σπύρου Μουστακλή, πλήρωσαν με τη σωματική τους ακεραιότητα και εν συνεχεία τη ζωή τους, τη φλόγα τους για την επαναφορά της Δημοκρατίας στη χώρα που γεννήθηκε. Στη συνέχεια αποτάχθηκαν, σκορπίστηκαν στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα και απορροφήθηκαν από την αντιμετώπιση των αναγκών της καθημερινότητας. Σ’ αυτό το στάδιο, δεν θα ξεχασθεί ποτέ η προσφορά εργασίας στους αποτάκτους από συγκεκριμένες επιχειρήσεις, παρά τις πιεστικές παρεμβάσεις του καθεστώτος. Ως συνιστώσα του Κινήματος εκδηλώθηκε η δραματική διαφυγή στο εξωτερικό του Αντιτορπιλικού ΒΕΛΟΣ, που πραγματοποιήθηκε χάρη στις ιδιαίτερες συνθήκες στις οποίες

βρέθηκε το πλοίο, αλλά και χάρη στην ευτολμία και το ανυπότακτο του χαρακτήρα του αειμνήστου κυβερνήτη του, Αντιπλοιάρχου τότε, Νίκου Παππά. Οι ραγδαίες εξελίξεις που ακολούθησαν την αποκάλυψη του Κινήματος είναι γνωστές. Η απόπειρα εκδημοκρατισμού από τον Παπαδόπουλο, το Πολυτεχνείο, η δικτατορία Ιωαννίδη, η κωμικοτραγική διακυβέρνηση της χώρας από τον σκοτεινό Ταξίαρχο, με αποκορύφωμα το πραξικόπημα της Κύπρου στις 15 Ιουλίου 1974 και τέλος η τουρκική εισβολή που έθεσε σε ομηρία και διατηρεί μέχρι σήμερα, μεγάλο τμήμα του νησιού. Έτσι το Κίνημα του Ναυτικού παρά τη μη εκδήλωσή του ως στρατιωτικού εγχειρήματος

Οι άνθρωποι του Κινήματος του Ναυτικού. Μάιος 1973

Στιγμιότυπο από την εκδήλωση. Διακρίνονται ο Κυβερνήτης του πλωτού ναυτικού μουσείου Θ/Κ “Γ. Αβέρωφ” Πλοίαρχος Σωτήριος Χαραλαμπόπουλος ΠΝ, ο πρόεδρος του ΙΑΛ κος Πάνος Λασκαρίδης, η πρόεδρος του ΝΜΕ κα Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη και ο κος Δημήτριος Κωστόπουλος νομικός σύμβουλος της εταιρείας του αειμνήστου Αλέξανδρου Γουλανδρή, μεγάλου χορηγού της πρόσφατης συντήρησης και αποκατάστασης του ιστορικού πλοίου.

πέτυχε τον στρατηγικό του στόχο, που ήταν η δημιουργία των προϋποθέσεων για την έναρξη εξελίξεων επαναφοράς της χώρας στην ομαλότητα. Χωρίς να υποτιμάται καμία αντιστασιακή δράση και χωρίς να αμφισβητείται η επίδραση όλων στην κατάρρευση του καθεστώτος, το Κίνημα του Ναυτικού, ως προερχόμενο από το Σώμα των Ενόπλων Δυνάμεων υπήρξε το πλέον επώδυνο για τη δικτατορία. Στην εισήγησή μου θα ήθελα να τονίσω μια ακόμη παράμετρο, που έχει παραμείνει στην αφάνεια και εξέπληξε ακόμη και τους ανακριτές της χούντας, μέχρι του σημείου να μην πιστεύουν αυτό που έβλεπαν με τα μάτια τους. Στις ανακρίσεις έγινε φανερή η απόλυτη ανιδιοτέλεια των στελεχών που μετείχαν στο Κίνημα. Δεν μπορούσαν να καταλάβουν οι στρατοδίκες ανακριτές, πως ήταν δυνατόν οι κινηματίες να διακινδυνεύσουν τα πάντα, ζωή, οικογένεια, σταδιοδρομία, για μια ιδεολογία, χωρίς να αποβλέπουν σε άλλα οφέλη. Σκοπός της σημερινής συγκέντρωσης, κύριε Πρόεδρε, είναι να τιμηθούν εκείνοι, που με τη συμμετοχή τους στο Κίνημα του Ναυτικού, διετράνωσαν ότι οι ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις δεν ήταν ενάντιες στη Δημοκρατία, αντίθετα επιθυμούσαν να πάρει τέλος αυτή η ταπεινωτική κατάσταση της ανελευθερίας του ελληνικού λαού. Οι αξιωματικοί από τις σχολές τους ακόμα μαθαίνουν ότι η Δημοκρατία, ο σεβασμός της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και η προάσπιση της ελευθερίας αποτελούν αιώνιες αξίες αλληλένδετες και οφείλουν να τις διαφυλάσσουν και να τις υπερασπίζονται. Στο σημείο αυτό θα ήθελα να εκφράσω τις θερμές ευχαριστίες εκ μέρους όλων των τι-

μωμένων, σε εσάς για την παρουσία σας, στο Γενικό Επιτελείο Ναυτικού και στο Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος, που για πρώτη φορά συνδιοργάνωσαν μια τέτοια εκδήλωση για τους συμμετασχόντες στο Κίνημα και μάλιστα πάνω στο ενδοξότερο πλοίο από της συστάσεως του νεοελληνικού κράτους. Έχουν περάσει πλέον 44 χρόνια από εκείνο το Κίνημα. Οι μισοί περίπου συναγωνιστές έχουν ήδη φύγει και η σημερινή εκδήλωση, ας είναι σπονδή στη μνήμη τους. Από όσους έχουμε παραμείνει, οι περισσότεροι έχουμε περάσει στο περιθώριο της ενεργού ζωής λόγω ηλικίας. Αυτοί οι λίγοι, μαζί με

κάποιους ακόμα απομένοντες πραγματικούς αντιστασιακούς, στις σχετικές θεσμοθετημένες επετείους εξαφανίζονται ως διακριτικές παρουσίες μέσα στο πλήθος των επισήμων. Οι σημερινοί τιμώμενοι, σεμνοί και μετριόφρονες, δεν διεκδίκησαν ποτέ κάποια ιδιαίτερη προβολή, αλλά ίσως θα ήταν αναγκαία και χρήσιμη για την ίδια την κοινωνία, αφού το παράδειγμα της γενναιότητας της ανιδιοτέλειας και της μετριοφροσύνης των συμμετασχόντων στο Κίνημα του Ναυτικού προβάλλει μια διαφορετική στάση ζωής και ένα άλλο πρότυπο συμπεριφοράς, χρήσιμο για τις νεώτερες γενιές.

Η έκδοση του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος "Οι άνθρωποι του Κινήματος του Ναυτικού. Μάιος 1973".

Περιπλους 9

Οι άνθρωποι του Κινήματος του Ναυτικού. Μάιος 1973 Χαιρετισμός Α/ΓΕΕΘΑ Αντιναυάρχου Ευάγγελου Αποστολάκη ΠΝ

ξοχότατε Κύριε Πρόεδρε της Δημοκρατίας, Κυρίες και κύριοι, Με χαρά βρίσκομαι σήμερα μαζί σας στον ιερό χώρο του Θωρηκτού ΑΒΕΡΩΦ, σε μια εκδήλωση που τιμά όσους συμμετείχαν στο Κίνημα του Ναυτικού το 1973. Το Κίνημα ξεπήδησε μέσα από τις τάξεις των Αξιωματικών του Ναυτικού, ως απότοκος της δημοκρατικής τους συνείδησης, των πατριωτικών καταβολών τους και των όρκων για την υπακοή στο Σύνταγμα και στους Νόμους. Αποτελεί το επιστέγασμα των πράξεων αντίστασης ανθρώπων του Πολεμικού Ναυτικού, με τη συμμετοχή και στελεχών του Στρατού Ξηράς και της Πολεμικής Αεροπορίας, αλλά και ιδιωτών, έναντι της δικτατορίας. Άρα το Κίνημα του Ναυτικού έχει και διακλαδική χροιά. Ανεξάρτητα από την κατάληξή του, το Κίνημα είναι έμπρακτη απόδειξη ότι η δικτατορία δεν έκοψε τον οργανικό δεσμό των Ενόπλων Δυνάμεων με τον ελληνικό λαό. Συντήρησε το αντιδικτατορικό κλίμα, αναθέρμανε τις ελπίδες του λαού και κατέδειξε τα δημοκρατικά ιδεώδη του προσωπικού μας. Έδρασε δε, ως καταλυτικός παράγοντας για τις επόμενες ενέργειες που επανέφεραν το δημοκρατικό καθεστώς. Παράλληλα, συνετέλεσε αποφασιστικά στη θετική αποδοχή που απολαμβάνουν και σήμερα οι Ένοπλες Δυνάμεις από την ελληνική κοινή γνώμη. Θέλω λοιπόν, να συγχαρώ το Γενικό Επιτελείο του Ναυτικού και το Ναυτικό Μουσείο Ελλάδος για αυτή την πρωτοβουλία, που φωτίζει μια πολύτιμη ιστορική παρακαταθήκη για το Πολεμικό Ναυτικό, τις ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις και την ελληνική κοινωνία. Επίσης, θέλω να ευχαριστήσω τον Αντιναύαρχο Ιωάννη Παλούμπη, που και ο ίδιος συμμετείχε στο Κίνημα του Ναυτικού, για το νέο του πόνημα με το οποίο αναδεικνύει τους πρωταγωνιστές μιας εκ των σημαντικότερων αντιδικτατορικών πράξεων. Παράλληλα, θέλω να ευχαριστήσω τον Ναύαρχο Βαρδή Βαρδινογιάννη για την ευγενική χορηγία του στην υλοποίηση της έκδοσης του βιβλίου. Και βέβαια, αναγνωρίζουμε την

10 Περιπλους

έμπρακτη συμμετοχή του Ναυάρχου Βαρδή Βαρδινογιάννη στο κίνημα του Ναυτικού, καθώς επίσης και τη στήριξη που διαχρονικά παρέχει στο Πολεμικό Ναυτικό. Εξοχότατε Κύριε Πρόεδρε της Δημοκρατίας, Η σημερινή εκδήλωση μας κάνει να νιώθουμε ευγνώμονες για τις ιστορικές μας παρακαταθήκες από τις οποίες αντλούμε δύναμη και έμπνευση. Είμαστε περήφανοι για το αποτύπωμα του παρελθόντος πάνω μας, που περιλαμβάνει αυτόφωτους ανθρώπους με ελεύθερο πνεύμα και δημοκρατικές αξίες. Για να το θέσω απλά, οι άνθρωποι του Κινήματος του Ναυτικού στέκουν ως λαμπροί φάροι και μας καθοδηγούν, στην προσπάθειά μας να εκτελέσουμε την αποστολή μας και να φανούμε αντάξιοί τους. Να φανούμε αντάξιοί τους, σε μία περίοδο που έχουν διαμορφωθεί εύθραυστες ισορροπίες στον εγγύς ζωτικό γεωπολιτικό χώρο της Ελλάδας. Μέσα από τις συνεχείς προκλήσεις όμως, η χώρα μας αναδεικνύεται ένας Η άφιξη του Προέδρου της Δημοκρατίας κου Προκόπη Παυλόπουλου.

πυλώνας σταθερότητας και ασφάλειας. Εμείς συνεχώς αναλύουμε το περιβάλλον και συνεχίζουμε να προβάλουμε την αξιόπιστη αποτρεπτική ικανότητα των ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων, έναντι κάθε απειλής. Δοθείσης της ευκαιρίας, επιτρέψτε μου από τη θέση του Αρχηγού ΓΕΕΘΑ να σας διαβεβαιώσω ότι οι Ένοπλες Δυνάμεις είναι ικανές και σε θέση να ανταπεξέλθουν πλήρως στην αποστολή τους. Να τονίσω δε, ότι αυτή η σιγουριά μου πηγάζει κυρίως από την ποιότητα και εκπαίδευση του βασικότερου πολλαπλασιαστή ισχύος μας, δηλαδή του προσωπικού μας. Των στελεχών μας αυτών, που παίρνουν δύναμη και όραμα και από τους ανθρώπους του Κινήματος του Ναυτικού. Κλείνοντας, αποτίνω ευλαβικά φόρο τιμής σε όσους συμμετείχαν στο Κίνημα του Ναυτικού, σε όσους είναι κοντά μας αλλά και σε εκείνους που δεν είναι εν ζωή, των οποίων η μνήμη πλημμυρίζει τις καρδιές μας. Σας ευχαριστώ.

Οι άνθρωποι του Κινήματος του Ναυτικού. Μάιος 1973 Χαιρετισμός Υπουργού Εθνικής Άμυνας κ. Πάνου Καμμένου

«Θ

α ήθελα να καλωσορίσω πρώτα απ’ όλους, ανθρώπους πολύ αγαπητούς και ιδιαίτερα σεβαστούς στην οικογένεια των Ενόπλων Δυνάμεων. Αναφέρομαι στους συμμετέχοντες στο κίνημα του Ναυτικού, και στις οικογένειες αυτών. Σε ανθρώπους που έγιναν προσφορά θυσίας, με την απώλεια της ζωής ή της σωματικής αρτιμέλειας, που εξέθεσαν τις οικογένειες τους στο μένος των επιόρκων της επταετίας. Σε εκείνους των οποίων το ανάστημα υψώθηκε ως το οριακό σημείο, στο οποίο καταλήγει «ο τραχύς και δύσκολος της αρετής δρόμος», προς τον οποίο «πετάουν» μόνο τα γόνατα ανδρών γενναίων, όπως θα έλεγε ο Ανδρέας Κάλβος. Και δεν θα μπορούσε να γίνει διαφορετικά. Η παράδοση του Ναυτικού, η ιστορική του κληρονομιά και η φύση του δημιουργούν μια δυναμική αποστροφής στην ασφυκτική ατμόσφαιρα των φασιστικών καθεστώτων. Η δυναμική αυτή επεκτάθηκε και στους υπόλοιπους κλάδους. Οι αξιωματικοί που έλαβαν μέρος απεδείχθησαν, κατά Θουκυδίδη «και παρά δύναμιν τολμηταί και παρά γνώμην κινδυνευταί και εν τοις δεινοίς ευέλπιδες», όπως εύστοχα αναφέρατε εξοχότατε κύριε Πρόεδρε στο χαιρετισμό σας στην εισαγωγή του βιβλίου. Το αποτέλεσμα ήταν, το κίνημα του Ναυτικού με τη συνεργασία στελεχών του Στρατού Ξηράς και της Πολεμικής Αεροπορίας, να θεωρείται η κορυφαία αντιστασιακή εκδήλωση των Ενόπλων Δυνάμεων κατά των Απριλιανών και όχι «οπερέτα ναυτικού κινήματος ολίγων αποστράτων αξιωματικών», όπως χαρακτηριστικά προσπαθούσε να περάσει το μήνυμα η Χούντα. Σήμερα, 44 χρόνια μετά, η Ελληνική Δημοκρατία εκφράζει το θαυμασμό και την ευγνωμοσύνη της προς εκείνα τα στελέχη των

Ένοπλων Δυνάμεων που αντιστάθηκαν. Σε μας τους νεότερους μένει η υποχρέωση να διατηρήσουμε ζώσα την εθνική μνήμη, τις ιστορικές στιγμές που σημάδεψαν την πορεία αυτού του τόπου. Αλλά συνάμα να αποκωδικοποιήσουμε, αβίαστα και απαλλαγμένοι από μυωπικές αντιλήψεις και συμπλέγματα, το μήνυμα της ημέρας, να διδαχτούμε, να αναγάγουμε τα συμπεράσματα στη σημερινή εποχή. Να αναλογιστούμε πόσο ώριμοι και ισχυροί είναι οι δημοκρατικοί θεσμοί σήμερα σε σχέση με εκείνη την εποχή. Να αντιληφθούμε πως οδηγηθήκαμε σε ένα ανελεύθερο καθεστώς με καταστροφικές συνέπειες στα εθνικά μας συμφέροντα. Να ψηλαφήσουμε τις ζυμώσεις που οδήγησαν στον εκδημοκρατισμό του πολιτικού σκηνικού της πατρίδας μας το 1974 και στην Ελλάδα της Ευρώπης το 1981. Στη σημερινή εκδήλωση παρουσιάστηκε ένα εξαίρετο έργο, το βιβλίο «Οι Άνθρωποι του Κινήματος του Ναυτικού Μάιος 1973», του Αντιναυάρχου Ιωάννη Παλούμπη, μέσα στο οποίο παρουσιάζονται ενδιαφέρουσες απόψεις αλλά και οι προσωπικότητες των πρωταγωνιστών του κινήματος του Ναυτικού, φιλοτεχνημένες από το πενάκι του αγαπητού σε όλους, Γιώργου Ψαρόπουλου. Ο συγγραφέας, ως μέλος του Κινήματος, έχει συλλάβει την ουσία των πραγμάτων πολύ προσεκτικά. Και αυτό γίνεται άμεσα αντιληπτό από τον τίτλο «Οι άνθρωποι του Κινήματος του Ναυτικού», γιατί είναι ακριβώς οι άνθρωποι που κάνουν τη διαφορά. Σε αυτό έχουμε εστιάσει τις προσπάθειές μας στο Υπουργείο Εθνικής Άμυνας. Η πολιτική μας, που εφαρμόζεται από εμένα και τον Αναπληρωτή Υπουργό κ. Βίτσα, με την καθοδήγηση του Πρωθυπουργού, όπως πολλά-

κις έχω πει, έχει αποδειχθεί στην πράξη, με πληθώρα δράσεων στον τομέα των Ενόπλων Δυνάμεων, ως ανθρωποκεντρική. Κύριε Ναύαρχε, παρακολουθούμε τη δράση σας, το συγγραφικό σας έργο, το οποίο εκτιμούμε ότι έχει ακόμα μέλλον. Θέλω να σας διαβεβαιώσω, ότι όλοι οι ήρωες του Πολεμικού Ναυτικού μας κάνετε υπερήφανους. Δεν είστε σε κανένα περιθώριο. Αποτελείτε παραδείγματα για όλους μας. Για την πολιτική και την στρατιωτική ηγεσία, για τους αξιωματικούς, τους υπαξιωματικούς, τους στρατεύσιμους και τους εθνοφύλακες. Αξίζουν σε σας και σε όλους όσους συνέβαλαν για τη δημιουργία αυτής της έκδοσης, για την παρακαταθήκη που αφήνετε στις νεότερες γενιές, για τη συμβολή σας στην τεκμηρίωση της μακρόχρονης ιστορίας, της ιστορικής συνέχειας ολόκληρου του έθνους, θυμίζοντας το τι μπορεί να πετύχει μια κοινωνία ενωμένων και αποφασισμένων ανθρώπων, όταν οι περιστάσεις το απαιτούν και το εθνικό ιστορικό καθήκον το επιτάσσει. Εξοχότατε κύριε Πρόεδρε της Δημοκρατίας, Αποτελείτε σύμβολο και παραστάτη των πολιτειακών θεσμών, σύμβολο ενότητας, συνθέτοντας τις όποιες διαφορές προς εθνικό όφελος και με καθαρούς στόχους: το κράτος δικαίου, τη δημοκρατική διακυβέρνηση, την ασφάλεια και τη σταθερότητα, την κοινωνική ευημερία, την ποιότητα ζωής, το επίπεδο πολιτισμού. Απευθυνόμενος στον Πρώτο Πολίτη της χώρας και Αρχηγό των Ενόπλων Δυνάμεων, τονίζω ότι αποτελεί αδιαμφισβήτητο γεγονός ότι οι Ένοπλες Δυνάμεις της χώρας, σήμερα, αποτελούν στυλοβάτη του Έθνους και των δημοκρατικών θεσμών, εγγύηση για την εθνική μας ασφάλεια. Αποτελούν ένα υγιές κομμάτι του Ελληνικού λαού, που Περιπλους 11

Χαιρετισμός Υπουργού Εθνικής Άμυνας κ. Πάνου Καμμένου λειτουργεί καθημερινά στην υπηρεσία του κοινωνικού συνόλου. Οι Ένοπλες Δυνάμεις μας ενώνουν ως Έλληνες. Είναι το σημείο αναφοράς για όλο το Έθνος, είναι πεδίο ομόνοιας, αλληλεγγύης και Εθνικής Συνοχής. Θέλω σε αυτό το σημείο να ευχαριστήσω τους συνάδελφους βουλευτές και εκπροσώπους των κομμάτων και να τους ζητήσω ακόμα μία φορά να αφήσουμε τις Ένοπλες Δυνάμεις έξω από την οποιανδήποτε πολιτική αντιπαράθεση. Να φτάσουμε πάλι στο σημείο εκείνο όπου ενώ ψηφίζεται ο προϋπολογισμός της χώρας -και γίνεται κορυφαία πολιτική αντιπαράθεση μέχρι τέλους του χρόνου- ο προϋπολογισμός των Ενόπλων Δυνάμεων να ψηφίζεται ομόφωνα. Θα είναι μία απόδοση σεβασμού και ένα μήνυμα ενότητας. Σε αυτή την κατεύθυνση θέλω να σας διαβεβαιώσω ότι το Υπουργείο Εθνικής Άμυνας

θα κάνει τα πάντα προκειμένου ολόκληρος ο σχεδιασμός να είναι προϊόν συνεργασίας. Με την ευκαιρία της σημερινής εκδηλώσεως στο Θωρηκτό «ΑΒΕΡΩΦ» δράττομαι της ευκαιρίας να επαναλάβω ότι το πλοίο θρύλος θα ταξιδέψει ξανά, στη Θεσσαλονίκη για την 28η Οκτωβρίου, όπου θα παραμείνει για έναν ολόκληρο μήνα. Θα συνοδεύσουμε ως οφείλουμε το πλοίο σε αυτό το ταξίδι που θα αποτελέσει και μία πολύ σημαντική παρουσία κατά τη διάρκεια της παρέλασης της Θεσσαλονίκης. Ο «Μπαρμπαγιώργης», όπως αποκαλείται το Θωρηκτό «ΑΒΕΡΩΦ», αφού διπλασίασε την Ελλάδα, λειτουργεί σήμερα ως μουσείο για να διδάσκει ότι σε τούτο αυτόν τον τόπο υπάρχουν αξίες, σύμβολα, που ενδυναμώνουν την πίστη, ενεργοποιούν τα εθνικά μας αντανακλαστικά, έναντι κάθε απειλής κατά της χώρας μας.

Κλείνοντας θα δανειστώ μια φράση του πρώην Προέδρου της Δημοκρατίας, Κωνσταντίνου Τσάτσου, προς τους νεαρούς αξιωματικούς, με την όποια έλεγε: «Μη λησμονής ότι όλα τα λειτουργήματα μέσα στην πολιτεία αντλούν την εξουσία τους από το εθνικό σύνολο, από το λαό. Ο καθένας οφείλει να πράττη εφ’ ω ετάχθη, γιατί τότε μόνο και το σύνολο του έθνους μπορεί να πράττη τα εφ’ οις είναι τεταγμένο». Με τις ευλογίες της Εκκλησίας μας, εύχομαι έτσι όπως σήμερα βρισκόμαστε όλοι εδώ με τον Πρώτο Πολίτη της χώρας να συνεχίσουμε την πορεία στηρίζοντας κυρίως το μεγαλύτερο όπλο των Ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων, τους ανθρώπους των Ενόπλων Δυνάμεων, με παραδείγματα εσάς που αντισταθήκατε υπερασπιζόμενοι τη Δημοκρατία, το Σύνταγμα και την Ελληνική Σημαία».

Πάνω, αριστερά: Από αριστερά οι κ.κ. Δημήτριος Τομαράς, Μιχάλης Κοκλώνης, Δημήτριος Αποστολάκης και ο κος Αντώνιος Γκαζής. Πάνω, δεξιά: Από αριστερά οι κ.κ. Νικόλαος Μανταδάκης, Ιωάννης Μανιάτης, Ευάγγελος Λαγάρας, Τιμόθεος Μασούρας, Κωνσταντίνος Δημητριάδης, Ιωάννης Παλούμπης, Άγγελος Χρυσικόπουλος και ο κος Δημήτριος Αποστολάκης στην πίσω σειρά. Κάτω: Στιγμιότυπο από την εκδήλωση. Στο κέντρο διακρίνονται οι κ.κ. Γ. Χατζηπροδρόμου, Λ. Πασχάλης, Μ. Μπινιάρης και ο κος Α. Κόπιτσας. Στην πίσω σειρά οι κ.κ. Κ. Μαζαράκης-Αινιάν, Γ. Παρασκευόπουλος, Δ. Καραπάνος, Δ. Λεμονίδης, Δ. Μπαλόπουλος και η κα Π. Βουγιουκλάκη επιμελήτρια της έκδοσης.

12 Περιπλους

Οι άνθρωποι του Κινήματος του Ναυτικού. Μάιος 1973 Χαιρετισμός του Προέδρου της Δημοκρατίας κ. Προκοπίου Παυλοπούλου

υρίες και κύριοι, Σ΄ αυτόν τον ιερό και ένδοξο χώρο, του Θωρηκτού Αβέρωφ, τιμούμε σήμερα τους Ανθρώπους του Κινήματος του Ναυτικού, τον Μάιο του 1973. Τιμούμε εκείνους που είναι μαζί μας παρόντες, και που με το παράδειγμά τους και την ζωή τους μας διδάσκουν ακόμα. Τιμούμε όμως και την μνήμη εκείνων που δεν είναι πια μαζί μας, μα που το παράδειγμά τους, η ζωή τους και ιδίως η στάση ζωής, εκείνο τον Μάιο του 1973, πάντα παραμένουν χαραγμένες βαθιά μέσα στην ψυχή μας και μέσα στο μυαλό μας. Βρισκόμαστε εδώ τιμώντας τους Ανθρώπους του Κινήματος του Ναυτικού όχι μόνο γι΄ αυτούς, αλλά γιατί έτσι τιμούμε την ίδια μας την Ιστορία. Και πρέπει να αντιληφθούμε, ιδίως σ΄ αυτούς τους δύσκολους καιρούς -για τον Κόσμο ολόκληρο αλλά ιδίως για την Πατρίδα μας- ότι έχουμε ένα Ιερό Χρέος: Να μεταδίδουμε στις Γενιές που έρχονται την Ιστορία μας, τον τρόπο που γράφτηκε επακριβώς. Γιατί ο μεγαλύτερος κίνδυνος για ένα Τόπο και ένα Λαό, και ιδίως για τον δικό μας, είναι να πάψει να υπάρχει αυτός ο ομφάλιος λώρος ανάμεσα στο παρελθόν και στο παρόν. Λώρος ο οποίος μας δίνει την δύναμη και την έμπνευση να γράψουμε και εμείς την δική μας Ιστορία. Γιατί ένας Λαός -και ιδίως ο δικός μας- δεν μπορεί να γράψει την Ιστορία που του ανήκει, και μάλιστα με βάση αυτό το βαρύ παρελθόν, αν δεν μεταδίδει στις Γενιές που έρχονται κάθε φορά ποιο είναι το Χρέος τους απέναντι στην Πατρίδα και απέναντι στο Έθνος. Πολλώ μάλλον όταν οι συμβολισμοί του Κινήματος του Ναυτικού είναι πολλαπλοί και εξαιρετικά επίκαιροι. Αναφέρομαι σε δυο μόνον από αυτούς: Πρώτον, στην υπεράσπιση της Δημοκρατίας. Η Δημοκρατία, που σήμερα την θεωρούμε δεδομένη είναι εύθραυστο αγαθό. Αυτό πρέπει να το θυμόμαστε πάντοτε. Έχει ανάγκη από υπεράσπιση καθημερινά με το δικό μας παράδειγμα και ιδίως εκείνων που ασκούν κάθε μορφής πολιτειακά καθήκοντα. Γιατί οι κίνδυνοι για τη Δημοκρατία σήμερα

Ο σκιτσογράφος Γεώργιος Ψαρόπουλος ξεναγεί τον ΠτΔ κο Προκόπη Παυλόπουλο στην έκθεση.

είναι τόσο περισσότερο διαβρωτικοί όσο είναι υποδόριοι. Δεν αντιλαμβανόμαστε πολλές φορές τι σημαίνει να ροκανίζονται τα θεμέλια της ίδιας της Δημοκρατίας. Πρέπει λοιπόν μέσα από αυτή την τιμή και ανάλογες τιμές να θυμόμαστε ότι η Δημοκρατία δεν είναι και δεν πρόκειται να είναι ποτέ δεδομένη. Πρέπει να την υπερασπιζόμασθε –και το τονίζω- με την ίδια την στάση της ζωής μας. Δεύτερον, το Κίνημα του Ναυτικού μας θυμίζει ότι δεν ήταν οι Ένοπλες Δυνάμεις δίπλα στη Δικτατορία, σ’ αυτήν την σκοτεινή περίοδο, δραματική, τραγική περίοδο της Ιστορίας μας. Η Δικτατορία ήταν το αποτέλεσμα της δράσης ορισμένων αφρόνων αξιωματικών της εποχής εκείνης, που δυστυχώς ακόμα ο Τόπος και ιδίως το μαρτυρικό νησί της Κύπρου, πληρώνουν τα «επίχειρα της κακίας τους». Το μεγάλο τμήμα των Ενόπλων Δυνάμεων και τότε υπερασπίσθηκε την Δημοκρατία και παρέμεινε δημοκρατικό, φυλάσσοντας τις παρακαταθήκες των Ενόπλων Δυνάμεων όπως επιβάλει το Σύνταγμα. Το Σύνταγμα που είχε καταλυθεί τότε αλλά που έμενε ζωντανό μέσα στην ψυχή των αξιωματικών, οι οποίοι ήξεραν ότι

μαζί με την Πατρίδα υπερασπίζονται και τους θεσμούς. Για αυτό το λόγο αισθάνομαι υποχρέωση μου να βρίσκομαι εδώ και να επιδώσω αυτό το πόνημα, το οποίο έχει ιστορική αξία πραγματικά, σε έναν-έναν από εκείνους που είναι σήμερα εδώ μαζί μας. Είναι το ελάχιστο το οποίο μπορώ να κάνω. Θέλω να τους ευχαριστήσω, να ευχαριστήσω όλους εσάς, που όχι μόνο με την παρουσία σας εδώ, με την διαδρομή σας και τη ζωή σας, μας εμπνέετε όλους για να μπορούμε να γνωρίζουμε πώς πρέπει να υπηρετήσουμε τον Τόπο μας και τον Λαό μας. Και ευχαριστώ εσάς, που υπερασπίζεσθε την μνήμη όλων εκείνων οι οποίοι έφυγαν από κοντά μας. Την υπερασπίζεσθε ως παρακαταθήκη για να την μεταδώσουμε όπως πρέπει. Όχι μόνο στα παιδιά σας και στα εγγόνια σας αλλά στις νέες γενιές που πρέπει να θυμούνται. Γιατί η Ιστορία -μην το ξεχνάμε- πρέπει να είναι, όπως έλεγε ο Θουκυδίδης για το δικό του έργο στον Πελοποννησιακό πόλεμο, «κτῆμά τε ἐς ἀεὶ μᾶλλον ἤ ἀγώνισμα ἐς τὸ παραχρῆμα ἀκούειν». Και πάλι σας ευχαριστώ πολύ. Περιπλους 13

Οι άνθρωποι του Κινήματος του Ναυτικού. Μάιος 1973

1 1. 2. Οι συγγενείς των ανθρώπων του Κινήματος που πλέον δεν είναι μαζί μας. 3. Από αριστερά οι κυρίες Σταθοπούλου, Λαγάρα, Βασιλείου, Σέκερη, Θεοχάρη, Μάλλιαρη και Γκιόγκεζα

14 Περιπλους

Οι άνθρωποι του Κινήματος του Ναυτικού. Μάιος 1973

1. Ο Αντιναύαρχος εα Ιωάννης Παλούμπης ΠΝ με τον Α.Σ. Αντιναύαρχο Ιωάννη Παυλόπουλου ΠΝ. 2. Η κα Ναταλία Αβέρωφ, ο κος Βαρδής Βαρδινογιάννης και ο κος Αθανάσιος Σέκερης. 3. Η κα Βαρβάρα Μπαλαμπανέρη επιμελήτρια της έκδοσης με το σύζυγο της κο Γρηγόρη Ξάνθη. 4. Ο ΑΓΕΕΘΑ Αντιναύαρχος Ευάγγελος Αποστολάκης ΠΝ και η Πρόεδρος του ΝΜΕ κα Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη. 5. Το ζεύγος Βαρδής και Μαριάννα Βαρδινογιάννη με τον ΑΓΕΕΘΑ Αντιναύαρχο Ευάγγελο Αποστολάκη ΠΝ. 6. Ο κυβερνήτης του πλωτού ναυτικού μουσείου Θ/Κ “Γεώργιος Αβέρωφ” Πλοίαρχος Σωτήριος Χαραμπόπουλος επιδίδει τον θυρεό του ιστορικού πλοίου στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας κο Προκόπη Παυλόπουλο. 7. Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Προκόπης Παυλόπουλος χαιρετώντας προσωπικά τα τιμώμενα πρόσωπα της εκδήλωσης.

Περιπλους 15

Οι άνθρωποι του Κινήματος του Ναυτικού. Σκιτσογράφος: Γεώργιος Ψαρρόπουλος.

Εγκολφόπουλος Κωνσταντίνος (1912-1991) Μηναίος Ιωάννης (1920-2000) Κονοφάος Σπυρίδων (1923-2004)

Αργυρίου Σταύρος (1927-1994) Τρουπάκης Διονύσιος (1927-2013) Κουσουρής Κωνσταντίνος Μάλλιαρης Παναγιώτης Γκιόκεζας Αθανάσιος Παπαδόγγονας Αλέξανδρος Παππάς Νικόλαος (1930-2013) Βαρδινογιάννης Νικόλαος (1930-1973)

Τριανταφυλλίδης Αναστάσιος Κολιγιάννης Αριστείδης (1932-1998) Θεοχάρης Αντώνιος Καραμήτσος Γεώργιος (1933-2009) Μανταδάκης Νικόλαος Λυμπέρης Χρήστος Καταγάς Κωνσταντίνος Σταυριανάκης Μιχαήλ

Βαρδινογιάννης Βαρδής Σίδερης Γεώργιος Καναβαριώτης Ευάγγελος Σταθόπουλος Ιωάννης Μανιάτης Ιωάννης Σωτηρόπουλος Σωτήριος (1936-2016) Λαγάρας Ευάγγελος Μασούρας Τιμόθεος

16 Περιπλους

Οι άνθρωποι του Κινήματος του Ναυτικού. Σκιτσογράφος: Γεώργιος Ψαρρόπουλος.

Φωκάς Ιωάννης (1937-2015) Θεοφιλόπουλος Ιωάννης (1936-2015) Δημητριάδης Κωνσταντίνος Βέννης Αθανάσιος (1938-2014) Σακελλαρίου Ευάγγελος Στάγκας Ιωάννης Παλούμπης Ιωάννης Βασιλειάδης Απόστολος (1940-2013)

Χρυσικόπουλος Άγγελος Στεργίου Βασίλειος (1937-2007) Δημητρακόπουλος Αναστάσιος Βασιλείου Νικόλαος Δρίκος Ηρακλής Λαφογιάννης Ιωάννης (1939-2009) Δεμέστιχας Γρηγόριος Γκίνης Γεώργιος (1939-2005) Μανουσόπουλος Μιχαήλ (1940-2005) Θεμελίδης Νικόλαος

Βουραζέρης Ιωάννης Ζαρόκωστας Εμμανουήλ Ζωγράφος Ιωάννης (1941-2006) Γιαννακάκος Βασίλειος Τουρβάς Χριστόδουλος (1943-1997) Ησαΐας Εμμανουήλ (1935-2007) Αργυρόπουλος Ευστράτιος Πάλιος Γεώργιος (1936-1993) Λεωνίδας Εμμανουήλ (1940-2007) Αργυρόπουλος Άγγελος

Περιπλους 17

Οι άνθρωποι του Κινήματος του Ναυτικού. Σκιτσογράφος: Γεώργιος Ψαρρόπουλος.

Ηλιόπουλος Νικόλαος Μπουζάκης Εμμανουήλ Παπαθανασίου Μιλτιάδης (1928-2009) Σέκερης Αθανάσιος Παναγιωταρέας Πιέρρος (1931-2006) Τομαράς Δημήτριος Δεσύλλας Αναστάσιος (1938-2013) Παπαδόπουλος Παναγιώτης Κασιμάτης Διονύσιος (1930-2016) Κοκλώνης Μιχαήλ

Τσιοβαρίδης Αθανάσιος (1931-1999) Φέτσης Κωνσταντίνος (1914-2006) Μουστακλής Σπυρίδων (1925-1986) Δεμέστιχας Ευστράτιος (1935-2001) Βαρδάνης Μιχαήλ (1936-2014) Αλεξάκης Ιωάννης (1938-2015) Κοκκινίδης Κωνσταντίνος Παπαδόπουλος Γεώργιος (1929-1999) Χρηστάκος Δημήτριος (1932-1993)

Στάππας Νικόλαος (1937-2011) Ευάγγελος Αβέρωφ-Τοσίτσας (1910-1990) Αποσκίτης Κωνσταντίνος (1911-2006) Αποσκίτης Χρήστος (1915-2013) Γκαζής Αντώνιος Κοτσαρίδας Σπυρίδων Στράτος Χριστόφορος (1924-1982) Σέκερης Γεώργιος

18 Περιπλους

Ο κος Πάνος Λασκαρίδης εκλέγεται Πρόεδρος της Ένωσης Ευρωπαίων Εφοπλιστών Τον Ιούνιο που μας πέρασε ο μέχρι τότε Αντιπρόεδρος της Ένωσης Ευρωπαίων Εφοπλιστών κ. Πάνος Λασκαρίδης εξελέγη Πρόεδρος της Ένωσης με ορίζοντα την επόμενη διετία. Αποτελεί ιδιαίτερη τιμή για τη χώρα και πολύ περισσότερο για το Μουσείο μας αυτή η επιλογή και μας γεμίζει χαρά που ο Αντιπρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου του Μουσείου μας κ. Λασκαρίδης καταλαμβάνει αυτή την πολύ τιμητική και υπεύθυνη θέση. Ήταν επόμενο ότι τα σχετικά με τη Ναυτιλία έντυπα και εφημερίδες πρόβαλαν το γεγονός και έσπευσαν να πάρουν συνεντεύξεις από τον νέο Πρόεδρο των Ευρωπαίων Εφοπλιστών προσπαθώντας να ανιχνεύσουν και να πληροφορήσουν τους ενδιαφερόμενους αναγνώστες τους για τους στόχους και τις προθέσεις που ο κ. Λασκαρίδης θα επιδιώξει την επόμενη διετία της θητείας του.

«Περίπλους» εκφράζοντας τη χαρά του για την εκλογή του κ. Λασκαρίδη, όπως άλλωστε και κάθε Έλληνας που ενδιαφέρεται για τη μεγάλη Εμπορική μας Ναυτιλία, ανέτρεξε στις σχετικές συνεντεύξεις και αναδημοσιεύει από τη «Ναυτεμπορική» της 19ης Ιουνίου 2017 τις προθέσεις του νέου Προέδρου. Πρώτος ευνόητος στόχος της European Community Shipowners’ Association είναι η διατήρηση της ανταγωνιστικότητας της ευρωπαϊκής ναυτιλίας και η βελτίωση του Ευρωπαϊκού πλαισίου λειτουργίας του κλάδου έναντι των άλλων ανταγωνιστικών ναυτιλιακών κέντρων κυρίως της Μέσης και Άπω Ανατολής. Ο κ. Πάνος Λασκαρίδης δηλώνει ότι η διατήρηση της παγκόσμιας πρωτοκαθεδρίας της ευρωπαϊκής ναυτιλίας προς όφελος της ίδιας της Ευρώπης είναι ο σημαντικότερος στόχος της ECSA και για τον σκοπό αυτό θα προσπαθήσει να διευρύνει το ειδικό βάρος του κλάδου στην πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης για το ναυτιλιακό cluster στο σύνολό του. Παράλληλα αναφερόμενος στις γνωστές δηλώσεις Σόϊμπλε κατά της ελληνικής ναυτιλίας αποκαλύπτει ότι ο Γερμανός ΥΠΟΙΚ έχει τις ίδιες απόψεις και για τους εφοπλιστές συμπατριώτες του, οι οποίοι σε αντίθεση με ό,τι πιστεύεται έχουν πολύ καλές σχέσεις με τους Έλληνες συναδέλφους τους και σε όλα τα διεθνή ζητήματα η γερμανική με την ελληνική ναυτιλία έχουν κοινές θέσεις. Όταν αναφερόμαστε στην Ευρωπαϊκή πολιτική για τη Ναυτιλία εξηγεί ο κ. Λασκαρίδης θα πρέπει να έχουμε υπ’ όψιν μας δύο πράγματα. Το ένα είναι ότι ο κάθε Επίτροπος, ανάλογα με το χαρτοφυλάκιο που έχει αντιμετωπίζει και με διαφορετικό τρόπο τον ναυτιλιακό κλάδο και το δεύτερο ότι οι περισσότεροι Ευρωπαίοι πολιτικοί όταν αναφέρονται στη Ναυτιλία εννοούν

20 Περιπλους

αυτό που εμείς στην Ελλάδα αποκαλούμε cluster. Εμείς λέγοντας ναυτιλία εννοούμε το πλοίο, τα πληρώματα, το φορτίο, τους ναυλωτές κλπ. Οι Ευρωπαίοι συνήθως θα συμπεριλαμβάνουν και τα λιμάνια, δηλαδή τη λιμενική πολιτική, τις ναυπηγικές και παραναυτιλιακές δραστηριότητες κ.λπ. Στην ECSA, συνεχίζει, έχουμε ξεκινήσει μια προσπάθεια να αποκτήσουμε και πάλι ως πλοιοκτησία στο πολιτικό σκηνικό της Ευρώπης τον χώρο και το ενδιαφέρον που μας αναλογεί ως καθαρή ναυτιλιακή δραστηριότητα, χώρος που έχει περιοριστεί από το cluster. Αυτό πρέπει να αλλάξει και θα προσπαθήσουμε να το αλλάξουμε. Η ECSA ευρίσκεται σε στενή συνεργασία με την Επίτροπο Μεταφορών κα. Violetta Bulk η οποία έχει και το χαρτοφυλάκιο της ναυτιλιακής πολιτικής της Ε.Ε. Ο χρόνος που διανύουμε, το 2017, έχει ανακηρυχθεί ως έτος Ναυτιλίας και στο πλαίσιο αυτό η Επίτροπος σε συνεργασία με όλους τους φορείς επιδιώκει να διαμορφώσει την ευρωπαϊκή πολιτική για τη ναυτιλία για τα επόμενα χρόνια πάνω σε τέσσερις άξονες : Την ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής ναυτιλίας, την ενίσχυση του ανθρώπινου δυναμικού στον ναυτιλιακό κλάδο, τη μείωση της γραφειοκρατίας με την ανάπτυξη του ηλεκτρονικού συστήματος ενιαίας ναυτιλιακής θυρίδας (European Single Window) στον τομέα των θαλάσσιων μεταφορών και τέλος τη μείωση των εκπομπών άνθρακα, το γνωστό ως decarbonisation. Για τον σκοπό της ενίσχυσης της ανταγωνιστικότητας του ευρωπαϊκού πλαισίου σε σχέση με άλλα ναυτιλιακά κέντρα σε συνεργασία με την Deloitte πραγματοποιήθηκε μια μεγάλη και σημαντική μελέτη από την οποία αναδεικνύεται το έντονο πρόβλημα ανταγωνιστικότητας του ευρωπαϊκού πλαισίου σε σχέση με άλλα ναυτιλιακά κέντρα. Μιλώντας για ευρωπαϊκή ναυτιλία θα πρέπει να ξεχωρίσουμε

Στην απέναντι σελίδα: Ο κ. Πάνος Λασκαρίδης στο γραφείο του. Πάνω: Ο Πάνος Λασκαρίδης στην παράδοση των περιπολικών στο Λιμενικό Σώμα. Δεξιά: Στο λιμάνι Μπουσάν της Κορέας.

