ΠΕΡΙΠΛΟΥΣ_ΤΕΥΧΟΣ 90

ΤΕΥΧΟΣ 90 • ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ-ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ-ΜΑΡΤΙΟΣ 2015

ΜΑΡΙΝΑ ΖΕΑΣ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ 185 37 Επιχορηγείται από ΥΠ.ΠΟ. - YEN - ΥΕΘΑ/ΓΕΝ-ΝΑΤ

ΤΡΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚΔΟΣΗ ΝΑΥΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ

90

ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ // ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ // ΜΑΡΤΙΟΣ 2015

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 02

ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ ΕΚΔΟΤΗ

04

Ισχυροί δεσμοί για τη διαφύλαξη της Ναυτικής Κληρονομιάς και την ανάπτυξη της ελληνικής ναυτιλίας

06

Ημερίδα για το έργο της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων ΠΡΟΒΟΛΗ ΚΑΙ ΑΝΑΔΕΙΞΗ ΤΗΣ ΕΝΑΛΙΑΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ •Δ ρ. Αγγελική Γ. Σίμωσι, Προϊσταμένη της ΕΕΑ Στέλλα Αργύρη, Αρχαιολόγος της ΕΕΑ ΤΑ ΝΑΥΑΓΙΑ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΘΑΛΑΣΣΙΟΥ ΠΑΡΚΟΥ ΑΛΟΝΝΗΣΟΥ ΒΟΡΕΙΩΝ ΣΠΟΡΑΔΩΝ (Ε.Θ.Π.Α.Β.Σ.)

•Α ικατερίνη Γ. Ταγωνίδου, Καταδυόμενη αρχιτέκτονας–μηχανικός της Ε.Ε.Α.

14

Πρώτο διεθνές σεμινάριο αρχαίας και παραδοσιακής ναυπηγικής Επιμέλεια παρουσίασης: Πέτρος Καρύδης, Αναπληρωτής Καθηγητής Σχολής Ναυπηγών Μηχανολόγων ΕΜΠ.

22

Νοσηλευτήρια στη Σαλαμίνα κατά την Επανάσταση του 1821 • Λάζαρος Βλαδίμηρος, Μαιευτήρας-Γυναικολόγος, Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ, Ιστορικός της Ιατρικής-συγγραφέας • Ιωάννης Κατσαβός, Αρχικελευστής (ΝΟΣ), Ερευνητής της Νεότερης Ελληνικής Ιστορίας, συγγραφέας • Αριστείδης Διαμαντής, Πλοίαρχος (ΥΙ) ΠΝ, Κυτταρολόγος, Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ, Ιστορικός της Ιατρικής-συγγραφέας.

26

Η Ελληνική Επανάσταση και το Διεθνές Δίκαιο Αντιναυάρχος ε.α. Δρ. Στυλιανός Πολίτης

36

Πως ο Ιμπραήμ «έσωσε» την Επανάσταση προκαλώντας την επέμβαση των Βρετανών Ιωάννης Σ. Θεοδωράτος, Δημοσιογράφος-Αμυντικός Αναλυτής

40

ΤΟ ΚΥΝΗΓΙ ΤΩΝ GOEBEN ΚΑΙ ΒRESLAU Ηλίας Νταλούμης

44

ελληνικα νησια Ιωάννης παλούμπης, Αντιναύαρχος ΠΝ ε.α.

46

ΟΙ ΙΣΗΜΕΡΙΕΣ Ιωάννης Π. Οικονομόπουλος, Υποναύαρχος Π.Ν. ε.α. - Καθηγητής Σ.Ν.Δ.

50

η ναυτικη σχολη τησ υδρασ Φρίξος Δήμος, Εμποροπλοιάρχος, απόφοιτος του 1953 της Σχολής της Ύδρας

52

Μνημείο Αγνώστου Στρατιώτου

54

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ & ΘΑΛΑΣΣΑ

58

Το περιοδικό Αρχαιολογία και Τέχνες Μόνιμος χορηγός επικοινωνίας

60

18 Μαϊου 2015. ΔΙΕΘΝΗΣ ΗΜΕΡΑ ΜΟΥΣΕΙΩΝ

Εκτύπωση: ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ Μ. ΣΤΕΡΓΙΟΥ

62

Ευρωπαϊκή Ημέρα Θάλασσας Επετειακές εκδηλώσεις στο ΝΜΕ

Στα μέλη του Μουσείου διανέμεται Δωρεάν

64

ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΜΟΥΣΕΙΟΥ

78

ΒΑΡΟΜΕΤΡΟ

ΤΕΥΧΟΣ 90 • ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ-ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ-ΜΑΡΤΙΟΣ 2015

ΜΑΡΙΝΑ ΖΕΑΣ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ 185 37 Επιχορηγείται από ΥΠ.ΠΟ. - YEN - ΥΕΘΑ/ΓΕΝ-ΝΑΤ

ΤΡΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚΔΟΣΗ ΝΑΥΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ

Εξώφυλλο Κωνσταντίνος Βολανάκης (1837-1907), "Πυρπόληση τουρκικού δικρότου στην Ερεσσό", 1882. Ελαιογραφία 110x150 εκ.

06

Τριμηνιαία Έκδοση του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος Κωδ. 2528 Ιδιοκτήτης: Ναυτικόν Μουσείον της Ελλάδος Μαρίνα Ζέας, Πειραιάς 185 37 Τηλ.: 210 45 16 264 • Fax: 210 45 12 277 E-mail: nme@ath.forthnet.gr, hellenicmaritimemuseum@gmail.com Website: www.hmmuseum.gr

14

Εκδότης - Διευθυντής: Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη Πρόεδρος του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος Διεύθυνση Σύνταξης: Γιάννης Παλούμπης Επιμέλεια Έκδοσης: Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη

26

Πηνελόπη Βουγιουκλάκη Αρχαιόλογος Μ.Δ.Ε. Βυζαντινής Αρχαιολογίας Ιωάννα Μπερμπίλη Αρχαιόλογος Μ.Δ.Ε. Βυζαντινής Αρχαιολογίας Διαφημίσεις: Κ. Μανωλιός, Ν. Νικολαΐδης Τηλ./Fax: 210 24 35 075

40

Γραμματεία: Κλεοπάτρα Ρηγάκη

Οι απόψεις που εκφράζονται στον ΠΕΡΙΠΛΟΥ είναι προσωπικές των συγγραφέων και δε δεσμεύουν το ΝΜΕ, ούτε ερμηνεύουν την πολιτική ή τις αποφάσεις του.

5646

2 Περιπλους

Μάνη. Φωτογραφία Anag.

Φ

ίλες και φίλοι, αγαπητοί αναγνώστες Χριστός Ανέστη! Στις 15 του περασμένου Μαρτίου έλαβε χώρα η Γενική μας Συνέλευση που γι’ αυτόν τον χρόνο συνοδευόταν από αρχαιρεσίες για την ανάδειξη του νέου Διοικητικού Συμβουλίου που θα αντιμετωπίσει τις προκλήσεις για το Ίδρυμα την επόμενη τριετία. Σε άλλο τμήμα του περιοδικού θα βρείτε τη νέα σύνθεση του Δ.Σ. Αισθάνομαι υποχρέωση να ευχαριστήσω όλους εσάς που προσήλθατε και λάβατε ενεργό μέρος στη Γενική Συνέλευση και τις αρχαιρεσίες, καθώς με τη στάση σας δείχνετε το ενδιαφέρον σας για την πορεία του Μουσείου και συγχρόνως ενθαρρύνετε τα μέλη του νέου Δ.Σ. Συγχρόνως θα ήθελα να σας ευχαριστήσω για την ανανέωση της εμπιστοσύνης προς το πρόσωπό μου. Όλοι μαζί θα εργαστούμε για την προώθηση των σκοπών και των στόχων του Μουσείου μας. Η ρουτίνα αυτών των σημειωμάτων περιλαμβάνει και την εν περιλήψει ενημέρωσή σας για τα σημαντικά γεγονότα στα οποία σχεδιάζεται η συμμετοχή του Ναυτικού Μουσείου. Έτσι το Σάββατο 30 και την Κυριακή 31 Μαΐου το Ναυτικό Μουσείο θα λειτουργήσει με διευρυμένο ωράριο και θα παρουσιάσει μια ειδική περιοδική έκθεση με θέμα «Πειραιάς: Το λιμάνι των τριήρων». Η έκθεση αυτή θα αποτελέσει τη συμβολή του Ναυτικού Μουσείου στις εκδηλώσεις του Δήμου Πειραιά για τον εορτασμό της Ευρωπαϊκής Ημέρας Θάλασσας. Στο Μουσείο θα πραγματοποιηθούν ξεναγήσεις για ενηλίκους και εκπαιδευτικά προγράμματα για τα παιδιά. Όλες οι εκδηλώσεις θα είναι δωρεάν. Η Ευρωπαϊκή Ημέρα Θάλασσας είναι ένας ετήσιος θεσμός της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Θαλασσίων Υποθέσεων και φέτος έχει αναλάβει τη διοργάνωσή της η πόλη του Πειραιά. Η έκθεση του Μουσείου θα γίνει με τη συνεργασία και την επιμέλεια του Δρ. Bjørn Lovén, Διευθυντή της πολυεθνικής ερευνητικής ομάδας Ζea Harbour Project που έχει πραγματοποιήσει αρχαιολογική έρευνα στην ξηρά και στον υποθαλάσσιο χώρο της Ζέας και της Μουνιχίας

την περίοδο 2002-2012. Πέραν των ανωτέρω το Μουσείο προχωρεί και διαδικτυακά. Η Διοίκηση του ΝΜΕ έχει αναλάβει ενέργειες δημιουργίας μιας νέας ιστοσελίδας και εγκατάστασης Wi-Fi που θα καλύπτει όλους τους χώρους του Μουσείου για την διευκόλυνση των επισκεπτών και ερευνητών. Παράλληλα δημιουργούμε νέα ιστοσελίδα η οποία θα λειτουργεί σ’ ένα καινούριο φιλικό περιβάλλον. Φιλοδοξούμε να παρέχει στον επισκέπτη όλες τις χρηστικές πληροφορίες που του χρειάζονται για τις δραστηριότητες, τα προγράμματα, τις εκδηλώσεις, τα εκθέματα και τα αρχεία του μουσείου, ενώ παράλληλα θα έχει δυνατότητες κάλυψης των μελλοντικών διαδραστικών εφαρμογών μας. Ο διαδικτυακός κόμβος θα συνδέεται με το σύστημα επιμέλειας, διαχείρισης και προβολής των ψηφιακών πολιτιστικών τεκμηρίων του Μουσείου, δίνοντας τη δυνατότητα στους ερευνητές αλλά και στο ευρύ κοινό να έχουν πρόσβαση στις συλλογές και τα αρχεία μας. Η νέα ιστοσελίδα θα είναι διαθέσιμη online στα τέλη Μαΐου. Τέλος, σας είχαμε και στο παρελθόν ενημερώσει ότι βρίσκεται σε εξέλιξη η διαδικασία απογραφής των συλλογών (εκθεμάτων και αρχείων) του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος. Στο πλαίσιο αυτό έχει ξεκινήσει παράλληλα και η διαδικασία για την καταγραφή και νομιμοποίηση της αρχαιολογικής συλλογής του Μουσείου μέσω της αρμόδιας διεύθυνσης του Υπουργείου Πολιτισμού. Σε αυτό το σημείο, θα θέλαμε να ευχαριστήσουμε θερμά και το Νομισματικό Μουσείο που συνέβαλλε σημαντικά με την τεκμηρίωση της συλλογής νομισμάτων που έχει στην κατοχή του το Μουσείο. Τελειώνοντας ευχαριστούμε όλους εσάς για την ηθική σας στήριξη. Συνεχίστε να ενδιαφέρεστε για το Μουσείο, το έχουμε όλοι μας ανάγκη. Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη Πρόεδρος ΝΜΕ

Περιπλους 3

Ισχυροί δεσμοί για τη διαφύλαξη της Ναυτικής Κληρονομιάς και την ανάπτυξη της ελληνικής ναυτιλίας

Η

1

2

Το Μέγαρο Βάτη, στο οποίο στεγάζεται σήμερα η Διεύθυνση Ναυτιλιακών Εργασιών και το Ναυτιλιακό Κατάστημα στον Πειραιά: 1. Αρχιτεκτονικό σχέδιο του αρχιτέκτονα Δ. Βλαχόπουλου που παριστά την πλευρά του κτηρίου προς την Ακτή Μιαούλη. 2. Εξωτερική άποψη του κτηρίου. 3. Άποψη εσωτερικού χώρου εξυπηρέτησης πελατείας.

στήριξη δραστηριοτήτων που αναδεικνύουν την Εθνική Κληρονομιά και προάγουν τον Πολιτισμό αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα του προγράμματος εταιρικής κοινωνικής ευθύνης της Εθνικής Τράπεζας. Μέσω ευρέως φάσματος δραστηριοτήτων που έχουν ως στόχο τη διάσωση και τη διατήρηση της πολιτιστικής μας παράδοσης, καθώς και μέσω του Μορφωτικού Ιδρύματος και του Ιστορικού Αρχείου, η Τράπεζα συμβάλλει καθοριστικά στην προώθηση του Πολιτισμού. Με εκτεταμένο πρόγραμμα δράσεων σε όλους τους τομείς της πολιτιστικής δημιουργίας, αφιερώνει κάθε χρόνο σημαντικό ποσοστό του χορηγικού της προϋπολογισμού, στηρίζοντας πρωτοβουλίες που προάγουν και διαφυλάττουν την ιστορία, τις τέχνες, τα ήθη και έθιμα, την πνευματική δημιουργία του τόπου μας. Στο πλαίσιο αυτό, εντάσσονται χορηγίες για την ανάδειξη του ιστορικού πλούτου, όπως η στήριξη αρχαιολογικών ανασκαφικών ερευνών (αρχαία Μεσσήνη) και μουσείων (Μουσείο Ν. Καζαντζάκη, Μουσείο Ελληνικής Παιδικής Τέχνης, Ελαιοτριβείο-Μουσείο «Βρανά», Μουσείο Ελληνικής Ναυτικής Παράδοσης). Οι μακροχρόνιοι και αδιάσπαστοι δεσμοί της Εθνικής Τράπεζας με την ελληνική ναυτιλία καθιστούν αυτονόητη τη στήριξη των δράσεων του Ναυτικού Μουσείου Ελλάδος, το οποίο αναβιώνει με τρόπο μοναδικό την μακραίωνη ιστορία της ελληνικής ναυτοσύνης. Μέσω της στήριξης του Μουσείου, η Τράπεζα επιδιώκει να συμβάλλει στη διαφύλαξη, μελέτη, τεκμηρίωση και ανάδειξη της ναυτικής μας κληρονομιάς, αλλά και στην καλλιέργεια της αγάπης για τη θάλασσα, ζωτικό στοιχείο του ελλαδικού χώρου και επίκεντρο των οικονομικών δραστηριοτήτων των Ελλήνων επί αιώνες. Μια ακόμη σημαντική συμβολή της Τράπεζας στη διαφύλαξη της πολιτιστικής κληρονομιάς του Πειραιά, του μεγαλύτερου ναυτιλιακού κέντρου της χώρας, αποτελεί το Μέγαρο Βάτη, στην Ακτή Μιαούλη, το σημερινό Ναυτιλιακό Κατάστημα της Εθνικής Τράπεζας, το οποίο λειτουργεί από το 2000. Το

3

ιστορικό αυτό κτήριο, κτισμένο τη δεκαετία του 1920, αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της ιστορίας του Πειραιά, καθώς στο παρελθόν λειτούργησε ως ξενοδοχείο, έδρα ναυτιλιακών εταιρειών, αλλά και του Κεντρικού Λιμεναρχείου Πειραιώς. Με την απόφαση να το αποκτήσει και να το αποκαταστήσει πλήρως, η Τράπεζα διέσωσε μια σημαντική ψηφίδα της ιστορίας του μεγαλύτερου λιμανιού της χώρας, εντάσσοντάς το πλήρως στη σύγχρονη λειτουργία της και καθιστώντας το και πάλι ζωντανό κύτταρο της οικονομικής δραστηριότητας του Πειραιά. Με τη στήριξή της προς το Ναυτικό Μουσείο Ελλάδος, η Εθνική Τράπεζα επισφραγίζει τη διαχρονική της συνεισφορά στη διαφύλαξη του πλούτου της ναυτικής μας κληρονομιάς και στη σύνδεση της ναυτικής μας ιστορίας με το μέλλον της εμπορικής ναυτιλίας, ενός από τους σημαντικότερους επιχειρηματικούς τομείς, που εδώ και μισό αιώνα η Τράπεζα χρηματοδοτεί συστηματικά, καθώς αποτελεί στρατηγικό πυλώνα της ελληνικής οικονομίας και μοχλό ανάπτυξης της χώρας. Το Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος αντιμετωπίζει κάποια κτιριακά προβλήματα που χρήζουν άμεσης αντιμετώπισης, μεταξύ των οποίων η ανάγκη στεγανοποίησης της οροφής του Μουσείου καθώς και της δυτικής τοιχοποιίας στην οποία καταλήγουν τα υπόγεια ύδατα του υδροφόρου ορίζοντα της Πειραϊκής, και τα οποία, δυστυχώς, το Μουσείο αδυνατεί να αντιμετωπίσει οικονομικά. Απευθύνθηκε, λοιπόν, σε οργανισμούς και φορείς που είναι γνωστοί για την ευαισθησία τους στη διατήρηση και διαφύλαξη της πολιτιστικής κληρονομιάς της χώρας. Η Εθνική Τράπεζα ήταν από τους πρώτους φορείς που ανταποκρίθηκαν άμεσα στο αίτημά μας για ανάληψη μέρους του κόστους των επισκευών, την οποία και ευχαριστούμε θερμά. Η συνέχιση της ναυτικής παράδοσης, θεματοφύλακας της οποίας είναι το Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος, ενισχύεται με την αρωγή φορέων και ατόμων που αγαπούν τη χώρα τους και τον πολιτισμό της.

Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων • Βουτιά στα περασμένα

Ημερίδα για το έργο της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων 6 MAΡΤΙΟΥ 2015 | ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ

Η

Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων της Γενικής Διεύθυνσης Αρχαιοτήτων και Πολιτιστικής Κληρονομιάς του υπουργείου Πολιτισμού, Παιδείας και Θρησκευμάτων διοργάνωσε ημερίδα με τίτλο «Βουτιά στα περασμένα: Η υποβρύχια αρχαιολογική έρευνα, 1976-2014» την Παρασκευή 6 Μαρτίου 2015, στο αμφιθέατρο του Μουσείου Ακρόπολης. Την εκδήλωση υποστήριξε οικονομικά και το Ίδρυμα «Αικατερίνης Λασκαρίδη». Είναι η πρώτη φορά που παρουσιάστηκε συνολικά το έργο της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων από την ίδρυσή της, το 1976, με στόχο την προβολή του, την έκθεση στην κρίση της επιστημονικής κοινότητας των νέων δεδομένων που προέρχονται από την υποβρύχια αρχαιολογική έρευνα και την παρουσίαση της εξέλιξής της στον τομέα της σύγχρονης τεχνολογίας. Τριάντα μία ανακοινώσεις από παλιούς εφόρους εναλίων αρχαιοτήτων, αλλά και από νεότερους αρχαιολόγους που εργάζονται ή συνεργάζονται με την Εφορεία περιλαμβάνονταν στο πλούσιο πρόγραμμα της ημερίδας, η οποία είχε τέσσερις θεματικές ενότητες: Επισκόπηση της υποβρύχιας αρχαιολογικής έρευνας στον ελλαδικό και ευρύτερο χώρο, λιμάνιαεγκαταστάσεις, θαλάσσιοι δρόμοι και ναυάγια, ενάλιες αρχαιότητες-προοπτικές ανάδειξης και, τέλος, σύγχρονες μέθοδοι

6 Περιπλους

στον τομέα της υποβρύχιας αρχαιολογικής έρευνας. Την ημερίδα άνοιξε ο κος Γεώργιος Παπαθανασόπουλος πρώτος Έφορος Εναλίων Αρχαιοτήτων, και στη συνέχεια μίλησαν ή εκπροσωπήθηκαν όλοι όσοι υπηρέτησαν από τη θέση του προϊσταμένου της ιδιαίτερα σημαντικής αυτής υπηρεσία για την έρευνα και διατήρηση της θαλάσσιας πολιτιστικής μας κληρονομιάς. Στην συνέχεια παρουσίασαν το ερευνητικό τους έργο στους ελληνικούς βυθούς αλλά και στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου αρχαιολόγοι, συντηρητές, αρχιτέκτονες, ειδικοί από ξένες αρχαιολογικές σχολές και ινστιτούτα, όλοι τους διαπρεπείς επιστήμονες και δύτες.

Δρ. Αγγελική Γ. Σίμωσι, Προϊσταμένη της ΕΕΑ | Στέλλα Αργύρη, Αρχαιολόγος της ΕΕΑ

Ύστερα από σχεδόν 40 χρόνια ερευνητικής δράσης της, η Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων διαθέτει πλέον τόση επιστημονική γνώση και αρχαιολογικό υλικό, ώστε προκύπτει επιτακτική η ανάγκη να εστιάσει τις προσπάθειες της στον τομέα της προβολής και ανάδειξης της Ενάλιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς. ΜΟΥΣΕΙΟ ΕΝΑΛΙΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

Μετατροπή του ΣΙΛΟ Πειραιά σε Μουσείο Εναλίων Αρχαιοτήτων.

Βασική μας προτεραιότητα τα τελευταία χρόνια είναι ο συντονισμός των ενεργειών για τη δημιουργία του Μουσείου Εναλίων Αρχαιοτήτων, όπως αυτό προβλέπεται στα πλαίσια του προγράμματος για την «Πολιτιστική Ακτή Πειραιά» που παρουσιάστηκε από τον Οργανισμό Λιμένος Πειραιώς (ΟΛΠ) το Δεκέμβριο του 2010, με στόχο το διαχωρισμό της πολιτιστικής ακτής από τη λιμενική ζώνη. Το υπό ίδρυση μουσείο θα στεγασθεί στις εγκαταστάσεις, όπου λειτουργούσαν οι διαμετακομιστικές αποθήκες των σιτηρών (ΣΙΛΟ), ένα βιομηχανικό κτήριο που κατασκευάστηκε τη διετία 1934-1936, συνδέθηκε στενά με την ιστορία του Πειραιά, αποκτώντας εμβληματικό χαρακτήρα, αλλά και εμφανίζεται ως εξαιρετικά κατάλληλο γι’ αυτή τη χρήση, αφενός λόγω της θέσης του στο κεντρικό λιμάνι της χώρας και αφετέρου εξαιτίας της άμεσης γειτνίασής του με τη θάλασσα. Το Μουσείο Εναλίων Αρχαιοτήτων πρωτοποριακό εξαρχής από τη φύση του αντικειμένου Περιπλους 7

Η υποβρύχια αρχαιολογική έρευνα 1976-2014 • Ημερίδα 6 Μαρτίου 2015

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΗΜΕΡΙΔΑΣ

ΠΡΟΒΟΛΗ ΚΑΙ ΑΝΑΔΕΙΞΗ ΤΗΣ ΕΝΑΛΙΑΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ

Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων • Βουτιά στα περασμένα

Αριστερά: Οι εκθετικοί χώροι του Μουσείου Εναλίων Αρχαιοτήτων σε τομή. Δεξιά: Αφίσα ΕΕΑ για την έκθεση Φωνές Νερού Μυριάδες.

και άκρως αναγκαίο σε μία ναυτική χώρα με μακραίωνη παράδοση, θα δώσει την ευκαιρία στην Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων να παρουσιάσει στο ευρύ κοινό ένα πλούσιο αρχαιολογικό υλικό προερχόμενο από τους βυθούς μας, που εκτείνεται από τους Προϊστορικούς χρόνους και φθάνει έως τα νεότερα χρόνια. Αναμένεται να είναι μοναδικό ως προς τη θεματολογία και το εύρος των συλλογών του, τόσο για τα ελληνικά, αλλά και για τα διεθνή μουσειακά δεδομένα, αφού μέχρι στιγμής είναι ελάχιστα τα μουσεία με αποκλειστικό θέμα τους την Ενάλια Αρχαιολογία, ενώ τα περισσότερα είναι θεματικά Μουσεία Ναυτικής Παράδοσης. Σύμφωνα με το εγκεκριμένο κτηριολογικό πρόγραμμα, από τα 13.100 τ.μ. κλειστών χώρων, που απαιτούνται για την οργάνωση και εύρυθμη λειτουργία του Μουσείου Εναλίων Αρχαιοτήτων, οι εκθεσιακοί χώροι προβλέπεται να καταλαμβάνουν 6.500 τ.μ. Οι υπόλοιποι χώροι θα είναι χώροι εξυπηρέτησης επισκεπτών (1.500 τ.μ.), χώροι εκπαιδευτικών προγραμμάτων και επιστημονικών δράσεων (800 τ.μ.), εργαστήρια συντήρησης, μελέτης ευρημάτων και εξυπηρέτησης εκθέσεων (1.400 τ.μ.), αποθήκες ευρημάτων (1.500 τ.μ.), γραφεία διοίκησης (400 τ.μ.) και χώροι για τις απαιτούμενες τεχνικές εγκαταστάσεις

(1.000 τ.μ.). Ο περιβάλλων χώρος, συνολικής έκτασης 9 στρεμμάτων, θα διαμορφωθεί κατάλληλα σε αυλές για τους επισκέπτες και το προσωπικό, φυλάκια και χώρους στάθμευσης, ενώ προβλέπεται και η δημιουργία χώρου Τεχνικής Κατάδυσης. Εδώ υπολογίζεται ότι θα εκτεθούν περίπου 2.000 ευρήματα, που προέρχονται κυρίως από υποβρύχιες αυτοψίες, έρευνες και ανασκαφές της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων ή σε συνεργασία με άλλους φορείς. Σημαντικός αριθμός, επίσης, αρχαίων αντικειμένων οφείλεται σε κατασχέσεις ή σε αυτόβουλες παραδόσεις και υποδείξεις ιδιωτών. Το προς έκθεση υλικό θα περιλαμβάνει εμπορικούς αμφορείς, χρηστική και επιτραπέζια κεραμική, αγάλματα μαρμάρινα και χάλκινα, τμήματα γλυπτών, αρχιτεκτονικά μέλη και οικοδομικό υλικό, μέσα συναλλαγών, σκαριά και εξαρτήματα από τον εξοπλισμό πλοίων, προσωπικό οπλισμό και οπλικά εργαλεία, επιγραφές, είδη ρουχισμού και καλλωπισμού, εργαλεία και λοιπά αντικείμενα, όπως ξηρούς καρπούς, αλιευτικά σύνεργα κ.α. Θα συμπεριληφθεί, ακόμα, χαρτώο και αρχειακό υλικό, όπως χάρτες, χαρακτικά, καθώς και τα πρωτότυπα ημερολόγια από τις έρευνες του Cousteau στην Ελλάδα, στα τέλη της δεκαετίας του ’70. Πολύ πιθανό είναι, μάλιστα, η ίδρυση του

Μουσείου να επιτρέψει την ανέλκυση ολόκληρων σκαριών πλοίων, που έχουν εντοπιστεί και σώζονται σε καλή σχετικά κατάσταση, όπως αυτό στο σημερινό εμπορικό λιμένα της Ρόδου, που χρονολογείται στον 13ο αι. μ.Χ. Η μουσειολογική προμελέτη οργανώνει την παρουσίαση των εκθεμάτων μέσα από έξι βασικούς θεματικούς άξονες, τους οποίους ο επισκέπτης θα έχει τη δυνατότητα να «διαβάζει» ανεξάρτητα τον ένα από τον άλλον ή σε συνδυασμό: • Θάλασσα, περιβάλλον, άνθρωπος.

• Ενάλια Αρχαιολογία: Έρευνες και ανασκαφές σε υδάτινο περιβάλλον.

• «Χρονοκάψουλες» στο βυθό…σταθμοί στο χρόνο.

• Μετοικίζοντας στη στεριά ή παραμένοντας στο βυθό: Η προστασία, διαχείριση και ανάδειξη της Ενάλιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς.

• Ναυάγια. Αναφορές στις τέχνες και τα γράμματα.

• Το «Σιλό» του Πειραιά: Τοπόσημο μιας πόλης, σύμβολο μιας εποχής. Σήμερα η υπόθεση του Μουσείου έχει προχωρήσει αρκετά. Ολοκληρώθηκε η διαδικα-

Αριστερά: Έκθεση Βυθισμένοι Οικισμοί Νότιας Πελοποννήσου. Φρούριο Πύλου. Δεξιά: Έκθεση Βυθισμένα ταξίδια. Φρούριο Πύλου.

8 Περιπλους

ΕΚΘΕΣΕΙΣ ΠΥΛΟΥ

Έως ότου όμως ανοίξει τις πύλες του το Μουσείο αυτό, η Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων δεν εφησυχάζει. Δράττεται των ευκαιριών για να παρουσιάζει στον κόσμο τα ευρήματα της ενάλιας αρχαιολογίας. Έτσι στην Πύλο, οργανώθηκαν και λειτουργούν τα τελευταία χρόνια τρεις εκθέσεις: 1. «Βυθισμένα Ταξίδια, Ανθρώπινες Εξερευνήσεις, Ίχνη Σημαίνοντα στις Θάλασσες της Πελοποννήσου». Η έκθεση αυτή, που στεγάζεται στο Κτήριο του Πασά, μέσα στο Φρούριο της Πύλου, στοχεύει, μέσα από μια επιλογή ναυαγίων διαφόρων περιόδων, που βρέθηκαν στα πελάγη της Πελοποννήσου, να αποκτήσει το ευρύ κοινό μια αντιπροσωπευτική εικόνα του πλούτου των ενάλιων αρχαιοτήτων της χώρας μας, αλλά και τις ιδιαιτερότητες και τις δυσκολίες μιας ενάλιας ανασκαφής. Αρχικά, δίνονται πληροφορίες για το ίδιο το κτήριο, που στεγάζει την έκθεση, και τους δρόμους της ναυσιπλοΐας, που περιτρέχουν την Πελοπόννησο, ενώ στην κυρίως αίθουσα, που διαμορφώθηκε με την κατασκευή ομοιώματος σκαριού πλοίου μέσω εποπτικού υλικού, αλλά και ευρημάτων, παρουσιάζονται έξι (6) ναυάγια, καθώς και τα ιδιαίτερα εντυπωσιακά μαρμάρινα ευρήματα ελληνιστικών χρόνων από το Ακρωτήρι Ξι της Κεφαλονιάς, που περιλαμβάνουν έξι αγάλματα, τρεις βάσεις κιόνων και δύο κιονόκρανα. Στον προθάλαμο της έκθεσης προβάλλεται video από διάφορες δραστηριότητες της ΕΕΑ κατά τα χρόνια λειτουργίας της. Η έκθεση αυτή θα αποτελέσει, επίσης, και έναν προπομπό της λειτουργίας του επισκέψιμου ενάλιου αρχαιολογικού χώρου της Μεθώνης (στον οποίο θα αναφερθώ αργότερα), αφού ο επισκέπτης θα μπορεί να ενημερωθεί σχετικά με τα ναυάγια εκείνα, στα οποία έπειτα θα έχει τη δυνατότητα να καταδυθεί στο χώρο τους.

2. «Βυθισμένες Πόλεις Νότιας Πελοποννήσου». Εντός του Φρουρίου Πύλου, στον Προμαχώνα Μακρυγιάννη, εγκαινιάστηκε πρόσφατα και μια δεύτερη έκθεση της ΕΕΑ με τίτλο «Βυθισμένες Πόλεις Νότιας Πελοποννήσου», στην οποία παρουσιάζονται ο Προϊστορικός οικισμός του Παυλοπετρίου και η αρχαία πόλη της Πλύτρας στη Λακωνία καθώς και ο οικισμός της Μέσης Εποχής του Χαλκού στη Μεθώνη Μεσσηνίας. Με τη βοήθεια εντυπωσιακού εποπτικού υλικού αλλά και αυθεντικών ευρημάτων, προβάλλεται η υποβρύχια

ανασκαφική έρευνα και η ανάγκη ανάδειξης των καταποντισμένων αυτών οικισμών. Και εδώ, επίσης, προβάλλεται video, που ενημερώνει για τα αίτια βύθισης των οικισμών αυτών, όπως τεκτονικά φαινόμενα, ανύψωση της στάθμης της θάλασσας κλπ. Σ’ αυτό το σημείο θα ήθελα να επισημάνω ότι πρόσφατα υπογράφτηκε Προγραμματική Σύμβαση μεταξύ του Υπουργείου Πολιτισμού, της Περιφέρειας Πελοποννήσου και του Δήμου Ελαφονήσου για την ανάδειξη του Προϊστορικού Οικισμού στο Παυλοπέτρι Λακωνίας.

3. Συλλογή Γάλλου Φιλέλληνα RENÉ PUAUX. Στο νεοκλασικό κτήριο του Αρχοντικού του Πύλιου Ολυμπιονίκη Κωστή Τσικλητήρα, στο λιμάνι της Πύλου, που παραχωρήθηκε από το Δήμο Πύλου-Νέστορος, μεταστεγάστηκε η Επανέκθεση της Συλλογής του Γάλλου φιλέλληνα δημοσιογράφου René Puaux (18781936), μετά τη μεταφορά της από το κτήριο

νησί Κούταλη της Προποντίδας. Η έκθεση του Μουσείου αποτελείται από τρεις ενότητες: Στην πρώτη παρουσιάζεται η ναυτική ζωή των Κουταλιανών πριν από τον ξεριζωμό τους από την Προποντίδα, Στη δεύτερη η σπογγαλιεία και η επεξεργασία των σφουγγαριών στη Νέα Κούταλη της Λήμνου και Στην τρίτη εκτίθεται η αρχαιολογική συλλογή, που οργανώθηκε από την ΕΕΑ και αποτελείται από ευρήματα, τα οποία περισυνελέχθησαν στην πλειοψηφία τους από Κουταλιανούς σφουγγαράδες. Περιλαμβάνονται εμπορικοί οξυπύθμενοι αμφορείς, που χρονολογούνται από τους αρχαϊκούς έως και τους βυζαντινούς χρόνους, με μεγάλη γεωγραφική διασπορά, μολύβδινα εξαρτήματα ξύλινων αγκυρών (σταθεροί και αποσπώμενοι στύποι και σύνδεσμοι), αντικείμενα καθημερινής χρήσης, καθώς και μία χάλκινη αλυσίδα.

Το ναυάγιο των σαρκοφάγων στη νήσο Σαπιέντζα Μεθώνης.

Μαιζώνα του Φρουρίου Πύλου. Η Συλλογή, που από το 1983 ανήκει στην αρμοδιότητα της ΕΕΑ, περιλαμβάνει κυρίως χαρακτικά και λιθογραφίες, καθώς και λίγες ελαιογραφίες με θέματα τους ήρωες, τις ηρωίδες, αλλά και τα σημαντικά γεγονότα της Ελληνικής Επανάστασης, όπως τη Ναυμαχία του Ναβαρίνου, που καθόρισε και την τύχη της Ελλάδας. Η θεματική αυτή δεσπόζει του χώρου, αναδεικνύοντας την ιστορία του τόπου και το σημαντικό ρόλο που διαδραμάτισε στην ανεξαρτησία της Πατρίδας μας. Ο επισκέπτης περιηγείται στην έκθεση υπό τον ήχο απαλής μουσικής, που δημιουργεί μια ζεστή ατμόσφαιρα. Επισημαίνουμε ότι και οι τρεις αυτές παραπάνω εκθέσεις παρουσιάζουν μεγάλο ενδιαφέρον και αυξημένη επισκεψιμότητα, ενώ στους χώρους τους λειτουργεί και πωλητήριο του ΤΑΠΑ.

ΕΝΑΛΙΟΙ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΘΗΣΑΥΡΟΙ ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΟΥ

ΝΕΑ ΚΟΥΤΑΛΗ

ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΣΕ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ

Στο ακριτικό νησί της Λήμνου εγκαινιάστηκε τον Ιούλιο του 2006 το Μουσείο Ναυτικής Παράδοσης και Σπογγαλιείας, με θέμα τη ναυτική παράδοση των προσφύγων από το

Στην Οδό Ιπποτών, στη Ρόδο, υπάρχει άλλη μια μικρή, αλλά εξίσου σημαντική έκθεση με ενάλια ευρήματα από τη θαλάσσια περιοχή της Δωδεκανήσου. Μελαμβαφή αγγεία από την επίχωση του Λιμανιού της Ακαντιάς, χρυσά οθωμανικά νομίσματα από το βυθό του εμπορικού λιμένα της Ρόδου, αμφορείς και νομίσματα από ναυάγια της περιοχής, όπως από τη Νίσυρο, τη Κω, αλλά και αντικείμενα από το βυθισμένο οικισμό της αρχαίας Μεγίστης στο Καστελόριζο, κοσμούν τη συλλογή αυτή και δίνουν ένα δείγμα του ενάλιου πλούτου των Δωδεκανήσων. Άλλωστε, στις άμεσες προθέσεις της ΕΕΑ είναι ο περαιτέρω εμπλουτισμός της και με άλλα σημαντικά ευρήματα από την ανασκαφή στην επίχωση του Εμπορικού Λιμένα της Ρόδου.

Εκτός όμως από τις παραπάνω εκθέσεις, η ΕΕΑ φροντίζει να λαμβάνει μέρος και στις διάφορες Πολιτιστικές Δράσεις. Περιπλους 9

Η υποβρύχια αρχαιολογική έρευνα 1976-2014 • Ημερίδα 6 Μαρτίου 2015

σία του διεθνούς ανοιχτού αρχιτεκτονικού διαγωνισμού προσχεδίων, με το πρώτο βραβείο να απονέμεται σε Έλληνες αρχιτέκτονες. Σύμφωνα, λοιπόν, με τη μελέτη τους, για τη μετατροπή του κτηρίου του SILO σε Μουσείο Εναλίων Αρχαιοτήτων, λαμβάνεται σοβαρά υπόψη ο βιομηχανικός του χαρακτήρας, καθώς και η ευρύτερη περιοχή της λιμενικής ζώνης, καθαιρείται ένα μέρος από τις κυψέλες αποθήκευσης των σιτηρών και αντικαθίσταται από μία μεταλλική κατασκευή, η οποία προεκτείνεται και έξω από το κέλυφος του κτηρίου, δίνοντας σχηματικά στον επισκέπτη την εικόνα σκαριού πλοίου ή θαλάσσιου κήτους. Η υλοποίηση του Μουσείου Εναλίων Αρχαιοτήτων θα δώσει υπόσταση σ’ ένα όραμα δεκαετιών για την Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων, ακολουθώντας τη σύγχρονη μουσειολογία και τη μοντέρνα αισθητική.

Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων • Βουτιά στα περασμένα

Το ναυάγιο των κιόνων στη νήσο Σαπιέντζα Μεθώνης.

• Έτσι, στα πλαίσια της Δράσης «Περιβάλλον και Πολιτισμός», που κατά το 2010 είχε θέμα «Φωνές Νερού Μυριάδες», οργανώσαμε στο Βυζαντινό & Χριστιανικό Μουσείο την παρουσίαση αντικειμένων που σχετίζονται με το νερό και επισημαίνουν τη σημασία του στα ναυτικά ταξίδια, ως αγαθό περιορισμένης διάθεσης. Επιλέχθηκαν ευρήματα από τρία σημαντικά ναυάγια την υποναυαρχίδα του γαλλικού στόλου «La Therese» του 17ου αι. μ.Χ., στον κόλπο Δερματά Ηρακλείου Κρήτης, την τουρκική ναυαρχίδα στη Χίο των αρχών του 19ου αι. μ.Χ. και το μεταβυζαντινό εμπορικό πλοίο στη Σάνη της Χαλκιδικής.

• Το 2012 η δράση «Περιβάλλον και Πολιτισμός», εμπνευσμένη από το μύθο του Προμηθέα, είχε θέμα τη φωτιά και τίτλο «Παντέχνου Πυρός Σέλας: Λαμπερές Ιστορίες Φωτιάς». Η ΕΕΑ σε συνεργασία με το Νομισματικό Μουσείο, διοργάνωσε την περιοδική έκθεση «Φωτιά και Νόμισμα-Αρχαιολογία και Φωτιά». Για την αναγκαιότητα της φωτιάς στην καθημερινότητα του ταξιδευτή, όσον αφορά το μαγείρεμα, τη θέρμανση και το φωτισμό, επιλέχθηκαν και εκτέθηκαν λύχνοι, κηροπήγια, εστίες και μαγειρικά σκεύη. Ως μέσο τέρψης, ψυχαγωγίας και ευχαρίστησης, παρουσιάστηκαν πήλινες καπνοσύριγγες, ενώ η καταστροφική της δύναμη τεκμηριώθηκε από πήλινες «χειροβομβίδες», πιστόλες και μολύβδινα σφαιρίδια.

• Για τον εορτασμό των Ευρωπαϊκών Ημερών Πολιτιστικής Κληρονομιάς 2013, η ΕΕΑ 10 Περιπλους

συνδιοργάνωσε με το Νομισματικό Μουσείο έκθεση με τίτλο «Μετρώντας το Χρόνο στον Ουρανό και τη Θάλασσα», η οποία διαρθρωνόταν σε δύο βασικές ενότητες: - Μετρώντας το χρόνο στον Ουρανό, όπου το Νομισματικό Μουσείο παρουσίασε νομίσματα με παραστάσεις και συμβολισμούς αστερισμών και ζωδίων, και - Μετρώντας το χρόνο στη Θάλασσα, όπου η ΕΕΑ επέλεξε να παρουσιάσει ευρήματα, από το ναυάγιο «ΜΕΝΤΩΡ» στα Κύθηρα. Τα έξι συνολικά αντικείμενα, που εκτέθηκαν, σχετίζονται με τη μέτρηση του χρόνου, είτε ως προσωπικά αντικείμενα των επιβατών, όπως ρολόγια τσέπης, είτε ως όργανα της ναυσιπλοΐας του τέλους του 18ου αι., όπως πυξίδες. Και οι τρεις αυτές παραπάνω εκθέσεις πλαισιώθηκαν από εκπαιδευτικά προγράμματα.

ΙΔΡΥΣΗ ΕΝΑΛΙΩΝ ΕΠΙΣΚΕΨΙΜΩΝ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΧΩΡΩΝ

Άφησα για το τέλος την παρουσίαση ενός πρωτοποριακού εγχειρήματος, την ίδρυση των ενάλιων επισκέψιμων αρχαιολογικών χώρων που εντάσσεται σε ένα ευρύτερο σχέδιο ανάπτυξης του ενάλιου πλούτου, αλλά και του καταδυτικού τουρισμού και προωθείται από το υπουργείο Τουρισμού, σε συνεργασία με το υπουργείο Πολιτισμού. Ήδη από το 1976, έτος ιδρύσεως της ΕΕΑ, ο πρώτος Προϊστάμενος, επίτιμος τώρα Έφορος Αρχαιοτήτων, Γ. Παπαθανασόπουλος, αντιλαμβάνεται αμέσως την ανάγκη της ίδρυ-

σης και λειτουργίας τέτοιων χώρων. Φαίνεται, λοιπόν, ότι μετά και τη δημοσίευση των σχετικών ΦΕΚ έγκρισης της ίδρυσής τους, ένα όραμα πολλών χρόνων για τη μετατροπή ενάλιων αρχαιολογικών χώρων σε επισκέψιμους, παίρνει σάρκα και οστά στις μέρες μας. Οι δύο πρώτοι Ενάλιοι Αρχαιολογικοί Χώροι θα δημιουργηθούν στο Δήμο Πύλου-Νέστορος: Ο πρώτος εξ αυτών βρίσκεται στον κόλπο του Ναβαρίνου, όπου το 1980 βυθίστηκε φλεγόμενο σε βάθος 47 μ. το δεξαμενόπλοιο «Irene’s Serenade». Σήμερα, 35 χρόνια μετά, έχει ήδη υπογραφεί Προγραμματική Σύμβαση μεταξύ του Υπουργείου Πολιτισμού και της Περιφέρειας Πελοποννήσου, για τη μετατροπή του ναυαγίου σε ενάλιο επισκέψιμο αρχαιολογικό χώρο. Ο δεύτερος ανάλογος χώρος θα δημιουργηθεί στη Μεθώνη, πλησίον της νήσου Σαπιέντζα, στην άκρα Σπίθα, όπου εντοπίζονται δύο ναυάγια: Το ναυάγιο των Κιόνων και το ναυάγιο των Σαρκοφάγων. Το ναυάγιο των κιόνων βρίσκεται σε βάθος περί τα 10 μέτρα πλησίον του ακρωτηρίου «Σπίθα». Οι κίονες, διασκορπισμένοι σε έκταση 30 περ. τ.μ., είναι κατασκευασμένοι από ερυθρωπό γρανίτη και φαίνεται να προέρχονται από οικοδόμημα, που κατεδαφίστηκε ή κατέρρευσε. Το ναυάγιο χρονολογείται τον 3ο μ.Χ. αιώνα. Το ναυάγιο των σαρκοφάγων βρίσκεται σε μικρή σχετικά απόσταση από το ναυάγιο των κιόνων, σε βάθος 15μ. Το φορτίο του αποτελείται από λίθινες σαρκοφάγους με τα καλύμματά τους. Φέρουν ανάγλυφη απλή διακόσμηση από φυτικά μοτίβα, βουκράνια και τύμπανα, ενώ τα καλύμματά τους είναι σαμαρωτά και έχουν υποτυπώδη και σχηματοποιημένη φυτική διακόσμηση μόνο στις γωνίες. Το ναυάγιο αυτό χρονολογείται, επίσης, στον 3ο μ.Χ αιώνα. Σε ενάλιο επισκέψιμο αρχαιολογικό χώρο προβλέπεται να μετατραπεί και το ναυάγιο κλασικών χρόνων στη νήσο Περιστέρα Αλοννήσου Β. Σποράδων. Πρόκειται για εντυπωσιακό ναυάγιο, αφενός λόγω του μεγέθους του, που ξεπερνούσε τα συνήθη δεδομένα της εποχής του [είχε μήκος περ. 30 μ. και πλάτος 10 μ.] και αφετέρου λόγω του μεγάλου του φορτίου [επιφανειακά και μόνο καταμετρήθηκαν περί τους 1.000 αμφορείς]. Τέλος, ένας ακόμα ενάλιος επισκέψιμος αρχαιολογικός χώρος θα δημιουργηθεί στις Δυτικές Ακτές του Νότιου Παγασητικού Κόλπου, στο Νομό Μαγνησίας, που θα περιλαμβάνει τρία ναυάγια: ένα υστερορωμαϊκό στον όρμο Τηλέγραφο και δύο βυζαντινά, στη νησίδα Κίκυνθο, ανατολικά του όρμου της Αμαλιάπολης, και στην Άκρα Γλάρος. Τελειώνοντας την ομιλία μου, θα ήθελα να εστιάσω σε δύο σημεία, τα οποία αποτελούν σταθμούς για την προβολή και την ανάδειξη παγκοσμίως της Ενάλιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς και του Πολιτισμού μας: - Στη σημασία και την αναγκαιότητα της ίδρυσης του Μουσείου Εναλίων Αρχαιοτήτων, για μια χώρα με μακραίωνη ναυτική παράδοση, όπως η Ελλάδα, και - Στη δημιουργία και λειτουργία των επισκέψιμων ενάλιων αρχαιολογικών χώρων, πρωτοπόρο βήμα, που αναμένεται, μέσω και του καταδυτικού τουρισμού, να παράγει εθνικό και τοπικό πλούτο.

ΤΑ ΝΑΥΑΓΙΑ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΘΑΛΑΣΣΙΟΥ ΠΑΡΚΟΥ ΑΛΟΝΝΗΣΟΥ ΒΟΡΕΙΩΝ ΣΠΟΡΑΔΩΝ (Ε.Θ.Π.Α.Β.Σ.) Αικατερίνη Γ. Ταγωνίδου, Καταδυόμενη αρχιτέκτονας–μηχανικός της Ε.Ε.Α.

Τ

ο Εθνικό Θαλάσσιο Πάρκο Αλοννήσου Βορείων Σποράδων αποτελεί σήμερα τον μεγαλύτερο σε έκταση κηρυγμένο ενάλιο αρχαιολογικό χώρο της χώρας μας, καταλαμβάνοντας περίπου 2.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Eντάσσεται στα διοικητικά όρια του Δήμου Αλοννήσου, Νομού Μαγνησίας και περιλαμβάνει την Αλόννησο και την ευρύτερη θαλάσσια περιοχή της, περικλείοντας πλήθος νησίδων (Περιστέρα, Κυρά-Παναγιά, Γιούρα, Δυο Αδέλφια, Ψαθούρα, Σκάντζουρα, Πιπέρι) και 22 βραχονησίδες. Το 1997 κηρύχθηκε, ως ενάλιος αρχαιολογικός χώρος, ολόκληρος ο θαλάσσιος χώρος του ήδη κηρυγμένου από το ΥΠΕΧΩΔΕ Εθνικού Θαλάσσιου Πάρκου Αλοννήσου Βορείων Σποράδων, με σκοπό την από κοινού αποτελεσματικότερη προστασία του πολιτιστικού πλούτου και του φυσικού περιβάλλοντος της περιοχής (ΦΕΚ 660/Β/4-8-1997). Το 2011, έγινε αναοριοθέτηση του ενάλιου αρχαιολογικού χώρου αποχαρακτηρίζοντας 14 θαλάσσιους χώρους, ύστερα από υποβρύχια έρευνα της Ε.Ε.Α. κατά την οποία δεν εντοπίστηκαν ενάλιες αρχαιότητες. (ΦΕΚ 1741/Β/03-08-2011). Η γεωγραφική απομόνωση και η μορφολογία της περιοχής απέτρε-

ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΩΝ ΝΑΥΑΓΙΩΝ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ

ψε τις ανθρώπινες επεμβάσεις στο φυσικό περιβάλλον (βιομηχανίες, άμετρη δόμηση κλπ), με αποτέλεσμα τη διατήρηση του φυσικού και πολιτιστικού αποθέματος στο πέρασμα του χρόνου. Από πλευράς βιοποικιλότητας, το Ε.Θ.Π.Α.Β.Σ. αποτελεί το μεγαλύτερο Θαλάσσιο Πάρκο της Ευρώπης και ένα από τους σημαντικότερους βιοτόπους για τη μεσογειακή φώκια (Monachus monachus), είδους που συγκαταλέγεται μεταξύ των έξι περισσότερο απειλούμενων με εξαφάνιση θηλαστικών στον κόσμο. Από αρχαιολογικής πλευράς, ο ενάλιος χώρος παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, κυρίως για το σημαντικό αριθμό ναυαγίων διαφόρων εποχών. Η Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων, που είναι ο κρατικός φορέας προστασίας του ενάλιου αρχαιολογικού χώρου, έχει πραγματοποιήσει σημαντικές υποβρύχιες έρευνες για τον εντοπισμό, την καταγραφή και την τεκμηρίωση των ναυαγίων του Ε.Θ.Π.Α.Β.Σ. Από τις υποβρύχιες έρευνες έχουν έλθει στο φως πλήθος αρχαίων ευρημάτων, που μαρτυρούν το υψηλό πολιτισμικό επίπεδο και την καταξιωμένη ιστορικά ναυτική δραστηριότητα των Ελλήνων.

Τα βυζαντινά ναυάγια Β΄ και Γ΄ βόρεια του όρμου Βασιλικός νήσου Περιστέρας.

Ναυάγια που βρίσκονται στο θαλάσσιο χώρο της Περιστέρας, που είναι το πλησιέστερο νησί στην Αλοννησο Βυζαντινό Ναυάγιο Α΄

Η θέση του ναυαγίου βρίσκεται στο θαλάσσιο χώρο του στενού μεταξύ Αλοννήσου και Περιστέρας, βόρεια του μεγαλύτερου όρμου της Περιστέρας, που ονομάζεται Βασιλικός. Πρόκειται για ένα εμπορικό πλοίο βυζαντινών χρόνων, με φορτίο από αμφορείς του λεγόμενου «μαγαρικού τύπου 5ης ομάδας», που χρονολογείται στο 12ο αιώνα μ.Χ. Εντοπίζεται σε βάθος 56 μέτρων. Στο μέσο του μήκος του σχηματίζει έντονη στένωση πλάτους περίπου 5 μέτρων. Λόγω σχήματος, δόθηκε στο ναυάγιο η παρωνυμία του αριθμού «οκτώ».

Βυζαντινό Ναυάγιο Β΄

Σε απόσταση μόλις 130 μ. από το προαναφερόμενο ναυάγιο Α΄ και σε απόσταση 150 μέτρων από τις δυτικές ακτές της νήσου Περιστέρας, κείται ο σωρός του φορτίου του πλοίου. Το ναυάγιο χρονολογείται στα βυζαντινά χρόνια (10ος -11ος αι. μ.Χ.). Το φορτίο του αποτελείται από πλήθος «μαγαρικών αμφορέων τύπου 4ης ομάδας» και έχει προσανατολισμό Βορρά–Νότου. Κείται σε αμμώδη πυθμένα σε βάθος 56 μέτρων. Έχει σωζόμενες διαστάσεις 16 μ. μήκος και 5 μ. πλάτος. Στο νοτιοδυτικό τμήμα του φορτίου του σώζεται η άγκυρα του πλοίου, «τύπου Υ».

Βυζαντινό Ναυάγιο Γ΄

Η θέση του ναυαγίου βρίσκεται σε απόσταση μόλις 6 μέτρων ανατολικότερα από το ναυαγίο Β΄, στη θαλάσσια περιοχή του στενού Αλοννήσου-Περιστέρας. Χρονολογείται στους βυζαντινούς χρόνους (10ος-11ος αι. μ.Χ.). Έχει σωζόμενο μήκος 15,50 μ. και πλάτος 5 μ. Κείται σχεδόν κάθετα στο ναυάγιο Β΄ με προσανατολισμό ΒΔ–ΝΑ. Το φορτίο του αποτελείται από αμφορείς «μαγαρικού τύπου 4ης ομάδας» και εντοπίζεται σε βάθος 57 μέτρων. Τα ναυάγια Β΄ και Γ΄ είναι όμοια ως προς τον τύπο των αμφορέων που μετέφεραν και ως προς τις διαστάσεις τους. Τα αδιάσπαστα φορτία τους περιγράφουν σχηματικά και προσεγγιστικά τα πλοία.

Κλασικό Ναυάγιο Βόρεια του Ορμού «Κοκαλιά»

Πρόκειται για μεγάλο εμπορικό πλοίο κλασικών χρόνων που χρο-

νολογείται στο 425-415 π.Χ. Ναυάγησε στις δυτικές ακτές της νήσου Περιστέρας, βόρεια του όρμου «Κοκαλιά». Το φορτίο του ναυαγίου κείται σε ομαλά επικλινή βυθό, σε βάθος από 22 έως 30 μέτρα. Έχει διαστάσεις 30 μ. μήκος και 10 μ. πλάτος. Το 1992 η Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων, υπό τη διεύθυνση της τότε Προϊσταμένης αρχαιολόγου Δρ. Ελπίδας Χατζηδάκη, πραγματοποίησε την πρώτη υποβρύχια ανασκαφική έρευνα στο ναυάγιο. Η αρχαιολογική έρευνα συνεχίστηκε από την ανασκαφέα σε 3 ακόμα ανασκαφικές περιόδους κατά τα έτη 1993, 1999 και 2000. Περιπλους 11

Η υποβρύχια αρχαιολογική έρευνα 1976-2014 • Ημερίδα 6 Μαρτίου 2015

(Το παρόν αποτελεί περίληψη της επιστημονικής ανακοίνωσης που θα δημοσιευθεί).

Το πλοίο, εντυπωσιακού μεγέθους με μεγάλη χωρητικότητα, μετέφερε 3.000-4.000 αμφορείς οίνου από τις γνωστές οινοπαραγωγικές πόλεις της εποχής, τη Μένδη Χαλκιδικής και τα νησιά των Σποράδων, Σκόπελο (Πεπάρηθο) και Αλόννησο (Ίκο), όπως μαρτυρούν και οι τύποι των αμφορέων που βρέθηκαν. Από τις ανασκαφές ανελκύστηκαν πολλοί αμφορείς και σημαντικός αριθμός ακέραιας κεραμικής, όπως αγγεία με διάκοσμο, μελαμβαφή πινάκια, κύλικες, οινοχόες, μεταλλικοί πίροι, άγκυρες, καθώς επίσης και μικρά άμορφα τεμάχια ξύλου. Βαθύτερα από το κυρίως φορτίο μέχρι περίπου τα 45 μέτρα συναντώνται μικρές συγκεντρώσεις από συσσωματωμένους αμφορείς, που ταυτίζονται με διασκορπίσεις του φορτίου του πλοίου κατά τη βύθιση του. Η εντυπωσιακή εικόνα του ναυαγίου, η μικρή του απόσταση από τον όρμο της Στενής Βάλας Αλόννησου (μόλις 2 χλμ.) και το προσιτό βάθος, αποτελούν ισχυρά σημεία για την επιλογή του ναυαγίου ως επισκέψιμου ενάλιου αρχαιολογικού χώρου.

Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων • Βουτιά στα περασμένα

Ναυάγιο κλασικών χρόνων στην νήσο Περιστέρα.

νό υποβρύχιο ερευνητή και μελετητή της αρχαίας ναυπηγικής Peter Throckmorton, το ναυάγιο ανασκάφτηκε και ένα σημαντικό μέρος από το φορτίο του ανελκύστηκε. Έχει σωζόμενες διαστάσεις 25x8 μέτρα και το εκτόπισμά του φαίνεται ότι ξεπερνούσε τους 100 τόνους. Το πλοίο μετέφερε αμφορείς «μαγαρικού τύπου 6ης ομάδας», πλήθος πινακίων με εφυάλωση και εντυπωσιακό εγχάρακτο διάκοσμο, κύπελλα, γυαλιά, λυχνάρια, χάλκινα αγγεία και σιδερένια καρφιά. Εκτός από το φορτίο, βρέθηκε μεγάλο μέρος από το πέτσωμα του πλοίου. Κατά μήκος του άξονα του ναυαγίου ξεχωρίζουν 6 μυλόπετρες από γρανίτη.

Ναυάγιο στη βραχονησίδα «Φαγκρού»

Το ναυάγιο βρίσκεται στην ανατολική πλευρά της νήσου Φαγκρού ή Πελερίσσα, σε απόσταση 100 μέτρων από τις ανατολικές ακτές και σε βάθος από 28 έως 36 μ. Πρόκειται για εμπορικό πλοίο κλασικής περιόδου που χρονολογείται το 476 π.Χ., με σωζόμενες διαστάσεις 18x11 μέτρα. Βυζαντινό ναυάγιο Γ΄στην Περιστέρα.

Βυζαντινό ναυάγιο βόρεια του ορμού Βασιλικός νήσου Περιστέρας.

Ναυάγιο στο Ακρωτήρι «Τσέλιος»

Πρόκειται για εμπορικό καράβι ελληνιστικών χρόνων που βυθίστηκε σε απόσταση 50 μέτρων από την ακτή του νοτιοανατολικού κάβου «Τσέλιος» της νήσου Περιστέρας. Βρίσκεται στο πρανές εντυπωσιακού βραχώδη πυθμένα, σε βάθος 32-36 μέτρων. Το εμφανές τμήμα του φορτίου του ναυαγίου αποτελείται από 30 περίπου αμφορείς ελληνιστικών χρόνων.

