ΠΕΡΙΠΛΟΥΣ_ΤΕΥΧΟΣ 121

ΤΕΥΧΟΣ 121 • ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ-ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ-ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2022

ΜΑΡΙΝΑ ΖΕΑΣ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ 185 37

Επιχορηγείται από ΥΠ.ΠΟ.-ΥΝΑΝΠ-ΥΕΘΑ/ΓΕΝ-ΝΑΤ

ΤΡΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚΔΟΣΗ ΝΑΥΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ

121

OKTΩΒΡΙΟΣ // ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2022

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Τριμηνιαία Έκδοση του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος Κωδ. 2528

4

14

04

Εμπορική Ναυτιλία. Ο κλάδος των δεξαμενοπλοίων και οι κυρώσεις στη Ρωσία Του Νάσου Κουκάκη

08

Επίσκεψη στο Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος Τὸ σκαρὶ τοῦ Ὀδυσσέα στάθηκε τὸ σκαρὶ τῆς Ἑλλάδος Της Γεωργίας Κακούρου-Χρόνη, Δρ Ιστορίας της Τέχνης

12

Εγκαίνια Πτέρυγας Ναυτικού Νοσοκομείου Αθηνών του Iδρύματος «Αικατερίνης Λασκαρίδη» στο "Βασιλικό Ναύσταθμο-Μουσείο του Portsmouth"

14

Επίσκεψη στο HMS Warrior στον Ναύσταθμο-Μουσείο του Portsmouth

18

1ο Συνέδριο Ναυτικής Ισχύος «Η θαλάσσια ισχύς ως συντελεστής εθνικής ισχύος»

29

ΑΦΙΕΡΩΜΑ. ΕΠΕΙΤEIΟΣ ΤΟΥ ΟΧΙ. 28 Οκτωβρίου 1940 • Ο τορπιλισμός της Έλλης Του Αντιναυάρχου Π.Ν. ε.α. Ιωάννη Παλούμπη • Η Επέτειος της 28ης Οκτωβρίου † Αριστείδης Ι. Βρότσος • Η μυστική επίσκεψη του Τσόρτσιλ στην Τουρκία κατά τον Β Π. Π. Του Γεώργιου Χαροκόπου • Απρίλιος 1941. Η στάση των πρωτοετών Ευελπίδων Του Στυλιανού Πολίτη • Συνταγματάρχης Γκίκας Τρίπος • Στρατευθείς αναχωρώ δια Λαγκαδά

30 34 38

Ιδιοκτήτης: Ναυτικόν Μουσείον της Ελλάδος Μαρίνα Ζέας, Πειραιάς 185 37 Τηλ.: 210 45 16 264 • Fax: 210 45 12 277 E-mail: info@hmmuseum.gr, hellenicmaritimemuseum@gmail.com Website: www.hmmuseum.gr Εκδότης - Διευθυντής: Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη Πρόεδρος του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος

Χαιρετισμός του Εκδότη

04

Εξώφυλλο

Rowland Langmaid (1897-1956), Η επιστροφή του γενναίου "Αδρία", 1943. Λάδι σε καμβά, 35x70 εκ. (Λεπτομέρεια) Ο πίνακας απεικονίζει τον είσπλου του αντιτορπιλικού «Αδρίας» στην Αλεξάνδρεια στις 6 Δεκεμβρίου του 1943 και προσφέρθηκε τιμητικά στον Ναύαρχο Ι. Τούμπα από τον Βρετανό Διοικητή του Στόλου της Ανατολικής Μεσογείου, Ναύαρχο Sir Algernon Willis.

02

42

29

47 48 49

Eγκαίνια νέας πτέρυγας “Μαριλένα Λασκαρίδη” στο αναβαθμισμένο Ναυτικό Νοσοκομείο Αθηνών

Διεύθυνση Σύνταξης: Γιάννης Παλούμπης

50

Liberian Registry

Επιμέλεια Έκδοσης: Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη

52

Μνημόσυνο για τους πεσόντες των ελληνικών υποβρυχίων

54

Τo Nαυτικό στη Μικρασιατική Εκστρατεία Του Αντιναυάρχου Π.Ν. ε.α. Αναστασίου Δημητρακόπουλου

64

Η συνδρομή του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού και η συμμετοχή του Υγειονομικού στη Μικρασιατική Εκστρατεία (1919-1922) Του Δρ. Αριστείδη Γ. Διαμαντή, Ιατρού-Κυτταρολόγου, Ιστορικού της Ιατρικής, Διδάκτορος Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ, Αρχιπλοιάρχου (ΥΙ) ΠΝ, ε.α.