ότι αναφερόμαστε κυρίως στη ναυτιλία tramp που είναι το 80% της ευρωπαϊκής. Είναι η ναυτιλία, όπως εξηγεί ο κ. Λασκαρίδης, που δραστηριοποιείται παγκοσμίως και είναι αυτή που αντιμετωπίζει κυρίως το πρόβλημα της ανταγωνιστικότητας. Αντιθέτως μία ναυτιλιακή εταιρεία που δραστηριοποιείται π.χ. σε τακτικά δρομολόγια στη Βαλτική θάλασσα δεν αντιμετωπίζει το ίδιο πρόβλημα. Η ναυτιλία tramp ανήκει κυρίως στις νότιες χώρες της Ε.Ε. και τη Γερμανία. Αυτή τη ναυτιλία διεκδικούν σύμφωνα με τη μελέτη της Deloitte άλλα ναυτιλιακά κέντρα προσφέροντας ελκυστικά πακέτα σε θέματα φορολογίας, κανονισμών, σημαίας κλπ. Στην ECSA αναδεικνύουμε αυτά τα προβλήματα και προσπαθούμε να συνδιαμορφώσουμε πολιτικές που θα βοηθήσουν την Ευρώπη να αντιμετωπίσει τα επί πλέον πλεονεκτήματα που δίνουν άλλα ναυτιλιακά κέντρα στη ναυτιλία tramp η οποία είναι ιδιαίτερα ευέλικτη και μπορεί να κινηθεί σε κάθε κατεύθυνση αναζητώντας ένα πιο σταθερό και φιλικό επιχειρηματικό περιβάλλον. Το δεύτερο μεγάλο θέμα στο οποίο εστιάζεται η προσοχή της ECSA είναι οι σχέσεις της Ε.Ε. με τον Διεθνή Ναυτιλιακό Οργανισμό (IMO). Η ECSA αντιτίθεται σε προσπάθειες της Ε.Ε. να θεσπίσει μονομερώς κανονισμούς που δεν εντάσσονται σε μία παγκόσμια ρύθμιση μέσω του ΙΜΟ. Ορισμένες φορές κυρίως μέσω του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου περιβαλλοντικές οργανώσεις, που όμως εκπροσωπούν επιχειρηματικά συμφέροντα, προωθούν στο όνομα της περιβαλλοντικής προστασίας ρυθμίσεις που είναι αναποτελεσματικές. Χαρακτηριστική είναι η προσπάθεια να ενταχθεί η Ναυτιλία στο εμπόριο των ρύπων. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο αποφάσισε να γίνει κάτι τέτοιο αν

μέχρι το 2021 ο ΙΜΟ δεν υιοθετήσει άλλον τρόπο μείωσης των εκπομπών αερίων ρύπων από τα πλοία και δεν τον έχει εφαρμόσει μέχρι το 2023. Στην απόφαση αυτή αντδρά τόσο η Ευρωπαϊκή Επιτροπή όσο και το Συμβούλιο Υπουργών και τώρα η Ευρώπη βρίσκεται στη διαδικασία τριμερών συζητήσεων μεταξύ Κοινοβουλίου, Επιτροπής και Συμβουλίου Υπουργών, για τη διαμόρφωση κοινής θέσης. Από τη θέση μας θέλουμε να εκφράσουμε για μια ακόμα φορά τη χαρά μας για την αναβάθμιση της χώρας μας, με την εκλογή του κ. Λασκαρίδη στη θέση του Προέδρου των Ευρωπαίων Εφοπλιστών, να εκφράσουμε τα συγχαρητήριά μας και να ευχηθούμε στον νέο Πρόεδρο Καλή Τύχη και Κάθε Επιτυχία στο Έργο του για το καλό της Ναυτιλίας μας και της χώρας γενικότερα. «Περίπλους»

Περιπλους 21

Η ΡΥΠΑΝΣΗ ΤΗΣ ΘΑΛΑΣΣΑΣ Αίτια, επιπτώσεις και αντιμετώπιση

La vida en nuestro planeta corre graves riesgos…. En el momento en que comenzamos a descifrar los secretos de las galaxias y de las partículas atómicas, los enigmas de la biología molecular y los del origen de la vida, hemos herido en su centro a la naturaleza. Por esto, cualesquiera que sean las formas de organización política y social que adopten las naciones, la cuestión más inmediata y apremiante es la supervivencia del medio natural. Defender a la naturaleza es defender a los hombres. Η ζωή στον πλανήτη μας διατρέχει μεγάλο κίνδυνο. Τη στιγμή που αποκρυπτογραφούμε τα μυστικά των γαλαξιών και των ατομικών σωματιδίων, τα αινίγματα της μοριακής βιολογίας και της προέλευσης της ζωής, έχουμε πληγώσει ανεπανόρθωτα τη φύση. Γι΄ αυτό όποιες κι αν είναι οι μορφές πολιτικής και κοινωνικής οργάνωσης που επιλέγουν τα κράτη, το πρωτεύον και πιο επείγον ζήτημα είναι η διάσωση του φυσικού περιβάλλοντος. Η υπεράσπιση της φύσης είναι υπεράσπιση του ίδιου του ανθρώπου. Octavio Paz, Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας 1990 Της Mαριλένας Σταμούλη, Βιολόγου MSc, TQM, EurSpLM

Η οικολογική κρίση

Η σύγχρονη εποχή χαρακτηρίζεται από την οικολογική κρίση και τα παγκόσμιας κλίμακας περιβαλλοντικά προβλήµατα. Η έννοια του περιβάλλοντος είναι εξαιρετικά σύνθετη και πολυδιάστατη. Ως περιβάλλον ορίζεται το σύνολο των φυσικών, χημικών, βιολογικών, κοινωνικών και οικονομικών παραγόντων που υπάρχουν σε μία δεδομένη χρονική στιγμή και οι οποίοι μπορούν να έχουν έμμεσο ή άμεσο αποτέλεσμα, στιγμιαίο ή με χρονική διάρκεια, στους ζωντανούς οργανισμούς και στις ανθρώπινες δραστηριότητες. Το περιβάλλον διακρίνεται σε φυσικό ή πρωτογενές και σε τεχνητό ή δευτερογενές. Το φυσικό περιβάλλον αποτελείται από το έδαφος και το υπέδαφος, τα υπόγεια και τα επιφανειακά ύδατα, τη θάλασσα, τον αέρα, τη χλωρίδα και την πανίδα και έχει δημιουργηθεί χωρίς την παρέμβαση του ανθρώπου. Στο φυσικό περιβάλλον όλα τα παραπάνω στοιχεία βρίσκονται σε μια διαρκή και πολύπλοκη κατάσταση αλληλεπιδράσεων και ισορροπιών. Το δευτερογενές. περιβάλλον σχηματίζεται από την ανθρώπινη δραστηριότητα, όπως είναι οι πόλεις, τα βιομηχανικά συγκροτήματα, τα τεχνικά έργα, τα έργα συγκοινωνιών, οι πολιτιστικές παρεμβάσεις και άλλα. Τέλος, υπάρχει και η νομική έννοια του περιβάλλοντος, η οποία νοείται σε σχέση με τον άνθρωπο, που είναι και ο τελικός αποδέκτης των κανόνων δικαίου. Στην ελληνική νομοθεσία δεν υπάρχει ενιαίος ορισμός του περιβάλλοντος. Στο Σύνταγμα δεν περιλαμβάνεται ορισμός του περιβάλλοντος, ωστόσο στη νομοθεσία ο προσδιορισμός του γίνεται με σαφήνεια. Το άρθρο 2 παρ. 1 του νόμου-πλαίσιο (Ν.1650/1986) ορίζει το περιβάλλον ως «το σύνολο των φυσικών και ανθρωπογενών παραγόντων και στοιχείων, που βρίσκονται σε αλληλεπίδραση και επηρεάζουν την οικολογική ισορροπία, την ποιότητα ζωής, την υγεία των κατοίκων, την ιστορική και πολιτιστική παράδοση και τις αισθητικές αξίες». 22 Περιπλους

Η οικολογική κρίση δεν αποτελεί καινοφανές φαινόμενο στην ανθρώπινη ιστορία. Η ικανοποίηση των ολοένα αυξανόµενων αναγκών καθώς και η έλλειψη γνώσεων προκάλεσαν έντονες παρεµβάσεις στο περιβάλλον, οι οποίες οδήγησαν στην υποβάθµισή του. Τις τελευταίες δεκαετίες το φαινόμενο έχει ενταθεί και παρατηρείται υπερεκμετάλλευση του φυσικού περιβάλλοντος από τον άνθρωπο. Η εξάντληση του στρώματος του όζοντος, η μείωση της βιοποικιλότητας, η εξάντληση των φυσικών πόρων, οι ραγδαίες κλιματικές αλλαγές εξαιτίας του φαινομένου του θερμοκηπίου, η τήξη των πάγων, τα έντονα καιρικά φαινόμενα (έξαρση καταιγίδων και καυσώνων), η σταδιακή αύξηση της μέσης θερμοκρασίας, η ρύπανση του νερού και της ατμόσφαιρας και οι εκατοντάδες χημικές ενώσεις που κατασκευάστηκαν από τον άνθρωπο και βρίσκονται στα προϊόντα που χρησιμοποιούμε καθημερινά (πλαστικά, απορρυπαντικά, συνθετικά ρούχα, καλλυντικά, χρώματα, εντομοκτόνα) αποτελούν τις βασικές συνιστώσες αυτής της κρίσιμης κατάστασης. Εκτιμάται ότι σήμερα η αλόγιστη εκμετάλλευση του φυσικού περιβάλλοντος υπερβαίνει την ικανότητα αναγέννησης του πλανήτη κατά 30% περίπου, ενώ από το 1961 έως σήμερα το οικολογικό αποτύπωμα1 του πλανήτη έχει υπερδιπλασιαστεί, κυρίως εξαιτίας της ραγδαίας αύξησης του πληθυσμού της γης και της αύξησης της ατομικής κατανάλωσης. Η Ελλάδα έχει θέση ουραγού στις περιβαλλοντικές επιδόσεις και κατ’ επέκταση στην περιβαλλοντική πολιτική. Σύμφωνα με πρόσφατα στοιχεία, η Ελλάδα καταλαμβάνει την 44η χειρότερη θέση ανάμεσα 1 Οικολογικό αποτύπωμα θεωρείται το μέτρο, σύμφωνα με το οποίο προσδιορίζονται οι απαιτήσεις της ανθρωπότητας στη βιόσφαιρα, δηλαδή την έκταση παραγωγικής γής, πόσιμου νερού και θάλασσας που είναι απαραίτητη για την κάλυψη των καθημερινών ανθρώπινων αναγκών σε ενέργεια και νερό, συνυπολογίζοντας τις εκπομπές ρύπων ανά άτομο και την έκταση που χρειάζεται για την απόθεση των απορριμμάτων του.

Εικόνες από το ναυάγιο του Prestige και τις συνέπειες στην πανίδα και τις ακτές της περιοχής.

στις 149 χώρες ως προς το επίπεδο προστασίας του περιβάλλοντος. Το οικολογικό αποτύπωμα των Ελλήνων είναι υπερδιπλάσιο του παγκόσμιου μέσου όρου με μεγάλες συνέπειες για την ποιότητα ζωής και το φυσικό περιβάλλον. Γίνεται επομένως αντιληπτό ότι η οικολογική κρίση, λόγω της παγκόσμιας διάστασης που λαμβάνουν οι επιπτώσεις της, αποτελεί το κορυφαίο πρόβλημα που έχει να αντιμετωπίσει η σύγχρονη ανθρωπότητα. Η αντιμετώπιση αυτή θέτει σε δοκιμασία τις ισχύουσες κοινωνικές, οικονομικές, πολιτικές και ηθικές αξίες σε παγκόσμιο και εθνικό επίπεδο. Στην παρούσα μελέτη αναφέρονται αναλυτικά οι παράγοντες που συντελούν ειδικότερα στη ρύπανση της θάλασσας και τα στοιχεία που επιδρούν σε αυτήν, εξετάζεται το χαρακτηριστικό παράδειγμα του ατυχήματος με το δεξαμενόπλοιο Prestige και παρατίθεται η σχετική ισχύουσα νομοθεσία.

Ρύπανση περιβάλλοντος

Ο άνθρωπος από τα αρχαία χρόνια επιδρά στο περιβάλλον με διάφορους τρόπους και ενέργειες, που διαταράσσουν την ισορροπία που διέπει τα διάφορα οικοσυστήματα2. Οι βλαπτικές για το περιβάλλον ενέργειες εκφράζονται με ποικίλους όρους όπως καταστροφή, μόλυνση, ρύπανση, βλάβη και υποβάθμιση. Η ρύπανση προέρχεται από χερσαίες πηγές κατά 85%, ενώ το υπόλοιπο 15% προκαλείται από τα πλοία. Ο νόμος-πλαίσιο Ν 1650/1986, περιέχει τρεις ορισμούς οι οποίοι εκφράζουν την έννοια της προσβολής του περιβάλλοντος: 1. Ρύπανση του περιβάλλοντος: η παρουσία στο περιβάλλον ρύπων, δηλαδή κάθε είδους ουσιών, θορύβου, ακτινοβολίας ή άλλων μορφών ενέργειας, σε ποσότητα, συγκέντρωση ή διάρκεια που μπορούν να προκαλέσουν αρνητικές επιπτώσεις στην υγεία, στους ζωντανούς οργανισμούς και στα οικοσυστήματα ή υλικές ζημίες και γενικά να καταστήσουν το περιβάλλον ακατάλληλο για τις επιθυμητές χρήσεις του. 2. Μόλυνση του περιβάλλοντος: η μορφή ρύπανσης που χαρακτηρίζεται από την παρουσία παθογόνων μικροοργανισμών στο περιβάλλον ή δεικτών που υποδηλώνουν την πιθανότητα παρουσίας τέτοιων μικροοργανισμών. 3. Υποβάθμιση του περιβάλλοντος: η πρόκληση από ανθρώπινες 2 Οικοσύστημα ονομάζεται η βασική οικολογική μονάδα που αποτελείται από το φυσικό περιβάλλον και τους οργανισμούς που ζουν σε αυτό.

δραστηριότητες ρύπανσης ή οποιασδήποτε άλλης μεταβολής στο περιβάλλον, η οποία είναι πιθανό να έχει αρνητικές επιπτώσεις στην οικολογική ισορροπία, στην ποιότητα ζωής και στην υγεία των κατοίκων, στην ιστορική και πολιτιστική κληρονομιά και στις αισθητικές αξίες.

Οι υδατικοί πόροι

Το νερό είναι φυσικός πόρος απαραίτητος για την ανάπτυξη και την επιβίωση της ανθρωπότητας. Το νερό που βρίσκεται στη βιόσφαιρα3 είναι κατά 95% χημικά δεσμευμένο στα πετρώματα και επομένως δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί από τον άνθρωπο. Από την υπόλοιπη ποσότητα που βρίσκεται στη βιόσφαιρα, το 94% αποτελεί τους ωκεανούς και τις θάλασσες, το 1.9% τους πολικούς πάγους και παγετώνες, περίπου 5% αποτελεί τις λίμνες, τα ποτάμια και τα εκμεταλλεύσιμα υπόγεια ύδατα, ενώ το 0.001% βρίσκεται στην ατμόσφαιρα με μορφή υδρατμών. Οι υδατικοί πόροι αναγνωρίζονται από την Ευρωπαϊκή Ένωση ως σημαντικά οικοσυστήματα που οφείλουμε να προστατεύουμε και να διατηρούμε σε καλό επίπεδο ανεξάρτητα από τη χρήση τους. Ένα υδατικό οικοσύστημα μπορεί να οριστεί ως μία ενότητα πάνω στη γη που περιλαμβάνει τον τόπο και τα χαρακτηριστικά του (έδαφος, κλίμα, υγρασία, θερμοκρασία, ήλιος), τους οργανισμούς που ζουν σε αυτόν (μικροοργανισμοί, φυτά και ζώα) και τις αλληλεπιδράσεις των στοιχείων αυτών, μέσω των ανταλλαγών ύλης και ενέργειας σε ένα ενιαίο σύστημα αλληλεπίδρασης και δυναμικής ισορροπίας. Η Οδηγία Πλαίσιο 2000/60 Ε.Ε. εισάγει για πρώτη φορά τη σημασία της καλής κατάστασης όλων των οργανισμών ενός υδατικού οικοσυστήματος, καθώς θεωρεί ότι η καλή ποιότητα ενός οικοσυστήματος δεν 3 Βιόσφαιρα είναι το εξωτερικό περίβλημα του πλανήτη και περιλαμβάνει τον αέρα, το έδαφος, όλους τους ζωντανούς οργανισμούς και τις μεταξύ τους σχέσεις, καθώς και τις αλληλεπιδράσεις τους με τα στοιχεία της λιθόσφαιρας (πετρώματα), της υδρόσφαιρας (νερό), και της ατμόσφαιρας (αέρας). Περιπλους 23

εξαρτάται μόνο από το φυσικοχημικό περιβάλλον αλλά και από την παρουσία και την ποικιλία των οργανισμών που ζουν σε αυτό. Οι κυριότεροι τύποι υδατικών οικοσυστημάτων είναι: • οικοσυστήματα σε παράκτια ύδατα (θάλασσες και λιμνοθάλασσες) • οικοσυστήματα εσωτερικών υδάτων (λίμνες και ρέοντα ύδατα) • υγρότοποι: είναι τόποι που καλύπτονται μόνιμα ή εποχικά από ρηχά ύδατα ή που έχουν υγρό υπόστρωμα για μεγάλο διάστημα του έτους (πηγές, ρυάκια, δέλτα ποταμών, έλη, τυρφώδεις γαίες)

ουσιών στο θαλάσσιο νερό και μπορεί να διαφέρει ανάλογα με τη γεωγραφική περιοχή και το χρόνο. • Ιχνοστοιχεία είναι άλλα στοιχεία που υπάρχουν σε απειροελάχιστες ποσότητες και συχνά έχουν μεγάλη σημασία για τη θαλάσσια ζωή • Πυκνότητα. Η πυκνότητα του θαλάσσιου νερού αυξάνεται με την αύξηση της αλατότητας και της πίεσης, ενώ μειώνεται με την αύξηση της θερμοκρασίας.

Θάλασσα

• Το οξυγόνο προέρχεται από την ατμόσφαιρα και από τα θαλάσσια φυτά που φωτοσυνθέτουν6. Σε μερικές θάλασσες που είναι σχεδόν κλειστές, όπως για παράδειγμα η Μαύρη θάλασσα, το οξυγόνο απουσιάζει τελείως από τα νερά του βυθού • Το διοξείδιο του άνθρακα είναι ευδιάλυτο στο θαλάσσιο νερό και προέρχεται είτε από την ατμόσφαιρα, είτε από την αναπνοή των οργανισμών. Πολλοί θαλάσσιοι οργανισμοί δεσμεύουν το διοξείδιο του άνθρακα υπό μορφή ανθρακικού ασβεστίου, με το οποίο κατασκευάζουν τα κελύφη τους. Τα κελύφη μετά τον θάνατο των οργανισμών αυτών συσσωρεύονται στο βυθό και σχηματίζουν ασβεστολιθικά ιζήματα. Σημαντικός είναι ο ρόλος των ωκεανών στην απορρόφηση του ανθρωπογενούς διοξειδίου του άνθρακα, το οποίο ενοχοποιείται για το φαινόμενο του θερμοκηπίου. • Το άζωτο έχει μικρή σημασία για τη θαλάσσια ζωή, με εξαίρεση ορισμένα βακτήρια που ζουν πάνω ή κοντά στο βυθό.

Ο όρος θάλασσα περιλαμβάνει το σύνολο των αλμυρών τμημάτων της υδρόσφαιρας4, τα οποία επικοινωνούν μεταξύ τους και καλύπτουν τα 7/10 της επιφάνειας της γης. Από τα πρώτα στάδια ανάπτυξης των κοινωνιών ο άνθρωπος ήταν στενά συνδεδεμένος με την θάλασσα. Η θάλασσα αποτέλεσε πηγή τροφής αλλά και μέσο για την ανάπτυξη του εμπορίου, των μεταφορών, τη δημιουργία και την ανταλλαγή πολιτισμών, την κατασκευή πλοίων και την ανάπτυξη επιστημονικής γνώσης και τεχνογνωσίας. Οι περισσότεροι οικισμοί και η μεγαλύτερη συγκέντρωση ανθρώπων αναπτύχθηκαν στις παράκτιες περιοχές. Η θάλασσα, ως οικοσύστημα έχει τα παρακάτω χαρακτηριστικά:

Φυσικά χαρακτηριστικά

• Θερμοκρασία. Οι διακυμάνσεις της θερμοκρασίας εντοπίζονται στην επιφάνεια της θαλάσσης, ενώ σε βάθη μεγαλύτερα από 200 μέτρα παρατηρείται ομοιομορφία στη θερμοκρασία η οποία είναι χαρακτηριστική για κάθε θαλάσσια λεκάνη (στο βυθό της Μεσογείου η θερμοκρασία κυμαίνεται μεταξύ 13 και 14 βαθμών Κελσίου σε όλη της την έκταση). Η θερμοκρασία επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό την επιβίωση των θαλάσσιων οργανισμών. • Ηλιακό φως. Ένα μέρος του φωτός που εισχωρεί στο θαλάσσιο νερό απορροφάται από το νερό και τις διαλυμένες σε αυτό ουσίες, ενώ ένα άλλο μέρος σκεδάζεται από τα αιωρούμενα σωματίδια που βρίσκονται σ’ αυτό (ανόργανα υλικά ή μικροσκοπικοί οργανισμοί). Η απορρόφηση του ηλιακού φωτός έχει ιδιαίτερη σημασία για την επιβίωση των θαλάσσιων οργανισμών.

Αέρια του θαλάσσιου οικοσυστήματος

Βιολογικά χαρακτηριστικά θαλάσσιου οικοσυστήματος

• Ανόργανα άλατα. Τα κύρια ανόργανα συστατικά του θαλάσσιου νερού είναι τα ιόντα χλωρίου, νατρίου, καλίου, ασβεστίου και μαγνησίου. Από αυτά, τα ιόντα νατρίου και χλωρίου αντιπροσωπεύουν περισσότερο από το 85% των διαλυμένων αλάτων. Ειδική κατηγορία ανόργανων αλάτων αποτελούν τα άλατα αζώτου, φωσφόρου και πυριτίου. Αυτά είναι περιοριστικοί παράγοντες ανάπτυξης των θαλάσσιων οργανισμών και σχετίζονται άμεσα με το φαινόμενο του ευτροφισμού. • Αλατότητα. Ορίζεται ως η συνολική συγκέντρωση των διαλυμένων

Οι συνθήκες που επικρατούν στο θαλάσσιο περιβάλλον, είναι εξαιρετικά ποικίλες και διαμορφώνουν ποικίλα οικολογικά περιβάλλοντα διαφορετικά μεταξύ τους, όπως τα επιφανειακά νερά που είναι πλούσια σε οξυγόνο και ηλιακή ακτινοβολία και τα νερά των αβύσσων με μόνιμη απουσία φωτός, τεράστιες πιέσεις, χαμηλές θερμοκρασίες και συχνά έλλειψη οξυγόνου. Η πολυμορφία των συνθηκών έδωσε τη δυνατότητα ανάπτυξης μεγάλης ποικιλίας οργανισμών, από μονοκύτταρα φύκη έως μεγάλα θηλαστικά, οι οποίοι επιβιώνουν σε συγκεκριμένες συνθήκες που καλούνται όρια ανοχής. Όταν οι οργανισμοί βρεθούν εκτός των ορίων ανοχής υπόκεινται σε φυσιολογική ένταση όπου η επιβίωση είναι μεν δυνατή αλλά δύσκολη. Όταν όμως επεκταθούν σε ζώνες μη ανοχής τότε οι οργανισμοί δεν επιβιώνουν. Αυτό συμβαίνει σε περιπτώσεις ρύπανσης ή υποβάθμισης του περιβάλλοντος, όπου οι περιβαλλοντικές συνθήκες μεταβάλλονται σημαντικά. Οι οργανισμοί που ζουν στα θαλάσσια οικοσυστήματα διακρίνονται σε: 8 • Πλαγκτόν: το σύνολο των οργανισμών που η ενεργητική τους μετακίνηση είναι μικρότερη της παθητικής τους λόγω της κίνησης του νερού. Περιλαμβάνει κυανοφύκη, φυτικούς μικροσκοπικούς οργανισμούς που φωτοσυνθέτουν (φυτοπλαγκτόν) και καταναλωτικούς οργανισμούς που τρέφονται με φυτοπλαγκτόν (ζωοπλαγκτόν) • Νηκτόν: το σύνολο των οργανισμών που μπορούν να κολυμπούν (ψάρια και ασπόνδυλα ζώα) • Βένθος: το σύνολο των οργανισμών οι οποίοι είναι προσκολλημένοι ή ζουν μέσα ή πάνω ή κοντά στο βυθό (μαλάκια, πολύχαιτοι, κοράλια) • Φυτά: εξελικτικά κατώτερα φυτά που ανήκουν στα φύκη (Χλωροφύκη, Φαιοφύκη, Ροδοφύκη) και θαλάσσια αγγειόσπερμα (Posidonia oceanica).

4 Υδρόσφαιρα χαρακτηρίζεται το υδάτινο περίβλημα της γής, που αποτελούν οι Ωκεανοί, Θάλασσες, λίμνες και ποταμοί και στο οποίο συμπεριλαμβάνεται το σύνολο των υπογείων υδάτων καθώς και εκείνο των υδρατμών της ατμόσφαιρας. 5 Λιθόσφαιρα χαρακτηρίζεται το εξωτερικό δύσκαμπτο περίβλημα της Γης. Περιλαμβάνει τον φλοιό και μέρος του στερεού ανώτερου μανδύα.

6 Φωτοσύνθεση είναι η διαδικασία κατά την οποία τα πράσινα φυτά και ορισμένοι άλλοι οργανισμοί μετασχηματίζουν τη φωτεινή ενέργεια σε χημική. Κατά την φωτοσύνθεση στα φυτά η φωτεινή ενέργεια δεσμεύεται και χρησιμοποιείται για τη μετατροπή διοξειδίου του άνθρακα και νερού σε οξυγόνο και ενεργειακά πλούσιες οργανικές ενώσεις, κυρίως υδατάνθρακες.

Χημικά χαρακτηριστικά

Η χημική σύσταση στο πέρασμα των γεωλογικών αιώνων έχει αλλάξει σημαντικά. Η σημερινή σύσταση του θαλάσσιου νερού προέρχεται από τη δυναμική ισορροπία που έχει αναπτυχθεί, ανάμεσα στο ποσό των διαλυμένων συστατικών που καταλήγουν στη θάλασσα από την ατμόσφαιρα, τη λιθόσφαιρα5 και τη βιόσφαιρα και σε αυτά που απομακρύνονται από τη θάλασσα, μέσω της ενσωμάτωσής τους στα ιζήματα των βυθών ή μέσω της επιστροφής τους στην ατμόσφαιρα και τη βιόσφαιρα (μέσω της διατήρησης των κύκλων του άνθρακα, του αζώτου, του οξυγόνου, του φωσφόρου, του θείου).

24 Περιπλους

Σχηματική παράσταση των πηγών θαλάσσιας ρύπανσης από πετρέλαιο. Πηγή: http://www.geocities.ws/jkostaras/ism.html

Η ρύπανση των θαλασσών

Η ρύπανση των θαλασσών αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα περιβαλλοντικά προβλήματα της εποχής μας. Ως ρύπανση ης θάλασσας ορίζουμε τη μεταβολή των φυσικών, χημικών και βιολογικών παραμέτρων του θαλάσσιου νερού, λόγω της παρουσίας σε αυτό ουσιών σε ποσότητα που υπερβαίνει τα φυσιολογικά όρια. Οι ουσίες αυτές διαλύονται στο νερό, επιπλέουν ή κατακάθονται στον πυθμένα και προέρχονται κυρίως από ανθρωπογενείς δραστηριότητες. Οι πηγές της ρύπανσης μπορεί να είναι σημειακές ή μη σημειακές. Ως σημειακές πηγές χαρακτηρίζονται όλες οι πηγές που εκβάλλουν ρύπους σε εντοπισμένα σημεία, όπως είναι τα άκρα αγωγών, τάφρων ή αποχετευτικών δικτύων. Βρίσκονται συνήθως σε αστικές περιοχές και σε συγκεκριμένο μέρος οπότε ο εντοπισμός τους και κατά συνέπεια και η παρακολούθησή τους γίνεται εύκολα. Οι μη σημειακές πηγές ρύπανσης δεν εντοπίζονται σε ένα συγκεκριμένο σημείο απορροής. Ο έλεγχος της ρύπανσης αυτού του τύπου είναι πολύ δύσκολος. Τέτοιου τύπου πηγές είναι μεγάλες περιοχές με γεωργικές, κτηνοτροφικές και υλοτομικές δραστηριότητες.

Ρύπανση από ουσίες

1. Βιομηχανική δραστηριότητα: Η βιομηχανική δραστηριότητα παράγει υγρά απόβλητα, ρυπογόνα αέρια και στερεά απόβλητα. Στα βιομηχανικά απόβλητα, μπορεί να περιέχονται επικίνδυνες χημικές ουσίες, οργανικοί διαλύτες, πετρελαιοειδή, υπολείμματα φυτοφαρμάκων, βαρέα μέταλλα, λιπαρές ύλες, οργανικό φορτίο, μεγάλες ποσότητες αιωρούμενων στερεών και άλλοι τοξικοί ρύποι, ανάλογα με τη δραστηριότητα της βιομηχανικής μονάδας. Πολλές από τις παραπάνω ουσίες είναι μη βιοδιασπώμενες, εισέρχονται στους θαλάσσιους οργανισμούς με την αναπνοή και τη διατροφή και κατακρατούνται στους ιστούς τους. Μερικά από τα ζώα της θάλασσας έχουν την ιδιότητα να βιοσυσσωρεύουν τους ρύπους. Η βιοσυσσώρευση εξαρτάται από πολλούς παράγοντες όπως είναι το είδος και η συγκέντρωση του ρύπου, ο χρόνος έκθεσης καθώς και το είδος, η ηλικία, ο ιστός ή το όργανο και γενικά ο βιολογικός κύκλος του οργανισμού. Οι βιοσυσσωρευμένοι ρύποι δεν εξαφανίζονται με τον θάνατο του οργανισμού, αλλά μεταφέρονται δια μέσου των τροφικών αλυσίδων σε επόμενα τροφικά επίπεδα. Με τον τρόπο αυτό ένας ρύπος μπορεί να μεταφερθεί σταδιακά σε περιοχές πολύ μακριά από την περιοχή απόρριψής του. Καθώς οι ρύποι αυτοί περνούν από κατώτερο τροφικό επίπεδο σε ανώτερο, έχουν την ιδιότητα να αυξάνουν στη συγκέντρωσή τους σε τοξικά επίπεδα. Το φαινόμενο ονομάζεται βιομεγέθυνση και χαρακτηριστικό παράδειγμα τέτοιου ρύπου είναι η συγκέντρωση του υδραργύρου στα οστρακόδερμα. Τα τελευταία χρόνια οι ποσότητες των βιομηχανικών αποβλήτων που αποβάλλονται στη θάλασσα ετησίως υπερβαίνουν τα 25 εκατομμύρια τόνους. 2. Γεωργικά απόβλητα: Τα γεωργικά απόβλητα περιέχουν τοξικές ουσίες (ζιζανιοκτόνα, εντομοκτόνα, λιπάσματα και φυτοφάρμακα). Στην Ελλάδα, όπως προκύπτει από στατιστικά στοιχεία, κάθε χρόνο χρησιμοποιούνται περίπου 3500 τόνοι δραστικής ουσίας εντομοκτόνων, 3400 τόνοι ζιζανιοκτόνων και 2800 τόνοι μυκητοκτόνων. Σημα-

Επιδράσεις της θαλάσσιας ρύπανσης στο περιβάλλον, την οικονομία και την ανθρώπινη υγεία. http://www.archelon.gr/contents/ournews.php?row=row10&nid=721

ντικές ποσότητες από αυτές τις τοξικές ουσίες καταλήγουν στις απορροές των γεωργικών καλλιεργειών και τελικά στους παρακείμενους θαλάσσιους αποδέκτες. 3. Κτηνοτροφικά απόβλητα: Τα κτηνοτροφικά απόβλητα μπορεί να περιέχουν υπολείμματα ζωοτροφών, φαρμάκων και αντιβιοτικών, υπολείμματα απολυμαντικών ουσιών, καθώς και χαλκό, ο οποίος προστίθεται ως συμπλήρωμα στην τροφή των χοιρινών για προληπτικούς και θεραπευτικούς σκοπούς. Τα απόβλητα αυτού του είδους έχουν και μεγάλο μικροβιακό φορτίο. 4. Λύματα και απόβλητα οικιακού τύπου: Περιέχουν μικροβιακό φορτίο, οργανική ύλη, υπολείμματα απορρυπαντικών και χημικών ουσιών. Είναι απόβλητα από οικιακές εργασίες, χώρους υγιεινής, πλυντήρια, εστιατόρια κλπ 5. Παράκτιες περιοχές: Οι περιοχές αυτές έχουν ιδιαίτερη σημασία λόγω της συγκέντρωσης μεγάλου ποσοστού πληθυσμού και λόγω του ότι διαθέτουν έναν βιολογικό, γεωφυσικό, αισθητικό, πολιτισμικό, και οικονομικό πλούτο. Εκεί συγκεντρώνεται ένας μεγάλος αριθμός από σημαντικές οικονομικές, μεταφορικές, οικιστικές λειτουργίες και λειτουργίες αναψυχής. Αποτελούν επομένως έναν φυσικό πόρο και μια κοινή κληρονομιά η οποία πρέπει να διασφαλιστεί για τις παρούσες και τις μελλοντικές γενιές. Στις παράκτιες περιοχές η φυσική ισορροπία του οικοσυστήματος μπορεί να διαταραχθεί από την δόμηση παραθεριστικών οικιών, την παρουσία μηχανών, τροχόσπιτων και σκαφών αναψυχής, τα παράκτια τεχνικά έργα (μαρίνες, αλιευτικά καταφύγια, παράκτιοι δρόμοι). Η αυξανόμενη συγκέντρωση ανθρώπινων δραστηριοτήτων στις παράκτιες περιοχές επιτείνει τα σημαντικά προβλήματα που προκύπτουν από τα απόβλητα που δημιουργούνται από τις δραστηριότητες αυτές. Τουλάχιστον το 50% των μεγαλουπόλεων της υδρογείου -με πληθυσμό πάνω από 3.000.000 κατοίκουςβρίσκονται συγκεντρωμένες κατά μήκος των ακτών. Το γεγονός ότι στην παράκτια ζώνη συνυπάρχουν και δραστηριότητες που είναι αντιφατικές και αντιθετικές (π.χ. εμπορικές και βιομηχανικές εγκαταστάσεις, ξενοδοχεία, χώροι αναψυχής κλπ) αναδεικνύει την ανάγκη ολοκληρωμένης διαχείρισης των δραστηριοτήτων αυτών με σύγχρονα εργαλεία περιβαλλοντικού μάνατζμεντ. 6. Τα τεχνικά έργα πάνω στη φυσική ακτογραμμή (προβλήτες, κυματοθραύστες, λιμενικά έργα): έχουν συνήθως ως αποτέλεσμα την δημιουργία μιας νέας τεχνητής ακτογραμμής, με διαφορετικά γεωμορφολογικά και ιζηματολογικά χαρακτηριστικά. Κοινό χαρακτηριστικό αυτών των τεχνικών έργων είναι οι επιχωματώσεις, που δημιουργούν συνήθως τεχνητές ακτογραμμές αργιλώδεις και κρηΠεριπλους 25

που τρέφονται με αυτά, περιέχουν σε μεγάλο βαθμό τέτοιες ίνες στον σωματικό τους ιστό. 10. Ραδιενεργές ουσίες: Εκτός από τις φυσικές εκροές ραδιενέργειας από το φλοιό της γης και την κοσμική ακτινοβολία, υπάρχουν σημαντικές ποσότητες ραδιενεργών ουσιών στα νερά των θαλασσών που προήλθαν από τις δοκιμές πυρηνικών όπλων και από σειρά πυρηνικών ατυχημάτων. Τα κυριότερα ραδιενεργά υλικά που καταγράφονται είναι ο άνθρακας-14, το καίσιο-137, το υδρογόνο-3 (τρίτιο), το στρόντιο-90 και το πλουτώνιο. Επίσης σοβαρά ατυχήματα σε πυρηνικά εργοστάσια έχουν επιβαρύνει με ακτινοβολία το θαλάσσιο περιβάλλον. Σοβαρά ατυχήματα με απελευθέρωση σημαντικών ποσοτήτων ραδιενέργειας έχουν γίνει στο Sellafield (Windscale-Μεγάλη Βρετανία 1957), στο Chelyabinsk (Ρωσία-1957), στο Three-Mile Island (ΗΠΑ-1979), στο Chernobyl (Ρωσία-1986) και στη Fukushima (Ιαπωνία-2011). Οι ποσότητες ραδιενεργών ουσιών που καταλήγουν στη θάλασσα δεν έχουν καταγραφεί με ακρίβεια. Επιπλέον δεν υπάρχουν ακόμη δεδομένα σχετικά με τη συμπεριφορά των υλικών που χρησιμοποιούνται για την αποθήκευσή τους (χάλυβας, τσιμέντο), μετά από μακροχρόνια παραμονή στο θαλάσσιο νερό και τις υψηλές υδροστατικές πιέσεις των βυθών των ωκεανών. Συνοπτική απεικόνιση των διεργασιών του πετρελαίου στο θαλάσσιο περιβάλλον. http://www.ritholtz.com/blog/2010/06/the-physics-of-oil-spills/

μνώδεις. Οι ακτογραμμές αυτές διαβρώνονται από τα κύματα, μειώνοντας την διαύγεια των νερών της γύρω θαλάσσιας περιοχής και αλλάζοντας την κοκκομετρική σύσταση των ιζημάτων του βυθού, με αποτέλεσμα την υποβάθμιση της θαλάσσιας χλωρίδας και πανίδας. Πρόκειται για έναν τύπο ρύπανσης που είναι γνωστός ως μηχανική ρύπανση. Η εκτέλεση ενός τεχνικού έργου στην ακτογραμμή απαιτεί συνεργασία μηχανικών και ωκεανογράφων ώστε να μεγιστοποιείται η αποτελεσματικότητα του έργου και να ελαχιστοποιούνται οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις. 7. Υδατοκαλλιέργειες: Συνήθως αποτελούν δραστηριότητα που όχι μόνο δεν προκαλεί οικολογικά προβλήματα στις ακτές, αλλά μπορεί να συμβάλλει στην προστασία του περιβάλλοντος δεδομένου ότι απαιτεί για την εύρυθμη λειτουργία της άριστες περιβαλλοντικές συνθήκες. Ωστόσο, μερικές μορφές υδατοκαλλιέργειας, όπως η εντατική ιχθυοκαλλιέργεια σε πλωτούς κλωβούς, προκαλούν τόσο αισθητική ρύπανση, όσο και προβλήματα ευτροφισμού (θόλωμα των νερών και ανάπτυξη χλωροφυκών στα βράχια της ακτής), όταν η επιλογή της θέσης εγκατάστασής τους δεν λαμβάνει υπόψη την ύπαρξη άλλων δραστηριοτήτων, κυρίως τουριστικών, ή τη φυσική ακαταλληλότητα της περιοχής (για παράδειγμα περιοχές με μεγάλο φυσικό ευτροφισμό). 8. Ευτροφισμός: Δημιουργείται με τον συνεχή εμπλουτισμό των υδάτων με θρεπτικά στοιχεία και υλικά, ο οποίος προκαλεί υπέρμετρη ανάπτυξη των φυτικών κυρίως οργανισμών και των αλγών με διατάραξη της υπάρχουσας ισορροπίας. Οι δραστηριότητες οι οποίες προκαλούν το φαινόμενο του ευτροφισμού είναι η χρήση των λιπασμάτων στα χωράφια (περιέχουν νιτρικά και φωσφορικά άλατα), η χρήση των απορρυπαντικών (περιέχουν φωσφορικά άλατα) και η διοχέτευση λυμάτων. Το νερό αποκτά πράσινο χρώμα και θολερότητα. Η ανάπτυξη των φυτών και των αλγών προκαλεί έλλειψη οξυγόνου, με αποτέλεσμα να μην επιβιώνουν οι ζωικοί οργανισμοί. Δημιουργούνται δυσάρεστες οσμές και γλοιώδεις επικαλύψεις. Σε πολλές περιπτώσεις συγκεντρώνονται στα σημεία ευτροφισμού τοξικές ουσίες οι οποίες προσροφώνται στις άλγες. 9. Πλαστικά: σύμφωνα με επίσημες μετρήσεις στην επιφάνεια της Μεσογείου υπάρχουν 2000 κομμάτια πλαστικών σκουπιδιών ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο. Η διάσπαση των πλαστικών γίνεται με πολύ βραδύ ρυθμό. Ένα κομμάτι πλαστικό χρειάζεται περίπου 450 χρόνια για να αποσυντεθεί. Επι πλέον πολλοί τύποι πλαστικών, βοηθούμενοι από την ηλιακή ακτινοβολία και την επίδραση του αλατιού, θρυμματίζονται μέσα σε διάστημα μηνών σε εκατομμύρια μικροπλαστικές μικροσκοπικές ίνες, οι οποίες εναποτίθενται σε παραλιακά ιζήματα όπου συσσωρεύονται και αποτελούν μια αυξανόμενη απειλή για την υγεία ανθρώπων και οικοσυστημάτων. Πρόκειται για ραγδαία αυξανόμενη απειλή, αφού η διασπορά αυτών των μικροσκοπικών ινών είναι πολύ μεγάλη και έχει παρατηρηθεί ότι τα ψάρια και οι οργανισμοί 26 Περιπλους