Ναυάγια στη θαλάσσια περιοχή της νήσου Κυρά-Παναγιάς: Ναυάγιο στη θαλάσσια περιοχή του ορμού «Αγ. Πέτρος» νήσου κυρά-Παναγιάς (Πελαγονήσι)

Πρόκειται για ναυάγιο βυζαντινών χρόνων που χρονολογείται στα μέσα του 12ου αι. μ.Χ. Βρίσκεται ανοικτά του κόλπου του Αγ. Πέτρου και 100 μ. νότια από την ακτή της ομώνυμης βραχονησίδας, σε πετρώδη και λασπώδη βυθό, σε βάθος 29-34 μ. Το 1970 υπό τη διεύθυνση των αρχαιολόγων Κατερίνας Ρωμιοπούλου και Χαράλαμπου Κριτζά και με τεχνικό διευθυντή τον αμερικα12 Περιπλους

Για δυο συνεχή έτη, το 1995 και 1996, πραγματοποιήθηκαν στο ναυάγιο υποβρύχιες ανασκαφικές έρευνες από τον αρχαιολόγο Φ.Κ. (Δημήτρη) Χανιώτη(†), υπό τη διεύθυνση του τότε Προϊστάμενου της Ε.Ε.Α. Δημήτρη Καζιάνη(†). Το πλοίο μετέφερε κατά κύριο λόγο αμφορείς οίνου από την πόλη Μένδη της Χαλκιδικής. Κατά τις ανασκαφές αποκαλύφτηκαν και άλλα σημαντικά ευρήματα, όπως πολλά ακέραια μελαμβαφή χρηστικά αγγεία, μεταλλικά μικροαντικείμενα, μολύβδινοι στύποι αγκύρας, χάλκινη αρύταινα κ.ά. Σπουδαίο εύρημα υπήρξε και η αποκάλυψη ξύλινου τμήματος διαστάσεων 70x17 εκατοστών, που προέρχεται από το σκαρί του πλοίου, ενισχύοντας την πιθανότητα να διατηρούνται κάτω από τον αμμώδη πυθμένα και άλλα ξύλινα τμήματα από το σκαρί του καραβιού.

Ναυάγιο στη θέση «Τσανακάδικα»

Στο θαλάσσιο χώρο μεταξύ της νήσου Κυρά-Παναγιάς και της βραχονησίδας «Μέλισσα» βρίσκεται το φορτίο ναυαγίου βυζαντινής περιόδου. Μεγάλο μέρος του φορτίου του αποτελείται από πινάκια. Έχει βυθισθεί σε βάθος 65-70 μέτρων. Λόγω του μεγάλου βάθους και του καταδυτικού εξοπλισμού που υπήρξε, δεν κατέστη δυνατή η επαρκής τεκμηρίωση του ναυαγίου.

Ναυάγιο κλασικών χρόνων στη νησίδα Φαγκρού.

Ναυάγιο στη νήσο Σκάντζουρα.

Πρόκειται για ναυάγιο καϊκιού νεότερων χρόνων, που βρίσκεται βόρεια από την αμμώδη γλώσσα που διαμορφώνει τον όρμο του Αγ. Δημητρίου. Μετέφερε μεταλλοφόρο πέτρωμα. Σύμφωνα με πληροφορίες των κατοίκων το σκάφος ναυάγησε το 1905. Συναντάται σε μικρό βάθος 5-8 μέτρων, σε απόσταση 45 μέτρων από την ακτή. Το ναυάγιο κείται σε λασπώδη βυθό, σχηματίζοντας ένα λοφίσκο από το πέτρωμα που μετέφερε. Κάτω από το φορτίο του καϊκιού φαίνεται ότι διατηρείται μεγάλο μέρος από το ξύλινο σκαρί του.

Ναυάγια που σώζουν πενιχρά λείψανα από το φορτίο τους: Ναυάγιο στη νησίδα «Ψαθούρα» Ναυάγιο στη θέση «Κάτεργο»

Εντοπίστηκε το 1994 από κλιμάκιο της Ε.Ε.Α. με υπεύθυνο αρχαιολόγο τον Φ.Κ. Χανιώτη(†), ύστερα από υπόδειξη του Δημήτρη Μαυρίκη(†), ντόπιου αλιέα χάρη στον οποίο έγιναν γνωστά τα περισσότερα ναυάγια του χώρου. Πρόκειται για βυζαντινό πλοίο που χρονολογείται στον 9ο -10ο αιώνα μ.Χ. και ναυάγησε βόρεια της νήσου Κυρά-Παναγιάς, στη θαλάσσια περιοχή του ακρωτηρίου «Κάτεργο». Βρίσκεται σε βάθος από 17 έως 34 μέτρα. Το εμφανές τμήμα του φορτίου του πλοίου αποτελείται κυρίως από εκτεταμένο πλήθος σπασμένων αμφορέων «τύπου Γκιουνσενίν ΙΙ», μεταξύ των οποίων εμφανίζονται και λίγοι ακέραιοι. Σώζονται τρεις σιδερένιες άγκυρες από το πλοίο.

Ναυάγια σε άλλες θέσεις του εθπαβς: Το ναυάγιο στη νήσο «Σκάντζουρα»

Στο νότιο θαλάσσιο χώρο του ΕΘΠΑΒΣ το 2008 κατά τη διάρκεια υποβρύχιας έρευνας για την καταγραφή και τεκμηρίωση των ναυαγίων που έγινε υπό την επιστημονική ευθύνη της γράφουσας, εντοπίστηκε ένα ακόμα ναυάγιο στη νήσο Σκάντζουρα, ύστερα από υπόδειξη του Α. Σταματίου, κατοίκου Αλοννήσου. Το ναυάγιο βρίσκεται σε απόσταση 110 μέτρων από τις νοτιοδυτικές ακτές του νησιού και ταυτίζεται χρονολογικά στην υστεροκλασική εποχή. Το φορτίο του καραβιού κείται στο ύφαλο πρανές της βραχώδους απόληξης της ακτής, από το βάθος των 29 μέχρι το βάθος των 40 μέτρων, όπου τα ίχνη του χάνονται στην άμμο της αποχής του πυθμένα. Οι αμφορείς που μετέφερε εμφανίζονται σε συγκεντρώσεις συνολικής έκτασης 27x12.50 μ. Το πλοίο μετέφερε ποικίλους τύπους αμφορέων. Ο κατά μήκος άξονας του φορτίου έχει διεύθυνση Ανατολής–Δύσης. Κατά τις αναγνωριστικές καταδύσεις που πραγματοποιήθηκαν στο ναυάγιο ανελκύστηκαν ενδεικτικοί τύποι αμφορέων και χαρακτηριστικά αγγεία. Μέρος του φορτίου του ναυαγίου έχει συληθεί. Τον Αύγουστο του 2009 συνεχίστηκε η αρχαιολογική έρευνα στο ναυάγιο υπό τη διεύθυνση της Επίτιμης Προϊσταμένης της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων αρχαιολόγου Δρ. Πρέκα–Αλεξανδρή.

Η Ψαθούρα αποτελεί το βορειότερο νησί του αρχαιολογικού χώρου. Από το φορτίο του ναυαγίου σώζονται σήμερα μόνο λιγοστά θραύσματα αμφορέων, τα οποία το κατατάσσουν στον 4ο αι. π.Χ. Βρίσκεται σε βάθος 10-12 μέτρων, 500 μ. νοτιοανατολικά από το φάρο της νήσου Ψαθούρας.

Ναυάγιο στη νησίδα «Μανώλα»

Στο θαλάσσιο χώρο της νησίδας «Μανώλα», που βρίσκεται στη δυτική πλευρά της Αλοννήσου, εντοπίζονται λίγα μόνο θραύσματα αμφορέων από το κατεστραμμένο φορτίο του ναυαγίου. Εκτός από τα ναυάγια, στο ΕΘΠΑΒΣ έχουν βρεθεί και χώροι αγκυροβολίας, όπως στη θέση «Παλιοφάναρο», που βρίσκεται στις βορειοδυτικές ακτές της νήσου Περιστέρας, στη νησίδα Παραός, νοτιοανατολικά της Αλοννήσου και στον όρμο Πλανήτη της νήσου Κυρά–Παναγιάς. Στις θέσεις αυτές υπάρχουν άγκυρες διαφόρων εποχών και διάσπαρτη κεραμική. Παρά τις εκτεταμένες υποβρύχιες αρχαιολογικές έρευνες που έχουν γίνει στο ΕΘΠΑΒΣ, μεγάλο τμήμα του παραμένει αρχαιολογικά ανεξερεύνητο. Υπάρχουν ενδείξεις και για άλλα ναυάγια, των οποίων η θέση δεν έχει προς το παρόν αποσαφηνιστεί. Οι μελλοντικές υποβρύχιες αρχαιολογικές έρευνες στο χώρο, αναμφισβήτητα θα αποκαλύψουν και άλλες σημαντικές αρχαιότητες, που θα προσθέσουν ακόμα περισσότερα στοιχεία για την αρχαία ναυπηγική, τη ναυσιπλοΐα και τη φυσιογνωμία της περιοχής στο πέρασμα των αιώνων. Σύμφωνα με τις ιστορικές πηγές και τα μέχρι σήμερα υπάρχοντα στοιχεία από υποβρύχιες και χερσαίες (π.χ. Κοκκινόκαστρο, Γαρμπίτσα) αρχαιολογικές έρευνες, προκύπτει ότι από τα προϊστορικά χρόνια ο θαλάσσιος χώρος των Βορείων Σποράδων κατείχε σημαντική θέση στην ανάπτυξη της εμπορικής ναυτιλίας, συνδέοντας τα νησιά των Βορείων Σποράδων, μέσω των θαλάσσιων δρόμων, με τα λιμάνια των μεγαλύτερων εμπορικών κέντρων της εποχής. Σήμερα για πρώτη φορά στην Ελλάδα δρομολογείται η δημιουργία επισκέψιμων ενάλιων αρχαιολογικών χώρων σαν υποβρύχια μουσεία, δυνάμει του Ν. 3409/2005 «Καταδύσεις αναψυχής και άλλες διατάξεις». Μεταξύ των πρώτων αυτών επισκέψιμων ενάλιων αρχαιολογικών χώρων, έχει επιλεγεί και ο ενάλιος αρχαιολογικός χώρος του ΕΘΠΑΒΣ. Η ανάδειξη των ναυαγίων «ως επισκέψιμων χώρων», με βασική προϋπόθεση την προστασία και διαφύλαξη τους, θα αποτελέσει πόλο έλξης του εναλλακτικού τουρισμού (καταδυτικού τουρισμού) σε εθνικό και διεθνές επίπεδο, ενώ θα συμβάλλει στην τουριστική ανάπτυξη της περιοχής. Περιπλους 13

Η υποβρύχια αρχαιολογική έρευνα 1976-2014 • Ημερίδα 6 Μαρτίου 2015

Ναυάγιο στον «Αγ. Δημήτριο» Αλοννήσου

Πρώτο διεθνές σεμινάριο αρχαίας και παραδοσιακής ναυπηγικής Αίθουσα Πολυμέσων, Πολυτεχνειούπολη Ζωγράφου Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, 9-21 Μαρτίου 2015.

Επιμέλεια παρουσίασης: Πέτρος Καρύδης, Αναπληρωτής Καθηγητής Σχολής Ναυπηγών Μηχανολόγων ΕΜΠ.

Η Σχολή Ναυπηγών Μηχανολόγων Μηχανικών του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, συνεπικουρούμενη από Οργανωτική Επιτροπή στην οποία συμμετείχαν έμπειροι και γνωστοί έλληνες ερευνητές, διοργάνωσε στην Ελλάδα για πρώτη φορά σεμινάριο αφιερωμένο στην αρχαία και στην παραδοσιακή ναυπηγική την περίοδο 9-21 Μαρτίου 2015. Στο σεμινάριο απευθύνθηκαν στο ακροατήριο οι σημαντικότεροι Ελληνες και ξένοι ερευνητές σε κάθε θέμα. Η σειρά των ομιλιών ακολούθησε την ιστορική εξέλιξη, έτσι ώστε η αρχή δόθηκε από τον Χ. Τζάλα, ο οποίος μίλησε γιά το πείραμα της παπυρέλλας ενώ οι ομιλίες του Σεμιναρίου έκλεισαν με μία ανοικτή συζήτηση στρογγυλής τράπεζας με θέμα την προστασία της ναυτικής κληρονομιάς στην οποία συμμετείχε και ο Ομότιμος Καθηγητής ΕΜΠ Α. Αντωνίου, ο οποίος με την διδακτορική του διατριβή που συντάχθηκε πριν από μισό περίπου αιώνα, είναι ο πρώτος που έχει ασχοληθεί σε επιστημονικό επίπεδο με την παραδοσιακή ναυπηγική στην Ελλάδα.

Ο

ι ομιλίες έγιναν στην Αίθουσα Πολυμέσων του ΕΜΠ που βρίσκεται στην Πολυτεχνειούπολη Ζωγράφου. Μετά το πέρας της κάθε παρουσίασης που είχε διάρκεια 45 λεπτών δόθηκε στο κοινό η δυνατότητα να απευθυνθεί στους ομιλητές, έτσι ώστε έγιναν ενδιαφέρουσες και ενημερωτικές συζητήσεις καθώς στο ακροατήριο συμμετείχαν άτομα με διαφορετικές γνώσεις και εξειδικεύσεις και ακούσθηκαν πολλές διαφορετικές απόψεις. Εκτός των ομιλιών πραγματοποιήθηκαν και δύο επισκέψεις με ξενάγηση από ειδικούς.

Η πρώτη επίσκεψη έγινε στο πρότυπο της αρχαίας τριήρους (Ολυμπιάς) που βρίσκεται στο Φαληρικό Δέλτα. Ξεναγός σε αυτή την επίσκεψη ήταν ο Καθηγητής Boris Rankov, ο οποίος υπήρξε από τους πρωτεργάτες της κατασκευής και των πρώτων δοκιμών της τριήρους, έχοντας θητεύσει ως κελευστής κωπηλατών. Η δεύτερη επίσκεψη έγινε σε δύο ναυπηγεία παραδοσιακών σκαφών στην περιοχή της Χαλκίδας. Ξεναγός και αμφιτρύων στις δύο τελευταίες επισκέψεις ήταν ο ναυπηγός και κατασκευαστής παραδοσιακών σκαφών Ν. Βλαβιανός, ιδιοκτήτης

του ναυπηγείου Νεώσοικος. Το Σεμινάριο αποπερατώθηκε με τον καλύτερο δυνατό τρόπο καθώς οι συμμετέχοντες προσεκλήθησαν σε γεύμα που συνοδεύθηκε από ζωντανή παραδοσιακή μουσική και νησιωτικούς χορούς. Ακούσθηκαν δε και πολλές μελωδίες που ξεπηδούν από τη γνήσια, ελληνική, ναυτική παράδοση. Το πλήρες πρόγραμμα του Σεμιναρίου περιλαμβάνεται στην επόμενη σελίδα. Ακολουθεί μία συνοπτική περιγραφή των παρουσιάσεων που έγιναν καθώς επίσης και των δύο εκπαιδευτικών εκδρομών.

Το Σεμινάριο σε εξέλιξη στην Αίθουσα Πολυμέσων του ΕΜΠ. Ομιλητής ο κ. Κ. Δαμιανίδης και συντονιστής ο κ. Γ. Νάκας .

14 Περιπλους

Πρόγραμμα 9 Μαρτίου

16 Μαρτίου Συντονιστής: Χ. Τζάλας

Συντονιστής: Κ. Σπύρου

17.00-18.00

17.00-17.30

Γ. Κουτσουφλάκης. Η ναυπηγική στο Αιγαίο κατά την 1η χιλιετία μ.Χ. Η περίοδος μετάβασης στην σύγχρονη ναυπηγική πρακτική.

Π. Καρύδης. Σκοπός, περιεχόμενα και επισκόπηση του σεμιναρίου Γ. Γρηγορόπουλος. Συμβολή της Σχολής Ναυπηγών ΕΜΠ στην έρευνα αρχαίων και παραδοσιακών σκαφών.

18.00-19.00 Χ. Τζάλας. Η Παπυρέλλα, μια προσπάθεια πειραματικής αρχαιολογίας για τις πρώιμες θαλάσσιες μετακινήσεις στις Κυκλάδες.

19.30-20.30 M. Wedde. Typology and beyond: defining moments in the history οf early Aegean watercraft 11 Μαρτίου Συντονιστής: Π. Καρύδης

18.00-19.00 M. Harpster. Society, Technology and Change in Shipbuilding Techniques in the early Medieval Mediterranean: 500-1100 AD. 19.30-20.30 Γ. Νάκας. Ο βυζαντινός δρόμωνας και τα κωπήλατα πλοία του Βυζαντίου.

18 Μαρτίου Συντονιστής: Γ. Κουτσουφλάκης 17.00-18.00 Κ. Δαμιανίδης. Τα ναυάγια στο βυζαντινό λιμάνι του Θεοδοσίου, στην περιοχή Yenikapi της Κωνσταντινούπολης.

18.00-19.00

17.00-18.00 Ε. Μαραγκουδάκη. Πειραματική ανασύσταση της εργαλειοθήκης του Μυκηναίου ναυδόμου.

18.00-19.00 Χ. Αγουρίδης. Τα ναυάγια της Ύστερης Εποχής του Χαλκού και η συμβολή τους στη μελέτη της αρχαίας ναυπηγικής.

19.30-20.30 Γ. Νάκας. Τα πλοία της γεωμετρικής και αρχαϊκής εποχής.

13 Μαρτίου Συντονιστής: Κ. Δαμιανίδης 17.00-18.00 B. Rankov. Warships of the Greek and Roman world

Γ. Νάκας. Τα πρώτα βενετικά ναυπηγικά κείμενα και η ναυπηγική κατά την Αναγέννηση.

19.30-20.30 Π. Καρύδης. Η σταδιακή εισαγωγή επιστημονικών εννοιών στη Ναυπηγική.

20 Μαρτίου Συντονιστής: Γ. Νάκας 17.00-18.00 Κ. Δελούκα. Εικονογραφικές πηγές και την συμβολή τους στην έρευνα της ναυπηγικής τέχνης των βυζαντινών και μεταβυζαντινών χρόνων. Μια ιδιαίτερη περίπτωση: τα ακιδογραφήματα πλοίων στα βυζαντινά και μεταβυζαντινά μνημεία.

18.00-19.00

18.00-19.00

Χ. Τζάλας. Η κατασκευή και τα ταξίδια του Κυρήνια ΙΙ, ενός εμπορικού πλοίου των Κλασικών/Ελληνιστικών χρόνων.

Κ. Δαμιανίδης. Προβιομηχανικές τεχνικές κατασκευής πλοίων και παραδοσιακή ναυπηγική στο Αιγαίο και το Ιόνιο.

19.30-20.30

19.30-20.30

P. Pomey. The origins of ancient Greek shipbuilding: sewn boats and their evolution.

Συζήτηση στρογγυλής τράπεζας σε θέματα σχετικά με την διάσωση και προστασία μνημείων της ναυπηγικής κληρονομιάς.

21 Μαρτίου

14 Μαρτίου 9.00-12.00

9.00-12.00

Επίσκεψη & ξενάγηση στην Αθηναϊκή τριήρη "Ολυμπιάς" (Φάληρο)

Επίσκεψη και ξενάγηση σε δύο παραδοσιακά ναυπηγεία (Χαλκίδα)

Ημερίδα 9ης Μαρτίου 2015

Στην εναρκτήρια ομιλία του Σεμιναρίου ο Αναπλ. Καθηγητής ΕΜΠ Πέτρος Καρύδης, ο οποίος υπηρετεί το ΕΜΠ στον Τομέα Θαλασσίων Κατασκευών της Σχολής Ναυπηγών Μηχανολόγων Μηχανικών, καλωσόρισε το ακροατήριο και ευχαρίστησε τα μέλη της Οργανωτικής Επιτροπής, μέλη της οποίας ήσαν, εκτός του ιδίου, οι κκ. Χ. Τζάλας, Κ. Δαμιανίδης και Γ. Νάκας. Επίσης ευχαρίστησε το προσωπικό του ΕΜΠ που βοήθησε καθώς επίσης και όλους τους ομιλητές που προσφέρθηκαν να στηρίξουν το Σεμινάριο. Ο κ. Καρύδης τόνισε ότι το Σεμινάριο γίνεται με τη στήριξη όλων αλλά και με τη χρήση των υποδομών που διαθέτει το ΕΜΠ έτσι ώστε να προκύψει το ελάχιστο δυνατό κόστος γιά τους συμμετέχοντες. Ετσι κατέστη εφικτό η συμμετοχή στο Σεμινάριο να ήταν δωρεάν. Ο κύριος σκοπός του Σεμιναρίου άλλωστε ήταν εκπαιδευτικός, ενώ επίσης στόχευε στην προσέγγιση μεταξύ τους ατόμων με διαφορετικές γνώσεις στο θέμα του αρχαίου πλοίου και της παραδοσιακής ναυπηγικής έτσι ώστε να ακουσθούν νέες απόψεις και να δοθεί ένα ισχυρό έναυσμα στην κατεύθυνση της προστασίας της ναυτικής παράδοσης και της παραδοσιακής ναυπηγικής τέχνης, που είναι στενά συνυφασμένη με τη χώρα αυτή σε όλη τη διάρκεια της ιστορίας της.

Καμπύλες συντελεστή αντίστασης-ταχύτητας γιά το πρότυπο τύπου Πέραμα. Περιπλους 15

Ακολούθως έλαβε το λόγο ο Καθηγητής ΕΜΠ κ. Γ. Γρηγορόπουλος ο οποίος περιέγραψε την ερευνητικές εργασίες που έχουν γίνει στο παρελθόν στην Πειραματική Δεξαμενή του ΕΜΠ και οι οποίες αφορούν υπολογισμούς πρόωσης-αντίστασης σε πρότυπα αρχαίων αλλά και νεότερων παραδοσιακών σκαφών. Στο Σχήμα 1 εικονίζονται πρότυπα του πλοίου της Κερύνειας και ενός Περάματος, σε κλίμακα 1 προς 10 που χρησιμοποιήθηκαν γιά τις μετρήσεις και τους σχετικούς υπολογισμούς. Συμπέρασμα των μετρήσεων που έγιναν ήταν ότι το καραβόσκαρο και το λίμπερτυ έχουν καλύτερα χαρακτηριστικά στις υψηλότερες ταχύτητες από το πέραμα και το τρεχαντήρι. Αυτό αποδίδεται στη μορφή της πρύμνης (γεμάτη στο κατάστρωμα και λεπτές γραμμές στην ίσαλο). Επίσης, τα χαρακτηριστικά των προτύπων τύπου τρεχαντήρι βελτιώνονται με την αύξηση του λόγου μήκους προς πλάτος (L/B). Η δεύτερη ομιλία έγινε από τον κ. Χ. Τζάλα ο οποίος είναι γνωστός γιά το πολυετές και πολυδιάστατο έργο του πάνω στο αρχαίο πλοίο. Ο κ. Τζάλας περιέγραψε το πείραμα της παπυρέλλας, ενός σκάφους που χρονολογείται από το 8000 π.Χ. Σκοπός του πειράματος ήταν να διαφανεί η δυνατότητα πλεύσης από τα νησιά του Αιγαίου Πελάγους από και προς την ηπειρωτική Ελλάδα. Το έναυσμα γιά αυτό το πείραμα δόθηκε από την ανακάλυψη ψηγμάτων οψιανού στο σπήλαιο Φράγχθι που βρίσκεται στις ακτές της Αργολίδας. Ο οψιανός είναι ένα ορυκτό που μπορεί να χρονολογηθεί και εντοπίζεται μόνο στη νήσο Μήλο. Η παπυρέλλα είναι ένα σκάφος που κατασκευάζεται από πάπυρο και ένα τέτοιο σκάφος εντοπίσθηκε στην Κέρκυρα τη δεκαετία του 1960 όπου και είχε κατασκευασθεί από ένα κάτοικο του χωριού Λιαπάδες.

Πάνω: Η παπυρέλλα της Κέρκυρας. Κάτω: Η νέα παπυρέλλα εν πλω προς την Αργολίδα.

1

2 1. Μακρύ πλοίο των Κυκλάδων (Τύπος 1) (πρώιμη εποχή του Χαλκού). 2. Το πλοίο της Θήρας (Ακρωτήρι). Μυκηναϊκό πολεμικό πλοίο (Πύργος Λιβανάτων). 3. Μυκηναϊκό πολεμικό πλοίο (Πύργος Λιβανάτων).

Η τελευταία ομιλία της πρώτης ημερίδας δόθηκε από τον κ. Michael Wedde, ο οποίος περιέγραψε τα πλοία της εποχής του Χαλκού στην περιοχή του Αιγαίου Πελάγους. Οι διαθέσιμες πληροφορίες αφορούν κυρίως απεικονίσεις σε αγγεία, τοιχογραφίες, σφραγιδόλιθους και ακιδογραφήματα (της ύστερης νεολιθικής εποχής στο Στρόφιλα της Άνδρου). Ο ομιλητής αναφέρθηκε στις δυσκολίες καταχώρησης των διαφόρων τύπων πλοίων που μπορεί να γίνει χρονολογικά, τυπολογικά ή τεχνολογικά. Τα πρώτα πλοία που απεικονίζονται είναι τα μακρά Κυκλαδικά τα οποία είναι αρκετά πιό προηγμένα από τα γνωστά μονόξυλα. Τα πλοία αυτά τα διαδέχονται πλοία κατασκευασμένα από μαδέρια τα οποία χρονολογούνται στην πρώιμη Μινωική εποχή ενώ υπάρχει σταδιακή και συνεχής εξέλιξη κατά την περίοδο ακμής του Κρητικού πολιτισμού. Εισάγονται κουπιά, πανιά και διαφορετικοί τύποι πλοίων γιά εμπόριο και πολεμικές συρράξεις. Οι κρίσιμες περίοδοι μπορούν να οριοθετηθούν ως εξής 1. Μετεξέλιξη του μονόξυλου (προ του 4000 πΧ) 2. Το εξελιγμένο μονόξυλο αντικαθίσταται από πλοίο κατασκευασμένο από μαδέρια (2300-2100 πΧ) 3. Εισαγωγή του κωπήλατου πολεμικού σκάφους από Μυκηναίους ναυδόμους την Ύστερη Ελλαδική ΙΙΙβ περίοδο (περ. 1350 πΧ).

Ημερίδα 11ης Μαρτίου

Η πρώτη ομιλία δόθηκε από την αρχαιολόγο κα Ελένη Μαραγκουδάκη η οποία παρουσίασε τα εργαλεία του Μυκηναίου ναυδόμου, του ναυπηγού-κατασκευαστή που έδρασε την Μυκηναϊκή εποχή. Μιά ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα ομιλία γιά ένα θέμα ελάχιστα γνωστό, που συνοδεύθηκε από επίδειξη της συλλογής εργαλείων της ομιλήτριας-ερευνήτριας. Κατά τη διάρκεια της ομιλίας προβλήθηκαν video επιδεικνύοντας τη χρήση και λειτουργία των εργαλείων.

16 Περιπλους

3

Η ομιλία που ακολούθησε δόθηκε από τον κ. Χ. Αγουρίδη, καταδυόμενο αρχαιολόγο και Γενικό Γραμματέα του Ινστιτούτου Εναλίων Αρχαιολογικών Ερευνών (ΙΕΝΑΕ) και αφορούσε τα ναυάγια της Ύστερης Εποχής του χαλκού. Ο κ. Αγουρίδης αναφέρθηκε στα σημαντικότερα από αυτά που περιλαμβάνουν το ναυάγιο της νήσου Δοκού, του όρμου Γιαγάνα στην Κεφαλονιά, διάφορα Μινωικά ναυάγια, στο Κουλέντι Λακωνίας, στο Σεϊτάν Ντερέσι, του Ουλουμπουρούν, της Χελιδονίας Άκρας, του ακρωτηρίου των Ιρίων, και τέλος του Μυκηναϊκού ναυαγίου στο Μόδι. Η τελευταία ομιλία της ημερίδας της 11ης Μαρτίου είχε ως αντικείμενο τα πλοία της γεωμετρικής και αρχαϊκής εποχής, και δόθηκε από τον κ. Γ. Νάκα, αρχαιολόγο και σχεδιαστή. Η παρουσίαση αυτή ασχολήθηκε με τη ναυπηγική στη Μεσόγειο κατά την περίοδο από το τέλος της Εποχής του Χαλκού μέχρι τις απαρχές της Κλασσικής εποχής (1100-500 π.Χ.). Η γνώση μας για τα πλοία της εποχής βασίζεται κυρίως στην εικονογραφία, καθώς τόσο τα κείμενα είναι αρκετά περιορισμένα (κυρίως τα Ομηρικά έπη) όσο και τα ναυάγια είναι ελάχιστα. Παρατηρείται ωστόσο μια συνέχεια όσον αφορά τόσο τις τεχνικές κατασκευής (μέθοδος εντορμίας και τένοντα και ραφτή τεχνική) όσο και στη μορφή των πλοίων (κυρίως των μακρών κωπήλατων πλοίων) από την Εποχή του Χαλκού. Η σημασία των πλοίων και της ναυτικής τέχνης φαίνεται από την πλούσια εικονογραφία της Γεωμετρικής και Αρχαϊκής εποχής και αργότερα από τα αρχαϊκά

1

2

3

5

ναυάγια που έχουν ανακαλυφθεί. Κατά την περίοδο αυτή, επίσης, παρατηρείται η πρώτη εμφάνιση διήρεων καθώς και τριήρεων, οι οποίες και θα αποτελέσουν τη ραχοκοκκαλιά των ισχυρών πολεμικών στόλων της Κλασσικής εποχής.

Ημερίδα 13ης Μαρτίου

Την ημερίδα αυτή οι ομιλίες είχαν ως αντικείμενο τους ιστορικούς χρόνους, και την πρώτη διάλεξη έδωσε ο Καθηγητής B. Rankov του Πανεπιστημίου του Λονδίνου. Το θέμα της ομιλίας του ήταν ιδιαίτερα ευρύ

4

6

και κάλυψε τις ναυπηγικές κατασκευές από την αρχαϊκή μέχρι και την ύστερη Ρωμαϊκή περίοδο. Γιά ευνόητους λόγους έκανε ιδιαίτερη μνεία στην Αθηναϊκή τριήρη, αλλά επίσης μίλησε γιά τα μεταγενέστερα πλοία της Ελληνιστικής και Ρωμαϊκής περιόδου, συμπεριλαμβανομένων των πολυήρεων. Έγινε αναφορά σε απεικονήσεις πλοίων σε αγγεία και σε γλυπτά αλλά επίσης και σε νεωσοίκους σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας (Ζέα, Οινιάδαι) αλλά και σε διάφορα στοιχεία που χαρακτηρίζουν τα διάφορα πλοία (έμβολα, τρόποι στήριξης κουπιών,

1. Η εργαλειοθήκη του Μυκηναίου ναυδόμου. 2. Ναυάγιο του Ουλουμπουρούν.

3. Επίδειξη των εργαλείων από την κα Μαραγκουδάκη μετά το πέρας της ομιλίας. 4. Κέντρα της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού. 5. Σχεδιαστική αναπαράσταση κωπήλατου πλοίου. 6. Οι δύο βασικές μέθοδοι κατασκευής της πρώιμης Γεωμετρικής εποχής (σχέδιο Γ. Νάκας) πλοίων κατά την αρχαιότητα στη Μεσόγειο: αριστερά η μέθοδος εντορμίας και τένοντα και δεξιά η ραφτή τεχνική (σχέδιο Γ. Νάκας).

λειτουργία πηδαλίων, κλπ). Ακολούθησε η ομιλία του κ. Χ. Τζάλα ο οποίος μίλησε γιά την κατασκευή αντιγράφου του πλοίου της Κερύνειας. Ο κ. Τζάλας αναφέρθηκε ευρύτερα σε προβλήματα της πειραματικής αρχαιολογίας, και περιέγραψε τη διαδικασία κατασκευής και τα ταξίδια του Κερύνεια ΙΙ, που συμμετείχε και στις τελετές της εκατονταετηρίδας του αγάλματος της Ελευθερίας στη Νέα Υόρκη. Την τελευταία ομιλία απεύθυνε τηλεματικά προς το ακροατήριο ο Καθηγητής P. Pomey από το γραφείο του στο Aix-en-Provence, ο Περιπλους 17

1

2 1. Εργασίες κατασκευής του Κερύνεια ΙΙ. 2. Η μέθοδος σύνδεσης του ραφτού πλοίου. 3. Το πλοίο «Jules Verne». 4. Εσωτερική όψη της γάστρας του «Γλύπτις». 5. Το «Γλύπτις» εν πλω.

3

4

οποίος μίλησε γιά τα ραφτά πλοία των Ελλήνων και γιά τα πλοία που έχουν βρεθεί στη Μασσαλία. Επίσης έκανε μιά εκτενή περιγραφή των εργασιών κατασκευής αντιγράφου πλοίου του 6ου αι π.Χ., το «Γλύπτις» στο οποίο χρησιμοποιήθηκε η μέθοδος της ραφτής κατασκευής. Την επόμενη μέρα, πραγματοποιήθηκε επίσκεψη στο Ναυτικό Πάρκο στο οποίο βρίσκεται η τριήρης «Ολυμπιάς» και σε συνέχεια στη Ζέα του Πειραιά γιά γνωριμία με τους νεωσοίκους των κλασσικών χρόνων.

Η επίσκεψη και ξενάγηση στην τριήρη «Ολυμπιάς» και στους νεωσοίκους της Ζέας

Οι επισκέψεις και ξεναγήσεις αυτές έγιναν την 14η Μαρτίου. Ο Καθηγητής Boris Rankov μίλησε εκτενώς στο ακροατήριο στο χώρο της τριήρους και ακολούθως απάντησε σε λεπτομερείς ερωτήσεις. Οι συμμετέχοντες είχαν τη δυνατότητα να επισκεφθούν και άλλα πλοία που βρίσκονται στο χώρο του Ναυτικού Πάρκου πριν την αναχώρηση και μετάβαση στο λιμάνι της Ζέας. Στο λιμάνι 18 Περιπλους

5

1 1. Επίσκεψη στη τριήρη «Ολυμπιάς» στο Ναυτικό Πάρκο Φαλήρου. 2. Μεταβολή στη διάταξη των τόρμων και εντορμίων. 3. Μέση τομή του πλοίου στο Serce Limani. 4. Το πλοίο του Μποζμπουρούν, οι κρίσιμες τομές και διαστήματα. 5. Βενετική γαλέρα εν πλω, από το χειρόγραφο. 6. Οι διαστάσεις και η μέθοδος σχεδίασης των του Μιχαήλ της Ρόδου (1435) ποδοστημάτων μιας γαλέρας, από το χειρόγραφο του Μιχαήλ της Ρόδου (1435).

2

5

της Ζέας απευθύνθηκαν στο ακροατήριο οι κκ Rankov και Νάκας, ο οποίος έχει συμμετάσχει στις υποθαλάσσιες αρχαιολογικές ανασκαφές του αρχαίου λιμένα.

Ημερίδα 16ης Μαρτίου

Κατά την πρώτη ομιλία ο κ. Γ. Κουτσουφλάκης, καταδυόμενος αρχαιολόγος, αναφέρθηκε στη ναυπηγική στο Αιγαίο κατά την 1η χιλιετία μ.Χ. και γιά τη μετάβαση στην σύγχρονη ναυπηγική πρακτική. Οι εξελίξεις στον τρόπο ανέγερσης της γάστρας τεκμηριώνονται με βάση ένα αριθμό ναυαγίων από τα οποία συνάγεται ότι προέκυψε στα-

3

6

διακή μεταστροφή από την αρχαία μέθοδο της κατασκευής πρώτα του κελύφους και της σε συνέχεια τοποθέτησης των νομέων, στην διαδικασία της τοποθέτησης πρώτα των νομέων και σε συνέχεια της πρόσθεσης των μαδεριών του πετσώματος. Η τελευταία μέθοδος ακολουθείται μέχρι σήμερα στην παραδοσιακή ναυπηγική και εντοπίσθηκε στο Βυζαντινό ναυάγιο στο Serce Limani, στις ακτές της Μικράς Ασίας. Σε συνέχεια απευθύνθηκε στο ακροατήριο ο κ. Matthew Harpster, ερευνητής στο πανεπιστήμιο του Birmingham, ο οποίος μίλησε γιά την εξέλιξη της ναυπηγικής στο Βυζά-

4

ντιο την περίοδο 500-1100 μΧ. Ο κ. Μ. Harpster εστίασε το ενδιαφέρον του στο ναυάγιο του Μποζμπουρούν στις ακτές της Μικράς Ασίας (7ος αι μΧ) και αποκάλυψε ότι έχουν χρησιμοποιηθεί γεωμετρικές αναλογίες για τον υπολογισμό των αποστάσεων των κύριων νομέων. Η εξέλιξη αυτή σηματοδοτεί την αρχή του σύγχρονου ναυπηγικού σχεδιασμού ο οποίος θα ακολουθήσει μετά από πολλούς αιώνες στη Δύση, μετά την περίοδο της αναγέννησης. Σε συνέχεια μίλησε ο κ. Γ. Νάκας γιά τον Βυζαντινό δρόμωνα και τα κωπήλατα πλοία του Βυζαντίου. Ο δρόμωνας αποτέλεσε το πλοίο-σύμβολο του πολεμικού στόλου του Βυζαντίου και το στυλοβάτη της θαλασσοκρατίας της μεγάλης αυτής αυτοκρατορίας. Η ακριβής του μορφή, ωστόσο, παραμένει ένα αίνιγμα, καθώς όχι μόνο λείπουν εντελώς τα ναυάγια των πλοίων αυτών, αλλά και οι πληροφορίες που διαθέτουμε ανήκουν σε κείμενα χωρίς σαφή ναυπηγικό προσανατολισμό και συχνά με πολλές ασάφειες, ενώ και η εικονογραφία είναι ιδιαίτερα φτωχή. Στην παρουσίαση αυτή έγινε μια προσπάθεια ανασύστασης της μορφής του πλοίου αυτού με βάση αυστηρά επιστημονικά κριτήρια και λαβαίνοντας υπόψη τους περιορισμούς και τις συμβάσεις της ξυλοναυπηγικής τέχνης. Τέλος, έγινε και μια αναφορά στα κωπήλατα πλοία που ανακαλύφθηκαν πρόσφατα σε εξαιρετική κατάσταση στο Θεοδοσιανό λιμένα της Κωνσταντινούπολης (Yenikapi), τα οποία ανήκουν σε ελαφρά κωπήλατα πλοία του τύπου της γαλέας. Περιπλους 19

A. B. Θεωρία κρούσης σωματιδίων (Νεύτων). C. D. Θεωρία γραμμών ροής (Daniel Bernoulli). Υδροδυναμικές θεωρίες του 18ου αιώνα. Κάτω: Όσιος Λουκάς, Υπερώο. Διαστάσεις Χαράγματος: 0,10x0,6. Αποτύπωση: Κ. Δελούκα. Χάραγμα μακρού κωπήλατου πλοίου. Λεπτομέρεια: η διάταξη ανά τρία των κουπιών παραπέμπει στο σύστημα κωπηλασίας a la sensile που ήταν σε χρήση τουλάχιστον μέχρι τον 16ο αιώνα.

Ημερίδα 18ης Μαρτίου

Την εναρκτήρια ομιλία της ημερίδας έκανε ο κ. Κ. Δαμιανίδης, γνωστός ιστορικός της ναυπηγικής, ο οποίος παρουσίασε τα ναυάγια στο βυζαντινό λιμάνι του Θεοδοσίου, στην περιοχή Yenikapi της Κωνσταντινούπολης. Η αρχαιολογική ανασκαφή των πλοίων αυτών, 37 τον αριθμό, αποτελεί τη σημαντικότερη ανακάλυψη αρχαίων πλοίων των τελευταίων χρόνων και προσφέρει πληροφορίες σχετικά με μιά μακρά περίοδο της Βυζαντινής αυτοκρατορίας (5ος-11ος αι. μ.Χ.) γιά την οποία υπήρχαν έως τώρα ελάχιστες πηγές γιά τη ναυπηγική τέχνη. Τα περισσότερα πλοία που βρέθηκαν είναι εμπορικά και ορισμένα από αυτά διατηρούνται σε πολύ ικανοποιητικό βαθμό. Τα εμπορικά πλοία που βρέθηκαν ήταν πιό στιβαρής κατασκευής από τα πολεμικά που ήταν ελαφριά, λεπτά και ευέλικτα. Η μελέτη

Ζεύγος βάζων.

20 Περιπλους

του συνόλου των πλοίων είναι σε εξέλιξη και θα απαιτηθεί ακόμη χρόνος γιά την αποπεράτωσή της. Στη δεύτερη ομιλία ο κ. Γ. Νάκας αναφέρθηκε στα πρώτα Βενετικά ναυπηγικα κείμενα και η ναυπηγική κατά την Αναγέννηση. Η Βενετία θα αποτελέσει το μεγαλύτερο κέντρο ναυπηγικής τέχνης και ναυπήγησης ιστιοφόρων και κωπήλατων πλοίων (γαλερών) κατά το 15ο αιώνα. Στις αρχές του αιώνα αυτού μια σειρά κειμένων ρίχνουν φως τόσο στη μορφή των πλοίων όσο και στη μέθοδο σχεδίασης και κατασκευής. Τα κείμενα αυτά, συχνά εικονογραφημένα από τους συντάκτες τους οι οποίοι, ωστόσο, δεν είναι ναυπηγοί, καταγράφουν μια ιδιοφυή μέθοδο ναυπήγησης που επιτρέπει τη γρήγορη (σχεδόν πρωτοβιομηχανική) και απλή κατασκευή των πλοίων. Η μέθοδος αυτή βασίζεται στη χρήση των partison, γεωμε-

τρικών μεθόδων μείωσης των διαστάσεων του κεντρικού νομέα του σκάφους που με τη σωστή εφαρμογή τους επιτρέπουν στους ναυπηγούς την επίτευξη των σωστών ναυπηγικών γραμμών, ενώ είναι πολύ πιθανή και η χρήση χναριών. Ιδιαίτερα σημαντικός είναι ο ρόλος των Ελλήνων ναυπηγών, καθώς για 50 περίπου χρόνια οι αρχιμάστορες, όπως και πολλοί από τους εργαζόμενους του Βενετικού Ναυστάθμου ήταν Έλληνες. Στην τελευταία ομιλία της ημέρας ο Αναπλ. Καθηγητής ΕΜΠ Π. Καρύδης μίλησε γιά τη σταδιακή εισαγωγή επιστημονικών εννοιών στη ναυπηγική. Η αρχή έγινε κατά την αρχαιότητα με την Αρχή του Αρχιμήδη, χρειάσθηκε όμως να ολοκληρωθεί η Επιστημονική Επανάσταση στη Δύση τον 17ο αι. γιά να προκύψουν σημαντικές εξελίξεις στη θεωρία της ναυπηγικής. Η σημαντικότερη εξέλιξη αφορούσε τη διατύπωση του κριτηρίου ευστάθειας πλοίου από τον Γάλλο Bouguer, που διατυπώθηκε στο βιβλίο του Traité du navire (1743). Σημαντικό ρόλο έπαιξε η βιομηχανική επανάσταση με την εισαγωγή του σιδήρου ως πρώτη ύλη και της εφεύρεσης της ατμομηχανής. Στο μεταξύ σημαντικά θεωρητικά αποτελέσματα προέκυψαν τα οποία έπρεπε να περιμένουν περισσότερο από δύο αιώνες γιά να βρουν πρακτική εφαρμογή, με τη χρήση των υπολογιστών κατά το δεύτερο ήμισυ του 20ου αι.

Ημερίδα 20ης Μαρτίου

Κατά την πρώτη διάλεξη της ημέρας η κα Κατερίνα Δελούκα, αρχαιολόγος, μίλησε γιά τις εικονογραφικές πηγές και την συμβολή τους στην έρευνα της ναυπηγικής τέχνης των βυζαντινών και μεταβυζαντινών χρόνων. Εστίασε δε την ομιλία της στα ακιδογραφήματα πλοίων σε βυζαντινά και μεταβυζαντινά μνημεία.

Tόσο οι γραπτές όσο και οι εικονογραφικές πηγές φείδονται στοιχείων σχετικών με την τυπολογία των πλοίων καθώς και την ναυπηγική τέχνη της μεσαιωνικής περιόδου. Σήμερα η συνδυαστική μελέτη εικονογραφικών, γραπτών και αρχαιολογικών πηγών μπορεί να συμπληρώσει τις γνώσεις μας για το πλοίο στην βυζαντινή και μεταβυζαντινή περίοδο. Ανάμεσα δε στις εικονογραφικές πηγές, τα χαράγματα ή ακιδογραφήματα πλοίων, αποτελούν μια από τις πιο ενδιαφέρουσες πηγές τεκμηρίωσης για

Ξενάγηση σε τρεχαντήρι υπό επισκευή.

2 1. Ξενάγηση από τον κ. Ν. Βλαβιανό. 2. Το τσερνίκι υπό κατασκευή. 3. Στο φυσικό της περιβάλλον. (φωτο Ν. Βλαβιανός) 4. Στο δρόμο γιά επισκευή. (φωτο Ε. Πεπονης) 1

3

την τυπολογία και ναυπηγική των πλοίων αυτής της περιόδου. Με τον όρο ναυτικά χαράγματα ή ακιδογραφήματα εννοούμε κάθε γραπτή/εγχάρακτη αναπαράσταση που προέρχεται ή/και σχετίζεται με την ναυτική ζωή και κυρίως τις αναπαραστάσεις πλοίων. Πρόκειται για μια έκφραση αυθόρμητη, στιγμιαία και συχνά απλοϊκή. Ο χαράκτης δεν προσπαθεί απαραίτητα να χαράξει κάτι «όμορφο» αλλά κάτι «αληθινό» χωρίς να το επιτυγχάνει βέβαια πάντα. Πρόκειται για μια διεθνή πρακτική από τα προϊστορικά χρόνια μέχρι σήμερα. Δεν αποτελούν παραδείγματα αναχρονισμού στην απεικόνιση των πλοίων και ίσως αυτό είναι και το σημαντικότερο χαρακτηριστικό τους γιατί αποτυπώνουν ένα τύπο πλοίου που την πολύ συγκεκριμένη στιγμή ήταν σε χρήση. Αποτυπώνουν αυτό που είδαν ή έζησαν. Ακριβώς επειδή πρόκειται για μια πράξη αυθόρμητη ο χαράκτης αποδίδει το πλοίο που θέλει, που γνωρίζει. Με άλλα λόγια τα χαράγματα πλοίων αναπαριστούν τύπους πλοίων που ήταν σε χρήση τη στιγμή της πράξης της εγχάραξης. Κατά την δεύτερη ομιλία της ημέρας και τελευταία ομιλία του Σεμιναρίου, ο κ. Κ. Δαμιανίδης μίλησε γιά τις προβιομηχανικές τεχνικές κατασκευής πλοίων και την παρα-

4

δοσιακή ναυπηγική στο Αιγαίο και το Ιόνιο. Χαρακτηριστικό στοιχείο της ελληνικής ναυπηγικής παράδοσης αποτελούν η χρήση του μονόχναρου και της σάλας που συνεχίζουν και χρησιμοποιούνται σήμερα σε παραδοσιακά ναυπηγεία. Ο κ. Δαμιανίδης έκανε επίδειξη της χρήσης του μονόχναρου μετά το πέρας της ομιλίας του. Ακολούθησε συζήτηση στρογγυλής τράπεζας σε θέματα σχετικά με την διάσωση και προστασία μνημείων της ναυπηγικής κληρονομιάς και σε αυτή συμμετείχαν πολλά μέλη του ακροατηρίου. Ακούσθηκαν πολλές απόψεις σχετικά με τα προβλήματα της διατήρησης αλλά και ευρύτερα θέματα όπως ο ορισμός του παραδοσιακού και του διατηρητέου σκάφους.

21η Μαρτίου. Επίσκεψη σε δύο παραδοσιακά ναυπηγεία

Η τελευταία εκδήλωση του Σεμιναρίου ήταν μία εκδρομή σε παραδοσιακό ναυπηγείο στην Ερέτρια και σε συνέχεια στο ναυπηγείο παραδοσιακών σκαφών «Νεώσοικος» στην περιοχή της Χαλκίδας. Η πρώτη επίσκεψη σκοπό είχε την επίδειξη του παραδοσιακού τρόπου ανέλκυσης και καθέλκυσης σκαφών η οποία κάνει χρήση «βάζων». Στο ναυπηγείο δόθηκε η ευκαιρία να δουν οι συμμετέχοντες παραδοσιακά σκάφη (τρεχαντήρια)

σε διάφορες φάσεις επισκευής. Σε συνέχεια έγινε εκτενής και σε βάθος επίσκεψη στο ναυπηγείο «Νεώσοικος» του κ. Ν. Βλαβιανού. Ο ίδιος μίλησε εκτενώς στους παρευρισκόμενους γιά το υπό κατασκευή τσερνίκι καθώς επίσης και γιά τα διάφορα στάδια ναυπήγησης του παραδοσιακού πλοίου με επίδειξη των εργαλείων και των τεχνικών που χρησιμοποιούνται. Μετά το πέρας της ξενάγησης στο ναυπηγείο, οι συμμετέχοντες προσκλήθηκαν σε γεύμα σε γειτονικό χώρο εστιάσεων που συνοδευόταν από ζωντανή μουσική και επίδειξη παραδοσιακών χορών. Πρέπει μέσω της σελίδας αυτής να εκφρασθούν θερμές ευχαριστίες προς την εταιρεία «Νεώσοικος» και τον σύλλογο «Πρωτέα» που επωμίσθηκαν το συνολικό κόστος της τελευταίας αυτής εκδήλωσης η οποία άφησε τους συμμετέχοντες με τις καλύτερες δυνατές εντυπώσεις από το Σεμινάριο στο σύνολό του κατά την επιστροφή τους στην Αθήνα αργά το απόγευμα. Πριν όμως από την επιστροφή στην Αθήνα, μία ικανή ομάδα εθελοντών συμμετείχε στη διάσωση μιάς βάρκας τύπου «Κουρίτα» που μεταφέρθηκε από το σημείο εντοπισμού της στο ναυπηγείο Νεώσοικος γιά γενική επισκευή με σκοπό να αποτελέσει ένα από τα εκθέματα του νεο-ιδρυθέντος Μουσείου Ναυτικής Παράδοσης Σάμου. Περιπλους 21

Νοσηλευτήρια στη Σαλαμίνα κατά την Επανάσταση του 1821 Γραφείο Μελέτης Ιστορίας Ελληνικής Ναυτικής Ιατρικής, Ναυτικό Νοσοκομείο Αθηνών Λάζαρος Βλαδίμηρος, Μαιευτήρας-Γυναικολόγος, Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ, Ιστορικός της Ιατρικής-συγγραφέας Ιωάννης Κατσαβός, Αρχικελευστής (ΝΟΣ), Ερευνητής της Νεότερης Ελληνικής Ιστορίας, συγγραφέας Αριστείδης Διαμαντής, Πλοίαρχος (ΥΙ) ΠΝ, Κυτταρολόγος, Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ, Ιστορικός της Ιατρικής-συγγραφέας.

Κι’ εγώ αν ελαβώθηκα, κι’ αν είμαι πληγωμένος, Τώρα θα πάω στην Κούλουρι, και στη Φανερωμένη Πούναι βασιλικός ιατρός, πάει και με ιατρέψει. Δημοτικό, Ο θάνατος του Καραϊσκάκου.1

Ο

αγωνιστής και ιστορικός του Αγώνα Ιωάννης Φιλήμων (1798-1874), σημείωσε στα προλεγόμενα του τρίτου τόμου του έργου του, για τις μεγάλες ελλείψεις που είχαν οι επαναστατημένοι Έλληνες σε χρήματα, πολεμοφόδια, και γενικά, τις ελλείψεις σε πάσης φύσεως εφόδια. Σημείωσε επίσης και για την ανυπαρξία ιατρικών υποδομών στην επαναστατημένη Ελλάδα: ‘Ελλείποντος οιουδήποτε νοσοκομείου στρατιωτικού, οι τραυματίαι και ασθενείς παρεπέμποντο εις τας οικίας αυτών, ή εις την πλησιεστέραν πόλιν, ή μονήν ή χωρίον’.2 Ο Φιλήμων γράφοντας τα παραπάνω, αγνόησε μια αδιαμφισβήτητη πραγματικότητα της εποχής. Νοσοκομεία, και μάλιστα στρατιωτικά, φυσικά και δεν υπήρχαν, ο λαός όμως γνώριζε ότι στα μοναστήρια μπορούσε να βρει νοσηλεία και στοιχειώδη θεραπεία για την αρρώστια ή τον τραυματισμό. Τα μοναστήρια χρησιμοποίησε ο αγωνιζόμενος λαός κατά τον Αγώνα ως το πιο σίγουρο και πρόσφορο νοσοκομειακό κατάλυμα για την αντιμετώπιση των απωλειών υγείας των μαχητών της Επανάστασης. Ο θεσμός του νοσοκομείου, όπως τον γνωρίζουμε σήμερα, είναι αποκλειστικό δημιούργημα της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, δηλαδή του βυζαντινού πολιτισμού. Η λειτουργία των νοσοκομείων στο Βυζάντιο, δημιουργήθηκε μέσα στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων των βυζαντινών μοναστηριών και ήταν αναπόσπαστα συνδε1 Σπυρίδων Ζαμπέλιος, Άσματα Δημοτικά της Ελλάδος. Κέρκυρα 1852, σ. 645 αριθμός 58.

2 Ι. Φιλήμων, Δοκίμιον ιστορικόν περί της Ελληνικής Επαναστάσεως. (1859). Αναστατική επανέκδοση με σχόλια Ε. Γ. Πρωτοψάλτη. Τόμοι 1-4 Αθήνα 1964, τόμος 3ος σσ. λθ΄-μ΄.

22 Περιπλους

Η Μονή της Φανερωμένης στη Σαλαμίνα.

δεμένη με αυτά. Πρόκειται για τους ονομαστούς Ξενώνες των βυζαντινών μονών.3 Μετά την κατάλυση του Βυζαντίου άλλαξαν ριζικά οι κοινωνικοοικονομικές συνθήκες και τα μοναστηριακά νοσοκομεία έπαψαν να υφίστανται ως θεσμός. Όμως, η επί αιώνες εδραιωμένη βυζαντινή παράδοση της συνύπαρξης νοσηλευτικών ιδρυμάτων μαζί 3 Για την υψηλή ποιότητα των παρεχομένων ιατρικών και νοσηλευτικών υπηρεσιών στα μοναστηριακά νοσοκομεία στο Βυζάντιο, στους περίφημους Ξενώνες, βλέπε: Timothy Miller, Η γέννησις του νοσοκομείου στην βυζαντινή αυτοκρατορία. Μετάφραση Ν. Κελέρμενος. Εκδόσεις ΒΗΤΑ Αθήνα 1998, καθώς και την εμπεριστατωμένη μελέτη: Γρηγόρης Σκαμπαρδώνης, Νίκος Σίψας, Στέφανος Γερουλάνος. ‘Ο Ξενών της Μονής Παντοκράτορος ένα πρότυπο βυζαντινό νοσοκομείο του 12ου αιώνα’. Δέλτος. Τεύχος 42ο 2012, σσ. 47-60.

με τα μοναστήρια, δεν εξαλείφτηκε εντελώς στον τουρκοκρατούμενο ελλαδικό χώρο. Η κληρονομιά των Βυζαντινών που δημιούργησαν νοσοκομεία στα μοναστήρια, συνεχίστηκε και κατά τους ζοφερούς χρόνους της δουλείας. Διάσπαρτα σε όλες τις περιοχές του ελλαδικού χώρου τα μοναστήρια, κατά την Επανάσταση λειτούργησαν σαν ένα δίκτυο νοσοκομειακής περίθαλψης. Μεγάλο μέρος της ιατρικής περίθαλψης των ασθενών και τραυματιών του Αγώνα πραγματοποιήθηκε στα μοναστήρια.4 Ο ελληνικός λαός γνώριζε από τη μακραί4 Περισσότερα για τα Μοναστήρια που λειτούργησαν και ως νοσοκομεία κατά τον Ιερό Αγώνα, βλ. Λάζαρος Βλαδίμηρος, Γιατροί και Ιατρική στην Επανάσταση του 1821. Εκδόσεις Μπαλτά Αθήνα 2014, σσ. 85-100.

ωνη παράδοση ότι στα μοναστήρια, εκτός από τη χριστιανική φιλανθρωπία και παραμυθία, θα βρει και κάποια, στοιχειώδη έστω, ιατρική βοήθεια και νοσηλευτική φροντίδα από τους μοναχούς, αρκετοί από αυτούς άλλωστε, δεν ήταν άμοιροι ιατρικών γνώσεων. Σε πολλά μοναστήρια υπήρχαν μοναχοί που διέθεταν ειδικές ιατρικές γνώσεις από την χρήση των θεραπευτικών βοτάνων. Δεν είναι τυχαίο ή συμπτωματικό ότι το σύνολο σχεδόν των ιατρικών βιβλίων της εποχής της Τουρκοκρατίας, τα γνωστά γιατροσόφια, βρίσκονται σε μοναστηριακές βιβλιοθήκες. Στο καθαρά πρακτικό επίπεδο της καθημερινής ζωής, ο λαός γνώριζε ότι τα μοναστήρια, ακόμα και τα πλέον φτωχά, εκτός από κάποιο μοναχό με στοιχειώδεις γνώσεις ιατρικής, διέθεταν πάντα και δύο απαραίτητα στοιχεία για νοσηλεία και θεραπεία, διέθεταν τις κατάλληλες συνθήκες και τα απαραίτητα υλικά. Ακόμα και στο πιο φτωχό μοναστήρι υπήρχε κάποιο κρεβάτι για να κατακλιθεί ο άρρωστος, κάποιο χράμι για να σκεπαστεί, ένα κομμάτι ψωμί να φάει, υπήρχαν πάντα στα μοναστήρια, τα αναγκαία φάρμακα και βότανα για την αντιμετώπιση των τραυμάτων, υλικά και συνθήκες που σχεδόν κατά κανόνα, έλλειπαν από τα φτωχόσπιτα του λαού και ήταν δυσπρόσιτα στους κλεφταρματολούς. Για τους παραπάνω λόγους, τα μοναστήρια υπήρξαν κατά την Τουρκοκρατία, και φυσικά κατά τη διάρκεια της Επανάστασης, το ασφαλέστερο και προσφορότερο καταφύγιο για τους ασθενείς και τους τραυματίες. Οι στίχοι του δημοτικού τραγουδιού αποτυπώνουν με γλαφυρότητα και απλότητα την απόλυτη βεβαιότητα του λαού ότι στα μοναστήρια θα βρει την γιατρειά για την αρρώστια ή τον τραυματισμό, στα μοναστήρια θα ανακτήσει την υγεία του:

Σύρτε παιδιά μου για ψωμί πέρα στο Μοναστήρι, Και φέρτε και παλιό κρασί, κρασί τριοχρονίσιο, Να πλύνω τις λαβωματιές, που τρων τα σώτικά μου. Δημοτικό, Τελευταίες στιγμές καπετάνιου.5 Όπως όλα τα μοναστήρια, έτσι και το μοναστήρι της Φανερωμένης στη Σαλαμίνα, από την αρχή μέχρι το τέλος της Επανάστασης, υπήρξε ουσιαστικά και νοσοκομείο για τους τραυματίες του Αγώνα. Ο ηγούμενος της Μονής Γρηγόριος, κατά κόσμον Κανέλλος Χατζηθανασίου, που ήταν και διάσημος εμπειρικός γιατρός, μετά τη μύησή του στη Φιλική Εταιρεία το 1819 από τον Αθανάσιο Μαρζέλο,6 μετέτρεψε τη Μονή σε πραγματικό νοσοκομείο. Η θέση της Μονής στο βορειοδυτικό άκρο 5 Σ. Ζαμπέλιος, Άσματα Δημοτικά… ό.π., σ. 695 αριθμός 126.