71

Λογοτεχνία & Θάλασσα

74

Ημερολόγιο Μουσείου

78

Βαρόμετρο

Πηνελόπη Βουγιουκλάκη Αρχαιόλογος Μ.Δ.Ε. Βυζαντινής Αρχαιολογίας

38

Ιωάννα Μπερμπίλη Αρχαιόλογος Μ.Δ.Ε. Βυζαντινής Αρχαιολογίας Διαφημίσεις: Ν. Νικολαΐδης-Ε. Σ. Σύρος Τηλ./Fax: 210 24 35 075 Γραμματεία: Κλεοπάτρα Ρηγάκη Εκτύπωση: ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΣΤΕΡΓΙΟΥ Μον. ΙΚΕ Διανέμεται δωρεάν Οι απόψεις που εκφράζονται στον ΠΕΡΙΠΛΟΥ είναι προσωπικές των συγγραφέων και δε δεσμεύουν το ΝΜΕ, ούτε ερμηνεύουν την πολιτική ή τις αποφάσεις του.

54

Τραπεζικός λογαριασμός για την κατάθεση συνδρομής μελών: Εθνική Τράπεζα/Δικαιούχος: Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος Aρ. Λογ/σμου: 072/482020-74/ IBAN: GR13 0110 0720 0000 0724 8202 074 Παράκληση η κατάθεση να γίνεται ΕΠΩΝΥΜΩΣ, ώστε να αποστέλλεται ακολούθως και η σχετική απόδειξη.

Α

γαπητές φίλες και φίλοι, το παρόν τεύχος είναι το τελευταίο του χρόνου και ως εκ τούτου πρόσφορο για απολογισμούς. Το 2022 ήταν χρονιά επιστροφής στην κανονικότητα μετά τη διετή σχεδόν περιπέτεια της πανδημίας του κορονοϊού που έφερε τόσες πολλές ανατροπές. Το Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος διαβαίνοντας τις συμπληγάδες που δημιουργούν οι νέες προκλήσεις του γενικότερου κοινωνικού και οικονομικού περιβάλλοντος, αυτή τη χρονιά επέστρεψε στους κανονικούς ρυθμούς της λειτουργίας του, ανοίγοντας και πάλι τις πύλες του χωρίς περιορισμούς στο κοινό. Η χρονιά ξεκίνησε δυναμικά με τη συγκινητικά εμβληματική και επιτυχημένη έκθεση «Η Πρώτη Σημαία». Υλοποιήθηκαν εκπαιδευτικά προγράμματα, ξεναγήσεις, πολιτιστικές εκδηλώσεις που έφεραν τα μέλη και τους φίλους του Μουσείου και πάλι στις αίθουσές του. Με την οικονομική υποστήριξη του Υπουργείου Πολιτισμού και Αθλητισμού αλλά και δωρεές μελών και φίλων, ολοκληρώθηκαν εργασίες συντήρησης και επανέκθεσης σε σύγχρονες βιοκλιματικές προθήκες μοναδικών κειμηλίων και πινάκων ζωγραφικής της συλλογής του ΝΜΕ. Σημαντικό έργο για την αύξηση της χωρητικότητας των ραφιών της Βιβλιοθήκης του Ναυτικού Μουσείου «Αθηνούλα Μαρτίνου» ήταν η τοποθέτηση κυλιόμενων συστοιχιών βιβλιοστασίων. Με τη βελτίωση της υποδομής κατέστη εφικτή η υποδοχή της δωρεάς της προσωπικής βιβλιοθήκης του καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών κου Ιωάννου Βρότσου, η οποία εμπλούτισε με 10.000 τόμους περίπου, το δυναμικό της Βιβλιοθήκης μας. Τολμούμε να πούμε ότι αυτή η χρονιά έκλεισε με θεμελιώδη βήματα προς την επίτευξη του μεγάλου και μακροχρόνιου στόχου μας για τον εκσυγχρονισμό της κτιριακής υποδομής του Μουσείου. Συντάχθηκαν και πληρώθηκαν μελέτες για την εγκατάσταση συστήματος θέρμανσης, κλιματισμού και ηλεκτροδότησης. Επίσης έγιναν μελέτες για την ανανέωση του συστήματος πυροπροστασίας και φωτισμού για την