Ρύπανση από τα πλοία

1. Πετρελαϊκό ρυπαντικό περιστατικό: θεωρείται ένα συμβάν ή μια ακολουθία συμβάντων που έχουν την ίδια αρχή, που μπορούν να οδηγήσουν σε εκροή πετρελαίου η οποία αποτελεί ή μπορεί να αποτελέσει απειλή για το θαλάσσιο περιβάλλον, τις ακτές και τα πιθανά συσχετιζόμενα συμφέροντα μιάς η πολλών χωρών και απαιτεί άμεση κινητοποίηση ή οποιαδήποτε άλλη επείγουσα αντίδραση. Οι κινητοποιήσεις αυτές μπορεί να είναι μικρής κλίμακας είτε οργανωμένες γιγάντιες επιχειρήσεις διάσωσης και αποκατάστασης της περιβαλλοντικής βλάβης. Τα αίτια ενός τέτοιου συμβάντος μπορεί να είναι τα ναυτικά ατυχήματα (σφάλμα πλοήγησης ή διακυβέρνησης, βύθιση, προσάραξη, σύγκρουση, πυρκαγιά, έκρηξη, απώλειες λόγω πολεμικών εχθροπραξιών), οι ζημιές στη δομή του πλοίου (Structural Failure) ιδιαίτερα στο εξωτερικό περίβλημα ή στα τοιχώματα των δεξαμενών λόγω κλιματολογικών συνθηκών, μετατόπισης φορτίου ή κακής συντήρησης. Από στοιχεία της UNEP για τη Μεσόγειο, εκτιμάται ότι περίπου 700.000 τόνοι πετρελαιοειδών απορρίπτονται ετησίως, εκ των οποίων ένα ποσοστό 10% - 20% καταλήγει στις ελληνικές θάλασσες (Αιγαίο 25.000-60.000 τόνοι/χρόνο, Ιόνιο 10.000-30.000 τόνοι/χρόνο, Λιβυκό 35.000 τόνοι/χρόνο). Τα συστατικά του αργού πετρελαίου και των διυλισμένων προϊόντων του περιέχουν µια ποικιλία ενώσεων που είναι τοξικές για ένα ευρύ φάσμα θαλασσίων οργανισμών. Οι υδρογονάνθρακες πετρελαίου προσλαμβάνονται με διαφορετική ταχύτητα και συσσωρεύονται στους ιστούς των θαλάσσιων οργανισμών, περνώντας έτσι στην τροφική αλυσίδα. Ακόμη και μια πολύ λεπτή στιβάδα πετρελαίου στην επιφάνεια της θάλασσας προκαλεί μείωση της διαπερατότητας του φωτός, δυσχέρεια της φωτοσύνθεσης και μείωση της διάλυσης του ατμοσφαιρικού οξυγόνου. Το πετρέλαιο που θα χυθεί στη θάλασσα επηρεάζεται άμεσα από τις κυματικές και ανεμολογικές συνθήκες και μεταφέρεται με τους ανέμους, τα θαλάσσια ρεύματα, τα κύματα και την παλίρροια. Υπό τις επιδράσεις αυτές με την πάροδο του χρόνου συμβαίνουν διάφορες φυσικές και χημικές διεργασίες που μεταβάλλουν συνεχώς την σύσταση και την μορφή του (εξάπλωση, εξάτμιση, φυσική διασπορά, διάλυση, φωτοχημική οξείδωση, γαλακτωματοποίηση, βιοαποδόμηση, μηχανική αναγωγή, καταβύθιση, βιοσυσσώρευση). Τέλος, ακόμη και οι χημικές ουσίες που χρησιμοποιούνται για την καταπολέμηση των πετρελαιοκηλίδων (διασκορπιστικά πετρελαίου) προκαλούν και αυτές σημαντικές επιπτώσεις στο θαλάσσιο οικοσύστημα. 2. Η λειτουργική ρύπανση είναι δυνατό να αναζητηθεί σε κάθε φάση του κύκλου ζωής ενός πλοίου, δηλαδή στην κατασκευή του, στην κανονική οικονομική ζωή του (συντηρήσεις και επισκευές, φορτοεκφορτώσεις, μεταγγίσεις καύσιμων, ερματισμός) και στο τέλος αυτής, κατά τη διάλυση του πλοίου. Οι ρύποι σε αυτές τις περιπτώσεις περιέχουν βαρέα μέταλλα (χαλκός, κασσίτερος, μόλυβδος) υπολείμματα από γράσα, λάδια και βαλβολίνες, υπολείμματα από αμμοβολές και υδροβολές, σκουριές από λαμαρίνες, άχρηστα ηλεκτρόδια, υπολείμματα από καλώδια και σωλήνες Στις ειδικές μονάδες διάλυσης πλοίων η πρόκληση θαλάσσιας ρύπανσης είναι επίσης αξιόλογη σε σχέση με

που παράγονται στα πλοία και στις πλατφόρμες πετρελαίου φθάνουν τις δυο προηγούμενες φάσεις. Τούτο οφείλεται στο ότι τα υπολειμετησίως τους 325.000 τόνους. Είναι λοιπόν ευνόητο ότι η απευθείας ματικά υλικά αμελητέας άξιας είναι συνήθως πολλά και κατά κανόνα διάθεση τόσο μεγάλων ποσοτήτων και σε σταθερή βάση, διαταράζει καταλήγουν στην θάλασσα με οποιονδήποτε τρόπο. αργά ή γρήγορα το θαλάσσιο οικοσύστημα. Το πρόβλημα της απόρρι3. Απόβλητα πλοίων όπως κατάλοιπα καθαρισμών δεξαμενών φορψης λυμάτων στη θάλασσα προβλέπεται να περιοριστεί εφόσον εφαρτίου, αποχετευτικά και μη ύδατα, μίγματα μηχανοστασίου, υφαλομοστεί αποτελεσματικά η αντίστοιχη νομοθεσία της MARPOL. χρώματα, κατάλοιπα καυσίμων, υπολείμματα υγρών ψύξης, υπολείμ11. Λύματα αποχετεύσεων και ιατρικών χώρων πλοίων. Εκτός ματα λιπαντικών, σκουπίδια, καυσαέρια και θαλάσσιο έρμα. Μέχρι τη από τους συνήθεις ρύπους των λυμάτων (σαπούνια, απορρυπαντικά) δεκαετία του 1970, η συνήθης τακτική για τον καθαρισμό των δεξαμεπεριέχουν και μικροβιακό φορτίο νών ήταν η πλύση αυτών με θαλασσινό νερό (μέθοδος Butterworth) 12. Αέριοι ρύποι πλοίων: Τα συστατικά των αερίων ρύπων των με άμεση συνέπεια την απόρριψη των κατάλοιπων τα οποία κυρίως πλοίων που διαθέτουν μηχανές ντήζελ, είναι διοξείδιο του άνθραήταν πετρελαϊκής φύσεως στη θάλασσα. Αργό πετρέλαιο και πετρεκα, μονοξείδιο του άνθρακα, διοξείδιο του θείου, οξείδια του αζώλαϊκά προϊόντα που διέφευγαν από τα στόμια ή τον κορμό των σωτου, υδρογονάνθρακες και αιωρούμενα σωματίδια. Επίσης ένα πλοίο ληνώσεων και απορρίπτονταν στη θάλασσα δημιούργησαν μια αργή μπορεί να επιβαρύνει το περιβάλλον με αέριες εκπομπές ουσιών που αλλά σταθερή ρύπανση. καταστρέφουν το όζον και προέρχονται από τα ψυγεία, τα συστήματα 4. Απορρίψεις Φορτίου στη Θάλασσα: Η τακτική αυτή ονομάζεται κλιματισμού και τα συστήματα πυρόσβεσης. διεθνώς dumping και ορίζεται ως η εσκεμμένη απόρριψη ουσιών και 13. Μεταφορά χημικών προϊόντων: Η ρύπανση προκύπτει από τα υλικών απευθείας στη θάλασσα από πλοία και αεροπλάνα. Κατά τα ατυχήματα των chemical carriers αλλά και από τις απορρίψεις που έτη 1950-1960 ήταν η πιο συνηθισμένη μέθοδος απόρριψης αποβλήπροέρχονται από τις λειτουργικές τους διαδικασίες. Αν και οι ποσότων λόγω της ευκολίας και του χαμηλού κόστους. τητες των μεταφερομένων χημικών είναι σημαντικά μικρότερες από 5. Υλικά βυθοκορήσεων: Φαινόµενα θαλάσσιας ρύπανσης από τα τις αντίστοιχες των μεταφερομένων ποσοτήτων πετρελαιοειδών, οι υλικά βυθοκορήσεων απαντώνται όλο και συχνότερα σε παγκόσµιο πιθανότητες της θαλάσσιας ρύπανσης μποεπίπεδο τα τελευταία χρόνια. Τα υλικά βυρεί να είναι μεγαλύτερες, δεδομένου ότι τα θοκορήσεων προκύπτουν από τις εργασίες χημικά αποβαίνουν πολλές φορές πολύ πιο εκβάθυνσης λιµένων, ποταµών, καναλιών τοξικά και επικίνδυνα για τον άνθρωπο και και άλλων τεχνικών έργων. Η συνήθης τατους θαλάσσιους οργανισμούς από ότι το κτική διαχείρισης των υλικών αυτών είναι η πετρέλαιο. απόρριψή τους στη θάλασσα. Τα υλικά αυτά περιέχουν µεγάλο αριθµό ρυπαντών, όπως µέταλλα, οργανικές συνθετικές ενώσεις και Άλλα αίτια υποβάθμισης υπολείµµατα πετρελαϊκών υδρογονανθράτου θαλάσσιου περιβάλλοντος κων. 1. Θόρυβος: Ο θόρυβος των μεγάλων πλοί6. Διαδικασίες Ερματισμού/Αφερματιων που διέρχονται από περιοχές σημαντισμού και Φορτοεκφόρτωσης: Τα κάθε κές για τα θαλάσσια κητώδη, τα επηρεάζει είδους πετρελαιοφόρα πλοία είναι αναγκακαι τα απειλεί με πολλούς τρόπους. Οι φυσμένα από τη διάρθρωση της αγοράς να σητήρες παθαίνουν κώφωση στις συχνόεκτελούν το ένα από τα δυο ταξίδια χωρίς τητες των πλοίων και έτσι δεν μπορούν να φορτίο, δεδομένου ότι κατευθύνονται από τα αντιληφθούν, παρά μόνο όταν είναι πολύ μια καταναλωτική περιοχή πετρελαιοειδών, κοντά, οπότε και η σύγκρουση μαζί τους λ.χ. Ιαπωνία, Δ.Ευρώπη, σε μια παραγωγιείναι αναπόφευκτη. Οι τεχνητοί ανθρωποκή/εξαγωγική περιοχή, λ.χ. Μέση Ανατογενείς ήχοι, όπως ήχοι από στρατιωτικά λή, Β.Αφρική για παραλαβή φορτίου. Στο σόναρ ή από τεχνητές σεισμικές δονήσεις άφορτο αυτό ταξίδι, είναι αναγκασμένα να για τον εντοπισμό κοιτασμάτων υδρογογεμίσουν τις δεξαμενές τους με θαλασσινό νανθράκων καταστρέφουν το ηχητικό πεέρμα για να είναι τεχνικά δυνατή η πλεύση. ριβάλλον τους και προκαλούν επιπτώσεις 7. Τακτική και Έκτακτη Συντήρηση: Παόπως τραυματισμό, προσωρινή ή μόνιμη ρόμοιας υφής ρύπανση του θαλάσσιου πεαπώλεια ακοής, αλλαγές στη συμπεριφορά, ριβάλλοντος προκαλείται κατά τη διάρκεια απομάκρυνση από τις περιοχές αναπαρατων τακτικών και έκτακτων συντηρήσεων γωγής ή από περιοχές που βρίσκουν τροφή και επισκευών που συνοδεύουν υποχρε2. Υπεραλίευση, παράνομη αλιεία και Τροφική αλυσίδα στο θαλάσσιο περιβάλλον. ωτικά ένα πλοίο κατά τη διάρκεια του βίου πρακτικές αλίευσης: έχουν πολύ σημαΠηγή: http://bio1152.nicerweb.com/Locked/ media/ch54/food_web.html του. Αναμφίβολα οι ανάγκες για συμπίεση ντικές συνέπειες, όπως η συρρίκνωση του του κόστους (περιορισμός του συνολικού πληθυσμού διαφόρων ειδών (τόνος, κοινό χρόνου παραμονής στις δεξαμενές) καθώς και για την αύξηση του δελφίνι) λόγω της μείωσης της τροφής που συνεπάγονται, καθώς ακαθάριστου εσόδου (περιορισμός των "νεκρών χρόνων" για συντηκαι η απώλεια βιοποικιλότητας. Πολλά από τα ψάρια αλιεύονται με ρήσεις, κλπ, κατά τους οποίους το πλοίο δεν πραγματοποιεί έσοδα) τέτοιους ρυθμούς που δεν προλαβαίνουν να αναπαραχθούν ώστε να συντελούν στην ένταση του φαινομένου. διατηρηθεί ο πληθυσμός τους σε βιώσιμα επίπεδα. Η έντονη αλιευ8. Διάβρωση των πλοίων λέγεται κάθε αυθόρμητη ή εκβιασμένη τική δραστηριότητα επηρεάζει τον κύκλο ζωής των ψαριών. Τα διάηλεκτροχημικής, χημικής, μηχανικής ή βιολογικής φύσης αλλοίωση φορα είδη για να αντεπεξέλθουν στην επιπλέον θνησιμότητα εξαιτίας της επιφάνειας των μετάλλων και των κραμάτων που οδηγεί σε απώτης αλιείας, αναπαράγονται νωρίτερα και σε μικρότερο μέγεθος και λεια υλικού. ηλικία, ενώ το μέγιστο μήκος μειώνεται, φαινόμενο που ονομάζεται 9. Ναυάγια: Σε αυτή την περίπτωση η ρύπανση είναι μεγάλη, λαμβάαλιευτική ταπείνωση. Η αλιεία με συρόμενα αλιευτικά εργαλεία, όπως νει χώρα σε διάφορα επίπεδα του θαλάσσιου χώρου και σε πολύ σε οι τράτες βυθού, επηρεάζει την ισορροπία των βενθικών οικοσυστησύντομο χρόνο. μάτων, καθώς η σύρση καταστρέφει οτιδήποτε φυτρώνει ή προσκολ10. Λύματα και απορρίμματα οικιακής μορφής των πλοίων (υπολάται στο βυθό, μειώνοντας έτσι τη θαλάσσια βιοποικιλότητα. Τέλος, η λείμματα τροφών, κουτιά, χαρτιά, πλαστικά, σακούλες): Η ποσόπαράνομη αλιεία, όπως η αλίευση υπομεγεθών ψαριών ή αλιευμάτων τητα είναι μεγάλη σε σταθερή βάση και είναι ευνόητο ότι πολύ γρήγοπου για λόγους προστασίας τους έχουν κηρυχτεί παράνομα, επίσης ρα προκύπτει το πρόβλημα της διάθεσής τους, η οποία γίνεται απευμπορεί να έχει καταστροφικές επιπτώσεις. Στα πλαίσια του Ευρωπαϊθείας στο θαλάσσιο περιβάλλον με μικρούς σχετικά περιορισμούς. κού Ταμείου Αλιείας (Κανονισμός 1198/2006) υπάρχουν δυνατότητες Μόνο για τη Μεσόγειο θάλασσα έχει υπολογιστεί ότι τα απορρίμματα όπως η χρηματοδότηση μέτρων που περιλαμβάνουν την προσωρινή 28 Περιπλους

τέλεσμα της ενίσχυσης του φαινομένου του θερμοκηπίου. Αναμένεται ότι μέχρι το έτος 2100 η στάθμη της θάλασσας θα ανέβει κατά 13-94cm, με αποτέλεσμα να πλημυρίσουν παράκτιες περιοχές και να καταστραφούν αρκετές δραστηριότητες στις περιοχές αυτές. Επιπλέον, θα λειώσουν οι πάγοι των πόλων με αποτέλεσμα να εισέλθει στη θάλασσα μεγάλη ποσότητα γλυκού νερού που θα επηρεάσει την αλατότητα και τη σύσταση του θαλασσινού νερού με απρόβλεπτες συνέπειες στην επιβίωση των θαλάσσιων οργανισμών. 9. Άναρχη χρήση γής στις παράκτιες ζώνες: Συνήθως συνδέονται με οικιστική ανάπτυξη, τουριστικές δραστηριότητες, ή δραστηριότητες αναψυχής με αποτέλεσμα ένα σημαντικό ποσοστό του φυσικού τοπίου των ακτών να καταλαμβάνεται από παραθεριστικούς οικισμούς, ενοικιαζόμενα δωμάτια και χώρους κάμπινγκ.

Prestige: Ένα ατύχημα με τραγικές οικολογικές συνέπειες

Λεύκανση κοραλλιογενών υφάλων στον κόλπο της Άκαμπα, λόγω αύξησης της θερμοκρασίας του νερού. Πηγή: Assessment of Coral Reef Damage in Aqaba, Jordan Follow-up Report 2000

παύση κάποιων αλιευτικών δραστηριοτήτων ή την αύξηση επιλεκτικότητας αλιευτικών εργαλείων. 3. Κλιματική αλλαγή: Η κλιματική αλλαγή επηρεάζει διάφορες βιολογικές λειτουργίες όπως την αναπαραγωγή, την εξάπλωση και την ποσότητα των ιχθυοπληθυσμών. Η αύξηση της θερμοκρασίας είχε ως αποτέλεσμα την εξάπλωση της Sardinella aurita από το Νότιο στο Βόρειο Αιγαίο, με παράλληλη αριθμητική αύξηση των πληθυσμών της. Σε περίπτωση ανόδου της στάθμης της θάλασσας, εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής, ενδεχομένως να χαθούν δεκάδες θαλασσινές σπηλιές, οι οποίες αποτελούν κρίσιμο χερσαίο ενδιαίτημα για την αναπαραγωγή και τη γαλουχία των νεογνών της μεσογειακής φώκιας. 4. Μεταφορά παθογόνων, ξενιστών και αλλοχθόνων ειδών σε μεγάλες αποστάσεις: Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της κατηγορίας είναι η μεταφορά του goby fish (Neogobius melanostomus) από την Ευρώπη στις Μεγάλες Λίμνες της Βόρειας Αμερικής. Το νέο είδος συναγωνιζόταν τα ενδημικά είδη για την τροφή με αποτέλεσμα ο πληθυσμός των τελευταίων να μειωθεί σημαντικά. 5. Μικροβιακή ρύπανση: Προκαλείται από παθογόνους μικροοργανισμούς, οι οποίοι είναι ικανοί να μεταδώσουν ασθένειες. Πολλά είδη παθογόνων μικροοργανισμών είναι ικανά να επιβιώσουν στο νερό και να διατηρήσουν τις μολυσματικές ιδιότητές τους για μεγάλες χρονικές περιόδους. Τέτοιοι οργανισμοί μπορεί να είναι βακτήρια (μεταδίδουν χολέρα και τυφοειδή πυρετό), ιοί (λοιμώδης ηπατίτιδα) και πρωτόζωα (αμοιβάδες μέσω των οποίων μεταδίδεται η δυσεντερία). 6. Αισθητική ρύπανση που προκαλείται από αλλαγές στο τοπίο ως συστατικό του φυσικού περιβάλλοντος, από αλλοίωση του χρώματος και της διαύγειας του νερού, αλλοίωση της ακτογραμμής κλπ 7. Θερμική ρύπανση δηλαδή αύξηση της θερμοκρασίας του νερού. Αυτό το φαινόμενο είναι αποτέλεσμα της κλιματικής αλλαγής αλλά και σε τοπικό επίπεδο προκαλείται από την απόρριψη στη θάλασσα ζεστού νερού που χρησιμοποιείται στη βιομηχανία σε διεργασίες ψύξης-θέρμανσης 8. Πιθανή σταδιακή άνοδος της στάθμης της θάλασσας ως απο-

Το Prestige ναυπηγήθηκε το 1976 στα ναυπηγεία Hitachi Zosen της Ιαπωνίας. Τη δεκαετία του 1970 στην Ιαπωνία πραγματοποιήθηκε μια μαζική ναυπήγηση δεξαμενόπλοιων που κάλυπταν οριακά τις απαιτήσεις ασφαλείας της εποχής εκείνης, με αποτέλεσμα να είναι ευάλωτα σε ατυχήματα. Το Prestige, μεταφέροντας 77.000 τόνους πετρέλαιο από τη Λιθουανία με προορισμό την Σιγκαπούρη, κόπηκε στη μέση αφού έχασε την ευστάθειά του λόγω καιρού, και αφού παρέμεινε ακυβέρνητο για μεγάλο χρονικό διάστημα, βυθίστηκε στις 19 Νοεμβρίου 2002 στα ανοιχτά των βορειοδυτικών ακτών της Ισπανίας (Γαλικία). Το φορτίο πετρελαίου που υπήρχε στις δεξαμενές του μονοπύθμενου δεξαμενόπλοιου, διέφυγε στη θάλασσα προκαλώντας τεράστια οικολογική καταστροφή. Οι χειρισμοί του πληρώματος και των εντεταλμένων αρχών δεν αποτελούν αντικείμενο της παρούσας μελέτης. Εστιάζουμε στα τραγικά αποτελέσματα του ναυαγίου με πολύ σοβαρές συνέπειες για την οικολογία της γύρω περιοχής, που είχαν και κοινωνικές και οικονομικές προεκτάσεις. • Σχηματίστηκε πετρελαιοκηλίδα συνολικού μήκους 200km σε μια περιοχή με μεγάλη οικολογική σημασία και σημαντική ζώνη αλιείας • Οι ισχυροί άνεμοι και τα θαλάσσια ρεύματα παρέσυραν την πετρελαιοκηλίδα προς το Εθνικό Θαλάσσιο Πάρκο των Ατλαντικών νήσων της Γαλικίας, που είναι ένα σημαντικό οικοσύστημα για θαλάσσια πουλιά και άγρια ζωή • Οι ισπανικές αρχές απαγόρευσαν την αλιεία σε μήκος 100 km γύρω από τη πόλη La Coruña, μια περιοχή όπου οι κάτοικοι ζούσαν από την αλιεία και τον τουρισμό • Παρά την κινητοποίηση αρχών και εθελοντών, η πετρελαιοκηλίδα ρύπανε εκατοντάδες χιλιόμετρα ακτών με άμεσες επιπτώσεις στο περιβάλλον και την τοπική οικονομία • Η παρουσία πετρελαιοειδών επηρέασε όλους τους θαλάσσιους οργανισμούς και την τροφική αλυσίδα στην περιοχή. Παρατηρήθηκε μεγάλος αριθμός νεκρών ψαριών • Εκατοντάδες θαλάσσια πτηνά, όπως κορμοράνοι και γλάροι παγιδεύτηκαν στην πετρελαιοκηλίδα και δεν μπορούσαν να πετάξουν για να αναζητήσουν την τροφή τους. Αρκετά σώθηκαν χάρη στην προσπάθεια των εθελοντών που δούλεψαν ακούραστα για τη διάσωσή τους Το ναυάγιο του Prestige δεν είναι το μόνο τέτοιο τραγικό περιστατικό. Ο κατάλογος των ναυτικών ατυχημάτων κατά τις τελευταίες δεκαετίες, με μεγάλη διαρροή πετρελαίου, είναι μεγάλος. Ειδικά για τη Μεσόγειο, σύμφωνα με τα στοιχεία του Περιφερειακού Κέντρου για την Αντιμετώπιση της Θαλάσσιας Ρύπανσης στη Μεσόγειο (REMPEC), από το 1977 έως το 2000 σημειώθηκαν 311 παρόμοια ατυχήματα, από τα οποία τα 156 είχαν ως αποτέλεσμα τη διαρροή πετρελαίου στη θάλασσα. Ενώ εκατομμύρια τόνοι πετρελαιοειδών μεταφέρονται δια θαλάσσης κάθε χρόνο, τα μέτρα πρόληψης της ατυχηματικής ρύπανσης δείχνουν να παρουσιάζουν δυσκολίες εφαρμογής και μέχρι τώρα δεν έχουν μειώσει αποτελεσματικά τα ατυχήματα και τις επιπτώσεις από αυτά.

Εκτίμηση-προσδιορισμός της ρύπανσης

Η εκτίμηση της ρύπανσης μιας θαλάσσιας περιοχής πραγματοποιείται μέσω της μελέτης του νερού, των ιζημάτων και των θαλάσσιων οργανισμών. Περιπλους 29

Οι ρύποι στο νερό βρίσκονται είτε σε διαλυτή μορφή, είτε είναι προσροφημένοι. Η μέτρησή τους είναι απαιτητική και ευαίσθητη τεχνική. Η συγκέντρωση των ρύπων στο νερό επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες όπως είναι η απόσταση από την πηγή ρύπανσης, η θερμοκρασία, η αλατότητα, το βάθος, η συγκέντρωση του οξυγόνου και η παρουσία αιωρούμενων σωματιδίων. Τα ιζήματα είναι οι τελικοί αποδέκτες του μεγαλύτερου ποσοστού των ρύπων και η μελέτη τους παρέχει πληροφορίες χωρικής και χρονικής φύσης. Η μέτρηση των ρύπων στα επιφανειακά ιζήματα δίνει πληροφορίες για τη δράση πρόσφατων πηγών ενώ η ανάλυση βαθύτερων ιζημάτων παρέχει πληροφορίες για παλαιότερες εποχές. Ποσοστό των ρύπων στο θαλάσσιο περιβάλλον εισέρχεται στους οργανισμούς μέσω της τροφής, της αναπνοής και του δέρματος με αποτέλεσμα να συσσωρεύεται στους ιστούς, στους οποίους μετράται η συγκέντρωσή τους. Για τις μελέτες επιλέγονται θαλάσσιοι οργανισμοί (βιο-δείκτες) που ανήκουν σε είδη ευρέως κατανεμημένα σε όλο τον κόσμο, εδραία ή που μετακινούνται ελάχιστα και τα οποία παρουσιάζουν ευαισθησία σε συγκεκριμένους ρύπους ή σε τοξικές ουσίες που επιθυμούμε να εκτιμήσουμε. Η μελέτη των ρύπων σε θαλάσσιους οργανισμούς δίνει πληροφορίες σχετικά με το πρόσφατο παρελθόν (2-60 ημέρες) καθώς και σχετικά με την εκτίμηση των κινδύνων για την ανθρώπινη υγεία. Για την προστασία της δημόσιας υγείας έχουν θεσπιστεί ανώτατα όρια για την περιεκτικότητα του θαλασσινού νερού και των θαλάσσιων οργανισμών σε διάφορους ρύπους.

Νομοθεσία-Κανονισμοί

Οι νομοθετικές και κανονιστικές διατάξεις στην Ελλάδα και στην Ευρωπαϊκή Ένωση για την προστασία του περιβάλλοντος είναι πολλές και καλύπτουν όλους τους τομείς περιβαλλοντικού ενδιαφέροντος. Η ΕΕ έχει καταχωρίσει την νομοθεσία για το περιβάλλον στο διαδικτυακό τόπο: EUR-LEX-the portal to European Union Law (http:// europa.eu.int/eur-lex/en/index.html) (Official Journal, Treaties, Legislation, Legislation in preparation, Case-law, parliamentary questions, documents of public interest). Η Ελλάδα έχει εναρμονίσει την εθνική της νομοθεσία με τις Οδηγίες της ΕΕ, σε ορισμένες ωστόσο δεν έχει επιτευχθεί πλήρης εναρμόνιση. Η «Οδηγία–πλαίσιο για τη θαλάσσια στρατηγική» (Οδηγία 2005/35) είναι περιβαλλοντικός πυλώνας της ολοκληρωμένης θαλάσσιας πολιτικής που προτείνει η ΕΕ. Εισάγει ένα πλαίσιο ώστε τα κράτη μέλη να λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα για να επιτύχουν ή να διατηρήσουν καλή περιβαλλοντική κατάσταση για το θαλάσσιο περιβάλλον το αργότερο έως το έτος 2020 (Οδηγία 2008/56). Η αποκατάσταση της βλάβης του θαλάσσιου περιβάλλοντος αποτελεί θεμελιώδη υποχρέωση του Ελληνικού Κράτους, η οποία επιβάλλεται από το άρθρο 24 του Συντάγματος, το πρωτογενές και παράγωγο Ευρωπαϊκό Δίκαιο (Συνθήκες Μάαστριχτ και Άμστερνταμ και σχετικές Οδηγίες), καθώς και από σειρά διεθνών Συμβάσεων για την προστασία της θάλασσας, τις οποίες έχει υπογράψει και κυρώσει η χώρα μας. Σε περίπτωση βλάβης του θαλάσσιου περιβάλλοντος, προκαλούμενης από ναυάγιο, η αποκατάσταση συνίσταται τόσο στην πλήρη εξουδετέρωση της ρύπανσης από τη διαρροή στη θάλασσα πάσης φύσεως επιβλαβών ουσιών εκ του βυθισθέντος πλοίου, όσο και στην πρόληψη του κινδύνου ρύπανσης για το μέλλον, καθώς και στην ανέλκυση του ναυαγίου. Ο κατάλογος που ακολουθεί είναι η σημαντικότερη εθνική νομοθεσία για θέματα περιβάλλοντος. Στην Εθνική Νομοθεσία περιλαμβάνεται το σύνολο του Διεθνούς Ναυτιλιακού Οργανισμού (ΙΜΟ) και της Ευρωπαϊκής Ένωσης που έχει κυρωθεί με Νόμους, Προεδρικά Διατάγματα και Υπουργικές Αποφάσεις • ΚΥΑ 8111.1/41/09 για την εναρμόνιση της Ελληνικής Νομοθεσίας με την Οδηγία 2000/59/ΕΚ, σχετικά με τις λιμενικές εγκαταστάσεις παραλαβής αποβλήτων πλοίου και καταλοίπων φορτίου. • Ν.1269/82 «Κύρωση της ΔΣ MARPOL 73/78, πρόληψη της ρύπανσης της θάλασσας από πλοία» καθώς κι όλες οι σχετικές τροποποιήσεις. • N.743/77 όπως κωδικοποιήθηκε με το ΠΔ 55/98 «Προστασία του θαλασσίου περιβάλλοντος». • Ν.1650/86 «Για την προστασία του περιβάλλοντος». • Ν.3010/02 «Εναρμόνιση του Ν.1650/86 με τις Οδηγίες 97/11 Ε.Ε. 30 Περιπλους

Συρρίκνωση του πληθυσμού των κοινών δελφινιών και του τόνου που προκλήθηκε κυρίως από την εξάντληση της τροφής λόγω υπεραλίευσης. Πηγή: Δίκτυο Natura 2000

και 96/61Ε.Ε., διαδικασία οριοθέτησης και ρυθμίσεις θεμάτων για τα υδατορέματα και άλλες διατάξεις». • ΠΔ 88/97 σχετικά με τις επιθεωρήσεις πλοίων, όπως τροποποιήθηκε από τα ΠΔ. 16/99, ΠΔ 233/01 και ΠΔ 346/03. • ΠΔ 82/04 «Μέτρα, όροι και πρόγραμμα για την εναλλακτική διαχείριση των Αποβλήτων Λιπαντικών Ελαίων». • ΚΥΑ ΗΠ 13588/725/2006 «Μέτρα όροι και περιορισμοί για τη διαχείριση των επικινδύνων αποβλήτων σε συμμόρφωση με τις διατάξεις της οδηγίας 91/689/ΕΟΚ». • ΚΥΑ 8668/2007 «Έγκριση Εθνικού Σχεδιασμού Διαχείρισης Επικίνδυνων Αποβλήτων». • ΚΥΑ 72751/3054/85 «Τοξικά και επικίνδυνα απόβλητα και εξάλειψη πολυχλωροδιφαινιλίων και πολυχλωροτριφαινιλίων» σε συμμόρφωση προς τις οδηγίες 78/319/ΕΟΚ και 76/403/ΕΟΚ των Συμβουλίων της 20/03/1978 και 06/04/1976 (ΦΕΚ 665/Β/01/11/85). • Αρ. 11/1981 Εθν. Συμβ. Χωροταξίας και Περιβάλλοντος « περί χαράξεως κατευθυντηρίων γραμμών για την διατήρηση, προστασία και οικολογική διαχείριση των παρακτίων βιοτόπων και μέτρα προστασίας για ορισμένους από αυτούς» • Ν. 1650/1986 «Για την προστασία του περιβάλλοντος» (άρθρα 11,18) ΚΥΑ 18670/777/29.2.1988 «Μέτρα προστασίας της θαλάσσιας χελώνας Caretta-Caretta, που αναπαράγεται στον κόλπο Λαγανά της νήσου Ζακύνθου» • ΚΥΑ 30781/1521/20.4.1988 «Μέτρα για την προστασία της Μεσογειακής φώκιας Monachus-Monachus και του βιοτόπου της, των άλλων ειδών πανίδας και της χλωρίδας στο υπό δημιουργία πάρκο των Βορείων Σποράδων» • ΚΥΑ 30027/1193/9.3.1990 «Μέτρα για την προστασία του υγροβιοτόπου • του Αμβρακικού κόλπου και της ευρύτερης περιοχής» • Κατάλογος Περιοχών Δικτύου NATURA 2000 (ΥΠΕΧΩΔΕ www. minerv.gr) • ΚΥΑ 7589/731/2000 «Τοξικά και επικίνδυνα απόβλητα και εξάλειψη πολυχλωροδιφαινυλίων και πολυχλωροτριφαινυλίων». • Υ.Α. 3131.1/01/99 «Προϋποθέσεις και μέτρα ασφάλειας για τις εργασίες φορτοεκφόρτωσης ή μετάγγισης χύμα πετρελαίου ή χύμα υγρών χημικών (και των καταλοίπων τους)» όπως τροποποιήθηκε με την Υ.Α. 2122/06/01 και σε συνδυασμό με τις διατάξεις των ΠΔ 146/98 και ΠΔ • ΚΥΑ 77921/1995 (ΦΕΚ 795/1995) «Ελεύθερη πρόσβαση του κοινού στις Δημόσιες Αρχές για πληροφορίες σχετικά με το περιβάλλον» Οι διεθνείς συμβάσεις για την προστασία του περιβάλλοντος σε ορισμένες περιπτώσεις διαμορφώθηκαν πριν αρκετά χρόνια. Οι κυριότερες διεθνείς συμβάσεις που σχετίζονται με το θαλάσσιο περιβάλλον είναι οι ακόλουθες: • Convention on the Prevention of Marine Pollution by Dumping of Wastes and other Matter (London, 1972)

Ξενόγλωσση βιβλιογραφία 1. American Bureau of Shipping: Marine Health, Safety, Qual-

• International Convention for the Prevention of Pollution from Ships, 1973, as modified by the Protocol of 1978 relating thereto (MARPOL, 73/78, London, 1973 & 1978) • International Convention on Civil Liability for Bunker Oil Pollution Damage, London, 2001) • International Convention on Civil Liability for Oil Pollution Damage, CLC, Brussels, 1969, 1976 and 1984) • International Convention on the Control of Harmful Anti-Fouling Systems on Ships (AFS, London, 2001) • International Convention on the Establishment of an International Fund for Compensation for Oil Pollution Damage 1992 (London, 1992) • International Convention on Liability and Compensation for Damage in Connection with the Carriage of Hazardous and Noxious Substances (HNS, London, 1996) • International Convention on Oil Pollution Preparedness, Response, and Cooperation (OPRC, London, 1990) • International Convention Relating to Intervention on the High Seas in Cases of Oil Pollution Casualties (Brussels, 1969) • United Nations Convention on the Law of the Sea (LOS, Montego Bay, 1982) • Regional Conventions, Conventions within the UNEP Regional Seas Programme, • Convention on the Conservation of Antarctic Marine Living Resources (CCAMLR, Canberra, 1980) • International Convention for the Conservation of Atlantic Tunas (ICCAT, Rio de Janeiro, 1966) • International Convention for the Regulation of Whaling (ICRW, Washington, DC, 1946

Συμπέρασμα

Από τα στοιχεία που παρατέθηκαν προκύπτει ότι έχει γίνει μεγάλη προόοδος στην προσπάθεια για την αναλυτική μελέτη των φαινομένων, τον ακριβή προσδιορισμό των αιτίων και των παραγόντων που επιδρούν στη ρύπανση και των ολέθριων αποτελεσμάτων αυτής, καθώς και για τη θέσπιση νόμων, κανονισμών και διαδικασιών για την αντιμετώπιση του προβλήματος. Απαιτείται όμως σημαντικά ευρύτερης έκτασης και έντασης προσπάθεια για την ενημέρωση και τη δημιουργία οικολογικής συνείδησης που θα συντελέσει στην πρόληψη, την αποφυγή αστοχιών και τελικά την αποτελεσματικότερη προστασία του πολύτιμου για την επιβίωσή μας περιβάλλοντος. 32 Περιπλους

ity, Environmental and Energy Management (The ABS Guide for Marine Management Systems) April 2012 2. Bearzi G. The endangered Mediterranean common dolphins: is there anyone interested in their conservation? 3rd Meeting of the Parties to the Agreement on the Conservation of Cetaceans of the Black Sea, Mediterranean Sea and Contiguous Atlantic Area (ACCOBAMS), Dubrovnik, Croatia, 22-25 October, 2007. 3 pp. 3. Cheung WWL, Lam VWY, Sarmiento JL, Kearney K, Watson R, Zeller D, Pauly D (2010) Large-scale redistribution of maximum fisheries catch potential in the global ocean under climate change. Global Change Biology 16: 24–35 4. Cheung WWL, Watson R, Pauly D (2013) Signature of ocean warming in global fisheries catch. Nature 497: 365-369 5. Corbett, James et al. (2007) Mortality from Ship Emissions: A Global Assessment, Environmental Science and Technology, 41(24):8512–8518 6. Derraik, J.G.B., 2002 “The pollution of the marine environment by plastic debris: a review”. Marine Pollut. Bull. 44, 842–852. 7. EPA-Environmental Protection Agency, 2008 http://www.epa.gov/mercury/exposure.htm. EU, 2001A. Decision No 2455/2001/EC of the European Parliament and the Council of 20 November 2001 establishing the list of priority substances in the field of water policy and amending Directive 2000/60/EC. pp. 5 8. Frantzis, A. 2007. Fisheries Interactions With Cetacean Spiecies in Hellas, in (ed) Papaconstantinou. C, Zenetos. A, Vassilopoulou. V, Tsepres. G, State of Hellenic Fisheries. Hellenic Centre for Μarine Research. Athens. 9. García Mira Ricardo Lecturas Sobre el Desastre del Prestige Contribuciones desde las Ciencias Sociales Instituto de Estudios e Investigación Psicosocial “Xoán Vicente Viqueira”, 2013 Facultade de Ciencias da Educación Universidade da Coruña 10. GESAMP, 2007. Estimations of oil entering the marine environment from sea-based activities. Rep. Stud. (75):96 p. 11. GESAMP, 2009. Pollution in the open oceans: a review of assessments and related studies. Rep. Stud. (79):64 p. 12. Gonzalvo J., Bearzi G., Agazzi S., Piroddi C. 2008. Fisheries and the decline of short-beaked common dolphins in western Greece. Proceedings of the 22nd Annual Conference of the European Cetacean Society. Egmond aan Zee, The Netherlands, 10-12 March 2008. 13. Greenpeace España Diciembre 2002 Prestige: Crónica de una Marea Negra 14. Gregory M. R., Environmental implications of plastic debris in marine settings—entanglement, ingestion, smothering, hangers-on, hitch-hiking and alien invasions, Philosophical Transactions of the Royal Society B, Volume 364, 2009, Pages 2013-2025 15. Hallegraeff, G.M. 2003,“Harmful algal blooms: a global overview”. In: Manual on Harmful Marine Microalgae Hallegraeff, G.M., Andewrson, D.M. and Cembella, A.D. (eds). UNESCO, Paris 16. INEEC, Semarnat. Diagnóstico Básico para la Gestión Integral de los Residuos 2012. Versión Ejecutiva. México. 2013. Disponible en: www.semarnat.gob.mx/ informacionambiental/singir/Documents/Residuos_Gestion_ Version_Ejecutiva.pdf 17. ISO standard 16554 Protecting marine ecosystem from underwater irradiated noise – Measurement and reporting of underwater sound radiating from merchant ships 18. Kallianiotis A, Lekkas V (2005) First documented report on the Lessepsian migrant Etrumeus teres (Pisces: Clupeidae) in the Greek Seas. Journal of Biological Research 4: 225-229 19. Livingston, H.G., and Povinec, P.P. 2000. “Anthropogenic marine radioactivity”, Ocean Coastal Manag. 43, 689-712. 20. Mazari M.,H.; Ana C. Espinosa; Y. López V.; R. Arredondo H.; E. Díaz T. y C. Equihua Z. Visión integral sobre el agua y la salud. En: Jiménez C., B.; M.L.Torregrosa A. y L. Aboites A. (Eds.). El Agua en México: cauces y encauces. Pp. 291-316. AMC-Conagua. México. 2010 21. Moutopoulos DK, Stergiou KI (2012) Spatial disentangling of Greek commercial fisheries landings per gear between 1928-2007. Journal of Biological Research 18: 265-279 22. Moutopoulos DK, Tsikliras AC, Stergiou KI (2014) Reconstruction of Greek fishery catches per fishing gear and area (19502010). Fisheries Centre Research Reports (in press) 23. Nikolaidou A., 2002, Mediterranean biodiversity. Proceedings of the 1st EFMS Congress 24. OSPAR (2003). Dumping of Wastes at Sea in 2001. OSPAR Commission. Biodiversity and Dumped Material Series. Convention for the Protection of the Marine Environment of the North-East Atlantic 25. Papathanassiou E., A. Zenetos (eds) 2005. State of the Hellenic marine environment, Hellenic Centre for Marine Research, Athens, Greece. 26. Politi E., Bearzi G. 2004. Evidence of decline for a coastal common dolphin community in the eastern Ionian Sea. European Research on Cetaceans 15:449-452. 27. Revue du Programme des Nations Unies pour l’environnement – Avril 2011Gestion des produits chimiques et plastiques marins 28. Rios, L.M., Moore, C., and Jones, P. 2007, “Persistent organic pollutants carried by synthetic polymers in the ocean environment”, Marine Pollut. Bull., 54, 1230-1237. WHO,2008 http://www.who.int/water_sanitation_health/industrypollution/en/ index1.html 29. Semarnat. Protección a la capa de ozono. México. 2011. Disponible en: http:// www.semarnat.gob.mx/temas/ gestionambiental/calidaddelaire/Paginas/pco.aspx/ 30. Stergiou ΚΙ (2011) Mediterranean ecosystems, shifting baselines and databases. In: Gertwagen R, Fortibuoni T, Giovanardi O, Libralato S, Solidoro C, Raicevich S (eds) When Humanities meet ecology: Historic changes in Mediterranean and Black Sea marine biodiversity and ecosystems since the Roman period until nowadays. pp. 95-102. ISPRA (Publisher), Serie Atti, Rome 31. Stergiou K.I., Moutopoulos D.K., Tsikliras A.C. 2007a. Spatial and temporal variability in Hellenic marine fisheries landings. Pp. 141-150 in C. Papaconstantinou, A. Zenetos, V. Vassilopoulou, G. Tserpes (eds.) State of Hellenic fisheries. Hellenic Centre for Marine Research. 32. Townsend CR. Essentials of Ecology. Wiley-Blackwell, New York, Oxford,3rd ed. 2008. 33. Unep Regional Seas 40 years of action www/unep.org 34. UNEP, 2004. La Mediterranée. MedOndes numero 52, 19 pages 35. United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Statistics Division, Carbon Dioxide Emissions, Thousands of Metric Tons, www.mdgs.un.org Vassilopoulou, G. Tserpes (eds.) State of Hellenic fisheries. Hellenic Centre for Marine Research. http://www. cetaceanalliance.org/call_gr/ 36. WWF The Prestige oil tanker disaster – the facts 37. WWF, Living Planet Report, 2014 www.phycology.gr/downloads/macroalgae_poster_elfe.pdf 38. Υale Center for Environmental Law and Policy, Yale University / Center for International Earth Science Information, Columbia University / World Economic Forum, Geneva, Switzerland / Joint Research Centre of the European Commission, Ispra, Italy: Environmental Performance Index, 2008 http://www.epi.yale.edu/Home,http://www.epi.yale.edu/Greece Ελληνική Βιβλιογραφία Εθνική Τράπεζα Υδρολογικής και Μετεωρολογικής Πληροφορίας http://www.hydroscope.gr 39. Ευθυμιόπουλος Η και Μ. Μοδινός, Το Θαλάσσιο Περιβάλλον, Επιμέλεια, Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα- Διεπιστημονικό Ινστιτούτο Περιβαλλοντικών Ερευνών (ΔΙΠΕ) Αθήνα 2008 40.Λεγάκις, Α. και Μαραγκού Π. 2009. Το Κόκκινο Βιβλίο των Απειλούμενων Ζώων της Ελλάδας. Ελληνική Ζωολογική Εταιρεία. Αθήνα. 41. Μαμάης Δ, 2007. Σημειώσεις του μαθήματος «Υδατικό περιβάλλον και ανάπτυξη». 42. Σχολή Πολιτικών Μηχανικών, Ε.Μ.Π, Αθήνα. 43. ΜΟm. ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΚΗΤΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ ΠΕΛΑΓΟΣ, TETHYS RESEARCH INSTITUTE, WWF ΕΛΛΑΣ. 2009. Εθνική Στρατηγική Προστασίας και Σχέδιο Δράσης για την Προστασία των Κητωδών στην Ελλάδα, 2010-2015. Αθήνα 44. Ντούλα Μ. Φαινόμενα ρύπανσης στο θαλάσσιο περιβάλλον και Επιπτώσεις στις βιοκοινωνίες Ινστιτούτο Εδαφολογίας Αθηνών, Εθνικό Ίδρυμα Αγροτικής Έρευνας 45. Παναγιωτίδης Π. Το θαλάσσιο οικοσύστημα της Μεσογείου: ιδιαιτερότητες-βιοποικιλότητα, Ελληνικό Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών Παναγιωτίδης Π., Τύποι υδατικών οικοσυστημάτων, στο http://www.itia.ntua.gr/ Οικολογική Εταιρεία Ανακύκλωσης: Ανασκόπηση Εθνικής και Ευρωπαϊκής Νομοθεσίας για τη Διαχείριση Πετρελαιοειδών Αποβλήτων και Καταλοίπων (ΠΑΚ) Πρόγραμμα ELINA LIFE10 ENV/GR/000606 Παραδοτέο 2.1 Αθήνα Φεβρουάριος 2013 www.ecorec.gr και http://elina.org.gr 46. Συνήγορος του πολίτη και WWF Ελλάς. 2009. Οδηγός για το Περιβάλλον, Νομικός Οδηγός. Αθήνα. 47. Τσίρος Β-Ζ, Πολύμερος Κ, Στεργίου ΚΙ, Τσίκληρας Α (2013) Σχέση εμπορικής τιμής και μήκους σώματος για τα ψάρια των ελληνικών θαλασσών. Πρακτικά Πανελληνίου Συνεδρίου Ιχθυολόγων 15: 209-212 48. Τσίκληρας Α, Στεργίου ΚΙ (2013) Η μέση θερμοκρασία των αλιευμάτων των ελληνικών θαλασσών. Πρακτικά Πανελληνίου Συνεδρίου Ιχθυολόγων 15: 205-208 49. Φραντζής, Α. 2009. Τα κητώδη της Ελλάδας: Γνώση της Παρούσας Κατάστασης. Τεχνική Έκθεση Πρωτοβουλίας για την Διατήρηση των Κητωδών στην Ελλάδα. Αθήνα. 50. Χατζημπίρος Κ., 2007, «Οικολογία. Οικοσυστήματα και Προστασία του Περιβάλλοντος», Γ΄ Έκδοση, εκδόσεις Συμμετρία 51. Χατζημπίρος Κ, Χριστούλας Δ, Ανδρεαδάκης Α. Μαθήματα Οικολογίας.Ε.Μ.Π. Τομέας Υδατικών Πόρων, Υδραυλικών και Θαλασσίων Έργων.Αθήνα, 1995, 2nd ed. 2005.