6 Ι. Μελετόπουλος, Η Φιλική Εταιρεία. Αρχείον Π. Σέκερη. Αθήνα 1967, σ. 117.

του νησιού παρείχε ασφάλεια στους μοναχούς και σε όσους κατέφευγαν εκεί για προστασία από εχθρικές επιθέσεις. Η γεωγραφική θέση της Μονής, για τα πολεμικά δεδομένα του 19ου αιώνα, την καθιστούσε σχεδόν απόρθητη. Για τον λόγο αυτό άλλωστε, στη Μονή και στον περίγυρό της, εγκαταστάθηκε από το 1878 έως το 1881 ο Πολεμικός Ναύσταθμος.7 Εκατοντάδες τραυματίες και ασθενείς αγωνιστές νοσηλεύτηκαν στη Μονή. Στην πραγματικότητα, το μοναστήρι της Φανερωμένης λειτούργησε ως το 1827 ως κεντρικό νοσοκομείο του Αγώνα. Η Μονή Φανερωμένης δέχτηκε τραυματίες από όλα σχεδόν τα μέτωπα του πολέμου της Ανατολικής Στερεάς Ελλάδας και της Βορειοανατολικής Πελοποννήσου. Στο μοναστήρι νοσοκομείο, ακολουθώντας τους Αθηναίους πρόσφυγες, πρόσφεραν τις υπηρεσίες τους και δύο γνωστοί γιατροί αγωνιστές της Αθήνας, ο Ανάργυρος Πετράκης και ο Αθανάσιος Ζωγράφος. Ο Ανάργυρος Πετράκης (1793-1876), ήταν γόνος της γνωστής οικογένειας των Αθηνών που είχε ιδρύσει την Ιερά Μονή Πετράκη. Ο μόνος από την οικογένεια που δεν έγινε μοναχός. Ο Πετράκης σπούδασε ιατρική στην Πάδοβα και μετεκπαιδεύτηκε στο Παρίσι.8 Διατέλεσε μέλος στη Φιλόμουσο Εταιρεία των Αθηνών. Το 1813 μαζί με τον γιατρό και κληρικό Διονύσιο Πύρρο τον Θετταλό (1777-1853), δημιούργησε στην Μονή Πετράκη, πρακτική ιατρική σχολή στην οποία φοίτησαν αρκετοί εμπειρικοί γιατροί.9 Στον Αγώνα πρόσφερε ιατρικές και πολιτικές υπηρεσίες και συμμετείχε στις Εθνικές Συνελεύσεις ως παραστάτης των Αθηνών. Το 1823 είχε διοριστεί στην Αθήνα ως υπεύθυνος δημόσιος γιατρός της πόλης. Το 1824 ίδρυσε στην Αθήνα αλληλοδιδακτικό σχολείο και ορίστηκε επιστάτης, δηλαδή διευθυντής. Το 1835 εξελέγη πρώτος Δήμαρχος Αθηναίων. Ο γιατρός Αθανάσιος Ζωγράφος είχε καταγωγή από τη Λακωνία. Σπούδασε ιατρική στην Πάδοβα και εγκαταστάθηκε στην Αθήνα στις αρχές του 19ου αιώνα. Διατέλεσε μέλος στη Φιλόμουσο Εταιρεία των Αθηνών και μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία το 1820 από τον μητροπολίτη Αθηνών Διονύσιο. Πρόσφερε αφιλοκερδώς τις ιατρικές του υπηρεσίες στους Αθηναίους περιθάλποντας τους ασθενείς και τους τραυματίες, τόσο στην Αθήνα, όσο και στη Σαλαμίνα, όπου κατέφευγαν για να αποφύγουν τις επιδρομές των Τούρκων. Κατά την Επανάστα7 Νικόλαος Τσαπράζης, Ο Πολεμικός Ναύσταθμος Σαλαμίνος. Έκδοση Ιστορικής Υπηρεσίας Πολεμικού Ναυτικού. Αθήνα 1991, σσ. 57-66. Αθανάσιος Τσιλιβίγκος, Σαλαμίνα, Μονή Φανερωμένης και ο πρώτος Ναύσταθμος (18781881). Αθήνα 2005, σσ. 49-51.

8 Marion Maria Ruisinger, Das Griechische Gesundheitswesen unter König Otto (1833-1862).

Verlag Peter Lang 1997, σ. 301.

9 Α. Γκιάλας, Έλληνες ιερωμένοι επιστήμονες ιατροί από της Αλώσεως μέχρι της εθνεγερσίας. Ανάτυπο από το περιοδικό Ακτίνες. Αθήνα 1976, σσ. 10-11.

Ανάργυρος Πετράκης.

ση καταστράφηκε ολόκληρη η περιουσία του. Αγωνιστές με πλούσια δράση υπήρξαν επίσης και οι γιοι του, Αντώνιος, Δημήτριος και Παναγιώτης. Συγγενής του ήταν ο πολύ γνωστός λαϊκός ζωγράφος Παναγιώτης Ζωγράφος, ο ζωγράφος του Μακρυγιάννη.10 Κατά την διάρκεια της Επανάστασης, εκτός από το μοναστήρι της Φανερωμένης που λειτούργησε και ως νοσοκομείο, ιδρύθηκε στην Σαλαμίνα στη θέση Αμπελάκια, πρόσκαιρο στρατιωτικό νοσοκομείο για να καλύψει τις αυξημένες νοσηλευτικές ανάγκες που είχαν δημιουργηθεί από τις μάχες στην Αττική και στη συνέχεια, από την εκστρατεία του Καραϊσκάκη στη Στερεά Ελλάδα. Πότε ακριβώς συστάθηκε πρόσκαιρο στρατιωτικό νοσοκομείο στα Αμπελάκια δεν γνωρίζουμε. Πάντως, στα απομνημονεύματα αγωνιστή αναφέρεται ύπαρξη στρατιωτικού νοσοκομείου στη Σαλαμίνα τον Αύγουστο του 1826, στο οποίο μεταφέρθηκαν οι τραυματίες μετά την μάχη στο Χαϊδάρι: ‘Την επιούσαν έπεμψε ο Αρχηγός τους πληγωμένους εις το εν Σαλαμίνι νοσοκομείον’.11 Κατά τα τέλη του 1826 και τους πρώτους μήνες του 1827, το κύριο θέατρο του πολέμου είχε μεταφερθεί στην κεντρική Στερεά Ελλάδα με την εκστρατεία του Καραϊσκάκη για την απελευθέρωση της περιοχής, και στη συνέχεια, στην Αττική γύρω από την πολιορκημένη Ακρόπολη. Οι πολυάριθμοι τραυματίες αυτών των μαχών μεταφέρθηκαν κυρίως στα Αμπελάκια της Σαλαμίνας. Αναφορά για το νοσοκομείο στα Αμπελάκια κάνει στο ημερολόγιό του ο Γερμανός Φιλέλληνας Ερρίκος Τράϊμπερ (Heinrich Treiber 1796-1882), ο οποίος υπηρέτησε στο νοσοκομείο αυτό στις αρχές του 1827: ‘22 Φεβρουαρίου 1827. Να πάω στα Αμπελά10 ‘Ζωγράφος Αθανάσιος’. Λήμμα στη: (ΜΕΕ). Τόμος ΙΒ΄ σ. 112.

11 Χριστόφορος Περραιβός, Απομνημονεύματα πολεμικά. Απομνημονεύματα αγωνιστών του 21. Επιμελητής Ε. Γ. Πρωτοψάλτης. Τόμος 2ος. Αθήνα 1956, σ. 194. Περιπλους 23

Το έγγραφο διορισμού του γιατρού Dumont στο νοσοκομείο στα Αμπελάκια.

Ερρίκος Τράϊμπερ.

κια για να αντικαταστήσω τον εκεί γιατρό Bormann και να μείνω εκεί για την περίθαλψη των τραυματιών μέχρις ότου έρθει ένας γιατρός από τα Μέθανα για να τους παραλάβει. 25 Φεβρουαρίου 1827. Παραλαμβάνω τους τραυματίες. Μάρτιος 1827. ‘Ο Δρ Bernardi ήρθε επί τέλους από τα Μέθανα για να παραλάβει τους τραυματίες’.12 Ο Τράϊμπερ υπήρξε ο πιο γνωστός και ο σημαντικότερος από τους ξένους γιατρούς του Αγώνα. Σπούδασε στη Γερμανία στα πανεπιστήμια Jena, Erlangen και Würzburg και μετεκπαιδεύτηκε στη χειρουργική στο Παρίσι, που τότε κατείχε τα πρωτεία στη χειρουργική σε ολόκληρη την Ευρώπη. Όταν ξέσπασε η Επανάσταση ο Τράϊμπερ βρισκόταν στο Παρίσι και από εκεί ήρθε στην επαναστατημένη Ελλάδα στις αρχές του 1822. Από τότε ο Τράϊμπερ δεν έφυγε ούτε στιγμή από τον τόπο μας, που τον θεώρησε πατρίδα του. Ο Τράϊμπερ έλαβε μέρος σε πολλές μάχες και εκστρατείες σε στεριά και θάλασσα. Μετά την απελευθέρωση παντρεύτηκε Ελληνίδα και παρέμεινε ως το τέλος της ζωής του στην Ελλάδα, συμβάλλοντας στην οργάνωση του Υγειονομικού Σώματος του Στρατού. Το 1854 οργάνωσε τη στρατιωτική φαρμακαποθήκη. Διατέλεσε έκτακτος καθηγητής στο πανεπιστήμιο, διευθυντής στο Στρατιωτικό Νοσοκομείο Αθηνών, μέλος στο Ιατροσυνέδριο και στην Ανωτάτη Υγειονομική Επιτροπή του Στρατού.13 Ο Γερμανός γιατρός από τη Δρέσδη Ε.

Bohrmann έλαβε μέρος σε πολλές μάχες και εργάστηκε μαζί με τον Τράϊμπερ στο νοσοκομείο της Σαλαμίνας. Στη μάχη του Ανάλατου έλαβε μέρος ως γιατρός του Τακτικού Σώματος. Το 1829 διορίστηκε γιατρός στο πολεμικό ατμοκίνητο 12 Ερρίκος Treiber, Αναμνήσεις απ’ την Επανάσταση του 1821. Επιμέλεια, μετάφραση και σημειώσεις Χ. Αποστολίδη. Αθήνα 1960, σσ. 81-83.

13 Χ. Αποστολίδης, ‘Ο Ερρίκος Treiber εν Ελλάδι ως ιατρός και αγωνιστής’. Τόμος πρακτικών Ιατρικής Εταιρείας Αθηνών 1930, σσ. 490-501.

24 Περιπλους

πλοίο ‘Επιχείρησις’.14 Μετά την απελευθέρωση παρέμεινε και αυτός στη δεύτερη πατρίδα του, την Ελλάδα, και υπηρέτησε στο Υγειονομικό Σώμα του Στρατού και του Πολεμικού Ναυτικού. Υπηρέτησε το 1830 ως γιατρός στη φρεγάτα ‘Ελλάς’ και το 1833 στο τάγμα των Λογχοφόρων.15 Πέθανε από ασθένεια το 1834 στο Αίγιο. Ο Γάλλος γιατρός Eugėne Bernardi έλαβε μέρος σε όλες τις μάχες και σε όλες τις εκστρατείες υπηρετώντας στο Τακτικό Σώμα. Μετά την Επανάσταση παρέμεινε στην Ελλάδα, πολιτογραφήθηκε και αυτός Έλληνας, όπως και άλλοι Φιλέλληνες και υπηρέτησε στο Υγειονομικό Σώμα του Στρατού.16 Το 1837 ήταν γιατρός στον Ναύσταθμο του Πόρου. Όταν αποστρατεύτηκε εγκαταστάθηκε στην Πάτρα, παντρεύτηκε Ελληνίδα και άσκησε την ιατρική. Πέθανε τυφλός στη Πάτρα στις 23/11/1851. Κατά τον Τριανταφύλλου στα κτήματά του κοντά στο Ρίο, που του παραχωρήθηκαν από την Πολιτεία για τη συμμετοχή του στον Ιερό Αγώνα, κτίστηκε το 1850 το χωριό Μπερναδαίϊκα ή Βερναραίϊκα.17 Μετά την καταστροφική ήττα των ελληνικών δυνάμεων στη μάχη των Αθηνών στις 24 Απριλίου του 1827 στην περιοχή Ανάλατος, στη σημερινή περιοχή του Αγίου Σώστη, το μεγαλύτερο μέρος των πολυάριθμων τραυματιών της μάχης μεταφέρθηκε για νοσηλεία στη Σαλαμίνα στο νοσοκομείο στα Αμπελάκια. Προκειμένου να ενισχυθεί το νοσοκομείο στα Αμπελάκια με γιατρούς και εφόδια, η κυβέρνηση αποστέλλει εκεί τον Γάλλο Φιλέλληνα γιατρό Ερρίκο Ντυμόν για να υπηρετήσει ως: ‘ιατροχειρούργος του κατά την Σαλαμίνα Νοσοκομείου των πληγωμένων και ασθενών στρατιωτών’,18 και τον Γάλλο γιατρό Μπαγί ως διευθυντή του νοσοκομείου,19 αφού πρώτα τον εφοδίασε με 14 ΓΑΚ. Αρχείο Βλαχογιάννη. Κυτίον Δ 83. Αντίγραφο εγγράφου Γενικού Φροντιστηρίου.

15 Μ. Μ. Ruisinger, Das Griechische… ό.π., σ. 276.

16 Μ. Μ. Ruisinger, Das Griechische… ό.π., σ. 276.

17 Κ. Τριανταφύλλου, Ιστορικόν Λεξικόν των Πατρών. Β΄ έκδοση Πάτρα 1980, σ. 62.

18 ΓΑΚ. Αρχείο Βλαχογιάννη. Κυτίο Δ 83.

19 ΓΑΚ. Αντικυβερνητική Επιτροπή. Φ. 224.

όλα τα αναγκαία φάρμακα και χειρουργικά εργαλεία από τα ανάλογα εφόδια που είχε το Τακτικό Σώμα.20 Για τους γιατρούς και το νοσοκομείο στα Αμπελάκια μετά την μάχη του Ανάλατου, σημειώνει στο ημερολόγιό του ο Τράϊμπερ που υπηρετούσε τότε εκεί: ‘6 Μαΐου 1827. Ατυχής μάχη στου Φιλοπάππου. 24 Μαΐου 1827. ‘Άφιξη του Δρος Dumont’. 25 Μαΐου 1827. ‘Άφιξη του Δρος Bailly, ο οποίος κάνει προτάσεις στον Δρα Dumont, στον Bernardi και σε μένα για την ίδρυση ενός χειρουργείου στην Κούλουρη. Συμφωνούμε με τις προτάσεις του και γι’ αυτό πηγαίνω απ’ τα Αμπελάκια στην Κούλουρη. Παραλαμβάνω τους τραυματίες’.21 Ο Γάλλος γιατρός Henri Dumont (18001852), έλαβε μέρος σε πολλές μάχες και εκστρατείες, παρέμεινε στην Υγειονομική Υπηρεσία του Στρατού και μετά την απελευθέρωση, έφτασε έως το βαθμό του αρχιάτρου και πέθανε στην Αθήνα το 1852.

O Γάλλος γιατρός Marie Etienne Bailly (1785-1837), σπούδασε στο Παρίσι και πριν την κάθοδό του στην Ελλάδα ήταν ένας δραστήριος και έμπειρος γιατρός με καλές σπουδές, είχε συγγράψει μάλιστα και ειδική μονογραφία το 1820 για τους πυρετούς.22 Το φιλελληνικό Κομιτάτο του Παρισιού απέστειλε το 1825 τον γιατρό Bailly στην Ελλάδα για να επιβλέψει τη διανομή των διάφορων εφοδίων. Αυτή ήταν η επίσημη αποστολή του γιατρού, γιατί η πραγματική του αποστολή ήταν η ενίσχυση της γαλλικής επιρροής στην επαναστατημένη Ελλάδα, η προώθηση του γαλλικού κόμματος και η προάσπιση των γαλλικών συμφερόντων. Αν και διορίστηκε διευθυντής στο νοσοκο20 ΓΑΚ. Αντικυβερνητική Επιτροπή. Φ. 222.

21 Ε. Treiber, Αναμνήσεις απ’ την Επανάσταση... ό.π., σσ. 83-85. Στη βιβλιογραφία η μάχη στον Ανάλατο αναφέρεται και ως μάχη του Φιλοπάππου. Οι ημερομηνίες στο ημερολόγιου του Τράϊμπερ είναι με το Γρηγοριανό ημερολόγιο.

22 Γεώργιος Δημακόπουλος, Η επί του Αγώνος υπέρ της Δημοσίας Υγείας κυβερνητική πολιτική. Ανάτυπο εκ της επιστημονικής επετηρίδος της Παντείου Ανωτάτης Σχολής Πολιτικών Επιστημών. Αθήνα 1972, σ. 257 υποσημείωση 1, όπου εμπεριστατωμένο και εκτενέστατο βιογραφικό σημείωμα για τον γιατρό.

μείο, ελάχιστα εργάστηκε σε αυτό. Μετά από λίγες ημέρες βρέθηκε και πάλι κοντά στους πολιτικούς αρχηγούς του Αγώνα. Η ουσιαστική του αποστολή ήταν να προσπαθήσει να επηρεάσει την ελληνική κυβέρνηση υπέρ της Γαλλίας και όχι να αναλωθεί σε αλλαγές τραυμάτων! Ο γιατρός Bailly στην πραγματικότητα δεν ήταν Φιλέλληνας όπως αφελώς πίστευαν οι επαναστατημένοι Έλληνες και όπως αβασάνιστα τον παρουσιάζουν οι ιστοριογράφοι του Αγώνα, πράκτορας των γαλλικών μυστικών υπηρεσιών υπήρξε και εργάστηκε για τα συμφέροντα της πατρίδας του. Στο πλαίσιο της φανερής αλλά και της κρυφής αποστολής του, εργάστηκε με ζήλο και ανέλαβε κεντρικό πρωταγωνιστικό ρόλο στα δρώμενα της Επανάστασης.23 Για τις ‘υπηρεσίες’ του η Γ΄ Εθνική Συνέλευση τον τίμησε με ειδικό ψήφισμα ευγνωμοσύνης και την πολιτογράφησή του ως Έλληνα πολίτη.24 Φυσικά, ο πολιτογραφημένος ‘Έλληνας’ και αεικίνητος ‘Φιλέλληνας’ γιατρός, μόλις τελείωσε η ένοπλη πάλη και ιδρύθηκε το ελεύθερο κράτος, στο οποίο, παρά τις φιλότιμες προσπάθειες του, η επιρροή της Γαλλίας ήταν ελάχιστη, επέστρεψε στην πατρίδα του. Θα πρέπει να σημειωθεί επίσης, από το στρατιωτικό νοσοκομείο της Σαλαμίνας σχηματίστηκε το 1828 κινητή ιατρική μονάδα για να καλύψει μαχόμενα τμήματα σε άλλες περιοχές: ‘Ν’ αποσταλή το συσταθέν προ καιρού στρατιωτικόν νοσοκομείον, εφοδιασθέν μ’ όλα τα αναγκαία και προ πάντων με καλόν ιατρόν φυσικόν (Ανάργυρον Πετράκην) και μ’ άξιον χειρούργον, εις την Λεβαδείαν, προς θεραπείαν πολλών πληγωμένων στρατιωτών εις τας διαφόρους κατά τας Ανατολικάς επαρχίας μάχας’.25 Σπουδαίος εμπειρικός γιατρός που εργάστηκε και στο στρατιωτικό νοσοκομείο της Σαλαμίνας ήταν ο Χρήστος Νικολαΐδης από τον Πολύγυρο Χαλκιδικής. Γιος πλούσιου κτηματία, διδάχτηκε την ιατρική από τον Ιερόθεο Ιωαννίδη και όταν άρχισε η Επανάσταση, μαζί με τους δύο αδελφούς του έφτασε στον Μοριά προσφέροντας και 154 τάλιρα για τις ανάγκες του Αγώνα. Τα αδέλφια του έπεσαν μαχόμενοι ενώ ο ίδιος υπηρέτησε ως γιατρός σε στρατιωτικές μονάδες.26 Τον Ιούνιο του 1828 με διαταγή του Δημητρίου Υψηλάντη αποσπάστηκε από την 5η χιλιαρχία του Κριεζώτη όπου 23 Δέσποινα Θεμελή- Κατηφόρη, Το γαλλικό ενδιαφέρον για την Ελλάδα στην περίοδο του Καποδίστρια 1828-1831. Αθήνα 1985, σσ. 34-36, 42, 85.

24 Αρχεία της Ελληνικής Παλιγγενεσίας μέχρι της εγκαταστάσεως της βασιλείας. 1821-1832. Βουλή των Ελλήνων. Τόμοι 1-20 Αθήνα 1971-1981, τόμος 3ος σ. 568 έγγραφο 179.

25 ΓΑΚ. Γενική Γραμματεία Φ. 163.

26 Δ. Σχίζας, Κ. Κυριακόπουλος, Ν. Σχίζας, ‘Οι εμπειρικοί γιατροί και η συμβολή τους στην περίθαλψη των αγωνιστών κατά την Επανάσταση του 1821’. Επετηρίς Ιδρύματος Νεοελληνικών Σπουδών. Τόμος 14ος 2007-2008, σσ.

103-116. Ανάτυπο.

Marie Etienne Bailly.

Η υπογραφή του Χρήστου Νικολαΐδη.

Απόστολος Μαυρογένης.

υπηρετούσε ως χειρουργός και διορίστηκε στο στρατιωτικό νοσοκομείο Σαλαμίνας.27 Ο Νικολαΐδης ως χειρουργός της 5ης χιλιαρχίας και του νοσοκομείου Σαλαμίνας, σχημάτισε κατάλογο των νοσηλευθέντων τραυματιών. Στην χιλιαρχία νοσήλευσε 86 τραυματίες και στη Σαλαμίνα 153 τραυματίες και όπως όλοι οι εμπειρικοί, δεν έλαβε από τους τραυματίες αμοιβές, ενώ τους νοσήλευε με δικά του φάρμακα. Σημειώνει ο Κριεζώτης: ‘Ιάτρευσε 59 εκ των της χιλιαρχίας του τραυματιών με ίδια ιατρικά χωρίς να λάβη 27 ΓΑΚ. Υπουργείον Στρατιωτικών (Οθωνικό Αρχείο). Φ. 89.

από κανέναν τίποτε’.28 Κατά την καποδιστριακή περίοδο στο νοσοκομείο Σαλαμίνας υπηρέτησε ο γιατρός Απόστολος Μαυρογένης.29 Ο Μαυρογένης με καταγωγή από την γνωστή οικογένεια των Μαυρογένη, γεννήθηκε στην Πάρο και όταν αυτός ήταν σε μικρή ηλικία, η οικογένειά του εγκαταστάθηκε στη Μυτιλήνη. Σπούδασε στα Πανεπιστήμια της Βιέννης, της Πίζας και της Σιένας. Όταν ξέσπασε η Επανάσταση, ήρθε στην Ελλάδα επικεφαλής ομάδας Ιταλών εθελοντών και έλαβε μέρος σε μάχες και εκστρατείες. Μετά την απελευθέρωση ο Μαυρογένης παρέμεινε στο στράτευμα. Κατά την οθωνική περίοδο διατέλεσε διευθυντής του Λοιμοκαθαρτηρίου Σαλαμίνας στη θέση Κάνθαρος. Τιμήθηκε με το Αριστείο του Αγώνος και έφτασε έως τον βαθμό του υποστρατήγου. Από τους πλέον μακρόβιους αγωνιστές του Ιερού Αγώνα, πέθανε το 1906 σε ηλικία 109 ετών.30 Το πρόσκαιρο στρατιωτικό νοσοκομείο Σαλαμίνας στα Αμπελάκια ήταν αναπτυγμένο σε μικρές οικίες του χωριού και ουσιαστικά δεν διέθετε εφόδια και υγειονομικό υλικό. Σε έγγραφο αναφέρεται για την κατάσταση του νοσοκομείου: ‘Τρία μικρά οσπίτια ενοικιασμένα, δύο υπηρετούσαι γυναίκαι και οκτώ ξύλινα και κλαδοσκέπαστα κρεββάτια συνιστώσιν όλην την κατάστασιν’. Στο ίδιο έγγραφο ζητούνται από την κυβέρνηση εφόδια και φάρμακα. ‘Να ενοικιασθή εν μεγαλύτερον οσπίτιον εις το οποίον χωρούσιν έως δέκα κρεββάτια. Να σταλθώσιν εξήντα τάβλες σανιδένιες επειδή εδώ δεν ευρίσκονται, να χρησιμεύσουν διά κρεββάτια και παράθυρα. Να σταλθώσιν κάμποσαι λινάτζες ή κανένα άλλο είδος στρώματος, από τα οποία να κάμωμε στρώματα και προσκέφαλα γεμίζοντάς τα άχυρον. Εκατόν πήχες πανί να χρησιμεύση διά υποκάμισα και σώβρακα να αλλάζουν οι ασθενείς. Να σταλθώσιν τα αναγκαία ιατρικά δια το προσωρινόν τούτο Νοσοκομείον’.31 Ταπεινό και χωρίς υποδομές και υλικά μέσα ήταν το νοσοκομείο στα Αμπελάκια, όπως άλλωστε και όλα τα νοσοκομεία του Αγώνα. Όμως, ας αναλογιστούμε, ολόκληρος ο επικός Αγώνας για την ανεξαρτησία δεν πραγματοποιήθηκε ουσιαστικά χωρίς εφόδια, από νηστικούς, ρακένδυτους, ελλιπώς εξοπλισμένους και ανεπαρκώς εφοδιασμένους αγωνιστές; 28 Α. Κούζης, ‘Περί της υγειονομικής υπηρεσίας του στρατού κατά τον υπέρ ανεξαρτησίας αγώνα’. Πρακτικά της Ακαδημίας Αθηνών, τόμος 21ος, έτος 1946. Λόγοι, σσ. 1-15.

29 ΓΑΚ. Γραμματεία Στρατιωτικών. Φ. 78.

30 Παναγιώτης Παναγιωτάκος, Οι Έλληνες Ασκληπιάδαι. Από των Μυθικών χρόνων μέχρι της Εθνικής Παλιγγενεσίας (1821). Αθήναι 1953, σ. 139.

31 ΓΑΚ. Αρχείο Βλαχογιάννη. Κυτίο Δ 56. Για το νοσοκομείο στα Αμπελάκια βλέπε επίσης: Γεώργιος Κωνσταντίνου, Η Ιστορία των στρατιωτικών Νοσοκομείων στη νεότερη Ελλάδα. Διδακτορική Διατριβή. Θεσσαλονίκη 2009, σσ.

66-67, 428. Περιπλους 25

Του Αντιναυάρχου ε.α. Δρ. Στυλιανού Πολίτη

Η Ελληνική Επανάσταση και το Διεθνές Δίκαιο

Η

Ελληνική Επανάσταση ήταν κάτι το τελείως διαφορετικό σε σχέση με όλες τις άλλες επαναστάσεις. Δεν είχε σκοπό της να περιορίσει την απολυταρχία ή τον δεσποτισμό, ούτε να αλλάξει το είδος της διακυβερνήσεως της χώρας, ούτε να αποκόψει δεσμούς αποικίας με μητρόπολη ούτε να μεταβιβάσει σε άλλους ώμους τα βάρη. Ήταν η ανάσταση ενός υπόδουλου Έθνους που αγωνίστηκε για «του Χριστού την Πίστη την Αγία και της Πατρίδος την ελευθερία». Γι’ αυτό και οι Αγωνιστές της, εμπνεόμενοι από τα ευγενέστερα ιδανικά έδειξαν σε όλη την περίοδο των επιχειρήσεων το μεγαλείο της γενναιοψυχίας τους. Η παρούσα εισήγηση αποκαλύπτει μια τελείως άγνωστη πτυχή του Αγώνα της Παλιγγενεσίας, που έχει σχέση με την σχολαστική εφαρμογή των κανόνων του διεθνούς δικαίου των ενόπλων συγκρούσεων από τους Έλληνες μαχητές σύμφωνα με τις οδηγίες των ηγετών τους. Βρισκόμαστε λοιπόν στο 1821, στην περιοχή όπου κυριαρχούσε η Οθωμανική Αυτοκρατορία, μια Αυτοκρατορία που την αποτελούσαν πολλά έθνη κάτω από τον τουρκικό ζυγό. Το καθεστώς αυτό δεν ήταν αρεστό στους υποτελείς λαούς, ειδικά στους Έλληνες. Για το λόγο αυτό σημειώθηκαν πάρα πολλές ατυχείς εξεγέρσεις με σκοπό την εθνική ανεξαρτησία1. Η τελευταία και επιτυχής ξεκίνησε εκείνη την χρονιά. Συμβολικά εορτάζεται στις 25 Μαρτίου ταυτόχρονα με τη θρησκευτική γιορτή του Ευαγγελισμού. Οι δύο αυτές γιορτές έχουν ένα κοινό σημείο: η έναρξη της Επαναστάσεως προανήγγειλε την απελευθέρωση του Έθνους όπως ο Ευαγγελισμός προανήγγειλε την έλευση του Σωτήρος Χριστού. Η Επανάσταση του 1821 ήταν καθαρά εθνική εξέγερση μόνο των Ελλήνων, παρά το γεγονός ότι οι υποκινητές της προσπάθησαν να ξεσηκώσουν και άλλα υπόδουλα έθνη. Ένα άλλο χαρακτηριστικό στοιχείο της Επαναστάσεως είναι ότι ήταν μια καθολική εξέγερση στην οποία δεν υπήρχε κανένα απολύτως στοιχείο ταξικής διεκδικήσεως. Όλοι οι Έλληνες επαναστάτησαν είτε ήταν πλούσιοι είτε ήταν φτωχοί και με τις ευλογίες του κλήρου. Ειδικά στη θάλασσα, η Επανάσταση 1 Σημειώθηκαν περί τις εβδομήντα αποτυχημένες εξεγέρσεις. Οι σημαντικότερες ήταν του 1463 που επαναστάτησε η Σπάρτη και η Αρκαδία καθώς και του 1479 που επαναστάτησε η Μάνη. Η επαναστατική δράση συνεχίσθηκε με διαδοχικές επαναστάσεις τα έτη 1495, 1499 και 1571 Το 1585 επαναστάτησε η Βόνιτσα και το Ξηρόμερο, το 1600 η Θεσσαλία και το 1611 η Θεσπρωτία με τα Ιωάννινα. Από το 1770 μέχρι το 1790 είχαμε μια σειρά επαναστάσεων στην Πελοπόννησο και το 1808 ξαναεπαναστάτησε η Θεσσαλία. ΒΟΥΚΑΛΗ Δ., Συνοπτική Πολιτική και Συνταγματική Ιστορία της Νεώτερης Ελλάδας, σελ. 19.

26 Περιπλους

Έλληνας καπετάνιος γύρω στο 1818. Λιθογραφία από την Μύκονο, οικία Β. Κυριαζόπουλου.

εκδηλώθηκε σε νησιά με μεγάλο πλούτο, με κατοίκους που ζούσαν μέσα στη χλιδή όπως η Ύδρα και οι Σπέτσες, καθώς και εκεί όπου απολάμβαναν μεγάλα προνόμια από το Οθωμανικό Κράτος, όπως για παράδειγμα στη Χίο, στη Σάμο και στη Σύμη. Αξίζει μάλιστα να σημειωθεί ότι οι βαθύπλουτοι Έλληνες πλοιοκτήτες με συγκεντρωμένο ολόκληρο το θαλάσσιο εμπόριο στα χέρια τους2, διέθεσαν πρόθυμα τα καράβια τους στον Αγώνα, οι ίδιοι ηγήθηκαν της Επαναστάσεως σαν Ναύαρχοι, για να βρεθούν στη συνέχεια μετά την απελευθέρωση πάμπτωχοι και ολοκληρωτικά κατεστραμμένοι. Η διεθνής συγκυρία το 1821, δεν ήταν καθόλου ευνοϊκή. Στις Μεγάλες Δυνάμεις κυριαρχούσε το πνεύμα της Ιεράς Συμμαχίας, της συμμαχίας που τηρούσε μια πολιτική ευνοϊκή προς την Οθωμανική Αυτοκρατορία παρά το γεγονός ότι δεν την συμπεριλάμβανε στους κόλπους της3. Η είδηση της Ελληνικής Επαναστάσεως βρήκε τους εκπροσώπους των Μεγάλων Δυνάμεων να συνεδριάζουν στη Λιουμπλιάνα (Λάιμπαχ, 26 Ιανουαρίου – 12 Μαΐου 1821), για τον τρόπο καταστολής των απελευθερωτικών κινημάτων στη Νεάπολη και στο Πεδεμόντιο. Το γεγονός αυτό, εφτά μόνο χρόνια μετά το Βατερλό, τους γέμισε ανησυχία. Αυτή η Επανάσταση, μόνο απειλή θα μπορούσε να είναι για την πολυπόθητη ισορροπία στην Ευρώπη μετά την συντριβή του Βοναπάρτη. Η ιδιαιτερότητά της βασιζό2 Στην περίοδο πριν την Επανάσταση το θαλάσσιο εμπόριο είχε βαθμιαία συγκεντρωθεί στα Ελληνικά χέρια. Βλ. ΑΛΕΞΑΝΔΡΗ Κ.Α, Η Αναβίωσις της Θαλασσίας μας Δυνάμεως κατά την Τουρκοκρατίαν, σελ. 113-26, 159 et seq.

3 ΡΟΥΚΟΥΝΑ. Ε., Διπλωματική Ιστορία 19ος Αιών, σελ. 40.

ταν σε δύο στρατηγικούς παράγοντες. Αυτοί ήταν: η γεωστρατηγική θέση της Ελλάδος, σαν γέφυρα μεταξύ των δύο ηπείρων, και το ότι η επιτυχία της Επαναστάσεως θα σήμαινε την ανατροπή του status quo, ενδεχομένως και τη διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας με απρόβλεπτες εξελίξεις στην περιοχή4. Γι αυτό το λόγο εκδήλωσαν φιλοτουρκικές θέσεις. Λίγα χρόνια πριν, στο Συνέδριο της Βιέννης (Οκτώβριος 1814 – Ιούνιος 1815) διαπιστώνουμε την έντονη παρουσία του πνεύματος που επικρατούσε. Χαρακτηριστική ήταν η στάση του Μέττερνιχ όταν με την ανοχή των παρισταμένων στο Συνέδριο, απευθύνθηκε στον Ιωάννη Καποδίστρια, αντιπρόσωπο τότε της Ρωσίας, λέγοντας: «Η Ευρώπη δεν γνωρίζει Έλληνες! Γνωρίζει μόνο Κράτος Οθωμανικό κάτω από την εξουσία του οποίου είναι οι Έλληνες που κατοικούν στην Ελλάδα....».5 Ποιο ήταν όμως το νομικό καθεστώς των μαχητών της Ελληνικής Επαναστάσεως; Ας θυμηθούμε πάλι ότι βρισκόμαστε στο 1821! Παρά το γεγονός ότι η αρχή της αυτοδιαθέσεως των λαών είχε αναγνωρισθεί πανηγυρικά μαζί με την αναγνώριση γενικά των δι4 Βλ. TOMAH Φ., «Πώς οι Μεγάλες Δυνάμεις φοβήθηκαν την Επανάσταση του 1821 - Το διεθνές διπλωματικό περιβάλλον τις παραμονές της εξέγερσης των υπόδουλων Ελλήνων κατά των Τούρκων», σελ. Α16, 5 Συνέδριο της Βιέννης μεταξύ των διπλωματικών αντιπροσώπων των Ευρωπαϊκών κρατών πλην Οθωμανικής Αυτοκρατορίας (Οκτώβριος 1814 – 9 Ιουνίου 1815). Ο μετέπειτα πρώτος Κυβερνήτης της Ελλάδος Ιωάννης Καποδίστριας βρισκόταν τότε στην υπηρεσία του Τσάρου. ΝΙΚΟΛΑΟΥ Χ., Διεθνείς Πολιτικές και Στρατιωτικές Συνθήκες – Συμφωνίες και Συμβάσεις, σελ. 59.

Βραβείο Καλύτερης Ελληνικής Τράπεζας για το 2013 Από το έγκυρο περιοδικό «The Banker» του συγκροτήματος των Financial Times.

Στόχος μας να δικαιώνουμε κάθε μέρα την εμπιστοσύνη σας.

www.piraeusbankgroup.com

Σταθερή γιατί κινείται

καιωμάτων του Ανθρώπου από τη Γαλλική Επανάσταση, η εποχή ήταν ακόμα σκοτεινή. Και συνέχισε για πολύ καιρό να είναι σκοτεινή! Ακόμα και όταν φθάσαμε στο 1907 είδαμε το άρθρο 2 των Κανόνων της Χάγης (Σύμβαση περί των Νόμων και Εθίμων των εν τω κατά Ξηρά Πολέμων, μετά του Προσαρτημένου Κανονισμού)6 να προστατεύει μεν την αυθόρμητη αντίσταση των κατοίκων μιας περιοχής που δέχεται στρατιωτική επίθεση, αλλά να αφήνει εκτός νομιμότητας την αντίσταση του πληθυσμού της ήδη κατακτημένης περιοχής7. Δηλαδή μέχρι τότε κάθε πράξη αντιστάσεως κατά στρατευμάτων κατοχής ήταν παράνομη! Χρειάσθηκε να φθάσουμε σχεδόν στις μέρες μας, στις 24 Οκτωβρίου 1945 για να δούμε στην παράγραφο 2 του πρώτου άρθρου του Καταστατικού των Ηνωμένων Εθνών, την αναγνώριση του δικαιώματος της αυτοδιαθέσεως και κατά συνέπεια της εθνικής ανεξαρτησίας των λαών8. Από εκεί και πέρα οι εξελίξεις

την 12η Αυγούστου 194911 σε συνδυασμό με τα δύο Συμπληρωματικά τους Πρωτόκολλα του 1977, κάλυψαν πλήρως και όλα τα θέματα του ανθρωπιστικού δικαίου. Αν λοιπόν μας έθεταν το ερώτημα για το νομικό καθεστώς των μαχητών της Ελληνικής Επαναστάσεως σύμφωνα με το τωρινό δίκαιο του πολέμου, η απάντηση μας θα ήταν πανεύκολη. Αν όμως μεταφερθούμε σε εκείνη την εποχή και προσπαθήσουμε να εξετάσουμε πρώτα απ’ όλα τη νομιμότητα μιας τέτοιας εξεγέρσεως με βάση το εθιμικό δίκαιο της εποχής θα συναντήσουμε τεράστιες δυσκολίες. Όπως αναφέραμε ήδη, στην αρχή της Επαναστάσεως υπήρχε διάχυτο το πνεύμα της Ιεράς Συμμαχίας. Κατά συνέπεια, οι γενναίοι αγωνιστές της Παλιγγενεσίας, χαρακτηρίσθηκαν αρχικά παράνομοι στασιαστές. Γι’ αυτό κανένα κράτος δεν μπορούσε να τους συμπαρασταθεί. Επιπλέον η μη αναγνώριση της ιδιότητας του εμπολέμου στους Έλληνες είχε φυσική συνέπεια να μην εφαρμόζονται γι’ αυτούς οι κανόνες

Ηνωμένων Πολιτειών Ιάκωβος Μονρόε με διάγγελμα του αναγνώρισε ότι υπάρχει Ελληνική επικράτεια και πρότεινε στο Κογκρέσο την αποστολή Αμερικανού πρεσβευτή στην Ελλάδα. Οι ενέργειες αυτές ήταν η πρώτη δικαίωση του Αγώνα και η αφετηρία για τη δημιουργία του σύγχρονου Ελληνικού Κράτους. Στη συνέχεια, όλο και περισσότερα Κράτη, άρχισαν να βλέπουν με συμπάθεια τον Απελευθερωτικό Αγώνα και σιγά – σιγά, στις περισσότερες περιπτώσεις έμμεσα τον αναγνώρισαν. Με αυτό τον τρόπο ο Αγώνας υπέρ της Ανεξαρτησίας σταδιακά νομιμοποιήθηκε αναδρομικά. Οι Τούρκοι, παρ’ όλα αυτά, σε όλη τη διάρκεια του ξεσηκωμού, δεν έπαυσαν να βλέπουν του Έλληνες σαν ένοπλους στασιαστές, υπηκόους του Οθωμανικού Κράτους. Στις κατασταλτικές τους επιχειρήσεις ακολουθήθηκε πιστά το Αυτοκρατορικό Φιρμάνι που εκδόθηκε αμέσως μετά την έναρξη της Επαναστάσεως στις 3 Μαΐου 1821. Αυτό έδινε σαφέστατες κατευθύνσεις: «...όπως αυτοί μεν οι άπιστοι (δηλα-

του πολέμου που ίσχυαν τότε. Οι ναυτικοί αποκλεισμοί τους δεν αναγνωρίζονταν, (ενώ αναγνωρίζονταν κανονικά οι αντίστοιχοι των Τούρκων), δεν ήταν νοητή η ύπαρξη ουδετέρων κρατών και δεν θεωρούνταν αιχμάλωτοι όσοι συλλαμβάνονταν. Η κατάσταση όμως δεν άργησε να μεταβληθεί υπέρ τους. Στις 15 Ιανουαρίου του 1822, διορίσθηκε η πρώτη Ελληνική Κυβέρνηση. Η Αϊτή ήταν η πρώτη χώρα που αναγνώρισε την Ελληνική Επανάσταση και το δικαίωμα της Ελλάδας για ανεξαρτησία12. Σχεδόν ένα χρόνο μετά, στις 18 Ιανουαρίου 1823 η Μεγάλη Βρετανία αναγνώρισε την Ελληνική Κυβέρνηση και στις 25 Μαρτίου της ίδιας χρονιάς αναγνώρισε τους Έλληνες σαν εμπολέμους. Στις 2 Δεκεμβρίου του ιδίου έτους ο Πρόεδρος των

δή οι Έλληνες αγωνιστές), διαπερώνται εν στόματι ρομφαίας, τα τέκνα και αι γυναίκες των εξανδραπονδίζονται, τα υπάρχοντα των διανέμωνται μεταξύ των πιστών του Ισλάμ, αι δε εστίαι των παραδίδονται εις το πυρ και την τέφραν...» Ερχόμαστε τώρα σ’ ένα άλλο πολύ σοβαρό θέμα: Οι Έλληνες επαναστάτες τήρησαν το δίκαιο του πολέμου; Αναλυτικότερα: Υπήρχε η βούληση από την ηγεσία του αγώνα για τήρηση των διεθνών κανόνων του πολέμου; Υπήρχαν οι αντίστοιχοι θεσμοί για τους επαναστατημένους Έλληνες; Υπήρχε η πειθαρχία για να εξασφαλίζεται η εφαρμογή των κανόνων; Όσον αφορά το πρώτο ερώτημα, πράγματι υπήρχε αυτή η βούληση. Οι μαρτυρίες είναι συγκλονιστικές. Ο Θ. Νέγρης, Αρχιγραμματέας της Επικράτειας και Μινίστρος των Εξωτερικών είχε επισημάνει στον ομόλογο του των Εσωτερικών, την άμεση ανάγκη για εξασφάλιση της ευνομίας γιατί διαφορετικά «η Διοίκησις δεν δύναται να δώσει προς τα ξένα έθνη την δημόσιαν

Κάτω: Σημαία της εποχής της Επαναστάσεως από το νησί των Σπετσών με αλληγορικά σύμβολα. Ανήκε στο πλοίο του αγωνιστή Λαζάρου Κατσιλιέρη-Μουσιού. Συλλογή ΝΜΕ. Δεξιά: Αντωνίου Κριεζή (1872-1944). Ο “Θεμιστοκλής” της Ύδρας. Υδατογραφία, 44x58εκ. Αντίγραφο από τον πίνακα του Antoine Roux του 1816. Το πλοίο ήταν ιδιοκτησία της οικογενείας Βούλγαρη, είχε εκτόπισμα 400 τόνων, πλήρωμα 70 ανδρών και ήταν εξοπλισμένο με 12 κανόνια. Η σημαία που φέρει το καράβι είναι η ραγιάδικη. Συλλογή ΝΜΕ.

ήταν ραγδαίες. Η Γενική Συνέλευση στις 27 Νοεμβρίου 1953 διακήρυξε ότι το δικαίωμα της αυτοδιαθέσεως, ασκούμενο ελεύθερα μπορεί να οδηγήσει στο σχηματισμό ανεξάρτητου Κράτους9 και ακολούθησε η XXIX (3114) απόφαση της για τον καθορισμό της επιθέσεως, όπου αναγνωρίζεται το δικαίωμα του αγώνα για εθνική ανεξαρτησία σε κάθε λαό που ζει κάτω από ξένη κυριαρχία10. Τέλος, οι Συμβάσεις της Γενεύης από 6 Convention on Laws and Customs of the War on Land and Regulation Attached, article 2 of Regulation, Βλ. ΠΕΡΡΑΚΗΣ Σ., ΜΑΡΟΥΔΑ Μ.

–Ν., Ένοπλες Συρράξεις και Διεθνές Ανθρωπιστικό Δίκαιο, σελ. 311 (Β.Δ. 21-12-1900, ΦΕΚ Α’ 223/1901).

7 Βλ.ΚΑΤΕΒΑΙΝΗ Γ. Εγχειρίδιο του Δημόσιου κατά Θάλασσαν Δικαίου, σελ. 11-2.

8 Βλ. ΠΑΠΑΔΑΤΟΥ Π., Η Τρομοκρατία, σελ. 23-31.

9 U.N. General Assembly, 15th Sess. Official Records, Supp. No. 16 (A/684) p. 66.

10 U.N. General Assembly, Res. 3114 (XXIX), 14 Dec. 1974

28 Περιπλους

11 Νόμοι 1786/1988 ΦΕΚ Α’125/1988 και 2105/ 1992, ΦΕΚ Α’ 1966/1992).

12 Βλ. ΚΟΚΙΝΟΥ Δ., Ελληνική Επανάστασις» τόμος 2, σελ. 444-6), ΜΙΧΑΗΛΙΔΗ Χ., «Το Χρέος της Ελλάδας προς την Αϊτή». Εφημερίδα Ελευθεροτυπία, 14 Ιανουαρίου, Αθήνα 2010.

Ιωσήφ Ντεμίρη (1945), Η έξοδος του “Άρεως”. Ελαιογραφία, 89x71 εκ. Στον πίνακα απεικονίζεται το περιστατικό της 26ης Απριλίου 1825 κατά το οποίο το υδραίικο μπρίκι του Αναστασίου Τσαμαδού, με υποδειγματική ναυτική δεξιοτεχνία και πολεμική πειθαρχία κατόρθωσε να διασπάσει τον επιχειρούμενο αποκλεισμό στον όρμο του Ναβαρίνου από 35 πλοία του τουρκοαιγυπτικού στόλου, προκαλώντας ταυτόχρονα βαριές απώλειες στον εχθρό.

εγγύησιν (garantie publique), πρώτην βάσιν όλων των διπλωματικών δεσμών». Παρόμοια εκφράζεται και ο Στρατηγός Μακρυγιάννης στα απομνημονεύματα του: «χωρίς νόμους δεν πάμε ομπρός, και δεν μας γνωρίζουν και τα άλλα τα έθνη. Θα μας λένε κλέφτες και παντίδους». Είναι επίσης γεγονός όπως θα δούμε και παρακάτω, ότι η Διοίκηση του Αγώνα κατέβαλε σημαντική προσπάθεια να τηρηθούν σχολαστικά οι κανόνες του διεθνούς δικαίου που ίσχυαν τότε. Το γεγονός αυτό εντάσσεται στο γενικό πλαίσιο της καθ’ όλα επιτυχημένης εξωτερικής πολιτικής της επαναστατημένης Ελλάδας και αποσκοπούσε στο να κερδηθούν οι εντυπώσεις παράλληλα με την κάλυψη ενός κενού νομιμότητας που χαρακτήριζε τις αρχικές επαναστατικές ενέργειες. Αξίζει μάλιστα να σημειωθεί ότι σ’ όλη τη διάρκεια της Ελληνικής Επαναστάσεως δεν υπάρχει μαρτυρία ούτε για μια πράξη βίας κατά ξένων (ουδετέρων), ενώ δεν σημειώθηκε πολεμική ή τρομοκρατική εκδήλωση έξω από την περιοχή των

επιχειρήσεων. Ακόμα κι η επιχείρηση στο Λίβανο το 1826, μακριά από τον προς απελευθέρωση εθνικό χώρο, εντάσσεται στην ευρύτερη περιοχή των επιχειρήσεων αφού κι η περιοχή αυτή βρισκόταν κάτω από την Οθωμανική κυριαρχία, όπως και η επιχείρηση πυρπολήσεως Τουρκικών πλοίων στην Αλεξάνδρεια με τον Κανάρη.13 Όσον αφορά το δεύτερο ερώτημα, η απάντηση θα είναι και πάλι θετική. Είναι γεγονός αναμφισβήτητο ότι για την υλοποίηση των επιδιώξεων τους οι ηγέτες της Παλιγγενεσίας φρόντισαν επιμελώς να δώσουν τις κατάλληλες οδηγίες προς τους ενόπλους αγωνιστές. Από την αρχή της επαναστάσεως άρχισαν να εκδίδονται έγγραφες συστάσεις, διακηρύξεις και υποδείξεις. Εκδόθηκαν ακόμα και οδηγίες για την εφαρμογή κανόνων νηοψίας, που είναι 13 Σημειώθηκαν μόνο δύο ναυτικά επεισόδια στη Λευκάδα και στην Ιθάκη. Βλ. ΤΡΙΚΟΥΠΗ Σ., Ιστορία της Ελληνικής Επανάστασης, Β, σελ.

75-6.

κατά πολύ επιεικέστεροι ακόμα και των σημερινών! Τους βρίσκουμε στον VII τόμο των Αρχείων της Ύδρας, με ημερομηνία 19 Απριλίου 1821, δηλαδή αμέσως με την έκρηξη της επαναστάσεως! Απευθύνονται στους «Εντιμότατους κυρίους Καπεταναίους του Ελληνικού Στόλου», εξηγώντας τους την ανάγκη για την οποία πρέπει να τηρούνται αυτοί οι κανόνες και παρέχοντάς τους σαφέστατες κατευθύνσεις. Σημαντική είναι η επισήμανση για τις διαδικασίες θαλασσίου ελέγχου: «Η μόνη προσοχή σας θέλει περιορίζεται να βεβαιωθείτε εάν τοιούτα καράβια μετακομίζουν πολεμικά εφόδια ή στρατεύματα εχθρικά, και εις αυτήν μόνον την περίστασιν θέλει εμποδίσετε την πρόοδον τους και θέλει περιλάβετε τα εφόδια, πληρώνοντας τον ναύλον, ή αν φέρουν στρατεύματα να διορίσετε να επιστραφούν εις τον τόπον από τον οποίον τα περίλαβαν». Διαβάζοντας επίσης όρκο του «εκλεχθέντος Ναυάρχου υπό Καπεταναίων Υδρεωτών» διαπιστώνουμε με συγκίνηση μεγάλη ευαισθησία. Ο Έλληνας Ναύαρχος της Παλιγγενεσίας μεταξύ άλλων ορκιζόταν ότι: «Εις αναπόκτητους τόπους ή εχθρικόν πλοίον, να σέβομαι την ιδιοκτησίαν των αθώων ομογενών μας των Ευρωπαϊκών υπηκόων και αυτών των Τούρκων». Σχετική είναι και η υπ’ αριθ. 2186 (11-111822) εγκύκλιος της Προσωρινής Διοικήσεως της Ελλάδος, η οποία εκδόθηκε για να μην «αναφανή το Ελληνικόν έθνος λαίμαργον, καθώς διακηρύττεται από τους εχθρούς του…». Σύμφωνα μ’ αυτή η Ελληνική Διοίκηση «... έκρινεν εύλογον να περιορίσει την λείαν εις όσα μόνον υπό Αγγλικήν σημαίαν αναντιρρήτως αναφανώσιν εχθρικαί ιδιοκτησίαι, και τους εν αυτοίς ευρεθέντας Οθωμανούς, και τούτο πάλιν όχι μακράν των πολιοκουμένων φρουρίων, όχι δηλαδή εις την πλατείαν θάλασσαν, αλλ’ εγγύς όντων των αγγλικών πλοίων, τα δε πλοία και αι εν αυτοίς πραγματείαι, μη ούσαι εχθρικαί ιδιοκτησίαι μακρά μεν να αποδιώκωνται, χωρίς όμως να λεηλατούνται... Προς δε τας σημαίας των άλλων εθνών θέλετε προσφέρεσθε ως άχρι τούδε, αποδιώκοντες ευσχήμως από τους πολιορκημένους λιμένας, χωρίς όμως να επιβάλλετε χείρα εις όσα σκεπάζει η σημαία» 14. Το 1826 τυπώθηκαν στην Ύδρα η «Συλλογή των Αρχών του Πρωτοτύπου και του εκ Συνθήκης της Ευρώπης Δικαιώματος των Εθνών περί των Θαλασσίων Λειών και της Ουδετερότητος». Αυτό αποτελεί μια κωδικοποίηση εθιμικών κανόνων δικαίου του κατά θάλασσα πολέμου από τον κόμη Πάλμα αφιερωμένη στο Ναύαρχο Ανδρέα Μιαούλη.15 Παράλληλα από πολύ νωρίς έγινε αξιόλογη προσπάθεια από την Προσωρινή Διοίκηση για να τηρηθεί ο κανόνας «toute prise doit etre jugee», δηλαδή ότι κάθε λεία για να θεωρηθεί νόμιμη πρέπει να κηρυχθεί δίκαιη από αρμόδιο δικαστή. Ο αείμνηστος Καθη14 ΑΛΕΞΑΝΔΡΗ Κ.Α., Αι Ναυτικαί Επιχειρήσεις του υπέρ Ανεξαρτησίας Αγώνος 1821 -29 σελ.

167, 168 και 173).

15 Ο διαπρεπής νομικός κόμης Alerino Palma di Gesnola (1776-1851), ήταν φιλέλληνας και διετέλεσε μέλος του Ελληνικού Κομιτάτου στο Λονδίνο. Ήρθε στην Ελλάδα το 1821. Στη περίοδο του Καποδίστρια ανάλαβε την οργάνωση των Δικαστηρίων, στην εποχή του Όθωνα ήταν Εφέτης και το 1840 Πρόεδρος του Εμποροδικείου Σύρου Περιπλους 29

γητής της Νομικής Κ. Ιωάννου εντόπισε την πρώτη συγκρότηση τριμελούς επιτροπής για κρίση λείας με μια Διάταξη του Προέδρου του Εκτελεστικού, στις 12 Οκτωβρίου 1822. Σύμφωνα με τον ίδιο, λειτούργησαν και άλλες τέτοιες επιτροπές του Υπουργείου των Ναυτικών ή και τοπικές όπως π.χ. το Θαλάσσιο Δικαστήριο του Μεσολογγίου. Η «Πενταμελής Επιτροπή τόπον επέχουσα θαλασσινού κριτηρίου», δηλαδή το μόνιμο λειοδικείο συστήθηκε σύμφωνα με τον επίσης αείμνηστο διαπρεπή διεθνολόγο σύμβουλο και εμπειρογνώμονα του Υπουργείου Εξωτερικών Δρα Θ. Χαλκιόπουλο, στις 24 Απριλίου του 1825. Στη συνέχεια αυτό το όργανο ανασυγκροτήθηκε στις 27 Απριλίου 1827, με τη νέα του ονομασία «Αντί Θαλασσίου Δικαστηρίου Επιτροπή», ανασχηματίσθηκε από τον Ιωάννη Καποδίστρια στις 8 Φεβρουαρίου 1828 και πήρε νέα μορφή με το ψήφισμα της 10ης Απριλίου 1829 «περί Οργανισμού του Θαλασσίου Δικαστηρίου.» 16 Τον Απρίλιο του 1825 εκδόθηκαν στο Ναύπλιο τα «Αποσπάσματα εκ των του Κυρίου Βαττέλου περί Δικαίου των Εθνών», από το σύγγραμμα του Ελβετού Emmerich de Vattel (1714-1767), με τίτλο Droit des Gens ou Principes de la loi Naturelle Appliques a la Conduite et aux Affaires des Nations et des Souverains (1758). Το σημαντικό αυτό κείμενο μεταφράσθηκε και διασκευάστηκε από το Σπ. Σκούφο που έφερε το ψευδώνυμο «Πατριώτης» και περιλαμβάνει ότι κρίθηκε απ’ αυτόν ότι έχει «άμεσον σχέσιν με τας παρούσας ανάγκας μας και με τα ενεστώτα πράγματα της Πατρίδος μας». Τα κεφάλαια αυτά αφορούν το δίκαιο της ουδετερότητας, το δίκαιο των αιχμαλώτων και το δίκαιο των στρατιωτικών επιχειρήσεων. Σημαντικά θέματα του έργου του, δηλαδή του «Εγκολπίου των Καγκελαριών», όπως το αποκαλούσαν τότε είναι τα «Περί Δικαιώματος του εξασθενείν τον εχθρόν δια νομίμων μέσων», η αναφορά στο «Αν δύναταί τις να παιδεύση με θάνατον τον Φρούραρχον τόπου τινός δια την πεισματικήν του αντίστασιν» καθώς και τα «Περί γεωργών και εν γένει περί του αόπλου λαού». Ερχόμαστε τώρα στο τελευταίο και ίσως το κρισιμότερο ζήτημα. Ποίο ήταν το επίπεδο πειθαρχίας αυτών των αγωνιστών; Οι μαχητές στην ξηρά προέρχονταν από τα αντάρτικα σώματα των υποδούλων Ελλήνων τα οποία συγκροτήθηκαν αμέσως μετά την άλωση της Κωνσταντινουπόλεως. Οι άνθρωποι αυτοί ζούσαν «μονάχοι σαν λιοντάρια στις ράχες στα βουνά» χωρίς ποτέ να υποταχθούν στο Οθωμανικό Κράτος. Όπως φαίνεται από τα δημοτικά τραγούδια, όλοι οι Έλληνες τους θαύμαζαν. Έφεραν όχι μόνο φανερά αλλά και επιδεικτικά τον οπλισμό τους και είχαν ξεχωριστά χαρακτηριστικά στην ενδυμασία τους που τους ξεχώριζαν από τους υπόλοιπους Έλληνες. Με την έναρξη της Επαναστάσεως προσχώρησαν και εντάχθηκαν σ΄ αυτά τα σώματα και άλλοι πατριώτες υπαγόμενοι στη διοικητικό τους σύστημα. Οι αρχηγοί τους, οι Οπλαρχηγοί, 16 Βλ. ΙΩΑΝΝΟΥ, op. cit., supra, υποσ. 16, σελ. 945. ΣΕΦΕΡΙΑΔΟΥ Σ., Μαθήματα Διεθνούς Δημοσίου Δικαίου, βιβλίο β’, Διεθνείς Διαφοραί και Συγκρούσεις, σελ. 728. Επίσης ΜΑΝΩΛΑ Σ., «Περί των Δικαστηρίων Λειών», σελ. 78, υποσ.