κατάλληλη ανάδειξη των εκθεμάτων. Το Διοικητικό Συμβούλιο ευελπιστεί ότι με τη συνδρομή μελών της ναυτιλιακής κοινότητας, που έχουν εκδηλώσει σχετικό ενδιαφέρον, θα συγκεντρώσει όλα τα απαραίτητα κεφάλαια για την υλοποίησή αυτών των μελετών. Στο πλαίσιο βελτίωσης της προσβασιμότητας του μουσείου για άτομα με αναπηρία, τον προσεχή Φεβρουάριο προγραμματίζονται να ξεκινήσουν οικοδομικές εργασίες για τη δημιουργία κατάλληλων χώρων υγιεινής για ΑΜΕΑ, καθώς είναι υποχρεωτικές για τους χώρους πολιτισμού. Επακόλουθα αυτής της επέμβασης είναι η αναδιαμόρφωση του πωλητηρίου, των γραφείων και των αποθηκών. Οι εργασίες αναμένεται να διαρκέσουν δύο μήνες και κατά τη διάρκειά τους, το μουσείο θα είναι κλειστό για το κοινό. Είμαστε ευγνώμονες στη Διεύθυνση Νεότερης Πολιτιστικής Κληρονομίας του Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού για την πολύτιμη βοήθειά της και στην Bureau Veritas για την δωρεά της. Το ιστορικό αφιέρωμα του τρέχοντος τεύχους αφορά την εθνική επέτειο της 28ης Οκτωβρίου 1940 που εορτάζει την ηρωική αντίσταση της χώρας μας κατά των δυνάμεων του Άξονα. Ωστόσο είναι πλέον γνωστό ότι η χώρα μας εισήλθε στη σκληρή δοκιμασία του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου δύο μήνες νωρίτερα με τον άνανδρο τορπιλισμό της «Έλλης». Από τα κορυφαία κειμήλια της συλλογής του μουσείου είναι τα κομμάτια της φοβερής ιταλικής τορπίλης, τα οποία συνελέγησαν, ερευνήθηκαν και πρόδωσαν τους ενόχους της εγκληματικής ενέργειας, που καθόρισε αναπόδραστα την ηρωική απάντηση του ΟΧΙ. Ο Νικηφόρος Βρεττάκος με έντονη συναισθηματική φόρτιση τα σιδερένια συντρίμμια όταν τα αντίκρισε στην έκθεση του Μουσείου το 1961: «Το σκοτεινό μέταλλο ανοιγμένο σα μια αγκαλιά θανάτου, είναι τοποθετημένο όρθιο. Σωστό τέρας, όπως έχει ανοίξει μετά την έκρηξη, σου προξενεί δέος. Σκέφτεσαι πως είναι το σώμα ενός εγκλήματος χωρίς ελαφρυντικά, ενός εγκλήματος που βγήκε από τα σκοτεινά

βάθη της ανθρώπινης κακουργίας». Η περιγραφή του μεγάλου μας λογοτέχνη εύγλωττα αναδεικνύει την τορπίλη της «Έλλης» σε αντιπροσωπευτικό σύμβολο της φρίκης που γνώρισε ο λαός μας κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Στα άρθρα του ανά χείρας τεύχους θα διαβάσετε άρθρα που τιμούν την ηρωική και αλτρουιστική στάση των Ελλήνων στις μεγάλες προκλήσεις του καιρού εκείνου, οι οποίοι εκπλήρωσαν το χρέος τους για την διαφύλαξη της ελευθερίας και της εδαφικής ακεραιότητας της πατρίδας μας. Κλείνοντας αυτό το εισαγωγικό σημείωμα θα επιθυμούσα να καταθέσω εδώ ότι ο χρόνος που φεύγει, σηματοδοτείται επίσης από μία σημαντική προσωπική επέτειο. Αισθάνομαι ιδιαίτερη τιμή και βαθιά Αιγιοπελαγίτικο εξωκλήσι Φωτογραφία: Anag.