34 Περιπλους

ο 100ο τεύχος του περιοδικού μας θα περιέχει ένα μικρό αφιέρωμα στα 99 τεύχη που εκδόθηκαν από τον Δεκέμβριο του 1991 μέχρι το τελευταίο τρίμηνο του 2017 το οποίο διανύουμε. 25 χρόνια πέρασαν και σ’ όλο αυτό το διάστημα προσπαθήσαμε να βελτιώνουμε συνεχώς την ποιότητα του περιοδικού μας, τόσο από την άποψη της εμφάνισης και της ποιότητας του χαρτιού, όσο και κυρίως από την άποψη του περιεχομένου. Στην τελευταία περίπτωση διατηρήσαμε την αρχή της δημοσίευσης ποικίλων άρθρων ιστορικής κυρίως αναφοράς, του Εμπορικού και του Πολεμικού μας Ναυτικού, τα περισσότερα των οποίων λαμβάναμε από μέλη και φίλους του Μουσείου ή από ερευνητές της μεγάλης ναυτικής βιβλιοθήκης μας. Σε όλους αυτούς που μας εμπιστεύθηκαν τις πνευματικές τους δημιουργίες εκφράζουμε τις θερμές μας ευχαριστίες και τους παρακαλούμε να συνεχίσουν να υποστηρίζουν το περιοδικό και μέσω αυτού το Μουσείο με τη δημοσίευση των πνευματικών τους προσπαθειών. Στους νέους φίλους που προστίθενται καθημερινά στον διευρυνόμενο συνεχώς κύκλο των αρθρογράφων του περιοδικού αναπέμπουμε επίσης ευχαριστίες για το πεδίο το οποίο επέλεξαν να διοχετεύσουν την εκχειλίζουσα δραστηριότητά τους.

Τέλος οφείλεται η ευγνωμοσύνη όλων των παραγόντων της Σύνταξης και της Έκδοσης του περιοδικού, σε όλες εκείνες τις εταιρείες οικονομικών, ναυτιλιακών και παραναυτιλιακών δραστηριοτήτων, που τιμούν το περιοδικό μας με τις καταχωρήσεις τους και κατ’ αυτόν τον τρόπο καθιστούν εφικτή την έκδοση, η οποία αλλιώς θα ήταν προβληματική έως αδύνατη. Εκφράζουμε σε όλους τις ευχαριστίες και την ευγνωμοσύνη μας. Το παρόν αφιέρωμα στα 99 προηγηθέντα τεύχη αποφασίσαμε να αποτελείται από το 4σέλιδο σαλόνι των εξωφύλλων και από μια δεκάδα παλιών άρθρων ή αποσπασμάτων άρθρων που αλιεύσαμε από τα προηγούμενα τεύχη. Με κανένα τρόπο δεν πρέπει να εκληφθεί ότι η δημοσίευση του αποσπάσματος ενός άρθρου το καθιστά αυτομάτως καλύτερο από κάποιο άλλο που δεν δημοσιεύεται. Απλά η επιλογή είχε ως στόχο να δείξει την ποικιλία των θεμάτων με τα οποία ασχολήθηκε και εξακολουθεί να ασχολείται η Σύνταξη του περιοδικού και η Διοίκηση του Μουσείου. Ευχόμαστε σε όλους τους αναγνώστες να γιορτάσουμε όλοι μαζί τα 150 τεύχη του «Περίπλου» και ακόμα περισσότερα. Με αγάπη προς όλους «Περίπλους»

ΠΕΡΙΠΛΟΥΣ να υ τ ι κ ή ς ισ το ρ ί α ς

Περιπλους 35

100 τεύχη ΠΕΡΙΠΛΟΥΣ Ναυτικής Ιστορίας

ΤΕΥΧΟΣ 60 • ΙΟΥΛΙΟΣ - ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2007

ΤΡΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚΔΟΣΗ ΝΑΥΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ ΜΑΡΙΝΑ ΖΕΑΣ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ 185 37 Επιχορηγείται από ΥΠ.ΠΟ. - ΥΕΘΑ/ΓΕΝ-ΝΑΤ

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΕΤΟΣ ΔΙΑΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΟΥ ΔΙΑΛΟΓΟΥ

ΤΕΥΧΟΣ 61 • ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ - ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2007

ΤΕΥΧΟΣ 63 • ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΜΑΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2008

ΤΡΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚΔΟΣΗ ΝΑΥΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ

ΤΡΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚΔΟΣΗ ΝΑΥΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ ΜΑΡΙΝΑ ΖΕΑΣ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ 185 37

ΜΑΡΙΝΑ ΖΕΑΣ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ 185 37

Επιχορηγείται από ΥΠ.ΠΟ. - ΥΕΘΑ/ΓΕΝ-ΝΑΤ

1949 - 2009 ΝΑΥΤΙΚΟΝ ΜΟΥΣΕΙΟΝ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ

60 ΧΡΟΝΙΑ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ 10.000 ΧΡΟΝΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΑΥΤΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΠΟΛΕΜΙΚΟ ΝΑΥΤΙΚΟ • ΕΜΠΟΡΙΚΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑ

ΚΩΝΣΤΑΝΤIΝΟΣ ΒΟΛΑΝAΚΗΣ 1837-1907 ο ποιητής της θάλασσας Διάρκεια Έκθεσης

8 Οκτωβρίου 2009 - 17 Ιανουαρίου 2010

ΤΕΥΧΟΣ 66 • ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ - ΜΑΡΤΙΟΣ 2009

ΤΕΥΧΟΣ 67 • ΑΠΡΙΛΙΟΣ-ΜΑΙΟΣ-ΙΟΥΝΙΟΣ 2009

ΤΕΥΧΟΣ 68 • ΙΟΥΛΙΟΣ-ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ-ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2009

ΤΡΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚΔΟΣΗ ΝΑΥΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ

ΜΑΡΙΝΑ ΖΕΑΣ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ 185 37 Επιχορηγείται από ΥΠ.ΠΟ. - ΥΕΘΑ/ΓΕΝ-ΝΑΤ

36 Περιπλους

ΜΑΡΙΝΑ ΖΕΑΣ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ 185 37 Επιχορηγείται από ΥΠ.ΠΟ. - ΥΕΘΑ/ΓΕΝ-ΝΑΤ

ΤΕΥΧΟΣ 70 • ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ-ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ-ΜΑΡΤΙΟΣ 2010

ΤΡΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚΔΟΣΗ ΝΑΥΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ ΜΑΡΙΝΑ ΖΕΑΣ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ 185 37 Επιχορηγείται από ΥΠ.ΠΟ. - YEN - ΥΕΘΑ/ΓΕΝ-ΝΑΤ

100 τεύχη ΠΕΡΙΠΛΟΥΣ Ναυτικής Ιστορίας

Θωρηκτό «ΓΕωρΓΙόΣ ΑΒΕρωΦ» 1911 - 2011 The International Shipping Exhibition

•

ÄéåèíÞò ¸êèåóç Íáõôéëßáò ΤΕΥΧΟΣ 75 • ΑΠΡΙΛΙΟΣ-ΜΑΙΟΣ-ΙΟΥΝΙΟΣ 2011

ΤΕΥΧΟΣ 71 • ΑΠΡΙΛΙΟΣ-ΜΑΙΟΣ-ΙΟΥΝΙΟΣ 2010

ΤΕΥΧΟΣ 72 • ΙΟΥΛΙΟΣ-ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ-ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2010

ΤΡΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚΔΟΣΗ ΝΑΥΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ

ΤΕΥΧΟΣ 77 • ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ-ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ-ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2011

ΤΡΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚΔΟΣΗ ΝΑΥΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ

ΜΑΡΙΝΑ ΖΕΑΣ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ 185 37

Επιχορηγείται από ΥΠ.ΠΟ. - YEN - ΥΕΘΑ/ΓΕΝ-ΝΑΤ

ΤΕΥΧΟΣ 81 • ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ-ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ-ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2012

ΤΡΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚΔΟΣΗ ΝΑΥΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ

ΤΕΥΧΟΣ 80 • ΙΟΥΛΙΟΣ-ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ-ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2012

ΜΑΡΙΝΑ ΖΕΑΣ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ 185 37

Επιχορηγείται από ΥΠ.ΠΟ. - YEN - ΥΕΘΑ/ΓΕΝ-ΝΑΤ

ΜΑΡΙΝΑ ΖΕΑΣ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ 185 37

Επιχορηγείται από ΥΠ.ΠΟ. - YEN - ΥΕΘΑ/ΓΕΝ-ΝΑΤ

ΜΑΡΙΝΑ ΖΕΑΣ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ 185 37

Επιχορηγείται από ΥΠ.ΠΟ. - YEN - ΥΕΘΑ/ΓΕΝ-ΝΑΤ

ΤΕΥΧΟΣ 76 • ΙΟΥΛΙΟΣ-ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ-ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2011

Επιχορηγείται από ΥΠ.ΠΟ. - YEN - ΥΕΘΑ/ΓΕΝ-ΝΑΤ

ΤΡΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚΔΟΣΗ ΝΑΥΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ

ΜΑΡΙΝΑ ΖΕΑΣ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ 185 37

Επιχορηγείται από ΥΠ.ΠΟ. - YEN - ΥΕΘΑ/ΓΕΝ-ΝΑΤ

ΤΕΥΧΟΣ 82 • ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ-ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ-ΜΑΡΤΙΟΣ 2012

ΤΡΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚΔΟΣΗ ΝΑΥΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ

ΜΑΡΙΝΑ ΖΕΑΣ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ 185 37 Επιχορηγείται από ΥΠ.ΠΟ. - YEN - ΥΕΘΑ/ΓΕΝ-ΝΑΤ

ΤΕΥΧΟΣ 84 • ΙΟΥΛΙΟΣ-ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ-ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2013

ΤΕΥΧΟΣ 83 • ΑΠΡΙΛΙΟΣ-ΜΑΪΟΣ-ΙΟΥΝΙΟΣ 2013

ΤΡΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚΔΟΣΗ ΝΑΥΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ

ΜΑΡΙΝΑ ΖΕΑΣ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ 185 37 Επιχορηγείται από ΥΠ.ΠΟ. - YEN - ΥΕΘΑ/ΓΕΝ-ΝΑΤ

ΤΡΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚΔΟΣΗ ΝΑΥΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ

ΜΑΡΙΝΑ ΖΕΑΣ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ 185 37 Επιχορηγείται από ΥΠ.ΠΟ. - YEN - ΥΕΘΑ/ΓΕΝ-ΝΑΤ

ΤΡΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚΔΟΣΗ ΝΑΥΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ

ΤΕΥΧΟΣ 85 • ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ-ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ-ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2013

ΜΑΡΙΝΑ ΖΕΑΣ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ 185 37 Επιχορηγείται από ΥΠ.ΠΟ. - YEN - ΥΕΘΑ/ΓΕΝ-ΝΑΤ

ΤΡΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚΔΟΣΗ ΝΑΥΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ

ΤΕΥΧΟΣ 86 • ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ-ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ-ΜΑΡΤΙΟΣ 2014

ΜΑΡΙΝΑ ΖΕΑΣ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ 185 37 Επιχορηγείται από ΥΠ.ΠΟ. - YEN - ΥΕΘΑ/ΓΕΝ-ΝΑΤ

ΤΕΥΧΟΣ 91 • ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΜΑΪΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2015

ΜΑΡΙΝΑ ΖΕΑΣ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ 185 37 Επιχορηγείται από ΥΠ.ΠΟ. - YEN - ΥΕΘΑ/ΓΕΝ-ΝΑΤ

ΤΡΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚΔΟΣΗ ΝΑΥΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ

ΤΕΥΧΟΣ 92 • ΙΟΥΛΙΟΣ - ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2015

ΜΑΡΙΝΑ ΖΕΑΣ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ 185 37 Επιχορηγείται από ΥΠ.ΠΟ. - YEN - ΥΕΘΑ/ΓΕΝ-ΝΑΤ

ΤΕΥΧΟΣ 96 • ΙΟΥΛΙΟΣ - ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2016

ΜΑΡΙΝΑ ΖΕΑΣ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ 185 37

Επιχορηγείται από ΥΠ.ΠΟ. - YEN - ΥΕΘΑ/ΓΕΝ-ΝΑΤ

ΤΡΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚΔΟΣΗ ΝΑΥΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ

Επιχορηγείται από ΥΠ.ΠΟ. - YEN - ΥΕΘΑ/ΓΕΝ-ΝΑΤ

ΤΡΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚΔΟΣΗ ΝΑΥΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ

ΜΑΡΙΝΑ ΖΕΑΣ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ 185 37 Επιχορηγείται από ΥΠ.ΠΟ. - YEN - ΥΕΘΑ/ΓΕΝ-ΝΑΤ

ΤΡΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚΔΟΣΗ ΝΑΥΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ

ΜΑΡΙΝΑ ΖΕΑΣ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ 185 37 Επιχορηγείται από ΥΠ.ΠΟ. - YEN - ΥΕΘΑ/ΓΕΝ-ΝΑΤ

Επιχορηγείται από ΥΠ.ΠΟ. - YEN - ΥΕΘΑ/ΓΕΝ-ΝΑΤ

ΤΡΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚΔΟΣΗ ΝΑΥΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ

ΜΑΡΙΝΑ ΖΕΑΣ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ 185 37 Επιχορηγείται από ΥΠ.ΠΟ. - YEN - ΥΕΘΑ/ΓΕΝ-ΝΑΤ

ΤΡΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚΔΟΣΗ ΝΑΥΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ

ΤΕΥΧΟΣ 95 • ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΜΑΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2016

ΜΑΡΙΝΑ ΖΕΑΣ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ 185 37 Επιχορηγείται από ΥΠ.ΠΟ. - YEN - ΥΕΘΑ/ΓΕΝ-ΝΑΤ

ΤΡΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚΔΟΣΗ ΝΑΥΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ

ΤΕΥΧΟΣ 99 • ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΜΑΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2017

ΤΕΥΧΟΣ 98 • ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ - ΜΑΡΤΙΟΣ 2016

ΜΑΡΙΝΑ ΖΕΑΣ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ 185 37

ΤΡΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚΔΟΣΗ ΝΑΥΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ

ΤΕΥΧΟΣ 94 • ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ - ΜΑΡΤΙΟΣ 2016

ΤΕΥΧΟΣ 93 • ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ - ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2015

ΜΑΡΙΝΑ ΖΕΑΣ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ 185 37 Επιχορηγείται από ΥΠ.ΠΟ. - YEN - ΥΕΘΑ/ΓΕΝ-ΝΑΤ

ΤΕΥΧΟΣ 97 • ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ-ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ-ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2016

ΜΑΡΙΝΑ ΖΕΑΣ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ 185 37

ΤΡΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚΔΟΣΗ ΝΑΥΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ

ΤΕΥΧΟΣ 90 • ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ-ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ-ΜΑΡΤΙΟΣ 2015

ΤΕΥΧΟΣ 89 • ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ-ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ-ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2014

ΤΕΥΧΟΣ 88 • ΙΟΥΛΙΟΣ-ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ-ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2014

ΤΡΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚΔΟΣΗ ΝΑΥΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ

ΜΑΡΙΝΑ ΖΕΑΣ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ 185 37

Επιχορηγείται από ΥΠ.ΠΟ. - YEN - ΥΕΘΑ/ΓΕΝ-ΝΑΤ

ΤΡΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚΔΟΣΗ ΝΑΥΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ

Περιπλους 37

Τεύχος 1, Δεκέμβριος 1991. Απόσπασμα.

38 Περιπλους

Τεύχος 1, Δεκέμβριος 1991.

Τεύχος 13, Φεβρουάριος-Μάρτιος-Απρίλιος 1995.

Μιά μικρή ιστορία Κ. Παϊζης

Η πρώτη πράξη του ΝΑΤ για την απονομή σύνταξης σε χήρα ναυτικού:

«ΧΑΡΙΝ ΦΙΛΑΝΘΡΩΠΙΑΣ» Κατ’ εκλογήν του διοικούντος το Ναυτικόν Απομαχικόν Ταμείον, συναινούντος του επί των Ναυτικών Υπουργού κατά παράγγελμα τον Σεβαστού Βασιλέως και τους ορισμούς του νόμου, απονέμεταί σοι από του Ιερού χρήματος των εν θαλάσση μακράν πλεόντων αδελφών σου πεντηκοντάδραχμον ετήσιον έλεος. Και τας μεν εικοσιπέντε δραχμάς θέλεις λαμβάνεις περί τας αρχάς παντός έτους, τας δε λοιπάς εικοσιπέντε δραχμάς την εβδομάδα των Παθών των Αγίων. Χορηγείται σοι δε το έλεος μέχρις ου συνάψης δεύτερον γάμον. Ως προς τας χρήας, εν αις μετά θλίψεως και φτωχείας διάγεις το χρήμα είναι ολίγον. Αν όμως λάβης κατά νουν ότι ο επιούσιος αυτός άρτος δίδεταί σοι, εξαιρεθείς από του έρματος ανθρώπων κατά σάρκα σχεδόν ουδόλως προσηκόντων σοι, ιδρώτος και θρόμβων αίματος.. θέλεις εννοήση ότι το χρήμα είναι πολύ, πλείστον. Φείδου λοιπόν αυτού, ευλόγει τους ευεργετούντας, δέου υπέρ αυτών. Πάντοτε, υπέρ ποτέ δε κατά τας φοβεράς χειμερινάς ημέρας και τας νύκτας τας έτι φοβερωτέρας ότε συ μεν οπωσδήποτε ευρίσκεις εν τη καλύβη σου άσυλον, αυτοί δε και υπέρ σου αγωνίζονται τον εναγώνιον μεταξύ του θανάτου αγώνα και πίστευε ότι τη του Θεού δυνάμει και βοήθεια των ελεούντων σε, η παρά σοι υδρία του αλεύρου ουκ εκλείψει και ο,... του ελαίου ουκ ελαττωθήσει. Εν Αθήναις τη 11 Ιανουαρίου 1869 Ο Πρόεδρος ΖΩΧΙΟΣ

Όλοι γνωρίζουμε όταν αρχίζουν οι κρίσιμες στιγμές στην Ιστορία ενός Εθνους, όπως κατά την περίοδο της στρατιωτικής κατάρρευσης μετά την εισβολή των Γερμανών, τα σημαντικά γεγονότα ραγδαία διαδέχονται το ένα το άλλο με αδιευκρίνιστες για τις στιγμές εκείνες επιπτώσεις και συνέπειες. Στα περιθώρια των μεγάλων αυτών γεγονότων, υπάρχουν όμως και πάρα πολλές μικρές ιστορίες με ανώνυμους πρωταγωνιστές, ιστορίες ασήμαντες για την εξέλιξη των ιστορικών γεγονότων αλλά πολύ σημαντικές για κείνους που τις έζησαν. Μια τέτοια μικρή ιστορία είναι και του διόπου μηχανικού Στυλ. Πεπέκη την οποία παραθέτουμε στην συνέχεια όπως την παρουσίασε ο ίδιος: ΙΣΤΟΡΙΚΟΝ ΥΠΟΚΕΛΕΥΣΤΟ Υ Α’ Σ. ΠΕΠΕΚΗ ΔΙΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟΝ ΤΗΣ ΚΑΤΑΡΡΕΥΣΕΩΣ (Έτος 1941) - Καθ’ όλην την περίοδον του Ελληνοϊταλικού πολέμου, υπηρέτησα ως πρώτος μηχανικός της Θαλαμηγού της Α.Β.Υ. του Διαδόχου «ΘΡΑΚΗ» εις ην υπηρέτουν από της παραλαβής της εν Γαλλία. - Την 22-4-41 ευρισκόμεθα έξωθι του λιμένος του ΠΕΙΡΑΙΩΣ, ότε διετάχθημεν υπό του υπα-σπιστού της Α.Β.Υ. τότε αντιπλοιάρχου κ. ΛΕΛΟΥΔΑ όπως τεθώμεν υπό τας διαταγάς του Ν.Δ. ΠΕΙΡΑΙΩΣ πλοιάρχου κ. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΟΥ. - Το απόγευμα της αυτής ημέρας επέβην διαταχθείς της ταχείας βενζινακάτου του Αντ/κού Β. ΓΕΩΡΓΙΟΣ ως μηχανικός, μεταβάντες εις τόπον ναυαγίου Αντ/κού «ΥΔΡΑ», και περισυλ-λέξαντες ναυαγούς. - Την επομένην πρωΐαν 23-4-41 εκλήθην αυτοπροσώπως, ως αρχαιότερος του πληρώματος του «ΘΡΑΚΗ», εις Ναυτικόν Όμιλον και διετάχθην όπως αγκυροβολήσωμεν εντός του λιμέ-νος του ΠΕΙΡΑΙΩΣ και έναντι μεγάρου ΒΑΤΗ, όπερ και εγένετο αμέσως, ενώ ο λιμήν εβομ-βαρδίζετο συνεχώς. - Ακριβώς ημίσειαν ώραν μετά τον κατάπλουν μας εβυθίσθη υπό βομβών το επιβατικόν «ΕΛΛΑΣ», εγώ δε μετά του Διόπου αρμ. Ι. ΒΛΑΧΟΠΟΥΛΟΥ, ναυκλήρου της Θαλαμηγού, διαταχθέντες εκινήσαμεν ρυμουλκόν και περισυλλέξαμεν ναυαγούς. - Την 25-4-41 επέβησαν δύο Άγγλοι αξιωματικοί, ο εις του πολεμικού ναυτικού, ο δ’ έτερος του εμπορικού, συνοδευόμενοι υπό τίνος αρχικελευστού λιμενικού και είπον ότι είχον διαταγήν του κ. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΟΥ όπως επιβούν και αποπλεύσουν το σκάφος. Επιπροσθέτως έφερον μεθ’ εαυτών ενσφράγιστον διαταγήν πλου ήτις, ανοιγείσα μετά τον απόπλουν, ώριζεν ως τόπον προορισμού τους Μύλους-Αργολικού, προς παραλαβήν του Ναυάρχου κ. ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΟΥ ως και τίνος άλλου Αγγλου Ναυάρχου. - Την πρωίαν της 26-4-41 και περί ώραν 06.15, εντός του Αργολικού και παρά το Κυβέρι, εδέχθημεν επίθεσιν ανεπιτυχή δύο Γερμανικών αεροπλάνων. Ολίγον αργότερον και ενώ ήδη ευρισκόμεθα πλησίον των Μύλων, εδέχθη μεν ετέραν επίθεσιν υπό τεσσάρων Γερμανικών αεροπλάνων διά βομβών, αίτινες προϋξένησαν ρήγμα εις την πρύμνην και βλάβην εις το πηδάλιον διευθύνσεως. - Το σκάφος κατακλισθέν υπό υδάτων εγκαταλείφθη, προσαράξαν παρά τα αμμώδη αβαθή των Μύλων. - Εξήλθομεν εις την ξηράν, αποκρυβέντες λόγω των συνεχών βομβαρδισμών καθ’ όλην την ημέραν υπό τα δένδρα. - Την νύκτα επέβην του σκάφους προς διάσωσιν αντικειμένων, δυνηθείς να περισώσω αριθμόν τινά σκευών και παρέδωσα εις Αυλαρχείον, ως εις συνημμένην απόδειξιν εμφαίνηται. Την επομένην ανεχώρησα πεζή δι’ Αθήνας. Ο δίοπος Πεπέκης το 1943 κατόρθωσε να διαφύγει και να πάει στην Μέση Ανατολή για την συνέχιση του Αγώνα του ενάντια στους κατακτητές. Στην Ελλάδα άφησε γυναίκα και δύο ανήλικα παιδιά. Περιπλους 39

Τεύχος 7, Αύγουστος-Σεπτέμβριος-Οκτώβριος 1993. Απόσπασμα.

40 Περιπλους

Τεύχος 10, Μάιος-Ιούνιος-Ιούλιος 1994. Απόσπασμα.

Περιπλους 41

42 Περιπλους

Τεύχος 23, Ιανουάριος-Φεβρουάριος-Μάρτιος 1996.

εικοσιτρια χρονια μνημησ του ποιητη τησ θαλασσασ του Αριστείδη Χρ. Πετρόπουλου (Σκαρμιτσιώτη) Εικοσιτρία χρόνια πέρασαν από το θάνατο του ποιητή και λογοτέχνη της Θάλασσας Νίκου Καββαδία, χρονικό διάστημα που χωρίζει το τώρα κι όλους εμάς από το τότε στερνό μπάρκο του τροβαδούρου ποιητή της θάλασσας, που παραμένει πάντα τόσο γνωστός, τόσο αγαπημένος, και αναγνωρίζεται ως η αυθεντική φωνή του κόσμου των θαλασσανθρώπων στο χώρο της τέχνης και της λογοτεχνικής δημιουργίας. Ο ποιητής του «Μαραμπού» όπως τον λέει ο λαός, Κόλιας όπως τον λέγαμε εμείς οι συντροφοί του, δούλεψε για πολλά χρόνια στα καράβια και υπήρξε ο ίσκιος του Πόντου ως ραδιοτηλεγραφητής. Ο Νίκος Καββαδίας γεννήθηκε στο Χαρμπίν της Μαντζουρίας το 1910. Η καταγωγή του ήταν από το Φισκάρδο της Κεφαλονιάς, μεγάλωσε όμως στο Πειραιά. Από τα δώδεκα χρόνια του είχε αρχίσει κι έγραφε ποιήματα, είχε το χάρισμα της ποίησης. Τα εφηβικά του χρόνια τα πέρασε ως υπάλληλος στο πρακτορείο εκδόσεως ταξιδιωτικών εισιτηρίων των θείων του εφοπλιστών, αδελφών της μάνας του. Ίσως το αλισβερίσι αυτό με το ναυτικό κόσμο και τους ταξιδιώτες, του έδωσαν το κίνητρο και την έντονη επιθυμία της «φυγής». Πρωτομπαρκάρισε νάυτης σε ένα φορτηγό. Συνέχισε να φεύγει με τα φορτηγά καράβια, παρά την αντίδραση των δικών του ανθρώπων, ιδιαίτερα της μάνας του, και να γυρίζει θαλασσοδαρμένος, αδύνατος και αδέκαρος. Ώσπου αποφάσισε να πάρει το δίπλωμα του ραδιοτηλεγραφητή για να σταθεροποιήσει το δεσμό του με τη θάλασσα, τη μεγάλη αγάπη του. Ο ναυτεργατικός κόσμος τον θεωρεί τόσο δικό του, που σ’ όποιο θαλάμι της θαλασσόπετρας κι όποιο κύμα κι αν δούμε να σπάει στο θαλασσόβραχο, θάναι κι εκείνος με το χάσμα που άνοιξε με την αθέλητη μοιραία ψυχή του. Ο Νίκος Καββαδίας, είναι εκείνος που αγαπιέται και διαβάζεται περισσότερο κι ετούτο γιατί στάθηκε απόλυτα ειλικρινής, λιτός και σωστός τόσο στον ποιητικό όσο και στον πεζό λόγο του. Με τα τρία ποιητικά του βιβλία «Μαραμπού», «Πούσι» και «Τραβέρσο», καθώς και πεζογράφημά «Βάρδια» κατέκτησε την πρώτη θέση ανάμεσα στους Ελληνες ποιητές της Θάλασσας όλων των εποχών. Μέσα από τους στίχους του, βλέπουμε τον ποιητή, να παραμένει το ίδιο άδολος, έτσι που ορισμένες φορές να βλέπει γύρω του με παιδιάστικα μάτια. Χωρίς κι ο ίδιος να το συνειδητοποιεί, φανερώνει τον παιδικό εαυτό του, ξυπνώντας μνήμες από παραμύθια. Στο καράβια ή στα λιμάνια που αρμενίζει, ένας είναι ο δρόμος της πέννας του. Να βουτά στης ψυχής του το μελάνι, κι αυτός να περνάει μέσα από την ανθρώπινη ψυχή. Τα ποιήματά του αφηγούνται ένα θαλασσινό επεισόδιο. Τα ταξείδια, οι θάλασσες, οι γυναίκες, τα λιμάνια, εκφράζουν ταυτόχρονα έρωτα προς τη θάλασσα και μια τάση φυγής από την πεζότητα της στεριάς, ακόμη και από τον πεζό θάνατο στη στεριά. Όπως οραματιζόταν όταν έγραφε τους στίχους εκείνους που γύρευαν μιαν απάντηση από τον ποιητή Καίσαρα Εμμανουήλ: «...Καίσαρ, από ένα θάνατο σε κάμαρα κι από ένα χωματένιο, πεζό μνήμα δε θα ναι ποιητικότερο και πιο όμορφο ο διάφεγγος βυθός και τ’ άγριο κύμα;» Αυτό όμως που φοβόταν δεν το απέφυγε. Πέθανε στη στεριά κι όχι στη θάλασσα. Ίσως ο Ναυτικός Νίκος Καββαδίας να ήταν

μιας άλλης εποχής, λιγότερο επαγγελματίας και περισσότερο αφιερωμένος στην ασκητική του κινδύνου, του νόστου και της στέρησης, επαγγελματικά αιχμάλωτος στο πρότυπο των ηρώων του Καρκαβίτσα. Τραγουδούσε τους καημούς, τα πάθη και τα βάσανα των ναυτικών μ’ ένα τρόπο που μόνο εκείνος γνώριζε και η «βάρδια» είναι υπόδειγμα χαριέστατον διηγήματος με ένα πλατύ ανθρώπινο ενδιαφέρον και τη συγκίνησή του. Σ’ αυτή την αναγνώριση του Νίκου Καββαδία, θα πρέπει να σημειωθεί ότι συνέβαλαν κάποιες προσπάθειες των τελευταίων χρόνων που ξεκίνησαν από τον εφοπλισμό και το ναυτεργατικό κόσμο, σε μια πιθανή αναζήτηση λογοτεχνικής έκφρασης, του αθόρυβού καθημερινού έργου. Θα αναφερθούν δύο από τις προσπάθειες αυτές. Η μια ήταν και παραμένει, ο θεσμός του βραβείου «Καββαδία», που εισηγήθηκε το 1976 η Ένωση Ελλήνων Λογοτεχνών. Την ιδέα υιοθέτησαν οι ναυτικές συνδικαλιστικές οργανώσεις και το Υ.Ε.Ν. ανέλαβε να την υλοποιήσει σαν επίσημο θεσμό. Ετσι κάθε δύο χρόνια στο πλαίσιο της Ναυτικής Εβδομάδας δίνει τη δυνατότητα προβολής και αξιολόγησης της δημιουργικής ευαισθησίας του Έλληνα ναυτικού που φαίνεται ότι δεν είναι ούτε λίγη ούτε ασήμαντη. Η δεύτερη προσπάθεια που έβγαλε το Νίκο Καββαδία και το έργο του από τα στενά κανάλια της ναυτικής κουλτούρας, αλλά και της νεότερης Ελληνικής Λογοτεχνίας, ήταν αυτή της μελοποίησης μιας σειράς απ’ τα εξαίρετα ποιήματά του. Ήταν πρωτοβουλία του Γιώργου Παπαλιού, που όταν ανέλαβε να γυρίσει για λογαριασμό της Ε.Ε.Ε. το πρώτο ναυτικό σήριαλ με τίτλο «Πορεία Μηδέν ενενήντα», πλαισίωσε τα δρώμενα σ’ αυτό, με τραγούδια που σύνθεσε πάνω στους στίχους του «Μαραμπού» ο Θάνος Μικρούτσικος και τραγούδησε ο Γιάννης Κούτρας. Η θάλασσα παρακινεί πάντα στη φυγή και την αναζήτηση την οποία αναζήτηση μιας άλλης γης, μιας καλύτερης τύχης, για γνωριμία άλλων τόπων και ανθρώπων ή της ίδιας της περιπέτειας. Κι ο λαός, με το αλάθητο ένστικτό του ξέρει να διακρίνει, ξέρει να διαλέγει και να κρατάει τους εκλεκτούς του και δεν έχει ποτέ ανάγκη από κριτικές υποδείξεις γι’ αυτό. Ο Νίκος Καββαδίας ο γοητευτικός του «Μαραμπού» είναι και θα παραμείνει ο τραγουδιστής της θάλασσας που έφυγε από τη ζωή νέος ακόμα. Η ποίηση περίμενε κι άλλα απ’ αυτόν, κι όλοι πιστεύουμε ότι δεν ήταν «αυτά και μόνο» όσα έδωσε. Μέσα από τους στίχους του, στους στεριανούς, είχε μπαρκάρει για το αγύριστο ταξίδι, στις 10 Φλεβάρη του 1975. Η Αττική γη, δέχθηκε φιλόξενα να ξεκουράσει στην αγκαλιά της τον πολυταξιδεμένο, που λίγες στιγμές πριν τον είχε αποχαιρετίσει με λόγια συγκινητικά ο φίλος του Παντελίδης, ζωγραφίζοντας την πιο επιβλητική εικόνα του στερνού σαλπαρίσματος: «...Για το καλό κατευόδιο εμείς οι ναυτεργάτες σύντροφοί σου, σ’ αφήνουμε λίγο φιλτραρισμένο απ’ τα μάτια μας θαλασσινό νερό. Είναι μαζεμένο απ’ της θάλασσας τον καθάριο βυθό...». Απλοί άνθρωποι που μόχθησαν και πόνεσαν στη θάλασσα, λάτρεψαν την ποίηση του αξέχαστου συντρόφου Νίκου Καββαδία. Έτσι η ναυτιλλομένη χώρα μας έκανε και θα κάνει το χρέος της σ’ ένα σπουδαίο δημιουργό, που ξεκίνησε βιοπαλεύοντας, από τους κόλπους της θάλασσας για να γίνει απολογητής της ιδιόμορφης, τραχιάς αλλά και δυνατής ζωής της. Περιπλους 43

Τεύχος 37, Οκτώβριος-Νοέμβριος-Δεκέμβριος 2001. Απόσπασμα.

Αφιέρωμα

Στιγμιότυπα των ελληνικών ναυτικών δυνάμεων κατά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο

1941-1943. Ελληνικά Ναρκαλιευτικά. Το 1941 δημιουργήθηκε στολίσκος από εννέα ιστιοφόρα πλοία διαφόρων τύπων, τα οποία μετασκευάστηκαν σε ναρκαλιευτικά με πρωτοβουλία του έφεδρου Ανπχου Ε. Ματθαίου στη Μ. Ανατολή μετά τον εκεί κατάπλου του Στόλου (27.4.1941). Τα πλοία αυτά ήταν τα: «ΣΕΒΑΣΤΗ», «ΑΓ. ΓΕΩΡΓΙΟΣ», «ΑΛΚΑΝΕΤ», ΘΑΛΕΙΑ, «ΛΙΒΑΝΟΣ», «ΛΥΚΟΣ», «ΠΑΛΛΑΣ», «ΤΑΣΙΑ» και «ΧΡΗΣΤΟΣ». Η φωτογραφία προέρχεται από το Βρετανικό Ναυαρχείο και ο βρετανός σχολιαστής σημειώνει τα εξής: «Το Ελληνικό Ναυτικό έχει ήδη παίξει ένα πολύ σημαντικό ρόλο σε αυτόν τον πόλεμο, αλλά η συνεισφορά των μικρότερων πλοίων που εντάσσονται στην δύναμη του τείνει να παραβλεφθεί. Διαθέτουν, για παράδειγμα, έναν αριθμό ιστιοφόρων ναρκαλιευτικών πλοίων τα οποία δρούν στην Μεσόγειο. Όλα έχουν την ομορφιά και τις γραμμές των παλαιών ιστιοφόρων πλοίων αλλά έχουν μετασκευαστεί για να εκτελούν επαρκέστατα την δουλειά της ναρκαλιείας. Στη φωτογραφία: Mανουβράρεται ο κεντρικός ιστός και ανοίγονται πανιά για απόπλου. 44 Περιπλους

Τεύχος 55, Απρίλιος-Μάιος-Ιούνιος 2006. Απόσπασμα.

ÃÅÙÑÃÉÏÓ ÓÔÑÉÃÊÏÓ Ôç ÄåõôÝñá 3 Áðñéëßïõ 2006 ôï Éíóôéôïýôï ÌåëÝôçò ôçò ÔïðéêÞò Éóôïñßáò êáé ôçò Éóôïñßáò ôùí Åðé÷åéñÞóåùí ðáñïõóßáóå óôï ÌÝãáñï ôïõ Åìðïñéêïý êáé Âéïìç÷áíéêïý Åðéìåëçôçñßïõ ÐåéñáéÜ ôï Âéïãñáöéêü Âéâëßï ôùí Åõáããåëßáò Ìðáöïýíç êáé Íßêïõ ÌÝëéïõ «Ãåþñãéïò Óôñßãêïò». Ìå ôçí óçìáíôéêÞ áõôÞ Ýêäïóç åãêáéíéÜóôçêå ç åêäïôéêÞ óåéñÜ «Ïé ïéêïíïìéêïß ìáò çãÝôåò». Ç åêäÞëùóç ôåëïýóå õðü ôçí áéãßäá ôïõ Åìðïñéêïý êáé Âéïìç÷áíéêïý Åðéìåëçôçñßïõ ÐåéñáéÜ. Ôï êåßìåíï ðïõ áêïëïõèåß åêöùíÞèçêå áðü ôçí Ðñüåäñï ôïõ Íáõôéêïý Ìïõóåßïõ êá Áíáóôáóßá Áíáãíùóôïðïýëïõ-Ðáëïýìðç ðïõ Þôáí ìéá áðü ôïõò ôñåéò ïìéëçôÝò ôçò åêäÞëùóçò. [...] Áðü ôïí ðïëõó÷éäÞ ÷áñáêôÞñá ôïõ Óôñßãêïõ äåí èá ìðïñïýóå íá Ýëåéðå ç éäéüôçôá ôïõ óõëëÝêôç Ýñãùí ôÝ÷íçò êáé ðéíÜêùí. ÊáôÝ÷åé ìéá áð’ ôéò óçìáíôéêüôåñåò éäéùôéêÝò óõëëïãÝò ðéíÜêùí ôçò åðï÷Þò. Óôç óõëëïãÞ ôïõ ðåñéëáìâÜíïíôáé ðßíáêåò ôïõ Íéêçöüñïõ Ëýôñá, Ãïõíáñüðïõëïõ, Ìé÷Üëç Ïéêïíüìïõ, ÃáëÜíç êáé ðïëëþí Üëëùí ÅëëÞíùí êáé îÝíùí æùãñÜöùí. Åìåßò ðïõ Ý÷ïõìå ó÷Ýóç ìå ôï Íáõôéêü Ìïõóåßï ôçò ÅëëÜäïò, ðïõ Ý÷ïõìå áéóèáíèåß åðß ðïëëÜ ÷ñüíéá ôç ìáôáéïðïíßá íá ðñïóðáèïýìå íá ðåßóïõìå ðùò ç ýðáñîç åíüò Íáõôéêïý Ìïõóåßïõ óôç ÷þñá ìáò åßíáé áíáãêáßá, áóöáëþò êáôáëáâáßíïõìå êáëýôåñá êáé åêôéìÜìå ðåñéóóüôåñï áð’ ôïí êáèÝíá, ôéò äõóêïëßåò ôçò éäñõôéêÞò ïìÜäáò áíèñþðùí êáé ôïõ ðñþôïõ ôïõ åêëåãìÝíïõ ÐñïÝäñïõ, ôïõ Ãåùñãßïõ Óôñßãêïõ, ãéá íá îåðåñÜóïõí ôéò äõóêïëßåò ôçò åðï÷Þò ôïõò. Åßíáé áëÞèåéá ðùò ç åðï÷Þ ôïõ 1949 Þôáí ç ðëÝïí áêáôÜëëçëç ãéá íá óêåöôåß êáíÝíáò ôçí ßäñõóç ðïëéôéóìéêþí èåóìþí üðùò åßíáé ôï Ìïõóåßï. Ç ÷þñá âñéóêüôáí åðß åííÝá óõíå÷Þ ÷ñüíéá óå ðüëåìï, üëåò ïé õðïäïìÝò ôçò ïéêïíïìßáò ôçò åß÷áí êáôáóôñáöåß, ôï âéïôéêü åðßðåäï ôïõ ðëçèõóìïý Þôáí ðïëý ÷áìçëü, åõñýôáôá ëáúêÜ óôñþìáôá ðåéíïýóáí êáé äõóôõ÷ïýóáí. ÌÝóá ó’ áõôü ôï êëßìá ôï íá äéáðéóôþóåéò ôçí Ýëëåéøç ôçò ýðáñîçò Íáõôéêïý Ìïõóåßïõ, ðïõ èá óõãêÝíôñùíå üëá ôá åíèõìÞìáôá ôùí êáôÜ èÜëáóóá áãþíùí êáé ôçò íáõôéêÞò ðáñÜäïóçò ôïõ ãÝíïõò, åßíáé ôïõëÜ÷éóôïí õðåñâïëéêÞ ðïëõôÝëåéá. Êé üìùò ï Ãåþñãéïò Óôñßãêïò óõíåéäçôïðïßçóå ðüóï óçìáíôéêÞ Þôáí ç ßäñõóç åíüò ôÝôïéïõ öïñÝá. Ãéáôß ôï Íáõôéêü Ìïõóåßï ôçò ÅëëÜäïò äåí èá Ýêëåéíå óôïõò êüëðïõò ôïõ ìüíï ôéò éóôïñéêÝò ìíÞìåò åíüò íáõôéêïý ëáïý áëëÜ èá ôïí êáëïýóå íá áíáðëÜóåé ôï ðáñåëèüí ôïõ áíôÜìá ìå ôçí ôÝ÷íç êáé ôçí ðáñÜäïóç. Åêåß èá óõíõðÞñ÷áí åéñçíéêÜ å÷èñïß êáé ößëïé, åêåß èá óõíáäåëöþíïíôáí ôá ìßóç êáé ôá ðÜèç ôçò äýóêïëçò åðï÷Þò ðïõ ðñïçãÞèçêå åíþ ðáñÜëëçëá èá õöáéíüôáí ç ìåëëïíôéêÞ ðïëéôéóôéêÞ ðïñåßá ôïõ ÐåéñáéÜ. Ãéáôß ìÝóá óôá ìïõóåßá, äéáìÝóïõ ôùí åêèåìÜôùí ôïõò êáôáôßèåôáé ç ðñáãìáôéêüôçôá ôçò æùÞò, ç öôþ÷åéá êáé ï ðëïýôïò, ç ÷áñÜ êáé ç ëýðç, ç áãùíßá êáé ï ðüíïò, ïé ïñáìáôéóìïß êáé ôá üíåéñÜ ìáò. Óôçí åðï÷Þ ìáò Ý÷åé ãßíåé êáôáíïçôü üôé ïé ìïõóåéáêïß ïñãáíéóìïß åßíáé êéíçôÞñéåò äõíÜìåéò ðïõ äéáäñáìáôßæïõí ïõóéáóôéêü ñüëï óôïí åðáíáó÷åäéáóìü ôüóï ìåãÜëùí áóôéêþí êÝíôñùí, üóï êáé ôùí äÞìùí êáé êïéíïôÞôùí. Ôá ìïõóåßá ìåôáôñÝðïõí ôéò åìðåéñßåò óå Ýííïéåò êáé åíäõíáìþíïõí áõôü ðïõ èá áðïêáëïýóå êáíåßò Ýííïéá ôïõ ôüðïõ åíþíïíôáò ôá ìÝëç ìéáò êïéíùíßáò. Ï Ã. Óôñßãêïò ôï áíôéëÞöèçêå íùñßò. Ùò ãíÞóéïò åðé÷åéñçìáôßáò äéÝâëåðå êÜôé ðïõ óÞìåñá èåùñåßôáé äåäïìÝíï, üôé ïé åðé÷åéñÞóåéò Ýëêïíôáé ãéá ôçí åãêáôÜóôáóç ôçò Ýäñáò ôïõò áðü ðåñéï÷Ýò üðïõ äéáèÝôïõí Ýíôïíåò ðïëéôéóôéêÝò äñáóôçñéüôçôåò. Ôá ìïõóåßá ìðïñïýí íá óõìâÜëëïõí Üìåóá óôçí ôïðéêÞ ïéêïíïìßá êáé ìå ôá åêðáéäåõôéêÜ ôïõò ðñïãñÜììáôá íá äéáðëÜóïõí ôçí ðñïóùðéêüôçôá ôùí íÝùí. Áíôéðñïóùðåýïõí ôïõò äýï ðüëïõò ôçò æùÞò, ôï ðáñåëèüí êáé ôï ìÝëëïí. ÄéáöõëÜóóïõí ôçí ðñïãïíéêÞ øõ÷Þ ãéá

Ðïñôñáßôï ôïõ Ã. Óôñßãêïõ ðïõ öéëïôÝ÷íçóå ç æùãñÜöïò ÁãëáÀá ÐáððÜ íá ôçí ðáñáäþóïõí áëþâçôç óôéò ìåëëïíôéêÝò ãåíéÝò. Ãéá üëïõò áõôïýò ôïõò ëüãïõò ç äéïñáôéêüôçôá ôïõ Óôñßãêïõ êáé ôùí ëïéðþí óõíéäñõôþí îåðåñíÜ üëåò ôéò äõóêïëßåò êáé èåóìïèåôïýí ôçí ”Åôáéñåßá Íáõôéêïý Ìïõóåßïõ êáé ðåñéóõëëïãÞò êåéìçëßùí ôùí êáôÜ èÜëáóóáí áãþíùí ôïõ ¸èíïõò”. Ðñþôïò åêëåãìÝíïò ðñüåäñïò ãéá ôçí ðåñßïäï 1949-1953 äéåôÝëåóå ï Óôñßãêïò. Ç ðñùôïâïõëßá ôïõ Óôñßãêïõ êáé ôùí óõíåñãáôþí ôïõ êáëýðôåé ôï êåíü ôçò êñáôéêÞò Ýëëåéøçò. Ç ÅëëÜäá, ÷þñá êáô’ åîï÷Þí íáõôéêÞ, ðïõ ïöåßëåé ôüóá ðïëëÜ óôï íáõôéêü êáé ôïõò íáõôéêïýò ôçò äåí åßíáé äõíáôüí íá ìç äéáèÝôåé Ýíá åõðñüóùðï Íáõôéêü Ìïõóåßï óôï ïðïßï íá åßíáé óõãêåíôñùìÝíá üëá ôá êåéìÞëéá ôùí èáëáóóéíþí ôçò áãþíùí áëëÜ êáé üëá ôá ðåéóôÞñéá ôïõ óôåíïý äåóìïý ôçò ÅëëçíéêÞò öõëÞò ìå ôç èÜëáóóá. [...] Περιπλους 45

Τεύχος 62, Ιανουάριος-Φεβρουάριος-Μάρτιος 2008. Απόσπασμα.