10.

30 Περιπλους

Πάνω: Σελίδες από το σηματολόγιο του πλοίου “Άρης” του ναυάρχου Ανδρέα Μιαούλη (Εθνικό Ιστορικό Μουσείο και Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος). Πηγή φωτογραφίας: Κων/να Αδαμοπούλου-Αννίτα Πρασσά, Ανδρέας Μιαούλης [1769-1835]. Από την υπόδουλη ως την ελεύθερη Ελλάδα, Αθήνα 2003, σελ. 242. Κάτω: «Πατέντα» πλοίων, επαναστατική προκήρυξη με την οποία εφοδιάζονταν τα πλοία της Ύδρας κατά την αναχώρηση για τις πολεμικές τους επιχειρήσεις. Υπογεγραμμένη από το κοινό της Ύδρας την 16η Απριλίου 1821. (Ιστορικό Αρχείο-Μουσείο Ύδρας, Φ.17,18,εγγρ.27.) Πηγή φωτογραφίας: Κων/να Αδαμοπούλου-Αννίτα Πρασσά, Ανδρέας Μιαούλης [1769-1835]. Από την υπόδουλη ως την ελεύθερη Ελλάδα, Αθήνα 2003, σελ.70. Η προκήρυξη είναι γραμμένη σε δύο γλώσσες ελληνικά και ιταλικά. Το έγγραφο ξεκινά με επίκληση του «Θεού Παντοκράτορος» προβάλλοντας έτσι μέσω της θρησκευτικότητας το δίκαιο του αγώνα του Ελληνικού Έθνους για απελευθέρωση από τον ζυγό των «βαρβάρων Μωαμεθανών» κατακτητών. Το έγγραφο επιδεικνύονταν στους κυβερνήτες των πλοίων άλλων κρατών, τα οποία οι Έλληνες επαναστάτες συναντούσαν. Χαρακτηριστικό είναι το απόσπασμα: «Παρακαλούμεν όλους τους άρχοντας των θαλασσιών και ηπειρωτικών δυνάμεων πασών των Ευρωπαϊκών εξουσιών, όχι μόνον να μην επιφέρωσιν κανέν εμπόδιον εις το πλοίον τούτο και εις τας ενέργειας της αποστολής αυτού, αλλά και να προσφέρωσιν πάσαν βοήθειαν και υπεράσπισιν συγχωρουμένην από την ουδετερότητα αυτών.»

απολάμβαναν μεγάλο σεβασμό από τα παλικάρια τους. Τις περισσότερες φορές ήταν κληρονομικοί, δηλαδή ο υιός διαδεχόταν στο «καπετανιλίκι» τον πατέρα του, εφόσον βέβαια είχε δείξει ότι είναι άξιος. Η σχεδόν πάντα κληρονομική διαδοχή αποδεικνύει το υψηλό επίπεδο πειθαρχίας και υποταγής στον ηγέτη, εφόσον βέβαια ήταν αυτός που έπρεπε να είναι. Σε αντίθετη περίπτωση η τιμωρία ήταν σκληρή. Όταν μάλιστα ένας Οπλαρχηγός προσέβαλε την τιμή μιας Τουρκάλας, πλήρωσε με τη ζωή του την παράβαση των άγραφων νόμων τους. Τον φόνευσαν οι ίδιοι οι συμπολεμιστές του! Η πειθαρχία λοιπόν ήταν σιδηρά και η τήρηση των άγραφων νόμων τους αυστηρότατη.17 Σύμβολο τους ήταν ο Δικέφαλος Αετός, το έμβλημα των Αυτοκρατόρων της Κωνσταντινουπόλεως! Πίστευαν ακόμα ότι είχαν και Βασιλιά, τον τελευταίο Αυτοκράτορα καθώς σύμφωνα με το λαϊκό μύθο ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος δεν φονεύθηκε υπερασπιζόμενος την Κωνσταντινούπολη, αλλά διασώθηκε την τελευταία στιγμή από έναν Άγγελο που αφού τον μαρμάρωσε, τον έκρυψε για να αναστηθεί σύμφωνα με το θέλημα του Θεού και να απελευθερώσει τους Έλληνες. Υπενθύμιση αυτού του μύθου γινόταν με πυροβολισμούς κατά τις εορταστικές εκδηλώσεις του Πάσχα, της γιορτής που έδειχνε πως ο Παντοδύναμος Θεός μπορεί να αναστήσει και πεθαμένους. Όσο αφορά 17 ΠΑΠΑΡΡΗΓΟΠΟΥΛΟΥ Κ., Επίτομος Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, σελ. 453-62.

τις ναυτικές δυνάμεις αξίζει να σημειωθεί ότι δεν είναι δυνατό να μην υπήρχε υψηλό επίπεδο πειθαρχίας σε μια ναυτιλία που γνώριζε τέτοια ακμή εκείνη την περίοδο18. Επιπλέον οι υπάρχουσες μαρτυρίες εφαρμογής κανόνων ναυτικού δικαίου αποδεικνύουν την ύπαρξη νομικής παιδείας πολλά χρόνια πριν την Επανάσταση. Είναι γνωστό ότι ο διατοπικός χαρακτήρας της ναυτιλίας και η ομοιότητα των κινδύνων και των προβλημάτων που παρουσιάζει η ναυτιλία και η ναυτιλιακή επιχείρηση οδήγησε στην καθιέρωση ενός εθιμικού ναυτικού δικαίου που ίσχυε σ’ όλη τη Μεσόγειο και εφαρμοζόταν σχολαστικά από τους Έλληνες ναυτικούς πολύ πριν τις αρχές του 19ου αιώνα που εκδόθηκε ο Κανονισμός Ναυτιλίας της Ιόνιας Πολιτείας (1800) και οι Ναυτικοί Νόμοι της αυτοδιοικούμενης Ύδρας (1804), καθώς και οι νόμοι της επίσης αυτοδιοικούμενης νήσου των Σπετσών (1814). Βάση του ναυτικού δικαίου εκείνης της εποχής ήταν επίσης και το Consolato del Mare, οι κανόνες του οποίου αποτελούν εξέλιξη του Ναυτικού Νόμου των Ροδίων, καθώς και η Ενετική Νομοθεσία περί ναυτασφαλίσεων που εξομοίωνε για την εφαρμογή των διατάξεων της, Ενετούς και Έλληνες ναυτικούς από το 160219. Με την έναρξη της Επαναστάσεως, 18 ΑΛΕΞΑΝΔΡΗ, op. cit., υποσ 2, σελ. 210-302).

19 Βλ. ΑΘΗΝΑΙΟΥ Ε.Ν., «Το Νομικό Καθεστώς της Προεπαναστατικής Ναυτιλίας μας», σελ. 28-31. Επίσης ΣΙΜΨΑ Μ., Το Ναυτικό στην Ιστορία των Ελλήνων, τόμος 3, σελ. 169-74.

Share our Passion for Shipping

Capital Product Partners L.P. 3 Iassonos St., Piraeus 18537, Greece, Tel: +30 210 4584950, Fax: +30 210 4284285, E-mail: info@capitalpplp.com, www.capitalpplp.com

τα πλοία έπαυσαν να φέρουν την «ραγιάδικη σημαία», δηλαδή τη σημαία των υποτελών, και έφεραν την επαναστατική που διέφερε από τόπο σε τόπο αλλά είχε κοινό παράγοντα το σημείο του Σταυρού και την ημισέληνο ανεστραμμένη. Όλα αυτά μας πείθουν ότι τόσο στην ξηρά όσο και στη θάλασσα η πειθαρχία ήταν σ’ ένα εξαιρετικά υψηλό επίπεδο. Άρα υπήρχε δυνατότητα τηρήσεως των εντολών της Διοικήσεως καθώς και δυνατότητα ελέγχου των παραβάσεων. Η πειθαρχία αυτή βασιζόταν στην υγιή παράδοση των αγωνιστών της ξηράς και στην εξοικείωση των ναυτικών με τα διεθνή έθιμα, παράλληλα με το θαυμασμό που έτρεφαν όλοι τους στους ήρωες της Ελληνικής Αρχαιότητας οι οποίοι ήταν αφοσιωμένοι στους θεϊκούς νόμους του πολέμου όπως τους είχε διδάξει ο Όμηρος. Ο θαυμασμός γενικά στην Ελληνική Αρχαιότητα εκδηλώθηκε στην διάρκεια της Επαναστάσεως με μια ευαισθησία για την προστασία των πολιτιστικών μνημείων. Συγκινητικό το παράδειγμα του Οδυσσέως Ανδρούτσου που προτίμησε να τροφοδοτήσει με βόλια του πολιορκημένους Τούρκους στην Ακρόπολη για να παύσουν να γκρεμίζουν τις κολώνες προκειμένου να αποκτήσουν το απαραίτητο για την κατασκευή πυρομαχικών μολύβι που τις συγκρατούσε20. Την ίδια ευαισθησία έδειξαν πάλι οι Έλληνες σαν πολιορκημένοι στην Ακρόπολη από τον «Κιουταχή». Μετά από τα παραπάνω αντιλαμβανόμεθα με ιδιαίτερη συγκίνηση ότι το θεσμικό πλαίσιο του Αγώνα των Ελλήνων για την Ανεξαρτησία διεπόταν από το δίκαιο, το οποίο οι ηγέτες μερίμνησαν σχολαστικά να το επιβάλουν. Συμπερασματικά λοιπόν καταλήγουμε ότι οι μαχητές της Ελληνικής Εθνικής 20 Βλ. ΠΙΚΙΩΝΗ Δ. Κείμενα, έκδοση του Μορφωτικού Ιδρύματος της Εθνικής Τραπέζης.

Ανεξαρτησίας ακολουθούσαν πιστά τους κανόνες του δικαίου του πολέμου όπως ίσχυε τότε, άρα ήταν νόμιμοι μαχητές, συγκροτημένοι σε σώματα με ενσυνείδητη πειθαρχία που ίσως να ήταν αυστηρότερη και από τη στρατιωτική όπως την εννοούμε σήμερα. Όλα αυτά σε μια εποχή που το διεθνές δίκαιο του πολέμου ήταν εθιμικό και η γενική θεωρία του στη φάση της διαμορφώσεως. Θέλοντας όμως να είμαστε αντικειμενικοί, δεν πρέπει να αγνοήσουμε όσο και αν μας είναι δυσάρεστο, το γεγονός ότι σημειώθηκαν κάποιες παρεκκλίσεις.21 Επίσης υπήρξαν περιπτώσεις όπου οι Δημογεροντίες ερμήνευσαν όπως τους άρεσε τους ισχύοντες κανόνες δικαίου, παίρνοντας και τις ανάλογες αποφάσεις22. Αυτά όμως αποτελούν εξαιρέσεις και πραγματοποιήθηκαν κατά παράβαση των διαταγών της Διοικήσεως. Σημαντικό εξακολουθεί να είναι το γεγονός ότι σε μια τέτοια εποχή και σε περίοδο ενός τέτοιου πολέμου μεταφράζονταν βιβλία διεθνούς δικαίου και τυπώνονταν για να διανεμηθούν μαζί με άλλες λεπτομερείς οδηγίες στους αγωνιστές. Ακόμα πιο σημαντικό είναι το γεγονός ότι τιμωρήθηκαν αυστηρά όσοι δεν έπραξαν αποκλειστικά και μόνο «παν ό,τι συγχωρείται εις νόμιμον πόλεμον», παραβαίνοντας τις διαταγές περί τηρήσεως του δικαίου του πολέμου, καθώς και το ότι επιδικάσθηκαν αποζημιώσεις από τα «Δικαστήρια Λειών». Σήμερα όλοι γνωρίζουμε ότι το δίκαιο των ενόπλων συγκρούσεων, χωρίς να αποτελεί εμπόδιο στην εφαρμογή των αρχών της σύγχρονης στρατηγικής, είναι εκείνο που 21 E.g. ΤΡΙΚΟΥΠΗ op. cit., υποσ 13, τ. Α, σελ 197, τ. Β, σελ. 29, 71, 90, 102, 130, 173, 219, τ. Γ, σελ.

59, 96, 143, 156, 192 και τ. Δ, σελ. 86 και ιδίως σελ. 98.

22 Βλ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗ Τ., Η «Πειρατεία και Καταδρομή και οι Έλληνες», σελ. 102.

κατόρθωσε να μετριάσει και να κατευνάσει την εξολοθρευτική μανία των διαμαχομένων. Γι αυτό δικαίως θεωρείται ότι αποτελεί την περισσότερο εμφανή πρόοδο του διεθνούς δικαίου. Πέρα απ’ αυτό, όλες τις εποχές, η πίστη σ’ αυτό είναι ένα σαφές γνώρισμα των γενναιόψυχων στρατιωτών και των πολιτισμένων λαών. Η αποδεδειγμένη εφαρμογή του στην περίοδο της Ελληνικής Επαναστάσεως δείχνει την ιδεολογική συνέχεια των συγχρόνων Ελλήνων από την αρχαιότητα. Από εκείνη τη μακρινή εποχή που ενώ υπήρχαν γραπτοί νόμοι, το δίκαιο του πολέμου παρέμενε άγραφο. Για ποίο λόγο; Απλούστατα γιατί όλοι πίστευαν σ’ αυτό σε τέτοιο βαθμό που δεν χρειαζόταν να γραφεί. Σημαντικότατη είναι η μαρτυρία που μας παρέχει χαρακτηριστικά ο Δίων στα «περί έθους», όπου αναφερόμενος στα έθιμα του πολέμου μας λέει: « Τα δε έθη φυλάττεται παρά πάσι κάν εις εσχάτην έχθραν περιέλθωσι …». Μεγάλη εντύπωση προκαλεί το παραπάνω απόσπασμα από το αρχαίο κείμενο, ειδικά σε ό,τι αφορά την τήρηση των εθίμων δικαίου του πολέμου, ακόμα και στην περίπτωση της «εσχάτης έχθρας». Λαμπερό δείγμα πολιτισμού το γεγονός ότι οι αρχαίοι Έλληνες τήρησαν με σχολαστικότητα αυτούς τους κανόνες, σε μια εποχή που στην αγριότητα άλλων λαών δεν χωρούσε καμία συζήτηση για κάτι τέτοιο. Ανάλογο είναι και το δείγμα των αγωνιστών της Ελληνικής Παλιγγενεσίας. Αυτών που έδειξαν τόση ευαισθησία στον τομέα της προστασίας των αμάχων καθώς και σε πολλά άλλα θέματα δικαίου του πολέμου, εφαρμόζοντας τόσο προοδευτικούς κανόνες. Έχουμε λοιπόν απόλυτο δίκαιο να είμαστε τόσο πολύ υπερήφανοι και για τη μοναδική στον κόσμο Ιστορία μας, αλλά και για την πραγματικά πολύπλευρη Δόξα του πρωτοπόρου σε όλους του τομείς Έθνους μας!

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΑΘΗΝΑΙΟΥ Ε.Ν., «Το Νομικό Καθεστώς της Προεπαναστατικής Ναυτιλίας μας», Περίπλους Ναυτικής Ιστορίας, τριμηνιαία έκδοση Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος, τεύχος 50, Ιανουάριος Φεβρουάριος Μάρτιος 2005.) • ΑΛΕΞΑΝΔΡΗ Κ.Α, Η Αναβίωσις της Θαλασσίας μας Δυνάμεως κατά την Τουρκοκρατίαν, έκδοση Ιστορικής Υπηρεσίας Β.Ν. Αθήνα 1960.) • ΑΛΕΞΑΝΔΡΗ Κ.Α., Αι Ναυτικαί Επιχειρήσεις του υπέρ Ανεξαρτησίας Αγώνος 1821-29, έκδοση Ναυτικής Επιθεωρήσεως 1930, ανατύπωση 1976.) • ΒΟΥΚΑΛΗ Δ., Συνοπτική Πολιτική και Συνταγματική Ιστορία της Νεότερης Ελλάδας, Μακεδονικές Εκδόσεις, Αθήνα 1995. • ΓΑΓΓΑ Δ. Διεθνές Δίκαιο των Ενόπλων Συγκρούσεων, έκδοση Ι. Σιδέρης, Αθήνα, 2000. • ΓΙΑΡΕΝΗ Ε., «Πόλεμος και Ανθρωπισμός ένας Προβληματισμός Πολλών Χιλιάδων Χρόνων», Στρατιωτική Επιθεώρηση, έκδοση Γενικού Επιτελείου Στρατού, τεύχος 3 Μάιος - Ιούνιος 2004. • ΓΩΓΟΥ Κ., ΖΑΦΕΙΡΟΠΟΥΛΟΥ Δ., ΝΤΙΝΟΠΟΥΛΟΥ Α., Εγχειρίδιο Διεθνούς Ανθρωπιστικού Δικαίου, εκδ. Διευθύνσεως Στρατιωτικής Δικαιοσύνης, Αθήνα 1996.)JOINT WARFIGHTING CENTER, Irregular Warfare Special Study, August 2006. • ΙΩΑΝΝΟΥ Κ., Εξωτερική Πολιτική και Διεθνές Δίκαιο στο Εικοσιένα, έκδοση, Αντ. Ν. Σάκκουλα, Αθήνα- Κομοτηνή 1979. • ΙΩΑΝΝΟΥ Κ., ΟΙΚΟΝΟΜΙΔΗΣ Κ., ΡΟΖΑΚΗΣ ΧΡ., ΦΑΤΟΥΡΟΣ Α., Δημόσιο Δίκαιο (Θεωρία των Πηγών), εκδ. Α. Σάκκουλα, Αθήνα-Κομοτηνή, 1988. • ΚΑΤΕΒΑΙΝΗ Γ., Εγχειρίδιο του Δημοσίου κατά Θάλασσαν Δικαίου, έκδοση Β.Ν., Αθήναι, 1962. • ΚΟΚΙΝΟΥ Δ., Ελληνική Επανάστασις τόμος 2, σελ. 444-6, έκδοση Παπαμάρκου, Αθήνα 1968. • ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗ Τ., «Η Πειρατεία και Καταδρομή και οι Έλληνες», Ναυτική Επιθεώρηση, τεύχη 214 και 215, Μάιος – Ιούνιος και Ιούλιος – Αύγουστος 1949.) • ΜΑΝΩΛΑ Σ., «Περί των Δικαστηρίων Λειών», Ναυτική Επιθεώρηση, τεύχη 203, 204 και 205, Ιούλιος – Αύγουστος, Σεπτέμβριος – Οκτώβριος και Νοέμβριος Δεκέμβριος 1947. • ΜΑΝΩΛΑ Σ., «Περί των Δικαστηρίων Λειών Πολέμου», Ναυτική Επιθεώρηση, τεύχη 252 και 253, Σεπτέμβριος – Οκτώβριος και Νοέμβριος – Δεκέμβριος 1953. • ΜΙΧΑΗΛΙΔΗ Χ., «Το Χρέος της Ελλάδας προς την Αϊτή». Εφημερίδα Ελευθεροτυπία, 14 Ιανουαρίου, Αθήνα 2010. • ΝΙΚΟΛΑΟΥ Χ., Διεθνείς Πολιτικές και Στρατιωτικές Συνθήκες – Συμφωνίες και Συμβάσεις, εκδ. Γ.Ε.Σ., Αθήναι 1980. • ΠΑΠΑΔΑΤΟΥ Π., Η Τρομοκρατία, εκδ. Αντ. Σάκκουλα, Αθήνα – Κομοτηνή, 1987. • ΠΑΠΑΡΡΗΓΟΠΟΥΛΟΥ Κ., Επίτομος Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, εκδ. «Περγαμηναί», Αθήνα, 1955. • ΠΕΡΡΑΚΗ Σ., ΜΑΡΟΥΔΑ Μ.- Ν., Ένοπλες Συρράξεις και Διεθνές Ανθρωπιστικό Δίκαιο, εκδ. Αντ, Σάκκουλα, Αθήνα-Κομοτηνή 2001. • ΠΙΚΙΩΝΗ Δ., Κείμενα, Έκδοση του Μορφωτικού Ιδρύματος της Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 2000. • ΠΟΛΙΤΗ Σ., «Η Εφαρμογή του Διεθνούς Δικαίου στις Σύγχρονες Πολεμικές Επιχειρήσεις», Ναυτική Επιθεώρηση, τεύχος 541, Μάιος-Ιούνιος 2003. • ΠΟΛΙΤΗ Σ., «Η Αυτοδικία και η Νόμιμη Άμυνα», Αθηνά, Επιθεώρηση Σχολής Εθνικής Άμυνας, τεύχος 23, Απρίλιος Μάιος Ιούνιος 2003.

• ΠΟΛΙΤΗ Σ., «Η Χρήση Ένοπλης Βίας στο Σύγχρονο Διεθνές Δίκαιο», Εξωτερικά Θέματα, Τριμηνιαία Επιθεώρηση Εξωτερικής Πολιτικής, τεύχος 10, Αθήνα Ιούλιος 2003. • ΡΟΥΚΟΥΝΑ. Ε., Διπλωματική Ιστορία 19ος Αιών, Αθήνα 1975. • ΡΟΥΚΟΥΝΑ Ε., Διεθνές Δίκαιο Ι, εκδ. Α. Σάκκουλα, Αθήνα, 1980. • ΣΕΦΕΡΙΑΔΟΥ Σ., Μαθήματα Διεθνούς Δημοσίου Δικαίου, βιβλίο β’, Διεθνείς Διαφοραί και Συγκρούσεις, Αθήναι 1928. • ΣΙΜΨΑ M., Το Ναυτικό στην Ιστορία των Ελλήνων, τόμοι 1,2,3 και 4, έκδοση Γενικού Επιτελείου Ναυτικού, Αθήνα 1982. • TOMAH Φ., «Πώς οι Μεγάλες Δυνάμεις Φοβήθηκαν την Επανάσταση του 1821 - Το Διεθνές Διπλωματικό Περιβάλλον τις Παραμονές της Εξέγερσης των Υπόδουλων Ελλήνων κατά των Τούρκων», ΤΟ ΒΗΜΑ, Σάββατο 25 Μαρτίου 2006 - Αρ. Φύλλου 14722, σελ. Α16, κωδικός άρθρου: B14722A161, ID: 275998. • ΤΡΙΚΟΥΠΗ Σ., Ιστορία της Ελληνικής Επανάστασης, τόμοι Α,Β,Γ,Δ, μεταγλώττιση Γ. Κουσουνέλου, εκδ. Λιβάνη, Αθήνα 1993. • ΧΑΤΖΗΛΟΥΚΑ Ι. Διεθνές Δίκαιο του Πολέμου, εκδ. Υπουργείου Στρατιωτικών, Αθήνα 1912. • ΧΑΤΖΗΛΟΥΚΑ Ι. Διατάξεις του εν Πολέμω Διεθνούς Ναυτικού Δικαίου, έκδοση, Υπουργείου Ναυτικών, Αθήνα 1915. • ΧΑΤΖΗΛΟΥΚΑ Ι. «Εξέλιξις και Τύχη του εν Πολέμω Ναυτικού Δικαίου», Ναυτική Επιθεώρηση, τεύχος 1, Μάρτιος 1917.

32 Περιπλους

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΤΗΣ ΟΜΙΛΙΑΣ ΤΟΥ ΔΙΟΙΚΗΤΗ ΤΗΣ ΤΡΑΠΕΖΑΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ κ. ΓΙΑΝΝΗ ΣΤΟΥΡΝΑΡΑ η ΣΤΗΝ 82 ΕΤΗΣΙΑ ΓΕΝΙΚΗ ΣΥΝΕΛΕΥΣΗ ΤΩΝ ΜΕΤΟΧΩΝ | 26 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 2015 ΕΞΟΔΟΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ Συμφωνία με τους εταίρους για να μην ανακοπεί η ανάκαμψη και να ενισχυθεί η ανάπτυξη Το 2014, για πρώτη φορά μετά από έξι χρόνια μεγάλης ύφεσης, ανακόπηκε η πτώση και σημειώθηκαν θετικοί ρυθμοί μεταβολής της οικονομικής δραστηριότητας. Με βάση τα δεδομένα αυτά, σε συνδυασμό με την εξάλειψη των μεγάλων ελλειμμάτων του Δημοσίου και του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών, καθώς και με την πραγματοποίηση σημαντικών μεταρρυθμίσεων, μπορεί να υποστηριχθεί ότι υπάρχουν πλέον βασικές προϋποθέσεις προκειμένου η ελληνική οικονομία να εξέλθει οριστικά από την κρίση και να προχωρήσει σε ταχεία ανάπτυξη στο άμεσο μέλλον. Ωστόσο, η αισιόδοξη αυτή προοπτική σκιάζεται από μια παρατεταμένη περίοδο αβεβαιότητας που κορυφώθηκε τις τελευταίες εβδομάδες. Η απόφαση του Eurogroup της 20ής Φεβρουαρίου για την παράταση της δανειακής σύμβασης και η έγκριση των ελληνικών προτάσεων για μεταρρυθμίσεις στο Eurogroup της 24ης Φεβρουαρίου περιορίζουν την αβεβαιότητα και δίνουν στη νέα κυβέρνηση τη δυνατότητα να ολοκληρώσει μεταρρυθμίσεις που εκκρεμούν, θέτοντας παράλληλα τις δικές της προτεραιότητες. Οι αποφάσεις αυτές είναι θετικές, διότι αποτρέπουν μια ρήξη με τους εταίρους που θα είχε ανυπολόγιστες συνέπειες για την ελληνική οικονομία και όχι μόνο. Για να εκμεταλλευθούμε όμως αυτό το παράθυρο ευκαιρίας, πρέπει να συνεχιστούν οι διαπραγματεύσεις με τους εταίρους σε πνεύμα συνεργασίας και εμπιστοσύνης για να καταλήξουμε σύντομα σε μια αμοιβαίως επωφελή τελική συμφωνία. Την κρίσιμη αυτή στιγμή απαιτείται συντεταγμένη εθνική προσπάθεια, σε στενή συνεργασία με τους ευρωπαϊκούς και διεθνείς θεσμούς, για να διασφαλιστούν οι θυσίες των Ελλήνων πολιτών και να συνεχιστεί η ανασυγκρότηση της οικονομίας με στόχο τη διατηρήσιμη ανάπτυξη. Η Τράπεζα της Ελλάδος από την δική της πλευρά θα συμβάλει με όλες τις δυνάμεις της σ’ αυτή την προσπάθεια. Ανάκαμψη της οικονομίας το 2014 σε περιβάλλον αποπληθωρισμού Το έτος 2014 σηματοδοτεί την επιστροφή της οικονομικής δραστηριότητας σε θετικούς ρυθμούς μεταβολής μετά από έξι έτη συνεχούς και βαθιάς οικονομικής κρίσης, που αποτιμώνται σε σωρευτική υποχώρηση του AEΠ πάνω από 25%. Τα δημοσιευμένα τριμηνιαία στοιχεία του ΑΕΠ δείχνουν σαφή αποκλιμάκωση της ύφεσης από το α΄ τρίμηνο του 2014, με αποτέλεσμα στο σύνολο του έτους να καταγράφεται θετικός ρυθμός μεγέθυνσης της τάξεως του 0,8%, για πρώτη φορά μετά το 2007. Κινητήριες δυνάμεις αυτής της εξέλιξης ήταν η αύξηση των εξαγωγών αγαθών και υπηρεσιών και η αύξηση της ιδιωτικής κατανάλωσης. Συγκεκριμένα, στο διάστημα Ιανουαρίου-Σεπτεμβρίου του 2014: • Οι εξαγωγές αυξήθηκαν κατά 8,4%, σε μεγάλο βαθμό λόγω της βελτίωσης της ανταγωνιστικότητας. Οι τουριστικές υπηρεσίες και η ναυτιλία είναι βασικοί τομείς που παρουσίασαν ισχυρή επεκτατική εξαγωγική δυναμική.

• Η ιδιωτική κατανάλωση αυξήθηκε κατά 1,5%, υποστηριζόμενη από τη σταθεροποίηση του πραγματικού διαθέσιμου εισοδήματος, τη μείωση του γενικού επιπέδου των τιμών, αλλά και τη μείωση της αβεβαιότητας. Σημαντικές θετικές εξελίξεις αποτελούν επίσης η ανάκαμψη της συνολικής απασχόλησης κατά 0,3% και της μισθωτής απασχόλησης κατά 2,3%, ενώ ο αριθμός των ανέργων μειώθηκε κατά 3,3%, για πρώτη φορά μετά το 2008. Παρά ταύτα, το ποσοστό ανεργίας παραμένει υψηλό και είναι το υψηλότερο στην ΕΕ. Επιπλέον, το ποσοστό των μακροχρόνια ανέργων συνεχίζει να αυξάνεται, με κίνδυνο να απαξιωθεί ένα μεγάλο μέρος των δεξιοτήτων του εργατικού δυναμικού. Το κόστος εργασίας ανά μονάδα προϊόντος μειώθηκε περαιτέρω το 2014, λόγω της αύξησης της παραγωγικότητας και της μείωσης των εργοδοτικών ασφαλιστικών εισφορών, συμβάλλοντας στη βελτίωση της ανταγωνιστικότητας της οικονομίας. Η διαρθρωτική ανταγωνιστικότητα της ελληνικής οικονομίας παρουσιάζει ενδείξεις βελτίωσης από το 2013. Συγκεκριμένα, η Ελλάδα ανέβηκε στην 81η από την 91η θέση το 2012 στο δείκτη παγκόσμιας ανταγωνιστικότητας του World Economic Forum, ενώ σύμφωνα με το δείκτη “ευχέρειας του επιχειρείν” της Παγκόσμιας Τράπεζας, η Ελλάδα ανέβηκε στην 61η από την 65η και 89η θέση αντιστοίχως τα δύο αμέσως προηγούμενα έτη. Ωστόσο, η πρόσβαση στη χρηματοδότηση, η γραφειοκρατία και το συνεχώς μεταβαλλόμενο φορολογικό περιβάλλον παραμένουν πλέον τα σημαντικότερα εμπόδια στη βελτίωση της διεθνούς ανταγωνιστικότητας των ελληνικών επιχειρήσεων. Η υπερκάλυψη του δημοσιονομικού στόχου (όσον αφορά την επίτευξη πρωτογενούς πλεονάσματος) του Προγράμματος Οικονομικής Προσαρμογής (ΠΟΠ) κατά 1,2% του ΑΕΠ το 2013 αποτέλεσε σημαντική παρακαταθήκη, θέτοντας στέρεες βάσεις για την εκπλήρωση του δημοσιονομικού στόχου το 2014 για τρίτο συναπτό έτος. Εντούτοις, το τελικό δημοσιονομικό αποτέλεσμα της γενικής κυβέρνησης για το 2014 υπόκειται σε επισφάλειες, που σχετίζονται σε μεγάλο βαθμό με τις αβεβαιότητες των τελευταίων εβδομάδων του έτους σε συνδυασμό με την οπισθοβαρή κατανομή των εσόδων. Οι αβεβαιότητες αυτές έχουν ενταθεί μετά την ολοκλήρωση της εκτέλεσης του κρατικού προϋπολογισμού του 2014, η οποία κατέγραψε σημαντικές αποκλίσεις στο σκέλος των φορολογικών εσόδων, ειδικότερα κατά το μήνα Δεκέμβριο. Οι συνολικές επενδύσεις παραμένουν ιδιαίτερα χαμηλές, παρά την αύξηση των δημοσίων επενδύσεων, αντανακλώντας τη μείωση των ιδιωτικών επενδύσεων κυρίως λόγω του περιορισμού της τραπεζικής χρηματοδότησης και του υψηλού κόστους δανεισμού. Η πτώση των ιδιωτικών επενδύσεων εντοπίζεται ιδίως στις επενδύσεις σε κατοικίες, ενώ οι παραγωγικές επιχειρηματικές επενδύσεις έχουν αρχίσει να δείχνουν σημάδια ανάκαμψης. Η αναιμική αύξηση των επενδύσεων κατά 1% το γ΄ τρίμηνο του 2014, που παρατηρήθηκε για πρώτη φορά μετά το 2008, πιθανώς σηματοδοτεί ανάκαμψη των επενδύσεων η οποία ενδέχεται να συνεχιστεί τα επόμενα έτη. Διεθνείς χρηματοπιστωτικές αγορές Οι συνθήκες στις διεθνείς χρηματοπιστωτικές αγορές συνέχισαν να βελτιώνονται κατά τη διάρκεια του α΄ εξαμήνου του 2014. Σταδιακά ωστόσο, από το γ΄ τρίμηνο του 2014, η αύξηση της επενδυτικής αβεβαιότητας για τον τραπεζικό τομέα των χωρών της ζώνης του ευρώ, οι ενδείξεις εξασθένησης της οικονομικής δραστηριότητας στη ζώνη του ευρώ, καθώς και η επιβράδυνση του ρυθμού ανάπτυξης της παγκόσμιας οικονομίας, οδήγησαν σε αύξηση της μεταβλητότητας στις ευρωπαϊκές αγορές κεφαλαίων.

Πως ο Ιμπραήμ «έσωσε» την Επανάσταση προκαλώντας την επέμβαση των Βρετανών Αναρτήθηκε στο ιστολόγιο Περί Αλός την 26η Μαρτίου 2013 http://perialos.blogspot.gr/2013/03/blog-post_26.html και δημοσιεύεται στον ΠΕΡΙΠΛΟΥ με συμπληρώσεις του συγγραφέως. Ιωάννης Σ. Θεοδωράτος | Δημοσιογράφος-Αμυντικός Αναλυτής

Μ

ε αφορμή τη συμπλήρωση 190 ετών από την αποβίβαση των δυνάμεων του Ιμπραήμ Πασά στην Πελοπόννησο, σε συνδυασμό με την ανάγκη χρησιμοποίησης των δύο σταθερών παραμέτρων κατανόησης των γεγονότων του παρελθόντος αλλά και του παρόντος, δηλαδή της Ιστορίας σε συνδυασμό με τη Γεωγραφία, είναι σκόπιμο να φωτίσουμε μια άγνωστη πτυχή της περιόδου της Επαναστάσεως, η οποία αποκαλύπτει πώς η εκστρατεία του Ιμπραήμ Πασά (1789-1848) προκάλεσε και τον οδήγησε σε ευθεία σύγκρουση με τα βρετανικά γεωπολιτικά συμφέροντα. Ήταν η αυξανόμενη ναυτική ισχύς του αναγεννημένου Αιγυπτιακού Στόλου σε συνδυασμό με την απόδοση της Κρήτης και της Πελοποννήσου και την αποστολή στρατευμάτων στην Κύπρο από τον σουλτάνο Μαχμούτ Β΄, το βασικό αίτιο που επιτάχυνε αποφασιστικά τη βρετανική εμπλοκή στην Ελληνική Επανάσταση. Η γεωστρατηγική αξία του ελληνικού χώρου με αιχμή τη ναυτική γεωγραφία προκάλεσε τα αντανακλαστικά της Βρετανικής Αυτοκρατορίας, οι επιτελείς της οποίας αντιλήφθηκαν ότι ενδεχόμενη επικράτηση του Ιμπραήμ κατά των Ελλήνων θα είχε ως αποτέλεσμα την ανάδειξή του σε περιφερειακή ναυτική δύναμη, η οποία θα κατείχε σημαντικά γεωγραφικά ερείσματα συγκροτώντας ένα θαλάσσιο κράτος που θα ήλεγχε τις θαλάσσιες συγκοινωνίες μεταξύ Αιγύπτου-Κρήτης-Κύπρου-Πελοποννήσου. Οι Αγγλοσάξονες που πριν από λίγα χρόνια (1815) είχαν καταφέρει με κόπο και πολυετείς θυσίες να εξουδετερώσουν τη Γαλλία του Ναπολέοντα, δεν ήσαν διατεθειμένοι να ανεχτούν τον φιλόδοξο «Αιγύπτιο» και τον ισχυρό στόλο του να κυριαρχεί στην ανατολική Μεσόγειο. Η ώρα της σωτηρίας για την ασθμαίνουσα και βαριά τραυματισμένη από τον πολυετή αγώνα και τον εμφύλιο σπαραγμό Ελληνική Επανάσταση φάνηκε να έχει σημάνει... Η ελλιπής διδασκαλία της Ιστορίας στη δημόσια εκπαίδευση και ιδιαίτερα η ανυπαρξία ενός βασικού εργαλείου κατανόησης και επεξήγησης των ιστορικών γεγονότων, όπως είναι η γεωπολιτική ανάλυση, έχει δημιουργήσει δυσνόητα χάσματα, επιτρέποντας την ανάπτυξη διαφόρων θεωριών, καθώς και άλλων με έμφαση στη συνομωσιολογία. Η εκστρατεία του εξ Αιγύπτου ορμώμενου Ιμπραήμ Πασά αποτελεί μια

36 Περιπλους

τέτοια περίπτωση, καθώς παρότι αποτελεί πρωταγωνιστικό στοιχείο που επηρέασε κάθετα την εξέλιξη της Επανάστασης, ελάχιστα έχει απασχολήσει τους μελετητές το πώς και γιατί η αιγυπτιακή εμπλοκή κινδύνευσε να ανατρέψει τις εύθραυστες γεωπολιτικές ισορροπίες της εποχής με επίκεντρο την περιοχή της ανατολικής Μεσογείου. Κατά την τελευταία δεκαετία των Ναπολεόντειων Πολέμων και πριν από την έναρξη της Επανάστασης στην Αίγυπτο συνέβησαν μια σειρά δραματικών και αιματηρών εξελίξεων, οι οποίες δημιούργησαν νέα δεδομένα καθώς παρέδωσαν την χώρα σε έναν άσημο Αλβανό πολέμαρχο. Για να γί-

νει κατανοητή η γεωστρατηγική αξία της Αιγύπτου και πως στα χέρια ικανών και φιλόδοξων ηγητόρων μπορούσε (με την κατάλληλα έξωθεν βοήθεια και οργάνωση) να απειλήσει τους γεωστρατηγικούς σχεδιασμούς της θαλασσοκράτειρας γηραιάς Αλβιόνος, είναι χρήσιμο να αναφερθούμε σε μια συνοπτική παρουσίαση των ιστορικών γεγονότων που οδήγησαν στην εξουσία τον Μοχάμεντ Άλι, πατέρα του Ιμπραήμ Πασά. Την περίοδο των Ναπολεόντειων Πολέμων η Βρετανική Αυτοκρατορία αναδείχθηκε στην αδιαφιλονίκητη ηγέτιδα ναυτική υπερδύναμη της ευρωπαϊκής ηπείρου. Το Βασιλικό Ναυτικό υπό τον Οράτιο Νέλσον (17581805) είχε κατατροπώσει στις ναυμαχίες του Αμπουκίρ (1798) και ειδικά στο Τραφάλγκαρ (1805) τον αντίπαλο γαλλο-ισπανικό στόλο. Ο ναυτικός ανταγωνισμός μεταξύ Γαλλίας και Βρετανίας για την κυριαρχία στην Μεσόγειο είχε πρακτικά τερματιστεί μετά από την καταστροφική για τα γαλλικά συμφέροντα ήττα στην Αίγυπτο, όπου εκτός του Αμπουκίρ (σ.σ. είναι γνωστή και ως ναυμαχία του Νείλου), χάθηκαν και σημαντικές χερσαίες δυνάμεις. Το τέλος επήλθε το 1801 όταν βρετανικά στρατεύματα αποβιβάστηκαν στην Αίγυπτο εξουδετερώνοντας τις εναπομείνασες γαλλικές μονάδες. Το Λονδίνο έθεσε τις βάσεις ενός προτεκτοράτου, το οποίο θα διοικούσε τη χώρα, η οποία τυπικά βρισκόταν υπό την εξουσία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Το 1803 μετά την απομάκρυνση των βρετανικών στρατευμάτων και

Χάρτης που απεικονίζει την εδαφική επέκταση της δυναστείας του Μοχάμεντ Άλι. ΦΩΤΟ: http://en.wikipedia.org/wiki/ File:Egypt_under_Muhammad_Ali_ Dynasty_map_en.png. Muhammad Ali Pasha. Φώτο: Bibliotheca Alexandrina’s Memory of Modern Egypt Digital Archive.

Ο Μοχάμεντ Άλι επιδεικνύει τον πολεμικό στόλο που δημιούργησε. Πηγή:http://en.wikipedia.org/wiki/File:Mouhamed_ali_army%26navy.jpg.

με αφορμή την αποστασία των μουσουλμανικών οθωμανικών στρατιωτικών μονάδων (σ.σ. αναφέρονται γενικά ως Μαμελούκοι) του Κοτζά Μεχμέτ Χιουσρέφ (ή Χοσρέφ) Πασά1 (1769-1855), λόγω οικονομικών προβλημάτων (σημειώθηκε στάση πληρωμών μισθών), ο αλβανικής καταγωγής γεννημένος στην Καβάλα πολέμαρχος Μοχάμεντ Άλι, εκμεταλλεύτηκε την ευκαιρία να διακριθεί. Νίκησε τους στασιαστές Μαμελούκους και έλαβε ως αντάλλαγμα των υπηρεσιών που προσέφερε από τον σουλτάνο Σελίμ Γ΄(1789-1807) τον τίτλο του κυβερνήτη (Βαλής) της Αιγύπτου. Η γεωστρατηγική αξία της χώρας των Φαραώ ήταν τεράστιας σημασίας για την φιλόδοξη ιμπεριαλιστική πολιτική του Λονδίνου, καθώς ήταν σαφές ότι αποτελούσε μείζονα γεωπολιτικό στόχο στο πλαίσιο του σχεδίου κατάληψης αποικιακών εδαφών. Έτσι τον Μάρτιο του 18072 ο στρατηγός Αλεξάντερ Μακένζι-Φρέιζερ αποβιβάστηκε με 5.000 άνδρες στις ακτές του δέλτα εγκαινιάζοντας μια νέα εκστρατεία, απόρροια του Βρετανο-Οθωμανικού Πολέμου του 1807-1809. Αντικειμενικός σκοπός ήταν η κατάληψη της Αλεξάνδρειας και ο ναυτικός έλεγχος της ανατολικής Μεσογείου σε βάρος των Οθωμανών που ήσαν κατά τη συγκεκριμένη περίοδο των Ναπολεόντειων Πολέμων, στρατηγικοί σύμμαχοι των Γάλλων. Ο Μοχάμεντ Άλι βρισκόταν σε επιχειρήσεις στην 1 Το 1801 ο Χιουσρέφ Πασάς διοικώντας 6.000 άνδρες βοήθησε τους Βρετανούς να εκδιώξουν τα γαλλικά στρατεύματα από την Ροζέττα. Ως αντάλλαγμα των υπηρεσιών του προήχθη σε κυβερνήτη (Bey) της Αιγύπτου. Αργότερα κατέλαβε το αξίωμα του Καπουδάν Πασά και υπό την ηγεσία του ο οθωμανικός στόλος κατέστρεψε το 1824 τα Ψαρά. Ο Χιουσρέφ μετά από την ήττα που υπέστη στη ναυμαχία του Γέροντα (1824) τοποθετήθηκε διοικητής στο Βιλαέτι της Τραπεζούντας και στη συνέχεια μετά από τη συντριβή του Σώματος των Γενιτσάρων το 1826, οργάνωσε και συγκρότησε τακτικό στράτευμα (Asakir-i Mansure-i Muhammediye). Ο Χιουσρέφ Πασάς εισήγαγε το φέσι το οποίο αντικατέστησε το τουρμπάνι, ως επίσημο κάλυμμα της κεφαλής των Οθωμανών υπηκόων.

2 Η εκστρατεία εντάσσεται στο πλαίσιο των προσπαθειών απόσπασης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας από την γαλλική σφαίρα επιρροής, λόγω της εντονότατης διπλωματικής δράσης την οποία ανέπτυξε ο Γάλλος πρέσβης Σεμπαστιανί, έχοντας «συμβουλέψει» την Υψηλή Πύλη περί ανοίγματος των Δαρδανελλίων αποκλειστικά προς όφελος του Γαλλικού Ναυτικού, γεγονός που δημιουργούσε σοβαρό πρόβλημα στην Αυτοκρατορική Ρωσία, σύμμαχο της Βρετανίας κατά του Ναπολέοντα.

άνω Αίγυπτο όταν πληροφορήθηκε για τη βρετανική απόβαση. Όμως η επιχείρηση δεν εξελίχθηκε σύμφωνα με τις προσδοκίες και οι Βρετανοί υπέστησαν βαριά ήττα στην Ροζέττα, οι δυνάμεις τους πολιορκήθηκαν στην Αλεξάνδρεια και τελικώς αποδέχθηκαν την παράδοση της πόλης στον Μοχάμεντ Άλι, ο οποίος όμως ζήτησε ως αντάλλαγμα την αναγνώριση της ανεξαρτησίας του από την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους (1807) οι τελευταίες βρετανικές δυνάμεις εγκατέλειψαν την Αίγυπτο έχοντας «κλείσει» εμπορικές συμφωνίες3 με τον φιλόδοξο Άλι, χωρίς ωστόσο να επιτύχει την επίσημη αναγνώρισή του από το Λονδίνο. Οι Βρετανοί είχαν αντιληφθεί ότι κάτι τέτοιο θα εκλαμβανόταν ως προσπάθεια προσχεδιασμένης αποδόμησης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, μια μη επιθυμητή γεωστρατηγικά εξέλιξη υπό το πρίσμα της τότε γεωπολιτικής συγκυρίας. Βασική τους επιδίωξη ήταν η ίδρυση ενός προτεκτοράτου και όχι η ανάδειξη μιας νέας μη ελεγχόμενης ισχυρής ηγεμονίας στην περιοχή.

Η άνοδος του Ιμπραήμ

Ο Ιμπραήμ Πασάς γεννήθηκε στη Δράμα και θεωρείται ότι ήταν νόθος ή υιοθετημένος υιός του Άλι, ενώ η μητέρα του ήταν ελληνικής καταγωγής. Τα ηγετικά του προσόντα τον οδήγησαν να αναλάβει για πρώτη φορά επίσημη θέση ως κυβερνήτης της Άνω Αιγύπτου το 1813, κατά τη διάρκεια της εκστρατείας του πατέρα του κατά των Ουαχαμπιστών του Οίκου των Σαούντ στην Αραβία [Μετά από εντολή του σουλτάνου Μουσταφά Δ΄(1807-1808), η οποία ανανεώθηκε από τον διάδοχό του Μαχμούτ Β΄(1808-1839)]. Το 1817 μάλιστα ανέλαβε ενεργό συμμετοχή στην εκστρατεία κατορθώνοντας να καταπνίξει την εξέγερση το επόμενο έτος. Σε ένδειξη ανταμοιβής ο σουλτάνος απένειμε στον Μοχάμεντ Άλι τον τίτλο του Βαλή της Χετζάτζης, επεκτείνοντας γεωγραφικά την κυριαρχία του στην Αραβική Χερσόνησο. Ο ιταλικής καταγωγής διπλωμάτης Μπερναντίνο Ντροβέτι (1776-1852) που είχε παραμείνει στην Αίγυπτο (σ.σ. ακολούθη3 Το 1809 με τη Συνθήκη των Δαρδανελλίων τερματίστηκε ο πόλεμος ενώ επικυρώθηκαν τα νέα εμπορικά προνόμια της Μεγάλης Βρετανίας στο έδαφος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Επίσης απαγορεύθηκε ο πλούς πολεμικών πλοίων οποιασδήποτε δύναμης στα στενά και στον Βόσπορο.

σε τον Γάλλο στρατηγό Μυρά το 1798), ανέλαβε καθήκοντα συμβούλου κατά τη διάρκεια της βρετανικής εισβολής, προωθώντας έμπρακτα την ιδέα εκσυγχρονισμού της στρατιωτικής δύναμης του Μοχάμεντ Άλι. Μάλιστα κατάφερε να κληθούν Γάλλοι στρατιωτικοί προκειμένου να εκπαιδεύσουν τον Αιγυπτιακό Στρατό και το Ναυτικό. Μέχρι το 1823 έπεισε τον Λουδοβίκο ΙΗ΄ να εξουσιοδοτήσει την αποστολή στρατιωτικής αποστολής με σκοπό την αναδιοργάνωση και τον εκσυγχρονισμό των χερσαίων και ναυτικών δυνάμεων της Αιγύπτου. Το 1824 αφίχθησαν 14 αξιωματικοί-σύμβουλοι υπό τον στρατηγό Πιέρ Μπουαγιέ. Σταδιακά ιδρύθηκαν βιομηχανίες όπλων (μουσκέτα, πυροβόλα) καθώς και ένα ναυπηγείο στην Αλεξάνδρεια, το οποίο μέχρι τα τέλη του 1830 καθέλκυσε και εξόπλισε 9 πλοία γραμμής των 100 πυροβόλων! Η έκρηξη της Ελληνικής Επανάστασης το 1821 και η δυσμενής εξέλιξη των στρατιωτικών και ιδίως των ναυτικών επιχειρήσεων των οθωμανικών δυνάμεων, προκάλεσε την ανάγκη εμπλοκής του αποδεδειγμένα ικανού και αποτελεσματικού Μοχάμεντ Άλι. Ο σουλτάνος Μαχμούτ Β΄ ζήτησε την βοήθειά του και εκείνος απέστειλε τον εμπειροπόλεμο Ιμπραήμ, ο οποίος έχαιρε της σουλτανικής εγκρίσεως. Στο πλαίσιο της συμφωνίας η Κρήτη και η Πελοπόννησος (Μοριάς) θα προσαρτούνταν στην Αίγυπτο μετά από την κατάπνιξη της επανάστασης, ενώ αιγυπτιακά στρατεύματα αποβιβάστηκαν και στην Κύπρο. Τον Ιούλιο του 1824 ο αιγυπτιακός στόλος απέπλευσε από την Αλεξάνδρεια και μετά από αρκετούς μήνες αναμονής αποβίβασε αιφνιδιαστικά στρατεύματα τον Φεβρουάριο του 1825 στο έδαφος της Πελοποννήσου. Η επανάσταση κινδύνευσε να σβήσει μετά από τις σαρωτικές νίκες (των εκπαιδευμένων από Ευρωπαίους) αιγυπτιακών στρατευμάτων. Η πτώση του Μεσολογγίου το 1826 και τα γεγονότα που επακολούθησαν της κατάληψής του, οι ωμότητες και η σκληρότητα των Αιγυπτίων, συγκλόνισε τους απανταχού Φιλέλληνες. Όμως απαιτείτο η λήψη δραστικών μέτρων και η διαιρεμένη από τις εμφύλιες διαμάχες ελληνική κυβέρνηση δεν μπορούσε να δώσει στρατιωτική λύση σύντομα. Ο αρνησίθρησκος Γάλλος στρατηγός Σελβ που είχε ονομαστεί Σουλεϊμάν Μπέης, διοικούσε με τους Γάλλους επιτελείς - παλαίμαχους των Ναπολεόντειων Πολέμων - τις αναδιοργανωμένες, εκπαιδευμένες και εφοδιασμένες με σύγχρονα όπλα αιγυπτιακές δυνάμεις. Παράλληλα ο ενωμένος Οθωμανο-αιγυπτιακός Στόλος επέβαλλε τη ναυτική κυριαρχία πέριξ της Πελοποννήσου. Ο αιγυπτιακές ναυτικές μονάδες διέθεταν 2.500 πυροβόλα και ήσαν ισχυρότερες από τις αντίστοιχες οθωμανικές και κατά πολύ υπέρτερες των ελληνικών. Οι επιτυχίες του Ιμπραήμ προκάλεσαν εντύπωση και φόβο στην Ευρώπη και ιδιαιτέρως στην Βρετανία, η οποία μόνον τότε αντιλήφθηκε τη σοβαρότητα των γεγονότων. Οι πληροφορίες για τις βιαιοπραγίες, τις σφαγές και τους μαζικούς εξανδραποδισμούς των Ελλήνων λειτούργησαν ως αφορμή για την απόφαση του Λονδίνου να αναχαιτιστεί η ενοχλητική παρουσία του φιλόδοξου Αιγύπτιου. Το σχέδιο μεταφοράς φελάχων στη θέση του ξεριζωμένου

Περιπλους 37

πληθυσμού σχολιάστηκε ποικιλοτρόπως, καθώς ήταν μια σαφής ένδειξη της μεσομακροπρόθεσμης πολιτικής του Ιμπραήμ. Αν κατόρθωνε να συντρίψει την επανάσταση τότε θα κατείχε δύο γεωγραφικές περιοχές με υψηλότατη γεωστρατηγική αξία. Η Κρήτη και η Πελοπόννησος (και αργότερα η Κύπρος) θα αναδεικνύονταν σε εξαίρετες βάσεις-ορμητήρια για τον αιγυπτιακό στόλο, αναβιώνοντας τη ναυτική απειλή των Οθωμανών όπως ήταν επί Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπούς. Η Μεγάλη Βρετανία είχε πολεμήσει σθεναρά τη Γαλλία στη Μεσόγειο ακριβώς για να μην επιτρέψει τον έλεγχό της από άλλη δύναμη. Τώρα οι συνθήκες απαιτούσαν άμεση δράση και κυρίως διπλωματικό συντονισμό με τη Γαλλία και την Ρωσία καθώς η Ελληνική Επανάσταση είχε πλέον μετατραπεί σε πρωτεύον γεωπολιτικό ζήτημα. Το Λονδίνο όπως απέδειξαν τα μετέπειτα γεγονότα στήριξε τους επαναστάτες με διαφόρους τρόπους. Ωστόσο εντύπωση προκαλεί η αποστολή του πλοιάρχου Φραγκίσκου Άστιγγος με ένα πλοίο υψηλής τεχνολογίας για την εποχή, την ατμοκίνητη «Καρτερία», η οποία ήταν εξοπλισμένη με τα τελειότερα πυροβόλα της εποχής τύπου Paixhans. Το πλοίο υπερτερούσε επιχειρησιακά έναντι οποιουδήποτε οθωμανικού ή αιγυπτιακού πολεμικού. Η ικανότητα και η επιχειρησιακή αξία της «Καρτερίας» απεδείχθη κατά τη Ναυμαχία της Ιτέας τον Σεπτέμβριο του 1827 όταν με στοχευμένες ταχείες βολές ανατίναξε τέσσερα πολεμικά! Το ηρωϊκό ατμόπλοιο στα χέρια του έμπειρου φιλέλληνα κυβερνήτη ανέτρεψε την πορεία των ναυτικών επιχειρήσεων και εξανάγκασε τον στόλο του Ιμπραήμ να παραβιάσει τους όρους ανακωχής και να καταδιώξει την «Καρτερία», γεγονός που λίγες ημέρες αργότερα οδήγησε στα γεγονότα της Πύλου. Στις 20 Οκτωβρίου 1827 ο Ιμπραήμ παρακολούθησε την ολοσχερή καταστροφή της ναυτικής του ισχύος στο Ναβαρίνο. Ένα χρόνο μετά εξαναγκάστηκε να εγκαταλείψει την Ελλάδα και να επιστρέψει ηττημένος στην Αίγυπτο, εφαρμόζοντας τους όρους της Συνθήκης της Κων/πολης. Οι επιτελείς της Μεγάλης Βρετανίας διαβλέποντας την άνοδο της ισχύος του Ιμπραήμ ενορχήστρωσαν μια σειρά μέτρων με έμφαση στην απόκτηση ναυτικής υπεροπλίας από τους Έλληνες (σ.σ. το ζήτημα των δανείων και της κατασπατάλησής τους χρήζει άλλης αναφοράς) και στην ενίσχυση της παρουσίας του Βασιλικού Ναυτικού στις ελληνικές θάλασσες. Το Λονδίνο δεν είχε άλλη λύση παρά να επιδιώξει την καταστροφή της ναυτικής ισχύος των Αιγυπτίων πριν ο Ιμπραήμ κατορθώσει και εξασφαλίσει τις χερσαίες επιτυχίες. Ο επικίνδυνος εχθρός εάν κατοχύρωνε τις νίκες με προσαρτήσεις και έλεγχο εδαφών, θα αναδεικνυόταν στον υπ’ αριθμόν ένα αντίπαλο του Βασιλικού Ναυτικού στην Μεσόγειο. Οι βρετανικές κτήσεις στα Ιόνια Νησιά αλλά και η Μάλτα θα τίθεντο σύντομα στο στόχαστρο, ενώ θα χανόταν κάθε ευκαιρία διασύνδεσης με τα εδάφη της Αυτοκρατορίας στην Ινδία. Ο έλεγχος των θαλάσσιων γραμμών εμπορίου και επικοινωνίας από την Αίγυπτο μεταξύ Άντεν και Μεσογείου (σ.σ. δεν υπήρχε ακόμη η διώρυγα του Σουέζ) θα μετασχημάτιζε την εξουσία του φαινομενικά υποτελούς 38 Περιπλους

στον σουλτάνο Μοχάμεντ Άλι από Βαλή σε πραγματικό αυτοκράτορα, μέσα στην παρακμάζουσα οθωμανική ηγεμονία. Η ανάδειξη της Αιγύπτου σε περιφερειακή υπερδύναμη με ισχυρό στόλο και προσβάσεις στην Κρήτη και τη νότια Ελλάδα, σε συνδυασμό με την ανάπτυξη της οικονομίας της χώρας, σύμφωνα με το ριζικό σχέδιο εκσυγχρονισμού που εφάρμοζε ο Άλι, εγκυμονούσε σοβαρότατους γεωπολιτικούς κινδύνους για της πολιτική της Βρετανικής Αυτοκρατορίας. Δεν ήταν δυνατό να γίνει αποδεκτή η ανάδειξη μιας νέας υγιούς ανερχόμενης δύναμης, η οποία σημειωτέον αργά ή γρήγορα θα «καταβρόχθιζε» τις γεωγραφικές σάρκες του μεγάλου ασθενούς, της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Υπό αυτό το πρίσμα η φιλοδοξία και η εμπλοκή του Ιμπραήμ στα γεγονότα της Ελληνικής Επανάστασης λειτούργησε καταλυτικά υπέρ αυτής και παρά τα καταστροφικά αποτελέσματα που επέτυχε σε βάρος των Ελλήνων, μετετράπη από μειονέκτημα σε γεωπολιτικό πλεονέκτημα. Η γεωστρατηγική αξία της Ελλάδας είχε για μια ακόμη φορά μεταβάλλει τον ρου της ιστορίας σε συνδυασμό με τη ψυχή, το πνεύμα και την αγωνιστικότητα των εξεγερμένων Ελλήνων, οι οποίοι την πιο μαύρη ώρα του Αγώνα βρήκαν στο πρόσωπο του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη τον ιδανικό ηγέτη που επέτρεψε στο μαχόμενο έθνος να κερδίσει τον πολύτιμο χρόνο που απαιτείτο για την οριστική ήττα των εισβολέων.