συγκίνηση που επί 20 συναπτά έτη αξιώθηκα να υπηρετώ τον σκοπό της προώθησης και διάδοσης της ελληνικής ναυτικής κληρονομιάς από το θώκο της Προέδρου του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος. Θα επιθυμούσα από αυτή τη στήλη να εκφράσω την ευγνωμοσύνη μου στην οικογένειά μου, στο προσωπικό αλλά και στα μέλη του Μουσείου που με τιμούν όλα αυτά τα χρόνια με την εμπιστοσύνη τους !

Καλή σας ανάγνωση! Αναστασία Αναγνωστοπούλου -Παλούμπη Πρόεδρος Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος

Εμπορική ΝΑΥΤΙΛΙΑ

Του Νάσου Κουκάκη

Ο κλάδος των δεξαμενοπλοίων και οι κυρώσεις στη Ρωσία Σε σύγχυση βρίσκεται ο κλάδος των δεξαμενοπλοίων λόγω της απαγόρευσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις εισαγωγές αργού πετρελαίου από τη Ρωσία. Οι ναυτιλιακές εταιρείες διαχείρισης δεξαμενόπλοιων υποχρεώνονται να αποφασίσουν από τώρα σε ποια αγορά επιθυμούν να δραστηριοποιούνται, χωρίς όμως να είναι καθαρό τι πρόκειται να συμβεί με τις κυρώσεις και γενικότερα με το εμπόριο ρωσικού αργού, ενώ εκτιμάται ότι σε κάθε περίπτωση θα καταγραφεί έλλειμμα περίπου 200 πλοίων στην εξυπηρέτηση των φορτίων ρωσικού αργού μετά την απαγόρευση εκ μέρους των G7 και της ΕΕ. σεις, μόνο η επέκταση του στόλου των δεξαμενόπλοιων μπορεί να απαιτήσει τουλάχιστον 16 δισ. δολάρια στο προσεχές διάστημα. Εν μέσω της απουσίας εξωτερικής χρηματοδότησης και των περιορισμένων χρηματοοικονομικών ροών των εταιρειών, θα πρέπει να αυξηθεί ο ρόλος των τραπεζών στην προσέλκυση των απαιτούμενων επενδύσεων.

Η ναυτιλιακή κοινότητα βρίσκεται αντιμέτωπη με τη μειωμένη ζήτηση εμπορευμάτων

Ό

πως αναφέρουν οι αναλυτές ορισμένες ναυτιλιακές που προέρχονται από χώρες της ΕΕ και των G7 αποφασίζουν να αποχωρήσουν από το ρωσικό εμπόριο ενώ άλλες από την Ασία και Μέση Ανατολή αγοράζουν χωρητικότητα προκειμένου να καλύψουν αυτό το κενό στη μεταφορά ρωσικού αργού, αφού δεν υπόκεινται στις κυρώσεις. Το κρίσιμο θέμα που θα καθορίσει τις εξελίξεις είναι το πώς θα εφαρμοσθεί το εμπάργκο και πόσος θα είναι ο στόλος που τελικά θα είναι ελεύθερος να εξυπηρετήσει τις ανάγκες μεταφοράς του ρωσικού αργού. Τους τελευταίους έξι μήνες 366 δεξαμενόπλοια τύπου Aframax/LR2 και Suezmax κατεγράφησαν να φορτώνουν σε ρωσικά λιμάνια (εξαιρουμένων της περιοχής της Κασπίας), με το 55% αυτών των πλοίων να ελέγχονται από χώρες της ΕΕ, των G7 ή άλλες συμμαχικές χώρες. Από αυτά τα 366 πλοία, τα 37 έχουν εμπλακεί σε αλλαγές ιδιοκτησίας φέτος και μια περαιτέρω ανάλυση