A Ι Γ Α I Ο

Π E Λ Α Γ Ο Σ

Ε Λ Λ Η Ν Ι Κ O

Φ Ω Σ

| Γιάννης Ν. Δρίνης

Η πολιτισμική κατασκευή του αιγαιοπελαγίτικου τοπίου

Ο Γιάννης Ν. Δρίνης έχει σπουδάσει Ιστορία και Λαογραφία στο Παν/μιο Ιωαννίνων και Κοινωνική Ανθρωπολογία στο Παν/ μιο του Kent at Canterbury στη Μ. Βρετανία. Εργάζεται στο Υπουργείο Πολιτισμού με την ειδικότητα Λαογράφου-Εθνολόγου και εκπονεί διδακτορική διατριβή στο Παν/μιο Ιωαννίνων με άμισθη υποτροφία του ΙΚΥ.

Tα νησιά ως κιβωτός της παράδοσης Το νεοελληνικό κράτος στηρίζει ιδεολογικά την ύπαρξή του στις νεοκλασικές αναπαραστάσεις της ευρωπαϊκής διανόησης για την Ελλάδα. Από αυτές αντλεί κύρος προκειμένου να σταθεροποιήσει τη θέση του στο διεθνές στερέωμα. Παράλληλα, το νέο κράτος δομείται ως αναβίωση του κλασικού παρελθόντος. Πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα η επιλογή της Αθήνας ως πρωτεύουσας του νεοελληνικού κράτους και ο εξοπλισμός της με κτήρια εμπνευσμένα από τις αρχές του νεοκλασικισμού. Ο χαρακτήρας της Αθήνας και κυρίως η ραγδαία της εξάπλωση μέσα σε μικρό χρονικό διάστημα, τα βήματα αστικού εκσυγχρονισμού που πραγματοποιήθηκαν τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα, η επέκταση του σιδηροδρομικού και οδικού δικτύου, η βαθμιαία αποδυνάμωση των περιφερειακών αστικών κέντρων –μεταξύ των οποίων και η μεγάλη πόλη του Αιγαίου, η Ερμούπολη– επιφέρουν σημαντικές αλλαγές στον τρόπο που προσλαμβάνεται η εκτός Αθήνας Ελλάδα. Τώρα πλέον κυριαρχεί η έννοια της «υπαίθρου» αντιπαραβαλλόμενη προς αυτήν του «εθνικού κέντρου». Στο πλαίσιο αυτό τα νησιά αναπαριστώνται ως αρχέγονες κοιτίδες του Ελληνισμού που αποτελούν την κιβωτό του εθνικού πνεύματος, τον φυσικό χώρο που μπορεί κανείς να συναντήσει την «πεμπτουσία του ελληνισμού» και μάλιστα στην πιο αυτόχθονα εκδοχή του, όπως αυτή πηγάζει από τα «νάματα» της λαϊκής ζωής πριν «επιμολυνθεί» από την προϊούσα εξέλιξη του αστικού πολιτισμού και τον ξενόφερτων ηθών. Χαρακτηριστικά, ο Βρετανός δημοσιογράφος H. N. Brailsford, που το 1903 ταξιδεύει στην Ελλάδα, σημειώνει ότι «η αληθινή Ελλάδα βρίσκεται στα ορεινά και στα νησιά εκεί που ο ελληνισμός είναι ακόμα συνυφασμένος με τους γυμνούς βράχους και τα κύματα που τον ανάστησαν». Την ίδια εποχή είναι που μερικοί από τους πιο εμπνευσμένους Έλληνες λογοτέχνες επιλέγουν τα νησιά προκειμένου να ξετυλίξουν την πλοκή των διηγημάτων ή των μυθιστορημάτων τους. Ο Παπαδιαμάντης, ο Μωραϊτίδης, ο Εφταλιώτης, ο Αξιώτης τοποθετούν τους ήρωές τους στη Σκιάθο, τη Λέσβο, τη Μύκονο. Και δεν είναι καθόλου 46 Περιπλους

τυχαίο βέβαια ότι η λογοτεχνία αυτή είναι ηθογραφική, προσπαθεί να αναπαραστήσει τα ήθη των τοπικών νησιωτικών κοινωνιών, πριν ακόμα «μολυνθούν» από τις αστικές συνήθειες. Στο πνεύμα αυτό ο Εφταλιώτης

στο διήγημά του «Στραβοκώσταινα» καλεί τους Αθηναίους να επισκεφτούν τα νησιά πριν τα ανακαλύψουν οι ξένοι και εξαναγκάσουν τους Έλληνες να τα επισκεφτούν από μιμητισμό (Peckham, 105).

Μια κίνηση µπροστά πάντα επιβραβεύεται. Η winbank αποδεικνύει ότι είναι η Νο.1 ηλεκτρονική τραπεζική στην Ελλάδα, µε διακρίσεις και βραβεία σε Ελλάδα και εξωτερικό για τις επιτυχηµένες και πρωτοποριακές κινήσεις της.

Best Mobile Banking App στη ∆. Ευρώπη Best Integrated Consumer Bank Site στη ∆. Ευρώπη Best Global sms/text Banking στη ∆. Ευρώπη Best Consumer Internet Bank στη ∆. Ευρώπη

λεφτά στο λεπτό App

No.1 e-banking στην Ελλάδα

Η ΠΡΩΤΗ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΙΚΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆Α

winbank.gr

Τεύχος 73, Οκτώβριος-Νοέμβριος-Δεκέμβριος 2010. Απόσπασμα.

ΑΦΑΝΕΙΣ ΗΡΩΕΣ ΠΟΛΕΜΟΥ ΞΕΧΑΣΜΕΝΟΙ ΣΤΗ ΛΗΘΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ Του καπετάνιου Απόστολου Ποταμιάνου | Γενικού Γραμματέα της Λέσχης Αρχιπλοιάρχων, Μέλους του ΝME

Από τα ιδιόχειρα απομνημονεύματα ενός Μαστρογιάννη που ο πόλεμος τον ήθελε Καπετάν Γιάννη.

Γράφει:

«Αναγκάστηκα να αγοράσω πλεούμενο διότι ποίος θα παράγγελνε έπιπλα μες την κατοχή που ο κόσμος πέθαινε στην πείνα. Τρεχαντήρι μεγάλο το έφερα στην Αρμένη στο καρνάγιο του Μαστραντώνη και το πολεμούσα ο ίδιος με έναν καρφά. Ένα μαγαζί ξύλα και ένα μήνα χρειάστηκα για να γίνει όπως ήθελα. Μου έκοψε καινούργια πανιά στην ταράτσα της μάνας μου ο Αρναούτης, φίλος του μακαρίτη του πατέρα μου, ο ίδιος μου έφτιαξε και καινούργια αρματωσιά». Έχοντας λοιπόν το τρεχαντήρι ταξίδευε στα νησάκια των Κυκλάδων και αντάλλαζε τα προϊόντα του. Έδινε κρασί και έπαιρνε πατάτες και κρεμμύδια, έδινε ντοματοζούμι (τοματοπολτός) και έπαιρνε τσουκάλια από την Σίφνο ή τυριά από την Νάξο και ούτω καθ’ εξής. Μετά από ένα ταξίδι έφθασε ασφαλής και έδεσε στο μόνιμο ρεμέντζο του τρεχαντηριού που ήταν στον Αι Νικόλα τον περαματάρη στο Διαπόρι. Ήταν χειμώνας και βαρύς χειμώνας, κρύο και παγωνιά και από πάνω η φοβέρα της Γερμανικής μπότας. Αποφάσισε πάντα μετά από συνεννόηση με την γυναίκα του να αφήσει να περάσει λίγο η βαρυχειμωνιά και να συνεχίσει τα ταξίδια. Το τρεχαντήρι το έβλεπε από το παράθυρο της κρεβατοκάμαρας. Πάντα φοβόταν γιατί με το γύρισμα του καιρού τα βελόνια του τιμονιού ίσα ίσα περνούσαν από το βράχο της μεγάλης στεριάς, όπως έλεγε. Γράφει: «Μια βραδιά της βαρυχειμωνιάς κοιμόμουνα με την λάμπα του πετρελαίου ίσα που άναβε. Μετά την δύση του ηλίου απαγορευότανε η κυκλοφορία από τους Γερμανούς και καλό ήτανε να μην υπάρχει ούτε φως στο σπίτι διότι κάνανε περιπολίες και ποτέ δεν ξέρεις. Είχαν βρει και κρασί μπόλικο στο νησί και σχεδόν πάντα ήταν πιωμένοι. Κάποια στιγμή με σκούντησε η γυναίκα μου «σήκω Γιάννη, ακούω πατήματα στην πάνω ταράτσα.» Σηκώθηκα, αφουγκράστηκα και πράγματι άκουσα ή νόμισα ότι άκουσα βήματα ανθρώπου που δεν ήξερε τα κατατόπια του σπιτιού. Η νύχτα ήταν θεοσκότεινη. Δεν είχα και κανένα σκύλο να γαυγίσει, αλλά πάλι σκέφτηκα ότι και να είχα θα τον είχαν φάει οι Ιταλοί που είχαν καταλάβει το νησί πριν από τους Γερμανούς όπως φάγανε και την γάτα μας την Ομορφούλα. Κάποια στιγμή ακούστηκε χτύπημα σιγανό

48 Περιπλους

στην πόρτα. Η γυναίκα μου με τραβούσε να μην ανοίξω, όμως σκέφτηκα ότι και να μην άνοιγα ο άγνωστος θα εξακολουθούσε να χτυπά μέχρι να ανοίξω οπότε θα ήταν δώρο άδωρο. Δειλά άνοιξα την πόρτα. Παρουσιάστηκε ένας άντρας γύρω στα πενήντα, ψηλός, κουκουλωμένος λόγω κρύου, άγνωστος, ντόπιος δεν πρέπει να ήταν, μισοκρυμμένος πίσω από την πόρτα και το σκοτάδι. Τον κάλεσα μέσα, δεν ήθελε να μπει. Ψιθυριστά μου είπε “Η αντίσταση της πατρίδας στον κατακτητή ζητά την βοήθεια σου”. Τον ρωτώ “Και ποία είναι αυτή η βοήθεια;” Μου λέει, την ημερομηνία και ώρα που θα σου πω να πας με το καΐκι μόνος σου, το τόνισε ιδιαίτερα μόνος σου, 3-4 μίλια ΒΔ του νησιού στο ύψος του κάθαρου και προς την Νίο να παραλάβεις 12 κομάντος που θα τους φέρει ένα υποβρύχιο. Θα τους κρύψεις στα χαλάσματα του κάθαρου, θα τους φροντίσεις να μην τους λείψει φαγητό και νερό για περίπου 15 μέρες και θα σε ξαναειδοποιήσω πότε να τους πάς στο ίδιο μέρος που τους παρέλαβες και ένα άλλο υποβρύχιο θα περάσει να τους πάρει. Η πατρίδα ξέρει ότι δεν έχεις μεγάλο πρόβλημα με το φαγητό

τους.. Χρειάζεται μεγάλη μυστικότητα γιατί κινδυνεύουν πολλές ζωές αν μας πάρουν χαμπάρι οι Γερμανοί. Δεν μου άφησε περιθώριο να σκεφτώ. Απάντησα πως θα κάνω το καλύτερο. Δεν ήταν αρκετή η απάντησή μου. Με πίεσε θέλοντας μια απάντηση ξεκάθαρη. Τότε του απάντησα Ναι. Τον ρώτησα πως τον λένε. Η απάντησή του ήταν πως “σ’ αυτές τις δουλειές κανείς μας δεν έχει όνομα δουλεύουμε όλοι με την καρδιά μας χωρίς προσωπικά ονόματα, στο όνομα του Θεού και της Λευτεριάς της πατρίδας μας. Από την μικρή μας κουβέντα κατάλαβα, μου λέει, ότι η εκλογή μας ήταν σωστή για το άτομο σου. Θα σε ειδοποιήσω ξανά ο ίδιος όταν έρθει η ώρα, να είσαι έτοιμος. Προσπάθησα να του πω πώς να φύγει με ασφάλεια, μου είπε ότι ήξερε τα κατατόπια, μου έσφιξε το χέρι και έφυγε αθόρυβα. ‘Έκλεισα την πόρτα, η γυναίκα μου ήθελε να μάθει ποίος και τι. Η πρώτη σκέψη ήταν να πω ψέματα και να τελειώσει το θέμα ύστερα σκέφτηκα όταν θα τους έκρυβα πως θα έφευγα από το σπίτι νυχτιάτικα φορτωμένος με φαγιά, που θα έλεγα ότι πάω; Και θα ήταν χειρότερα. Αναγκάστηκα να της πω την αλήθεια. [...]

Euronav Ship Management (Hellas) Ltd Euronav Ship Management (Hellas) Ltd- Email: admin.gr@euronav.com 69 Akti Miaouli, Piraeus 18537, Greece 69 Akti Miaouli, Piraeus 18537, Greece - Email: admin.gr@euronav.com Tel +30 210 455 8000 - Fax +30 210 455 8010 Tel +30 210 455 8000 - Fax +30 210 455 8010

Τεύχος 85, Οκτώβριος-Νοέμβριος-Δεκέμβριος 2013. Απόσπασμα.

του δρ. Ευάγγελου Αθηναίου Ομιλία που πραγματοποιήθηκε στον Πειραϊκό Σύνδεσμο στις 30 Οκτωβρίου 2013 με την ευκαιρία της εθνικής επετείου της 28ης Οκτωβρίου 1940.

Πειραιάς υπήρξε βεβαιωμένα η πλέον κατεστραμμένη πόλη της Ελλάδος, συνεπεία πολεμικών ενεργειών κατά τη διάρκεια του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου. Συγχρόνως, και η πιο αδικημένη πόλη, διότι δολοφονικά βομβαρδίστηκε και καταστράφηκε πέραν από τους εχθρούς κι από τους φίλους συμμάχους. Μοναδική περίπτωση παγκοσμίως! Είναι αλήθεια ότι τα μεγάλα παγκόσμια γεγονότα που αφορούν στο σύνολο, επισκιάζουν και τα πολύ μεγάλα γεγονότα ακόμη, που διεδραματίστηκαν σε στενότερο κύκλο. Εμείς οι μεταγενέστεροι πειραιώτες, έχουμε υποχρέωση τουλάχιστον, στο χώρο μας, τα γεγονότα αυτά να τα προβάλουμε, γιατί αποτελεί μεγάλη παράληψη η υποβάθμιση

ή η αποσιώπηση, και ο λόγος είναι ότι σ’ αυτή την περίπτωση θα τα σκεπάσει σύντομα η λήθη, τα γεγονότα. Ο Πειραιάς κυρίες και κύριοι, Είναι η πιο ταλαιπωρημένη ελληνική πόλη του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου, αυτή που υπέστη τεράστιες απώλειες. Ποια ήταν η πόλη μας προ του 1940, κατά την εισβολή των Ιταλών και ποια κατά τη διάρκεια της κατοχής και ποια μετά την αποχώρηση των Γερμανών. Τι είχε και τι έχασε στη διάρκεια του πολέμου ο Πειραιάς, και κυρίως τι δεινά υπέστη σε όλη αυτή την περίοδο, ο λαός του, πρέπει να τα γνωρίζουμε. Σήμερα αυτά θα πούμε. Είναι γεγονός ότι μετά τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο σημειώθηκε, μία ταχύτερη μεταβολή των συνθηκών ζωής του Πειραιώς σε κάθε τομέα, πνευματικό, οικονομικό,

πληθυσμιακό. Θα πρέπει να θυμηθούμε όμως, ότι παρά το γεγονός, που μεσολάβησε η παγκόσμια οικονομική κρίση του 1929, η Ελλάς ταχύτατα βγαίνει απ’ αυτήν και σιγά σιγά κατά τη διάρκεια της 10ετίας του 1930, ο Πειραιάς ιδιαίτερα είχε μία κατακόρυφη βιομηχανική ανάπτυξη, με όλες τις ευεργετικές εκτάσεις που είχε γενικότερα για το λαό μας. Ωστόσο θα πρέπει να θυμίσουμε ακόμη ότι οι όποιες ανακατατάξεις που πραγματοποιήθηκαν σ’ αυτό το χρονικό διάστημα, οφείλονται και στα μεγάλα γεγονότα εθνικά και διεθνή, που είχαν μεσολαβήσει ή ακολούθησαν μετά τον Α΄ παγκόσμιο πόλεμο. Νέες ιδεολογικές κατευθύνσεις, νέες κοινωνικές αντιλήψεις και πνευματικές θεωρήσεις. Νέοι κάτοικοι στην πόλη, ξεριζωμένοι πρόσφυγες της Μικρασιατικής καταστρο-

Ανδρέας Κρυστάλλης, Ο βομβαρδισμός του Πειραιά, το 1944. Δρομοκαΐτειο, Ίδρυμα.

50 Περιπλους

1. Άποψη του Δημοτικού Θεάτρου. 1939. 2. Άποψη του λιμανιού του Πειραιά. 1955. 3. Άποψη του Πασαλιμανιού 20.7.1955. 4. Το ρολόι και το Μέγαρο του ΝΑΤ. 1939. Φωτογραφικό Αρχείο ΝΜΕ.

φής, που έπρεπε να επιβιώσουν συνετέλεσαν και στην περαιτέρω βιομηχανική και οικονομική ανάπτυξη του Πειραιά. Ο πληθυσμός της πόλεως από 133 χιλιάδες περίπου, μετά την έλευση των προσφύγων ανήλθε στις 254 χιλιάδες. Όλοι αυτοί κυρίως εγκαταστάθηκαν, στις παρυφές της πόλεως Δραπετσώνα, Κερατσίνι, Νίκαια, Κορυδαλλό, Πέραμα κλπ. Όλος αυτός ο προσφυγικός πληθυσμός, άνθρωποι της ανάγκης, φιλόπονοι και δημιουργικοί, συνέβαλαν ώστε στη 10ετία του 30 και μάλιστα πριν την έναρξη του Β΄ παγκόσμιου πολέμου ο Πειραιάς να έχει αλλάξει όψη. Με πρώτο, το βιομηχανικό κλάδο να αναπτύσσεται ταχύτητα. Η μεγάλη εταιρία χημικών προϊόντων και λιπασμάτων την εποχή αυτή διπλασιάζει την παραγωγική της δραστηριότητα, με την ίδρυση νέων εργοστασίων στους μεγάλους χώρους που είχε στη Δραπετσώνα, έφθασε να απασχολεί 2000 εργαζόμενους . Παράλληλα, υπήρχαν τα τσιμεντάδικα Τιτάν και Ηρακλής με μεγάλη παραγωγή τσιμέντου σε μία Ελλάδα που σημειώνεται μεγάλος οικοδομικός οργασμός για τη στέγαση των προσφύγων. Έτσι, ο Πειραιάς απασχολεί χιλιάδες εργατικά χέρια με τη μεγάλη του βιομηχανία, που εκτός απ’ τα πιο πάνω γιγαντιαία εργοστάσια του, ειδικότερα, αναφερόμαστε στις μεγάλες αλευροβιομηχανίες Γεωργή-Νικολετόπουλου-Κουμάνταρου, Αγίου Γεωργίου

–Σαραντόπουλου, Αστέρα και άλλα μικρότερα εργοστάσια. Θα αναφερθούμε στα Ναυπηγεία Βασιλειάδη, αλλά και του Σκαραμαγκά εκεί που ιδρύεται για πρώτη φορά, ναυπηγείο για την κατασκευή ελληνικών πολεμικών πλοίων. Ακόμη στα πολλά Μηχανουργεία που εξυπηρετούν τη Βιομηχανία αλλά και τη Ναυτιλία, στα ποτοποιεία και οινοποιεία Μεταξά, Μπαρμπαρέσου, Οίνων και οινοπνευμάτων, στα καπνεργοστάσια Παπαστράτου, Κεράνη, Φούκα, στα σαπωνοποιεία Ζερβού Παπουτσάνη, στα σιδηρουργικά εργοστάσια. Στο μεγάλο εργοστάσιο της ΧΡΩΠΕΙ και της Οξοποιείας Αττικής, στα ελαιουργία ΕΛΑΙΣ, ΜΑΝΟΣ κλπ, στα ταπητουργία, στα Υφαντουργεία και Κλωστήρια (Ρετσίνα, Πειραϊκή Πατραϊκή, ΚΑΡΕΛΑ, ΒΕΛΚΑ Βελισσαρόπουλος Γαβριήλ, κα στα Αμαξοστάσια των Σιδηροδρόμων που απασχολούσαν εκατοντάδες εργατικά χέρια. Στην ίδια χρονική περίοδο, αρχίζει η κατασκευή έργων στο λιμάνι του Πειραιώς. Κατασκευάζονται κρηπιδώματα μήκους 2500 μέτρων, για να πέφτουν δίπλα τα πλοία επιβατικά και φορτηγά. Γίνονται εκβαθύνσεις, εκβραχισμοί, επιχωματώσεις. Εγκαταστάθηκαν γερανογέφυρες, έγιναν υπόστεγα, έγινε το Σιλό αποθήκη για τα σιτηρά, δημιουργήθηκε και ο Οργανισμός Λιμένος Πειραιώς, που απασχόλησε εκατοντάδες εργατικά χέρια. Η κίνηση φορτηγών και επιβατηγών πλοίων έφτανε στα ύψη.

Πρωτοφανής η ανάπτυξη του Πειραιώς, σπίτια οικοδομήθηκαν για κατοικίες, διώροφες και τριώροφες, μέγαρα 4όροφα και 5όροφα στο κέντρο και παραλιακά, που στέγασαν εμπορικές και ναυτιλιακές επιχειρήσεις όπως το μέγαρο Σπυράκη, το μέγαρο Γιαννουλάτου, το μέγαρο Βάττη, Ζερβού Λαϊκής Τραπέζης, Γαβριήλ, το μέγαρο του ΗΣΑΠ, και τόσα άλλα αρχοντικά όπως Σκυλίτση, Μεταξά, Μπαρμπαρέσου, Μιχαλινού, Ξακουστή, Καζανόβα, Στρίγκου, Μελετόπουλου, Γεωργή, Πιπινέλη και τόσων άλλων εφοπλιστών, εμπόρων και βιομηχάνων. Αυτός ήταν ο Πειραιάς της 28ης Οκτωβρίου του‘40. Μία ευτυχισμένη πόλη, με χιλιάδες κατοίκους εργατικούς και δημιουργικούς γύρω απ΄ αυτή. Η ναυτιλία ήκμαζε, όλοι οι νησιώτες κάτοικοι, περνούσαν απ’ το λιμάνι του Πειραιώς για να μπαρκάρουν. Η ακτοπλοΐα με τα ωραία επιβατηγά της πλοία συνέδεε το κέντρο με όλα τα λιμάνια της χώρας. Κυρίως, όμως η πόλη μας διατηρούσε την πνευματική και πολιτιστική της παράδοση. Εκείνη που θεμελιώθηκε από τους Παύλο Νιρβάνα, Δημοσθένη Βουτυρά, Σπύρο Μελά, Πορφύρα Χατζάρα κι από τους παλαιότερους Βάμβα, Δραγάτση, Βώκο, το μεγάλο Ζωγράφο Βολανάκη. Και να μη ξεχνάμε και τους Πειραιώτες λογοτέχνες της τελευταίας εποχής, που συνέχισαν την παράδοση όπως ο Σούκας Καβαδίας, Λεβάντας Βρεττάκος, Γεράνης, Θεοχάρης και τόσους άλλους. Περιπλους 51

ΤΟ ΛΙΟΝΤΑΡΙ ΤΟΥ ΠΕΙΡΑΙΑ Tου Χάρη Τζάλα, ιστορικού συγγραφέα

Πειραιεύς, Κάνθαρος, Κωφός Λιμήν ήταν τα αρχαία ονόματα του Πειραιά ενώ κατά τον Μεσαίωνα και μέχρι τα τέλη του 17ου αιώνα αποκαλείτο Porto Leone, Port du Lion, Lyon, Ασλάν Λιμάν, Porto Draco, Porto Dragone. Με αυτά τα ονόματα και με κάποιες παραλλαγές σημειώνονταν και στους τότε χάρτες.

Πάνω: Το λιοντάρι του Πειραιά όπως βρίσκεται σήμερα στην είσοδο του Ναύσταθμου της Βενετίας.

52 Περιπλους

ολλοί γνωρίζουν ότι το Ιταλικό Porto Leone και οι διάφορες μεταφράσεις στα ελληνικά γαλλικά και τουρκικά δόθηκαν στον Πειραιά χάρη στο άγαλμα μεγάλου μαρμάρινου λιονταριού που βρισκόταν στη παραλία του κεντρικού λιμανιού1, λίγοι όμως γνωρίζουν την πολύπλοκη ιστορία και τις περιπέτειες του αγάλματος. Το άγαλμα αυτό με εντυπωσίασε πριν πολλές δεκαετίες όταν σε ένα από τα πρώτα μου ταξίδια στην Βενετία το είδα να προβάλλει μπροστά μου, επιβλητικό, στην είσοδο του Ενετικού Ναυστάθμου. - «Δικό σας είναι.», μου είπε ο Ιταλός φίλος που με ξεναγούσε. - «Και τα αλλά τρία μικρότερα λιοντάρια που στέκονται δίπλα από την άλλη πλευρά της εισόδου;». Ρώτησα. - «Δικά σας είναι και αυτά.», ήταν η απάντηση. Επιστρέφοντας από το ταξίδι και μιας που καθημερινά πήγαινα στον Πειραιά όπου είχα το γραφείο μου βάλθηκα να μάθω περισσότερα για αυτό το άγαλμα. Στον Πειραιά δεν βρήκα τίποτα που να θυμίζει την παρουσία του λιονταριού, στην Αθήνα όμως στην Γεννάδειο Βιβλιοθήκη και σε βιβλιοθήκες ξένων αρχαιολογικών σχολών υπάρχουν πολλά στοιχεία σχετικά με το περίεργο άγαλμα. Περιγραφές περιηγητών, παλαιοί χάρτες και ιστορικά βιβλία που περιγράφουν το κάποτε σπουδαίο αρχαίο λιμάνι της Αθήνας και αναφέρουν το λιοντάρι του. Το 1978 έγραψα ένα σύντομο άρθρο για την ιστορία αυτού του αγάλματος2 και το 1981, όταν Υπουργός Πολιτισμού έγινε η Μελίνα Μερκούρη, της παρουσίασα μια μελέτη για τον περίεργο τρόπο που υφαρπάχτηκε το 1688 από τον Ενετό Αρχιναύαρχο Φραγκίσκο Μοροζίνι. Ανέφερα και τις άκαρπες προσπάθειες που είχαν γίνει από τις αρχές του 20ού αιώνα για τον επαναπατρισμό αυτού του έργου. Οι W. Miller και W. Leake3 εκφράσανε πρώτοι την ευχή για επιστροφή του λιονταριού ενώ η κυβέρνηση του Ιωάννη Μεταξά άρχισε διαπραγματεύσεις με την ιταλική για την επιστροφή αυτού του μνημείου. Η προτεραιότητα για το Υπουργείο Πολιτισμού ήταν τα «Μάρμαρα του Παρθενώνα» και έτσι δεν έγινε τίποτα για το λιοντάρι μέχρι το 1992. Τότε ένας Πειραιώτης, ο Απόστολος Δόμβρος, άνθρωπος χαρισματικός, ονειροπόλος αλλά και αποτελεσματικός ανέλαβε μια μεγάλη εκστρατεία και συγκρότησε μια «Συντονιστική Επιτροπή για την Επιστροφή του Λέοντος του Πειραιώς». Παρά τις φιλότιμες προσπάθειες το λιοντάρι μαζί με τα μικρότερα αδελφάκια του δεν πήραν τον δρόμο της επιστροφής, αλλά ο Πειραιάς απέκτησε το 1997 χάρη στην επιμονή του Δόμβρου το δικό του αντίγραφο του λιονταριού. Το σύγχρονο μαρμάρινο λιοντάρι είναι έργο του Έλληνα γλύπτη Γιώργου Μέγκουλα και ορθώνεται υπερήφανο στην είσοδο του λιμανιού, στην Ακτή Ξαβερίου. Ένα άλλο αντίγραφο είχε ήδη αποκτήσει το Εθνικό Μουσείο της Στοκχόλμης. Αλλά ας δούμε παρακάτω την περίεργη ιστορία του Λέοντος του Πειραιώς, όπως αναφέρεται σε παλιές αλλά και νεότερες μελέτες. 1 Τα άλλα δυο λιμάνια ήταν η Ζέα, γνωστό σαν Πασαλιμάνι και η Μουνιχία, το Τουρκολίμανο ή Μικρολίμανο. 2 Χάρης Τζάλας, «Το Λιοντάρι του Πειραιά», Ελληνική Τρίαινα, τεύχος 15, Απρίλιος 1978, σσ. 28-29. 3 William Leake, Topography of Athens, London, 1821, σσ. 208-237.

ΤΟ ΛΙΟΝΤΑΡΙ ΤΟΥ ΠΕΙΡΑΙΑ

Η μυστηριώδης προέλευση του λιονταριού

Κανένας από τους αρχαίους συγγραφείς και περιηγητές δεν μνημονεύει αυτό το άγαλμα. Δεν το αναφέρει ο Στράβωνας, ο διάσημος γεωγράφος του 1ου π.Χ. αι. αλλά ούτε ο μεγάλος περιηγητής και γεωγράφος του 2ου μ.Χ. αι. Παυσανίας. Αποκλείεται να υπήρχε το 560 π.Χ. όταν πρωτοχρησιμοποιήθηκε το Φάληρο για λιμάνι, αλλά ούτε και το 493 π.Χ. όταν ο Πειραιάς έγινε το λιμάνι της Αθήνας. Μερικοί μελετητές της ιστορίας του Πειραιά και ο μεγάλος γλύπτης Antonio Canova, υποστηρίζουν ότι το λιοντάρι είναι μάλλον έργο της κλασσικής εποχής4 και τοποθετήθηκε στην είσοδο του λιμανιού το 480 π.Χ. μετά την νίκη της Σαλαμίνας. Άλλοι πάλι πιστεύουν ότι το λιοντάρι λαξεύτηκε σε πεντελικό μάρμαρο μετά την νίκη του Μαραθώνα το 490 π.Χ. Αμφίβολες και απόλυτα ατεκμηρίωτες και οι δύο θεωρίες.5 Ο Πειραιάς κρατά το αρχαίο του όνομα και κατά τα Ρωμαϊκά χρόνια, παρόλο που είχε χάσει την παλιά του δόξα και είχε πέσει σε μαρασμό. Μετά το 96 μ.Χ. και για κάπου έναν αιώνα, επί των Αντωνίνων, ο Πειραιάς ανακτά μια κάποια σημασία και αρκετοί μελετητές πιστεύουν, ότι τότε πρέπει να λαξεύτηκε το λιοντάρι και να τοποθετήθηκε στον μυχό του λιμανιού. Δεν μπορούμε όμως να αποκλείσουμε και την πιθανότητα το λιοντάρι να λαξεύτηκε νωρίτερα, το 360 π.Χ, να είχε αρχικά στηθεί σε άλλη περιοχή και να μεταφέρθηκε στον Πειραιά κατά τον 1ο ή τον 2ο αιώνα μ.Χ. όπως προτείνει ο C. Vermeule6. Τελείως ατεκμηρίωτες και απίθανες είναι οι προτάσεις που θέλουν το Λιοντάρι να λαξεύτηκε και να στήθηκε στον Πειραιά από τον Guy de la Roche ή από άλλο Φράγκο ηγεμόνα. Το 267 μ.Χ. η πόλη του Πειραιά καταλαμβάνεται και καταστρέφεται από τους Γότθους και εγκαταλείπεται από τους κατοίκους της. Το 330 μ.Χ. με την ίδρυση της Κωνσταντινουπόλεως ο Πειραιάς χάνει τελείως τη σημασία του και το 395 μ.Χ. με το καταστροφικό πέρασμα του Αλάριχου, ερημώνεται και παραμένει ακατοίκητος για περισσότερο από δεκατέσσερις αιώνες. Βεβαίως χρησιμοποιείται κατά καιρούς από τον βυζαντινό στόλο και συχνά από τους πειρατές που λυμαίνονται το Αιγαίο, αλλά έχει μείνει εκτός των τότε θαλασσίων δρόμων. Δεν έχουμε μαρτυρίες για την χρήση του Πειραιά σαν εμπορικού λιμανιού κατά την Φραγκοκρατία αλλά βέβαιο πρέπει να θεωρηθεί ότι χρησιμοποιήθηκε ευκαιριακά από τους De la Roche, τους Καταλανούς και τέλος κατά την Φλωρεντινή-Βενετική περίοδο που κράτησε μέχρι το 1456. Το ότι το λιοντάρι είναι έργο προγενέστερο των αρχών του 14ου αιώνα το μαρτυρεί ο ναυτικός χάρτης του 1318 του Γενοβέζου χαρτογράφου Pietro Vesconte όπου σημειώνεται ο Πειραιάς σαν Porto Leone. 4 Cte Laborde, Athènes aux XVe, XVIe, XVIIe siècles, Paris, 1954, vol, II, σελ. 242. Την άποψη ότι πρόκειται για έργο των κλασσικών χρόνων υποστηρίζουν και οι Ruhn, Watbled, Φ. Γρηγορόβιος, Ν. Θ. Σχίνας, Α. Αρβανιτόπουλος. 5 Χρήστος Πανάγος, Ο Πειραιεύς, Διδακτορική διατριβή, Εκδόσεις Άλφα, Ι. Μ. Σκαζίκη, Αθήνα 1949, σσ. 282-295. 6 Cornelius Vermeule “Greek funerary animals 450-300 B.C.” American Journal of Archaeology, 76:1-49 (January 1972) σελ. 53.

Κατά τον απελευθερωτικό αγώνα του 1821 ο Πειραιάς έχει μόλις καμία δεκαριά κατοίκους, δυο Τούρκοι στη Δογάνα –μια καλύβα που αποτελούσε το τελωνείο της εποχής–, λιγοστοί μοναχοί στο μοναστήρι του Αγ. Σπυρίδωνα και τον Γάλλο υποπρόξενο. Στον ερημωμένο Πειραιά, αυτά τα σκοτεινά χρόνια, το λιοντάρι ήταν το μόνο αξιοθέατο. Μετά τον ναυτικό χάρτη των αρχών του 14ου αιώνα, στα επόμενα χρόνια, αναφέρεται συστηματικά από πολλούς περιηγητές που επισκέπτονται τον Πειραιά ειδικά για να το δουν. Θαυμάζουν το άγαλμα του λιονταριού και σχεδόν αδιαφορούν για τα σωζόμενα τμήματα της αρχαίας οχύρωσης του λιμανιού, όπως οι μεγαλόπρεποι πύργοι των πυλών του Άστεως και της Ηετιώνειας Ακτής που είναι ορατοί μέχρι σήμερα.

Η θέση όπου στεκόταν το λιοντάρι

Ο Λέων του Πειραιώς είναι ένα γλυπτό καλής τέχνης χωρίς όμως να είναι εξαιρετικό, και δεν συγκρίνεται με το λιοντάρι της Χαιρώνειας που είναι πολύ ανώτερο. Τριπλάσιο περίπου από το φυσικό μέγεθος ενός λιονταριού, κάθεται στα πίσω πόδια, με όρθιο το κεφάλι και κλειστό το στόμα, κοιτάζοντας προς τη θάλασσα, φυλάσσοντας το λιμάνι από κάθε επιβουλή. Η θέση όπου αρχικά βρισκόταν δεν είναι απόλυτα εξακριβωμένη. Πολλοί ταξιδιώτες αναφέρουν ότι είδαν το λιοντάρι στο μυχό του λιμανιού, δηλαδή σε μια περιοχή που εκτείνεται από τη σημερινή Εθνική Τράπεζα μέχρι τον Τινάνειο κήπο7. Εκεί στην αρχαιότητα υπήρχαν οι στοές, και σε αυτή τη θέση σημειώνεται και σε χάρτη των Αδελφών Combes του 1686. Με βάση αυτόν τον χάρτη πρέπει να θεωρηθεί βέβαιο ότι εκεί στεκόταν όταν το φόρτωσε ο Μοροζίνι για τη Βενετία. Όμως κάποιοι μελετητές της ιστορίας του Πειραιά προτείνουν μια άλλη πρωτύτερη θέση, στην είσοδο του λιμανιού, στην σημερινή Ακτή Ξαβερίου. Δεν μπορούμε να αποκλείσουμε την υπόθεση ότι ήταν τοποθετημένο αρχικά στην είσοδο του λιμανιού και αργότερα μεταφέρθηκε στον μυχό του κόλπου. Εύλογο όμως είναι το ερώτημα: γιατί σε ένα λιμάνι που είχε τελείως χάσει την σπουδαιότητά του και που μόνο ευκαιριακά χρησιμοποιείτο για αγκυροβόλιο κάποιων πλοίων, να μεταφέρθηκε αυτό το βαρύ ογκώδες γλυπτό; Τι θα εξυπηρετούσε μια τέτοια αλλαγή θέσης; Το μπέρδεμα ως προς τη θέση ή τις θέσεις όπου στεκόταν το λιοντάρι προκάλεσε σύγχυση και οι Watbled και Huges λένε ότι τα λιοντάρια ήταν αρχικά δύο, στημένα στους δυο λιμενοβραχίονες στην είσοδο του λιμανιού και ότι το καθένα κρατούσε από το στόμα την άκρη της αλυσίδας με την οποία ασφάλιζαν το λιμάνι. Το ότι τα αρχαία και κάποια μεταγενέστερα λιμάνια, ιδιαίτερα τα πολεμικά, «κλείνανε» με αλυσίδες είναι κάτι το δεδομένο, αλλά τα δυο λιοντάρια του Πειραιά να κρατούν την αλυσίδα της εισόδου πρέπει να θεωρηθεί αποκύημα της φαντασίας. 7 Fr. Arnaud, J.P. La Guilletière, J. P. Babin, J. Spon και R. Wheller, Robert de Dreux, P. M. Coronelli, Cornelio Magni, Anne d’Akerhjelm. Στον Τινάνειο κήπο έχουμε και μια μαρτυρία του γερμανικού βομβαρδισμού του Πειραιά την νύχτα της 6ης - 7ης Απριλίου 1941. Μια μεγάλη λαμαρίνα εκσφενδονίστηκε από το βρετανικό πλοίο “Clan Fraser” όπου έγινε έκρηξη και έμεινε σφηνωμένη σε ένα δέντρο του κήπου.

Πάνω: Λεπτομέρεια της κεφαλής του λιονταριού όπου φαίνεται η επισκευή στο στόμα. Κάτω: Χάρτης των αδελφών Des Combes (1686) που σημειώνει την θέση όπου βρίσκονταν το «λιοντάρι» στον μυχό του λιμανιού, στην περιοχή του ιστορικού Ρολογιού του Πειραιά, προτού το αρπάξει ο Μοροζίνι.