Επίλογος

Μετά από την καταστροφή του στόλου στο Ναβαρίνο, ο δραστήριος και φιλόδοξος Ιμπραήμ με την υποστήριξη του πατέρα του, προχώρησε στη ναυπήγηση νέων ναυτικών μονάδων. Τον Οκτώβριο του 1831 ο αναγεννημένος αιγυπτιακός στόλος μαζί με χερσαίες δυνάμεις εισέβαλλε στην οθωμανική Συρία, εγκαινιάζοντας τον Α΄ Οθωμανο-αιγυπτιακό Πόλεμο (1831-1833). Στις 29 Ιουλίου και στις 21 Δεκεμβρίου του 1832 οι Οθωμανοί συνετρίβησαν από τον στρατό του Ιμπραήμ σε δύο αποφασιστικές μάχες στο πέρασμα Μπειλάν και στο Ικόνιο της Μικράς Ασίας, αφήνοντας τον δρόμο ανοικτό για την κατάληψη της Κων/πολης! Μόνο μετά από την αυστηρή προειδοποίηση της Βρετανίας και της Γαλλίας απετράπη η περαιτέρω προέλαση. Η υπογραφή της Συνθήκης της Κιουτάχειας τον Μάιο του 1833 απέδιδε στην Αίγυπτο τις επαρχίες της Συρίας και των Αδάνων. Οι τρομοκρατημένοι Οθωμανοί κάλεσαν τους Ρώσους σε βοήθεια, με αποτέλεσμα την υπογραφή

της Συνθήκης του Χουνκάρ Ισκελεσί στις 8 Ιουλίου 1833. Βάσει αυτής ρωσικά πολεμικά κατέπλευσαν στον Βόσπορο ενώ χερσαίες δυνάμεις ήσαν έτοιμες να δράσουν άμεσα, αν κινδύνευε η πρωτεύουσα από ενδεχόμενη προέλαση των δυνάμεων του Ιμπραήμ! Υπήρξε μάλιστα και μυστικό άρθρο που προέβλεπε το κλείσιμο των Στενών σε όλα τα ξένα πλοία πλην των ρωσικών4... Όμως η γεωπολιτική απειλή του Ιμπραήμ και του Μοχάμεντ Άλι δεν θα εξαλειφόταν παρά μόνον με τον Β΄ Οθωμανικο-αιγυπτιακό Πόλεμο (1839-1841)5 στον οποίο αυτήν τη φορά σύμμαχοι των Οθωμανών ήταν οι Βρετανοί, οι Ρώσοι και οι Αυστριακοί, ενώ οι Αιγύπτιοι προσεταιρίστηκαν την βοήθεια των Ισπανών και των Γάλλων. Τον Ιούνιο του 1840 ο Στόλος της Μεσογείου του Βασιλικού Ναυτικού υπό τη διοίκηση του ναυάρχου σερ Στόπφορντ συνεπικουρούμενος από αυστριακές ναυτικές μονάδες, απέστειλε μοίρα υπό τον Κάρολο Νάπιερ στις ακτές της Συρίας, ενώ παράλληλα προχώρησε σε ναυτικό αποκλεισμό του Δέλτα του Νείλου. Ο Νάπιερ βομβάρδισε την Βυρηττό και αποβίβασε στρατεύματα για την κατάληψη της πόλης. Τον Σεπτέμβριο βομβάρδισε το φρούριο της Ακκρας, το οποίο παραδόθηκε. Ο Μοχάμεντ Αλι βρισκόμενος σε μειονεκτική θέση συμφώνησε να συνθηκολογήσει (27 Νοεμβρίου 1840), παραιτήθηκε των διεκδικήσεων που είχε στην Κρήτη κα στην Χετζάζη, απεσύρθη από την Συρία, αποδέχτηκε την κάθετη μείωση της αριθμητικής δύναμης χερσαίων και ναυτικών δυνάμεων, καθώς και την παράδοση των οθωμανικών πολεμικών πλοίων που βρίσκονταν στα χέρια του. Το Βασιλικό Ναυτικό ολοκλήρωσε με επιτυχία την αποστολή που είχε ξεκινήσει στο Ναβαρίνο. Και σε αυτήν την περίπτωση η τύχη της Αιγύπτου του Μοχάμεντ Άλι και του Ιμπραήμ Πασά κρίθηκε στη θάλασσα. Η χώρα των Φαραώ τα επόμενα χρόνια θα μετατρεπόταν σε βρετανικό προτεκτοράτο, μια εξέλιξη που ο Μοχάμεντ Αλι και ο Ιμπραήμ δεν φαντάζονταν όταν αποφάσιζαν να αποδεχθούν την πρόταση του σουλτάνου να εισβάλλουν στην Ελλάδα...

4 Γεγονός που ανέτρεπε τα συμφωνηθέντα της Συνθήκης των Δαρδανελλίων του 1809 με την Μεγάλη Βρετανία.

5 Το 1839 στη μάχη της Νιτζίπ κοντά στην αρχαία πόλη Ζεύγμα ο Ιμπραήμ συνέτριψε τις οθωμανικές δυνάμεις υπό τον Χαφέζ Οσμάν Πασά, ο οποίος είχε διοικητή του πυροβολικού τον Μόλτκε τον νεότερο. Εκείνη την περίοδο πέθανε ο σουλτάνος Μαχμούτ Β΄ τον οποίον διαδέχθηκε ο 16χρονος Αμπντούλ Μεζίτ Α΄ (1839-1861).

Ενδεικτική βιβλιογραφία Ιστορία Ελληνικού Έθνους, Εκδοτική Αθηνών, τόμος ΙΒ’. • Χαράλαμπος Παπασωτηρίου, Ο αγώνας για την ελληνική ανεξαρτησία. Πολιτική και στρατηγική των Ελλήνων και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας 1821-1832, Ι. Σιδέρης, Αθήνα, 1996. • Μιχαήλ Β. Σακελλαρίου, Η απόβαση του Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο καταλύτης για την αποδιοργάνωση της Ελληνικής Επανάστασης 24 Φεβρουαρίου - 23 Μαΐου 1825, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2012. • Pierre Crabitès, Ibrahim of Egypt (1935). • Marlowe John, A History of Modern Egypt and Anglo-Egyptian Relations 1800-1953, New York, Praeger, 1954. • Khalid Fahmy, All the Pasha’s Men: Mehmed Ali, his Army and the Making of Modern Egypt, Cambridge University Press, 1998. • Military Advising and Assistance: From Mercenaries to Privatization, 1815-2007, Edited by Donald Stoker, Routledge Taylor & Francis Group, 2007. • Panza, Laura, and Jeffrey G. Williamson. “Did Muhammad Ali foster industrialization in early nineteenth‐century Egypt? “ The Economic History Review (2014).

Το κυνήγι των Goeben και Breslau Λίγα πλοία έχουν συμβάλλει στην αλλαγή της ροής της ιστορίας. Ένα από αυτά είναι και το γερμανικό καταδρομικό μάχης Goeben (Γκέμπεν). Το πιο εκπληκτικό όμως στην περίπτωσή του, δεν είναι η συμμετοχή του σε κάποια ναυμαχία αλλά η επιτυχημένη του προσπάθεια να την αποφύγει! Καλύτερα όμως να πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Του Ηλία Νταλούμη

Κ

ατά τις 10:45 το πρωί, στις 28 Ιουνίου 1914, μια οργάνωση Σέρβων μεγαλοϊδεατών –ονομαζόταν «Μαύρο Χέρι»– δολοφόνησε σε δρόμο του Σεράγιεβο, τον διάδοχο του θρόνου της Αυστρο-Ουγγαρίας αρχιδούκα Franz Ferdinand (Φραγκίσκο Φερδινάνδο). Τότε η Βοσνία–Ερζεγοβίνη ανήκε στην Αυστρο-Ουγγρική αυτοκρατορία, που την είχε ενσωματώσει το 1908. Ήταν μια κατάφορη παραβίαση της Συνθήκη του Βερολίνου, του 1878 – με την οποία είχε πάρει τη διεθνή εντολή απλώς να τη διοικεί και τίποτα περισσότερο – στην οποία καμία μεγάλη ευρωπαϊκή δύναμη δεν είχε αντιδράσει. Η δολοφονία του Franz Ferdinand αποτέλεσε τον πυροδοτικό μηχανισμό για να προχωρήσει ο κόσμος στη σφαγή που ονομάστηκε, αρχικά, «Μεγάλος Πόλεμος» και στη συνέχεια, Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος. Αν αναλογιστούμε τα δεινά που υπέστη η ανθρωπότητα και ιδιαίτερα η Ευρώπη, αυτή καθ’ αυτή η δολοφονία του Franz Ferdinand ήταν ένα μάλλον ασήμαντο γεγονός. Κι αν αυτό ακούγεται πολύ κυνικό, να θυμίσουμε ότι οι νεκροί και τραυματίες για μεν την Entente έφτασαν τους 22.477.500 και για τις Κεντρικές Δυνάμεις τους 16.403.000 ήτοι 38.880.500 συνολικά! Το θέμα λοιπόν θα μπορούσε να είχε διευθετηθεί, αποφεύγοντας τον πόλεμο, μεταξύ της Αυστρο-Ουγγαρίας και της Σερβίας. Σε αυτό θα έπρεπε να είχαν μεσολαβήσει οι κυβερνήσεις των μεγάλων ευρωπαϊκών κρατών. Όμως η Ρωσία, η Γερμανία, η Γαλλία και η Μεγ. Βρετανία έκαναν, η κάθε μία για τους δικούς της λόγους, τα πάντα εκτός από αυτό. Έτσι, τελικά, στις 28 Ιουλίου 1914 ξεκίνησε ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος. Το Γερμανικό Αυτοκρατορικό Ναυτικό (Kaiserliche Marine) είχε συγκροτήσει, ήδη από το 1912, την Mittelmeerdivision. Την

40 Περιπλους

Πάνω: Το SMS Goeben. Κάτω: Το ελαφρύ καταδρομικό SMS Breslau στην Τουρκία το 1914.

Μοίρα της Μεσογείου όπως θα τη λέγαμε εμείς. Παρά τον, μάλλον πομπώδη, τίτλο της αποτελούνταν από δύο μόνον πλοία. Το καταδρομικό μάχης Goeben (Γκέμπεν) και το καταδρομικό Breslau (Μπρέσλαου). Ήσαν δύο καινούργια πλοία και από τα καλύτερα στον τύπο τους. Σίγουρα όμως δε μπορούσαν να αντιπαρατεθούν στα 27 πλοία επιφανείας και τα 3 υποβρύχια του βρετανικού στόλου της Μεσογείου, που έδρευε στη Μάλτα, και ολόκληρο το Γαλλικό Ναυτικό. Αυτό το τελευταίο, σύμφωνα με τη σχετική αγγλο-γαλλική ναυτική συμφωνία του Φεβρουαρίου του 1913, θα δρούσε αποκλειστικά στη Μεσόγειο, αφήνοντας στο Royal Navy την άμυνα των ακτών της Β. Γαλλίας. Επικεφαλής της γερμανικής δύνα-

ολοκληρωθεί ο Souchon απέπλευσε από την Pola την 1η Αυγούστου 1914, ύστερα από τηλεγράφημα του Βερολίνου, που τον πληροφορούσε ότι κηρύχτηκε πόλεμος στη Ρωσία και ήταν επικείμενη η κήρυξή του στη Γαλλία. Εδώ να κάνουμε μια παρένθεση και να παραθέσουμε τις κηρύξεις πολέμου που έγιναν, γιατί είναι μια μάλλον μπλεγμένη υπόθεση. Έχουμε λοιπόν: - 28.07.1914: Η Αυστρο-Ουγγαρία κηρύσσει τον πόλεμο στη Σερβία.

- 01.08.1914: Η Γερμανία κηρύσσει τον πόλεμο στη Ρωσία που, προηγουμένως τον είχε κηρύξει στην Αυστρο-Ουγγαρία.

- 02.08.1914: Η Γερμανία κηρύσσει τον πόλεμο στη Γαλλία, σύμμαχο της Ρωσίας.

- 05.08.1914: Η Μ. Βρετανία κηρύσσει τον

Αριστερά: Sir Archibald Berkley Milne 1855-1938. Πηγή Wikipedia. Δεξιά, πάνω: Sir Ernest Charles Thomas Troubridge 1862-1926. Δεξιά, κάτω: Wilhem Anton Souchon 1864-1946.

μης ήταν ο υποναύαρχος Wilhelm Anton Souchon (Βίλχελμ Άντον Σουσόν), που επέβαινε στο Goeben. Ο Souchon ήταν ένας αξιωματικός που διακρινόταν για τις ικανότητές του, την ψυχραιμία του και την ευγενική του συμπεριφορά. Το παρατσούκλι του ήταν «ο διπλωμάτης», ενώ κάποιος είχε πει ότι θυμίζει περισσότερο εφημέριο και λιγότερο ναύαρχο. Όταν βρέθηκε στη Μεσόγειο, τον Οκτώβριο του 1913, φρόντισε να ταξιδέψει σε όσο το δυνατόν περισσότερα μέρη της ώστε να την μάθει. Τον Ιούλιο του 1914 βρισκόταν στην Pola, τον κύριο ναύσταθμο του Αυστρο-Ουγγρικού Ναυτικού (σημερινή Pula της Κροατίας). Ο λόγος ήταν το αδύνατο σημείο του Goeben: Οι προβληματικοί ατμολέβητές του με τις συνεχείς διαρροές τους. Με τις επισκευές να μην έχουν

πόλεμο στη Γερμανία (και Αυστρο-Ουγγαρία) ύστερα από την απρόκλητη γερμανική εισβολή στο ουδέτερο Βέλγιο. Την 1η Αυγούστου λοιπόν ο Souchon απέπλευσε από την Pola προκειμένου να μην εγκλωβιστεί στην Αδριατική. Συνάντησε το Breslau, που έπλεε στις νότιες ακτές της Ιταλίας. Τα δύο πλοία πέρασαν το στενό της Μεσσίνα, ανάμεσα Ιταλία και Σικελία, κατευθυνόμενος δυτικά. Σκόπευε να προσβάλει παράκτιους στόχους στην Αλγερία –ήταν υπό γαλλική κυριαρχία– να συνεχίσει την πορεία του δυτικά, να περάσει το Γιβραλτάρ και να βγει στον Ατλαντικό. Όμως στις 18:00 της 3ης Αυγούστου ο Souchon πήρε ένα τηλεγράφημα από το Βερολίνο που τον πληροφορούσε ότι ο πόλεμος με τη Μ. Βρετανία ήταν επικείμενος

και –εδώ ήταν η έκπληξη– τον διέτασσε να κατευθυνθεί στην Κωνσταντινούπολη! Ο Souchon φυσικά και υπάκουσε, φροντίζοντας πρώτα –το πρωί της 4ης Αυγούστου– να βομβαρδίσει τη Bônne (Μπόν, σημερινή Annaba=Άναμπα) με το Breslau και την Philippeville (Φιλιπβίλ, σημερινή Skikda=Σκίκντα) με το Goeben. Κι εδώ πρέπει να σημειωθεί μια σοβαρή παραβίαση του Διεθνούς Δικαίου που διέπραξε ο Souchon: Προκειμένου να μπερδέψει τις γαλλικές αρχές, κατά τη διάρκεια του βομβαρδισμού τα δύο πλοία είχαν υψώσει τη ρωσική σημαία. Μετά από αυτό πήρε πορεία ανατολική για την Κωνσταντινούπολη. Λίγο αργότερα, στις 09:30, είχε μια αναπάντεχη συνάντηση. Διασταυρώθηκε με τα βρετανικά καταδρομικά μάχης Indomitable (Ιντόμιταμπλ=Αδάμαστος) και Indefatigable (Ιντεφάτιγκαμπλ=Ακούραστος)! Η συνάντηση δεν είχε κανένα επακόλουθο καθώς η Μ. Βρετανία και η Γερμανία δεν βρίσκονταν –ακόμα– σε πόλεμο... Στο Indomitable επέβαινε ο υποναύαρχος Sir Ernest Charles Thomas Troubridge (Σερ Έρνεστ Τσαρλς Τρούμπριτζ), υποδιοικητής του Βρετανικού Στόλου της Μεσογείου, ο οποίος και ανέφερε το γεγονός στο διοικητή του, ναύαρχο Sir Archibald Berkeley Milne (Σερ Αρτσιμπαλντ Μπέρκλι Μιλν). Αυτός με τη σειρά του «πέρασε» την πληροφορία στο Λονδίνο, χωρίς όμως να αναφέρει την προς ανατολάς πορεία των γερμανικών πλοίων. Για να καταλάβουμε όμως το μπέρδεμα που επικρατούσε στις τάξεις του Royal Navy αλλά και του Γαλλικού Ναυτικού, όπως και στις μεταξύ τους σχέσεις, να εξηγήσουμε κάποια πράγματα. Η βασική εντολή του Λονδίνου προς τον Milne ήταν να προστατέψει τα γαλλικά πλοία που μεταφέρανε στρατεύματα από την Αλγερία στη Γαλλία. Μάλιστα ο Winston Churchill –τότε ήταν First Lord of the Admiralty (πρώτος λόρδος του Ναυαρχείου) ήτοι υπουργός Ναυτικών– είχε δώσει διαταγή τα βρετανικά πλοία να χτυπήσουν τα γερμανικά εφόσον αυτά προσβάλλουν τις γαλλικές νηοπομπές. Όμως αναγκάστηκε να την πάρει πίσω καθώς το υπουργικό Συμβούλιο θεώρησε ότι αυτό ήταν ηθικά απαράδεκτο αφού δεν είχε κηρυχτεί πόλεμος. Έτσι λοιπόν ο Troubridge έκανε στροφή 180 μοιρών κι άρχισε να ακολουθεί το Goeben και το Breslau. Η αντίδραση του Souchon ήταν να αυξήσει την ταχύτητά του. Η μέγιστη υπηρεσιακή ταχύτητα των πλοίων του ήσαν οι 27 κόμβοι. Όμως τα προβλήματα στους λέβητες του Goeben δεν του επέτρεπαν να τρέξει με περισσότερους από 24. Μάλιστα τότε σημειώθηκαν και τα –μοναδικά άλλωστε– θύματα της ιστορίας μας. Τέσσερις θερμαστές του Goeben που σκοτώθηκαν από έκρηξη κάποιων αυλών σε ένα λέβητα. Αλλά ο Souchon είχε την τύχη με το μέρος του! Παρόμοια προβλήματα είχαν και τα δύο βρετανικά καταδρομικά μάχης. Τα οποία μάλιστα Περιπλους 41

Πάνω: Το ελαφρύ καταδρομικό SMS Breslau το 1912. Πηγή Wikipedia Commons-German Federal Archive. Κάτω: To καταδρομικό HMS Gloucester (1909).

δε μπορούσαν καν να «πιάσουν» τους 24 κόμβους… Έτσι λοιπόν οι Γερμανοί συνεχώς απομακρύνονταν με αποτέλεσμα να τους ακολουθεί μόνον το καταδρομικό Dublin (Ντάμπλιν=Δουβλίνο). Αλλά η τύχη δεν είχε πάψει να προτιμά τον Souchon. Έτσι ενώ παρέπλεαν τις βόρειες ακτές της Σικελίας, βρέθηκαν σε ομίχλη! Αυτή σε συνδυασμό με το σκοτάδι, που είχε αρχίσει εντωμεταξύ να πέφτει, συντέλεσαν ώστε το Dublin να χάσει την επαφή μαζί του… Όλα αυτά βεβαίως δε σημαίνουν ότι ο Souchon ήταν ευτυχής. Κάθε άλλο μάλιστα. Οι ανάγκες του σε καύσιμο (άνθρακα) ήταν καθοριστικής σημασίας. Με τα αποθέματα που είχε δεν έφτανε έως την Κωνσταντινούπολη, όπως είχε διαταχθεί. Κατευθύνθηκε λοιπόν προς τη Μεσσίνα. Εκεί οι Ιταλοί, που ήσαν ακόμα ουδέτεροι, του ξεκαθάρισαν ότι δε μπορούσε να παραμείνει εκεί περισσότερο από 24 ώρες. Από την άλλη το Λονδίνο είχε ειδοποιήσει τον Milne ότι έπρεπε να σεβαστεί απολύτως την ιταλική ουδετερότητα. Αυτό σήμαινε ότι τα πλοία του έπρεπε να μείνουν πέρα από τα 6 ναυτικά μίλια των χωρικών υδάτων της Ιταλίας, με άλλα λόγια δε μπορούσαν να περάσουν από το στενό της Μεσσίνα.

42 Περιπλους

Με βάση αυτές τις εντολές ο Milne έστειλε τα καταδρομικά μάχης Inflexible (Ινφλέξιμπλ=Άκαμπτος) και Indefatigable να φυλάνε στις βόρειες ακτές της Σικελίας και το Indomitable στις δυτικές ακτές της. Για τη νότια έξοδο άφησε μόνον το καταδρομικό Gloucester(Γκλόστερ). Οι Βρετανοί – δείχνοντας παντελή έλλειψη στοιχειώδους φαντασίας – δεν είχαν καν διανοηθεί την περίπτωση τα δύο γερμανικά πολεμικά να καταφύγουν στην Κωνσταντινούπολη. Για ανεξήγητους λόγους πίστευαν ότι η Τουρκία θα έμενε – στην χειρότερη περίπτωση – ουδέτερη. Αντίθετα ο Souchon κινήθηκε όσο πιο αποτελεσματικά μπορούσε. Μη μπορώντας να ξεπεράσει τα διάφορα γραφειοκρατικά που έβαζαν οι ιταλικές αρχές, κυριολεκτικά ξεσκόνισε τις ανθρακαποθήκες όσων γερμανικών εμπορικών πλοίων βρίσκονταν στη Μεσσίνα. Μάζεψε κάπου 1.500 τόνους άνθρακα. Ποσότητα που σαφώς δεν επέτρεπε να φτάσουν τα πλοία του ως την Κωνσταντινούπολη. Πέρα από αυτό ένα τηλεγράφημα από το Βερολίνο τον πληροφορούσε ότι η Τουρκία δεν έδινε την άδεια να περάσουν τα δύο πλοία τα Δαρδανέλια καθώς δεν είχε αποφασίσει ακόμα να μπει στον πόλεμο.

Όμως ο Souchon είχε πάρει τις αποφάσεις του. Έχοντας να επιλέξει ανάμεσα στην παράδοση ή βύθιση σε μια άνιση μάχη και στο να εκβιάσει την είσοδο της Τουρκίας στον πόλεμο στο πλευρό της Γερμανίας, προτίμησε το δεύτερο. Απέπλευσε λοιπόν από τη Μεσσίνα τα μεσάνυχτα της 6ης Αυγούστου. Εκείνη τη βραδιά είχε πανσέληνο έτσι από το Gloucester είδαν καθαρά τον απόπλου των δύο γερμανικών πλοίων. Τώρα πια Μ. Βρετανία και Γερμανία ήσαν σε πόλεμο, όμως μια επίθεση του Gloucester στο Goeben και το Breslau, ήταν ξεκάθαρη αυτοκτονία. Έκανε λοιπόν αυτό που μπορούσε: Ειδοποίησε τον Minle – αναφέροντας ότι ο εχθρός κατευθύνεται ανατολικά – κι άρχισε να τον παρακολουθεί, από απόσταση ασφάλειας βέβαια. Η αντίδραση του Milne ήταν να στείλει τον Troubridge με τα θωρακισμένα καταδρομικά Defence (Ντιφένς=Άμυνα), Black Prince (Μπλακ Πρινς= Μαύρος Πρίγκιπας), Warrior(Γουόριορ=Πολεμιστής), Duke of Endiburgh (Ντιουκ οφ Έντιμπρο=Δούκας του Εδιμβούργου) και 8 αντιτορπιλικά σε βοήθεια του Gloucester. Και μπορεί ο αριθμός των πλοίων να ήταν συντριπτικά υπέρ των Βρετανών –13 προς 2– όμως οι Γερμανοί υπερείχαν σε ποιότητα. Τα θωρακισμένα καταδρομικά –ούτε λόγος για το καταδρομικό και τα αντιτορπιλικά– υστερούσαν ως προς το Goeben τόσο στο διαμέτρημα και το βεληνεκές των πυροβόλων τους όσο και στη θωράκισή τους. Με άλλα λόγια ενώ θα βρίσκονταν μέσα στο δραστικό βεληνεκές των πυροβόλων του Goeben και η θωράκισή τους δε θα μπορούσε να αντέξει, ταυτόχρονα δεν θα μπορούσαν να ανταποδώσουν τα πλήγματα λόγω απόστασης. Πέρα από αυτά τα μειονεκτήματα τα βρετανικά θωρακισμένα καταδρομικά, υστερούσαν και σε ταχύτητα. Μόνον αν σταματούσαν ή ανέστρεφαν οι Γερμανοί, είχε ο Troubridge την πιθανότητα να συναντήσει τα γερμανικά πολεμικά. Με βάση αυτές τις σκέψεις ο Troubridge αποφάσισε να διακόψει την προσπάθειά του να συναντηθεί με τον Souchon, και κατευθύνθηκε προς τη Ζάκυνθο για ανθράκευση. Έτσι μόνον το Gloucester έμεινε να παρακολουθεί τους Γερμανούς. Σημειώθηκε μάλιστα και μια αψιμαχία ανάμεσα στα δύο καταδρομικά, χωρίς συνέπειες για κανένα, αν και ο Souchon αργότερα ανέφερε ότι είχε χτυπηθεί το Breslau χωρίς να πάθει πάντως καμία ζημιά. Τελικά όταν τα τρία πλοία ήσαν κοντά στον κάβο Ματαπά – ακρωτήριο Ταίναρο αν προτιμάτε – ο Milne έδωσε εντολή στο Gloucester να διακόψει την παρακολούθηση. Το σχέδιό του ήταν να αποκλείσει τις εξόδους του Αιγαίου και να κάνει αδύνατη τη διαφυγή του Souchon προς τα δυτικά. Ο οποίος βεβαίως δεν είχε αλλάξει τα σχέδια του ούτε στο ελάχιστο. Στις 9 Αυγούστου συναντήθηκε, στη Δονούσα των Κυκλάδων, με ένα γερμανικό φορτηγό που τον περίμενε για να τον ανεφοδιάσει με καύσιμο. Μετά

Όντας αντιναύαρχος, διοικητής της ναυτικής βάσης του Κιέλου, θα δει – στις 3 Νοεμβρίου 1918 – τα πληρώματά του να επαναστατούν. Γεγονός που αποτέλεσε μια από τις αφορμές της γερμανικής συνθηκολόγησης. Ο Sir Archibald Berkeley Milne (02.06.185504.07.1938) αμέσως μετά τη διαφυγή του Goeben θα ανακληθεί στη Μ. Βρετανία. Θα μπει σε διαθεσιμότητα και θα πληρώνεται τις μισές αποδοχές του ναυάρχου. Θα παραιτηθεί από το Royal Navy το 1919. Ο Sir Ernest Charles Thomas Troubridge (15.07.1862-28.01.1926) επίσης θα ανακληθεί στη Μ. Βρετανία. Για τις πράξεις του και τις παραλήψεις του, δικάστηκε (05-09.11.1914) από Ναυτοδικείο, που τον Πάνω: Η καταδίωξη τoυ Goeben από τα βρετανικά πλοία.e. Κάτω: To SMS Goeben σε καρτ ποστάλ πριν από τον πόλεμο.

την ανθράκευση ο Souchon κατευθύνθηκε προς τα Δαρδανέλια, όπου έφτασε στις 17:00 της 10ης Αυγούστου. Κι εδώ πρέπει να κάνουμε μια παρένθεση. Τόσο η ανθράκευση των βρετανικών πλοίων στη Ζάκυνθο όσο και των γερμανικών στη Δονούσα, έγιναν – βεβαίως – μέσα στα ελληνικά χωρικά ύδατα, από εμπορικά όμως πλοία που έφεραν τις αντίστοιχες σημαίες. Η ελληνική κυβέρνηση τις επέτρεψε αφού σε καμία περίπτωση δεν έγινε παραβίαση της ουδετερότητας καθώς τηρήθηκαν, από όλους τους εμπλεκόμενους – Βρετανούς, Γερμανούς και Έλληνες – οι σχετικοί κανόνες του Διεθνούς Δικαίου. Οποιαδήποτε επομένως απόπειρα να καταδειχτεί σκοπιμότητα της Ελλάδας σε αυτές τις δύο ανθρακεύσεις –κυρίως από Έλληνες– σαφώς και στερείται αντικειμένου. Στα Δαρδανέλια λοιπόν ο Souchon περίμενε να του δοθεί, από την τουρκική κυβέρνηση, άδεια εισόδου. Πάνω σ’ αυτήν «γινόταν όλο τα παιχνίδι». Ενώ αγωνιούσε έξω από το ακρωτήριο της Έλλης, Βρετανοί και Γερμανοί διπλωμάτες είχαν αποδυθεί σε έναν αγώνα που μόνο διπλωματικός δε θα χαρακτηριζόταν. Νίκησαν οι δεύτεροι. Κατάφεραν πρώτα να «πείσουν» τον υπουργό Πολέμου Ενβέρ πασά, χωρίς ιδιαίτερη δυσκολία πρέπει να πούμε, καθώς ήταν γνωστός για τις φιλογερμανικές θέσεις. Την ώρα λοιπόν που οι οπτήρες του Souchon είχαν αρχίσει να βλέπουν στο βάθος του ορίζοντα –προς τη μεριά της Λήμνου– καπνούς πλοίων, βγήκε από τα Δαρδανέλια ένα πλοιάριο με τον πλοηγό που θα οδηγούσε τα γερμανικά πλοία μέσα από τα ναρκοπέδια. Η περιπέτεια είχε τελειώσει! Ο Souchon με το Goeben και το Breslau είχαν ξεφύγει από τον Βρετανικό Στόλο της Μεσογείου. Το θέμα όμως δεν είχε λήξει. Έστω και τυπικά η Τουρκία είχε τη δυνατότητα –με βάση το διεθνές δίκαιο– να αφοπλίσει τα δύο πλοία και να διατηρήσει την ουδετερότητά της. Γι’ αυτό και οι γερμανικές πιέσεις συνεχίστηκαν. «Θύμισαν» στους Τούρκους ότι οι

Βρετανοί είχαν μόλις πριν πολύ λίγο καιρό είχαν κατακρατήσει δύο θωρηκτά –που τα βάφτισαν Agincourt και Erin– παραγγελίες της Τουρκίας σε βρετανικά ναυπηγεία, λόγω της επικείμενης έκρηξης του πολέμου. Ως αντίβαρο αυτής της πράξης, προσφέρανε στην Τουρκία το Goeben και το Breslau. Η πώληση –καθαρά εικονική– ολοκληρώθηκε λίγες μέρες αργότερα, στις 16 Αυγούστου. Τότε λοιπόν το Goeben έγινε Yavuz Sultan Selim (Γιαβούζ Σουλτάν Σελίμ) και το Breslau πήρε το όνομα Midili (Μιντιλί=Μυτιλήνη). Εκτός από το καινούργιο όνομα και την ύψωση της τουρκικής σημαίας, η τρίτη – και τελευταία – αλλαγή που σημειώθηκε ήταν τα γερμανικά πληρώματα να αλλάξουν τους πηλίσκους με φέσια... Μάλιστα φέσι φόρεσε και ο ίδιος ο Souchon που, στις 23 Σεπτεμβρίου, τοποθετήθηκε αρχηγός του Τουρκικού Ναυτικού. Η ιστορία μας ολοκληρώθηκε στις 30 Οκτωβρίου 1914, όταν η Τουρκία μπήκε στον πόλεμο. Η συνέχεια έχει πολύ ενδιαφέρον αλλά είναι, κυριολεκτικά, μια άλλη ιστορία. Εδώ απλώς να πούμε κάποια ελάχιστα πράγματα για τους πρωταγωνιστές: Ο Wilhelm Anton Souchon (02.06.1864 -13.01.1946) θα «σταδιοδρομήσει» στο Τουρκικό Ναυτικό έως τον Σεπτέμβριο του 1917, οπότε και θα επιστρέψει στη Γερμανία.

αθώωσε. Τοποθετήθηκε σε διάφορες, δευτερεύουσας σημασίας, θέσεις και τελικά αποστρατεύθηκε το 1924. Το καταδρομικό μάχης Goeben, όφειλε το όνομά του στον Πρώσο στρατηγό August Karl von Goeben (Άουγκουστ Καρλ φον Γκέμπεν) (1816–1880), που έγινε διάσημος κατά τον Γαλλο-Γερμανικό πόλεμο του 1870. Όπως είπαμε και πιο πάνω μετονομάστηκε σε Yavuz Sultan Selim, αν κι έμεινε να το αποκαλούν Yavuz σκέτο, προς τιμή του Τούρκου σουλτάνου Σελίμ Α΄ (1470-1520). Παροπλίστηκε στις 20.12.1950! Τελικά θα πουληθεί για διάλυση το 1973. Αξίζει να σημειωθεί ότι προηγουμένως είχε προσφερθεί για πώληση στην, τότε, Δ. Γερμανία προκειμένου να διατηρηθεί ως μνημείο. Το καταδρομικό Breslau (Μπρέσλαου)– από την ομώνυμη πόλη της Κάτω Σιλεσίας, που από το 1945 ανήκει στην Πολωνία και ονομάζεται Wroclaw (Βρότσλαβ)– μετά την ονομασία του σε Midili βυθίστηκε, ύστερα από πρόσκρουση σε νάρκη, στα ανοιχτά της Ίμβρου, στις 20.01.1918. Και μια μάλλον άγνωστη λεπτομέρεια: Στο Breslau υπηρετούσε ως σημαιοφόρος ο Karl Doenitz (Καρλ Ντένιτζ) (1891-1980). Ο αρχιναύαρχος που διαδέχτηκε τον Χίτλερ, το 1945, και παρέδωσε την ηττημένη-διαλυμένη Γερμανία. Περιπλους 43

ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΝΗΣΙΑ

Δ

εν ξέρω πόσοι από τους αναγνώστες του «Περίπλου» γνωρίζουν τον Νησιολόγο κ. Γεώργιο Γιαγκάκη και έχουν διαβάσει κάποιες από τις 96 τουλάχιστον μελέτες του, που περιστρέφονται, οι περισσότερες, γύρω από τα ελληνικά νησιά. Με κίνδυνο να αποδειχθώ αναξιόπιστος ανέφερα και τον αριθμό των μελετών γιατί τόσες καταμέτρησα στη βιβλιοθήκη του Μουσείου. Κατά πληροφορίες οι εργασίες του οι συναφείς με την ευρύτερη έννοια της νησιολογίας υπερβαίνουν τις 200 πολλές από αυτές δημοσιεύματα στον περιοδικό και νησιωτικό τύπο. Είναι ίσως ο μοναδικός Έλληνας (που εγώ τουλάχιστον γνωρίζω) που έχει ασχοληθεί τόσο επισταμένα με τα νησιά της χώρας μας και έχει αναδείξει την έντονη νησιωτική ιδιαιτερότητα της Ελλάδας, αλλά και την πολυνησιακή ιδιότητα της Κυπριακής Δημοκρατίας, μαζί με όλα τα πλεονεκτήματα

1

44 Περιπλους

και μειονεκτήματα, οικονομικά, αναπτυξιακά, πολιτικά, στρατηγικά της ιδιαιτερότητας αυτής. Κύριο εργαλείο στην προσέγγιση για τη συστηματική εξέταση των νησιών, είναι οι πληθυσμιακές απογραφές των κατοικημένων από αυτά. Απογραφές που ξεκινούν το 1861, που θεωρείται ως η πρώτη χρονιά που έλαβε χώρα στην Ελλάδα απογραφή επί επιστημονικών βάσεων, μέχρι την τελείως πρόσφατη του 2011. Η εξέταση των πληθυσμιακών μεταβολών βοηθά στην κατανόηση των κοινωνικοπολιτικών συνθηκών υπό τις οποίες συντελούνται οι μεταβολές, αλλά συγχρόνως γίνεται απτή και ορατή η επίδραση των ιστορικών περιπετειών της χώρας, πόλεμοι, κύματα προσφύγων, κατοχή, ανταρτοπόλεμος, που ωθούν είτε στη μείωση, είτε στην αύξηση των πληθυσμών των μικρών κυρίως αλλά και των απομεμακρυσμένων νησιών της πατρίδας μας.

Του Ιωάννη Παλούμπη, Αντιναυάρχου ΠΝ εα

Σε ένα ανάτυπο από την εφημερίδα «Σαρωνικός Τύπος», σε μόλις 10 σελίδες μικρού σχήματος, παρατίθεται το νομικό καθεστώς των «βράχων και βραχονησίδων» των ελληνικών θαλασσών, όπως διαμορφώθηκε από τη Σύμβαση για το Δίκαιο της θάλασσας του MONTEGO BAY της Τζαμάϊκα, το 1982. Μέσα στα πλαίσια που καθορίζει το Διεθνές Δίκαιο της θάλασσας, νησί, με βάση την σαφή νομική έννοια του όρου ορίζεται ως «μία φυσικά σχηματισμένη περιοχή ξηράς περιβαλλόμενη από νερό, η οποία βρίσκεται πάνω από το νερό κατά την πλήμμη». Ο ορισμός αυτός δεν επιτρέπει νομικά τουλάχιστον τη διάκριση των νησιών σε συνάρτηση με το μέγεθος, ή με κάποιο άλλο κριτήριο. Κάθε προσπάθεια κατατάξεως των νησιών με διάφορα κριτήρια, μεγέθους, πληθυσμού, οικονομικής ζωής, αποστάσεως από ξηρά κλπ είναι από πλευράς διεθνούς δικαίου αυθαίρετη και απαράδεκτη. Τα νησιά δικαιούνται, σύμφωνα με το Δίκαιο της θάλασσας, αιγιαλίτιδας ζώνης, (χωρικά ύδατα) συνορεύουσας ζώνης, υφαλοκρηπίδας και αποκλειστικής οικονομικής ζώνης. Η Σύμβαση του MONTEGO BAY στο άρθρο 121 παράγ. 3 κάνει μόνο μια ειδική πρόβλεψη για τους βράχους, καθορίζοντας ότι «βράχοι που δεν μπορούν να διατηρήσουν ανθρώπινη κατοίκηση ή οικονομική ζωή αφ’ εαυτών δεν έχουν ηπειρωτική υφαλοκρηπίδα και αποκλειστική οικονομική ζώνη». Η διάκριση αυτή θεωρείται βέβαιο ότι θα προκαλέσει ερμηνείες και συζητήσεις, καθώς εισάγει επικίνδυνες ασάφειες. Κατά συνέπεια η Ελλάδα έχει αυτοδικαίως και εξ αρχής κυριαρχικά δικαιώματα επί της υφαλοκρηπίδας των νησιών του Αιγαίου, του Ιονίου, του Λιβυκού, της Αδριατικής και της Λυκίας θάλασσας. Τα δικαιώματα αυτά είναι αποκλειστικά με την έννοια ότι, εάν η χώρα μας δεν τα ασκεί, ουδείς άλλος δύναται να τα ασκήσει χωρίς τη ρητή συναίνεσή της. Επισημαίνεται ότι επί της αιγιαλίτιδας ζώνης το παράκτιο κράτος ασκεί κυριαρχία, όχι κυριαρχικά δικαιώματα. Κάθε λοιπόν φυσικά σχηματισμένο κομμάτι ξηράς που περιβάλλεται από νερό και δεν καλύπτεται κατά την πλήμμη, όσο μικρό κι αν είναι, θεωρείται κατά το Διεθνές Δίκαιο νησί και συντελεί στη διεύρυνση της επικράτειας της χώρας και από αυτή την άποψη είναι πολύτιμο. Κατά συνέπεια οι διάφοροι όροι που χρησιμοποιούνται στην πλούσια περιγραφική ελληνική γλώσσα όπως, νησίς, νησίδιο, νησάκι, μικρόνησος, βραχονησίς, ξερονήσι, μεγαλόνησος, ερημόνησος κλπ στερούνται πρακτικής σημασίας από πλευράς διεθνούς δικαίου της θάλασσας και επιβάλλεται να αποφεύγεται η χρήση τους σε επίσημα κείμενα και σε ομιλίες ως προκαλούσα συγχύσεις και υποβάθμιση της σημασίας του νησιωτικού χώρου. Στο σημείο αυτό είναι σκόπιμο να αναφερθεί ότι ο κ. Γιαγκάκης έχει εισαγάγει στις

μελέτες και τις ομιλίες του τον όρο «νησαίο έδαφος» με στόχο ακριβώς την αποφυγή χρήσεως των διαφόρων αυθαιρέτων ονομασιών. Πόσα όμως είναι τελικά τα ελληνικά νησιά ;;; Είναι ένα μεγάλο ερώτημα στο οποίο δίδονται διάφορες απαντήσεις, ανάλογα με τις εμπειρικές αντιλήψεις αυτού που απαντά. Μέχρι πρότινος η απάντηση ήταν περίπου 3.200 νησιά εκ των οποίων τα 164 κατοικούνταν, σύμφωνα με την απογραφή του 1951, ενώ η απογραφή του 1981 ελάττωσε τα κατοικημένα σε 141. Το μηχανογραφικό όμως αρχείο της Υδρογραφικής Υπηρεσίας του Ναυτικού περιέχει τα νησαία εδάφη της χώρας ταξινομημένα ανάλογα με το εμβαδόν τους και ανεβάζει τον αριθμό των καταχωρημένων νησιών σε 18.045. Θεωρώντας ως εξαιρετικής σημασίας το στοιχείο αυτό παραθέτουμε τον πίνακα των θαλασσίων (προσοχή στη διαφοροποίηση υπάρχουν και λιμναία και ποτάμια) νησαίων εδαφών όπως τον έχει συγκροτήσει η Υδρογραφική Υπηρεσία Ναυτικού. Εύρος Εμβαδού (τμ) < 100 100 έως 1000 1001 έως 10000 10001 έως 100000 >= 100000

Πλήθος νήσων – νησίδων 9096 6220 1724 556 449

Ο ανωτέρω πίνακας προέρχεται από την Βάση Δεδομένων της ΥΥ, όπως έχει διαμορφωθεί μέχρι τον Μάρτιο του 2014, η οποία βρίσκεται υπό αναθεώρηση και ενδέχεται στο μέλλον να διαφοροποιηθεί. Έχοντας παρουσιάσει ένα μικρό μόνο τμήμα των δραστηριοτήτων και μελετών των σχετικών με τα ελληνικά νησιά θα ήθελα να κλείσω το ενημερωτικό (πιστεύω) αυτό σημείωμα με τη διαπίστωση ότι η οικονομική σημασία των ελληνικών νησιών δεν προσδιορίζεται μόνο από τους πόρους και τις δυνατότητες αναπτύξεως που διαθέτουν τα ίδια, αλλά και από τους πόρους και τις δυνατότητες που μπορούν να προσφέρουν στις σχετικά κοντινές ηπειρωτικές και άλλες περιοχές. Πέραν όμως της οικονομικής σημασίας των νησιών μας δεν πρέπει να λησμονείται και η μεγάλη σημασία τους από γεωπολιτικής, αμυντικής, ιστορικής, οικολογικής, βιολογικής, πολιτιστικής και εθνικής απόψεως. Ας μην ξεχνάμε ότι πολλά από αυτά προσδιορίζουν τα ακραία σύνορα της πατρίδας μας, σαν μικρές οριακές Ελλάδες, που επεκτείνουν την επικράτεια της χώρας μας στις περιβρέχουσες την ξηρά θάλασσες και προσδίδουν οντότητα στο κράτος και συνάμα πλούτο στους Έλληνες, αναδεικνύοντας τις πραγματικές, βάσει του Διεθνούς Δικαίου, διαστάσεις της, που είναι πολύ ευρύτερες αυτών που σημειώνονται στους συνήθεις απλουστευμένους χάρτες. Περιπλους 45

Ιωάννης Π. Οικονομόπουλος Υποναύαρχος Π.Ν. ε.α. - Καθηγητής Σ.Ν.Δ.

Όλοι γνωρίζομε ή έχομε ακούσει για την εαρινήν ισημερία, όταν η ημέρα γίνεται ίση με την νύχτα, και έχει επικρατήσει να θεωρούμε ότι αυτό συμβαίνει σταθερά την 21η

Α΄ Κύριες Κινήσεις της Γης

Εκτός από την γενικότερη μεταβατική της τροχιά στον χώρο, μαζί με ολόκληρο το Ηλιακό μας Σύστημα, η Γη εκτελεί τρεις κύριες κινήσεις που φαίνονται στο σχήμα 1, οι οποίες αναγνωρίζονται εύκολα λόγω μεγέθους και αποτελεσμάτων, και δημιουργούν αντίστοιχες χρονικές έννοιες. Αυτές είναι: 1. Περιστροφή περί Άξονα (Rotation). Αποτέλεσμα αυτής της περιστροφής είναι η ημέρα και νύχτα που ρυθμίζουν την ζωή στην Γην, η Ανατολή, η Δύση και η Μεσημβρινή Διάβαση όλων των ουρανίων σωμάτων.

2. Περιφορά γύρω από τον Ήλιο (Revolution). Ταυτόχρονα με την περιστροφή περί άξονα, η Γη περιφέρεται σε ελλειπτική τροχιά γύρω από τον Ήλιο. Αυτή η περιφορά

δημιουργεί αφενός τις εποχές με την διαφορετική διάρκεια ημέρας-νύχτας, και αφετέρου την έννοια του έτους.

3. Μετάπτωση Άξονος Γης (Precession). Η Γη περιστρεφόμενη και περιφερόμενη στο Διάστημα υφίσταται τις ελκτικές δυνάμεις των σωμάτων του Ηλιακού Συστήματος με κυριότερες αυτές του Ηλίου και της Σελήνης, λόγω μάζας του πρώτου και μικρής αποστάσεως της δεύτερης. Ο συνδυασμός των δυνάμεων αυτών δημιουργεί την μετάπτωση του άξονος της Γης καθέτως στο επίπεδο της εκλειπτικής. Έτσι λοιπόν ενώ σήμερα ο άξων είναι προσανατολισμένος στον Πολικό, το έτος π.χ. 14.000 θα δείχνει τον Αστέρα Βέγα και μετά 25.800 έτη θα επανέλθει στην ίδια με την σημερινή θέση, όπως φαίνεται στο δεξιό μέρος του σχήματος 1.

Μαρτίου του σύγχρονου ημερολογίου. Στην συνέχεια και στο περιορισμένο πλαίσιο ενός άρθρου, εξηγούμε αυτό το αστρονομικό φαινόμενο και τον ακριβήν ημερολογιακό προσδιορισμό του.

46 Περιπλους

Σχήμα 1. Κύριες Κινήσεις Γης.

Αυτές οι κινήσεις επηρεάζουν το φαινόμενο της ισημερίας που εξηγούμε στη συνέχεια. Παρατηρήσεις: α. Εκτός από τις κύριες κινήσεις υπάρχουν και τρεις δευτερεύουσες: κλόνιση (nutation) άξονος Γης – μείωση περιστροφής Γης – μετακίνηση γεωγραφικών πόλων, οι οποίες επηρεάζουν τις κύριες. β. Η περιστροφή της Γης δεν είναι απολύτως σταθερή αλλά επιβραδύνεται κατά 0,001 μιας πλήρους περιστροφής σε έναν αιώνα (100 έτη). Δηλαδή το γνωστό μας 24ωρο δεν είναι σταθερό. Αυτή η επιβράδυνση διορθώνεται περιοδικά. Το Σάββατο 30/06/2012 το τελευταίο λεπτό της ημέρας είχε 61 δευτερόλεπτα αντί 60. γ. Το επίπεδο της γήινης τροχιάς γύρω από τον Ήλιο καλείται Εκλειπτική διότι όταν η Γη και η Σελήνη συμπίπτουν σ’ αυτό, ως προς τον Ήλιο, τότε δημιουργούνται τα γνωστά φαινόμενα της Εκλείψεως (Ηλίου ή Σελήνης).

Β΄ Οι Ισημερίες

Όπως φαίνεται στο σχήμα 2, ο Ήλιος κατά την φαινομένη ετήσια περιφορά του γύρω από την Γη, περνά τον Ισημερινό στο σημείο γ από το Νότιο στο Βόρειο ημισφαίριον οπότε η προηγούμενη νότια απόκλισή του μηδενίζεται και στην συνέχεια τρέπεται σε βόρεια. Στο διαμετρικά αντίθετο σημείο γ΄ συμβαίνουν τα αντίθετα καθώς ο Ήλιος κατέρχεται στο Νότιο ημισφαίριο. Τα προηγούμενα έχουν δύο βασικές συνέπειες. Πρώτη, η αλλαγή των εποχών και της διάρκειας ημέρας-νύχτας στα δύο ημισφαίρια διότι έκαστο θερμαίνεται περισσότερον όταν ο Ήλιος βρίσκεται επάνω του, και η ημέρα γίνεται μεγαλύτερη της νύχτας. Δεύτερη, η ισημερία δηλαδή διάρκεια ημέρας ίση με νύχτας≈12 ώρες, για όλους τους τόπους. Στο σημείο γ έχομε την εαρινή (ανοιξιάτικην) ισημερία και στο γ΄ την φθινοπωρινή. Στο σχήμα 3 εξηγούμε παραστατικά το φαινόμενο της ισημερίας. Η Γη περιστρέφεται στον άξονά της Π (βόρειος πόλος) - Π΄ (νότιος πόλος), ο οποίος ταυτίζεται με τον άξονα της Ουράνιας Σφαίρας, κατά την αποκαλούμενη ορθή φορά Φ από Δυσμάς προς Ανατολάς, συμπληρώνοντας μία πλήρη περιστροφή σε ~24 ώρες ως προς τον Ήλιον. Όταν ο Ήλιος βρεθεί επί του Ισημερινού δηλαδή στο σημείο γ ή γ΄ του σχήματος 2, θα φαίνεται να περιφέρεται ακριβώς επί της περιφέρειας του Ισημερινού (ΙΣ στο σχήμα 3) στην διάρκεια του 24ώρου κινούμενος κατά την ανάδρομη φορά Φ΄ εξ’ Ανατολών προς Δυσμάς. Τότε, για οιονδήποτε τόπο (Τ) της Γης με γεωγραφικό πλάτος (φ) βόρειο ή νότιο, συμβαίνουν τα εξής. Το επίπεδον ορίζοντος (ΒΝ) είναι κάθετο στην γραμμή της κατακορύφου ΤΤ΄ που διέρχεται από τον τόπο (Τ). Ως προς τον ορίζοντα αυτόν ο Ήλιος θ’ ανατέλλει ακριβώς στο σημείο Α και θα δύει στο Δ. Από την συμμετρία του σχήματος αντιλαμβανόμεθα ότι: πρώτον, τα σημεία Ανατολή-Δύση απέχουν ακριβώς 90° από Βορρά-Νότο, και δεύτερον, επομένως το υπέρ τον ορίζοντα ημερινό τόξο

Σχήμα 2. Φαινομένη Τροχιά Ηλίου γύρω από την Γη-Τροπικό Έτος. ΑΣΔ του Ηλίου ισούται με το κάτω του ορίζοντος νυχτερινό τόξο ΔΙΑ δηλαδή ημέρα=νύχτα≈12 ώρες. Το ίδιο φαινόμενο της Ισημερίας έχουν και όλοι οι τόποι που βρίσκονται στον Ισημερινό (γεωγρ.πλάτος 0°) και καθ’ όλην την διάρκεια του έτους δηλαδή ανεξαρτήτως αποκλίσεως Ηλίου, γεγονός στο οποίον οφείλεται και η ονομασία Ισημερινός του επιπέδου που διχοτομεί Γη και Ουράνια σφαίρα σε δύο ημισφαίρια. Στην περίπτωση αυτή (βλέπε σχ. 3) η κατακόρυφος ΤΤ΄ συμπίπτει με την διάμετρο ΙΣ του Ισημερινού, άρα η γραμμή Βορράς-Νότος του ορίζοντος συμπίπτει με τον άξονα ΠΠ΄ της Γης, επομένως και το επίπεδον Ορίζοντος (ΒΝ) είναι κάθετο στον Ισημερινό και συνεπώς το ημερινό και νυχτερινό τόξο, της 24ωρης περιφοράς του Ηλίου, είναι ίσα. Η 24ωρη Μέση Ηλιακή Ημέρα, την οποία τηρούμε στην Γη, είναι συμβατική μονάς προκύπτουσα από τον επίσης συμβατικό Μέσο Ήλιο, για να έχομε στην Γη σταθερή βάση χρόνου διότι ο Αληθής Ήλιος (που βλέπομε), κινούμενος ανισοταχώς στην Εκλειπτική (2ος Νόμος Κέπλερ), δίδει ασταθή χρόνο. Η απόλυτη περιστροφή της Γης περί τον άξονά της (ως προς απείρως μακρινό σημείο-εαρινό σημείο γ) καλείται Αστρική Ημέρα και ισούται με 23ωρ 56λ 4,09δλ της Μέσης Ηλιακής Ημέρας. Εξ’ άλλου, όπως προαναφέρθηκε, η περιστροφή της Γης επιβραδύνεται κατά 0,001 της πλήρους περιστροφής σ’ ένα αιώνα. Πιθανότερη αιτία θεωρείται η γιγαντιαία παλιρροιακή τριβή στους ωκεανούς δεδομένου ότι καλύπτουν το 70% της γήινης επιφάνειας. Όλα αυτά σημαίνουν ότι το αληθές ημερονύκτιο, που προκύπτει από την περί άξονα περιστροφή της Γης ως προς τον Αληθήν Ήλιο, δεν είναι σταθερή μονάς χρόνου. Παρατηρήσεις α. Η Γη δεν είναι τέλεια σφαίρα και τούτο επηρεάζει την ισημερία (βλέπε συνέχεια). β. Γράφομε ότι ο Ήλιος φαίνεται να περιφέρεται (ετησίως ή ημερησίως) γύρω από την Γη

διότι, όντες επ’ αυτής, δεν βλέπομε τις κινήσεις της αλλά τις σχετικές κινήσεις του Ηλίου κατά την αντίθετη φοράν (αξίωμα σχετικότητος Νεύτωνος). γ. Απόκλιση Ηλίου είναι η γωνιακή απόστασή του 0° έως ~23,5° βορ. και νοτ. του Ισημερινού. δ. Γεωγραφικό πλάτος (φ) είναι η γωνιακή απόσταση 0° έως 90° βορ. ή νοτ. Ισημερινού. ε. Το Ιερό των Ναών πρέπει να είναι προσανατολισμένο στην Ανατολή την αντιστοιχούσα στην εαρινήν ισημερία. Στα παλαιότερα χρόνια, που δεν υπήρχαν τα σύγχρονα μέσα προσανατολισμού, αυτό γινόταν παρατηρώντας την ανατολή του Ηλίου περί την εαρινήν ισημερία. Επειδή όμως τα προαναφερθέντα στο σχήμα 3 αφορούν τον γεωγραφικόν ορίζοντα που δεν εμποδίζεται από εδαφικές εξάρσεις, είναι κατανοητό γιατί πολλές εκκλησίες δεν έχουν σωστό προσανατολισμό, αφού η διόπτευση του Ηλίου όταν έχει υπερβεί τα εδαφικά εμπόδια δεν είναι πλέον προς το σημείο Α αλλά π.χ. στην θέση Η του σχήματος 3. Η ημερομηνία λοιπόν κατά την οποία ο Ήλιος βρίσκεται στο σημείο γ του σχήματος 2 αντιστοιχεί στην εαρινήν ισημερία, ενώ στο διαμετρικά αντίθετο σημείο γ΄ έχομε την φθινοπωρινήν ισημερία. Αλλά οι ισημερίες δεν είναι σταθερές αστρονομικά και ημερολογιακά λόγω του φαινομένου της μεταπτώσεως των ισημερινών σημείων. Την μετάπτωση διαπίστωσε ο Έλληνας Ίππαρχος (~190~120 π.Χ.) μεγαλύτερος,μετά τον Νεύτωνα, αστρονόμος όλων των εποχών και θεμελιωτής της μαθηματικής αστρονομίας, τον οποίον αποκαλούσαν “διδάσκαλο” οι μεταγενέστεροί του αστρονόμοι Στράβων, Πλούταρχος, Πτολεμαίος και Πλίνιος ο πρεσβύτερος. Συγκεκριμένα λοιπόν έχομε: 1- Αστρονομική Μετάπτωση. Τα σημεία γ και γ΄ μεταπίπτουν προς Δυσμάς, όπως δείχνει το βέλος στο σχήμα 2, κατά περίπου 50΄΄ (δεύτερα της μοίρας) ετησίως, που αντιστοιχούν σε περίπου 4 δευτερόλεπτα χρόνου. Αιτία είναι κυρίως η προαναφερθείσα αντίστοιχη μετάπτωση του άξονος Περιπλους 47

ΒΝ της Γης (σχήμα 1) λόγω των ελκτικών δυνάμεων Ηλίου και Σελήνης, με συνέπεια την ταλάντωση του επιπέδου του Ισημερινού, άρα και την μετάπτωση της διαμέτρου γγ΄ κατά την οποία τέμνονται τα επίπεδα Ισημερινού και Εκλειπτικής (σχ.2). Η μετάπτωση συμπληρώνεται σε ~25.800 έτη, οπότε άξων της Γης και ισημερινά σημεία γ-γ΄ επανέρχονται στην ίδια θέση. Το εαρινό σημείο γ πήρε την ονομασία “πρώτο σημείο του Κριού” (first point of Aries) και το σύμβολό του (κέρατα κριού, απλοποιημένα με το γράμμα γ), διότι κατά την εποχή του Ιππάρχου πριν 2150 έτη περίπου, το εαρινό σημείο (γ) βρισκόταν στην αρχή (πρώτο σημείο) του ζωδίου Κριός. Έκτοτε, έχει μετακινηθεί κατά ένα ζώδιο, λόγω της μεταπτώσεως, και στην εποχή μας βρίσκεται στους Ιχθείς (Pisces). Αλλά ανεξαρτήτως της εκάστοτε θέσεώς του το γ, ως τομή εκλειπτικής και ισημερινού, θα είναι πάντα η αφετηρία του ηλιακού τροπικού έτους διατηρώντας αενάως ονομασία και σύμβολο. Αντίστοιχη είναι η μετάπτωση και του φθινοπωρινού σημείου γ΄ το οποίο στην εποχή μας βρίσκεται στο ζώδιο Παρθένος (Virgo) ενώ στην εποχή του Ιππάρχου ήταν στο ζώδιο Ζυγός (Libra). Πρέπει όμως να επισημάνομε ότι το φαινόμενο της μεταπτώσεως του άξονος της Γης είναι πολυσύνθετο και ο υπολογισμός εξαρτάται από: α) τις διαστάσεις της Γης, β) την πυκνότητα της, γ) την κατανομή της γήινης μάζας, δ) τους νόμους κινήσεως της Γης, ε) την ταχύτητα περιστροφής της, στ) την επιπλάτυνση του σχήματος της, ζ) τις αποστάσεις Ηλίου και Σελήνης από την Γη, η) την φαινομένη κινησή τους ως προς την Γη και θ) το νόμο της παγκοσμίου έλξεως.