4 Περίπλους 121

της τρέχουσας ιδιοκτησίας τους δείχνει ότι θα παραμείνουν σε μεγάλο ποσοστό στο ρωσικό εμπόριο. Ωστόσο, με περισσότερα από 200 πλοία θεωρητικά να εγκαταλείπουν το ρωσικό εμπόριο, είναι λογικό να καταγράφεται ένα έλλειμμα χωρητικότητας για τη μεταφορά ρωσικού πετρελαίου στην αγορά, ιδίως όταν οι ποσότητες που διακινούνται επί του παρόντος στην Ευρώπη θα πρέπει να ανακατευθυνθούν σε μεγαλύτερες αποστάσεις. Από την άλλη πλευρά φαίνεται ότι κάποιοι ετοιμάζονται να καλύψουν το κενό καθώς μέχρι στιγμής φέτος έχουμε περίπου 160 αγοραπωλησίες Aframax/LR2 και Suezmax, εκ των οποίων τα 2/3 έχουν πάει σε αγοραστές που θα μπορούσαν να είναι πρόθυμοι να μεταφέρουν το ρωσικό αργό μετά την εφαρμογή των κυρώσεων. Με βάση τα μέχρι τώρα γνωστά στοιχεία από τη ναυλομεσιτική Braemar, η Ρωσία έχει άμεση ανάγκη από περίπου 70 Aframaxes και 35 Suezmaxes. Η κάλυψη αυτού του κενού μπορεί να είναι δαπανηρή. Σύμφωνα με τις εκτιμή-

Έντονα προβληματισμένοι για την πορεία της ναυτιλίας, εμφανίζονται διεθνείς οίκοι αναλύσεων, προειδοποιώντας για τα σύννεφα της ύφεσης που πυκνώνουν. Η ναυτιλιακή κοινότητα βρίσκεται αντιμέτωπη με τη μειωμένη ζήτηση εμπορευμάτων, που έχει ως αποτέλεσμα τη σταδιακή πτώση των ναύλων στα containerships. Μπορεί τα τελευταία δύο χρόνια τα πλοία μεταφοράς εμπορευματοκιβωτίων να «απογειώθηκαν», εξαιτίας μιας σειράς παραγόντων, μεταξύ των οποίων οι διαταραχές της εφοδιαστικής αλυσίδας, η αυξημένη καταναλωτική ζήτηση, αλλά και η διαρκώς μειωμένη διαθέσιμη χωρητικότητα πλοίων. Ωστόσο, το πλοίο της υπερανάπτυξης φαίνεται πως «ανέκρουσε πρύμναν», με τις εταιρείες-κολοσσούς του κλάδου να ακυρώνουν δρομολόγια. Σχεδόν 117 δρομολόγια στις διαδρομές του Ατλαντικού, Ασίας-Βόρειας Ευρώπης, Ειρηνικού και Ασίας-Μεσογείου ακυρώθηκαν μόνο τον Οκτώβριο. Σύμφωνα με αναλυτές, μάλιστα, η τάση αυτή αναμένεται να συνεχιστεί τουλάχιστον μέχρι τα τέλη Ιανουαρίου 2023. Την ίδια ώρα, πολλές εταιρείες εξετάζουν το ενδεχόμενο να αποσύρουν δεκάδες πλοία προκειμένου να αντιμετωπίσουν την υπερπροσφορά χωρητικότητας. Σύμφωνα με πληροφορίες, το ενδιαφέρον για παροπλισμό πλοίων αρχίζει να πυκνώνει ιδιαίτερα στην Ευρώπη, με πλοιοκτήτες να αναζητούν χώρους για τον ελλιμενισμό του ανενεργού στόλου. Ο σύνθετος Παγκόσμιος Δείκτης Εμπορευματοκιβωτίων (World Container Index-WCI)

κατέγραψε περαιτέρω μείωση στα μέσα Νοεμβρίου και οι ναύλοι διαμορφώθηκαν στα 3.383 δολάρια ανά εμπορευματοκιβώτιο 40ποδιών (Feu). Πρόκειται για την 37η συνεχόμενη εβδομαδιαία μείωση και η συνολική υποχώρηση είναι 67% σε σύγκριση με την αντίστοιχη εβδομάδα του 2021. Σε ό,τι αφορά τη ναυλαγορά των bulk carriers καταγράφονται σημάδια περαιτέρω αποδυνάμωσης. Το βασικό ερώτημα που προκύπτει, σύμφωνα με πολλούς οίκους αναλύσεων, είναι το αν θα υπάρξει μια ιδιαίτερα «ανώμαλη προσγείωση» στη ναυτιλία και αν ναι σε ποιους τομείς της. Καθώς το εμπόριο διά θαλάσσης βρίσκεται αντιμέτωπο με πολλά ζητήματα, στο τραπέζι των προβλημάτων προστίθεται η υπερπροσφορά πλοίων, μαζί με τις εκτεταμένες ελλείψεις εργατικού δυναμικού.