Η περιγραφή του Τούρκου περιηγητή του 17ου αι. Εβλιά Τσελεμπή αναφέρει ότι από το ανοιχτό στόμα του λιονταριού έρεε νερό 8 και οι Άγγλοι περιηγητές Spone και Wheler που το είδαν το 1675 αναφέρουν κάποια σωλήνα που διέρχονταν από την ράχη του και κατέληγε στο στόμα. Έτσι εξάγεται το συμπέρασμα ότι το λιοντάρι χρησιμοποιήθηκε σαν κρήνη. Το λιοντάρι σήμερα έχει μεν κλειστό το στόμα, αλλά μια προσεκτική παρατήρηση δείχνει ότι ακριβώς εκεί έγινε μια επισκευή και προστέθηκε ένα καινούριο κομμάτι μαρμάρου που επανάφερε το στόμα στην αρχική κλειστή του μορφή. Φαίνεται επίσης στην ράχη ότι υπήρχε κάποιο αυλάκι που σήμερα έχει αποκατασταθεί. Πιθανότατα, κατά τον Μεσαίωνα ανοίχτηκε η οπή στο στόμα και με μια εξωτερική σωλήνωση που διέτρεχε την ράχη, το άγαλμα όντως να χρησιμοποιήθηκε σαν κρήνη. 8 Gunnar Jarring, “Elivia Celebi och Marmorlejonet fraen Pireus”, Swedish National Heritage Board, 85:1-4, 1978. Περιπλους 53

ΤΟ ΛΙΟΝΤΑΡΙ ΤΟΥ ΠΕΙΡΑΙΑ

Οι αδιάβαστες επιγραφές

Μυστηριώδη και αδιάβαστα παραμένουν τα κείμενα που είναι χαραγμένα στα δυο πλευρά του λιονταριού. Σε αυτό συμβάλει και το γεγονός ότι με την παρέλευση του χρόνου τα γράμματα έχουν υποστεί τέτοια φθορά που μόλις και διακρίνονται. Το μόνο που φαίνεται καθαρά είναι ο αριθμός 1458 που μάλλον πρέπει να αποδοθεί στην ματαιοδοξία κάποιου περαστικού ναυτικού, που με τον τρόπο αυτό θέλησε να αποθανατίσει την εκεί παρουσία του 9. Οι επιγραφές είναι προγενέστερες από το χάραγμα «1458». Πολλές ερμηνείες, όλες αυθαίρετες, έχουν κατά καιρούς δοθεί στα κείμενα. Κάποιοι μάλιστα πρότειναν ότι πρόκειται για ΠρωτόΕλληνική γραφή και πιο συγκεκριμένα Πελασγική, κάτι το επιστημονικά αστήριχτο 10. Πρέπει να θεωρηθεί βέβαιο ότι τα χαραγμένα γράμματα ή τα σύμβολα είναι πολύ μεταγενέστερα από την χρονολογία κατασκευής του αγάλματος και πιθανώς πρόκειται για Ρουνική γραφή. Οι ρουνικοί χαρακτήρες χρησιμοποιήθηκαν από Γερμανικές και Σκανδιναβικές φυλές ιδιαίτερα από τον 3ο έως τον 7ο αιώνα και σε ορισμένες περιοχές συνεχίστηκε η χρήση τους για άλλους δέκα αιώνες. Ο Johan David Akerblad είναι ο πρώτος που αναφέρθηκε στην Ρουνική προέλευση των επιγραφών ενώ ο Carl Rafn11 προχώρησε σε υποτιθέμενη ανάγνωση και αναφέρεται σε μια φανταστική περιπέτεια κατάληψης του Πειραιά από τον Νορβηγό Harold, αρχηγό των μισθοφόρων Βαράγγων. Είναι γνωστό ότι οι Βαράγγοι προσέφεραν τις υπηρεσίες τους σαν μισθοφόροι στο Βυζάντιο και το πέρασμα των 9 Ο ναός του Ποσειδώνα στο Σούνιο και τα ερείπια του ναού τις Αθήνας Σουνιάς φέρουν πολλά χαράγματα περαστικών ναυτικών με ημερομηνίες, βλ. Τζάλας, Χ. “Ναυτικά ακιδογραφήματα της Λαυρεωτικής ”, Πρακτικά 7ης Επιστημονικής Συνάντησης Νοτιανατολικής Αττικής, Κορωπί 1998, pp. 425-432. 10 O Cte Laborde πιστεύει ότι πλησιάζουν πρωτόγονα Ελληνικά σύμβολα ή φοινικικά, στο Laborde, comte de, Athènes aux XVe, XVIe et XVII siècles, Paris 1854. 11 Carl Christian Rafn, Inscription runique du Pirée, Imprimerie de Thiele, Copenhague 1856.

54 Περιπλους

4 1. 2. 3. Σχέδιο του αγάλματος και με αποτυπώματα των «Ρουνικών» επιγραφών κατά τον Rafn. 4. Λεπτομέρεια της δυσανάγνωστης επιγραφής στον ώμο του λιονταριού του Πειραιά. Φωτογραφία: Giovanni Dall’ Orto 2007.

πλοίων τους από τον Πειραιά κατά τον 11ο αιώνα είναι πολύ πιθανή. Και άλλοι μελετητές συμφωνούν ότι πρόκειται για Ρουνικούς χαρακτήρες. Ορθότερη θεωρείται η ανάγνωση του Eric Brate από τα 1914, παρόλο που είναι αποσπασματική, ο οποίος την διάβασε ως επιγραφή που χαράχτηκε εις μνήμη του Σουηδού πολεμιστή Horsa12.

Η αρπαγή του λιονταριού και η μεταφορά του στην Βενετία

Όλα όσα προαναφέραμε αφορούν την ιστορία του λιονταριού και την μακρόχρονη παρουσία του στον Πειραιά μέχρι το 1688. Τότε μεταφέρθηκε στη Βενετία από τον επικεφαλής του Ενετικού στόλου Φραγκίσκο Μοροζίνι μαζί με άλλα δύο μικρότερα λιοντάρια. Για να εκδιώξει τους Τούρκους από το φρούριο της Ακρόπο12 Omelian Pristak, The origin of Rus, Cambridge, Mass., 1981, σ.348 κ.εξ.

λης βομβάρδισε τον Παρθενώνα, τμήμα του οποίου είχε μετατραπεί σε πυριτιδαποθήκη. Συχνά αναφερόμαστε στη βάνδαλη συμπεριφορά του Ναπολιτάνου ζωγράφου Giovanni Lusieri στον οποίο ο Λόρδος Έλγιν ανέθεσε το έργο της συλλογής και μεταφοράς των γλυπτών του Παρθενώνα και άλλων αριστουργημάτων από την Ακρόπολη. Λίγοι γνωρίζουν την καταστροφική μανία του Μοροζίνι και σπάνια γίνεται αναφορά σ’ αυτήν. Ο σκόπιμος βομβαρδισμός του Παρθενώνα το 1687, για τον οποίο ποτέ δεν έδειξε μετάνοια, κατέστρεψε την μαρμάρινη σκεπή του μνημείου, γκρέμισε τοίχο, 14 κίονες και προκάλεσε τεράστιες ζημιές στα αετώματα, τις μετόπες και τη ζωφόρο. Αλλά ο Ενετός ναύαρχος δεν αρκέστηκε σε αυτά, προσπάθησε αδέξια να αποκολλήσει και γλυπτά από τα αετώματα που σωριάστηκαν από ύψος 12 μέτρων και κομματιάστηκαν.

ΤΟ ΛΙΟΝΤΑΡΙ ΤΟΥ ΠΕΙΡΑΙΑ

Ο Μοροζίνι περιγράφεται σαν ένας σκληρός, αδίστακτος πολεμιστής που κατά τις θαλάσσιες μάχες εναντίων των Τούρκων φορούσε πάντα κόκκινη αμφίεση, από το καπέλο μέχρι τα υποδήματα, ενώ κρατούσε αγκαλιά τον γάτο, μασκότ του πλοίου του. Οι Ενετοί δεν θέλησαν να κρατήσουν την Ακρόπολη, ούτε να εγκατασταθούν στην Αθήνα. Εκείνοι ενδιαφέρονταν για τα λιμάνια, αλλά ο Πειραιάς ήταν εκτός των θαλασσίων εμπορικών δρόμων και ο σκοπός της επίθεσης –που έγινε δια κανονιοβολισμού από τον λόφο του Φιλοπάππου– ήταν να κάνουν ζημιά στους Τούρκους. Φεύγοντας για τη Βενετία ο Μοροζίνι διέταξε εκτός από το λιοντάρι του Πειραιά να μεταφέρουν και άλλον ένα λέοντα και μια λέαινα. Το ένα από αυτά τα λιοντάρια πιθανώς προέρχεται από την περιοχή νότια των προπυλαίων –γνωστή στους αρχαιολόγους σαν Πύλη Beulé, ενώ το άλλο από την Ακαδημία Πλάτωνος. Τα τελευταία είναι φυσικού μεγέθους και κατώτερης τέχνης. Το τέταρτο από τα λιοντάρια που βρίσκονται στον Ναύσταθμο της Βενετίας είναι και αυτό ελληνικό αλλά είναι άγνωστη η προέλευσή του. Μεταφέρθηκε εκεί αργότερα το 1716. Γιατί αυτή η μανία των Ενετών με τα λιοντάρια και γιατί τα δικά τους λιοντάρια είναι φτερωτά; Όπως είναι γνωστό το λιοντάρι είναι το σύμβολο του Ευαγγελιστή Μάρκου, του προστάτη της Γαληνότατης. Κατά τον θρύλο τα λείψανα του Ευαγγελιστή φυγαδεύτηκαν από Ενετούς εμπόρους το 828 από την Αλεξάνδρεια, όπου λέγεται ότι μαρτύρησε. Πάνω σε αυτό το «οστεοφυλάκιο» θεμελιώθηκε ο καθεδρικός ναός του Αγίου Μάρκου της Βενετίας και κατ’ επέκταση η ισχυρή Ενετική Δημοκρατία. Και ας ολοκληρώσω με ένα περίεργο περιστατικό που αναφέρει ο W. Leake: Το 1797 όταν ο Μέγας Ναπολέων κατέλυσε την Ενετική Δημοκρατία έσυρε το λιοντάρι του Πειραιά, αλυσοδεμένο, σε άρμα μέχρι το Παρίσι, με τον ίδιο τρόπο που οι Ρωμαίοι αυτοκράτορες πρόβαλλαν τις νίκες τους σέρνοντας τρόπαια. Μετά την πτώση της Γαλλικής Αυτοκρατορίας το ταλαίπωρο λιοντάρι επέστεψε στη Βενετία.

Αριστερά: Γκραβούρα του 1684 με πορτρέτο του Φραγκίσκου Μοροζίνι. Πάνω: Ταχυδρομικό δελτάριο του 1905 με το παλιό Δημαρχείο του Πειραιά που είναι και η πιθανότερη θέση όπου στέκονταν το «Λιοντάρι». Το κτίριο του δημαρχείου, γνωστό σαν το «Ρολόι του Πειραιά», γκρεμίστηκε αναίτια επί δημαρχίας Σκυλίτση κατά την επτάχρονη δικτατορία. Δεξιά ο Τινάνειος κήπος που πήρε το όνομα του από τον Γάλλο ναύαρχο Τινάν, ο οποίος διαμόρφωσε τον χώρο το 1854. Κάτω: Γενική άποψη της εισόδου του Ναυστάθμου της Βενετίας.

Βιβλιογραφία

Akerblad, John David, Notice sur deux inscriptions en caractères runiques trouvées à Venise et sur les Varangue, Paris, 1804. • Αρβανιτόπουλος, Α., «Η ιστορία των Αθηνών από των μυθικών χρόνων μέχρι το 400 μ.Χ.,» Εγκυκλοπαιδικό Λεξικό Ελευθερουδάκη, Αθήνα 1932, τ. ΙΙ., σελ. 324 κ.έ. • Babin, J. P., Relation de l’état présent de la ville d’Athènes, Lyon 1674. • Coronelli, P.M., Mémoires historiques et géographiques du royaume de la Morée, Négrepont et des places maritimes jusqu’à Thessalonique, Amsterdam 1689, σσ. 195-197. • Γεννάδιος, Ο Λόρδος Έλγιν και οι προ αυτού ανά την Ελλάδα αρχαιολογήσαντες επιδρομείς, Αθήνα 1830, σελ. 66, σσ. 86-189. • Γρηγορόβιος, Φερδινάνδος. Ιστορία της Πόλεως Αθηνών, Αθήναι 1904, τ. Ι, σελ. 68, 237 και τ. ΙΙ σσ. 482-756. • Dreux, Robert de., Voyage en Turquie et en Grèce 1665-1669, Paris 1925. • Gourmenin, D., Voyage du Levant…en l’année 1621, αναφ. Φιλαδελφέας, Α. Θ.,. Ιστορία Αθηνών, τ. Ι., σελ. 188. • Ζουμπουλίδης, Κ. Θ., Ιστορία και εξέλιξης του λιμένα Πειραιώς, Πειραιάς 1931, σελ. 19. • Laborde, comte de, Athènes aux XVe, XVIe et XVII siècles, Paris 1854. • Magni, Cornelio, Quanto di piu curioso ha potuto racorre nel secondo biennio da esso consunioto in viaggi per la la Turchia, Parma 1692, σελ. 462. • Πανάγος, Χρήστος Θ., Ο Πειραιεύς, Αθήνα 1949. [Διδακτορική διατριβή]. • Pittakys, K. S., L’ancienne Athènes, Αθήνα, 1835, σελ. 2. • Rafn, Carl Christian, Runneeins Krift Piraeus, Copenhagen 1856. • Spon, J., Wheler, G., Voyage d’Italie, de Dalmatie, de Grèce et du Levant, Lyon 1679. • Τζάλας, Χάρης, «Το Λιοντάρι του Πειραιά», Ελληνική Τρίαινα, τεύχος 15, Απρίλιος 1978, σσ. 28-29. • “Ναυτικά ακιδογραφήματα της Λαυρεωτικής ”, Πρακτικά 7η Επιστημονική Συνάντηση Νοτιανατολικής Αττικής, Κορωπί 1998, pp. 425-432. • Χατζημανωλάκης, Γιάννης, Ο Λέων του Πειραιώς, Επιτροπή επιστροφής του Λέοντος του Πειραιώς, Πειραιάς, 1994. • Wheler, G., Voyage de Dalmatie, de Grèce et du Levant, Anvers 1689, τ. ΙΙ σελ. 66, σσ. 499-503.

Περιπλους 55

Η Ναυτική Διοίκηση Κρήτης

Του Υποναύαρχου (εα) Αντώνη Ζωιδάκη Π.Ν.

να χρόνο πριν από τον Ελληνοϊταλικό πόλεμο, είχε συσταθεί και εγκατασταθεί κοντά στην Σχολή Δοκίμων, στον Πειραιά, η διοίκηση Ναυτικής Αμυντικής Περιοχής Πειραιά (Ν.Α.Π./3) υπό τον πλοίαρχο ΒΝ Α. Μπακόπουλο. Κάτω από τις διαταγές της, επρόκειτο να λειτουργήσουν σε περίπτωση πολέμου, αφού αναπτύσσονταν σταδιακά, οι Ναυτικές Διοικήσεις, Κρήτης, Κυκλάδων, Νοτίου Ευβοϊκού, Μήλου, Σάμου, Πόρου, Ισθμίας καθώς και το οχυρό του Σαρωνικού. Καμία, όμως, σχετική προεργασία δεν είχε προϋπάρξει από τον καιρό της ειρήνης, ούτε ενεργό αμυντικό έργο υπήρχε στην Κρήτη, ούτε για φράγμα στην Σούδα όπως π.χ. υπήρχε φράγμα, μεταξύ Ρίου-Αντιρρίου, Σαρωνικού κλπ. Μόνο δίκτυο επιτηρήσεως, είχε εγκατασταθεί, με κέντρα πληροφοριών στα Χανιά και το Ηράκλειο. Μόλις κηρύχθηκε ο Ελληνοϊταλικός πόλεμος, στάλθηκε εσπευσμένα στην Κρήτη, ο έφεδρος Υποναύαρχος Πελίας Ιωαννίδης, ο οποίος στις 30 Οκτωβρίου 1940, εγκαταστάθηκε ως ανεξάρτητος Ναυτικός Διοικητής Κρήτης στη Χαλέπα, με μοναδικό προσωπικό διοίκησης έναν έφεδρο Υπαξιωματικό, και δύο ναύτες διαχειριστές. Τα καθήκοντά του, τα οποία καθορίσθηκαν μεταγενέστερα, συνίσταντο κυρίως στην ανώτερη εποπτεία των στρατιωτικών μεταφορών, που διεξάγονταν από τους Λιμενάρχες του νησιού, οι οποίοι και τέθηκαν υπό τις διαταγές του και στην εξασφάλιση της ναυσιπλοΐας στο Κρητικό Πέλαγος και την υπόλοιπη θαλάσσια περιοχή γύρω από το νησί. Στην εποπτεία του ανήκουν επίσης, το δίκτυο επιτήρησης και όλες οι ναυτικές υπηρεσίες που υπήρχαν στο νησί, δηλαδή, οι λιμενικές αρχές, οι φάροι και ο ασύρματος Χανίων. Ηταν προφανές ότι την οργάνωση της άμυνας της Κρήτης, η Ελληνική Κυβέρνηση την εμπιστευόταν στην Βρετανική φροντίδα.

Πράγματι, από τις πρώτες ημέρες του Νοεμβρίου, οι Βρετανοί αποβίβασαν στο νησί μικρή στρατιωτική δύναμη και άρχισαν να εγκαθιστούν παραθαλάσσιο και αντιαεροπορικό πυροβολικό, κυρίως στον όρμο της Σούδας, τον οποίο προόριζαν ως ορμητήριο τους. Πόντισαν (έριξαν στην θάλασσα) φράγμα και άρχισαν να κατασκευάζουν αεροδρόμιο στο Μάλεμε και στο Ηράκλειο. Κάτω από τέτοιους όρους, η δράση της Ελληνικής Ναυτικής Διοίκησης, η οποία δεν διέθετε ούτε προσωπικό ούτε δικά της ενεργά πολεμικά μέσα, περιορίσθηκε στον συντονισμό των κοινών Ελληνοβρετανικών ενεργειών. Μετά την μεταφορά της 5ης Μεραρχίας Κρήτης, που συντελέσθηκε τον Νοέμβριο του 1940 και της οποίας η επιβίβαση έγινε υπό την άμεση εποπτεία του Ναυτικού Διοικητή, ο τελευταίος αυτός περιορίσθηκε σε απλά καθήκοντα παρακολούθησης, συνδέσμου προς τις Βρετανικές ναυτικές αρχές και εντελώς βοηθητικό ρόλο. Εν τούτοις, φρόντισε για τον έλεγχο και την ρύθμιση των τοπικών καθώς και των θαλασσίων συγκοινωνιών με την Ηπειρωτική Ελλάδα, οι οποίες διεξήχθησαν χωρίς εμπόδια μέχρι την Γερμανική επίθεση. Ασχολήθηκε επίσης, με την περισυλλογή επιπλεουσών ναρκών με συνεργείο που μετακλήθηκε από τον Ναύσταθμο Σαλαμίνος. Οι νάρκες αυτές, αποσπώνταν από τα ναρκοπέδια των Βορειοαφρικανικών ακτών και παρασύρονταν προς τις νότιες ακτές της Κρήτης. Οι Βρετανοί κατέστρεφαν τις παρασυρόμενες αυτές νάρκες, αλλά η Ναυτική Διοίκηση Κρήτης πέτυχε να στείλει 45 από αυτές, τύπου Βίκερς, σε καλή κατάσταση στον Ναύσταθμο Σαλαμίνος για επαναχρησιμοποίηση. Το δίκτυο επιτήρησης στην Κρήτη, όπως αναφέρει ο Ναυτικός Διοικητής, λειτούργησε κατά τρόπο πολύ ικανοποιητικό. Από το τέλος Δεκεμβρίου τοποθετήθηκε ως βοηθός του Ναυτικού Διοικητού (Ν.Δ.) ο έφεδρος Πλοίαρχος (ΛΣ) Α. Κατερίνης, ο οποίος είχε την έδρα του στη Σούδα και χρησιμοποιείτο ως σύνδεσμος μεταξύ του Ν.Δ. και της Κάτω: Γερμανοί αλεξιπτωτιστές προσγειώνονται στην Κρήτη, Μάιος 1941.

στον πόλεμο του 1940-1941 εκεί. Ο Ν.Δ. αναφέρει ότι κατ' επανάληψη ζήτησε από το Γενικό Επιτελείο Ναυτικού, να διαταχθούν τα πλοία να πλεύσουν στην Αλεξάνδρεια. Εν τούτοις αυτό διατάχθηκε πολύ αργά και όχι για όλα γενικά. Κατά την μεταστάθμευση του Ελληνικού Στόλου προς νότο, μέσω της Σούδας, στην Αλεξάνδρεια, ο Υπουργός Ναυτικών Ναύαρχος Σακελλαρίου, αφού παρέμεινε 2 ή 3 ημέρες στη Σούδα αναχώρησε για την Αλεξάνδρεια και από εκεί, όπως εκθέτει ο Υποναύαρχος Ιωαννίδης του απέστειλε σωρεία διαταγών. Με αυτές έθετε στη διάθεση του Ν.Δ. ΕΧΘΡΙΚΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ το αχρηστευθέν Αντιτορπιλικό Λέων, το πλήρωμα αυτού στη ξηρά, Οι εχθρικές ενέργειες στην Κρήτη όπως υπέπεσαν στην αντίληψη του τον Κυβερνήτη Πλοίαρχο Πρωτοπαππά, τους Αξιωματικούς, μέχρι Ν.Δ. Κρήτης, έχουν ως ακολούθως: Από τις πρώτες ημέρες του Νοεμκαι τον Κυβερνήτη ΑντιΤορπιλικού Σφενδόνη Πλωτάρχη Δομεστίνη, βρίου του 1940, η Κρήτη άρχισε να δέχεται τις αεροπορικές επιθέσεις ο οποίος νοσηλευόταν στο νοσοκομείο. Διέταξε επίσης, την αφαίρεση του εχθρού. Τα Χανιά και η Σούδα βομβαρδίσθηκαν την 1η Νοεμβρίου από το Αντιτορπιλικό Λέων, κάθε χρήσιμου αντικειμένου που θα μποαπό 7 και την επομένη 2 Νοεμβρίου από 11 Ιταλικά βομβαρδιστικά. ρούσε να χρησιμοποιηθεί. Το πυροβολικό του πλοίου το έθετε στην Πολλά σπίτια κατέρρευσαν και τα θύματα ήταν αρκετά. Οι βομβαρδιδιάθεση των Βρετανών, εάν αυτοί ήθελαν να το αφαιρέσουν και να το σμοί ήταν σχεδόν καθημερινοί τον Νοέμβριο. Στις 3 Δεκεμβρίου, δύο παραλάβουν. Τέλος τον διέτασσε, να συνεννοείται για τα Ναυτικά ζηεχθρικά τορπιλοβόλα, έκαναν επίθεση εναντίον της Σούδας και έβατήματα με τον πρόεδρο της Κυβερνήσεως, που παρέμεινε στην Κρήτη. λαν από χαμηλό ύψος εναντίον του Βρετανικού ευδρόμου “Glasgow”, Σε εκτέλεση των διαταγών αυτών, ο Ν. Διοικητής προέβη σε σχετικές το οποίο, αν και επλήγη, εν τούτοις κατόρθωσε με τα δικά του μέσα να ενέργειες. Για το πυροβολικό του Λέοντος, οι Βρετανοί απάντησαν αποπλεύσει από εκεί. Εν τω μεταξύ και δεδομένου ότι οι Βρετανοί ενίότι στερούνται γερανού και αδυνατούν να το αφαιρέσουν και έγινε σχυσαν το αντιαεροπορικό πυροβολικό τους, οι αεροπορικές επιδροφανερή πάλι, κατά τον Ν. Διοικητή, η ανεμές γίνονταν αραιότερες. Όμως, η κατά τις πάρκεια μέσων της Βρετανικής Ναυτικής αρχές του Ελληνοϊταλικού πολέμου, επιδειΒάσης. χθείσα από τους Βρετανούς δραστηριότητα Μία εβδομάδα πριν από την έναρξη της μάγια την αντιαεροπορική άμυνα της Κρήτης, χης της Κρήτης, το κτίριο της Ν. Διοίκησης, άρχισε αισθητά να μειώνεται από τον Μάρεξ αιτίας βομβαρδισμού, υπέστη ζημίες και τιο του 1941. Αποτέλεσμα ήταν ο όρμος της έπειτα από αυτό ο Ν. Διοικητής, μόνο κατά Σούδας, να μην παρέχει ασφάλεια, λόγω και την ημέρα παρέμεινε σε αυτό, διανυκτερεύτης υφιστάμενης ανεπάρκειας της αεροποοντας στο χωριό Φουρνέ. ρίας δίωξης. Τα Βρετανικά πλοία ουδέποτε Η γερμανική επίθεση κατά της Κρήτης άρπαρέτειναν την παραμονή τους σε αυτόν, χισε από το πρωί της 20 Μαΐου 1941. Ο Ν. πέρα από τον απαραίτητο χρόνο για τον Διοικητής αναφέρει ότι την προηγουμένη ανεφοδιασμό τους. ημέρα ο Βρετανός Ναυτικός ακόλουθος Την αυγή μιας από τις τελευταίες ημέρες Ναύαρχος Τερλ, του είχε δηλώσει ρητώς, του Μαρτίου 1941, έκαναν επίθεση κατά ότι δεν υπήρχε καμία αεροπορική δύναμη του όρμου 6 Ιταλικές τορπιλάκατοι του τύστη Κρήτη. που “πλοίων κωνώπων”. Μία από αυτές, Η κεραυνοβόλα απόβαση των Γερμανών τορπίλισε με επιτυχία το Βρετανικό εύΑλεξιπτωτιστών, είχε σαν αποτέλεσμα τη δρομο York, άλλη ένα Βρετανικό φορτηγό, διακοπή όλων των τηλεγραφικών και τηλεδύο εξώκειλαν και εξερράγησαν στον μυχό φωνικών επικοινωνιών της Κρήτης. Μετά του όρμου της Σούδας, η πέμπτη εξώκειλε Υποναύαρχος Πελίας Ιωαννίδης, την διακοπή και των τοπικών συγκοινωνιεπίσης στην ακτή απέναντι από τον λιμεΝαυτικός Διοικητής Κρήτης ών, από την πρώτη ημέρα της γερμανικής νοβραχίονα και τέλος η έκτη, αφού άντεξε επίθεσης, ο Ν. Διοικητής Υποναύαρχος κατά την διαδρομή, έπεσε άθικτη στα χέρια Ιωαννίδης αποκλείσθηκε στο Φουρνέ, χωρίς να μπορεί ούτε τηλετων Βρετανικών αρχών. Οι έξι χειριστές τους διασώθηκαν και συνεφωνικώς να επικοινωνήσει με την έδρα του στη Χαλέπα. Λόγω των λήφθησαν αιχμάλωτοι. Το εύδρομο York, επειδή κρίθηκε άχρηστο συνεχών βομβαρδισμών της περιοχής, κατέφυγε με την οικογένεια έπειτα από τις ζημιές που υπέστη, προσάραξε στα αβαθή της ακτής του και άλλους ιδιώτες σε κοντινό σπήλαιο, όπου συνελήφθη στις 26 απέναντι από τον συνοικισμό της Σούδας, όπου παρέμεινε και βομΜαΐου 1941 από τους Γερμανούς. βαρδιζόταν από τότε συνεχώς. Έπειτα από αλλεπάλληλες μεταφορές του ανά τις γερμανικές στρατιΚατά την σφοδρή αεροπορική επίθεση που έγινε νότια της Κρήτης ωτικές υπηρεσίες των Χανίων, όπου ανακρίθηκε επανειλημμένα σχεστις 22 Μαρτίου 1941 εναντίον της νηοπομπής που συνοδευόταν από τικά με την δράση του, μεταφέρθηκε στην Αθήνα στις 30 Μαΐου 1941. τα Αντιτορπιλικά “Βασιλεύς Γεώργιος” και “Κουντουριώτης”, τα ΑντιΣτο υπουργείο Ναυτικών, αφού εξετάσθηκε και πάλι για το ιστορικό τορπιλικά ζήτησαν μέσω ασυρμάτου από τον Ναυτικό Διοικητή Κρήτου ζητήθηκαν πληροφορίες για τα φράγματα της Σούδας. της γρήγορη αποστολή αεροπλάνων δίωξης, καθώς και ρυμουλκού. Μετά την εξέταση του, τέθηκε σε απομόνωση και τελικά αφού μεΟι Βρετανοί, ύστερα από ενέργεια του Ν.Δ., έστειλαν αρχικά ένα μόνο ταφέρθηκε σε στρατόπεδο αιχμαλώτων στο Μάλεμε αφέθηκε ελεύαεροσκάφος, κατόπιν δε νέας αίτησης και ένα άλλο ακόμη. Δήλωσαν θερος στις 27 Σεπτεμβρίου 1941. Τα παρατηρητήρια και η φρουρά ότι δεν υπάρχει τρίτο και καταδείχθηκε τότε εμφανέστατα η μεγάλη της αποθήκης πυρομαχικών διαλύθηκαν, αφού προηγουμένως αποαριθμητική ανεπάρκεια της Βρετανικής Αεροπορίας στην δίωξη. λύθηκαν οι άνδρες. Καμία ενέργεια για καταστροφή του υλικού δεν Τον Απρίλιο μεταφέρθηκαν στη Σούδα, περίπου 350 τόνοι πυρομαχιαναφέρεται από το Ναυτικό Διοικητή. κών του Β. Ναυτικού. Με μέριμνα της Ν. Διοίκησης, εναποθηκεύτηΑκολούθως στο Παράρτημα Α παρατίθεται η πρώτη και η τελευταία καν στο Ακρωτήρι στην Μονή Αγίας Τριάδος, όπου και φρουρούνταν σελίδα της αναφοράς του Ναυτικού Διοικητού Υποναυάρχου Πελία από την Ν. Διοίκηση, μέχρι την κατάληψη της Κρήτης. Ιωαννίδη, όπως αυτή υποβλήθηκε στη Διεύθυνση Ναυτικού και φυΜετά την προέλαση των Γερμανικών στρατευμάτων στην ηπειρωτική λάσσεται σήμερα στα αρχεία της Ιστορικής Υπηρεσίας του Ναυτικού. Ελλάδα, οι επιθέσεις της Λουφτβάφε κατά του ορμητηρίου της Σούδας ιδίως, αλλά και κατά του Ηρακλείου, έγιναν πυκνές και έντονες. Η Σούδα ήταν γεμάτη από εμπορικά πλοία, Βρετανικά και Ελληνικά ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Ιστορικό αρχείο Υπηρεσίας Ιστορίας Ναυτικού. τα οποία για να αποφύγουν τις εχθρικές επιθέσεις είχαν καταπλεύσει εκεί Βρετανικής βάσης. Τον Μάρτιο, επίσης του 1941 τοποθετήθηκε ως υποδιοικητής, ο έφεδρος Αντιπλοίαρχος Χ. Παπαδημητρίου, προοριζόμενος να αναλάβει την Υπηρεσία Επιτήρησης Συναγερμού Αέρος-Θάλασσας (Υ.Ε.Σ.Α.Θ) Κρήτης, που επρόκειτο να ιδρυθεί, η οποία τελικά δεν πρόλαβε να συγκροτηθεί.

Περιπλους 57

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α

Απόσπασμα της Αναφοράς του Υποναυάρχου Πελία Ιωαννίδη Ναυτικού Διοικητού Κρήτης

58 Περιπλους

Πλοία εφοδιασμού που καίγονται στον κόλπο της Σούδας μετά τη γερμανική εισβολή.

Περιπλους 59

Ο Ελληνισμός και οι Αμφίβιες Επιχειρήσεις

έως την εμφάνιση του Αεροπορικού παράγοντα Του Δρ. Ζήση Φωτάκη, Λέκτορα Ναυτικής Ιστορίας, Σχολή Ναυτικών Δοκίμων

Μπορεί στη Ναυτική Ιστορία οι μεγάλες ναυμαχίες να μαγνητίζουν το ενδιαφέρον των πολλών, στρατηγικά όμως ορθότερος είναι ο Corbett που υποστηρίζει ότι συχνά η κύρια αξία των στόλων έγκειται στην αξιοποίησή τους σε αμφίβιες επιχειρήσεις.1 Η διαπίστωση αυτή αντανακλά και τη μακραίωνη, ελληνική, πραγματικότητα που αδρομερώς παρουσιάζεται στο παρόν κείμενο.

α πολεμικά πλοία της κωπήλατης πολεμικής ναυτιλίας υπήρξαν ιδανικά για την πραγματοποίηση αμφίβιων επιχειρήσεων λόγω του χαμηλού βυθίσματός τους και των πάνοπλων επιβατών τους.2 Οι πρώτες ναυτικές εκστρατείες του Ελληνισμού, η Αργοναυτική εκστρατεία και ο Τρωικός Πόλεμος αποτελούν, άλλωστε, πρώιμες αμφίβιες επιχειρήσεις των Ελλήνων.3 Η ναυμαχία της Μυκάλης (479 π.Χ.), με την οποία τερματίστηκαν οι Περσικοί Πόλεμοι υπήρξε επίσης αποβατική ενέργεια των πληρωμάτων 110 ελληνικών τριηρών στη Μικρασιατική ακτή όπου και συνέτριψαν τετραπλάσιες Περσικές δυνάμεις.4 Αντίστοιχα εξελίχθηκε και η ναυμαχία της Πύλου (425 π.Χ.) μεταξύ Σπαρτιατών και Αθηναίων κατά την πρώτη φάση του Πελοποννησιακού Πολέμου.5 Επιπλέον, τα πολυήρη πλοία των ελληνιστικών χρόνων, τα αεροπλανοφόρα αυτά της αρχαιότητας, 1 Till, G. (επιμ.), Maritime Strategy and the Nuclear Age (London, 1982), 40-42. 2 Guilmartin, J.F. Jr, Gunpowder and galleys. Changing Technology and Mediterranean Warfare at Sea in the Sixteenth Century (London, 1974), 264-266. 3 Σίμψας, Μ., Το Ναυτικό στην Ιστορία των Ελλήνων. Πλοία και ναυτικά γεγονότα στον Αρχαίο Κόσμο (Αθήνα, 1982), 45-51. 4 Στο ίδιο, 201. 5 Rodgers, W. L., Greek and Roman Naval Warfare (Annapolis, 1937), 142143.

60 Περιπλους

με τους πολλούς καταπέλτες τους και τους εκατοντάδες πεζοναύτες τους συχνά εκπορθούσαν οχυρωμένους, παράκτιους στόχους αντί να συνάπτουν ναυμαχίες.6 Το Βυζάντιο παρουσίασε ανάλογη επίδοση στις αμφίβιες επιχειρήσεις. Το Ναυτικό του Ιουστινιανού συνέβαλε αποφασιστικά στη Βυζαντινή ανακατάληψη της Δυτικής Μεσογείου από τον Βελισσάριο.7 Τον 10ο αιώνα ο Νικηφόρος Φωκάς ανακατέλαβε από τους Άραβες την Κρήτη, έχοντας συγκροτήσει μεγάλη αρμάδα που περιλάμβανε ιππαγωγά τα οποία διευκόλυναν την αποβίβαση βαριά οπλισμένου ιππικού κατευθείαν στην αμμουδιά, αιφνιδιάζοντας έτσι τους Άραβες και δίνοντας τη νίκη στους Βυζαντινούς. Αντίστοιχη χρήση του ιππικού έγινε από τους Βυζαντινούς και κατά τις επιχειρήσεις ανακατάληψης της Σικελίας από τους Άραβες τις επόμενες δεκαετίες. Η χρήση αυτή του ιππικού υιοθετήθηκε από τους Νορμανδούς της Κάτω Ιταλίας στα μέσα του 11ου αιώνα που ενημέρωσαν σχετικά και το Δούκα της Νορμανδίας Γουλιέλμο. 6 de Souza Ph.,”Naval battles and sieges” στο Sabin Ph., van Wees H., Whitby M. (eds.), The Cambridge of Greek and Roman Warfare vol. 1 (New York, 2007), σελ. 357-360, 441-444. 7 Lewis, A.R. & Runyan, T.J., European Naval and Maritime History 3001500 (Indiana, 1985), 16-18.

Πάνω: Η αποβίβαση των ελληνικών στρατιωτικών δυνάμεων στη Μυτιλήνη. Επιστολικό δελτάριο. Φωτογραφικό Αρχείο Ν.Μ.Ε. Στην αριστερή σελίδα: Μάχη κοντά στα πλοία των Ελλήνων στα παράλια της Τροίας, Αθηναϊκή σαρκοφάγος, Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης, δεύτερο τέταρτο του 3ου αιώνα π.Χ.

Χρησιμοποιώντας το ιππικό του κατ’ αυτόν τον τρόπο μπόρεσε ο Γουλιέλμος να κατακτήσει την Αγγλία το 1066 μ.Χ., ανοίγοντας μια νέα εποχή για την Βρετανική και την Ευρωπαїκή κατ’ επέκταση ιστορία. Ο Αλέξιος και ο Μανουήλ Κομνηνός αποτέλεσαν, δύο ακόμα Βυζαντινούς αυτοκράτορες που αξιοποίησαν τον πολεμικό τους στόλο σε αμφίβιες επιχειρήσεις.8 Η μακραίωνη Φραγκοκρατία και Τουρκοκρατία δεν ακύρωσαν την ελληνική ικανότητα πραγματοποίησης αμφίβιων επιχειρήσεων. Αντίθετα κατά την Επανάσταση του 1821 έλαβε χώρα ικανός αριθμός καταδρομικών επιχειρήσεων Ψαριανών και Σαμίων εναντίον της Μικρασιατικής ακτής, αλλά και άλλων Ελλήνων στην Κρήτη και σε ποικίλα, κομβικά σημεία του Αιγαίου.9 Αντίστοιχα καταδρομικά επεισόδια σημειώθηκαν στην Μεγάλη Κρητική Επανάσταση των ετών 1866-1869.10 Μέχρι όμως και τους Βαλκανικούς Πολέμους δεν είχε διαμορφωθεί δόγμα αμφίβιων επιχειρήσεων στις ελληνικές ένοπλες δυνάμεις πιθανόν λόγω της ταχύτατης εξέλιξης των ύφαλων όπλων και της τελειοποίησης του επάκτιου πυροβολικού.11 Είναι μάλιστα χαρακτηριστικό ότι τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό αξιωματικοί του στρατού ξηράς όπως οι Callwell και Καλομενελόπουλος, και όχι του πολεμικού ναυτικού, υπήρξαν οι πρόμαχοι των αμφίβιων επιχειρήσεων.12 Σε αυτό, λοιπόν, το πλαίσιο, κλήθηκε το Ελληνικό Πολεμικό Ναυ-

τικό να απελευθερώσει τα νησιά του Βορειοανατολικού Αιγαίου το φθινόπωρο του 1912. Οι υλικές ελλείψεις που χαρακτήριζαν τη συγκρότησή του, λόγω της οικονομικής δυσπραγίας της χώρας μας, αλλά και οι περιπλοκές που προκλήθηκαν από την χρήση της νέας τεχνολογίας του ασυρμάτου δυσχέραναν επίσης το απελευθερωτικό του έργο. Για την απελευθέρωση της Χίου και της Λέσβου χρειάσθηκε μάλιστα να αντιμετωπίσουν ευάριθμες, καλά οργανωμένες και αποφασισμένες τουρκικές φρουρές που αξιοποίησαν τις αμυντικές αρετές της γεωγραφίας των νήσων αυτών.13 Η κοπιώδης αλλά, εν τέλει, επιτυχής εμπειρία, των Βαλκανικών Πολέμων αποδείχθηκε χρήσιμη για την εύστοχη σχεδίαση αμφίβιας επιχείρησης κατά των Δαρδανελίων στις παραμονές του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, μιας επιχείρησης που δεν πραγματοποιήθηκε τελικά για πολιτικούς, κυρίως, λόγους.14 Συνοψίζοντας, η έλλειψη στρατηγικού βάθους της ηπειρωτικής ελλάδας, ο πολυν ήσιος χαρακτήρας της πατρίδας μας, η οικονομική στενωπός που αυτή διέρχεται και ο αναθεωρητισμός των γειτόνων της επιβάλουν άμυνα πρώτης γραμμής στο πλαίσιο συνδυασμένων επιχειρήσεων στρατού-ναυτικού και αεροπορίας.15 Η αμφίβια παράδοση των ελλήνων πρέπει να συνεχίσει συνιστώντας έτσι τον κυριότερο, ίσως, πολλαπλασιαστή της ναυτικής ισχύος της χώρας μας.

8 Ο.π., 31, 35-37. Parker, G. (επιμ.) Cambridge Illustrated History. Warfare (Cambridge, 1995), 79. 9 Καλομενόπουλος, Ν.Θ., Περί μεταφοράς στρατευμάτων δια θαλάσσης και περί αποβάσεως (Αθήνα, 1899), 10, 127-128. Ζωχιός, Γ., Σύγκρισις του Ναυτικού στρατού προς τον Πεζόν και πλεονεκτήματα της κατά θάλασσαν αρχάς (Αθήνα, 1844), 22. 10 Κ. Ράδος, Τα καταδρομικά της ‘’κεντρικής υπέρ των Κρητών Επιτροπής’’ εν τω αγώνι του 1866 - 68, (Αθήνα, 1896). 11 Till, Maritime Strategy, 41-42. 12 Ο.π., 3. Callwell, C.E., Military Operations and Maritime Preponderance: Their Relations and Interdependence (Edinburgh, 1905).

13 Fotakis, Z., Greek Naval Strategy and Policy, 1910-1919 (London, 2005), 45. Σκριπ, Ο Ναυτικός Πόλεμος του 1912-1913 (Αθήνα, 1914), 248. Φωκάς, Δ., Ο Στόλος του Αιγαίου 1912-1913. Έργα και Ημέραι (Αθήνα, 1940), 72, 81, 99-108. 14 Fotakis, Z., “Forcing the Dardanelles: Greek Plans 1880-1915” στο Kozerwaski, D., (επιμ.), Military Conflicts in the 20th Century –Political and Military Aspects, (Warsaw, 2010), 29-40. 15 Vego, M., Naval Strategy and Operations in Narrow Seas (Abigdon, 2003), 31. Athanasios Platias, Greece’s Strategic Doctrine in Dimitri Constas (επιμ.), Greek-Turkish Conflict in the 1990s: Domestic and External Influences (London,1991), 96. Περιπλους 61

Διώρυξ ΣΟΥΕΖ.1860-2015 Ομιλία Δ. Γ. ΚΑΠΑΪΤΖΗ | Βιβλιοθήκη Αλεξανδρείας: Παλαιά Βουλή: 22/11/2016

Αρχαία Εποχή

Η ιδέα προσβάσεως από Μεσόγειο προς Ερυθρά είναι παλιά. Ο Φαραώ Σέσοστρις (18ος αιών π.Χ.) ξεκίνησε κατασκευή διώρυγος από Νείλο προς Ερυθρά Θάλασσα. Ο Ηρόδοτος αναφέρει τον Φαραώ Νέκο Β’ (7ος π.Χ.) και παρόμοια έργα. Ακολούθησαν ο Πτολεμαίος Β’ Φιλάδελφος (3ος π.Χ.), ο Τραϊανός (1ος μ.Χ.) και οι Άραβες με Amr Ιbn el Αs (7ος μ.Χ.). Μέχρι τότε αυτά ήταν μάλλον τοπική υπόθεσις της Αιγύπτου. Περί το 1500 μ.Χ. όμως με τους Ισπανούς, Πορτογάλους και εξερευνήσεις Αμερικής, Ινδιών, Ασίας και Άπω Ανατολής γεννήθηκε θέμα διεθνούς διελεύσεως από Δύση προς Ανατολή μέσω Μεσογείου. Τον Βοναπάρτη κατά την εκστρατεία Αιγύπτου περί το 1798, σχετικά με διάνοιξη διώρυγος απεθάρρυνε ο Le Père, ο οποίος λανθασμένα υπελόγισε την επιφάνεια της Ερυθράς 10 μέτρα υπεράνω της Μεσογείου αντί της πραγματικής ενός μέτρου με παλίρροια. Το 1847 περί τους 3.000 επιβάτες με 3.500 καμήλες, 440 άλογα και 46 άμαξες στην έρημο και 4 ποταμόπλοια ατμοκίνητα Κάϊρο-Αλεξάνδρεια, χρειάζονταν 78 ώρες για τα 250 μίλια θάλασσα με θάλασσα. Το 1858 είχε συμπληρωθεί η σιδηροδρομική γραμμή Αλεξάνδρεια, Κάϊρο, Σουέζ, από τους Stephenson και Galloway. Αυτή ήταν η εποχή της ταχείας εξελίξεως ατμοκίνησης πλοίων με τον Brunel και αρχικά το Great Western, 1838. Τα μεγάλα ιστιοφόρα της εποχής δύσκολα θα διέσχιζαν μια περίπου ευθύγραμμη βορρά-νότου και σχετικά στενή διώρυγα με τους Δυτικούς ανέμους της περιοχής. Είχε τότε ωριμάσει η ιδέα Διώρυγος Σουέζ των Saïd και De Lesseps.