2- Ημερολογιακή Μετάπτωση. (α) Tο Διεθνές Γρηγοριανό Ημερολόγιο, που τηρούμε ως πολιτικό ημερολόγιο, διαφέρει κατά ~26δλ. από το τροπικό ηλιακό έτος. Εξ’ άλλου, κατά το έτος 325 της οικουμενικής συνόδου της Νίκαιας η οποία ρύθμισε τα αφορώντα το Πάσχα, η εαρινή ισημερία αντιστοιχούσε στην 21 Μαρτίου και σε αυτή την ημερομηνία έχει αναχθεί το Γρηγοριανό ημερολόγιο. Για το 2014 έχουν μεσολαβήσει 2014-325=1689 έτη και η ετήσια διαφορά των ~26δλ. έχει συσσωρεύσει στο Γρηγοριανό Ημερολόγιο σφάλμα: 1689Χ26δλ.=43.914 δλ.≈ 1/2 ημέρας (1 48 Περιπλους

Σχήμα 3. Το Φαινόμενο της Ισημερίας. ημέρα=86.400 δλ.), το οποίο μεταθέτει την εαρινήν ισημερία του 2014 στην 20 Μαρτίου και ώρα 18.57 στο Γρηγοριανό Ημερολόγιο. Το Ιουλιανό Ημερολόγιο αποκλίνει του ηλιακού τροπικού έτους κατά ~11 λεπτά ετησίως και έχει σφάλμα, π.χ. για το 2014, ~13 ημ. = [(2014-325)x11λ.]: 1440λ.

(1 ημέρα=1440 λεπτά). Επομένως στο ημερολόγιο αυτό η εαρινή ισημερία αντιστοιχεί στην ~20-13=~7 Μαρτίου. (β) Εξ’ άλλου, και η Ηλιακή ημέρα δεν είναι σταθερή όπως προαναφέρθηκε, και τούτο επηρεάζει την ημερολογιακή μετάπτωση της ισημερίας.

3- Ημερομηνίες Ισημεριών. Όσα πολύ συνοπτικά προαναφέρθηκαν έχουν συνολικό αποτέλεσμα ότι κατά την παρούσα διαχρονική εποχή και για το μέσο γεωγραφικό πλάτος της Ελλάδος: α. η εαρινή ισημερία αντιστοιχεί στην ~17 Μαρτίου Γρηγοριανού ή ~4 Μαρτίου Ιουλιανού Ημερολογίου. β. η φθινοπωρινή ισημερία αντιστοιχεί στην ~26 Σεπτεμβρίου Γρηγοριανού ή ~13 Σεπτεμβρίου Ιουλιανού Ημερολογίου. γ. Τούτο παρατηρείται στους ελληνικούς ημεροδείκτες με χρόνους Ανατολής-Δύσεως Ηλίου, στο διαδίκτυο για τις ημερομηνίες 17 Μαρτίου και 26 Σεπτεμβρίου Γρηγοριανού Ημερολογίου, και υπολογίζοντας την Ανατολή-Δύση με το Ναυτικό Almanac για την 17 Μαρτίου και 26 Σεπτεμβρίου. Σ’ όλες τις περιπτώσεις έχομε την πλησιέστερη προς 12ωρες διαφορά (δηλαδή ισημε-

ρία) μεταξύ χρόνων Ανατολής και Δύσεως Ηλίου.

4 – Ο Παράγων του Γεωγραφικού Πλάτους Όμως, η ισημερία δεν έχει την ίδια χρονική τιμή σ’ όλα τα γεωγραφικά πλάτη διότι η Γη δεν είναι τέλεια σφαίρα αλλά ελλειψοειδές εκ περιστροφής, ελαφρώς συμπιεσμένη στους πόλους της. Τούτο έχει αποτέλεσμα την ασύμμετρη διαφοροποίηση των χρόνων ανατολής-δύσεως Ηλίου, επομένως και της ισημερίας, στα διάφορα γεωγραφικά πλάτη, κατά την ημερομηνία που ο Ήλιος διασχίζει τον ισημερινό (σημείο γ στο σχήμα 2), οπότε και παρατηρείται η ισημερία σ’ όλη την Γη. Π.χ. από το Ναυτικό Almanac υπολογίζομε τις εξής, πλησιέστερες προς 12 ώρες, διάρκειες ημέρας για τα αντίστοιχα γεωγραφικά πλάτη (φ). α. Κατά την 17η Μαρτίου: φ0° 12ωρ05λ , φ35°Β 12ωρ03λ , φ45°Β 12ωρ01λ , φ50°Β 12ωρ00λ , φ72°Β 11ωρ56λ. Δηλαδή ακριβώς ισημερία (ημέρα=νύχτα=12ωρ) έχομε μόνο στο πλάτος φ 50°Β. β. Κατά την 21η Μαρτίου: φ0° 12ωρ07λ , φ35°Β 12ωρ09λ , φ45°Β 12ωρ11λ , φ50°Β 12ωρ12λ , φ72°Β 12ωρ25λ. Δηλαδή για την 21η Μαρτίου η πλησιέστερη διάρκεια προς τις 12 ώρες συμβαίνει στο πλάτος 0°. γ. Επομένως για όλα τα βόρεια γεωγραφικά πλάτη, η πλησιέστερη προς 12 ώρες (ισημερία) διάρκεια της ημέρας αντιστοιχεί στην 17η Μαρτίου και όχι στην 21η Μαρτίου. δ. Παρόμοια αλλά όχι ίδια αποτελέσματα έχομε τόσο κατά την φθινοπωρινήν ισημερία όσο και για νότια πλάτη. ε. Επισημαίνομε όμως ότι το αποτέλεσμα αυτό ειναι μόνο ποιοτικό (το παρατηρούμενο) η δε επιστημονική τεκμηρίωση απαιτεί ιδιαίτερη πραγματεία. Αναφερόμενοι λοιπόν στην εαρινήν ισημερία συνηθίζεται να την τοποθετούμε σταθερά στην 21η Μαρτίου Γρηγοριανού ή 8η Μαρτίου (21Μαρτ.-13 ημ.) Ιουλιανού ημερολογίου, διότι αυτές τις ημερομηνίες χρησιμοποιούμε για τον εκκλησιαστικό προσδιορισμό του Πάσχα, το οποίο έπεται πάντοτε της εαρινής ισημερίας, ενώ, όπως εξηγήσαμε, αυτή δεν είναι σταθερή αστρονομικά, ημερολογιακά και γεωγραφικά (πλάτος), αφού εξαρτάται από την μετάπτωση των ισημεριών, την διαφορά ηλιακού και ημερολογιακού έτους και το πραγματικό σχήμα της Γης.

Η ΝΑΥΤΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΗΣ ΥΔΡΑΣ Του Φρίξου Δήμου | Εμποροπλοιάρχου, αποφοίτου του 1953 της Σχολής της Ύδρας

Σ

την περίοδο της τουρκοκρατίας μόνο η γραφή κι ανάγνωση, κι αυτά μετ ‘ εμποδίων κι όχι σε σχολεία φυσικά αλλά από ανθρώπους της εκκλησίας κυρίως, μπορούσαν να διδαχθούν τα σκλαβωμένα Ελληνόπουλα. Στη ναυτιλία όμως, που μεγαλουργούσε τότε στην Ύδρα, αλλά και στο εμπόριο επίσης είναι απαραίτητα τα μαθηματικά τα στοιχειώδη έστω για την εποχή εκείνη. Έτσι οι πρόκριτοι του νησιού, χάρη και στα προνόμια της πόλης, ιδρύσανε το 1749 σχολείο στον περίβολο του ιερού ναού του Αγίου Βασιλείου στο Καμίνι σε οικόπεδο που δώρισε ο Ιωάννης Σούρμπας και που σήμερα στεγάζεται το 2ο δημοτικό σχολείο Ύδρας. Για την καλύτερη όμως εκπαίδευση του στελεχιακού δυναμικού του μεγάλου Υδραίικου εμπορικού στόλου το σχολείο αυτό, κατά τα τέλη του 18ου αιώνα, μετεξελίχθηκε στην περιώνυμη Ναυτική Σχολή της Ύδρας που δίδαξαν ξένοι, κυρίως Ιταλοί, Γάλλοι, Ισπανοί και Πορτογάλοι,καθηγητές. Διασώζονται σήμερα μόνο δύο ονόματα Ιταλών καθηγητών: του Φελίτσε Καζέρτα από το Παλέρμο, που δίδαξε ναυτικά

50 Περιπλους

μαθήματα από το 1817 μέχρι το 1821 οπότε και μπαρκάρισε με τους μαθητές του σε Υδραίικο πλοίο να πολεμήσει κι αυτός για την ελευθερία των Ελλήνων! Και του διδάκτορα της νομικής και καθηγητή ξένων γλωσσών Ιωσήφ Κιάππε που δίδαξε Ιταλικά στη σχολή και συνάμα υπηρετούσε ως γραμματέας της κοινότητας. Κατά την επανάσταση ανέλαβε τη γραμματεία του Αναστάσιου Τσαμαδού στο πολεμικό πλοίο “Αγαμέμνων”. Ήταν ακόμη εκδότης των τοπικών εφημερίδων «Φίλος του Νόμου» και «ΑΒΕ-ILLE GRECQUE», Ελληνική Μέλισσα δηλαδή. Σημειώνεται πως ο Κιάππε είναι ο πρώτος αλλοδαπός που πολιτογραφήθηκε, στις 18/4/1821, ως Υδραίος πολίτης! Στη σχολή επίσης δίδαξε από το 1800 μέχρι το 1820, ο ιερομόναχος Παρθένιος Ζαφείρης ιταλικά και οι αδελφοί Κωνσταντίνος και Δημήτριος Νούλος γαλλικά και ιταλικά. Καλή μαρτυρία για τη σχολή αποτελεί η γνωστή ελαιογραφία του μεγάλου θαλασσογράφου μας Κωνσταντίνου Βολανάκη που παριστάνει καθηγητή με ευρωπαϊκή ενδυμασία να διδάσκει τους Υδραίους βρακοφόρους μαθητές του στη Σχολή. Από τα εναπομείναντα γαλλικά, ιταλικά και ισπανικά βιβλία της Σχολής, που φυλάσσονται στο Μουσείο της Ύδρας, αποδεικνύεται η γλωσσομάθεια των Υδραίων πλοιάρχων αλλά και από τις εγγραφές στα ημερολόγια των πλοίων επιβεβαιώνεται η επάρκειά τους στις ναυτικές και ναυτιλιακές γνώσεις. Εκτός από την Ύδρα όμως, αλλά μεταγενέστερα βέβαια, η ναυτική εκπαίδευση λειτουργούσε σε αρκετές περιοχές της κατεχόμενης Ελλάδας. Στη Χίο παραδείγματος χάριν το 1815 ο Αδαμάντιος Κοραής συνιστούσε στο Νεόφυτο Βάμβα, διευθυντή της σχολής της Χίου από το 1811, να συμπεριλάβει στη διδακτέα ύλη και ναυτικά μαθήματα! Το 1828 οι Χιώτες πρόσφυγες ίδρυσαν στη Σύρο σχολή που φοίτησαν και Τούρκοι, Δαλματοί και Ιταλοί ναυτικοί. Πρώτος δάσκαλος ήταν ο Χιώτης Νικόλαος Πατρώνας ή διακο-Νικολής, γιατί ήταν ιεροψάλτης ή κουτσοΝικολής για την αναπηρία του από το ένα πόδι. Στη Χίο επίσης, από το 1845 μεχρι το 1875 ο Τούρκος ναυτοδάσκαλος Μεχμέτ Αλή Τσελεπή ή Τσελεπίδης έκανε ναυτικά μαθήματα,στην ελληνική γλώσσα μάλιστα, χορηγώντας και επίσημα πιστοποιητικά που αναφέρονταν και όλα τα διδαχθέντα μαθήματα. Στη Σύρο ακόμη ο απόστρατος κορσικανός αξιωματικός Αντώνιος Σκάσσης δίδασκε κι αυτός ναυτιλία. Αλλά και ο Μαλτέζος Λορέντζο Μπονέλλο δίδασκε στην Άνδρο από το 1845 μέχρι το 1849 και στη συνέχεια ο μαθητής του Δημήτριος Παπαμιχαήλ Πολέμης από τις Στενιές, που αργότερα τον αντικατέστησε ο παππά-Ζαννής Μιχ.Πολέμης. Και τέλος στο Γαλαξίδι, πριν από το 1867 έκανε ναυτικά μαθήματα ο Ευθύμιος Καβασίλας. Φυσικά υπήρχαν κι άλλες ναυτικές σχολές ή ναυτοδιδάσκαλοι και σε άλλες ναυτικές περιοχές. Η ναυτική όμως Σχολή της Ύδρας παραμένει η πρώτη ναυτική και γιατί όχι και επαγγελματική σχολή στην Ελλάδα! Αμέσως με την κήρυξη της Επανάστασης καθηγητές και μαθητές μπαρκάρησαν στα πλοία του αγώνα κι έτσι διαλύθηκε η Σχολή της Ύδρας. Μετά τη σύσταση του Ελληνικού κράτους και για την αναζωογόνηση της ναυτιλίας αποφασίστηκε ο διορισμός ναυτοδιδασκάλων σε αρκετά παραθαλάσσια μέρη. Έτσι σύμφωνα με το διάταγμα της 18/2/1838 ιδρύθηκε ναυτικό σχολείο στην Ύδρα που όμως δεν είναι γνωστό μέχρι πότε λειτούργησε. Η έλευση τώρα του 20ου αιώνα βρήκε σε λειτουργία την ιδιωτική σχολή πλοιάρχων που συστάθηκε το 1926 από την «Ένωση ναυτικών Ύδρας» στο δίδυμο κτίριο

1

2

Στην απέναντι σελίδα: Τα αρχοντικά των Τσαμαδών όπου στεγάζεται η Σχολή από το 1930 μέχρι σήμερα. Πίνακας του Γ. Σταύρου.

1. Το 2ο Δημοτικό Σχολείο Ύδρας, στον περίβολο του ναού του Αγ. Βασιλείου, όπου είχε λειτρουγήσει σχολείο στην τουρκοκρατία. 2. Η εκκλησία του Αγίου Βασιλείου στο Καμίνι της Ύδρας. 3. Το Λαζαρέτο της Ύδρας. 4. Εδώ στεγάστηκε η Σχολή Εμποροπλοιάρχων το διάστημα 1943-1946, στην οδό Αγίας Φιλοθέης 5, Αθήνα.

3

4

του Λαζαρέττου μέχρι το 1930. Διαλύθηκε όμως όταν με το νόμο 4511/1930 ιδρύθηκε επιτέλους η πρώτη δημόσια σχολή πλοιάρχων στην Ελλάδα με την ονομασία Σχολή Εμπορικής Ναυτιλίας στην Ύδρα. Ήταν ημιστρατιωτική, τετραετούς εσωτερικής φοίτησης,με πρόγραμμα και κανονισμόν παρόμοιο της Σχολής Ναυτικών Δοκίμων και στην οποία μεταγράφηκαν και σπουδαστές της προηγούμενης ιδιωτικής σχολής. Η Σχολή στεγάστηκε και εξακολουθεί να στεγάζεται μέχρι σήμερα στα δύο επιβλητικά αρχοντικά των Τσαμαδών. Το κάτω άνηκε στο Δημήτριο Μιχ.Τσαμαδό και το επάνω στο Λάζαρο Δημ.Τσαμαδό. Πατέρα και γιο αντίστοιχα. Το πρώτο κτίριο είναι ιδιοκτησία του ιδρύματος του πλοιάρχου,εφοπλιστή και μεγάλου ευεργέτη Αθανάσιου Κουλούρα που το έχει παραχωρήσει για την λειτουργία της Σχολής μόνο ενώ το άλλο ανήκει στον ιερό ναό της Ζωοδόχου Πηγής της Αθήνας και ενοικιάζεται από το υπουργείο Εμπορικής Ναυτιλίας. Διοικητής ήταν ο Πλοίαρχος ΠΝ εα. Δημήτριος Καζάκος. Η Σχολή κατά το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο μεταφέρθηκε το 1941 στον Πόρο όπου και διέκοψε τη λειτουργία της. Επαναλειτούργησε το 1943 στο Μέγαρο Εμποροϋπαλλήλων, Αγίας Φιλοθέης 5,στην Αθήνα. Αργότερα τον Ιούνιο του 1946 μεταστεγάστηκε στα αρχοντικά των οικογενειών Μαυρομιχάλη- Ράλλη στην οδό Καραγεώργη Σερβίας 12 στην Καστέλα με διοικητή τον Υδραίο πλοίαρχο Π.Ν Χαρίλαο Ρεβίδη. Τέλος το Β.Δ. 166/1949 η σχολή «επαναπατρίζεται» στη γενέτειρά της την Ύδρα όπου και παραμένει μέχρι σήμερα, με τη μεταφορά των δύο πρώτων τάξεων και με διοικητεύοντα τον υποπλοίαρχο Λ.Σ. Ζήνωνα Σδούγκο απόφοιτο Σχολής της Ύδρας του 1934.Το 1956 σταματάει η μοναδικότητα της Σχολής Εμπορικής Ναυτιλίας Ύδρας με τη σύσταση σχολών και σε άλλα μέρη της Ελλάδας, που εκτός όμως από πλοιάρχους σπουδάζουν τώρα και μηχανικοί καθώς και ασυρματιστές, με την ονομασία «Δημόσι-

ες Σχολές Εμπορικού Ναυτικού» (Δ.Σ.Ε.Ν). Το 1973 οι σχολές αυτές «ανωτεροποιούνται», θεωρητικά φυσικά, μετονομαζόμενες «Ανώτερες Δημόσιες Σχολές Εμπορικού Ναυτικού» (Α.Σ.Δ.Ε.Ν) και τέλος με το νόμο 2638/1998 αναδιαρθρώνεται ο κανονισμός λειτουργίας τους σύμφωνα με αυτών των Τ.Ε.Ι και Α.Ε.Ι, αλλά δυστυχώς εξακολουθούν να παραμένουν εκτός τριτοβάθμιας εκπαίδευσης ακόμη, μετονομαζόμενες σε ΄΄Ακαδημίες Εμπορικού Ναυτικού (Α.Ε.Ν)’’ Η ζωή στη Σχολή της Ύδρας τη δεκαετία του 50’ ήταν δύσκολη οι δυσκολίες άρχιζαν πριν την εισαγωγή των μαθητών σ αυτή. Διαγωνίστηκαν παραδείγματος χάριν το 1949, 1.400 υποψήφιοι για 20 μόνο θέσεις. Εισαχθήκανε τελικά όλοι οι 51 επιτυχόντες! Αν και η Σχολή ήταν δημόσια οι σπουδαστές πλήρωναν τα πάντα... Τροφοδοσία, στολές, εγγραφές, βιβλία κλπ. και από ανέσεις μηδέν! Θέρμανση δεν υπήρχε αλλά ούτε και ζεστό νερό για το Σαββατιάτικο ντουζ, το βραδινό πλύσιμο των ποδιών ή το πρωινό ξύρισμα…στρατιωτική πειθαρχία, αμέτρητες σκάλες, καψόνι και διάβασμα. Η φτωχή τότε Ύδρα δεν είχε καμία σχέση με την κοσμοπολίτικη σημερινή. Διασκέδαση των μαθητών ήταν ένα μεγάφωνο από το ραδιόφωνο το διοικητή και πάλι το... διάβασμα. Αυτά συμβαίνανε βέβαια στη δεκαετία του ‘50 κυρίως και γι αυτό και δίκαια οι σπουδαστές τα χρόνια των σπουδών τους τα ονόμασαν «τέσσερα πέτρινα χρόνια». Οι σπουδαστές όμως εκείνοι,τα... σκολόπαιδα όπως τους αποκαλούσαν οι ντόπιοι, φτασμένοι ναυτίλοι πια αφού όργωσαν τις θάλασσες και τους ωκεανούς (δίνοντας βέβαια και το μεγάλο εθνικό τους παρόν στη δημιουργία του Ελληνικού ναυτιλιακού θαύματος) εξελιχθήκανε σε καπεταναίους, αρχιπλοιάρχους, διευθυντές ναυτιλιακών επιχειρήσεων,εφοπλιστές αλλά και λιμενικούς, θα θυμούνται πάντα με νοσταλγία κι αγάπη τα «τέσσερα διαμαντένια» και όχι πια πέτρινα χρόνια των σπουδών τους στην Ύδρα.

Βιβλιογραφία: 1. Αντωνίου Λιγνού «Ιστορία της Νήσου Ύδρας». 2. Αναστασίου Τζαμτζή «Ναυτική Γνώση και Παιδεία στη Νεώτερη Ελλάδα 16ος-19ος αι.». 3. Ναυάρχου Χρήστου Ντούνη (αποφ. 1955) «Ναυτιλιακώς Σκέπτεσθαι», «Ναυτιλιακά Δρόμενα» και «Κείμενα Ναυτιλιακού Προβληματισμού». 4. Ετήσια Ημερολόγια Λέσχης Απόφοιτων Σχολής Ναυτιλίας Ύδρας. 5. Σημειώσεις πλοιάρχου Θεοδώρου Κρεμασιώτη (αποφ. 1953). 6. Άρθρα πλοιάρχου Φρίξου Δήμου (αποφ. 1953).

Περιπλους 51

Μνημείο Αγνώστου Στρατιώτου

Τ

ο Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος με ευχαρίστηση πληροφορήθηκε ότι με απόφαση του Υπουργού Πολιτισμού εγκρίθηκε ο εντοιχισμός στο Μνημείο του Αγνώστου Στρατιώτου αριθμού επιγραφών που θα μνημονεύουν τη συμβολή του Πολεμικού και του Εμπορικού Ναυτικού στους εθνικούς αγώνες του 20ου αιώνα και τη θυσία ναυτικών ηρώων για την ελευθερία του έθνους. Η απόφαση αυτή αποτελεί δικαίωση των προσπαθειών πολλών φορέων που από το 1997 με πρωτεργάτη τον οραματιστή αείμνηστο Ναύαρχο Κώστα Παΐζη, Πρόεδρο τότε του ΝΜΕ, ο οποίος ξεκίνησε τις προσφυγές στα δαιδαλώδη κανάλια της γραφειοκρατίας του ελληνικού Δημοσίου για την επίτευξη μιας αυτονόητης και δίκαιης ενέργειας.

52 Περιπλους

Το Ναυτικό Μουσείο συνέχισε τις προσπάθειες με επιστολές του τον Οκτώβριο του 2003, τον Ιούνιο του 2004, τον Ιανουάριο του 2005, τον Νοέμβριο του 2006, τον Νοέμβριο του 2013 και τον Φεβρουάριο του 2014. Στο μεταξύ στους φορείς που πίεζαν και συνηγορούσαν για το αίτημα προστέθηκαν η ΕΘΕ και το Άλσος Ναυτικής Παράδοσης, καθώς και ιδιώτες όπως ο εκλεκτός φίλος και μέλος του Μουσείου κ. Φρίξος Δήμου που αρθρογράφησε στον ημερήσιο τύπο για θέμα. Το γεγονός ότι ορισμένοι προσπάθησαν να οικειοποιηθούν την πατρότητα της προσπάθειας στέλνοντας mails σε σχετικούς φορείς, ή ακόμα και καθοδηγώντας τον δημοσιογράφο που περιέγραψε την παρέλαση της 25ης Μαρτίου, θα ήταν συγχωρητέο, εάν δεν γνώριζαν πόσοι και πόσο νωρίτε-

ρα είχαν προηγηθεί. Από τη στιγμή όμως που το είχαμε γνωστοποιήσει, η αποσιώπηση αποδέχεται πολλές ερμηνείες. Παρά την ικανοποίηση για το αίσιο πέρας των προσπαθειών θεωρούμε ότι θα πρέπει να αναφερθεί ότι το περιεχόμενο των εγγραφών δεν ικανοποιεί. Δεν είναι γνωστό ποια επιτροπή εξεπόνησε τη μελέτη βάσει της οποίας καθοριζόταν το περιεχόμενο των πινακίδων και κατέληξε στο αποτέλεσμα να εντοιχισθούν πέντε πινακίδες με τις λέξεις : ΚΥΠΡΟΣ - ΑΙΓΑΙΟ - ΙΟΝΙΟ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ - ΑΤΛΑΝΤΙΚΟΣ Εκτιμάται ότι θα μπορούσε το περιεχόμενο των εγγραφών να ήταν περισσότερο περιγραφικό και χρονικά εντοπισμένο, ώστε να κατατοπίζουν πληρέστερα τον θεατή για τις συγκεκριμένες θυσίες του Πολεμικού και του Εμπορικού Ναυτικού.

Original Parts and Original Service. Your guarantee of quality and reliability.

ABB Turbocharging’s Original Parts and Original Service concept is our commitment to maintaining your valuable equipment in peak condition and at optimum performance throughout its life cycle. We use our extensive knowledge of your installations to offer proactive services, ensuring you consistently operate at high-levels of performance and efficiency. Our extensive global network of professional service engineers and unparalleled logistics means you receive support and spare parts whenever and wherever needed. Get Original. www.abb.com/turbocharging

ABB SA Turbocharging 13th km Athens-Korinth National Road 12462 Skaramagkas Phone: +30 210 42 12 600 E-mail: turbo@gr.abb.com

Το Κρατικό Βραβείο Ποίησης

στον Πάνο Κυπαρίσση για τη συλλογή «Τα Τιμαλφή» Όταν ένας δικός σου άνθρωπος αναγνωρίζεται και τιμάται με το Κρατικό Βραβείο Ποίησης του 2014 αισθάνεσαι μια ανυπόκριτη χαρά σαν κι εσύ ο ίδιος να έχεις κάπως μοιραστεί ένα κομμάτι από τη βράβευση. Ο Πάνος Κυπαρίσσης είναι γνωστός, φίλος αγαπημένος και εμείς δεν ξέρουμε πώς να εκφράσουμε τί χαρά μας για τη δίκαιη αναγνώριση του ποιητικού του ταλέντου. Σαν ελάχιστη ανταπόδοση της αισθητικής συγκίνησης που μας χαρίζει και με στόχο να κάνουμε γνωστό στους αναγνώστες μας το μεστό και αθόρυβο ποιητικό έργο παραθέτουμε δύο λόγια από το πολύ πλούσιο βιογραφικό του σημείωμα.

Γ

εννήθηκε στην Οξυά Ιωαννίνων. Σπούδασε Μαθηματικά και Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας και Θέατρο στη Δραματική Σχολή του Θεάτρου Τέχνης – Κάρολος Κουν.Ηθοποιός και σκηνοθέτης στο θέατρο, στην τηλεόραση και στον κινηματογράφο. Εργάστηκε, καθηγητής Φιλολογίας και Μαθηματικών στη Μέση Εκπαίδευση για μια περίπου δεκαετία. Έπίσης, για μια οκταετία, ως καθηγητής Υποκριτικής στις δραματικές σχολές “Βεάκη”, “Νέο Ελληνικό Θέατρο - Γιώργου Αρμένη” και “Δήλος – Δήμητρα Χατούπη”. Γράφει ποίηση, δοκίμιο και μεταφράζει θεατρικά κείμενα. Κείμενά του έχουν μεταφραστεί στα Αγγλικά, Γαλλικά, Ιταλικά, Γερμανικά, Ισπανικά, Βουλγαρικά και Τσεχικά. Έχει συμμετάσχει σε όλες σχεδόν τις ανθολογίες. Ενδεικτικά: Γενιά του ’70 (Γ. Παναγιώτου, Σίσυφος, 1979), Ανθολογία Νεοελληνικής Ποίησης (Σ. Κοκκίνης, Εστία, 1984), Σύγχρονη

Ελληνική Λογοτεχνία (Μ. Μερακλής, Πατάκης, 1986), Γενεαλογικά (Αλ. Ζήρας, Ρόπτρο, 1989), Λύρα Ελληνική (Β. Βασιλικός, Πλειάς, 1993), Εκδρομή στην Άλλη Γλώσσα (Γ. Μαρκόπουλος, Νεφέλη, 1994), Ανθολογία Θαλασσινής Ποιήσεως (Δ. Γιακουμάκης, Αθήνα, 1996), Τα Ωραιότερα Ποιήματα για τη Μάνα (Θ. Νιάρχος, Καστανιώτης, 1997), Γενιά του ’70 (Αλ. Ζήρας & Δ. Αλεξίου, Όμβρος, 2001), Αρχαία Πατρίδα των Ποιημάτων (Ηλ. Γκρης, Μεταίχμιο, 2004), Λεξικό Νεοελληνικής Λογοτεχνίας (Πατάκης, 2007), Ελληνική Ποίηση του 20ου Αιώνα (Ευρ. Γαραντούδης, Μεταίχμιο, 2008), Ανθολογία Ελληνικής Ποίησης (Κ. Παπαγεωργίου & Β. Χατζηβασιλείου, Κότινος, 2013) Έχει συνεργαστεί με τα περιοδικά: Η Λέξη, Πλανόδιον, Ποίηση, Τα Ποιητικά, Νέο Επίπεδο, Τεχνοπαίγνιον, Πόρφυρας, Οδός Πανός, Παραλλάξ, Αλφειός, Πάροδος, Ελλέβορος, Σχεδία, Οροπέδιον, Ακτή, κ.α.

Από την ποιητική συλλογή Φως Ορυχείου.

ΘΑΛΑΣΣΑ Η ΘΑΛΑΣΣΑ Γεμάτο νύχτα το κορμί Σκοτεινά νηολόγια κι η σκουριά που το σκάβει αφανέρωτη Γλιστράς στη ράχη ανήσυχου κύματος δίχως να νιώθεις τον άθλο σε νησίδες ανάγκης καθώς σε λυγίζει ο χρόνος καταργώντας αποσκευές κι ελπίδες αβάσιμες Πόση τόλμη δεν ιστορήθηκε; Πόσα κορμιά νικημένα ταξιδεύουν το αίμα · τη χολή και το ξίδι στη σύνοψη τούτη του κόσμου που βρίσκει πάντοτε τρόπο να νίψει τα χέρια του

]b ΤΟ ΦΥΛΛΟ Το σέρνει στην πλάτη της νεροσυρμή Ποια μάνα ρίζα που σήκωσε με τόσο πόνο το κορμί εκεί που χάνεται πεσμένο τ’ αντικρύζει;

Βιβλία του: 7 Ποιητές (συμμετοχή), ποιήματα, Καστανιώτης 1975 • Ο Καπνοπόλεμος, ποιήματα, 1977 • Το σοφό σαλιγκάρι, ποιήματα, Συμείον 1980 • Σημειώσεις ενός τηλεγραφητή, ποιήματα, Σπηλιώτης 1986 • Η άλλη φωτογραφία, ποιήματα, Ρόπτρον 1990 • Νησί δίχως φύλλα, ποιήματα, Λωτός 1992 • Φόδρες της νύχτας, ποιήματα, Καστανιώτης 1996 • Τα χειρόγραφα της βροχής, ποιήματα, Καστανιώτης 2003 • Το χώμα που μένει, ποιήματα, Καστανιώτης 2007 • Μαύρο βαμβάκι, ποιήματα, Μελάνι 2009 • Φως ορυχείου, ποιήματα, Μελάνι 2011 • Τα Τιμαλφή, ποιήματα, Μελάνι 2013 • Καραϊσκάκης-Δελινό και μαύρο φως, συνθετικό ποίημα, Διάττων 2014 Ευρυπίδη Βάκχες, εισαγωγή - μετάφραση, Λωτός 1991 • Βεάκης, για την ιθαγένεια στην υποκριτική, μελέτη, Ρόπτρον 1991 • Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα Ματωμένος Γάμος, μετάφραση, Κέδρος 1998 • Αριστοφάνη Πλούτος, μετάφραση - διασκευή για νέους, Όμβρος 2001 • Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα Γέρμα, μετάφραση, Κέδρος 2008 • Αριστοφάνη Πλούτος, εισαγωγή – μετάφραση – σχόλια, Γαβριηλίδης 2012 • Ζαν Πωλ Σαρτρ Κεκλεισμένων των Θυρών, εισαγωγή – μετάφραση, Γαβριηλίδης 2014 54 Περιπλους

Βιβλιοπαρουσιάσεις

Ναυάγια στον ελληνικό βυθό. Κατάδυση στην ιστορία τους. Έκδοση Ιδρύματος Αικατερίνης Λασκαρίδη. Συγγραφείς: Κώστας Θωκταρίδης, Άρης Μπιλάλης

Η

συνεργασία του Ιδρύματος «Αικατερίνης Λασκαρίδη» και του πλέον γνωστού καταδύτη στον ελληνικό χώρο του Κώστα Θωκταρίδη δεν είναι δυνατόν παρά να παράγει ένα θαυμάσιο αποτέλεσμα. Το βιβλίο «Ναυάγια στον ελληνικό βυθό. Κατάδυση στην ιστορία τους.» είναι ένας καλαίσθητος δίγλωσσος τόμος που περιλαμβάνει 20 από τα πλέον γνωστά ναυάγια που βρίσκονται στους ελληνικούς βυθούς. Αλήθεια τι θα καθιστούσε ένα ναυάγιο σημαντικό;; Το ερώτημα τίθεται εμμέσως από τον ίδιο τον κ. Λασκαρίδη στον πρόλογο του βιβλίου του. Είναι πόσο τραγικό υπήρξε ανάλογα με τον αριθμό των θυμάτων;; Ήταν σημαντικό γιατί θυμίζει ηρωικές και ένδοξες στιγμές αυταπάρνησης του Πολεμικού Ναυτικού;; Ό, τι κι αν είναι τα 20 ναυάγια που περιέχονται στο βιβλίο είναι ομολογουμένως από τα πλέον γνωστά και τα σημαντικότερα των ελληνικών θαλασσών. Για την κάθε μία περίπτωση παρουσιάζεται η ιστορία του πλοίου, η περιγραφή των τραγι-

κών στιγμών της βύθισης και τέλος, το σπουδαιότερο, παρουσιάζεται ένα άγνωστο και ανέκδοτο φωτογραφικό υλικό από το βυθό με τη σημερινή κατάσταση του ναυαγίου. Το τελευταίο αυτό φωτογραφικό υλικό έχει συλλεγεί από τον Κώστα Θωκταρίδη σε αλλεπάλληλες καταδύσεις του και αποτελεί ένα ανεκτίμητο αρχείο που πρώτη φορά βλέπει το φως της δημοσιότητας. Χρονικά τα ναυάγια εξαντλούνται στον 19ο και 20ο αιώνα από το 1868 όταν απωλέσθη το τροχήλατο ”ΠΑΤΡΙΣ” έως το 1980 που χάθηκε το “ΑΠΟΛΛΩΝΙΑ VI”. Μέσα σε αυτά βρίσκονται τα ενδιαφέροντος Πολεμικού Ναυτικού “ΒΡΕΤΑΝΙΚΟΣ”, “ΥΔΡΑ”, το βρετανικό υποβρύχιο “ΠΕΡΣΕΥΣ”, το γερμανικό υποβρύχιο U-133, το “ΒΑΣΙΛΙΣΣΑ ΟΛΓΑ” και το οχηματαγωγό “ΜΕΡΛΙΝ”. Το Ίδρυμα «Αικατερίνης Λασκαρίδη» προγραμματίζει και υπόσχεται να επακολουθήσει και δεύτερος τόμος και πιθανόν και τρίτος με τα ναυάγια των ελληνικών θαλασσών, ενώ παράλληλα έχει ως στόχο σε εύθε-

το χρόνο να καταστήσει το φωτογραφικό και ιστορικό αρχείο του Κώστα Θωκταρίδη προσβάσιμο στο κοινό. Τα «Ναυάγια στον ελληνικό βυθό. Κατάδυση στην ιστορία τους.» είναι ένα βιβλίο που δεν πρέπει να λείψει από καμία ναυτική βιβλιοθήκη. Αναστασία Αναγνωστοπούλου

Ο Αρχιναυπηγός Κωνσταντίνος Μ. Παπαπέτρος. Ιστορίες μιας Γαλαξειδιώτικης οικογένειας Της Ροδούλας Σταθάκη-Κούμαρη

Η

κυρία Ροδούλα Σταθάκη-Κούμαρη, η αρχόντισσα του Γαλαξιδιού, μας έστειλε το καινούργιο της βιβλίο, που είναι περιττό να διευκρινίσω πως διαπραγματεύεται μιαν ακόμα ιστορία της αγαπημένης της πόλης. Αυτή τη φορά πρόκειται για την ιστορία της ίδιας της οικογένειάς της και ανατρέχει κάμποσες γενιές πίσω στον προ-πάππο της την ιστορία του οποίου παραθέτει στο βιβλίο. Φυσικά η ιστορία ξετυλίγεται στο παλιό Γαλαξείδι, το προ-επαναστατικό και εκείνο των λίγων χρόνων μετά την Επανάσταση και την απελευθέρωση. Εκείνο που η χερσαία επικοινωνία του δεν είχε ακόμα αποκατασταθεί με τη διάνοιξη των δρόμων και έμοιαζε περισσότερο με νησί, καθώς η σύνδεσή του με άλλους τόπους γινόταν, απόλυτα φυσιολογικά, από τη θάλασσα. Το Γαλαξείδι με τους δύο όρμους/λιμένες του να σφύζουν από κατάρτια αγκυροβολημένων ιστιοφόρων, που είχαν ναυπηγηθεί στους θρυλικούς ταρσανάδες του και λικνίζονταν σαν πανέμορφοι κύκνοι μπρος από τα αρχοντικά καπετανόσπιτα της αγοράς και του Χηρόλακα. Εκεί σ’ εκείνο το Γαλαξείδι γράφεται η ιστορία της οικογένειας της κυρίας Σταθάκη. Η καταγραφή της έγινε με τη γνωστή επιμέλεια, εμβρίθεια και επιστημονική επιμονή που μας έχει συνηθίσει η συγγραφέας. Οι πηγές των πληροφοριών ανακαλύφθηκαν μετά από έρευνα στα αρχεία της πόλης, αλλά και στα πλούσια αρχεία του Ναυτικού Μουσείου Γαλαξειδίου, του οποίου τη διεύθυνση διατηρεί η κα. Σταθάκη από το 1974.

Παράλληλα βέβαια είχε την τύχη να ανακαλύψει στο αρχοντικό του προ-πάππου της στον Χηρόλακα, εκεί που η ίδια κατοικεί από το 1963, νέες πληροφορίες για την οικογένειά της, από έγγραφα που είχαν φυλαχτεί με προσοχή και επιμέλεια από χέρια αρχόντων νοικοκυραίων. Μέσα από την ιστορία του προ-πάππου της, του Κωνσταντίνου Μ. Παπαπέτρου, ενός προικισμένου πολυτάλαντου αρχιναυπηγού με σημαντικές διακρίσεις από διεθνείς και ελληνικές αρχές, η κα. Ροδούλα παραθέτει την ιστορία του Γαλαξειδιού, τη συμμετοχή του στον αγώνα του 1821, την ακμή του μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους το ’30 και την παρακμή του μετά το γύρισμα του αιώνα όταν συντελέσθηκε η ολική αντικατάσταση του αέρα ως προωστηρίου δυνάμεως των πλοίων από τις μηχανές. Έτσι αναπόφευκτα αναφέρεται στα γραπτά και τις αναμνήσεις από κουβέντες παλαιότερων, σε μια πόλη που φέρει ακόμα τα σημάδια της παλιάς αρχόντισσας. Είναι τα σημάδια μιας νοικοκυρεμένης κυρίας που κρύβει επιμελώς τα πλούτη που της προσκόμισαν τα ξύλινα καράβια της, κάτω από την προσεγμένη και διακριτική αρχιτεκτονική των αρχοντόσπιτών της. Το Γαλαξείδη σε καμιά φάση της ιστορίας του δεν φάνηκε να υιοθέτησε την ξιππασιά του νεοπλουτισμού, παρέμεινε πάντα μια καλόγουστη διακριτική πόλη που διατηρεί την αρχοντιά του καιρού της, δηλαδή του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα. Το βιβλίο της κυρίας Ροδούλας Σταθάκη περιέχει πολλά στοιχεία των πλοιοκτητι-

κών συνεταιρισμών, που αποτελούσαν τη συνηθισμένη μορφή πλοιοκτησίας εκείνης της εποχής, καθώς και πολλά «κατάστιχα» στα οποία απεικονίζονται η οικονομική αλλά και η επιχειρησιακή διαχείριση των ξύλινων ιστιοφόρων. Έτσι το βιβλίο εκτός από την ιστορία της οικογένειας αποκτά την αξία ενός ντοκουμέντου που εκτός από την εξαιρετική του γλαφυρότητα είναι χρήσιμο σε κάθε ναυτική βιβλιοθήκη. Στις σελίδες του ταξιδεύουν και αλλάζουν χέρια μπρίκια, γολέτες, μπάρκα, μπάρκα μπέστια και τόσες άλλες ξύλινες ομορφιές που στόλιζαν τις θάλασσες πριν από 1,5 – 2 αιώνες. Νομίζω πως το βιβλίο είναι ισομοιρασμένο μεταξύ της παλιάς αρχοντικής οικογένειας και της γενέτειρας πόλης που τόσο αγαπά η κυρία Ροδούλα. Γιάννης Παλούμπης Περιπλους 55

Το γηροκομείο του παραδείσου. Tου Αντώνη Κακαρά

Ο

αγαπητός συνάδελφος εν όπλοις και φίλος Αντώνης Κακαράς ξανάκανε το θαύμα του με το τελευταίο του βιβλίο των 76 πεζών και εμμέτρων κειμένων. Για να βάζουμε τα πράγματα στη θέση τους ο Αντώνης υπήρξε συνάδελφος στο διάστημα που βρισκόταν στο Ναυτικό, δηλαδή 1962-1990, γιατί μετά ως απόστρατος ξεπέρασε πολλούς από εμάς. Μια δεκαετία σε ναυτιλιακή εταιρεία και μετά με το γύρισμα του αιώνα μια δεκαετία δίδαξε σε Πανεπιστημιακή Σχολή στη Χίο. Παράλληλα μ’ όλα αυτά λογοτέχνης!! και μάλιστα βραβευμένος!! Το σημείωμα αυτό δεν έχει σκοπό να παρουσιάσει το βιογραφικό προφίλ του Αντώνη, που άλλωστε αναφέρεται στο εξώφυλλο κάθε βιβλίου του, αλλά να γράψει δυο λόγια για το νέο πολυμορφικό βιβλίο του. Πρώτα απ’ όλα διατηρεί δύο στοιχεία σταθερά πολύ χαρακτηριστικά και γνωστά από τα προηγούμενα γραφτά του. Το πρώτο είναι η γλώσσα. Απλή καθημερινή, θα έλεγα λαϊκή αλλά φοβάμαι μην παρεξηγηθώ, πάλλουσα, με ιδιαίτερη ικανότητα στην περιγραφή εικόνων, συναισθημάτων και καταστάσεων. Το δεύτερο είναι η οπτική των κοινωνικών φαινομένων, σταθερή, ακραία, βλέπει το δίκιο των μαζών και στηλιτεύει τη συμπεριφορά και τον πλούτο των λίγων που ευνοούνται από το... σύστημα, εν προκειμένω το καπιταλιστικό. Υπήρξαν κι άλλα... συστήματα στο παρελθόν κι εμείς οι παλιοί τα ‘χουμε δει και λίγο πολύ ζήσει, που τελικά.... ευνοούσαν άλλους. Ο Αντώνης δεν είναι μονολιθικός, είναι απλά αντίθετος στο όποιο... σύστημα και στους όποιους ευνοούμενους, γι αυτό τα γραφτά του έχουν διαχρονική αξία στην πάλη των λαών εναντίον κάποιου... συστήματος. Τώρα έτυχε να είναι το καπιταλιστικό, πριν υπήρξαν άλλα και αύριο

είναι πιθανόν άλλα να έρθουν. Οι αντιδραστικοί στα συστήματα πρέπει να υπάρχουν, είναι χρήσιμοι στην κοινωνία γιατί δημιουργούν μια τάση ποικιλίας απόψεων που ξεφεύγουν από τον καταναγκασμό της ομοιομορφίας που ασφαλώς επιδιώκει το... σύστημα. Τώρα τα διηγήματα. Μικρά σπαράγματα ψυχής, φωτογραφίες από το παρελθόν τις οποίες είτε έζησε ο συγγραφέας, είτε του τις περιέγραψαν. Ξεδιπλώνονται μνήμες που φτάνουν πίσω μέχρι την εποχή του εμφυλίου και φυσικά αναδεικνύουν τις στρεβλώσεις που η εποχή εκείνη δημιούργησε και άφησε στην ελληνική κοινωνία. Τις επιπτώσεις των στρεβλώσεων τις ζήσαμε στο παρελθόν και τα σημάδια τους μπορεί κανείς ακόμα και σήμερα να διακρίνει στην κοινωνική και πολιτική μας ζωή. Μαζί μ’ αυτά βέβαια προστίθενται και τα φαινόμενα της οικονομικής κρίσης που βιώνουμε τα τελευταία χρόνια. Ο Αντώνης δεν επιχειρεί κάποια ανάλυση των αιτίων της κρίσης που νομίζω πως και γι αυτό θα είχε κάτι να πει. Απλά μέσα από τις καθημερινές σκηνές και εικόνες αναδεικνύει τις βαριές επιπτώσεις σε πλατιά στρώματα της ελληνικής κοινωνίας ρίχνοντας το ανάθεμα της κρίσης σε τράπεζες και τραπεζίτες, σε ξένους και ντόπιους τοκογλύφους κοκ. Στρατευμένη λογοτεχνία;; Όχι φυσικά. Με πολιτική οπτική του συγγραφέως;; Ασφαλώς ναι. Ως αναγνώστες σε ευχαριστούμε Αντώνη που μας παρουσιάζεις μέσα από την υπερβολή της γραφής σου μια χρήσιμη όψη της ζωής. Ίσως όχι απόλυτη αληθινή, αλλά επί τέλους τι είναι αλήθεια;; Παράλληλα σ’ ευχαριστώ προσωπικά για την εμπιστοσύνη που δείχνεις στην παρουσίαση των βιβλίων σου. Γιάννης Παλούμπης

Γεώργιος Ιβάνωφ - Σαϊνόβιτς. Ήρωας της Ελληνικής Κατοχικής Αντίστασης. Του Ξενοφώντα Π. Μαυρογιάννη

Π

ρόσφατα μαζί με το τεύχος του Δεκεμβρίου 2014, υπ. αριθμ. 974 του περιοδικού «Ναυτικής Ελλάς» διανεμήθηκε η ιστορική μελέτη του συμμαθητή και αδελφού Ναυάρχου Ξενοφώντα Μαυρογιάννη για τον Έλληνα-Πολωνό ήρωα της Εθνικής Αντίστασης κατά την κατοχή στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, Γεώργιο Ιβάνωφ-Σαϊνόβιτς. Για τον ήρωα Ιβάνωφ, τη ζωή του στη Θεσσαλονίκη και μερικά από τα απίστευτα και μυθιστορηματικά κατορθώματά του στη διάρκεια της κατασκοπευτικής του δράσης την περίοδο 1941-1943, είχαμε παρουσιάσει ένα σύντομο σημείωμα στο τεύχος ….. του «Περίπλου». Ο Ξενοφώντας βέβαια επιχειρεί μια πλήρη ιστορική μελέτη αντλώντας στοιχεία τόσο από πρωτογενείς πηγές, όσο και από άτομα που γνώρισαν τον ίδιο τον Ιβάνωφ και συνεργάσθηκαν μαζί του στην περιπετειώδη και γεμάτη κινδύνους ζωή του. Κατ’ αυτό τον τρόπο οι αναγνώστες της «Ναυτικής Ελλάδας» αλλά και πολλοί περισσότεροι που θα προμηθευθούν το μικρό και καλαίσθητο βιβλίο των 63 σελίδων μπορούν να διαβάσουν και να πληροφορηθούν για τη δράση ενός ήρωα που αγάπησε την Ελλάδα σαν δεύτερη πατρίδα του, πολέμησε γι αυτήν και πέθανε στον αγώνα εναντίον του φασισμού που είχε υποδουλώσει και τις δύο του πατρίδες, την Πολωνία και την Ελλάδα. Είναι αλήθεια πως ο Γεώργιος Ιβάνωφ δεν είναι ευρύτερα γνωστός στην ελληνική κοινωνία παρά το γεγονός ότι υπήρξε ένας από τους πλέον δραστήριους και αποτελεσματικούς κατασκόπους και σαμποτέρ που έδρασαν στην Ελλάδα κατά τη διάρκεια της κατοχής 1941-44. Αντίστοιχα όμως όλη η ιστορία της αντίστασης εκείνης της εποχής παραμένει άγνωστη και πολύ λίγοι φαίνεται να γνωρίζουν τους 56 Περιπλους

ήρωες και τις ηρωίδες που πολέμησαν αυτό τον σκληρό και μυστικό πόλεμο και έδωσαν τη ζωή τους για την ελευθερία, για την αξιοπρέπεια, για την πατρίδα. Ένας λόγος αυτής της συλλογικής άγνοιας που μπορώ να φανταστώ είναι η εμπλοκή μέρους της αντίστασης στον κατακτητή με τις πολιτικές περιπέτειες της χώρας πριν από τον πόλεμο, που συνεχίστηκαν αμέσως μετά την απελευθέρωση. Το υπονοεί ο Ξενοφώντας όταν για τον Ιβάνωφ γράφει: «Η περίπτωση Ιβάνωφ παρά την παρέλευση τόσων χρόνων δεν έχει ακόμα αποτελέσει αντικείμενο μιας ενδελεχούς ιστορικής μελέτης. Ίσως επειδή ο ίδιος δεν ήταν ενταγμένος σε κανένα πολιτικό κόμμα και οι αντιστασιακές του πράξεις είχαν ως μόνο τους κίνητρο το πατριωτικό καθήκον. Προσωπικά πιστεύω ότι τώρα που επανεξετάζεται και πάλι αυτή η εποχή, θα υπάρξει ειδική ιστορική έρευνα και μελέτη για τη ζωή και τη δράση του» Δεν ξέρω αν η πρόβλεψη θα αποδειχθεί σωστή και αν θα υπάρξει λεπτομερέστερη μελέτη για τη ζωή και τη δράση του Ιβάνωφ. Προσωπικά θα ευχόμουν το βιβλίο του Μαυρογιάννη να αποτελέσει έναυσμα για τη σύνταξη μιας συνολικής ιστορικής μελέτης της αντίστασης που προβλήθηκε την εποχή εκείνη, απροκατάληπτης και απομεμακρυσμένης από πολιτικές και ιδίως κομματικές σκοπιμότητες. Από την στήλη του «Περίπλου» συγχαίρουμε τον Ξενοφώντα και πιστεύουμε πως πρόσθεσε ένα σημαντικό κρίκο στην αλυσίδα του αξιόλογου συγγραφικού του έργου. Γιάννης Παλούμπης

Βιβλιοπαρουσιάσεις

Δώρησαν στη βιβλιοθήκη του Μουσείου και ευχαριστούμε θερμά τους: --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------1. Κυρία Φωτεινή Καραμαλούδη: • «Απο τη Spezieria στο Φαρμακείο: Η πολλαπλή ταυτότητα του φαρμακοποιού στον ευρύτερο χώρο του ελληνισμού» • «Ο Φαρμακοποιός Γεώργιος Μωραΐτης» --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------2. Κύριον Δημήτριο Πολέμη: «Γαλλο-ελληνικό λεξικό» έκδοση 1906 --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------3. Κύριον Γεώργιο Ανωμερίτη: «Πειραιάς, με το βλέμμα των περιηγητών» --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------4. Κύριον Παναγιώτη Δευτεραίο: • «Η μάχη του Μαραθώνα» Ιστορικά της εφημερ. «Ελευθεροτυπία» • «Η γερμανική εισβολή στην Ελλάδα: H μάχη των οχυρών» Σειρά: Ελλήνων Ιστορικά Νο 11 • «Το «ΟΧΙ» και ο Μεταξάς» » Σειρά: Ελλήνων Ιστορικά Νο 17 • «Μικρασιατική Καταστροφή. Τι έφταιξε» Σειρά: Ελλήνων Ιστορικά Νο 5 • «Η Μικρασιατική Εκστρατεία (1919-1922). Από το έπος στην τραγωδία» Α’,Β’,Γ’Δ’ Μέρος, Σαράντος Ι. Καργάκος • «Ταξίδι στη μοναξιά: Λυρικό χρονικό από τη ζωή του Καποδίστρια» Τάσος Αθανασιάδης

• «Το Ελληνικόν Εμπορικόν Ναυτικόν κατά τον τελευταίον πόλεμον» Επαμ. Μπαμπούρης • «Η κατάκτηση του Μεξικού» Φερνάντο Κορτές • «Φιλαλήθης εξιστόρηση της κατάκτησης του Περού» Φρανθίσκο Λοπέθ ντε Χερέθ •«Η ανακάλυψη της Αμερικής: Ημερολόγιο πλοίου 1492-1493» Χριστόφορος Κολόμβος • «Η ανακάλυψη της Αμερικής: Ταξιδιωτικές αφηγήσεις 1493-1504» Χριστόφορος Κολόμβος • «Η καταστροφή των Ινδιάνων» Βαρθολομαίος ντε Λας Κάζας • «Ο πολιτισμός των Μάγια» Διέγο ντε Λάντα • «Το πρώτο ταξίδι στις Ινδίες» Βάσκο ντε Γκάμα • «Μαγγελάνος» Αντόνιο Πιγκαφέτα • «Ιστορία του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου» τομ. Α’,Β’, Ραίημον Καρτιέ •«Έλληνες Πολιτικοί».εφημ. «Καθημερινή – Επτά Ημέρες», τομ. ΙΔ’ •«Ελληνισμός και Ανατολή» εφημ. «Καθημερινή – Επτά Ημέρες», τομ. ΙΘ’ --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------5. Κύριον Αντώνιο Κακαρά: «Το Γηροκομείο του παραδείσου» --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------6. Κύριον Γεώργιο Βουνελάκη: «Παγκόσμιος Γεωγραφικός Άτλας», 1936 ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Περιοδικά & έντυπα που εστάλησαν στο ΝΜΕ ΕΦΗΜΕΡΙΔΕΣ 1. ΚΥΚΛΑΔΙΚΟΝ ΦΩΣ 2. ΝΕΑ του Σ.Α.Σ.Μ.Υ.Ν.

3. Η ΦΩΝΗ ΤΩΝ ΠΕΙΡΑΙΩΤΩΝ 4. ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ 5. ΚΡΗΤΙΚΑ ΝΕΑ 6. ΕΦΕΔΡΙΚΑ ΝΕΑ 7. Η ΦΛΟΓΑ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ.

8. ΤΑ ΝΕΑ ΤΟΥ ΒΡΟΝΤΑΔΟΥ

9. ΚΡΗΤΕΣ ΤΟΥ ΠΕΙΡΑΙΑ 10. ΑΕΡΟΠΟΡΙΚΗ ΙΔΕΑ ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ 1. SHIPPING. International Monthly Review 2. ΝΑΥΤΙΚΗ ΕΛΛΑΣ 3. ΙΣΤΙΟΠΛΟΪΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ 4. ΝΑΥΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ 5. ΠΕΙΡΑΪΚΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ

6. ΣΠΕΤΣΙΩΤΙΚΗ ΗΧΩ (τ.130) 7. ΤΑ ΝΕΑ ΤΗΣ ΠΕΜΜΕΚΕΝ 8. ΝΑΥΤΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ (τ. 590) 9. ΠΕΙΡΑΪΚΟ ΟΡΟΣΗΜΟ 10. ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ 11. Ο ΠΑΛΑΙΜΑΧΟΣ ΠΛΟΙΑΡΧΟΣ 12. SHIP MANAGEMENT INTERNATIONAL 13. ΖΗΝΩΝ. ΦΥΣΙΟΛΑΤΡΙΚΟΣ-ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟΣ ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ (232)

Δημήτρης Τζαμουράνης Ο Δημήτριος Τζαμουράνης, εκ Καλαμάτας ορμώμενος, είναι γιός του επίσης ζωγράφου και εκλεκτού μέλους, υποστηρικτή του ΝΜΕ κου Σωτήρη Τζαμουράνη. Τα πρώτα μαθήματα ζωγραφικής τα πήρε από τον πατέρα του στην Καλαμάτα. Σπούδασε στην Σχολή Καλών Τεχνών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (1985-1990). Μεταπτυχιακές σπουδές έκανε στη Hochschule der Bildenden Künste του Βερολίνου (1991-1994). Είναι από τους σημαντικότερους σύγχρονους Έλληνες καλλιτέχνες, του οποίου το έργο έχει διεθνή απήχηση. Μέσα από το έργο του προσπαθεί να εκφράσει την πολυμορφία των εμπειριών του από τη σύγχρονη πραγματικότητα, ασκεί κριτική στην κοινωνική συμπεριφορά και τα μαζικά μέσα επικοινωνίας, ερευνά τη σχέση αισθήσεωνζωγραφικής, και προβληματίζεται σχετικά με την πορεία της σύγχρονης τέχνης. Έχει παρουσιάσει το έργο του σε ατομικές και ομαδικές εκθέσεις στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Το 1995 κέρδισε το βραβείο του Ιδρύματος Γ. και Ζ. Σπυροπούλου. Ζει και εργάζεται στο Βερολίνο.

Ναυάγιο, 2009, 30x40 cm

Βιβλιογραφία

- Δημήτρης Τζαμουράνης. Έκθεση στο Μουσείο Φρυσίρα-Σύγχρονη Ευρωπαϊκή Ζωγραφική. 6/11/2013-19/1/2014, Αθήνα

- Λεξικό Ελλήνων Καλλιτέχνων. Εκδ. Οίκος «Μέλισσα», τ.4, σελ.280-281

Περιπλους 57

Το περιοδικό Αρχαιολογία και Τέχνες Μόνιμος Χορηγός Επικοινωνίας του Ναυτικού Μουσείου Ελλάδος

Είναι σημαντικό για έναν πολιτιστικό φορέα η προβολή και η ανάδειξη του έργου του στο κοινό που επιτυγχάνεται σε μεγάλο βαθμό μέσα από μέσα και φορείς πολιτιστικής ενημέρωσης. Στο πλαίσιο αυτό, το Μουσείο ενεργοποιήθηκε για την εξεύρεση μόνιμων χορηγών επικοινωνίας που θα συμβάλλουν στην προβολή των δραστηριοτήτων του. Το περιοδικό «Αρχαιολογία και Τέχνες» ήταν από τους πρώτους φορείς που ανταποκρίθηκαν θετικά στο αίτημά μας και τους ευχαριστούμε θερμά. Η προβολή των εκδηλώσεων του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος σε μια εποχή ιδιαίτερα δύσκολη ενισχύει τους σκοπούς του Μουσείου και συμβάλλει στην προσπάθεια διατήρησης και ανάδειξης της ναυτικής κληρονομιάς της χώρας μας.