Βελτιώνονται οι συνθήκες διαβίωσης στα πλοία Επιστρέφει σταδιακά σε υψηλότερα επίπεδα, διεθνώς, ο βαθμός ικανοποίησης των ναυτικών από τις συνθήκες διαβίωσης στα πλοία καθώς υποχωρούν οι συνέπειες της πανδημίας. Η οργάνωση Mission to Seafarers δημοσίευσε στα μέσα Νοεμβρίου τριμηνιαία έρευνά της «Seafarers Happiness Index report», η οποία πραγματοποιήθηκε με την υποστήριξη του Standard Club και της Idwal. Τα επίπεδα ικανοποίησης των ναυτικών έφθασαν στο 7,3/10, από 7,21 το περασμένο τρίμηνο, ενώ θα πρέπει να σημειωθεί ότι στο πρώτο τρίμηνο του τρέχοντος έτους είχε βρεθεί στο χαμηλό ρεκόρ των 5,85/10 μονάδων. Τα αποτελέσματα της έρευνας δείχνουν ότι οι ναυτικοί είναι πολύ πιο ευχαριστημένοι με το καθεστώς αδειοδότησής τους καθώς τώρα έχουν πιο εύκολη πρόσβαση στην ακτή και δηλώνουν πιο σίγουροι για τις αλλαγές πληρώματος, δύο παράγοντες που συμβάλλουν στη συνολική αύξηση της ικανοποίησης. Ωστόσο, αν και αυτό συνιστά μία επιστροφή στην κανονικότητα ύστερα από δύο χρόνια περιορισμών λόγω πανδημίας, ζητήματα όπως οι προμήθειες τροφίμων, οι μισθοί, ο φόρτος εργασίας, το άγχος και η πραγματικότητα της ζωής στη θάλασσα εξακολουθούν να υφίστανται, δείχνοντας ότι δεν υπάρχει περιθώριο εφησυχασμού και απαιτείται ακόμη να γίνει πολύ δουλειά από όλους σύμφωνα με την έρευνα. Παράλληλα από τους ναυτικούς τονίζεται ότι η συνδεσιμότητα είναι ένα βασικό ζήτημα για τα πληρώματα καθώς τους εξασφαλίζει επαφή με την οικογένειά τους ενώ είναι στη θάλασσα. Η καλή, οικονομικά αποδοτική πρόσβαση Wi-Fi είναι ζωτικής σημασίας για τους ναυτικούς και έχει τεράστιο θετικό αντίκτυπο στην ψυχική τους υγεία. Οι ερωτηθέντες κατέστησαν επίσης σαφές ότι η συνδεσιμότητα βοηθά αντί να εμποδίζει την κοινωνική συνοχή στο πλοίο, καθώς οι ναυτικοί είναι πιο ευτυχισμένοι εάν είναι σε θέση να επικοινωνήσουν με αγαπημένα πρόσωπα. Η έρευνα καταγράφει σημαντική βελτίωση του βαθμού ικανοποίησης από την ισχύουσα κατάσταση συνδεσιμότητας, όμως υπάρχουν ακόμη ναυτικοί που εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν αργές, ακριβές και κακής ποιότητας συνδέσεις. Ενώ η ικανοποίηση έχει αυξηθεί, ο κλάδος