Saïd/Lesseps

Το 1854 ο Saïd Πασάς, υιός Mohamed Aly, ανέλαβε ως Βαλής, Αιγύπτου, και ανέθεσε τότε εις τον De Lesseps −μέντορά του κατά την εφηβική του ηλικία− την κατασκευή της Διώρυγος Σουέζ. Ο Ferdinand De Lesseps, υιός διπλωμάτου, ήταν πρόξενος της Γαλλίας στην Αίγυπτο. Από πρώτο γάμο είχε 5 υιούς και από δεύτερο 6 υιούς και 6 κόρες. Ακολούθησαν μετρήσεις, μελέτες, διπλωματικοί αγώνες στην Κωνσταντινούπολη και Ευρώπη, συγκαταθέσεις και άδειες μέχρι την 62 Περιπλους

15/12/1858, οπότε ιδρύθηκε η «Compagnie Universelle du Canal Maritime de Suez» με σκοπόν την κατασκευή της Διώρυγος και λειτουργίας της 99 ετών από συμπληρώσεώς της. Η παραχώρηση Saïd συμπεριλάμβανε 3 προνόμια: Κατασκευή διώρυγος γλυκού νερού από Νείλον, εκτάσεις 2 χιλιομέτρων εκατέρωθεν σε όλο το μήκος της Διώρυγος Σουέζ και την λεγόμενην corveé, ήτοι πολύ φθηνή και αναγκαστική εργασία από Αιγύπτιους φελάχους. Κεφάλαιον Εταιρείας: FF 200 εκατομμύρια (£8 εκατομμύρια) ήτοι 400.000 μετοχές των FF 500 (£20). Ηγοράσθη 52% στη Γαλλία, 4% αλλού και 44% από Saïd. Εκτίμησις κόστούς ήταν FF 160 εκατομμύρια (£6,4 εκατομμύρια) και εισόδημα FF 30 εκατομμύρια (£1,2 εκατομμύρια) ήτοι 15%. Οι εργασίες ξεκίνησαν την 25/4/1859.

Ismail/Nubar/Lesseps

Το 1863 απεβίωσε ο Saïd. Διάδοχος ο ανηψιός τον Ismail, υιός τον Ibrahim, ο οποίος μαζί με τον υπουργό τον Nubar Pacha αφήρεσαν από την Compagnie τις εκτάσεις εκατέρωθεν της Διώρυγος και την corveé. Η διώρυξ γλυκού νερού είχε ήδη τελειώσει. Αποζημίωσαν την Compagnie με FF 80 εκατομμύρια (£3,2 εκατομμύρια). Η Compagnie αναγκάστηκε τότε να χρησιμοποιήσει πολύ προσωπικό από το εξωτερικό και ιδίως πολλά ατμοκίνητα μηχανήματα και χειριστάς και να τα χρηματοδοτήσει με δάνεια, ομόλογα κ.λπ. καθώς η αποζημίωση δεν ήταν αρκετή. Το τελικό κόστος το 1869 ανήλθε σε FF 453.645.000 (£18 εκατομμύρια).

Μηχανές, Εργάτες

Οι εργασίες Sυez συνέπεσαν χρονικά με την μεγάλη και ταχεία πρόοδο της ατμοκίνησης και βιομηχανικής ανάπτυξης. Την corveé γρήγορα αντικατέστησαν ατμοκίνητα μηχανήματα εκσκαφείς, βυθοκόροι −dragues α long couloir− φορτηγίδες, ρυμουλκά, σιδηρόδρομοι, με πολλούς ξένους χειριστάς και εργάτες. Μεταξύ των και πολλοί Δωδεκανήσιοι, ιδίως από την Κάσο. Γι αυτό βγήκε η μαντινάδα/λαϊκό τραγούδι: «Ανάθεμά σε Ντε Λεσσέπς, θάθελα να σε δικάσω που εσπίτωσες την έρημο, κι ερήμωσες την Κάσο».

Από αριστερά προς τα δεξιά: Kdehive Ismail, Sai Pasha, Ferdinand de Lesseps και Benjamin Disraeli. Κάτω: Μετοχή της Εταιρείας της Διώρυγας του Σουέζ

Εγκαίνια

Την μεγάλη μέρα της 17 Νοεμβρίου 1869 περί τα πενήντα πλοία πλέουν από Ροrt Saïd μέσω Διώρυγος προς Ismailia και Σουέζ. Προηγείται η θαλαμηγός Αigle της αυτοκράτειρας Eugenie Γαλλίας και ακολουθούν Mahroussa τον Ismail, Χεδίβη/Αντιβασιλέα Αιγύπτου, Greif του Φραγκίσκου Ιωσήφ, αυτοκράτορα της Αυστρο-Ουγγαρίας, Grille τον Βασιλέα της Πρωσσίας, Psyche με Βρετανό Πρέσβη, πολεμικά Yachut, Ρωσίας, Vulkan και Peluse, Αυστρίας, επιβατικά Deltα της Ρ&Ο και Αmerίca της Lloyd Αυστρίας με Άγγλους τουρίστες του Thomas Cook. Καλεσμένοι τιτλούχοι, ιερείς, ευγενείς, αξιωματικοί, ξένοι και Αιγύπτιοι, παρευρίσκονται σε πολλαπλές τελετές και εκδηλώσεις πριν και μετά. Στην είσοδο Port Saïd, ανηγέρθη άγαλμα του De Lesseps ύψους 10 μέτρων με επιγραφή Terram gentilus aperire. Παράσταση της όπερας «Ριγκολέτο» εδόθη εις τη νέοκατασκευασθείσαν Όπερα Kαΐρoυ αντί της ειδικής παραγγελίας «Αϊντα» του Βέρντι, που δεν ήταν έτοιμη. Η πρώτη παράσταση αυτής εδόθη την 24/12/1871.

Άγγλοι, Γάλλοι, Οθωμανοί, Disraeli

Ο Ισμαήλ είχε φιλοδοξίες όμοιες με τον παππού τον Mohamed Aly. Ήθελε ανεξαρτησία από τους Οθωμανούς, πολιτική και οικονομική δύναμη στη Μέση Ανατολή και προσέγγιση με τη Δύση. Το 1867 κατόρθωσε να του δοθεί από τον Σουλτάνο ο τίτλος του Khedive, ήτοι Αντιβασιλεύς Αιγύπτου, αντί του μέχρι τότε τον του Wali, Διοικητού. Δια την αύξηση της γεωργικής παραγωγής, ιδίως τον βάμβακος −πού ευνοήθηκε από τον Εμφύλιο Αμερικής 1861-1865 προσετέθησαν περί τα 5 εκατομμύρια στρέμματα στην καλλιέργεια, χρειάσθηκε υποδομή προσθέτων περίπου 100 διωρύγων του Νείλου, 400 γεφυρών, 500 χιλιομέτρων τηλεγραφικών γραμμών και άλλων. Έγιναν επίσης και πολλά έργα εκσυγχρονισμού πόλεων καθώς και ταχυδρομείων, παιδείας, του δημοσίου και του στρατού. Αυτά αλλά και τα της Διώρυγας Σουέζ, τα θαυμαστά εγκαίνια, αλλά και πολλές υπερβολές του Χεδίβη, καθώς και εκστρατεία Αιθιοπίας, είχαν αποτέλεσμα η Αίγυπτος να έχει χρέη το 1875 περί τα £100 εκατομμύρια. Το Νοέμβριο 1875 ο Ισμαήλ επώλησε τις μετοχές του για £4 εκατομμύρια προς Αγγλία, με επέμβαση Disraeli και δάνειο Rothchild. Παρόλα ταύτα επεβλήθη η Caisse de la Dette η οποία ανάγκασε αρχικώς τον Ismail το 1878 να περάσει την προσωπική του κτηματική περιουσία στο κράτος και εν συνεχεία το 6/1879 στον Σουλτάνο Abdul Hamid II, να εξορίσει τον Ismail, και να τον αντικαταστήσει με τον υιό του Tewfik. Ακολούθησε η επανάστασις Arabi, μάχη Mersel Kebίr το 1882 και Βρετανική Κατοχή.

1888 Σύμβασις Κωνσταντινουπόλεως. Α' και Β' Παγκόσμιος Πόλεμος

Η Σύμβασις Κωνσταντινουπόλεως το 1888 όρισε τη Διώρύγα ως ουδετέρα ζώνη υπό την προστασία της Μεγάλης Βρετανίας και ανοικτή σε πλοία και εμπορικά ή πολεμικά, δίχως διάκριση εθνικότητος. Το 1905 με τον πόλεμο κατά της Ιαπωνίας ο Ρωσικός στόλος πέρασε την Διώρυγα κατευθυνόμενος προς Άπω Ανατολή. Το 1935 με τον πόλεμο και την κατάκτηση της Αιθιοπίας η Ιταλία χρησιμοποίησε το πέρασμα της Διώρυγας με πλοία πολεμικά και άλλα για μεταφορές στρατού και πολεμικού υλικού. Τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο οι Οθωμανοί ήσαν σύμμαχοι των Γερμανών. Ο Kaizer είχε από παλιά βλέψεις προς τη Μέση Ανατολή και Αραβία. Γνωστή η σιδηροδρομική του γραμμή ΒερολίνουΚωνσταντινουπόλεως-Βαγδάτης. Η εκστρατεία τους όμως προς Σουέζ και Αίγυπτο το 1915 απέτυχε ενώ αντιθέτως επέτυχε ο Lawrence και οι Άραβες την κατάληψιν της Αkaba και μετά την κατάληψιν της Δαμασκού με Allenby το 1917. Τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο ο Rommel έφθασε μόνο μέχρι Alamein τέλος 1942.

Nasser, Εθνικοποίησις, Αποζημίωσις

Την εκθρόνιση του Farouk τον Ιούνιο 1952 ακολούθησε η κήρυξις Δημοκρατίας τον Μάρτιο 1954 με Πρόεδρο τον Naguib και μετέπειτα τον Nasser. Ακολούθησε η άρνησις της χρηματοδότησης του φράγματος Aswan από την Δύση με αποτέλεσμα την εθνικοποίηση της Διώρυγος. Ακολούθησαν η απόσυρσις των πιλότων 14/9/1956, η εισβολή Μ.Β., Γαλλίας, Ισραήλ τον Οκτώβριο 1956, η απόφραξις της Διώρυγος, η συνθηκολόγησις, η επαναφορά Αιγυπτιακής κυριαρχίας την 22 Δεκεμβρίου 1956 και τέλος η εκκαθάριση της Διώρυγας και επαναφορά κυκλοφορίας την 24 Απριλίου 1957. Η Διώρυγα εκλέισθη πάλι 5 Ιουνίου 1967 και άνοιξε πάλι 10 Ιουνίου 1975 με τους τότε πολέμους με Ισραήλ. Τον Ιούλιο 1958 η Αίγυπτος επλήρωσε τους μετόχους της Compagnie προς πλήρη αποζημίωση £29 εκατομμύρια. Η Compagnie συνέχισε την διαχείριση της περιουσίας της ως Compagnie Financiere de Suez. Η εκχώρησις λειτουργίας της Διώρυγος ήταν δια 99 χρόνια από ενάρξεως, ήτοι μέχρι τέλους 1968. Η εθνικοποίησις, το 1956, ήταν δηλαδή 12 χρόνια νωρίτερα. Διαθέσιμα κέρδη της Compagnie δια το έτος 1955 ήσαν συνολικά £11 εκατομ. ήτοι £4,5 τα των μετοχών Μεγάλης Βρετανίας. Δια μέσον των ετών τα κέρδη της ήσαν σημαντικά. Στις αρχές εξόφλησε δάνεια και ομόλογα, η λειτουργία και συντήρησις παρέμειναν σε χαμηλούς αριθμούς, οι φόροι προς Αίγυπτο ελάχιστοι οι δε επεκτάσεις σχετικά λίγες: Περιπλους 63

Λειτουργία

Όταν άνοιξε η Διώρυγα το 1868 είχε μήκος 164 χλμ. και βάθος 8 μ. (26’). Μετά από διάφορες μεγεθύνσεις έφθασε μήκος 193 χλμ. και βάθος 24 μ. Αρχικά δυνατό βύθισμα πλοίου ήταν 6,76 μ (22.2’) ήτοι 7.000 τόνοι dwt φορτωμένο. Οι μεταγενέστερες επεκτάσεις ήσαν περισσότερες, συχνότερες και μεγαλύτερες: 1961 37’ 45,000 dwt 1964 38’ 65,000 dwt 1980 53’ 150,000 2015 66’ 240,000 dwt Οι επεκτάσεις της Διώρνγος εξελίχθησαν και παράλληλα με την ραγδαία αύξηση των μεγεθών και αριθμών των πλοίων μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο καθώς και της μεγάλης αύξησης κίνησης. Περί το 2010 ο αριθμός πλοίων ήταν περίπου 18.000 ετησίως, σχεδόν 50 την ημέρα, με ανάλογο εισόδημα από τα διόδια (φορτωμένα/άδεια σε $ περίπου): Container - 4000 teu 50,000 dwt ($200,000/150,000) Bulker/Tanker 75,000 dwt ($250,000/200,000) Bulker/Tanker 180,000 dwt ($350,000/300,000)

Έτος 1869 1908 1935 1954

Πόδες- βύθισμα 22 28 33 35

Τόνοι-dwt 7.000 14.000 28.000 32.000

Το 2010 έγινε εφικτή διάβασις πλοίων με βύθισμα 20.12 μ (66’) ήτοι 240,000 τόνων dwt φορτωμένα με ύψος έως 68 μ. από επιφάνεια ύδατος και μέγιστο πλάτος 77,5 μ. Αυτό περιορίζει την διάβαση των VLOC (Very Large Ore Carriers) και VLCC (Very Large Crude Carriers) άνω των 240,000 dwt με πλήρες φορτίο και όλων των ULCC (Ultra Large Crude Carriers) των 320,000 και άνω. Πολλά όμως από αυτά τα μεγαλύτερα tanker μπορούν να μεταφέρουν επιπλέον φορτίο σε φορτηγίδες εκτός λιμένος Σουέζ προς επαναφόρτωσιν εις Port Saïd ή μέσω αγωγού Sumed από Ain Sukhna επί Ερυθράς προς επαναφόρτωσιν πλησίον Αλεξανδρείας, εις Sidid Kerir επί Μεσογείου. Η παρούσα Διώρυξ επιτρέπει διάβαση των μεγαλυτέρων πλοίων πολεμικών, επιβατικών, κρουαζιέρας και κιβωτίων. Όλα αυτά έχουν σχετικά μικρό βύθισμα, που είναι η περιοριστική διάστασης της Διώρυγος, αλλά άλλες διαστάσεις εντός των ορίων: Αεροπλανοφόρον: Ηarry Truman Κρουαζιερόπλοιον: Allure of Seas Containers: ΜΜΚ Moller

Μήκος 333 362 400

Πλάτος 40.8 47 59

Βύθισμα 12.5 m 9.3 m 15.5 m

Η Νέα Διώρυγα του Σουέζ

Την 6 Αυγούστου 2015 ο Πρόεδρος της Αιγύπτου, Αλ Σίσι, εγκαινίασε την επέκταση της διώρυγας του Σουέζ, παρουσία πολλών αρχηγών κρατών και άλλων επισήμων. Ο ίδιος επέβαινε επί της περίφημης θαλαμηγού Mahroussa, της ιδίας του 1869 και Χεδίβη Ismail, τώρα πλέον των 150 ετών από κατασκευής της το 1865 και κατόπιν επιμηκύνσεων και μετασκευών από παλινδρομικές ατμομηχανές και τροχούς, σε έλικες με ατμοστρόβιλους Parsons το 1905 και αργότερα Ansaldo το 1949. Στόχος του έργου είναι η αύξηση κίνησης πλοίων και εσόδων καθώς και δημιουργία βιομηχανικού κέντρου στις εκτάσεις περί την διώρυγα. Η Νέα Διώρυγα Σουέζ περιλαμβάνει μια νέα δίοδο 72 χιλιομέτρων, παράλληλη με την υπάρχουσα διώρυγα, μεταξύ Balah και Νοτίου Πικράς Λίμνης, που επιτρέπει κίνηση πλοίων Μεσόγειο/Ερυθρά σε δύο κατευθύνσεις. Επίσης περιλαμβάνει την εκβάθυνση και διαπλάτυνση της παλιάς διώρυγας. Το νέο έργο ολοκληρώθηκε με 45.000 περίπου εργάτες σε μόλις ένα χρόνο με κόστος 8 δισεκατομμύρια δολάρια. Η κίνησις προηγουμένως ήταν με δύο νηοπομπές (convoys) προς νότον και μία προς βορράν και με χρήση δύο μεγάλων παρακαμπτηρίων (bypass) στο Ballah και στην Μεγάλη Πικρή Λίμνη και τριών μικρών Port Saïd, Timsah, Deversoir και με μέσο χρόνο διάβασης 16 περίπου ώρες. Με τη νέα διπλής κατευθύνσεως κυκλοφορία αυτό θα ελαττωθεί σε 10 περίπου ώρες, με σχεδόν καθόλου αναμονές και αύξηση δυνατού αριθμού πλοίων από 50 σε 100 την ημέρα. Το 1870 πέρασαν 486 πλοία μέσος όρος 2 την ημέρα και χρόνο 48-65 ώρες. Το 1900 ήσαν 3441 πλοία 9 την ημέρα και σε 18-32 ώρες. Το 1930 ήσαν 5.761, το 1955 14.666, το 1982 22.545, το 2010 17.993 και το 2015 17.483. Αναμένεται επαρκής ζήτηση από ναυτιλία ώστε να επιτευχθεί ο στόχος διπλασιασμού της κυκλοφορίας και επίτευξης εσόδων ύψους 13 δισ. δολαρίων ετησίως το 2013 αντί των 5,2 δισ. δολαρίων το 2015. 64 Περιπλους

Εικόνα της NASA για το κανάλι του Σουέζ, που έλαβε ο δορυφόρος MISR στις 30 Ιανουαρίου 2001.

â€” Customized service support With you every step of the way Assuring the availability of your application is a critical part of securing your business. The right service reduces downtimes and increases your applicationâ€™s performance and lifetime. A service agreement from ABB Turbocharging guarantees dependable delivery of results and lower total cost of ownership for your turbochargers. We are dedicated to providing our customers a comprehensive turbocharging service offering 24/7, 365 days a year at any one of our 100+ ABB-owned Service Stations in 50+ countries across the globe. Get the right service: abb.com/turbocharging

Ένα Ιστορικό Νηολόγιο στην Υπηρεσία της Ελληνικής Ναυτιλίας από το 1948 Επ’ ευκαιρία του επετειακού τεύχους του ΠΕΡΙΠΛΟΥ ΤΗΣ ΝΑΥΤΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ, ο κ. Μιχάλης Πανταζόπουλος, Senior Vice President & Γενικός Διευθυντής του Νηολογίου της Λιβερίας στην Ελλάδα (Liberian International Ship & Corporate Registry’s (LISCR) Piraeus, managers of the Liberian Registry παρουσιάζει μια σύντομη ιστορική ανασκόπηση του Νηολογίου, τις μακρόχρονες σχέσεις της Ελληνικής Ναυτιλίας και του Νηολογίου της Λιβερίας από το 1948 όταν ο αείμνηστος Σταύρος Νιάρχος νηολόγησε το πρώτο του πλοίο “World Peace” με σημαία Λιβερίας, και την εξέλιξη του Νηολογίου μέχρι σήμερα.

στενή σχέση Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής και Ελλάδα στη λήξη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου επεκτάθηκε και στη ναυτιλία με την ευεργετική συμφωνία παράδοσης 100 πλοίων τύπου LIBERTY σε Έλληνες πλοιοκτήτες στην προσπάθεια ανασυγκρότησης του σχεδόν κατεστραμμένου Ελληνικού Εμπορικού στόλου. Τότε ξεκινά και η στενή σχέση του Νηολογίου της Λιβερίας με τους Έλληνες πλοιοκτήτες. Το Νηολόγιο της Λιβερίας που είχε ιδρυθεί το 1948 από τον Edward Stettinius, Γενικό Γραμματέα του Στεϊτ Ντηπάρτεντ των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής, ήταν έτοιμο να εγγράψει πλοία στις αρχές του 1949. Το πρώτο πλοίο που ύψωσε τη Λιβεριανή Σημαία ήταν το WORLD PEACE, ένα νεότευκτο δεξαμενόπλοιο, 10,892 GTONS, κατασκευασμένο στα ναυπηγεία της Bethlehem Steel Corporation στο Sparrows Point, Maryland, Η.Π.Α., συμφερόντων του αείμνηστου Σταύρου Νιάρχου, που εγγράφεται στις 11 Μαρτίου 1949 με αριθμό Νηολογίου 101. Από τα αρχεία του Νηολογίου παραθέτουμε το Πιστοποιητικό εγγραφής του πλοίου όπως και φωτογραφία του πλοίου και του πλοιοκτήτου κ. Σταύρου Νιάρχου. Στα μέσα της δεκαετίας του 1950 σχεδόν το 50% του Ελληνόκτητου στόλου ήταν εγγεγραμμένο στο Λιβεριανό Νηολόγιο όπως φαίνεται στον παρακάτω πίνακα (Ελληνικός Ναυτικός Οδηγός, 1957). Η πλειοψηφία σχεδόν των γνωστών εφοπλιστικών εταιρειών είχε πλοία εγγεγραμμένα στο Λιβεριανό Νηολόγιο. Αναφέρουμε χαρακτηριστικά του εφοπλιστές Σταύρο Νιάρχο, Αριστοτέλη Ωνάση, Ν. Γουλανδρή & υιοί, Σταύρο Λιβανό, Ιωάννη Χατζηπατέρα,

Το πρώτο πλοίο του Νηολογίου της Λιβερίας M/V WORLD PEACE, συμφερόντων Σταύρου Νιάρχου και το Πιστοποητικό Εγγραφής του, 11 Μαρτίου 1949.

Ν. & Δ. Πατέρα, Ι. Λιβανό, Κ. Ξυλά, Χανδρή, Ρεθύμνη & Κουλουκουντή, Σ. Γ., Μ.Α., και Μ. της οικογενείας Εμπειρίκου, Γ. Μαυρολέων, Γ. Λεμό, Π. Κουμάνταρο, Κούλουθρο, Βάττη, Δ. Κονδύλη, Α. Λούζη, Παπαγγελόπουλο, Α.

Μάνθο, Π. Μ. Νομικό, Μοάτσο, Νεγροπόντη, Λικιαρδόπουλο, Λώς, Σιγάλα, Γεώργιο Λιβανό, Λύρα, Ρωσσόλιμο, Ε. Νομικό, Παπαδάκη, Μαργαρώνη, Ν. Ευσταθίου, Π. Μαρκεσίνη, Καρρά, Φαφαλιό, Γ. Βεργωτή, Σ. Ανδρεάδη,

Α. Πεζά, Κ. Πρώϊο, Αφοί Τυπάλδου κ.α. Πολλά από τα τότε εφοπλιστικά γραφεία δραστηριοποιούνται και επί των ημερών μας ενώ κάποια άλλα έχουν σταματήσει τις δραστηριότητές τους.

ΠΙΝΑΚΑΣ (ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΟΣ ΟΔΗΓΟΣ 1957) ΕΜΦΑΙΝΩΝ ΤΗΝ ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΗ ΔΥΝΑΜΗ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΠΛΟIΩΝ ΚΑΤΑ ΣΗΜΑΙΑ ΚΑΙ ΚΑΤΑ ΕΙΔΟΣ (Ολικής χωρητικότητας άνω των 500 τόν.) 30 ΙΟΥΝΙΟΥ 1956 ΓΕΝΙΚΑ ΣΥΝΟΛΑ ΟΛΙΚΗΣ ΣΗΜΑΙΑΙ ΦΟΡΤΗΓΑ ΤΑΝΚ. ΕΠΙΒ. ΥΠΕΡ. Μ/S ΨΥΓ. ΔΙΑΦ. ΠΛΟΙΩΝ ΧΩΡΗΤΙΚΟΤΗΤΟΣ ΕΙΣ ΤΟΝΝΟΥΣ 1. ΛΙΒΕΡΙΑΣ 264 160 1 1 426 4.147.087 2. ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ 218 22 31 4 2 2 2 281 1.333.796 3. ΠΑΝΑΜΑ 177 40 2 219 1.615.114 4. ΚΟΣΤΑΡΙΚΑΣ 106 2 108 476.057 5. ΑΓΓΛΙΚΗΣ 59 21 1 81 647.704 6. ΑΜΕΡΙΚΗΣ 30 8 38 286.282 7. ΟΝΔΟΥΡΑΣ 13 10 23 228.484 8. ΛΙΒΑΝΟΥ 5 5 16.153 9. ΑΙΘΙΟΠΙΑΣ 3 3 3.186 10. ΝΟΤΙΟΑΦΡΙΚΑΝ. 2 1 3 31.654 11. ΙΣΡΑΗΛ 2 1 3 15.043 12. ΚΑΝΑΔΑ 2 2 35.645 13. ΣΑΟΥΔ.ΑΡΑΒ. 1 1 28.738 ΣΥΝΟΛΟ 879 268 32 8 2 2 2 1.193 8.864.943

Η σχέση Ελλήνων εφοπλιστών και Νηολογίου Λιβερίας συνεχίζεται αμείωτη την δεκαετία του 60, όπως γλαφυρά περιγράφεται στα ΝΑΥΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ του έτους 1965 με την παρακάτω ανασκόπηση (ευγενής προσφορά εκδόσεων ΝΑΥΤΙΚΩΝ ΧΡΟΝΙΚΩΝ). «... Το έτι σπουδαιότερον έγκειται είς το ότι η λιβεριανή σημαία απερρόφησε και τον μέγαν όγκον των καθελκυσθέντων, κατά το υπό ανασκόπησιν δωδεκάμηνον (του 1965), φορτηγών και δεξαμενοπλοίων, άτινα υπό ομαλάς συνθήκας ήσαν προγραμματισμένα να εγγραφούν είς το ελληνικόν νηολόγιον. Επρόκειτο περί 34 σκαφών, συνολικής χωρητικότητος 983.509 τ. γκρός, εκ των οποίων 15 ήσαν φορτηγά, 280.688 τ. γκρός και 19 ήσαν σούπερ τάνκερς, 702.821 τ. γκρός εκ συνόλου 149 σκαφών, 2.163. 720 τ.γκρός Παρά τις όποιες αυξομειώσεις στη δύναμη του Νηολογίου της Λιβερίας τις δεκαετίες του 80 και 90, η σχέση με τον Ελληνικό εφοπλισμό παραμένει στενή και η συνεργασία αγαστή. Η σχέση αυτή πιστοποείται με την ανάδειξη του 3,000ο πλοίου του Νηολογίου που ανήκει και πάλι σε Ελληνικά συμφέροντα, το νεότευκτο δεξαμενόπλοιο ISE PRINCESS, 55.909 Gtons, κατασκευασμένο το 2009 από την Sumitomo Shipbuilding Marine & Engineering, Yokosuka, Ιαπωνία, με αρχική διαχειρίστρια εταιρεία την TSAKOS SHIPPING & TRADING (Tsakos Columbia Shipmanagement σήμερα), εγγεγραμμένο στις 19 Μαρτίου 2009, με αριθμό νηολογίου 14.278, ακριβώς 60 χρόνια μετά την πρώτη εγγραφή. Η σχέση μεταξύ της ελληνικής ναυτιλιακής κοινότητας και του Νηολογίου της Λιβερίας έχει γίνει δυναμικότερη και στενότερη με το πέρασμα του χρόνου ακόμη και στη διάρκεια της παγκόσμιας οικονομικής ύφεσης των τε-

λευταίων χρόνων, θεμελιωμένη σε σχέσεις αμοιβαίας εμπιστοσύνης, στήριξης και αλληλεγγύης. Η σημερινή δύναμις του Νηολογίου αριθμεί περίπου 1.048 πλοία όπως χαρακτηριστικά παρατείθετε στο κατώτερο πίνακα (Shipping & Finance Maritime Newspaper – August 2017) FLAGS LIBERIA MARSHALL ISL. MALTA GREECE PANAMA BAHAMAS CYPRUS SINGAPORE HONG KONG ISLE OF MAN BERMUDA CAYMAN ISL. BELGIUM PALAU ST. VINCENT GIBRALTAR VENEZUELA

Vsls 1048 996 771 739 513 330 301 74 36 32 29 24 22 22 17 15 15

Dwt 79,083,170 78,517,347 63,420,719 73,508,945 31,434,742 20,735,618 20,269,897 4,389,717 5,455,428 3,213,235 2,395,556 1,935,310 4,529,233 228,546 389,843 177,021 507,012

August 2017: Ships over 1.000 grt

Το Νηολόγιο της Λιβερίας εδρεύει στη πόλη Βιέννα, της πολιτείας Βιρτζίνια των ΗΠΑ (κοντά στην Ουάσιγκτον). Έχει περισσότερα από 220 άτομα προσωπικό διεθνώς και διατηρεί γραφεία στη Νέα Υόρκη, τον Πειραιά, το Αμβούργο, το Λονδίνο, τη Ζυρίχη, την Κωνσταντινούπολη, το Χονγκ Κονγκ, τη Σιγκαπούρη, το Τόκιο, τη Σεούλ, την Σαγκάη, το Ντουμπάι, το Ρίο ντε Τζανέιρο και στη Μονρόβια. Το Νηολόγιο υποστηρίζεται επίσης από ένα παγκόσμιο δίκτυο με περισσότερους από 300

επιθεωρητές, 150 ειδικούς ελεγκτές στην προστασία και την ασφάλεια (ISM/ISPS) και 150 επιθεωρητές ειδικούς στην Σύμβαση Ναυτικής Εργασίας (MLC 2006), οι οποίοι εκπαιδεύονται αποκλειστικά από τη Σημαία της Λιβερίας, και είναι υπεύθυνοι για παροχή υποστήριξης και βοήθειας στα πλοία του Νηολογίου. Τα γραφεία στελεχώνονται με υψηλά καταρτισμένο και εξειδικευμένο προσωπικό το οποίο παρέχει υψηλού επιπέδου υπηρεσίες και υποστήριξη στο πλοίο και στα γραφεία άμεσα, υπεύθυνα και αξιόπιστα επί 24ωρου/7 ημέρες. Όσον αφορά την Ελλάδα το γραφείο του Νηολογίου της Λιβερίας ιδρύθηκε στο Πειραιά το 2000. Ο Πειραιάς ήταν πάντα πολύ σημαντικός για την σημαία της Λιβερίας, και είναι ένα από τα πρώτο-ιδρυθέντα γραφεία του νηολογίου με αφοσιωμένο και εξειδικευμένο προσωπικό παρέχοντας υποστήριξη στο πλοίο και στις διαχειρίστριες εταιρείες όποτε χρειαστεί. Τα γραφεία του Νηολογίου στο κέντρο του λιμανιού, Ευπλοίας 2, παρέχουν όλες τις υπηρεσίες που απαιτούνται στην σημερινή απαιτητική ναυτιλιακή αγορά υπηρετώντας με υπευθυνότητα, και επαγγελματισμό τις ανάγκες της Ελληνικής ναυτιλίας όπως η εγγραφή πλοίου και υποθήκης, τεχνική υποστήριξη, επιθεωρήσεις, εγκρίσεις ναυτικών εγχειριδίων, έκδοση διπλωμάτων και ναυτικών φυλλαδίων. Επιπροσθέτως, η επιλογή της Ελλάδας και του Πειραιά ως κέντρου εκπαίδευσης των επιθεωρητών του Νηολογίου της Λιβερίας συμβάλλει στην ανάπτυξη της Ελληνικής οικονομίας καθώς από το 2010 τα επιμορφωτικά σεμινάρια των επιθεωρητών του Νηολογίου πραγματοποιούνται στο Πειραιά.

Αναφορές: 1. ΝΑΥΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ, ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ 1965 (ευγενής προσφορά) 2. Ελληνικός Ναυτικός Οδηγός (SHIPPING DIRECTORY): 1957, ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΕΤΟΥΣ 1956 (ευγενής προσφορά) 3. Shipping & Finance – Maritime Newspaper August 2017

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΕΙΣ

Έκθεση Ζωγραφικής Δημοσθένη Χοζού

Πλοία, ένας κόσμος γεμάτος φως και χρώματα

ια τον Δημοσθένη Χοζό, τον πρώην συνάδελφο στο Ναυτικό έχουμε ξαναγράψει παρουσιάζοντας το καλλιτεχνικό του έργο, όταν τον Νοέμβριο του 2015 μια ατομική ζωγραφική του έκθεση είχε αναρτηθεί στο Πνευματικό Κέντρο Παλαιού Φαλήρου (Φλοίσβος). Ύστερα από δύο χρόνια τον, προσεχή Νοέμβριο, από 11 έως 27 ο Δημοσθένης παρουσιάζει τη δουλειά των δύο αυτών ετών στην Αίθουσα Τέχνης Gallery Artower Agora στην πλατεία Βαρβακείου στο κέντρο της Αθήνας, με τίτλο: «Πλοία, ένας κόσμος γεμάτος φως και χρώματα» Φυσικά και πάλι το κύριο αντικείμενο της ζωγραφικής θα είναι το καράβι, το καΐκι, η βάρκα, γενικά το πλεούμενο. Μέσα από μια πανδαισία χρωμάτων τα πλεούμενα του Δημοσθένη καθρεφτίζονται στα ακύμαντα νερά και παρουσιάζουν το ιδιαίτερο αισθητικό αποτέλεσμα, είτε πρόκειται για σκουριασμένα ελάσματα, είτε για πολυκαιρισμένα αλίκτυπα ξύλα. Ο Δημοσθένης διακεκριμένος Αξιωματικός ναυπηγός του Ναυτικού, με σπουδές στο ΜΙΤ των Ηνωμένων Πολιτειών επιδόθηκε στη ζωγραφική, κατ’ αρχήν για προσωπική του ευχαρίστηση, αλλά στη συνέχεια αποφάσισε να συστηματοποιήσει τις εσωτερικές του ανησυχίες και ευαισθησίες φοιτώντας στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών με δασκάλους, τους μεγάλους της εποχής τον Π. Τέτση και την Ρ. Παπασπύρου. Το 1999 έγινε μέλος του Επιμελητηρίου Εικαστικών Τεχνών Ελλάδος (ΕΕΤΕ). Έχει πραγματοποιήσει τρεις ατομικές εκθέσεις το 2000 και το 2002 και το 2015. Το 2001 μετέσχε στη συλλογική έκθεση επιλεγμένων μελών του ΕΕΤΕ. Η πέμπτη του έκθεσή, στη Βαρβάκειο πλατεία, στην Αθήνα ασχολείται κυρίως με τα ακίνητα πλεούμενα και τα αντικαθρεφτίσματα που αυτά παράγουν στα ακίνητα νερά. Ο Δημοσθένης χρησιμοποιεί επίσης την τεχνική της επικόλλησης φωτογραφικών στοιχείων, που κάποιες φορές επιχρωματίζονται. Πιστεύει ότι η φωτογραφία, όχι μόνο είναι τέχνη αυτοτελής, αλλά μπορεί να συνυπάρξει με τη ζωγραφική. Η πρόσκληση που φιλοτέχνησε ο Δημοσθένης είναι ήδη ένα έργο τέχνης και προδιαθέτει για την ομορφιά των τοπίων που θα παρουσιαστούν. Η πρόσκληση απευθύνεται σε όλους τους αναγνώστες του «Περίπλου» μαζί με την ευχή εφ’ όσον μπορέσουν να επισκεφθούν την έκθεση. Γιάννης Παλούμπης

Έκθεση Μοντέλων Παραδοσιακών Σκαφών στην Σύρο

την αίθουσα Γιάννη & Ελένης Βάτη, στην Ερμούπολη της Σύρου, πραγματοποιήθηκε από τις 24 Ιουνίου έως και τις 4 Ιουλίου 2017, έκθεση με θέμα μοντέλα παραδοσιακών σκαφών. Εκτέθηκαν 9 συνολικά μοντέλα σε κλίμακα 1:15 και 1:20, δημιουργήματα του Συριανού συνταξιούχου πλοιάρχου του ΕΝ Εμμανουήλ Ζώρζου. Ο κ. Ζώρζος κληρονόμησε την τέχνη από πατέρα του και τον παππού του, που ήσαν καραβομαραγκοί και

είχαν ναυπηγήσει αρκετά παραδοσιακά σκάφη. Αλλά και ο ίδιος –πριν γίνει καπετάνιος– εργάστηκε στον Συριανό ταρσανά, όπου και απέκτησε την σχετική εμπειρία και το μεράκι. Ήταν μια έκθεση που συγκέντρωσε το ενδιαφέρον όχι μόνον των Συριανών αλλά και πολλών επισκεπτών του νησιού, αφού έδειχνε με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο την κομψότητα και την απλότητα των σκαριών που επί αιώνες όργωναν –κάποια εξακολουθούν ακόμα– το Αιγαίο. 68 Περιπλους

ΟΤΖΑΛΑΝ. Η Παράδοση ενός Συμμάχου Συγγραφέας: Αντώνης Ναξάκης. Εκδότης: Εκδόσεις Μένανδρος. www.menandros.gr

ίγουρα η μεγάλη πλειοψηφία των Ελλήνων, αν ερωτηθεί, δεν θυμάται τα γεγονότα που απασχόλησαν την επικαιρότητα το πρώτο 15ήμερο του Φεβρουαρίου του 1999. Εξίσου σίγουρο είναι, ότι αν κάποιος τους «βοηθήσει» αναφέροντας το όνομα «Οτζαλάν», αρκετοί θα θυμηθούν κάποια πράγματα. Εδώ να πούμε ότι ο Αμπντουλάχ Οτζαλάν –έγκλειστος στις τουρκικές φυλακές, που δεν φημίζονται και για την τήρηση των κανόνων μιας δημοκρατικής κοινωνίας– ήταν ηγέτης μιας κουρδικής οργάνωσης, του ΡΚΚ, που είχε προκαλέσει σοβαρότατα προβλήματα σε ολόκληρη την Τουρκία και ιδιαίτερα στις νότιο-ανατολικές περιοχές της, όπου οι Κούρδοι αποτελούσαν –κι εξακολουθούν να αποτελούν βεβαίως– τηνπλειοψηφία. Το «κουρδικό ζήτημα» είχε μάλλον θετική απήχηση στην Ελλάδα και ο λόγος δε νομίζουμε ότι χρειάζεται να εξηγηθεί. Ένας από τους εξέχοντες υποστηρικτές των Κούρδων ήταν –και είναι φυσικά– ο Αρχιπλοίαρχος ε.α. Αντώνης Ναξάκης. Ο Αντώνης Ναξάκης, στάθηκε αληθινός σύντροφος και πιστός φίλος του Αμπντουλάχ Οτζαλάν. Επιπλέον ήταν ένας από τους πρωταγωνιστές στην «Υπόθεση Οτζαλάν», όπως έμεινε να αποκαλείται το χρονικό της παράδοσής του στους Τούρκους. Στο παρόν βιβλίο λοιπόν ο συγγραφέας παραδίδει ένα μοναδικό χρονογράφημα, στο οποίο με απλή και αφηγηματική γλώσσα καταθέτει όλα όσα ο ίδιος βίωσε, από την πρώτη του γνωριμία με τον Κούρδο ηγέτη, το χρονικό της προσπάθειας

προστασίας και φυγάδευσής του, μέχρι και λίγο πριν την παράδοσή του. Στο έργο καταγράφονται οι συγκλονιστικές μαρτυρίες, τα επίσημα και ανεπίσημα έγγραφα, οι τηλεφωνικές συνομιλίες μεταξύ υψηλόβαθμων κυβερνητικών στελεχών και οι «άνωθεν» εντολές, που φέρνουν στο φως την πραγματική εικόνα των όσων διαδραματίστηκαν. Ο συγγραφέας περιγράφει, επίσης, το πορτρέτο του Οτζαλάν, ως ανθρώπου, αρχηγού, οραματιστή και αγωνιστή για τη δημιουργία ενός ανεξάρτητου Κουρδιστάν. Στις σελίδες παρατίθεται το προσκήνιο, αλλά και το παρασκήνιο, ενώ παρουσιάζονται για πρώτη φορά γεγονότα που μάλλον αγνοούσαμε. Τώρα το ότι η όλη στάση της επίσημης Ελλάδας στην «Υπόθεση Οτζαλάν» δεν ήταν η «ενδεδειγμένη», για να μην πούμε εντελώς απαράδεκτη, είναι ένα γεγονός που όλοι αποδέχονται. Όμως είναι υπερβολή το να χαρακτηρίζουμε τους Κούρδους ως έχοντες «φιλική-συμμαχική στάση προς τους Έλληνες». Να θυμηθούμε τι έκαναν Κούρδοι στρατιώτες στους Ελληνοκύπριους κατά την εισβολή του 1974; Το θετικό στην υπόθεση βεβαίως είναι ότι με το παρόν βιβλίο έχουμε τη μαρτυρία της μιας πλευράς. Θα ήταν εξαιρετικά ενδιαφέρον να είχαμε –κάποια στιγμή– και την μαρτυρία της άλλης. Του κ. Θ. Πάγκαλου για παράδειγμα. Τα κείμενα συνοδεύονται από σπάνιο φωτογραφικό υλικό, μέρος του οποίου προέρχεται από το προσωπικό αρχείο του συγγραφέα. Ηλίας Νταλούμης

Από την Άπειρο χώρα στην Μεγάλη Ήπειρο. Ηπειρώτες ακολουθώντας την υπερπόντια μετανάστευση προς τις ΗΠΑ. Τέλος του 19ου αιώνα έως τον Μεσοπόλεμο. Ιωάννινα 2016. Κατερίνα Λιάμπη, Νικόλαος Κατσικούδης, Νικόλαος Αναστασόπουλος (επιμ.)