Το περιοδικό «Αρχαιολογία και Τέχνες» 1

A

πό το 1981 ως το 2010, το περιοδικό «Αρχαιολογία και Τέχνες», με τα 118, συλλεκτικά πλέον, τεύχη που εξέδωσε, αποτέλεσε πολύτιμη πηγή ενημέρωσης για τον αρχαίο και μεταγενέστερο ελληνικό πολιτισμό, δημοσιεύοντας πρωτότυπες μελέτες από διακεκριμένους επιστήμονες της Ελλάδας και του εξωτερικού, αλλά και αναδεικνύοντας δεκάδες άγνωστες και συναρπαστικές πτυχές του παρελθόντος και της Ιστορίας μας, με σημαντικά αφιερώματα σε θέματα ασυνήθιστα, όπως τα Όνειρα, οι Αυτόχειρες, η Ένδυση, ο Χρόνος κ.ά. Το περιοδικό «Αρχαιολογία και Τέχνες» υπήρξε, επίσης, το μόνο έντυπο που δημοσίευε άρθρα φοιτητών, εφόσον τα ενέκρινε η επιστημονική επιτροπή του. Από το 2010, το περιοδικό πέρασε στην ηλεκτρονική του μορφή, προσφέροντας, πέρα από τα πρωτότυπα επιστημονικά άρθρα, καθημερινή έγκυρη ενημέρωση για όλες τις νέες εξελίξεις και τις εκδηλώσεις του χώρου της Αρχαιολογίας, του Πολιτισμού και των Τεχνών. Στην ιστοσελίδα Αrchaeology & Arts υπάρχει επίσης το πλήρες Αρχείο των τευχών του εντύπου, με ελεύθερη πρόσβαση για κάθε ενδιαφερόμενο. Στόχος του περιοδικού παραμένει η ανάδειξη του πολιτιστικού πλούτου της Ελλάδας, η συνεργασία με σημαντικούς φορείς του χώρου, όπως είναι τα μουσεία, για την προβολή του έργου και των συλλογών τους, και η ευαισθητοποίηση του κοινού για τη διατήρηση και την ανάδειξη της σημαντικής κληρονομιάς μας.

2

1. Tο εξώφυλλο του πρώτου τεύχους της Αρχαιολογίας. 2. Tο εξώφυλλο του περιοδικού μετά από γραφιστική ανανέωση. 3. Η αρχική σελίδα του Archaeology & Arts.

http://www.archaiologia.gr/ 58 Περιπλους

3

INTERNATIONAL MUSEUM DAY

1 933768 652558

18 Μαϊου 2015 ΔΙΕΘΝΗΣ ΗΜΕΡΑ ΜΟΥΣΕΙΩΝ ο Διεθνές Συμβούλιο Μουσείων (ICOM), στην προσπάθειά του να αναδείξει τον ρόλο των μουσείων στη σύγχρονη κοινωνία, καθιέρωσε από το 1977 τη 18η Μαΐου ως Διεθνή Ημέρα Μουσείων (International Museum Day). Το μήνυμα αυτής της επετείου είναι να γίνουν τα μουσεία φορείς πολιτισμικών ανταλλαγών «με σκοπό την ανάπτυξη της μόρφωσης, την αμοιβαία κατανόηση και τη συνεργασία μεταξύ των λαών». Κάθε χρόνο, παράλληλα με το γενικότερο μήνυμα του εορτασμού, διερευνάται σ’ όλες τις χώρες-μέλη του ICOM, με ομιλίες και άλλες εκδηλώσεις, ένα ειδικό θέμα που συνδέεται με τα μουσεία και τον πολιτισμό. Με την ευκαιρία του εορτασμού, το Ελληνικό Τμήμα του ICOM διοργανώνει τον μήνα Μάιο ποικίλες πολιτιστικές εκδηλώσεις σ’ ολόκληρη την Ελλάδα. Τη 18η Μαΐου, ημέρα του εορτασμού, η είσοδος είναι ελεύθερη σε όλα τα μουσεία. Η 18η Μαΐου είναι αφιερωμένη κάθε χρόνο σε ένα συγκεκριμένο θέμα που αφορά στα μουσεία και στην προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς. Για το 2015 το Διεθνές Συμβούλιο Μουσείων (ICOM) έχει επιλέξει το θέμα «Μουσεία για μια κοινωνία με προοπτικές».

#MuseumDay

www.imd.icom.museum

Μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της εποχής μας είναι η μετεξέλιξη της κοινωνίας μας σε μία κοινωνία με όραμα τη βιώσιμη ανάπτυξη. Σε αυτή τη διαδικασία τα μουσεία πρέπει και μπορούν να έχουν έναν καθοριστικό ρόλο. Έχουν τη δυνατότητα να προτείνουν και να προβάλλουν πρότυπα για μια κοινωνία λιγότερο καταναλωτική, πιο ανοικτή σε συνεργασίες, με σεβασμό στα οικοσυστήματα: μια κοινωνία με προοπτικές. Περισσότερες πληροφορίες για τον φετινό εορτασμό της Διεθνούς Ημέρας των Μουσείων είναι διαθέσιμες στην ιστοσελίδα:network. icom.museum/international-museum-day Το Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος συμμετέχοντας και φέτος στον εορτασμό της Διεθνούς Ημέρας Μουσείων 2015, και για την διευκόλυνση του κοινού, το Σάββατο 16 Μαΐου 2015 θα έχει δωρεάν είσοδο και θα πραγματοποιηθεί ξενάγηση στην μόνιμη συλλογή του στις 11:30. Ώρες λειτουργίας: 9:00-14:00. Για την συμμετοχή στην δωρεάν ξενάγηση είναι απαραίτητη η προηγούμενη τηλεφωνική κράτηση. Τηλέφωνα για δηλώσεις συμμετοχής στο 210 4516264, από Τρίτη 11 Μαΐου 2015 μέχρι Παρασκευή 15 Μαΐου 2015, 9:00 -15:00.

www.facebook.com/internationalmuseumday

© nipitphand - Fotolia.com

Τ

Μουσεία για μια κοινωνία με προοπτικές

KATRADIS GLOBAL NETWORK Africa: Egypt (Alexandria, Port Said, Suez) • South Africa (Durban, Cape Town) • Asia: Singapore (Singapore) | Korea (Pusan) | China (Hong Kong, Shanghai, Qingdao, Zhenjiang & other ports) • Europe: Belgium (Antwerp, Zeebrugee) | Germany (Hamburg) | Netherlands (Rotterdam, Amsterdam) | Spain (Algeciras, Cadiz, Las Palmas) |Turkey (Istanbul) | Bulgaria (Varna) | Cyprus (all ports) • Middle East: U.A.E. (Fujairah, Dubai) • North America: Canada (Montreal) | USA (Houston, New Orleans, New York) • Central America: Panama (Panama)

UHMWPE, Aramid & Μixed Ropes for LNGs/LPGs and Tankers - Steel Wire Ropes - Sacrificial Anodes Anchors & Anchor Chains - Port Development Equipment - Vessel Deck Equipment

Ευρωπαϊκή Ημέρα Θάλασσας Πειραιάς 30 & 31 Μαΐου 2015

Εκδηλώσεις στο Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος

«Πειραιάς: Το λιμάνι των τριήρων» Το Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος συμμετέχοντας στις εκδηλώσεις του Δήμου Πειραιά για τον εορτασμό της Ευρωπαϊκής Ημέρας Θάλασσας και στο πνεύμα της προσέλκυσης επισκεπτών στον Πειραιά μέσω της προβολής και του ανοίγματος ιστορικών χώρων της πόλης, το Σάββατο 30 Μαΐου & την Κυριακή 31 Μαΐου 2015 θα λειτουργήσει με διευρυμένο ωράριο, θα παρουσιαστεί ειδική περιοδική έκθεση, θα πραγματοποιήσει ξεναγήσεις και εκπαιδευτικά προγράμματα για παιδιά. Όλες οι εκδηλώσεις θα είναι δωρεάν για το κοινό. Ωράριο λειτουργίας: Σάββατο 30 Μαΐου 2015 & Κυριακή 31 Μαΐου 2015, 10:00 -18:00

Έκθεση: «Πειραιάς: Το λιμάνι των τριήρων» Διάρκεια: 28 Μαΐου 2015 - 30 Σεπτεμβρίου 2015.

Παρουσίαση έκθεσης με φωτογραφίες, σχέδια, κείμενα και αναπαραστάσεις που θα ζωντανεύουν την ιστορία και λειτουργία των νεωρίων του Πειραιά, τα οποία στέγαζαν τον στόλο των περίφημων τριήρων την εποχή της ακμής της ναυτικής δύναμης της αθηναϊκής δημοκρατίας. Η έκθεση διοργανώνεται με την συνεργασία και την επιμέλεια του Δρ.

Bjørn Lovén, ο οποίος είναι ο επικεφαλή της ομάδας των αρχαιολόγων, που πραγματοποίησε την δεκαετία 2002-2012 έρευνα στην ξηρά και στον υποθαλάσσιο χώρο της περιοχής των λιμανιών του Πειραιά, υπό την αιγίδα του Ινστιτούτου της Δανίας στην Αθήνα και υπό την εποπτεία της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων και της ΚΣΤ΄ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων. Η έρευνα είχε τον γενικό τίτλο Zea Harbour Project.

Εκπαιδευτικά προγράμματα

Θα πραγματοποιηθούν συνολικά 4 εκπαιδευτικά προγράμματα με θεματικές που διαφοροποιούνται ανάλογα με την ηλικία των παιδιών. Συγκεκριμένα: 1. «Ναυπηγώντας μια τριήρη», για παιδιά ηλικίας 8 με 12 χρόνων. Διάρκεια 1 ώρα. Τα παιδιά γίνονται κωπηλάτες της αθηναϊκής τριήρους, μαθαίνουν την ιστορία και τα μέρη του αριστουργήματος της αρχαίας ελληνικής ναυπηγικής και ξεναγούνται νοερά στις αρχαίες λιμενικές εγκαταστάσεις που στέγαζαν αυτά τα τόσο σημαντικά πλοία. Στο τέλος τα παιδιά με μία ζωγραφική δραστηριότητα, απελευθερώνουν την φαντασία τους, και δημιουργούν την δικιά τους τριήρη.

2. «Ταξιδεύοντας με τα αρχαία πλοία», για παιδιά ηλικίας 5 με 7 χρόνων. Διάρκεια 1 ώρα. Με αφορμή τις περιπέτειες ενός αρχαίου ναύτη, του Αριστόβουλου, τα παιδιά μαθαίνουν τους δύο βασικούς τύπους των αρχαίων πλοίων, το εμπορικό και το πολεμικό , μέσα από τα ομοιώματα μιας ολκάδας και μίας αθηναϊκής τριήρους αντίστοιχα και καλούνται να ανακαλύψουν τις διαφορές και τις ομοιότητές τους. Στο τέλος το κάθε παιδί κατασκευάζει το δικό του καράβι.

Ξεναγήσεις

Το Σαββατοκύριακο 30 & 31 Μαΐου 2015 θα πραγματοποιηθούν συνολικά 4 ξεναγήσεις σε ομάδες των 35 ατόμων στην περιοδική και μόνιμη έκθεση του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος, διάρκειας μιάμισης ώρας. Τις ίδιες ημέρες θα πραγματοποιηθούν επίσης 4 ξεναγήσεις σε ομάδες των 30 ατόμων στα αρχαιολογικά ευρήματα του λιμανιού της Ζέας, διάρκειας 45 λεπτών από τον αρχαιολόγο κο Παναγιώτη Αθανασόπουλο, βασικό συνεργάτη της ερευνητικής ομάδας του Zea Harbour Project. Για την συμμετοχή στις ξεναγήσεις απαραίτητη είναι η προηγούμενη τηλεφωνική κράτηση, από Τρίτη 19 Μαΐου 2015 μέχρι Παρασκευή 29 Μαΐου 2015 , και ώρες 9:00-14:00, στα τηλ. 210 4516264, 210 4516822 εκτός Κυριακής και Δευτέρας Εκπαιδευτικά Προγράμματα

ΤΗΛΕΦΩΝΙΚΗ ΚΡΑΤΗΣΗ ΓΙΑ ΞΕΝΑΓΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ:

Για συμμετοχή στα εκπαιδευτικά προγράμματα απαραίτητη είναι η προηγούμενη τηλεφωνική κράτηση, από Τρίτη 19 Μαΐου 2015 μέχρι Παρασκευή 29 Μαΐου 2015 , και ώρες 9:00-14:00, στα τηλ. 210 4516264, 210 4516822 εκτός Κυριακής και Δευτέρας.

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΞΕΝΑΓΗΣΕΩΝ ΣΤΟ ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ & ΣΤΟ ΛΙΜΑΝΙ ΤΗΣ ΖΕΑΣ Χώρος: ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΕΛΛΑΔΟΣ Σάββατο 30 Μαΐου 2015

Κυριακή 31 Μαΐου 2015

Ομάδες

12:30 - 13:30

12:30 - 13:30

35 άτομα

16:00 -17:00

16:00 -17:00

35 άτομα

Χώρος: ΛΙΜΑΝΙ ΖΕΑΣ. (Σημείο εκκίνησης η είσοδος του Ναυτικού Μουσείου Ελλάδος) 10:30 – 11:15

10:30 – 11:15

30 άτομα

12:00 - 12:45

12:00 - 12:45

30 άτομα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΣΤΟ ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ Τίτλος: Ταξιδεύοντας με τα αρχαία πλοία Σάββατο 30 Μαΐου 2015

Κυριακή 31 Μαΐου 2015

Ομάδες

10:00 -11:00

10:00 -11:00

30 παιδιά ηλικίας (5-7 ετών)

Τίτλος: Ναυπηγώντας μια τριήρη 11:30 – 12:30

11:30 – 12:30

30 παιδιά ηλικίας (8-12 ετών)

Ημερολόγιο Μουσείου ΕΤΗΣΙΑ ΤΑΚΤΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗ ΣΥΝΕΛΕΥΣΗ ΤΩΝ ΜΕΛΩΝ ΤΟΥ ΝΜΕ. ΑΡΧAIΡΕΣΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΔΕΙΞΗ ΤΟΥ ΝΕΟΥ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ | 15 ΜΑΡΤΙΟΥ 2015 Χαιρετισμός της Προέδρου του ΝΜΕ κας Αναστασίας Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη.

Ε

κλεκτά μέλη του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος, φίλες και φίλοι. Σας καλωσορίζουμε στη φετινή Γενική μας Συνέλευση στη διάρκεια της οποίας θα διενεργηθούν αρχαιρεσίες για την ανανέωση του Διοικητικού μας Συμβουλίου. Θα ήθελα να καλωσορίσω το Πρόεδρο του Δημοτικού Συμβουλίου Πειραιά κο Γεώργιο Δαβάκη, που εκπροσωπεί τον Δήμαρχο και θα ήθελα επίσης να ευχαριστήσω εκ των προτέρων τον Δήμαρχο και τον κύριο Δαβάκη. Αυτή την εβδομάδα που μας έρχεται, έχει κλειστεί ραντεβού προκειμένου να λυθεί το θέμα της ανακατασκευής του πεζοδρομίου για την υδατοστεγανότητα του Μουσείου. Σήμερα δεν έχουμε καλεσμένους είμαστε η οικογένεια του Μουσείου, τα μέλη του. Το απερχόμενο Δ. Σ. κατά τη θητεία του ενήργησε στην κατεύθυνση τριών στόχων που οδηγούσαν τα βήματα των ενεργειών του.

1. Αντιμετώπιση των οικονομικών δυσχερειών λειτουργίας του Μουσείου εν μέσω της οικονομικής δυσπραγίας που βίωσε η χώρα την περασμένη τριετία.

2. Βελτίωση των εγκαταστάσεων του Μουσείου από πλευράς επισκευών και δομικής ασφαλείας.

3. Συνέχιση της ανάδειξης του Μουσείου ως του μοναδικού ιδρύματος στη χώρα που προβάλλει και αναδεικνύει τη ναυτική ιστορία και παράδοση του Γένους. Η λεπτομερής αναφορά των πεπραγμένων του Μουσείου θα αναγνωσθεί από τον Γενικό Γραμματέα Ναύαρχο κ. Τιμόθεο Μασούρα. Προσωπικά θα σταθώ ακροθιγώς σε ορισμένα μόνο στοιχεία της τριετίας που πέρασε, για να αντιληφθείτε όλοι σε ποιες ταραγμένες θάλασσες ταξιδεύει το καράβι του ιδρύματός μας. Κατ’ αρχάς θα ήθελα να αναφέρω ότι όλοι ή σχεδόν όλοι οι πολιτιστικοί φορείς στον κόσμο δεν είναι αυτάρκεις στην κάλυψη των δαπανών τους και στηρίζονται κατά μεγάλο μέρος σε δημόσιες ή ιδιωτικές επιχορηγήσεις. Πάρα πολλοί στηρίζονται σε έσοδα που προέρχονται από ιδιωτικά κληροδοτήματα ή αξιόλογα περιουσιακά στοιχεία. Τέλος σχεδόν όλοι οι ανάλογοι φορείς συμπληρώνουν τα ίδια έσοδά τους από παράπλευρες δραστηριότητες όπως ενοικίαση χώρων για ιδιωτικές εκδηλώσεις, πωλητήριο ειδών, καφετέρια, εστιατόριο, κλπ. Φυσικά τέτοιες δραστηριότητες δεν είναι δυνατόν να αναπτυχθούν με τη συγκεκριμένη κτιριακή δομή του Μουσείου.

64 Περιπλους

Η Πρόεδρος κα Αναστασία Αναγνωστοπούλου - Παλούμπη στο βήμα.

Η μόνη δραστηριότητα που μας έχει αποφέρει κάποια έσοδα είναι η πώληση βιβλίων και στο σημείο αυτό θα ήθελα να υπενθυμίσω τις διακρίσεις που επεφύλαξε η Ακαδημία Αθηνών στις εκδόσεις μας. Έχοντας υπ’ όψιν τα ανωτέρω κατορθώθηκε το 1966 να θεσμοθετηθεί υπέρ του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος ένας πόρος που προερχόταν από την πώληση των εντύπων του ΝΑΤ και συλλεγόταν από το Απομαχικό Ταμείο. Ο πόρος του ΝΑΤ, όπως ονομάσθηκε, περικόπηκε το 1992 κατά 90%. Έκτοτε οι προσπάθειες επικεντρώθηκαν στην επαναφορά του, διότι ουσιαστικά αποτελούσε το μόνο σταθερό έσοδο για το Μουσείο. Την τριετία που πέρασε είχαμε την ευχάριστη εξέλιξη της επαναφοράς του πόρου κατά 50% γεγονός που ελάφρυνε, χωρίς φυσικά να επιλύσει οριστικά το οικονομικό θέμα του Μουσείου. Για την ιστορία και μόνο, οι Υπουργοί Εμπορικής Ναυτιλίας που δικαίωσαν το επί χρόνια προβαλλόμενο αίτημα του Μουσείου ήταν οι κ.κ. Γιάννης Διαμαντίδης και Άδωνις Γεωργιάδης. Παράλληλα με τις ενέργειες για την επαναφορά του πόρου του ΝΑΤ απευθυνθήκαμε και συνεχίζουμε να απευθυνόμαστε στις πολλές ναυτιλιακές επιχειρήσεις που εδρεύουν στη χώρα μας ζητώντας ετήσια συνδρομή 300 Ευρώ. Εκτιμούμε ότι ακόμη και σε περιόδους διεθνούς κρίσεως σαν αυτή που διερχόμαστε,

το ποσόν δεν είναι τέτοιο που να δημιουργήσει προβλήματα στις επιχειρήσεις. Σ’ αυτό μας το αίτημα έχουμε ικανοποιητική ανταπόκριση. Ιδιαίτερη προσπάθεια κατεβάλαμε το χρόνο που πέρασε για την ενίσχυση των κιόνων του περιστυλίου με μεταλλικούς κλωβούς και σύγχρονα ενισχυτικά υλικά, ενώ παράλληλα στεγανοποιήσαμε σε όλο το μήκος το σκέπαστρο του περιστυλίου. Ο στόχος δεν ήταν τόσο πολύ να μη διαρρέει το σκέπαστρο, όσο να μη κατευθύνονται νερά μέσω ρωγμών στο εσωτερικό των κιόνων και να καταστρέφουν τον μεταλλικό σκελετό του σκυροδέματος. Υπάρχει μεγάλη και άμεση ανάγκη στεγανοποίησης της οροφής του Μουσείου καθώς και της δυτικής τοιχοποιίας στην οποία καταλήγουν τα υπόγεια ύδατα του υδροφόρου ορίζοντα της Πειραϊκής. Όλα τα επιφανειακά στεγανωτικά υλικά που χρησιμοποιήθηκαν στις ενώσεις των πλακών του πεζοδρομίου αποδείχθηκαν αναποτελεσματικά. Απαιτείται ριζική αντιμετώπιση. Έχουμε απευθυνθεί στο Δήμο Πειραιά, όπως προανέφερα, και σε άλλους φορείς προκειμένου να επιλύσουμε το πρόβλημα. Από τις εκδηλώσεις του περασμένου χρόνου θα σταθώ στο Θ΄ Συνέδριο Ναυτικών Μουσείων που έλαβε χώρα στις 9 και 10 Μαΐου στις εγκαταστάσεις μας εδώ στο Μουσείο. Μεταξύ των άλλων από το Συνέδριο προέκυψε ως θέμα η ανάγκη διάσωσης των παραδοσιακών ξυλίνων σκαφών όχι μόνο ως δειγμάτων μιας παράδοσης, αλλά και ως συνέχειας των τεχνών που σχετίζονται με την ξυλοναυπηγική, οι οποίες τέχνες με την πάροδο του χρόνου και την επικράτηση του πλαστικού στη ναυπήγηση σκαφών αναψυχής, αλλά και επαγγελματικής ενασχόλησης, τείνουν να εκλείψουν. Ως αποτέλεσμα της ανάγκης δημιουργήθηκε μια Ομάδα Εργασίας με τη συμμετοχή εκπροσώπων των Υπουργείων Πολιτισμού και Εμπορικής Ναυτιλίας καθώς και Πανεπιστημιακών και εκπροσώπων φορέων που ασχολούνται με τα παραδοσιακά σκάφη. Πρόεδρος της Ομάδας ορίστηκε ο εκάστοτε Πρόεδρος του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος και αποτελεί ιδιαίτερη τιμή η αναγνώριση της πρωτοκαθεδρίας του μουσείου σ’ αυτή την επιτροπή με το τόσο εξειδικευμένο θαλασσινό αντικείμενο. Ένα από τα σημαντικότερα έργα που επιτελεί το Μουσείο είναι ασφαλώς η ξενάγηση περίπου 18.000 μαθητών ετησίως. Είναι

ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΜΟΥΣΕΙΟΥ πολύ σημαντικό για εμάς να περπατάμε τα παιδιά μέσα από την ελληνική ναυτική ιστορία γιατί έτσι τους δημιουργούμε τα κίνητρα και ερεθίσματα ναυτικής και ιστορικής φύσεως. Ναυτικές συλλογές βρίσκονται κι αλλού, η ναυτικής όμως ιστορία του γένους των Ελλήνων ψηλαφείται μέσα στο Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος. Πριν κλείσω τη σύντομη αυτή ανασκόπησή μου θα ήθελα να σταθώ σε ένα σημείο που αφορά το μέλλον του Μουσείου. Πολλές ποικίλες και διασπασμένες ενέργειες από διάφορους φορείς αναλαμβάνονταν στο παρελθόν και εξακολουθούν να αναλαμβάνονται και σήμερα, που έχουν σχέση με την ίδρυση πολιτιστικών φορέων, σε αρκετές περιπτώσεις μάλιστα, φορέων που έχουν σχέση με τη ναυτική παράδοση. Σ’ αυτούς τους σχεδιασμούς δεν λαμβάνεται υπ’ όψιν το Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος. Όλοι βέβαια γνωρίζετε ότι το Άλσος Ναυτικής Παράδοσης στον Φλοίσβο του Παλαιού Φαλήρου ιδρύθηκε με στόχο να στεγάσει το Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος, αλλά ύστερα από 23 χρόνια παραμένει σχέδιο χωρίς καμία πίστωση να συνοδεύει το όνειρο. Στους σχεδιασμούς του Υπουργείου Πολιτισμού μαζί με τον Δήμο Πειραιά και τον ΟΛΠ περί αναβάθμισης της Ηετιώνειας ακτής δεν συμπεριλήφθηκε το Ναυτικό Μουσείο ίσως γιατί θεωρήθηκε ότι είναι στεγασμένο στον ιστορικό χώρο του αρχαίου Ναυστάθμου της Αθηναϊκής Δημοκρατίας και δεν απαιτείται η μετακίνησή του. Από την άλλη πλευρά είναι βάσιμη η άπο-

ψη πολλών ότι το Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος αποκομμένο από το λιμάνι του Πειραιά δεν θα έχει επισκεψιμότητα. Η μεγάλη ανάπλαση που επιχειρείται στην Ηετιώνεια ακτή θα συμπεριλάβει : • Αρχαιολογικό Μουσείο της πόλης του Πειραιά.

• Μουσείο Εναλίων Αρχαιοτήτων • Μουσείο Μεταναστών (πρώην Πέτρινη αποθήκη) • Μουσείο Αρχαίας Ελληνικής Τεχνολογίας. Η συγκέντρωση όλων αυτών των πολιτιστικών φορέων και των ψυχαγωγικών εγκαταστάσεων θα απορροφά σχεδόν όλο το τουριστικό ρεύμα εντοπίου ή αλλοδαπού τουρισμού, το προερχόμενο είτε από το εσωτερικό της χώρας ή από το θαλάσσιο μέτωπο των κρουαζιεροπλοίων. Μήπως πρέπει τα Υπουργεία Αμύνης, Ναυτιλίας και Πολιτισμού να αποφασίσουν να συμπεριλάβουν το Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος στους μεγαλόπνοους σχεδιασμούς τους ;; Ιδού στάδιον δόξης λαμπρόν για το νέο Διοικητικό Συμβούλιο που θα προκύψει από τις σημερινές αρχαιρεσίες. Αγαπητές φίλες και φίλοι Έχοντας σταθεί επανειλημμένα στο παρελθόν απέναντί σας με την ευκαιρία διαφόρων εκδηλώσεων, αλλά και έχοντας συνομιλήσει προσωπικά με τους περισσότερους, έχω πολλές φορές εκφράσει την ματαιοπονία που αισθάνομαι όταν προσπαθώ να πείσω λειτουργούς του Δημοσίου, αλλά και ιδιώτες εκπροσώπους της Ναυτιλιακής επιχειρηματικής κοινότητας, για την ανάγκη ύπαρξης

ενός ευπρόσωπου Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος ικανού να αντεπεξέρχεται στις στοιχειώδεις ανάγκες λειτουργίας του. Είναι πολλές φορές που σε κατ’ ιδίαν συζητήσεις με πολλούς από εσάς, έχω αναρωτηθεί αν είναι ρεαλιστικός στόχος η διατήρηση ενός Ναυτικού Μουσείου της χώρας με Δημόσιο χαρακτήρα, χωρίς καμία τακτική επιχορήγηση από το Δημόσιο. Αν είναι πραγματική ανάγκη η διατήρηση Ναυτικού Μουσείου στη χώρα που έχει την πρώτη εμπορική Ναυτιλία στον κόσμο, χωρίς καμία ενίσχυση από την Εφοπλιστική Ένωση. Αν είναι πράγματι ανάγκη να ματαιοπονούμε να διατηρήσουμε αυτό που προγενέστεροι αιθεροβάμονες ίδρυσαν, ενάντια στην όποια λογική και ρεαλιστική αντιμετώπιση, ιδιαίτερα τη σημερινή εποχή. Το έχω κι άλλες φορές αναφέρει, μοιάζουμε να αιθεροβατούμε συγκρουόμενοι με ανεμόμυλους, ενώ γύρω μας η υλιστική αντιμετώπιση μοιάζει να επιθυμεί να μας προσγειώσει σε ρεαλιστικούς συμβιβασμούς. Φίλες και φίλοι. Μέχρι τώρα σταθήκαμε στο πόστο μας πιστοί στη γραμμή που χάραξαν οι πρώτοι οραματιστές Αξιωματικοί, Επιχειρηματίες, Ναυτικοί ιδρυτές του Μουσείου. Θα εξακολουθήσουμε να στεκόμαστε όρθιοι στον μικρό μας αγώνα, βέβαιοι όντες πως ο δρόμος για το όνειρο προς ένα Ναυτικό Μουσείο αντάξιο της θαλασσινής διαδρομής του Έθνους μας, είναι ο σωστός δρόμος για τη νεολαία μας για την κοινωνία μας.

Λογοδοσία πεπραγμένων Διοικητικού Συμβουλίου για το 2014 από τον Γενικό Γραμματέα Αντιναύαρχο ΠΝ εα κ. Τιμόθεο Μασούρα

Πριν παρουσιάσω τους διαφόρους τομείς των δραστηριοτήτων του Μουσείου θα ήθελα να αναφέρω ονομαστικά τα μέλη μας που έφυγαν το 2014, έχοντας αφήσει το δικό τους αποτύπωμα στη μακρόχρονη πορεία του πολιτιστικού μας φορέα:

Τ

Ο Γενικός Γραμματέας του ΔΣ του ΝΜΕ Αντιναύαρχος ΠΝ εα κος Τιμόθεος Μασούρας.

1. Βικάτος Σπυρίδων (1982) 2. Γκιτάκος Κωνσταντίνος (2003) 3. Δαμβέργης Νικόλαος (1983) 4. Θεοφανίδης-Νικοδήμου (2006) 5. Κόμης Νικόλαος (2003) 6. Κοντογιάννης Χρήστος (1977)

7. Κωστάρας Νικόλαος (2010) 8. Λεμπεσόπουλος Θεμιστοκλής (1985) 9. Μπιργάλιας Νικόλαος (2005) 10. Πανώριος Σπυρίδων (1994) 11. Παπασηφάκις Χρήστος (2012) 12. Πελοποννήσιος Εμμανουήλ (2011)

Η μνήμη τους ας μένει πάντα κοντά μας...

ην 26η Απριλίου 2014 το Ναυτικό Μουσείο σε συνεργασία με το Ναυτικό Όμιλο Ελλάδος, το Ναυτικό Όμιλο Παλαιού Φαλήρου και την Ελληνική Κλάση DRAGON διοργάνωσε το 2ο Ιστιοπλοϊκό Αγώνα «ΝΑΥΤΟΣΥΝΗ». Ο αγώνας πραγματοποιήθηκε προς τιμή του Πολεμικού Ναυτικού και της συμβολής του στη ναυτική ιστορία του τόπου μας. Έλαβαν μέρος 6 σκάφη Dragon, από τα οποία το ένα στελεχώθηκε με πλήρωμα Ναυτικών Δοκίμων. Τον αγώνα παρακολούθησαν από το Ναυτικό Όμιλο της Ελλάδος εκπρόσωποι της πολιτικής ηγεσίας, βουλευτές, η ηγεσία του Πολεμικού Ναυτικού, παράγοντες της ναυτιλίας, μέλη και φίλοι του Μουσείου. Στις 9 & 10 Μαΐου 2014 πραγματοποιήθηκε με επιτυχία το Θ’ Πανελλήνιο Συνέδριο Ναυτικών Μουσείων με θέμα «Πλοία μνημεία της ελληνικής ναυτικής παράδοσης και

μουσειακή πραγματικότητα». Το συνέδριο συνδιοργανώθηκε από το Μουσείο και και το Πλωτό Ναυτικό Μουσείο «Γεώργιος Αβέρωφ». Εκπροσωπήθηκαν σ’ αυτό συνολικά 24 ναυτικά μουσεία, ιδιωτικοί και κρατικοί φορείς που ασχολούνται με ζητήματα της ναυτικής μας παράδοσης και κληρονομιάς. Παρέστησαν, επίσης, πολλοί εκπρόσωποι της πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας. Σύντομα θα εκδοθούν και τα πρακτικά του συνεδρίου. Στο συνέδριο επισημάνθηκε η ανάγκη διάσωσης των ξύλινων παραδοσιακών σκαφών που υπάρχουν ακόμα στην Ελλάδα όσο και της άυλης ξυλοναυπηγικής παράδοσης. Ως αποτέλεσμα της ανάγκης αυτής δημιουργήθηκε, όπως ήδη, σας έχει ενημερώσει και η Πρόεδρος, μία Ομάδα Εργασίας για την προστασία και ανάδειξη των παραδοσιακών σκαφών και της ξυλοναυπηγικής Περιπλους 65

ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΜΟΥΣΕΙΟΥ τέχνης. Σε αυτή συμμετέχουν εκπρόσωποι των Υπουργείων Πολιτισμού και Ναυτιλίας, πανεπιστημιακοί και εκπρόσωποι μεγάλων συλλόγων ιδιοκτητών παραδοσιακών σκαφών. Πρόεδρος της Ομάδας ορίστηκε η Πρόεδρος του Ναυτικού Μουσείου, κα. Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη. Από τις 28 Μαΐου - 31 Αυγούστου 2014 παρουσιάστηκε στους χώρους του Μουσείου η έκθεση της Ναυτικής Συλλογής του Ιδρύματος Αικατερίνης Λασκαρίδη. Στις δύο αίθουσες του Μουσείου φιλοξενήθηκαν σπάνια αντικείμενα, εξαιρετικής καλλιτεχνικής αξίας. Αξίζει να σημειώσουμε ότι η συλλογή αντικειμένων που σχετίζονται με τον Βρετανό Ναύαρχο Λόρδο Οράτιο Νέλσονα είναι η σημαντικότερη του είδους της εκτός Μεγάλης Βρετανίας. Στην εκδήλωση των εγκαινίων παρευρέθησαν ακαδημαϊκοί, εκπαιδευτικοί, εκπρόσωποι του Πολεμικού Ναυτικού και του Λιμενικού Σώματος, των εφοπλιστικών και επιχειρηματικών κύκλων, πολλοί φίλοι του Ιδρύματος και του Ναυτικού Μουσείου. Την 1η Ιουλίου 2014 πραγματοποιήθηκε στους χώρους του ΝΜΕ μια ειδική προβολή του ντοκυμαντέρ, αυστραλιανής παραγωγής, “Greeks of the Sea” πριν την επίσημη προβολή του στην Αυστραλία και σε άλλες χώρες του κόσμου. Σκοπός του ντοκυμαντέρ ήταν να αναδείξει την ιδιαίτερη σχέση των Ελλήνων με τη θάλασσα. Την εκδήλωση τίμησαν με την παρουσία τους μεταξύ άλλων η Πρέσβειρα της Αυστραλίας στην Ελλάδα, κα. Jenny Bloomfield, ο Δήμαρχος Οινουσσών κ. Ευάγγελος Αγγελάκος, ο Πρόεδρος της Πανελλήνιας Ένωσης Συνταξιούχων Πλοιάρχων Εμπορικού Ναυτικού Καπετάν Θεμιστολής Δασκαλάκης και πολλοί άλλοι. Από τις 1 Οκτωβρίου – 12 Νοεμβρίου 2014 το Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος οργάνωσε στο χώρο του την έκθεση ζωγραφικής «Αρμύρα και Φως». Στην έκθεση παρουσιάστηκαν 41 πίνακες τους οποίους δώρησε στο Μουσείο η ζωγράφος και μέλος του Μουσείου κα. Μαρίνα Ζωγραφάκη, την οποία και ευχαριστούμε θερμά. Τα έσοδα από την πώληση των πινάκων διατέθηκαν για την ενίσχυση των σκοπών και τη συνέχιση της λειτουργίας του Μουσείου. Την επιμέλεια της έκθεσης ανέλαβε ο ιστορικός τέχνης κ. Σωκράτης Λούπας, ενώ ιδιαίτερα σημαντική για την πραγματοποίηση της έκθεσης ήταν η συμβολή του καθηγητή κ. Μανόλη Βλάχου, τον οποίο και ευχαριστούμε θερμά. Το Σάββατο 22 Νοεμβρίου 2014 πραγματοποιήθηκε με επιτυχία στην αίθουσα εκδηλώσεων του Ναυτικού Μουσείου Ελλάδος ημερίδα Ιστορίας Ναυτικής Ιατρικής με θέμα «Η προετοιμασία και η συμμετοχή των Υγειονομικών Υπηρεσιών και η συμβολή του Υγειονομικού του Πολεμικού Ναυτικού στην εποποιία του 1940-1941». Η ημερίδα οργανώθηκε από το Μουσείο και Ναυτικό Νοσοκομείο Αθηνών με την υποστήριξη του γραφείου Μελέτης Ιστορίας Ελληνικής Ναυτικής Ιατρικής. Την έναρξη των εργασιών κήρυξε ο Αρχηγός του ΓΕΝ, Αντιναύαρχος κος. Ευάγγελος Αποστολάκης, ενώ η προσέλευση του κόσμου ήταν εντυπωσιακή. Το Σάββατο 13 Δεκεμβρίου 2014 φιλοξενήθηκε στους χώρους του Μουσείου 66 Περιπλους

επιστημονική ημερίδα με θέμα «Αρνητικό τέστ κύησης μετά από προσπάθεια υποβοηθούμενης αναπαραγωγής. Το επόμενο βήμα.». Χαιρετισμό απηύθυναν η Πρόεδρος του Μουσείου κα. Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη και ο Πλοίαρχος (ΥΙ) κος Αριστείδης Διαμαντής ΠΝ, Διευθυντής Εκπαίδευσης & Έρευνας Ναυτικού Νοσοκομείου Αθηνών. Τέλος, το Ναυτικό Μουσείο Ελλάδος συμμετέχει με δανεισμό εκθεμάτων στην έκθεση «ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος πριν από τον El Greco» που οργάνωσε το Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο και είναι ανοιχτή στο κοινό μέχρι τις 30 Μαρτίου 2015. Είναι σημαντικό για έναν πολιτιστικό φορέα η προβολή και η ανάδειξη του έργου του στο ευρύτερο κοινό που επιτυγχάνεται σε μεγάλο βαθμό μέσα από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Στο πλαίσιο αυτό, το Μουσείο ενεργοποιήθηκε για τη εξεύρεση μόνιμων χορηγών επικοινωνίας που θα συμβάλλουν στην προβολή των δραστηριότήτων του. Ήδη, το περιοδικό «Αρχαιολογία και Τέχνες» αναταποκρίθηκε θετικά και αναμένουμε στο άμεσο μέλλον και άλλες σχετικές συνεργασίες. ΣΥΛΛΟΓΕΣ – ΑΡΧΕΙΑ Το Ναυτικό Μουσείο βρίσκεται διαρκώς σε αναζήτηση νέου υλικού για τον εμπλουτισμό των συλλογών και των αρχείων του. Σημαντικές ήταν και τη χρονιά που μας πέρασε οι δωρεές κειμηλίων καθώς και φωτογραφικού και αρχειακού υλικού. Μεταξύ άλλων θα θέλαμε να αναφερθούμε στη δωρεά ενός Έλληνα, μόνιμου κατοίκου Λονδίνου, του κ. Ανδρέα Αυγουστή, ο οποίος δώρησε στο Μουσείο μια εικόνα του αγίου Νικολάου, έργο του γνωστού ζωγράφου Αγήνορος Αστεριάδη. Η εικόνα εδωρήθη από τον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών Χρύσανθο προς τον ελληνικό στόλο το 1940. Το κειμήλιο που ήρθε στην Ελλάδα μέσω της ελληνικής Πρεσβείας στο Λονδίνο, την οποία ευχαριστούμε θερμά, θα εκτεθεί στην Αίθουσα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Επίσης, σημαντική ήταν η δωρεά του κου Αντωνίου Αλεξανδρίδη, Συμβούλου Πρεσβείας Α΄, ο οποίος προσέφερε 11 σημαντικά μετάλλια για τον εμπλουτισμό της συλλογής του Μουσείου καθώς και η δωρεά του μέλους του Μουσείου κου Γεώργιου Βουνελάκη 387 φωτογραφιών που εικονίζουν παραδοσιακά σκάφη και καρνάγια. Συνεχίζεται, επίσης, η τεκμηρίωση και ταξινόμηση των Αρχείων και των Συλλογών του Μουσείου και αξίζει να αναφερθούμε για μια ακόμη φορά στα μέλη μας, κον. Δημήτριο Σγουρέλλη, κον Θεόδωρο Κόντε, κον. Νικόλαο Μωραΐτη και την κα. Βαρβάρα Μπαλαμπανέρη, οι οποίοι βοηθούν εθελοντικά στους τομείς της καταγραφής των Αρχείων του Μουσείου. Επίσης, τον κον. Νίκο Σταυρίδη, Ιστορικό, που ασχολείται με την καταγραφή και τεκμηρίωση των ιστορικών αρχείων. Ιδιαίτερη μνεία πρέπει να γίνει στον εκλεκτό συνεργάτη και πρώην Αντιπρόεδρο του Δ.Σ. του ΝΜΕ, κ. Παναγιώτη Μολφέτα ο οποίος επιμελείται με την πείρα και τις γνώσεις του την αξιολόγηση αντικειμένων και κειμηλίων του Μουσείου για τις ανάγκες ενημέρωσης της απογραφής των συλλογών του. Τέλος, θα θέλαμε να ανα-

φερθούμε ιδιαίτερα στον αγαπητό φίλο του Μουσείου, Αρχιπλοίαρχο Π.Ν., κο. Γεώργιο Μπαμπλένη που με τις γνώσεις του βοήθησε στην ταξινόμηση της συλλογής παρασήμων και μεταλλίων του Μουσείου. ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Η συλλογή της βιβλιοθήκης του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος στη διάρκεια του έτους 2014, αυξήθηκε με περισσότερους από 400 νέους τίτλους βιβλίων. Πρόκειται για δωρεές μελών και φίλων του ΝΜΕ, κυρίως ναυτικού και ιστορικού περιεχομένου. Ανάμεσα στις δωρεές αξίζει να σημειωθούν των μελών μας κυρίων Ηλία Νταλούμη και Δημητρίου Ανδριάνα, οι οποίοι προσέφεραν ένα μεγάλο αριθμό εκδόσεων για τον εμπλουτισμό της βιβλιοθήκης. Το αναγνωστικό κοινό που επισκέφτηκε την βιβλιοθήκη είναι κυρίως φοιτητές, ερευνητές, στρατιωτικοί αλλά και ιδιώτες που εξειδικεύονται σε ναυτικά θέματα. ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ Το Μουσείο συνέχισε για 20η χρονιά το εκπαιδευτικό του έργο με τη διενέργεια εκπαιδευτικών προγραμμάτων και ξεναγήσεων στις μόνιμες συλλογές του. Αξίζει να σημειωθεί ότι το Μουσείο επισκέφθηκαν τον προηγούμενο χρόνο πλέον των 18.000 μαθητών. Τέλος, η εκπαιδευτική ομάδα του Μουσείου συνέχισε να συμμετέχει στις δράσεις της ομάδας εκπαιδευτικών προγραμμάτων του ελληνικού τμήματος του I.C.O.M. με συμμετοχή σε σεμινάρια και ημερίδες. ΠΕΡΙΠΛΟΥΣ Και το έτος 2014 συνέχισε το περιοδικό τη λειτουργία του. Παρόλο τα οικονομικά προβλήματα που αντιμετωπίζει το Μουσείο έχουμε καταφέρει να μην αναστείλουμε τη λειτουργία του καθώς το κόστος της έκδοσής του καλύπτεται από τις διαφημιστικές καταχωρήσεις εταιρειών στις σελίδες του. Τη χρονιά που μας πέρασε ο «Περίπλους» φιλοξένησε στις σελίδες του σημαντικά αφιερώματα γύρω από την ναυτική μας ιστορία και παράδοση, ενώ το τεύχος 87 ήταν αφιερωμένο στη μεγάλη γιορτή της ναυτιλίας, τα «Ποσειδώνια» περιλαμβάνοντας άρθρα από σημαντικές προσωπικότητες της ελληνικής ναυτιλίας. ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕ ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ Η συνεργασία με το περιοδικό «ΝΑΥΤΙΚΗ ΕΛΛΑΣ» που ξεκίνησε στο τέλος του 2003, συνεχίζεται ως σήμερα. Σε κάθε περιοδικό παραχωρούνται 2-3 σελίδες στις οποίες παρουσιάζονται οι δραστηριότητες του Μουσείου, ενώ μέσα από αφιερώματα σε ιστορικές επετείους του Πολεμικού και Εμπορικού Ναυτικού προβάλλεται υλικό από το Φωτογραφικό και Ιστορικό Αρχείο του Μουσείου. Τελειώνοντας, θα θέλαμε να ευχαριστήσουμε θερμά τους ζωγράφους και αγαπητά μέλη μας, κον Σωτήρη Τζαμουράνη και κον Ιωσήφ Ντεμίρη καθώς και τις κυρίες Λιλή Ημέλλου και Ζήνα Λιναρδάκη που με τη συνεχή προσφορά τους βοηθούν και συνδράμουν το Μουσείο.

ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΜΟΥΣΕΙΟΥ

Περιπλους 67

ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΜΟΥΣΕΙΟΥ

Αποτελέσματα Αρχαιρεσιών Οι αρχαιρεσίες της 15ης Μαρτίου 2015 ανέδειξαν το νέο Διοικητικό Συμβούλιο του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος για την τριετία 2015-2018. Έχουμε την τιμή να σας γνωρίσουμε ότι μετά τις αρχαιρεσίες το νέο Δ.Σ. του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος για την προσεχή τριετία συγκροτήθηκε σε σώμα ως ακολούθως: Θερμά συγχαρητήρια πρέπουν σε όλους τους συμμετέχοντες στις αρχαιρεσίες και καλωσορίζουμε τα νέα μέλη του ΔΣ. Θερμές ευχαριστίες στα αποχωρούντα μέλη για την συμπαράσταση και την βοήθεια προς το Μουσείο και ευελπιστούμε να συνεχίσουν να υποστηρίζουν με την παρουσία τους το έργο μας. Ιδιαίτερες ευχαριστίες απευθύνονται στα μέλη της εφορευτικής επιτροπής κ.κ. Ανδρέα Γαλάκη, Ιωάννη Καζακίδη και κυρία Βαρβάρα Μπαλαμπανέρη, που συνετέλεσαν αποφασιστικά στην άψογη διεξαγωγή της ψηφοφορίας και καταμέτρησης των ψήφων. Το νέο Διοικητικό Συμβούλιο αισθάνεται την ανάγκη και από αυτή τη θέση να ευχαριστήσει θερμά τα μέλη για την παρουσία τους στη Γενική Συνέλευση και τις αρχαιρεσίες της 15ης Μαρτίου 2015. Η συμμετοχή σας στις αρχαιρεσίες του Μουσείου μας ενισχύει όλους ηθικά και αποδεικνύει εμπράκτως το ενδιαφέρον σας για το Ν.Μ.Ε. και για το έργο που επιτελείται.

Πρόεδρος: Α’ Αντιπρόεδρος: Β’ Αντιπρόεδρος: Γενικός Γραμματέας: Ταμίας: Μέλος: Μέλος: Μέλος: Μέλος: Αναπληρωματικά μέλη:

Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη Παναγιώτης Λασκαρίδης Παναγιώτης Μολφέτας Τιμόθεος Μασούρας Νικόλαος Σερέτης Γεώργιος Δεσποτόπουλος Νικήτας Νικητάκος Ηλίας Νταλούμης Ιωάννης Λιναρδάκης Ιωάννης Θεοδωράτος Μαρία Χριστίνα Κτιστάκη Μέλη της Εξελεγκτικής Επιτροπής εξελέγησαν οι κ.κ.: Ηλίας Μεταξάς Ιωάννης Πολυκανδριώτης Μαρία Λούκου

1 1. Η οικογένεια του αειμνήστου Προέδρου Κωνσταντίνου Παΐζη–Παραδέλλη, παρέστη στην Γενική Συνέλευση εκφράζοντας έμπρακτα το ενδιαφέρον και την υποστήριξή της στο έργο του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος. Διακρίνονται από αριστερά: η κα Βιργινία Τούρωφ, ο κος Μάικ Τούρωφ, ο Ευστάθιος Παΐζης με τη κορούλα του Τζό, η δεσποινίς Αλίκη Βλαχοπούλου, η κα Αλίκη Παΐζη, ο Ευάγγελος Βλαχόπουλος, ο κος Στέλιος Βλαχόπουλος και η κα Ελίζα Παΐζη.

2.-3. Στιγμιότυπα από την Γενική Συνέλευση και τις Αρχαιρεσίες για νέο ΔΣ του ΝΜΕ.

2

68 Περιπλους

3

ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΜΟΥΣΕΙΟΥ

ΚΟΠΗ ΤΗΣ ΠΙΤΑΣ ΤΩΝ ΜΕΛΩΝ ΤΟΥ ΝΑΥΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ Την Κυριακή 1 Φεβρουαρίου 2015 πραγματοποιήθηκε η παραδοσιακή τελετή της κοπής της πρωτοχρονιάτικης πίτας των μελών του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος. Η συμμετοχή των μελών και φίλων ήταν πραγματικά μεγάλη και συγκινητική και οι χώροι του Μουσείου αποδείχθηκαν για ακόμη μια φορά μικροί για να χωρέσουν τον κόσμο που προσήλθε.

Π

άνω από 300 άτομα τίμησαν την εκδήλωση και ανάμεσά τους πολλοί εκπρόσωποι της πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας του τόπου μας. Παρευρέθησαν ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Πειραιώς κ.κ. Σεραφείμ, ο Αναπληρωτής Υπουργός Ναυτιλίας, κ. Θεόδωρος Δρίτσας, οι Βουλευτές, κ. Ι. Τραγάκης και κα Σοφία Βούλτεψη, ο πρ. Βουλευτής Πειραιά κ. Α. Νεράντζης, ο Αρχηγός Γενικού Επιτελείου Ναυτικού, Αντιναύαρχος κ. Ευάγγελος Αποστολάκης Π.Ν., ο Δήμαρχος Πειραιά, κ. Γιάννης Μώραλης, ο Αρχηγός Στόλου, Αντιναύαρχος κ. Παναγιώτης Λίτσας Π.Ν.,

ο Διοικητής Διοικητικής Μέριμνας Ναυτικού, Αντιναύαρχος κ. Ηλίας Δημόπουλος Π.Ν., ο Υπαρχηγός ΓΕΝ, Υποναύαρχος κ. Παναγιώτης Παστουσέας Π.Ν., ο Πρόεδρος Αναθεωρητικού Δικαστηρίου, κ. Νικόλαος Μακρής, ο Αντιπεριφερειάρχης Νήσων, κ. Π. Χατζηπέρος, ο περιφερειακός σύμβουλος, εκπρόσωπος Αντιπεριφερειάρχη Πειραιά, κ. Ασημάκης Μαντάς, ο Πρόεδρος του Δημοτικού Συμβουλίου Πειραιά, κ. Γ. Δαβάκης, οι Επίτιμοι Πρόεδροι του Δημοτικού Συμβουλίου Πειραιά, κ. Παναγιώτης Κουβάτσος και κ. Ιωάννης Ξυπολιάς, οι Βετεράνοι Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, Ναύαρ-

χος κ. Γ. Μόραλης και Πλοίαρχος Ε.Ν. κ. Δ. Πολέμης, ο Διοικητής Ναυτικής Διοίκησης Αιγαίου, Αρχιπλοίαρχος κ. Νικόλαος Λεμονής Π.Ν., ο Διοικητής Σχολής Διοίκησης & Επιτελών Π.Ν., Αρχιπλοίαρχος κ. Ιωάννης Σαμαράς Π.Ν., ο Διοικητής Ναυστάθμου Σαλαμίνος, Αρχιπλοίαρχος κ. Κ. Μανωλιουδάκης, ο Υποδιοικητής του Λιμενικού Τμήματος Μαρίνας Ζέας, Πλωτάρχης κ. Δ. Μπομπέτσης, η Προϊσταμένη Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων, κα. Α. Σίμωσι, ο Πρόεδρος του Μουσείου της Πόλεως των Αθηνών, κ. Α. Βογιατζής, ο Πρόεδρος του Άλσους Ελληνικής Ναυτικής Παράδοσης, Αντιναύαρχος κ. Κυριάκος Κυριακίδης, ο Πρόεδρος του Συνδέσμου Αποφοίτων Σχολής Μονίμων Υπαξιωματικών Ναυτικού, κ. Ε. Σφακτός, ο Πρόεδρος του Πειραϊκού Συνδέσμου, κ. Ευ. Αθηναίος, Πρόεδρος Ομίλου Ερετών κ. Α. Μπακιρτζής, ο Πρόεδρος του Ελληνικού Συνδέσμου Παραδοσιακών Σκαφών, Υποναύαρχος Λ.Σ., κ. Νίκος Καβαλλιέρος, η Πρόεδρος WISTA HELLAS, κα. Άντζυ Χάρτμαν, ο Αντιπρόεδρος της Λέσχης Λιμενικού Σώματος, Πλοίαρχος κ. Νίκος Γκλεζάκος, εκπρόσωποι της Ένωσης Αποστράτων Αξιωματικών Ναυτικού, του Συνδέσμου Αποφοίτων Σχολής Ναυτικών Δοκίμων, του Συνδέσμου Αποφοίτων Σχολής Εθνικής Άμυνας, του Ελληνικού Συνδέσμου Υποβρυχίων και της Λέσχης Αρχιπλοιάρχων. Την εκδήλωση άνοιξε με ομιλία η Πρόεδρος του Ναυτικού Μουσείο της Ελλάδος την οποία και παραθέτουμε προς ενημέρωσή σας.

Στιγμιότυπo από την εκδήλωση.

Στιγμιότυπo από την εκδήλωση. Περιπλους 69

ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΜΟΥΣΕΙΟΥ μεταφερθεί στο μουσείο με τη συνδρομή της ελληνικής πρεσβείας στο Λονδίνο, τις πρώτες μέρες του Φεβρουαρίου. Τα τελευταία 12 χρόνια το Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος εν μέσω τρικυμιωδών οικονομικών συγκυριών κατόρθωσε να διασφαλίσει την επιβίωσή του, αλλά και την συνέχιση του υρίες και κύριοι, φίλες και φίλοι, πολιτιστικού του έργου. Διοργάνωσε πολλές Καλώς ήρθατε. Ευχή μας είναι ο καικαι σημαντικές εκθέσεις στο εσωτερικό και νούργιος χρόνος, που ξεκίνησε να είτο εξωτερικό Νέα Υόρκη, Αμβούργο, Βαρναι καλός για τον καθένα και παραγωγικός κελώνη, Παλέρμο, Σόφια, Κύπρος. Πραγγια το Μουσείο και την πατρίδα μας. ματοποίησε σημαντικές εκδόσεις που συμΚάθε χρόνο η εορταστική τελετή της κοπής βάλλουν στην έρευνα της ναυτικής ιστορίας της πρωτοχρονιάτικης πίτας είναι μία ευχάκαι βραβεύθηκε επανειλημμένα γι’ αυτές ριστη αφορμή για να ξανασυναντηθούμε, από την Ακαδημία Αθηνών. Ιδιαίτερη μνεία να συζητήσουμε, να ανταλλάξουμε ευχές πρέπει να γίνει στα εκπαιδευτικά μας προκαι να κάνουμε μία συνοπτική ανασκόπηση γράμματα, τα οποία παρακολουθούν ετητων γεγονότων του χρόνου που χαρακτήρισίως πλέον των 18.000 μαθητών όλων των σαν τη δράση του φορέα μας. εκπαιδευτικών βαθμίδων. Είναι ένα έργο για Εδώ και 27 χρόνια η ομιλούσα είναι παρούτο οποίο είμαστε πολύ υπερήφανοι, καθώς Η Πρόεδρος κα Αναστασία σα στο ΝΜΕ εκ των οποίων τα τελευταία «περπατά» τα παιδιά μέσα στη ναυτική μας Αναγνωστοπούλου - Παλούμπη στο βήμα. δώδεκα στην απαιτητική θέση της Προέιστορία και παράδοση, παρουσιάζει τα αξιοδρου. Εύχομαι και προσκαλώ να έρθουν νεότεροι, εθελοντές που ζήλευτα επιτεύγματα του λαού μας στη θάλασσα, εμπνέει στις ψυχές θα προσφέρουν και εκείνοι τις γνώσεις τους, και τις εμπειρίες τους, τους εθνική υπερηφάνεια και αισιοδοξία για το μέλλον. και τον προσωπικό τους χρόνο για την συνέχιση της απρόσκοπτης Ο χρόνος που μας πέρασε ήταν γεμάτος με εκδηλώσεις κατά τις λειτουργίας του μουσείου, του εκσυγχρονισμού και της περαιτέρω οποίες πολλοί από εσάς μας τιμήσατε με την παρουσία σας. εξέλιξής του. Θα ήθελα να θυμίσω τον ιστιοπλοϊκό αγώνα προς τιμήν του ΠολεμιΑναγνωρίζω βέβαια ότι αυτά που ανέφερα ανωτέρω είναι δύσκολα, κού Ναυτικού, ήδη το 2013 είχε γίνει προς τιμήν της εμπορικής μας αν όχι ανέφικτα, για έναν επαγγελματικά δραστήριο νέο άνθρωπο, ναυτιλίας, την αφιερωματική έκδοση του «Περίπλου» για τα Ποσειο οποίος αγωνίζεται για την εξασφάλιση των απαραίτητων εσόδων δώνια 2014, την έκθεση της Ναυτικής Συλλογής και των κειμηλίων για την διαβίωση της οικογενείας του. Στο δυσμενές οικονομικό του Ναυάρχου Νέλσον του Ιδρύματος Αικατερίνης Λασκαρίδη, που περιβάλλον της εποχής μας, όμως αυτή είναι η πραγματικότητα, φιλοξενήθηκε στους χώρους του Μουσείου κατά τους καλοκαιριμόνο έτσι μπορεί να συνεχίσει το Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος να νούς μήνες, την έκθεση των έργων δωρέα της Μαρίνας Ζωγραφάπροσφέρει το πολιτιστικό και εκπαιδευτικό του έργο στην ελληνι- κη, την επιστημονική ημερίδα ιστορίας ναυτικής ιατρικής που συνκή κοινωνία, έργο ουσιαστικό και απαραίτητο για την προβολή και διοργανώθηκε με το ΝΝΑ. διάσωση της ναυτικής μας κληρονομιάς και παράδοσης. Αξίζει να Θα επιθυμούσα να αναφερθώ ιδιαιτέρως στην διοργάνωση του αναφέρω σε αυτό το σημείο, ότι είναι το μοναδικό του είδους του Θ΄ Πανελληνίου Συνεδρίου των Ναυτικών Μουσείων που πραγμαστην χώρα που λειτουργεί αδιάλειπτα 65 χρόνια τώρα, ενώ η συλ- τοποιήθηκε στις 9 και 10 Μαΐου 2014 με τη συνεργασία του πλωλογή του είναι η μεγαλύτερη σε πανελλαδικό επίπεδο και συνεχώς τού ναυτικού μουσείου, θωρηκτού «Γ. Αβέρωφ» και με ειδικό θέμα εμπλουτίζεται από σημαντικές δωρεές ιδιωτών, από την Ελλάδα και «Πλοία μνημεία της ελληνικής ναυτικής παράδοσης και μουσειακή Ελλήνων του εξωτερικού, για τις οποίες ενημερώνεστε από τα δη- πραγματικότητα». μοσιεύματα του Περίπλου. Ήταν ένα πολύ επιτυχημένο Συνέδριο στο οποίο συμμετείχαν όλα Ενδεικτικά, θα ήθελα να αναφερθώ σε μία δωρεά από το εξωτε- τα ναυτικά μουσεία της χώρας, ενώ τις εργασίες του παρακολούθηρικό, πρόκειται για την εικόνα του Αγίου Νικολάου που έχει προ- σαν πολλοί εκπρόσωποι ιδιωτικών και δημοσίων φορέων, κυρίως σφερθεί από μόνιμο κάτοικο Λονδίνου και η οποία είχε δοθεί από δε του Υπουργείου Πολιτισμού. Σύντομα θα έχουμε και τη δημοσίτον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών Χρύσανθο στον ελληνικό στόλο, λίγο ευση των πρακτικών του. πριν το ξέσπασμα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Το κειμήλιο θα Το σημαντικότερο όμως είναι ότι ήταν και αποτελεσματικό, με

Ομιλία Προέδρου Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος

Κ

Στιγμιότυπo από την εκδήλωση.