ο βιβλίο αποτελεί τον κατάλογο της ομώνυμης έκθεσης η οποία διοργανώθηκε από την Κοσμητεία της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και παρουσιάστηκε στην Αίθουσα Πολλαπλών Χρήσεων του Βυζαντινού Μουσείου στο Ιτς Καλέ του Κάστρου των Ιωαννίνων από της 5 Οκτωβρίου 2016 έως της 30 Αυγούστου 2017. Τόσο η έκθεση, όσο και ο πολυσέλιδος και πλούσια εικονογραφημένος κατάλογος αποτελούν μία σημαντική συμβολή στη μελέτη της ιστορίας του φαινομένου της ελληνικής μετανάστευσης προς τις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής από τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα ως τον μεσοπόλεμο, με έμφαση στην περίπτωση των Ηπειρωτών. Μέσα από προσεκτικά επιλεγμένο υλικό, αρχειακά τεκμήρια, προσωπικές επιστολές, φωτογραφίες, οικογενειακά κειμήλια, προφορικές μαρτυρίες, λογοτεχνικά έργα, άρθρα του ημερήσιου τύπου, νομοθετικά και νομικά κείμενα, διπλωματικά έγγραφα, καταδεικνύεται συνολικά ο μηχανισμός και η ανθρωπογεωγραφία της μετανάστευσης ειδικά στην Ήπειρο. Από τη στιγμή της απόφασης για τον ξενιτεμό, το μακρύ ταξίδι με το υπερωκεάνιο, οι δοκιμασίες της υποδοχής στο Ellis Island, η ένταξη στο νέο κοινωνικοικονομικό περιβάλλον , η οργάνωση της ομογένειας και

70 Περιπλους

τέλος η σχέση των μεταναστών με τον γενέθλιο τόπο τους. Οι συγγραφείς του καταλόγου είναι επιστήμονες, ερευνητές, λογοτέχνες, όλοι καταξιωμένοι στο χώρο τους, οι οποίοι με εμβρίθεια και ευαισθησία αποθησαυρίζουν τις περιπέτειες αλλά και τα προσωπικά δράματα μιας ολόκληρης γενιάς Ηπειρωτών. Το αποτέλεσμα είναι μια άρτια επιστημονικά, καλαίσθητη έκδοση, η οποία φωτίζει μια μερικώς μελετημένη πλευρά της ελληνικής ιστορίας των νεότερων χρόνων. Το Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος είχε μια μικρή συμβολή στην αξιέπαινη αυτή προσπάθεια της Κοσμητείας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, με το δανεισμό του μοντέλου του πρώτου ελληνικού υπερωκεανίου “Θεμιστολής”, πρώην “Μωραΐτης”, το οποίο μετέφερε Έλληνες μετανάστες και τις ελπίδες τους στο Ellis Island της Νέας Υόρκης, στην πύλη για τη «Γη της Επαγγελίας» από το 1907 έως το 1924. Το μοντέλο του πλοίου και η ιστορία του παρουσιάζονται εκτενώς στο οικείο κεφάλαιο του καταλόγου με τίτλο «Υπερπόντια Ελληνική Ναυσιπλοΐα». Θερμά συγχαρητήρια σε όλους τους συντελεστές της έκθεσης και της έκδοσης για το αξιόλογο έργο τους. Ιωάννα Μπερμπίλη

Δωρεές βιβλίων & περιοδικών

Share our Passion for Shipping

Capital Product Partners L.P. 3 Iassonos St., Piraeus 18537, Greece, Tel: +30 210 4584950, Fax: +30 210 4284285, E-mail: info@capitalpplp.com, www.capitalpplp.com

Δώρησαν στη βιβλιοθήκη του Μουσείου και ευχαριστούμε θερμά τους: ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Κύριον Ηλία Μεταξά: «Στρατηγός Γεώργιος Γρίβας-Διγενής, ο αρχηγός της Ε.Ο.Κ.Α.» του Σπύρου Δημητρίου

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Κύριον Παναγιώτη Καπετανάκη: «Ναυτιλία και εμπόριο υπό Βρετανική Προστασία: Ιόνιο Κράτος (1815-1864)» του Π. Καπετανάκη

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Museu Maritim de Barcelona: “Els ports I la navegacio de la Catalunya Nova (Tarragona-Delta de l’Ebre) a l’edat mitjana. La xarxa portuaria, les rutes i els sistemes de navegacio entre Al-Andalus i la Corona Catalano-Aragonesa(segles X-XIV) Jose Javier Guidi Sanchez • El port de Barcelona : objectiu militar durant la Guerra Civil (1936-1939) Oriol Duenas Iturbe • Drassana, revista del Museu Maritim de Barcelona. Num. 24 (2017)

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Κυρία Μαρία Σταμούλη & Κύριον Ιωάννη Γιαννόπουλο: «Πλωτώ: Έλληνες καραβοκύρηδες και εφοπλιστές από τα τέλη του 18ου αιώνα έως τον Β’ Παγκόσμιο πόλεμο» Τ. Χαρλαύτη, Μ. Χαριτάτος, Ε. Μπενέκη • «Τα 600 μολύβια» Άννα Γριμάνη • «Η Ελληνική επιβατηγός ναυτιλία: Χρονικό 1921-2001» Ένωση Εφοπλιστών επιβατηγών πλοίων • «Βιογραφικό λεξικό των αποφοίτων της Σχολής Ναυτικών Δοκίμων» τομ. 1,2 Αν. Δημητρακόπουλου • Ελληνικό Εμπορικό Ναυτικό – Το «τέταρτο όπλο» Ημερολόγιο 2007 • «Αρμενίζοντας στο χρόνο: Το πλοίο στην ελληνική τέχνη» Έλση Σπαθάρη • «Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος» Πειραιάς, 1984 • «Βαλκανικοί πόλεμοι – Ο ναυτικός αγώνας (1912-1913)» Ιωάννη Παλούμπη • «Τα Ελληνικά Υπερωκεάνια 19071977» Α. Ι. Τζαμτζή • «Ελληνική Επιβατική Ακτοπλοΐα: H πρώτη περίοδος 1830-1940» Α. Ι. Τζαμτζή • «Έκθεση σχετικά με τη δράση του ναυτικού κατά τον πόλεμο 1940-‘44» Δ. Φωκά • «Αρμενιστής»: Σκαφών αναψυχής. Αν. Δημαράκη • Κείμενα ναυτιλιακού προβληματισμού» Χρ. Ντούνη • «Ναυτική Γνώση και Παιδεία στη Νεότερη Ελλάδα 16ος-19ος αιώνας»Α. Tζαμτζή • «Βασιλικός Ναυτικός Όμιλος Ελλάδος: 1933-1963» • «Ναυτιλιακώς Σκέπτεσθαι» Χρ. Ντούνη • «Των Ελλήνων τα Λίμπερτυ» Χρ. Ντούνη • «Πορτραίτα σε Μπλε Φόντο» Ευστάθιου Μπάτη • «Ρούπελ, Απρίλιος 1941» Γ. Χαρωνίτη • «Πολεμικό Ναυτικό: Ισχύς & Δόξα» ΓΕΝ, 2002 • «Η Μικρασιατική Εκστρατεία (1919-1922) Σαρ. Καργάκου (Γ’, Δ’ μέρος) • «Ιστορικός άτλας 20ος αιώνας» Η Καθημερινή • «Εκ της Θαλάσσης τα Κρείττω» Ευστάθιου Μπάτη (τομ. Α,Β)

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

«ΑΙΓΕΑΣ»-Αστική μη κερδοσκοπική εταιρεία πολιτιστικού & κοινωφελούς έργου: «Σημειώσεις του Υποπλοιάρχου του Ρωσικού Στόλου Γιεγκόρ Μεταξά» έκδοση της Ιεράς Μητροπόλεως Κεφαλληνίας

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Κύριον Αντώνιο Ναξάκη: «Οτζαλάν: Η παράδοση ενός συμμάχου» του Α. Ναξάκη

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Κύριον Ηλία Νταλούμη «Προσεγγίσεις στη Νεότερη Ελληνική Ιστορία: Από το Ρήγα Βελεστινλή (1757-1798) έως την εμπλοκή της Ελλάδας στο Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο (1940-1941) του Θανάση Χρήστου

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Κύριον Ιωάννη Χατζηνικολαΐδη: «Μεγάλη Στρατιωτική και Ναυτική Εγκυκλοπαίδεια» 1-6 τομ. • «Αγώνες και Νεκροί : 1830-1930» Υπουργείον Στρατιωτικών • Ένωσις Ελλήνων Εφοπλιστών: «Ετήσια Έκθεση για το έτος 2016-2017» Της Ένωσης Ελλήνων Εφοπλιστών

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Κυρία Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη: «Των Ανθρώπων και του Τόπου: Ποιήματα και πεζά» Β. Πιτσικάλη • «Θηρασιάς Ντοπιολαλιά, Λαϊκή Σοφία & Όροι Ναυτοσύνης» Β. Πιτσικάλη • «Της Θηρασιάς: πεζά και ποιήματα» Β. Πιτσικάλη • «Της θάλασσας και της αγάπης: ποιήματα» Β. Πιτσικάλη

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Κύριον Τιμόθεο Μασούρα: «Αρχαιολογικοί χώροι» τομ. Α,Β. Έθνος- Travel Book • «Λίμνες» Έθνος- Travel Book • «Ηλιοβασιλέματα» Έθνος- Travel Book • «Κάστρα» Έθνος- Travel Book • «Πέτρινα γεφύρια» Έθνος- Travel Book • «Ανδρέας Παπανδρέου: Συνεντεύξεις-ντοκουμέντα από το αρχείο των «Νέων» 1974-1995» επιμ. Κεχαγιόγλου, Ελένη • «Ο Ανδρέας Παπανδρέου και η εποχή του» τομ. Α,Β. Βασ. Παναγιωτόπουλου (επιμ.) • «Μελίνα Μερκούρη. Συνεντεύξεις-ντοκουμέντα από το αρχείο των «Νέων» 1958-1994» επιμ. Κεχαγιόγλου, Ελένη • «Κρατικό Μουσείο: Άμστερνταμ» Ελευθεροτυπία εφημ. • «Μουσεία του Βατικανού: Ρώμη» Ελευθεροτυπία εφημ. • «Εθνικό Μουσείο: Τόκιο» Ελευθεροτυπία εφημ. • «Αιγυπτιακό Μουσείο: Κάϊρο» Ελευθεροτυπία εφημ. • «Ουφίτσι: Φλωρεντία» Ελευθεροτυπία εφημ. • «Εθνική Πινακοθήκη: Ουάσιγκτον» Ελευθεροτυπία εφημ. • «Πράντο: Μαδρίτη» Ελευθεροτυπία εφημ. • «Μουσείο Ιστορίας της Τέχνης: Βιέννη» Ελευθεροτυπία εφημ. • «Πινακοθήκη : Μόναχο» Ελευθεροτυπία εφημ. • «Μουσείο Καλών Τεχνών: Βοστώνη» Ελευθεροτυπία εφημ. • «Λούβρο: Παρίσι» Ελευθεροτυπία εφημ. • «Βρετανικό Μουσείο: Λονδίνο» Ελευθεροτυπία εφημ. • «Παγκόσμιος Μυθολογία» 2 τομ. Εκδ. Πάπυρου, 1964 • “The Drawings of Leonardo and Michelangelo” εκδ. Hamlyn • “The drawings of Raphael” Richard Cocke • «50 κλασικά διηγήματα σε 50 κλασικές μεταφράσεις» Θ. Καρζή • «Παράλληλη ιστορία: Ιστορία των Ηνωμένων Πολιτειών 1917-1961» A. Maurois • «Τα βιβλία που άλλαξαν την ιστορία» Π. Κόλινς ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Κυρία Ελένη Ζαβαλάκου: «Ελληνικός πολιτισμός και πίστη. Ρόδα αμάραντα» της Ε. Ζαβαλάκου

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Εκδόσεις Μεταίχμιο: «Βυζαντινός πολιτισμός» Runciman Steven • «Γιατί το Βυζάντιο» Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ

Κύριον Δημήτριο Μπαλόπουλο: «Σύντομη ιστορία του Ελληνικού κράτους» Βασίλη Κρεμμυδά • «Συνειρμοί, μαρτυρίες, μυθιστορίες» Γ. Β. Δερτιλή • «Η Ιστορία των Βαλκανίων: 14ος-20ος αι.» Georges Castellan • «Βυζαντινοτουρκική Ιστορία» Μ. Δούκα • «Ιερουσαλήμ: H βιογραφία» Simon Sebag Montefiore • «Μια νέα Εξωτερική Πολιτική για την Ελλάδα» Βασίλειου Μαρκεζίνη • «Πειραϊκόν Ημερολόγιον. Αρχείον Πειραϊκών Σπουδών» 1ο τεύχος, 1966.

Κοσμητεία Φιλοσοφικής Σχολής- Κατερίνη Λιάμπη, «Από την Άπειρο χώρα στην Μεγάλη Ήπειρο. Ηπειρώτες ακολουθώντας την υπερπόντια μετανάστευση προς τις ΗΠΑ. Τέλος του 19ου αιώνα έως τον Μεσοπόλεμο.», Συλλογικό έργο, Κατερίνη Λιάμπη κ.α. (επιμ.)

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Περιοδικά & έντυπα που εστάλησαν στο ΝΜΕ ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ 1. S HIPPING. International

Monthly Review

2. ΝΑΥΤΙΚΗ ΕΛΛΑΣ 3. ΝΑΥΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ 4. ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ

72 Περιπλους

5. ΝΑΥΤΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ 6. ΙΣΤΙΟΠΛΟΪΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ 7. ΝΕΟΣ ΕΞΑΝΤΑΣ 8. ΕΘΝΙΚΕΣ ΕΠΑΛΞΕΙΣ 9. ΗΧΩ ΤΗΣ Π.Ε.Σ.Μ.Ε.Ν.

ΕΦΗΜΕΡΙΔΕΣ: 1. ΚΥΚΛΑΔΙΚΟΝ ΦΩΣ 2. Η ΦΩΝΗ ΤΩΝ ΠΕΙΡΑΙΩΤΩΝ 3. ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ 4. ΤΑ ΝΕΑ ΤΟΥ ΒΡΟΝΤΑΔΟΥ

committed to the quality of the world fleet committed to the quality of the world fleet committed to the quality of the world fleet We are committed to upholding the values of safety, security, and environmental protection. are committed to upholding of safety, security, andState environmental protection. This is We evidenced through the quality of the our values fleet and outstanding port control record as the are committed toremain upholding the values of safety, security, andState environmental protection. This is We evidenced through the qualityon of the ourUnited fleet and outstanding port control as the only major international flag to States Coast Guard’s Qualship 21 record roster for 13 This is evidenced through the quality of our fleet and outstanding port State control record as the only major international flag to remain on the United States Coast Guard’s Qualship 21 roster for 13 consecutive years. We achieve this goal through 24/7 service provided from 27 offices, staffed with only major international flag to remain on the United States Coast Guard’s Qualship 21 roster for 13 consecutive years. We achieve thislocated goal through 24/7 serviceand provided 27 offices, with experienced personnel, in major shipping financialfrom centers aroundstaffed the world. consecutive years. We achieve this goal through 24/7 service provided from 27 offices, staffed with experienced personnel, located in major shipping and financial centers around the world. experienced personnel, located in major shipping and financial centers around the world.

International Registries, Inc. in affiliation with the Marshall Islands International Registries, Inc.Maritime & Corporate Administrators International Registries, Inc.Maritime & Corporate Administrators in affiliation with the Marshall Islands in affiliation with the Marshall Islands Maritime & Corporate Administrators

Ημερολόγιο Μουσείου Εργασίες στεγανοποίησης στην οροφή του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος

ρχές του καλοκαιριού η Μαρίνα Ζέας ολοκλήρωσε τις εργασίες στεγανοποίησης της οροφής του κτιρίου του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος. Το μοναδικό κομμάτι που είχε εξαιρεθεί από τις εργασίες ήταν το τμήμα της εισόδου. Οι επισκευές στην οροφή του συγκεκριμένου σημείου λόγω της ιδιαιτερότητας του χώρου με την ύπαρξη των αρχαίων τειχών, προχώρησαν πιο αργά. Λόγω των εργασιών, το τρίμηνο που παρήλθε, οι 3 πρώτες αίθουσες του Μουσείου ήταν κλειστές για το κοινό και ωσότου αποκατασταθεί πλήρως ο χώρος, η έναρξη των εκπαιδευτικών επισκέψεων μετατέθηκε μετά το πρώτο δεκαήμερο του Οκτωβρίου.

Η χαρακτηριστική αίθουσα της εισόδου του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος ανακαινισμένη, απαλλαγμένη από το φαινόμενο της υγρασίας που επιβάρυνε την ατμόσφαιρα στον συγκεκριμένο χώρο, και αναδεικνύοντας καλύτερα το τμήμα της Κονώνειας οχύρωσης του 4ου αι. π.Χ. που ενσωματώνει, άνοιξε και πάλι για το κοινό και τους μαθητές. Ευχαριστούμε θερμά τόσο τη Μαρίνα Ζέας όσο και τους χορηγούς μας τον Πρόεδρο του ΙΑΛ και Αντιπρόεδρο του ΝΜΕ κο Πάνο Λασκαρίδη και τον Γενικό Γραμματέα του ΝΜΕ Αντιναύαρχο ΠΝ εα κο Τιμόθεο Μασούρα για την πολύτιμη συνδρομή τους, χωρίς την οποία το έργο της στεγανοποίησης της οροφής του κτιρίου δεν θα μπορούσε να έχει υλοποιηθεί.

Δωρεά Ανδρέα Μαρτίνου

τις 20 Σεπτεμβρίου 2017 δωρήθηκε στο Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος ένα σύνολο περίπου 100 αντικειμένων από την εταιρεία Minerva Marine του Ανδρέα Μαρτίνου, τα οποία αποτελούν μέρος της ναυτικής συλλογής του αειμνήστου εφοπλιστή και συλλέκτη «εικόνων πλοίων» Μελέτη Μεθενίτη. Αγαπημένη περίοδο του συλλέκτη ήταν η εποχή της μετάβασης από τα ιστία στον ατμό. Τα αντικείμενα που δόθηκαν στο Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος είναι στην πλειοψηφία τους πίνακες ζωγραφικής, χαρακτικά, αφίσες, φωτογραφικές αναπαραγωγές ζωγραφικών έργων που απεικονίζουν κυρίως πορτρέτα εμπορικών και επιβατηγών πλοίων ή ναυτικές σκηνές. Από τα ζωγραφικά έργα ξεχωρίζει η ελαιογραφία, πορτρέτο ενός ανώνυμου καπετάνιου εμπορικού ατμόπλοιου του 19ου αιώνα που απεικονίζεται άγερωχος και αποφασιστικός στη γέφυρα του πλοίου του. Τα υπόλοιπα αντικείμενα είναι κυρίως μο74 Περιπλους

Βρετανικό πολεμικό πλοίο του 1875. Ζωγράφος: W.F. Mitchell (1845-1914). Yδατογραφία σε χαρτόνι, 40x57,5 εκ.

ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΜΟΥΣΕΙΟΥ

Αριστερά: Προσωπογραφία καπετάνιου εμπορικού πλοίου. Ζωγράφος: J. Holland (1799-1870). Λάδι σε καμβά, 90x70 εκ. Δεξιά: Διακοσμημένο καπάκι μεταλλικού κιβωτίου από το βρετανικό ατμόπλοιο “Thomas Anderson”. Β΄ μισό 19ου αιώνα.

ντέλα πλοίων ξένων χωρών τα οποία καλύπτουν μία ευρύτατη γκάμα τύπων, ειδών και γεωγραφικών περιοχών. Πολύ λίγα, συγκεκριμένα 5, είναι ναυτικά όργανα και τμήματα από διακόσμηση πλοίων.

Στην παρούσα φάση τα αντικείμενα καταγράφονται και ταξινομούνται από το επιστημονικό προσωπικό του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος, με στόχο να αξιοποιηθεί εκθεσιακά η αξιόλογη δωρεά.

Δωρεά εις μνήμην Γιάγκου Κολοκοτρώνη

ίλος του Μουσείου, ο οποίος επιθυμεί να διατηρήσει την ανωνυμία του, δώρησε τέσσερα μοντέλα δεξαμενοπλοίων του ναυτιλιακού οίκου των Αδελφών Κολοκοτρώνη το “Yangos Kolokotronis”, “Chalenger Kolokotronis”, “Vassiliki Kolokotroni” και το “Sir Frederick” εις μνήμην Γιάγκου Κολοκοτρώνη, ο οποίος απεβίωσε τον Ιανουάριο του 2016, σε ηλικία 63 ετών.Ο Γιάγκος Κολοκοτρώνης, γιος του Μίνωα Κολοκοτρώνη, ήταν ένα από τα κορυφαία στελέχη του ελληνικού εφοπλισμού του City του Λονδίνου και συνεχιστής της θαλάσσιας αυτοκρατορίας των Αφων Κολοκοτρώνη. Ο

ναυτιλιακός οίκος των Μίνωα και Ιωσήφ Κολοκοτρώνη ιδρύθηκε τη δεκαετία του 1960. Στα μέσα της δεκαετίας του 1970 ο στόλος των Αδελφών Κολοκοτρώνη αριθμούσε τον μεγαλύτερο αριθμό πλοίων από κάθε άλλη ελληνική εταιρεία και η «συγκρότησίς του απήτησε μόχθον πολύν και οικονομικούς συνδυασμούς, χαρακτηρισθέντα από επιφανή Έλληνα τραπεζίτην ως ‘κέντημα’» σύμφωνα με δημοσίευμα στα Ναυτικά Χρονικά του 1973. Αξίζει να αναφερθεί ότι στα τέλη του 1973, ο στόλος των Αδελφών Κολοκοτρώνη, που έπλεε υπό τα κυανόλευκα χρώματα, διέθετε ένα στόλο αποτελούμε-

νο από συνολικά 72 πλοία χωρητικότητας 2.642.623 dwt (39 δεξαμενόπλοια χωρητικότητας 2.255.667 dwt, 2 μικτά χωρητικότητας 86.605 dwt, 31 φορτηγά και bulk carriers χωρητικότητας 303.351 dwt). Ήταν οι πρώτοι Έλληνες εφοπλιστές που είδαν το στόλο τους να σπάει το φράγμα των 100 πλοίων. Στην μόνιμη συλλογή του Ναυτικού Μουσείο της Ελλάδος υπήρχε από το 1994 το μοντέλο του πετρελαιοφόρου Europa Class «Βασιλική Κολοκοτρώνη» κατασκευασμένου στη Βρέμη το 1975 της εταιρείας των Αφων Κολοκοτρώνη, δωρεά του αειμνήστου Γιάγκου Κολοκοτρώνη.

1. Δεξαμενόπλοιο “Yiangos Kolokotronis”. Κατασκευάστηκε το 1960 σε ναυπηγεία του Κιέλου και ήταν το μεγαλύτερο πλοίο του ελληνικού εμπορικού στόλου την εποχή της παραλαβής του. 2. Δεξαμενόπλοιο “Sir Frederick”, κατασκευασμένο στην Δουνκέρκη της Γαλλίας. 3. Δεξαμενόπλοιο “Chalenger Kolokotronis”. Κατασκευάστηκε το 1963 στη Νορβηγία. 4. Δεξαμενόπλοιο “Vassiliki Kolokotroni” κατασκευασμένο στην Δουνκέρκη της Γαλλίας τη δεκαετία του ’50. Περιπλους 75

ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΜΟΥΣΕΙΟΥ

εταιρικεσ χορηγιεσ

Ευχαριστούμε τις εταιρείες που ανταποκρίθηκαν θετικά στο αίτημα του Ναυτικού Μουσείου και προσέφεραν από 300 ευρώ και άνω για τη συνέχιση της λειτουργίας του.

• CENTROFIN MANAGEMENT INC.

• HELLENIC CARRIERS CORPORATION S.A.

• CONSOLIDATED MARINE MANAGEMENT INC.

• INTERMODAL SHIPBROKERS CO

• DALNAVE NAVIGATION INC.

• MAGNA MARINE INC.

• DELTA INTERNATIONAL SHIPPING S.A.

• REV MARITIME LTD.

• DORIAN LPG MANAGEMENT CORP.

• STAMCO SHIPMANAGEMENT CO LTD

• EMPIRE NAVIGATION INC.

• STEALTH MARITIME CORPORATION

Στον κατάλογο δεν περιλαμβάνονται οι εταιρείες που δεν επιθυμούν να δημοσιευθεί η χορηγία τους.

δωρέες εκθεμάτων και αρχειακού υλικού

Οι κύριοι Εμμανουήλ και Επαμεινώνδας Μαραγκάκης δύο φωτογραφίες του αειμνήστου θείου τους Αρχικελευστού Νικολάου Παναγιώτιζα, μέλους του πληρώματος του Υ/Β Κατσώνης.

ΝΕΑ ΜΕΛΗ

Δώρησαν στο Μουσείο και τους ευχαριστούμε θερμά:

Καλωσορίζουμε τα νέα μέλη του Μουσείου Αξαρλής Ανδρέας – Παναγιώτης Δουκάκης Αυγουστής Ιωσηφέλλης Κυριάκος Καλλιμάνης Ιωάννης Κανέλλος Αλέξανδρος Μαντζούρης Ιορδάνης Μαυρικάκης Εμμανουήλ Μπαΐζος Παναγιώτης Νικηφόρος Αναστάσιος

Μαθητής Συνταξιούχος Δικηγόρος Πρόεδρος AHEPA NSW (Αυστραλία) Στρατιωτικός Αξιωματικός Π.Ν. Δικηγόρος Ιατρός Καρδιολόγος Πλοίαρχος Π.Ν.

Παραλειπόμενα του τεύχους 99 Φωτογραφία στη σελίδα 36, του τεύχους 99 του ΠΕΡΙΠΛΟΥ Στο άρθρο του κου Ηλία Νταλούμη με τίτλο «Το κυνήγι των Goeben και Breslau» δημοσιεύθηκε ως εικονογράφηση η φωτογραφία τουρκικού επιστολικού δελταρίου που απεικονίζει το καταδρομικό Goeben όταν εντάχθηκε στον οθωμανικό στόλο με την ονομασία “Yavuz Sultan Selim”. Στη σύνταξη του περιοδικού αλλά και στον συγγραφέα του άρθρου δεν ήταν γνωστό ότι η φωτογραφία υπόκειται σε πνευματικά δικαιώματα και συγκεκριμένα της K.F.B. Collection. Ευχαριστούμε τον κο Δημήτρη Γκαλών για την σχετική επισήμανση.

Ιστορικές πληροφορίες για τη φωτογραφία εξωφύλλου του τεύχους 99 Το θέμα εξωφύλλου του προηγούμενου τεύχους του «Περίπλου» είναι μία φωτογραφία από το αρχείο του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος που απεικονίζει άνδρες της Μεραρχίας τους Αρχιπελάγους, που πολέμησε ηρωικά και κατέλαβε το ύψωμα του Σκρα ντι Λέγκεν το Μάιο του 1918, επί του αντιτορπιλικού “ΛΟΓΧΗ” να επιδεικνύει με υπερηφάνεια τη σημαία της Μεραρχίας. Το μέλος του μουσείου Αντιναύαρχος Αναστάσιος Δημητρακόπουλος ΠΝ(εα) έθεσε υπόψη μας άρθρο του υποπλοιάρχου Κ. Κοντογιάννη ΠΝ, «Επιχειρήσεις με το Αντιτορπιλικό ΛΟΓΧΗ κατά το Διάστημα Οκτωβρίου 1918-Ιουλίου 1919» δημοσιευμένο στη Ναυτική Επιθεώρηση τεύχος 75, Ιούνιος 1928, σελ. 780-792, όπου δημοσιεύεται η εν λόγω φωτογραφία και υπάρχει ειδική αναφορά στο γεγονός. Όπως εξηγεί το δημοσίευμα μικρό τιμητικό απόσπασμα από 12 άνδρες της Μεραρχίας που κατέλαβε το Σκρα ταξίδεψε με τη «ΛΟΓΧΗ» μέχρι την Ιταλία και από εκεί σιδηροδρομικώς στο Παρίσι για να λάβει μέρος στην παρέλαση της Νίκης στις 14 Ιουλίου 1919. Η φωτογραφία τραβήχτηκε λίγο πριν αποβιβαστεί η ελληνική αποστολή στον Τάραντα της Ιταλίας. Στα ονόματα των επιτελών του ΛΟΓΧΗ που εικονίζονται στη φωτογραφία και δημοσιεύθηκαν στη σελίδα 65 του τεύχους 99, συμπληρώνουμε τα ονόματα των Σημαιοφόρων Παπαγιαννόπουλου και Παπαγιαννίδη. 76 Περιπλους

Γράφει ο Σκάπουλος

«Περίπλους» με το 100ο σημερινό του τεύχος συμπληρώνει τα 25 χρόνια αδιάλειπτης παρουσίας στα δρώμενα του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος. Η στήλη μας, το «Βαρόμετρο» άρχισε να παρουσιάζεται από το 43ο τεύχος του περιοδικού μας όταν για πρώτη φορά ο Σκάπουλος έκανε την είσοδό του και ξεκίνησε να «ψευτοθίγει» θέματα της ιστορίας, της παράδοσης, της ναυτοσύνης, ακόμα και της θαλασσινής λογοτεχνίας, χωρίς να δικαιούται να συζητεί τίποτα από όλα τα παραπάνω. Η προέλευση του γέρου Σκάπουλου από τις λαμαρίνες και τις μπίγες των πρώτων μεταπολεμικών ποντοπόρων φορτηγών, καθώς και η αδυναμία της ελλιπούς του εκπαίδευσης, θα έπρεπε να τον καθιστούν περισσότερο προσεκτικό όταν αναμιγνύεται σε θέματα που τον ξεπερνούν. Αλλά στραβό κεφάλι αυτός δεν χαμπαρίζει από «υποδείξεις» και νομίζει ότι ακόμα και σε θέματα που ειδικοί επιστήμονες του συνιστούν να απέχει, αυτός ανακατεύεται και θεωρεί ότι στις σχετικές συζητήσεις προσκομίζει τη γνώμη την απλή, τη λαϊκή, του «μέσου όρου», που γίνεται ευμενώς αποδεκτή από τους πολλούς αναγνώστες και ίσως δυσαρεστεί τους λίγους τους πραγματικά ανώτερους. Με την ευκαιρία λοιπόν της συμπλήρωσης των 58 τευχών από την εμφάνιση του Βαρόμετρου ο Σκάπουλος θα ήθελε να παρακαλέσει τους αναγνώστες του περιοδικού και ειδικότερα της στήλης, για περισσότερη διαδραστικότητα, περισσότερη ανταλλαγή απόψεων επάνω σε θέματα που αφορούν το Μουσείο, που αφορούν τη ναυτιλία μας, που αφορούν τη ναυτική μας ιστορία, την παράδοσή μας. Ξέρω τώρα ότι πολλοί από εσάς θα μου πείτε πως αν ο Σκάπουλος είχε μια σελίδα στο Facebook ή τέλος πάντων ένα λογαριασμό στο Twitter θα ήταν ευκολότερο να μου γράφετε και ίσως να ανταλλάσσουμε απόψεις μέσω των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης, όπως λέγονται σήμερα. Αλλά αυτό τι σημαίνει ;; Ξεχάσαμε μήπως να γράφουμε σημειώματα σε χαρτί με ένα μολύβι ;; ή είναι πια πολύ ακριβή

78 Περιπλους

η αποστολή σε ένα φάκελο ;; Ακόμα και περνώντας από το Μουσείο, αφήνετε ένα φάκελο σε ένα από τα παιδιά που δουλεύουν εκεί με την ένδειξη «για τον Σκάπουλο» και έτσι θα μου έλθει ό,τι θέλετε να μου πείτε. Με την ευκαιρία λοιπόν του 58ου Βαρόμετρου ας προσπαθήσουμε να εγκαινιάσουμε μια «νέα» οδό επικοινωνίας με «σημειώματα» που, εμάς του παλιότερους μας γυρίζει στο παρελθόν και μας κάνει να αισθανόμαστε ότι αν και δεν είμαστε «δικτυωμένοι» μπορούμε ακόμα να επικοινωνούμε. Μπορούμε ακόμα να διατυπώνουμε τις σκέψεις μας σε ένα κομμάτι χαρτί και δεν είναι το «μέσον» που δίνει βάρος στα γραφτά μας, αλλά το νόημα εκείνων που εμείς γράφουμε. Εμπρός λοιπόν για την «επαναστατική» διασύνδεση του αναγνωστικού κοινού με τον γέρο Σκάπουλο, με τη μέθοδο που μας μάθανε στα σχολεία των δεκαετιών ’30 και ’40 με πλάκα και κοντύλι. Όχι για τίποτε άλλο, αλλά για να αποδείξουμε ότι αν έχεις κάτι να πεις το λες με χίλιους τρόπους και δεν είναι απαραίτητο το σύγχρονο «μέσον». Αγαπητοί αναγνώστες της ταπεινής στήλης μας, που όπως υποθέτω οι περισσότεροι από εσάς θα έχετε ταξιδέψει σε γέφυρες με εξάντες και μηχανοστάσια ατμού, ας αποδείξουμε ότι μπορούμε ακόμα να επικοινωνούμε, ας αποδείξουμε ότι μπορούμε ακόμα να ταξιδέψουμε το βαπόρι (στην κυριολεξία) χωρίς GPS και χωρίς πολύπλοκα και περίτεχνε Control Rooms. Ο «Περίπλους» γιορτάζει, η στήλη γιορτάζει μαζί του, ας εγκαινιάσουμε μαζί νέα εποχή συνεργασίας και επικοινωνίας. Μπορείτε να μου στείλετε ότι θέλετε, ερωτήσεις, απόψεις, γκρίνιες, δυσαρέσκειες, παράξενες ιστορίες απ’ τα ταξίδια σας, όλα θα δουν το φως της δημοσιότητας, όπως εσείς θέλετε επωνύμως ή ανώνυμα. Μία μόνο κατηγορία σχολίων δεν μπορεί να δημοσιευθεί και δεν γίνεται αποδεκτή, εκείνη που περιέχει «πολιτικές» νύξεις. Είναι γραμμή του περιοδικού που πρέπει όλοι να τη σεβαστούμε. Καλό χειμώνα.

Λιθογραφία του 19ου αιώνα. Ύδρα Συλλογή Αικ. Παούρη. (Πηγή: Ελληνική Εμπορική Ναυτιλία (1453-1850). Έκδοση Εθνικής Τραπέζης της Ελλάδος, 1972, σελ. 21.)

Περιπλους 79

Ναυτικά Μουσεία και Πολιτιστικοί Φορείς της Ναυτικής Παράδοσης ΝΑΥΤΙΚA MOYΣΕΙΑ ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΕΛΛΑΔΟΣ (Ν.Π.Ι.Δ.) Ακτή Θεμιστοκλέους, 185 37 Μαρίνα Ζέας-Πειραιάς, Τηλ: 210 4516264, 210 4516822, Fax: 210 4512277E-mail: info@hmmuseum.gr • Website: www.hmmuseum.gr ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΚΡΗΤΗΣ (Ν.Π.Ι.Δ.) Ακτή Κουντουριώτη, 731 33 Χανιά, Τηλ: 28210 91875, Fax: 28210 74484, E-mail: mar-mus@otenet.gr • www.mar-mus-crete.gr ΝΑΥΤΙΚΟ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΓΑΛΑΞEΙΔΙΟΥ (Δημοτικό) Μουσείου 3 & Σταύρου Νιάρχου, 330 52 Γαλαξείδι, Τηλ/Fax: 22650 41795 ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ - ΜΟΥΣΕΙΟ ΥΔΡΑΣ (ΥΠ.ΕΘ.Π.Θ- ΓΕΝΙΚΑ ΑΡΧΕΙΑ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ) 180 40 ΥΔΡΑ, Τηλ: 22980 52355, 54142, Fax: 22980 52355, E-mail: mail@gak-ydras.att.sch.gr • www.iamy.gr ΠΛΩΤΟ ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ-Θ/Κ «Γ. ΑΒΕΡΩΦ» (Κρατικό) Μαρίνα Φλοίσβου, Τροκαντερό, 175 10 Παλαιό Φάληρο, Τηλ/Fax: 210 9888211, E-mail:averof@navy.mil.gr, Website: www.averof.mil.gr/ Α/Τ ΒΕΛΟΣ (Κρατικό) Μουσείο Αντιδικτατορικού Αγώνα, Μαρίνα Φλοίσβου, Τροκαντερό, 175 10 Παλαιό Φάληρο, Τηλ: 210 9888457 ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΝΑΥΤΙΚΟ ΚΑΙ ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΣΥΜΗΣ 856 00 Γιαλός Σύμης, Δωδεκάνησα, Τηλ: 22460 72363, 22460 72569 ΜΟΥΣΕΙΟ ΑΛΙΕΙΑΣ ΚΑΙ ΝΑΥΠΗΓΙΚΗΣ ΑΛΙΕΥΤΙΚΩΝ ΣΚΑΦΩΝ ΤΟΥ Δ. ΠΕΡΑΜΑΤΟΣ (Δημοτικό) Λ. Δημοκρατίας & Μ. Κιουρί (δίπλα στα Τ.Ε.Ε), 188 63 Ν. Ικόνιο, Πέραμα, Τηλ. 210 4014896, 210 4414700 ΜΟΥΣΕΙΟ ΑΛΙΕΥΤΙΚΩΝ ΣΚΑΦΩΝ & ΕΡΓΑΛΕΙΩΝ Ν. ΜΟΥΔΑΝΙΩΝ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ (Δημοτικό) Βιθυνίας 2, 632 00 Ν. Μουδανιά Χαλκιδικής, Τηλ/Fax: 23730 26166, E-mail: mfbem@hotmail.com ΜΟΥΣΕΙΟ ΝΑΥΤΙΚΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ Τέρμα Αναπαύσεως, (Πύλη ΠΑΛΑΣΚΑ), 188 63 ΠΕΡΑΜΑ, Τηλ: 210 4284270, Fax: 210 4284276, E-mail: info@maritime-museum.gr • Website: www.maritime-museum.gr ΜΟΥΣΕΙΟ ΝΑΥΤΙΚΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ ΚΑΙ ΣΠΟΓΓΑΛΕΙΑΣ ΝΕΑΣ ΚΟΥΤΑΛΗΣ (Δημοτικό) Λήμνος 81 400, Τηλ. 22540 92383, 51790, 51362, Fax: 22540 51763, E-mail: dimkout@otenet.gr ΝΑΥΤΙΚΟ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΖΑΚΥΝΘΟΥ (Ν.Π.Ι.Δ.) Μπόχαλη, Σταυρός, 29100 Ζάκυνθος, Τηλ.: 26950 83223 / 28249, Fax: 26950 83748 ΝΑΥΤΙΚΟ - ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΙΘΑΚΗΣ (Δημοτικό) Πρώην Ηλεκτρικός Σταθμός, Βαθύ Ιθάκης, Τηλ. 2674033398 ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ (Ν.Π.Ι.Δ) Παρνασσού 2 & Λεωφ. Κηφισίας, 151 24 ΜΑΡΟΥΣΙ, Τηλ: 210 81 25 547, Fax: 210 81 25 582 Μύκονος Ενόπλων Δυνάμεων 10, 846 00 Μύκονος, Τηλ/Fax: 22890 22700, E-mail: museum@emproslines.com ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΑΝΔΡΟΥ (Δημοτικό) Δήμος Άνδρου, 845 00 Χώρα Άνδρου, Τηλ: 2282 0 22275, 2282 360223, Fax: 2282024166, E-mail: npdd@andros.gr ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΘΗΡΑΣ (Ν.Π.Ι.Δ) Μπουμπουλίνας 31-33, 185 35 Πειραιάς, Τηλ: 210 4296815 Σαντορίνη Οία Θήρας, 847 00, Τηλ.: 22860 71156 ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΙΟΝΙΟΥ (Ν.Π.Ι.Δ.) Δημοτικό Διαμέρισμα Φάρσων Δήμου Αργοστολίου, 28100 Φάρσα Κεφαλληνίας, Τηλ: 26710 87260, Fax: 26710 25656 ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΚΑΒΑΛΑΣ (Δημοτικό) Δημοτική Καπναποθήκη Καβάλας, Τηλ: 2510 233101, 6977 391 605, Ε-mail: info@nmkav.gr • Website:www.nmkav.gr ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΚΑΛΥΜΝΟΥ (Δημοτικό) Δήμος Καλύμνου, 852 00 Κάλυμνος, Τηλ: 2243 0 51361 ΜΟΥΣΕΙΟ ΝΑΥΠΗΓΙΚΩΝ ΚΑΙ ΝΑΥΤΙΚΩΝ ΤΕΧΝΩΝ ΑΙΓΑΙΟΥ (υπό ίδρυση) Πληροφορίες: Πνευματικό Ίδρυμα Σάμου "Νικόλαος Δημητρίου" Τηλ.: 22730 62286 ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΚΑΡΔΑΜΥΛΩΝ ΧΙΟΥ (υπό ίδρυση) Καρδάμυλα 82 300 Χίος, Τηλ. Πληροφοριών: 2510835287/ Κιν.: 6936136145 ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ (Ν.Π.Ι.Δ.) Αγ. Νικολάου 15, 60200 Λιτόχωρο Πιερίας, Τηλ. 2352082711, E-mail: nmlitohorou@yahoo.gr • Website: www.nmlitohorou.gr ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΟΙΝΟΥΣΣΩΝ (Ν.Π.Ι.Δ) Avra-Ship Management SA, Κολοκοτρώνη 116, 18535 Πειραιάς, Τηλ: 210 4181601-6, Οινούσσες, 821 01 Οινούσσες Χίου, Τηλ: 22720 55182, E-mail: elachl@gmail.com ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΧΙΟΥ (Ν.Π.Ι.Δ) Στέφανου Τσουρή 20, 821 00 Χίος, Τηλ: 22710 44139, Fax: 22710 44141, E-mail: naftmusi@otenet.gr • Website: www.chiosnauticalmuseum.gr ΜΟΥΣΕΙΟ ΝΑΥΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ ΣΚΙΑΘΟΥ Παλιό Λιμάνι, Σκιάθος 37 002, Τηλ και Fax: 24270 23504, E-mail: skiathosmaritime.m@gmail.com ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΤΕΧΝΗΣ & ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ «ΑΕΙΝΑΥΤΕΣ» (Ιδιωτικό) Πούντα Ζέζα, Λαύριο, Τηλ.: 210 4133709

ΣΥΝΕΡΓΑΖΟΜΕΝΑ ΝΑΥΤΙΚA MOYΣΕΙΑ

ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΑΓΙΑΣ ΝΑΠΑΣ ‘’THALASSA’’ Κρυού Νερού 14, 30707Αγία Νάπα,Κύπρος, Τηλ. 00357 23816366, Fax: 003523816369, E-mail: thalassa.museum@agianapa.org.cy • Website: www.thalassamuseum.org.cy/el/

Φορείς (Ιδρύματα - Ινστιτούτα - Ναυτικές Συλλογές) ΙΔΡΥΜΑ ΑΛΣΟΥΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΑΥΤΙΚΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ (Ν.Π.Ι.Δ.) Παπαρηγοπούλου 2, 105 61 Αθήνα, Τηλ. 2103368517, Fax: 2103253680, E-mail:info@alsosnautikisparadosis.gr • Website: www.alsosnautikisparadosis.gr ΙΔΡΥΜΑ «ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΛΑΣΚΑΡΙΔΗ» - ΝΑΥΤΙΚΗ ΣΥΛΛΟΓΗ 2ας Μεραρχίας 36 & Ακτής Μουτσοπούλου, 185 35 Πειραιάς, Τηλ: 210 4297 540-1-2, Fax: 210 4296024, E-mail: info@laskaridou.gr • Website: www.laskaridou.gr/naftiki-sillogi ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΝΑΥΤΙΚΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ (Ν.Π.Ι.Δ.) Σκρα 94, 176 73 Καλλιθέα, Αθήνα, Τηλ. 2108957234 ΙΔΡΥΜΑ ΜΑΡΙΑ ΤΣΑΚΟΣ - ΔΙΕΘΝΕΣ ΚΕΝΤΡΟ ΝΑΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ Μιχαήλη Λιβανού 51, 82100 Χίος, Τηλ: 22710 82777, Fax: 22710 81979, E-mail: contact@mariatsakosfoundation.gr • Website: mariatsakosfoundation.gr ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΕΜΠΟΡΙΚΗΣ ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ Γρηγορίου Λαμπράκη 154, 185 33 Πειραιάς, Τηλ: 2104191358, 2104297616, Fax: 2104281665, E-mail: museum@yen.gr ΝΑΥΤΙΚΗ ΣΥΛΛΟΓΗ Μ. ΜΕΘΕΝΙΤΗ 166 74 Γλυφάδα 80 Περιπλους

ADV 2828 ADV NOVEMBER NOVEMBER2014_Layout 2014_Layout117/12/2014 7/12/201410:48 10:48µµµµPage Page

An uncompromising pursuit of quality An An uncompromising uncompromisingpursuit pursuitofofquality quality

MT CHRISTINA MT MTCHRISTINA CHRISTINA 158902 DWT, BUILT 2016, HYUNDAI HEAVY INDUSTRIES, ULSAN KOREA 158902 158902DWT, DWT,BUILT BUILT2016, 2016,HYUNDAI HYUNDAI HEAVY HEAVY INDUSTRIES, INDUSTRIES, ULSAN ULSAN KOREA KOREA

Galaxias Building 6 Skouze Galaxias Str, 185 36 Piraeus Galaxias Building Building Tel: Str, +30 210 4292730-4 66Skouze Skouze Str,185 18536 36Piraeus Piraeus Fax: +30 210 4292523 Tel: Tel: +30 +30 210 210 4292730-4 4292730-4 Email: crew@sunenterprises.gr Fax: Fax:+30 +30210 2104292523 4292523 Email: Email:crew@sunenterprises.gr crew@sunenterprises.gr

Livanos Building 47-49 Akti Miaouli, 185 36 Piraeus Livanos Livanos Building Building

Tel: +30 210Miaouli, 4292910-14 47-49 47-49 Akti Akti Miaouli, 185 185 36 Piraeus 36 Piraeus +30 210 4292523 Tel:Fax: Tel: +30+30 210210 4292910-14 4292910-14 Email: email@sunenterprises.gr Fax: Fax: +30+30 210 210 4292523 4292523 Email: Email: email@sunenterprises.gr email@sunenterprises.gr