70 Περιπλους

ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΜΟΥΣΕΙΟΥ

αφορμή τα όσα συζητήθηκαν στο συνέδριό, δημιουργήθηκε μία Ομάδα Εργασίας για την Προστασία και την Ανάδειξη των παραδοσιακών σκαφών και της ξυλοναυπηγικής τέχνης του ελληνικού χώρου, η οποία θεσμοθετήθηκε με απόφαση του Υπουργού Πολιτισμού και την Προεδρεία της έχει ο εκάστοτε Πρόεδρος του ΝΜΕ. Σε αυτήν συμμετέχουν εκπρόσωποι του Υπουργείου Πολιτισμού, του Υπουργείου Ναυτιλίας, πανεπιστημιακοί και εκπρόσωποι μεγάλων συλλόγων ιδιοκτητών παραδοσιακών σκαφών. Η Ομάδα Εργασίας έχει ξεκινήσει από το φθινόπωρο που μας πέρασε το έργο της, με πολύ ενθουσιασμό και μεράκι. Βοήθησε στην σύνταξη της νέας Απόφασης του Υπουργού Εμπορικής Ναυτιλίας και Αιγαίου για τον ορισμό των κριτηρίων χαρακτηρισμού ως παραδοσιακών των ξύλινων σκαφών που χρησιμοποιούνται ως τουριστικά ή αναψυχής. Έχει αναλάβει δράση ενημέρωσης προς το Υπουργείο Πολιτισμού, το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης, το Υπουργείο Εμπορικής Ναυτιλίας και το Υπουργείο Τουρισμού για το ατόπημα που ακόμα και σήμερα συνεχίζει να συντελείται κατά του ναυτικού μας πολιτισμού με την συνέχιση της πρακτικής της επιδοτούμενης καταστροφής των ξύλινων παραδοσιακών αλιευτικών σκαφών. Οι κτιριακές ανάγκες του μουσείου είναι μεγάλες. Τα προβλήματα του καθημερινά, αλλά δεν θα παραλείψω να σας αναφέρω ότι τους τελευταίους μήνες έγιναν εργασίες στερέωσης στις κολώνες με κλωβούς και μόνωση του στεγάστρου του περιστυλίου.

1

Ελπίζουμε ότι η νέα δημοτική αρχή θα μας βοηθήσει για την στεγανοποίηση του υπερκείμενου της οροφής μας πεζοδρομίου. Η Μαρίνα της Ζέας έχει υποσχεθεί να μας συνδράμει προσφέροντας τις απαραίτητες βαφές για τη συντήρηση και των εξωραϊσμό της εξωτερικής όψης του κτιρίου. Εν συντομία αυτές ήταν οι βασικότερες δραστηριότητες το χρόνο που μας πέρασε. Οφείλω να ευχαριστήσω του εθελοντές που και αυτό το χρόνο είχαμε δίπλα μας και μας συνέδραμαν ουσιαστικά στο έργο μας: τον κο Θεόδωρο Κόντε τον κο Δημήτριο Σγουρέλη, που συνεχίζουν να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους, τον κο Παναγιώτη Μολφέτα, πρώην αντιπρόεδρο του ΝΜΕ, που επίσης συνεχίζει να μας βοηθά σε θέματα διαχείρισης και εκτίμησης των συλλογών μας, την κα Μαρία Σερέτη θεματοφύλακα της οικονομικής διαχείρισης. Την φιλόλογο- ιστορικό κα Βαρβάρα Μπαλαμπανέρη, πρώην Διευθύντρια του Πολεμικού Μουσείο Αθηνών που προσφέρει τις γνώσεις και την εμπειρία της σε θέματα τεκμηρίωσης αρχειακού υλικού. Τον κο Νικόλαο Μωραΐτη που ασχολείται με την αποδελτίωση περιοδικών στην Βιβλιοθήκη μας και τον κο Νίκο Σταυρίδη ένα νέο παιδί απόφοιτο αρχαιολογίας, που ασχολείται με τα ιστορικά αρχεία. Ιδιαίτερη μνεία πρέπει να γίνει στον πλοίαρχο του ΠΝ κο Γεώργιο Μπαμπλένη που με τις εξειδικευμένες γνώσεις του βοήθησε στην ταξινόμηση της συλλογής παρασήμων και μεταλλίων του Μουσείου. Τους ευχαριστούμε όλους θερμά.

2

1. Η Πρόεδρος του ΝΜΕ και ο Αναπληρωτής Υπουργός Ναυτιλίας κος Θεόδωρος Δρίτσας. 2. H Πρόεδρος του ΝΜΕ, ο Αρχηγός του ΓΕΝ Αντιναύαρχος Ευάγγελος Αποστολάκης ΠΝ και ο Αρχηγός Στόλου Αντιναύαρχος Παναγιώτης Λίτσας ΠΝ. 3. Ο κος Γεώργιος Καρύδης, η Πρόεδρος του ΝΜΕ κα Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη και ο Δήμαρχος Πειραιώς κος Γιάννης Μώραλης. 4. Ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Πειραιώς Σεραφείμ ευλόγησε την πρωτοχρονιάτικη πίτα και έκανε αγιασμό στο ΝΜΕ.

3

4 Περιπλους 71

ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΜΟΥΣΕΙΟΥ Η εθελοντική προσφορά μέσω της οποίας το άτομο ενεργοποιείται και ολοκληρώνεται, συμβάλλει επίσης στη γενική ευημερία, συνεχίζεται δε έως σήμερα και είναι αυτή που καθιστά δυνατή τη λειτουργία του Ιδρύματος μας. Περιμένουμε και άλλους. Σε πείσμα των καιρών, το μουσείο όχι μόνο θα παραμείνει ανοικτό, αλλά σχεδιάζει και δράσεις. Στα τέλη Μαΐου, με την ευκαιρία του εορτασμού της Ευρωπαϊκής Ημέρας Θάλασσας, όπου τιμώμενη πόλη είναι ο Πειραιάς, θα διοργανώσουμε έκθεση με τίτλο «Ζεά: το λιμάνι των τριήρεων», η οποία θα υλοποιηθεί με τη συνεργασία της πολυεθνικής επιστημονικής ομάδας που διενήργησε αρχαιολογικές έρευνες στα λιμάνια του Πειραιά κατά την περίοδο 2002-2012. Στην σχεδιαζόμενη έκθεση θα παρουσιαστούν τα σημαντικά αποτελέσματα αυτών των ερευνών για την ιστορία και τοπογραφία του αρχαίου λιμανιού και παράλληλα θα γίνουν ξεναγήσεις τόσο στο μουσείο όσο και στα αρχαιολογικά λείψανα που σώζονται μέχρι σήμερα μέσα στο Πασαλιμάνι. Ιδιαίτερη μνεία και πολλές ευχαριστίες επίσης οφείλονται στους οικονομικούς αρωγούς μας, που και αυτή τη χρονιά μας στήριξαν και κατέστησαν εφικτή την υλοποίηση των δράσεων μας. Τον αντιπρόεδρο του μουσείου και πρόεδρο του Ιδρύματος Αικατερίνης Λασκα-

ρίδη κο Πάνο Λασκαρίδη, τον εφοπλιστή κο Αθανάσιο Μαρτίνο, τον κο Γεώργιο Στρίγκο, την κα Αγνή Μπουροπούλου, τον αείμνηστο Δημήτριο Βανό και πολλών άλλων. Σημαντική ήταν επίσης η οικονομική συμβολή των εφοπλιστικών εταιρειών που ανταποκρίθηκαν στο αίτημα μας και μας ενισχύουν με 300 ευρώ το χρόνο. Η υλική συνδρομή είναι βεβαίως απαραίτητη, αλλά πολύ σημαντικό είναι να σας νιώθουμε όλους εσάς κοντά μας, να μας εμψυχώνετε και να συμπαρατάσσεστε μαζί μας. Μαζί θα περάσουμε ευκολότερα τα ψηλά κύματα που ορθώνονται μπροστά μας. Κι αν φαντάζουμε σαν να σκιαμαχούμε σε αγώνες άνισους με τους ανεμόμυλους της αδιαφορίας των ισχυρών, εμείς θα μείνουμε όρθιοι στο πόστο μας, και μας ικανοποιεί να βλέπουμε τα παιδικά μάτια ορθάνοιχτα μπροστά στο πυρπολικό του Κανάρη και του Παπανικολή, μπροστά στο μοντέλο του «Αβέρωφ» ή τη θυσία της «Έλλης», στα εντυπωσιακά μεταλλικά πλωτά μεγαθήρια της πρώτης εμπορικής ναυτιλίας του κόσμου, που μας κάνει υπερήφανους. Φίλες και φίλοι, Μιλώντας εκ μέρους όλων των μελών του Διοικητικού Συμβουλίου σας εύχομαι η νέα χρονιά να φέρει υγεία, προκοπή και ευτυχία σε σας και τις οικογένειές σας.

2 1. Ο κος Ιωάννης Μ. Χούμας, η κα Ελένη Χούμα και ο κος Χριστόφορος Μ. Χούμας. 2. Οι κατάμεστες αίθουσες του Ναυτικού Μουσείου. 3. Από αριστερά ο κος Μάνος Βερνίκος, η κα Αννίκα Μπαρμπαρήγου και ο κος Νίκος Καβαλλιέρος. 4. Διακρίνονται από αριστερά τα μέλη του ΔΣ του ΝΜΕ κος Γεώργιος Δεσποτόπουλος μέλος, κος Κωνσταντίνος Αποστολάκης Β’ Αντιπρόεδρος, κος Πάνος Λασκαρίδης Α’ Αντιπρόεδρος , ο Αντιπεριφερειάρχης Νήσων Σαρωνικού κος Παναγιώτης Χατζηπέρος, ο Δήμαρχος Πειραιώς κος Γιάννης Μώραλης και ο Βουλευτής Πειραιώς κος Ιωάννης Τραγάκης.

1

3

72 Περιπλους

4

ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΜΟΥΣΕΙΟΥ

1

2

1. Διακρίνονται από αριστερά ο Πρόεδρος του Αναθεωρητικού κος Νικόλαος Μακρής, ο Διοικητής της ΝΔΑ Αρχιπλοίαρχος ΠΝ κος Νικόλαος Λεμονής, ο βουλευτής Πειραιώς κος Αναστάσιος Νεράτζης, ο Πρόεδρος του Δημοτικού Συμβουλίου Πειραιώς κος Γεώργιος Δαβάκης και ο εκπρόσωπος του Α/ΛΣ στο ΔΣ του ΝΜΕ κος Παναγιώτης Παρασκευόπουλος. 2. Διακρίνονται ο κος και η κα Ταπίνη, ο βετεράνος του Β’ ΠΠ κος Δημήτριος Πολέμης, ο κος Φρίξος Δήμου, ο κος Χάρης Τζάλας, ο κος Αντώνης Αναστασάκης. 3. Διακρίνονται ο κος και η κα Μπινιάρη, η κα Έλενα Μαυρογονάτου, ο κος Δημήτριος Καραπάνος, ο κος Παναγιώτης Κουβάτσος, η κα Μάρω Σταμούλη, η κα Δέσποινα Κατσαρού-Μοσχονά. 4. Διακρίνονται ο κος και η κα Καραμανώλη, ο κος Δημήτριος Λαμπράκης, οι κκ Ιωάννης και Χριστόφορος Χούμας, η κα Ευαγγελία Τσιμπίδου, ο κος Νίκος Σιδηρόπουλος. 5. Η Φιλαρμονική του Δήμου Πειραιά, όπως και πέρσι χάρισε μελωδική ευφορία στους παρισταμένους στην εκδήλωση της κοπής της πίτας. 6. O μικρός Ιωάννης-Έκτορας τραβά κλήρο.

3

5

4

6 Περιπλους 73

ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΜΟΥΣΕΙΟΥ

Οι τυχερές της πρωτοχρονιάτικης πίτας του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος

Τ

α δώρα που κληρώθηκαν στους τυχερούς της πρωτοχρονιάτικης πίτας του 2015 του Ναυτικού Μουσείου Ελλάδος ήταν: 1ο. Ελαιογραφία με τίτλο «Ελαφόνησος, 2013» της ζωγράφου, μέλους του Μουσείου κας Μαρίνας Ζωγραφάκη 2ο. Ελαιογραφία με τίτλο «Λιμανάκι στη Μάνη» του ζωγράφου και μέλους του Μουσείου κου Σωτήρη Τζαμουράνη.

3ο . Ελαιογραφία με τίτλο «Ψαρεύοντας» επίσης του ζωγράφου κου Σωτήρη Τζαμουράνη. Το πρώτο δώρο κληρώθηκε στον λαχνό με τον αριθμό 33 που είχε η κα Ευαγγελία Τσιμπίδου, το δεύτερο κληρώθηκε στον αριθμό 320, και το τρίτο στον αριθμό 183 που είχε η κα Μαρία Ασπρούδη. Ευχόμαστε και από αυτή τη θέση στους τυχερούς της πίτας να έχουν πάντα υγεία και ευτυχία.

Δεξιά: Οι τυχερές κυρίες, μέλη και οι δύο του Μουσείου, της πίτας του 2015 κα Ευαγγελία Τσιμπίδου (1) και κα Μαρία Ασπρούδη (2).

1

Σ.Α.Σ.Μ.Υ.Ν. ΚΟΠΗ ΠΙΤΑΣ 2015

Βράβευση Αριστούχων Μαθητών Σμυν

Μ

ε ιδιαίτερη επιτυχία ο Σύνδεσμος Αποφοίτων ΣΜΥΝ έκοψε και φέτος την πατροπαράδοτη βασιλόπιτα και όπως κάθε χρόνο βράβευσε τους αριστούχους μαθητές της Σχολής Μονίμων Υπαξιωματικών Ναυτικού (ΣΜΥΝ). Η τελετή έγινε στις 11 Ιανουαρίου στους φιλόξενους χώρους του Ναυτικού Μουσείου Ελλάδος. Μετά το θερμό καλωσόρισμα της προέδρους του Ν. Μ. Ε. κα. Α. Παλούμπη-Αναγνωστοπούλου, ο πρόεδρος του Συνδέσμου, επστής ε. α. Ελ. Σφακτός, αφού συνεχάρει την ηγεσία του ΠΝ για τη πρόσφατη κοινωνική του προσφορά σε πλείστες δύσκολες καταστάσεις, τόνισε την ανάγκη διατήρησης των θεσμών ως ανάχωμα στην λαίλαπα που έχει ξεσπάσει για την κατάργηση κάθε ήθους και εθίμου που χαρακτήριζαν και κράτησαν ενωμένη την Ελληνική κοινωνία.

Aναφερόμενος δε στον ΣΑ/ΣΜΥΝ τόνισε όλως ιδιαιτέρως ότι, η μακρόχρονη δραστηριότητά του οφείλεται στους ισχυρούς θεσμούς φιλίας που τα μέλη του έχουν αναπτύξει μεταξύ τους. (Με σύντομη ανάλυση, 74 Περιπλους

αναφέρθηκε στα τρία είδη φιλίας. κατά τον Αριστοτέλη. Την χρήσιμη,την ευχάριστη και την τέλεια την ηθική) Τέλος, με προβολή μικρού αριθμού εικόνων έκανε μια σύντομη αναδρομή από τις πλέον αξιόλογες δραστηριότητες του Συνδέσμου. (Τιμητικές εκδηλώσεις για τους Δασκάλους. Διοικητές,Βραβεύσεις αριστούχων μαθητών ΣΜΥΝ,πολιτιστικές εκδηλώσεις κ. α.) Το καλλιτεχνικό μέρος καλύφθηκε από το χορωδιακό σχήμα "Τρείς Κιθάρες τρείς φωνές", Επικεφαλής ήταν ο Γιώργος Παμπίδης πλωτ. (Ε) ε. α. Η ποιοτική απόδοση των έντεχνων κομματιών και των τραγουδιών, από τρεις τραγουδιστές, ενθουσίασε το ακροατήριο. Την τελετή τίμησαν με την παρουσία τους οι: • Αντιναύαρχος ΕΥΑΓ. ΑΠΟΣΤΟΛΑΚΗΣ Αρχηγός ΓΕΝ • Υποναύαρχος ΓΕΩΡ. ΓΙΑΚΟΥΜΑΚΗΣ Διοικητής ΔΝΕ • Υποναύαρχος ΓΕΩΡ. ΛΕΒΕΝΤΗΣ Διοικητής Σ. Ν. Δ.

• Πλοίαρχος ΔΗΜ. ΧΑΤΖΗΜΙΧΑΗΛ εκπρόσωπος Δ. Δ. Μ. Ν.

• Πλοίαρχος ΠΑΝ. ΧΑΤΖΑΚΗΣ

2

Διοικητής Σ. Μ. Υ. Ν.

• Πλοίαρχος (Ο) ΙΩΑΝ. ΜΑΓΟΥΛΑΣ Διευθυντής Π. Ο. Ν.

• Πλωτάρχης ΚΥΡ. ΚΑΛΟΓΡΙΑΣ (Γραφ. Α/ΓΕΝ) • Σημ. (Ε) ΔΗΜ. ΚΑΤΣΙΜΙΧΑΣ Γραφ. ΕΘΙΜΟΤΥΠΙΑΣ ΣΜΥΝ • Ο βετεράνος Β’ Π. Π.: Ναύαρχος Γ. Μόραλης.

• Ο Ναύαρχος ε. α. και επίτιμος Α/ΓΕΝ Κ. Χρηστίδης • Ο Αντιναύαρχος ε. α. ΙΩΑΝ. ΠΑΛΟΥΜΠΗΣ • Ο Αντιναύαρχος ε. α. ΝΙΚ. ΒΑΖΑΙΟΣ Πρόεδρος ΜΤΝ • Ο Αντιναύαρχος ε. α. και επίτιμος Δ/της ΣΝΔ Β. ΜΑΡΤΖΟΥΚΟΣ Πρόεδρος ΕΛΙΣΜΕ • Ο Αντιναύαρχος ε. α. κ ΠΑΝ. ΡΑΔΙΤΣΑΣ Πρόεδρος ΕΛ. ΣΥΝ. Υ/Β • Ο Αντιναύαρχος ε. α. ΓΕΩΡ. ΝΤΟΥΝΗΣ επίτιμος ΔΝΕ • Ο Υποναύαρχος (Ο) ε,α. ΠΑΝ. ΜΑΝΑΚΟΣ • Ο Αρχιπλοίαρχος (Ο) ε. α. ΕΥΑΓ. ΚΟΡΩΝΑΙΟΣ • Οι Πρόεδροι: ΠΜ/ΣΑΣΥ/ΠΝ Αντιπλ/ ρχος (Ε) Ε. ΖΟΥΠΑΝΤΗΣ, Ν. Μ. Ε. κ. ΠΑΛΟΥΜΠΗ-ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΥ, ΣΑ/ ΣΤΥΑ Σμήναρχος εα Δ. ΦΑΛΤΑΪΤΣ, Ένωση Καρδιο/θών Αξ/κών ΠΝ & ΛΣ. Αντιπλ/ ρχος (Ε) Κ. ΜΑΚΡΗΣ. Εκπρόσωποι: ΕΑΑΝ Αντιπλ/ρχος (Ε) εά Ε ΑΝΑΓΝΩΣΤΑΚΗΣ. ΣΑ/ΣΝΔ Υπον/ρχος εα ΠΡ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ, ΕΣΝΑ Ανθστής Κ. ΚΡΟΚΟΔΕΙΛΟΣ και πλήθος φίλων και μελών του Συνδέσμου. Τη βράβευση των: Αρχηγού, Υπαρχηγού ΣΜΥΝ, & Αρχηγού Α’ τάξεως έκαναν οι απόστρατοι αξιωματικοί κ. κ. Κ. ΧΡΗΣΤΙΔΗΣ, Ι. ΠΑΛΟΥΜΠΗΣ και Β. ΜΑΡΤΖΟΥΚΟΣ αντίστοιχα. Επίσης βραβεύθηκαν από τον Πρόεδρο του ΣΑ/ΣΜΥΝ οι Κ. ΝΥΧΤΑΚΗΣ και ΕΥΣ. ΜΠΑΪΡΛΗΣ για την πολύτιμη όσο και μακρόχρονη προσφορά τους στον Σύνδεσμο. Τυχεροί πίτας οι: Π. ΡΑΔΙΤΣΑΣ Πρόεδρος ΕΛ. Σ. Υ/Β και κ. ΑΙΚ. ΙΩΑΚΕΙΜ η οποία τιμήθηκε με το τεμάχιο πίτας προς τιμή των γυναικών. Ακολούθησε παράθεση μικρού μπουφέ και στις πολλές παρέες που δημιουργήθηκαν πρυτάνευσαν οι ευχές όλων για καλή υγεία και επίλυση των δυσμενών οικονομικών και μη προβλημάτων που ταλανίζουν την πατρίδα μας. Ε.Σ.

ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΜΟΥΣΕΙΟΥ

Χαιρετισμός της Προέδρου του ΝΜΕ κας Αναστασίας Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη

Κ

υρίες και κύριοι, εκλεκτοί παριστάμενοι, μέλη του Συλλόγου Αποφοίτων της ΣΜΥΝ, σας καλωσορίζουμε στους χώρους του Μουσείου για την κοπή της Βασιλόπιτας του Συνδέσμου σας. Η επίσημη έναρξη του χρόνου που συμβολίζει η κοπή της πίτας, τείνει να καθιερωθεί να λαμβάνει χώρα στο Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος κι αυτό μας χαροποιεί ιδιαίτερα, καθώς μας φέρνει σε επαφή με ένα εκλεκτό τμήμα των μονίμων στελεχών του Πολεμικού Ναυτικού της χώρας μας. Είναι γνωστοί σε όλους οι στενοί δεσμοί του Μουσείου με το Πολεμικό Ναυτικό μας, το οποίο άλλωστε εικονίζεται πάνω σ’ όλα τα εκθέματα του Μουσείου που διηγούνται τη ναυτική ιστορία του γένους μας εδώ και περισσότερο από 100 αιώνες. Όπως συμβαίνει πάντα η έναρξη του καινούργιου χρόνου αποτελεί ένα χαρούμενο γεγονός που συνοδεύεται από αισιοδοξία. Αυτό άλλωστε είναι και το νόημα των ευχών που ανταλλάσσονται. Ευχόμαστε και ελπίζουμε ο νέος χρόνος να κυλήσει καλύτερος

από τον προηγούμενο και να μην περιέχει τις κακές στιγμές και τις μιζέριες που είχε ο παλιός που φεύγει. Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο δεν ταιριάζουν απολογισμοί που πάντα περιέχουν δυσκολίες και στιγμές που όλοι δεν θέλουμε να θυμόμαστε. Τους αφήνουμε για ευθετότερους χρόνους, γιατί είναι κι αυτοί απαραίτητοι, ώστε να εξάγονται τα κατάλληλα συμπεράσματα και να μην επαναλαμβάνονται τα ίδια λάθη. Αντίθετα, σήμερα ξεχνάμε τα παλιά και κοιτάζουμε μπροστά, αντλώντας δύναμη και κουράγιο από το νέο ξεκίνημα που συμπίπτει με τον νέο χρόνο. Αγαπητοί απόφοιτοι της ΣΜΥΝ, Το Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος είναι εδώ και δεν νιώθω ότι υπάρχει λόγος να σας το παρουσιάσω καθώς όλοι ήδη το γνωρίζετε και οι περισσότεροι μπορείτε να χρησιμοποιηθείτε ακόμη και ως ξεναγοί. Τα περισσότερα εκθέματά του έχουν να σας θυμίσουν, έχουν να σας πουν κάτι από τη ζωή στα πλοία και τις Υπηρεσίες του Πολεμικού Ναυτικού.

Κι αυτή η αίσθηση είναι εκείνη που σας ξεχωρίζει από τους άλλους τους πολλούς επισκέπτες του Μουσείου. Εσείς είστε από εκείνους που κρατήσατε τα πλοία στην ενέργεια λειτουργώντας σ’ όλα τα σημεία πάνω και κάτω από τα καταστρώματα και διατηρήσατε αλώβητη τη θαλασσινή αξιοπρέπεια της πατρίδας μας έως τις τελευταίες θαλασσινές εσχατιές της. Αποτελέσατε κομμάτι της εθνικής αποτροπής στον καιρό σας και ο ελληνικός λαός το αναγνωρίζει και σας υπολήπτεται. Το ίδιο σας υποληπτόμεθα και εμείς εδώ στο Ναυτικό Μουσείο κι αισθανόμαστε υπερήφανοι να θεωρείτε το ίδρυμα αυτό, Μουσείο σας, τόπο δικό σας, μέσα στον οποίο εκτίθεται και περιγράφεται ένα τμήμα της ζωής σας. Με τις σκέψεις αυτές κλείνω την εισήγησή μου και εύχομαι μια καλή και παραγωγική χρονιά στην πατρίδα μας, που θα έχει αντανάκλαση στις ζωές όλων μας. Χρόνια Πολλά. Χαρούμενος ο καινούργιος χρόνος με υγεία και οικογενειακή ευτυχία του καθενός σας.

Εκθέσεις για την ελληνική ναυτική παράδοση στη Σόφια και στο Bourgas της Βουλγαρίας.

Μ

ε πρωτοβουλία του πρέσβη κυρίου Δημοσθένη Στωίδη η ελληνική πρεσβεία στη Σόφια της Βουλγαρίας σε συνεργασία με το Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος διοργάνωσε φωτογραφική έκθεση με θέμα την ελληνική ναυτική παράδοση από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Το Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος προσέφερε φωτογραφίες από τις συλλογές του και πληροφοριακά κείμενα, τα οποία μεταφράστηκαν στα αγγλικά και βουλγαρικά και χρησιμοποιήθηκαν για την έκδοση του τρίγλωσσου καταλόγου της έκθεσης. Με τον τίτλο «Ελληνική ναυτική παράδοση δέκα χιλιάδων ετών» παρουσιάστηκε η έκθεση για πρώτη φορά τον Ιούνιο του 2014 στη γκαλερί «Σρεντέτς» του Υπουργείου Πολιτισμού της Βουλγαρίας και αποτέλεσε το κεντρικό πολιτιστικό γεγονός, της Ελληνικής Προεδρίας της ΕΕ το πρώτο εξάμηνο του 2014, σε αυτή την ευρωπαϊκή χώρα. Τα εγκαίνια έκανε ο αναπληρωτής υπουργός

της Βουλγαρίας κος Βασίλ Βασίλεφ. Το μεγάλο ενδιαφέρον που συγκέντρωσε η έκθεση ώθησε τους διοργανωτές της να την μεταφέρουν στον Πύργο (Bourgas) της Βουλγαρίας, όπου και παρουσιάστηκε την περίοδο 17 με 27 Μαρτίου 2015, στο Πολιτιστικό Κέντρο του Δήμου. Από την πλευρά της δημοτικής αρχής της βουλγαρικής πόλης κατά την τελετή των εγκαινίων χαιρετισμό απηύθυνε η Αντιδήμαρχος κα Ατανάσκα Νικόλοβα. Από αυτή τη στήλη του περιοδικού, θα επιθυμούσαμε να εκφράσουμε τα συγχαρητήρια μας στον πρέσβη κο Στωίδη αλλά και στα ικανά στελέχη της πρεσβείας της Ελλάδος στη Σόφια που εργάστηκαν με ζήλο για την άρτια παρουσίαση της έκθεσης που προβάλλει τα 10.000 χρόνια συνεχούς παρουσίας των ελλήνων στην θάλασσα, και τεκμηριώνει κατά τον καλύτερο τρόπο τα θαυμαστά επιτεύγματα της πρώτης ναυτιλιακής δύναμης του σήμερα.

Περιπλους 75

ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΜΟΥΣΕΙΟΥ

Τιμητική βράβευση της Προέδρου του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος κας Αναστασίας Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη

Τ

ην Τετάρτη 21 Ιανουαρίου 2015 η Ένωση Συνδέσμων Παλαιμάχων Ποδοσφαιριστών Πειραιά μία πανηγυρική εκδήλωση για τον εορτασμό της νέας χρονιάς. Η Ένωση έχει αναπτύξει πολύπλευρο πολιτιστικό και ανθρωπιστικό έργο, το οποίο έχει μεγάλη απήχηση στην πειραϊκή κοινωνία όπως φάνηκε από το πλήθος κόσμου που γέμισε το αμφιθέατρο του πολυχώρου «Απόλλωνα». Στο πλαίσιο της εκδήλωσης το Διοικητικό Συμβούλιο της Ένωσης απένειμε τιμητικά βραβεία σε ανθρώπους και φορείς που συνεργαστήκαν ή την συνέδραμαν στο έργο της. Μεταξύ των βραβευθέντων ήταν και η Πρόεδρος του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος για την προσφορά της στο πολιτισμό και την κοινωνία. Ευχαριστούμε και από αυτή θέση την Ένωση για την εξαιρετική τιμή.

Σεμινάριο για εκπαιδευτικούς «Το Ναυτικό Μουσείο και η εκπαιδευτική του αξιοποίηση»

Σ

ε συνεργασία με τη Διεύθυνση Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Πειραιά και την Υπεύθυνη για τα πολιτιστικά θέματα κα Βάσω Αρβανιταντώνη πραγματοποιήθηκε στο Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος το πρωί του Σαββάτου 28 Μαρτίου 2015 επιμορφωτικό σεμινάριο για εκπαιδευτικούς με τίτλο «Το Ναυτικό Μουσείο και η εκπαιδευτική του αξιοποίηση». Το σεμινάριο περιλάμβανε παρουσίαση και ανάλυση των εκπαιδευτικών προγραμμάτων που έχουν σχεδιαστεί για τους μαθητές της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης και ενημερωτική ξενάγηση των εκπαι-

76 Περιπλους

δευτικών στην μόνιμη έκθεση από τους υπευθύνους της εκπαιδευτικής ομάδας του Ναυτικού Μουσείου. Η Πρόεδρος του Μουσείου κα Αναστασία Αναγνωστοπούλου –Παλούμπη υποδέχτηκε τους εκπαιδευτικούς των δημοτικών σχολείων της Περιφέρειας Πειραιά που παρακολούθησαν τις εργασίες του σεμιναρίου, και αντί άλλης εισαγωγής στο θέμα τους μίλησε για την ιστορία του φορέα και το γενικότερο πολιτιστικό έργο που προσφέρει στην ελληνική κοινωνία, εδώ και 66 χρόνια και τα σχέδια που υπάρχουν για την κτιριακή του αναβάθμιση.

ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΜΟΥΣΕΙΟΥ

δωρέες εκθεμάτων και αρχειακού υλικού Δώρησαν στο Μουσείο και τους ευχαριστούμε θερμά: • Ο κ. Ανδρέας Αυγουστής, μία θαυμάσια εικόνα του Αγίου Νικολάου, έργο του καλλιτέχνη Αγήνορος Αστεριάδη, η οποία εκτός από καλλιτεχνική αξία έχει και σημαντική ιστορική καθώς εδωρήθη από τον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών Χρύσανθο προς τον Ελληνικό Στόλο.

• Ο κ. Χρήστος Παυλάκης, ένα ιταλικό νοσοκομειακό μπαούλο, μία σημαία της περιόδου των Βαλκανικών Πολέμων και έναν καθρέπτη με πλαίσιο και ακροστοιχίδα αφιερωμένη στο Ναυτικό Μουσείο.

• Ο κ. Γεώργιος Βουνελάκης, 4 φωτογραφίες παραδοσιακών σκαφών και δύο υδρογραφικούς χάρτες του αγγλικού ναυαρχείου με λιμάνια της Κρήτης.

• Η κα. Linda Rigos, 12 αντίγραφα φωτογραφιών από το προσωπικό αρχείο του αειμνήστου συζύγου της Μάρκου Ρήγου σχετικών με τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

• Ο κ. Παναγιώτης Δευτεραίος, ένα χαρακτικό που απεικονίζει τον Παρθενώνα, δύο ανατυπώσεις χαρακτικών με τον ναό του Επικούριου Απόλλωνος και τις Στροφάδες.

• Η κα. Γεωργία Δρομάζου, πλήθος αντικειμένων (συλλογή 53 θυρεών, σήματα και διακοσμητικά) καθώς και φωτογραφίες και έγγραφα από την συλλογή του αειμνήστου συζύγου της Ναυάρχου Ευθυμίου Δρομάζου.

εταιρικεσ χορηγιεσ

Ευχαριστούμε τις εταιρείες που ανταποκρίθηκαν θετικά στο αίτημα του Ναυτικού Μουσείου και προσέφεραν από 300 ευρώ και άνω για τη συνέχιση της λειτουργίας του.

• ARISTON NAVIGATION CORP • CAPE SHIPPING S.A. • CENTROFIN MANAGEMENT INC • COSTAMARE SHIPPING CO SA • MAGNA MARINE INC • MAJESTIC INTERNATIONAL CRUISES • ΜΙΝΩΪΚΕΣ ΓΡΑΜΜΕΣ ΑΝΕ

• ΜΥΛΑΚΙ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΕΠΕ • PEGASUS MARITIME ENTERPRISES INC • ΣΚΑΝΔΙΝΑΥΙΚΟ ΠΡΑΚΤΟΡΕΙΟ «ΕΓΓΥΣ ΑΝΑΤΟΛΗ» Α.Ε. (SNEAL) • SPRINGFIELD SHIPPING CO PANAMA SA • TECHNOMAR SHIPPING INC

Στον κατάλογο δεν περιλαμβάνονται οι εταιρείες που δεν επιθυμούν να δημοσιευθεί η χορηγία τους.

ΝΕΑ ΜΕΛΗ

Καλωσορίζουμε τα νέα μέλη του Μουσείου 1. Νικόλαος Βατίστας Διασώστης ΕΚΑΒ 2. Γεώργιος Βουνελάκης Νομικός 3. Ιάκωβος Καλογερόπουλος Συνταξιούχος - Ζωγράφος 4. Σπυρίδων Κασελίμης Αντιστράτηγος ε.α.

5. Σταμάτιος Κλουδάς Υποναύαρχος Π.Ν.ε.α.- Δρ. Ναυπηγός – Μηχανολόγος - Μηχανικός 6. Γεώργιος Κόντες Φοιτητής Γαλλικής Φιλολογίας

ΤΟ ΝΜΕ ΗΤΑΝ ΕΚΕΙ

7. Ιωάννης Μαρτίνος Μηχανικός Ε.Ν.

8. Παναγιώτης Μέλλιος Ναυπηγός – Μηχανολόγος Μηχανικός 9. Βαρβάρα Μπαλαμπανέρη - Ξάνθη Φιλόλογος - Ιστορικός 10. Ξένη Στούκα Δημοσιογράφος 11. Χρήστος Στούκας Συνταξιούχος εκτελωνιστής 12. Θεόδωρος Τουρής Σύμβουλος ασφαλείας περί πειρατείας 13. Ευθύμιος Χαραλαμπίδης Ιστορικός - Ερευνητής • Την Τρίτη 10 Μαρτίου 2015 και ώρα 11:00 πραγματοποιήθηκε το ετήσιο Αρχιερατικό Μνημόσυνο υπέρ αναπαύσεως των ψυχών των πνιγέντων και φονευθέντων του Εμπορικού μας Ναυτικού στον Μητροπολιτικό Ιερό Ναό της Αγίας Τριάδος. Το Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος εκπροσώπησε η Πρόεδρος κα Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη.

• Την Τετάρτη 25 Φεβρουαρίου 2015 το απόγευμα το Μουσείο της Πόλεως των Αθηνών-Ίδρυμα Βούρου Ευταξία άνοιξε τις πύλες του στο κοινό για να παρουσιάσει έργα του εικαστικού Δημήτρη Ταλαγάνη και του μεγάλου ζωγράφου της Κίνας Γκάο Λού. Η έκθεση είχε τίτλο ΑΘΗΝΑΣ ΠΑΛΛΑΔΟΣ ΠΟΛΙΣ “εξ ερειπίων άρξασθαι”. Τα θέματα των έργων είναι εμπνευσμένα από την ελληνική μυθολογία και την ποίηση του Καβάφη και αναφέρονται στην πόλη της Αθήνας. Το Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος εκπροσώπησε η Πρόεδρος κα Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη.

• Την Παρασκευή 13 Μαρτίου 2015 στο Αμφιθέατρο του Νοσοκομείου ΝΙΜΤΣ, ο Α/ΓΕΝ Αντιναύαρχος ΠΝ Ευάγγελος Αποστολάκης κήρυξε την έναρξη των εργασιών του 14ου Πολυθεματικού Ιατρικού Συνεδρίου του Ναυτικού Νοσοκομείου Αθηνών. Την κεντρική ομιλία της εκδήλωσης εκφώνησε ο Ιατρός παθολογοανατόμος κος Ευστάθιος Σταθόπουλος. Το Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος εκπροσώπησε η Πρόεδρος κα Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη.

• Την Παρασκευή 6 Μαρτίου 2015 στο Αμφιθέατρο του Μουσείου της Ακροπόλεως πραγματοποιήθηκε επιστημονική ημερίδα με τίτλο: «Βουτιά στα Περασμένα. Η υποβρύχια αρχαιολογική έρευνα, 1976-2014.» που διοργανώθηκε από την Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων. Το Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος εκπροσώπησε η Πρόεδρος κα Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη, ο Αντιναύαρχος ΠΝεα κος Γιάννης Παλούμπης και η κα Ιωάννα Μπερμπίλη αρχαιολόγος του ΝΜΕ.

• Το απόγευμα της Πέμπτης 19 Μαρτίου 2015 ο Σύλλογος «Φίλοι των Οινουσσών» στο πλαίσιο του ανθρωπιστικού και κοινωνικού του έργου διοργάνωσε εκδήλωση με θέμα «Ο ρόλος της διατροφής στην υγεία της γυναίκας». Τα έσοδα της εκδήλωσης δόθηκαν για την υποστήριξη του έργου του Ταμείο απόρων του Συλλόγου, της Ιεράς Μητροπόλεως Χίου, Ψαρών και Οινουσσών και της Κιβωτού του Κόσμου στην Χίο. Το Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος εκπροσώπησε η Πρόεδρος κα Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη. Περιπλους 77

Γράφει ο Σκάπουλος

Mal Du Depart από τη Συλλογή Marabu Στὴν ἀδερφή μου Ζένια Θὰ μείνω πάντα ἰδανικὸς κι ἀνάξιος ἐραστὴς τῶν μακρυσμένων ταξιδιῶν καὶ τῶν γαλάζιων πόντων, καὶ θὰ πεθάνω μία βραδιά, σὰν ὅλες τὶς βραδιές, χωρὶς νὰ σχίσω τὴ θολὴ γραμμὴ τῶν ὁριζόντων. Γιὰ τὸ Μαδράς, τὴ Σιγγαπούρ, τ᾿ Ἀλγέρι καὶ τὸ Σφὰξ θ᾿ ἀναχωροῦν σὰν πάντοτε περήφανα τὰ πλοῖα, κι ἐγώ, σκυφτὸς σ᾿ ἕνα γραφεῖο μὲ χάρτες ναυτικούς, θὰ κάνω ἀθροίσεις σὲ χοντρὰ λογιστικὰ βιβλία. Θὰ πάψω πιὰ γιὰ μακρινὰ ταξίδια νὰ μιλῶ οἱ φίλοι θὰ νομίζουνε πὼς τά ῾χω πιὰ ξεχάσει, κι ἡ μάνα μου, χαρούμενη, θὰ λέει σ᾿ ὅποιον ρωτᾶ « Ἦταν μία λόξα νεανική, μὰ τώρα ἔχει περάσει...» Μὰ ὁ ἑαυτός μου μία βραδιὰν ἐμπρός μου θὰ ὑψωθεῖ καὶ λόγο, ὡς ἕνας δικαστὴς στυγνός, θὰ μοῦ ζητήσει, κι αὐτὸ τὸ ἀνάξιο χέρι μου ποὺ τρέμει θὰ ὁπλιστεῖ, θὰ σημαδέψει, κι ἄφοβα τὸ φταίχτη θὰ χτυπήσει. Κι ἐγώ, ποὺ τόσο ἐπόθησα μία μέρα νὰ ταφῶ σὲ κάποια θάλασσα βαθιὰ στὶς μακρινὲς Ἰνδίες, θά ῾χω ἕνα θάνατο κοινὸ καὶ θλιβερὸ πολὺ καὶ μιὰ κηδεία σὰν τῶν πολλῶν ἀνθρώπων τὶς κηδεῖες.

78 Περιπλους

Δ

Νίκος Καββαδίας

εν είμαι πολύ βέβαιος πως ετούτο το «Βαρόμετρο» θα μοιάζει με τα προηγούμενα. Δεν ξέρω πως μου ήρθε, αλλά ήθελα να γράψω δυο λόγια για τον ποιητή μας Νίκο Καββαδία. Σήμερα βέβαια αμφιβάλλω αν υπάρχει ναυτικός ή ακόμα κι Έλληνας όποιου επαγγέλματος, που να μη γνωρίζει τον ποιητή των ναυτικών. Παλιότερα όμως τα πράγματα δεν ήταν έτσι. Προσωπικά η αλήθεια είναι πως όσο ταξίδευα δεν είχα επαφή με το έργο του και όπως οι περισσότεροι Έλληνες, πιστεύω, ενδιαφέρθηκα για τα γραφτά και τη ζωή του, μετά αφ’ ότου άκουσα τα ποιήματά του μελοποιημένα να τραγουδιούνται. Όταν αποφάσισα να μάθω κάτι παραπάνω για τη ζωή του, διαπίστωσα ότι υπήρχαν πολλές πηγές που παρέθεταν τα βιογραφικά του στοιχεία. Οι γονείς του από την Κεφαλλονιά, Χαρίλαος Καββαδίας και Δωροθέα Αγγελάτου, της γνωστής οικογένειας των εφοπλιστών, ζούσαν στο Χαρμπίν της Μαντζουρίας όπου ο Χαρίλαος διατηρούσε γραφείο γενικού εμπορίου, διακινώντας μεγάλες ποσότητες εμπορευμάτων με κύριο αποδέκτη / πελάτη τον Ρωσικό στρατό (Τσαρικό τότε). Τυπικό δείγμα ο Χαρίλαος του αεικίνητου πλάνητος και δαιμονιώδους ευφυΐας Κεφαλλονίτη, που είχε ριζώσει στην άκρη του κόσμου και είχε επιτύχει ένα ευπρεπές επίπεδο διαβίωσης για την οικογένειά του. Ο Νίκος γεννήθηκε το 1910 και ακολούθησαν δύο αδέλφια του η Ευγενία και ο Δημήτρης. Η έκρηξη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, το 1914, ανάγκασε την οικογένεια να επιστρέψει στην Ελλάδα όπου εγκαθίσταται στο Αργοστόλι στην Κεφαλλονιά. Ο πατέρας μετά τη διασφάλιση της οικογένειας επιστρέφει στις επιχειρήσεις του στη Ρωσία. Τα πράγματα όμως δεν πηγαίνουν καλά, καταστρέφεται οικονομικά και ως επιστέγασμα το 1917, κατά τη διάρκεια της Οκτωβριανής Επανάστασης των Μπολσεβίκων, συλλαμβάνεται και φυλακίζεται. Όταν γυρίζει πίσω στην Ελλάδα το 1921 είναι τσακισμένος, με κατεστραμμένη υγεία και ανίκανος να εργασθεί για τον βιοπορισμό της οικογένειάς του. Μετά το Αργοστόλι η οικογένεια εγκαθίσταται στον Πειραιά όπου ο μικρός Νίκος συνεχίζει το Δημοτικό σχολείο και γνωρίζεται με τον Τσαρούχη. Στο Γυμνάσιο γνωρίζεται με τον συγγραφέα και ιατρό του Πολεμικού Ναυτικού, Παύλο Νιρβάνα. Στα 18 του ο Νίκος δημοσιεύει ήδη ποιήματα στη Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια με το ψευδώνυμο Πέτρος Βαλχάλας. Τελειώνοντας το Γυμνάσιο δίνει εξετάσεις στην Ιατρική Σχολή, όμως ο θάνατος του πατέρα του τον αναγκάζει να εγκαταλείψει τις φιλοδοξίες του για ανώτερες σπουδές και πιάνει δουλειά σε ναυτικό γραφείο, όπου τηρεί τα λογιστικά βιβλία της επιχείρησης. Ο νεαρός Νίκος Καββαδίας ασφυκτιά στη

μονότονη και ρουτινιασμένη εργασία του, βρίσκει όμως διέξοδο συνεχίζοντας να γράφει και να συνεργάζεται με φιλολογικά περιοδικά στα οποία δημοσιεύει ποιητικές και πεζές δημιουργίες του. Τον Νοέμβριο του 1928 βγάζει ναυτικό φυλλάδιο και μπαρκάρει σαν ναυτόπαις σε φορτηγό. Στο μεταξύ η οικογένεια μετακομίζει στην Αθήνα, όπου το σπίτι του γίνεται τόπος συγκεντρώσεως καλλιτεχνών, ποιητών, λογοτεχνών και ζωγράφων. Το 1938 στρατεύεται για να υπηρετήσει τη θητεία του. Εκπαιδεύεται στις ειδικότητες του ημιονηγού και του ασυρματιστή κατωτέρας τάξεως. Ο πόλεμος του ’40 τον προλαβαίνει και υπηρετεί στα βουνά της Ηπείρου και της Αλβανίας ως ημιονηγός τραυματιοφορέας και αργότερα, λόγω της ειδικότητάς του ως ασυρματιστής, στη μονάδα υποκλοπών της ιιι Μεραρχίας. Στη διάρκεια της κατοχής εντάσσεται στο ΕΑΜ. Τον Οκτώβρη του 1945 μπαρκάρει στο «Κορινθία» και φεύγει από την Ελλάδα. Έκτοτε με μικρά μόνο διαλείμματα ταξιδεύει συνεχώς μέχρι το 1974. Το 1975 πεθαίνει στην Αθήνα ύστερα από εγκεφαλικό επεισόδιο. Το ποιητικό και πεζογραφικό έργο του Νίκου Καββαδία συνίσταται σε: • Τ έσσερις ποιητικές συλλογές που δημοσιεύθηκαν: α. Μαραμπού το 1933 β. Πούσι το 1947 γ. Τραβέρσο το 1975 δ. Το ημερολόγιο ενός τιμονιέρη το 2005 μετά τον θάνατό του.

• Τ ρεις συλλογές πεζών κειμένων που δημοσιεύθηκαν: α. Βάρδια το 1954 β. Λι το 1987 γ. Του πολέμου / Στ’ άλογό μου το 1987 Ο Νίκος Καββαδίας έζησε μέσα στα καράβια, γνώρισε τη σκληρή ζωή του ναυτικού και απ’ αυτή πήρε εκείνο που ο ίδιος ήθελε να βλέπει, μια ποιητική όψη της ζωής ενός νομάδα, ενός ανθρώπου που δεν ανήκει σε οικογένεια, ενός ανθρώπου απόλυτα δοσμένου στην τρυφηλότητα του έρωτα στις πιο ακραίες μορφές του, που επιβαλλόταν από τη στέρηση αυτών των απολαύσεων που δημιουργούσε το ταξίδι. Ο έρωτάς του για τα ταξίδια και τη θάλασσα είναι φανερός σε όλα του τα γραφτά. Συγχρόνως όμως παρουσιάζει τη ματαιοπονία της αναζήτησης απολαύσεων στα λιμάνια και αναδεικνύει τη σύγχυση των σαρκικών απολαύσεων ως ικανοποίηση φυσικής ανάγκης, με την ψυχική αναζήτηση της ανθρώπινης προσέγγισης, πράγμα ξένο και τουλάχιστον δυσεύρετο στα μισοφωτισμένα μπαρ του λιμανιού που λειτουργούν σαν αποθετήρια σωμάτων έτοιμων να ικανοποιήσουν τις φυσικές, αλλά όχι τις ψυχικές ανάγκες.

Οι έρωτες, οι καβγάδες, οι θάνατοι στα λιμάνια, αλλά και η σύγχυση των αισθήσεων και των συναισθημάτων που προκαλεί η παρατεταμένη χρήση παραισθησιογόνων ουσιών, αποτελούν το αγαπημένο πεδίο που περιγράφει έντονα ο ποιητής. Οι λέξεις του βαριές ναυτικές, εντυπωσιάζουν τον αναγνώστη, ενώ συγχρόνως διαπλέκονται με κεφαλλονίτικους ιδιωματισμούς, χωρίς όμως να δημιουργούν δυσνόητα λεκτικά σχήματα. Η ακατανίκητη έλξη για τη θάλασσα, ζωντανή σε όλο του το έργο, είναι η κινητήρια δύναμη σε όλη του τη ζωή. Χάρις σ’ αυτή έγινε ναυτικός και άφησε μια στρωμένη δουλειά της ξηράς για να αναζητήσει αυτό που η φαντασία του δημιουργούσε πέρα από τους θαλασσινούς ορίζοντες. Ύμνησε με τον δικό του τρόπο τον ναυτικό και τη σκληρή ζωή του στα βαπόρια, δικαιολόγησε τις ανθρώπινες παρεκτροπές στα λιμάνια, περιέγραψε κατά τρόπο μοναδικό τη συγχυσμένη σκέψη που δημιουργούν τα ναρκωτικά κι ανύψωσε με λόγο ποιητικό την ανθρώπινη ψυχική αναζήτηση μέσα στην κραιπάλη των σαρκικών απολαύσεων. Όταν αργά στη ζωή μου (και λυπάμαι γι αυτό) ήλθα σε επαφή με το καλλιτεχνικό έργο του Καββαδία υπήρξαν πολλές φορές που αναρωτήθηκα: «Μα πράγματι έτσι είμαστε εμείς οι Ναυτικοί ;;» Σιγά, σιγά καταστάλλαξα πως ο Καββαδίας δεν ήταν στην ουσία ένας συνηθισμένος ναυτικός σαν όλους εμάς τους λοιπούς. Ήταν ένας ρομαντικός νους που η έμπνευση της πένας του ήταν η θάλασσα και η ζωή του ναυτικού. Ταξίδευε γιατί ένιωθε σαν «ιδανικός εραστής των μακρυσμένων θαλασσών και των γαλάζιων πόντων». Η θάλασσα που για εμάς τους κοινούς είναι ένα σκληρό πεδίο βιοπορισμού γι αυτόν ήταν ένας μαγικός κόσμος απ’ τον οποίον αντλούσε έμπνευση γραφής και πηγή αγάπης για τον άνθρωπο. Μ’ αυτές τις σκέψεις ησύχασα κι έπαψα να ψάχνω τις ομοιότητες ή τις διαφορές του Καββαδία από τους συνηθισμένους απλούς ναυτικούς. Έγινα έτσι ένας θαυμαστής και λάτρης του «ποιητή» Νίκου Καββαδία κι έπαψα να αισθάνομαι τύψεις για μια ζωή που πέρασα μέσα στα βαπόρια χωρίς ποτέ να αισθανθώ τις ρομαντικές περιγραφές του Καββαδία. Δεν έπαψα όμως να νιώθω υπερήφανος για τον συντοπίτη μου Κεφαλλονίτη τον άνθρωπο που έντυσε με ρομαντισμό το σκληρό επάγγελμα του ναυτικού. Μπορεί να μην εκπληρώθηκε η επιθυμία του Νίκου Καββαδία να χαθεί το σώμα του στο απέραντο γαλάζιο των ωκεανών και, παρ’ ό,τι το μισούσε, είχε τελικά μια κηδεία σαν όλων των ανθρώπων τις κηδείες, εμείς όμως οι απλοί ναυτικοί τον ευχαριστούμε για την ποιητική νότα που έδωσε στην άχαρη ζωή μας. Περιπλους 79

ÊÁÔÁËÏÃÏÓ ÖÏÑÅÙÍ ÍÁÕÔÉÊÇÓ ÐÁÑÁÄÏÓÇÓ Ναυτικά ΜουσείαÐÏËÉÔÉÓÔÉÊÙÍ και Πολιτιστικοί Φορείς της Ναυτικής Παράδοσης ONOMA ΑΛΣΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΑΥΤΙΚΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΝΑΥΤΙΚΟ & ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΣΥΜΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΝΑΥΤΙΚΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ Πλωτό Ναυτικό Μουσείο Θωρηκτό Γ. Αβέρωφ Α/Τ ΒΕΛΟΣ Μουσείο Αντιδικτατορικού Αγώνα ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ - ΜΟΥΣΕΙΟ ΥΔΡΑΣ ΜΟΥΣΕΙΟ ΑΛΙΕΥΤΙΚΩΝ ΣΚΑΦΩΝ & ΕΡΓΑΛΕΙΩΝ ΜΙΛΑΝΕΙΟ ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΝΑΥΤΙΚΟ & ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΓΑΛΑΞΕΙΔΙΟΥ ΝΑΥΤΙΚΟ & ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΖΑΚΥΝΘΟΥ ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΑΝΔΡΟΥ ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΘΗΡΑΣ ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΚΑΛΥΜΝΟΥ ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΚΡΗΤΗΣ

ΝΟΜΙΚΗ ΜΟΡΦΗ

ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ

Ν.Π.Ι.Δ.

Γενικό

Δ.

Ειδικό

210 89 57 234

Ν.Π.Ι.Δ.

-

175 10 Παλαιό Φάληρο

Τηλ. / Fax: 210 98 882 11 averof@navy.mil.gr www.averof.mil.gr

Κρατικό

-

-

210 98 88 457

Κρατικό

Ειδικό

22980 52355

Ν.Π.Δ.Δ.

Τοπικό

23730 26166

Δ.

Ειδικό

Τσιλιβή

180 40 Ύδρα 632 00, Ν. Μουδανιά Χαλκιδικής 291 00 Ζάκυνθος

Ν.Π.Ι.Δ.

Τοπικό

Οδός Μουσείου 3

330 52 Γαλαξίδι

26950 42436 22650 41558 22650 41795

Δ.

Τοπικό

Μπόχαλη, Σταυρός

291 00 Ζάκυνθος

26950 28249

Ν.Π.Ι.Δ.

Γενικό

ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ

Τ.Κ.

Παπαρρηγοπούλου 2

105 61 Αθήνα

Γιαλός Σύμης

856 00 Δωδεκάνησα

Τηλ.: 210 33 68 518 Fax: 210 32 53 680 22460 72363 22460 72569

Σκρα 94

176 63 Καλλιθέα

Μαρίνα Φλοίσβος, Τροκαντερό Όρμος Παλαιού Φαλήρου -Τροκαντερό Ύδρα Βιθυνίας 2

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ

845 00 Άνδρος

210 81 25 547 210 98 11 581 22820 22264

Ν.Π.Δ.Δ.

Τοπικό

Μπουμπουλίνας 31-33

185 35 Πειραιάς

210 42 96 815

Ν.Π.Ι.Δ.

Τοπικό

Δήμος Καλύμνου

852 00 Κάλυμνος 731 31 Χανιά

22430 51361 Τηλ.: 28210 91875 Fax: 28210 74484

Δ.

Ειδικό

Ν.Π.Ι.Δ.

Γενικό

Τηλ.: 23520 82711 Κιν.: 6944 786 519/ nmlitohorou@yahoo.gr / www.nmlitohorou.gr

Ν.Π.Ι.Δ.

Τοπικό

Παρνασσού 2 & Λεωφ. Κηφισίας Δήμος Άνδρου

Ακτή Κουντουριώτη

151 24 Μαρούσι

Ν.Π.Ι.Δ.

Γενικό

ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ

Αγίου Νικολάου 15

602 00 Λιτόχωρο Πιερίας

ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΟΙΝΟΥΣΣΩΝ ΟΙΝΟΥΣΣΕΣ ΧΙΟΥ

Οινούσσες

821 01 Οινούσσες

22720 51582

Ν.Π.Ι.Δ.

Γενικό

ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΧΙΟΥ

Στέφανου Τσούρη 20

821 00 Χίος

22710 44139

Ν.Π.Ι.Δ.

Τοπικό

Μουσείο Ναυτικής Παράδοσης

Τέρμα Αναπαύσεως, Δήμος Περάματος

188 63 Πέραμα

210 4284270, Κιν.: 6945 550 611

Δ.

Γενικό

Τηλ.: 2510 835826 Fax: 2510 226850 info@nmkav.gr, www.nmkav.gr

Δ.

Ειδικό

ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΚΑΒΑΛΑΣ

-

-

ΜΟΥΣΕΙΟ ΝΑΥΤΙΚΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ & ΣΠΟΓΓΑΛΕΙΑΣ ΝΕΑΣ ΚΟΥΤΑΛΗΣ

-

814 00 Λήμνος

ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΙΟΝΙΟΥ

-

Φάρσα Αργοστόλι Κεφαλλονιά

ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΚΑΡΔΑΜΥΛΩΝ

-

Καρδάμυλα, Χίος

Κρυονερίου 14

ΜΟΥΣΕΙΟ “ΘΑΛΑΣΣΑ” ΚΥΠΡΟΥ ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΤΕΧΝΗΣ & ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ «ΑΕΙΝΑΥΤΕΣ» ΝΑΥΤΙΚΗ ΣΥΛΛΟΓΗ Μ. ΜΕΘΕΝΙΤΗ ΙΔΡΥΜΑ “ΜΑΡΙΑ ΤΣΑΚΟΣ”. ΔΙΕΘΝΕΣ ΚΕΝΤΡΟ ΝΑΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ NAYTIKH ΣΥΛΛΟΓΗ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ “ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗΣ ΛΑΣΚΑΡΙΔΗ”

80 Περιπλους

Τηλ.: 22540 51790/51362, Fax: 22540 51763 Τηλ.: 26710 87260 Fax: 26710 25656 Τηλ.: 2510 835287 Κιν: 6936 136 145

Δ.

Ειδικό

Ν.Π.Ι.Δ.

Τοπικό

Ν.Π.Ι.Δ.

Τοπικό

Αγ. Νάπα, Κύπρος

00357 23816366

Δ.

Γενικό

Πούντα Ζέζα

Λαύριο

210 4133709

I.

Γενικό

-

166 74 Γλυφάδα

-

Ι.

Γενικό

Μιχαήλη Λιβανού 51

821 00 Χίος

Τηλ.: 22710 82777, Fax: 22710 81979 Email: contact@mariatsakosfoundation.gr

Ν.Π.Ι.Δ.

Γενικό

2ας Μεραρχίας 36 & Ακτής Μουτσοπούλου

185 35 Πειραιάς

210 4297540-1-2 Emai: info@laskaridou.gr

Ν.Π.Ι.Δ.

Γενικό

Quality around the clock and against the elements Around the clock, against the elements, Thenamaris delivers a wide variety of cargoes for clients worldwide: safely, securely and efficiently. Combining fresh energy with over 40 years of shipping experience, we manage a world-class fleet of ocean going vessels – ensuring high quality performance and a service you can trust.

Find out more about us at www.thenamaris.com

Thenamaris. How shipping should be.