δεν πρέπει να μείνει πίσω στην κάλυψη των βασικών αναγκών των ναυτικών. Η έρευνα έδειξε ότι ένας βασικός προβληματικός τομέας είναι η σωματική υγεία και ευεξία. Το φαγητό ήταν ένα ζήτημα για πολλούς ναυτικούς που παραπονέθηκαν για την παροχή φρέσκων, ποιοτικών τροφίμων στο πλοίο. Υπήρξαν επίσης παράπονα για τα πρότυπα εκπαίδευσης ορισμένων πληρωμάτων τροφοδοσίας, θέμα που είναι πιθανό να έρθει στο προσκήνιο μετά τον τραγικό θάνατο δώδεκα ναυτικών από ύποπτη τροφική δηλητηρίαση πρόσφατα. Τέλος, μια άλλη δυσκολία που καταγράφουν οι ναυτικοί είναι η διατήρηση της φυσικής κατάστασης. Ανέφεραν ότι αισθάνονται κουρασμένοι και αγχωμένοι λόγω του υψηλού φόρτου εργασίας, που επηρέασε την ικανότητά τους να ασκούνται ακόμη και εάν το σκάφος τους έχει γυμναστήριο. Είναι σαφές ότι πρέπει να γίνουν περισσότερα για να ξεπεραστούν αυτά τα βασικά, αλλά ουσιαστικά ζητήματα που είναι ζωτικής σημασίας για την ευημερία των ναυτικών και τα ανθρώπινα δικαιώματα, τονίζει η έρευνα στα συμπεράσματά της.

Αναζήτηση κοιτασμάτων φυσικού αερίου στην Κρήτη Τα κοιτάσματα φυσικού αερίου των δύο θαλάσσιων παραχωρήσεων της κοινοπραξίας ExxonMobil-Helleniq Energy (πρώην ΕΛΠΕ) στην Κρήτη ξεκίνησε να σκανάρει το σεισμογραφικό σκάφος «Sanco Swift» στα μέσα Νοεμβρίου. Προηγήθηκε, η έκδοση της σχετικής NAVTEX από το Πολεμικό Ναυτικό η οποία και σηματοδοτεί τη νέα φάση των ερευνών της χώρας για τον εντοπισμό και την αξιοποίηση του ορυκτού πλούτου των υδρογονανθράκων. Το «Sanco Swift» ανήκει στη νορβηγική εταιρεία γεωφυσικών ερευνών PGS και σύμφωνα με την ενημέρωση που έδωσε η Ελληνική Διαχειριστική Εταιρεία Υδρογονανθράκων και Ενεργειακών Πόρων (ΕΔΕΥΠ) θα επιχειρήσει την πρόσκτηση 11.000 χιλιομέτρων δισδιάστατων σεισμικών δεδομένων στα blocks «δυτικά της Κρήτης» και «νοτιοδυτικά της Κρήτης». Σύμφωνα με πληροφορίες, οι παραχωρησιούχοι θα αποκτήσουν τα σεισμικά δεδομένα από την PGS έναντι αμοιβής καθώς η εντολή για τις έρευνες φέρεται να δόθηκε από το ελληνικό Δημόσιο. Μετά τη λήψη των δισδιάστατων δεδομένων προς το τέλος του 2023 θα υπάρχει η πρώτη «απεικόνιση» των γεωλογικών δεδομένων των δύο blocks και το 2024 θα πραγματοποιηθούν και τρισδιάστατες έρευνες προκειμένου πια να ακτινογραφηθούν… οι πιθανοί στόχοι γεώτρησης με μεγαλύτερη ακρίβεια. Το 2025 θα γίνει η πρώτη δοκιμαστική γεώτρηση από την κοινοπραξία. Νωρίτερα από τα blocks της Κρήτης έχουν ξεκινήσει οι σεισμικές έρευνες στην «παραχώρηση 2» στο Ιόνιο Πέλαγος στα όρια της υφαλοκρηπίδας με την Ιταλία. Το block έχουν μισθώσει οι εταιρείες της κοινοπραξίας Energean-Helleniq Energy. Εκεί έχει πιάσει δουλειά το σκάφος της PGS «Ramform Hyperion». Οι μισθωτές προχώρησαν απευθείας σε τρισδιάστατες έρευνες (2.000 χλμ.) καθώς έχουν επιλεχθεί οι στόχοι. Έτσι η πρώτη

δοκιμαστική γεώτρηση αναμένεται το 2024. Νωρίτερα, όμως, από αυτές τις γεωτρήσεις θα έρθει εκείνη της χερσαίας παραχώρησης των Ιωαννίνων. Η παραχωρησιούχος Energean, ετοιμάζεται για τις αρχές του καλοκαιριού του 2023 να ρίξει γεωτρύπανο προκειμένου να διαπιστώσει αν οι σεισμικές των προηγούμενων ετών για τον πιθανό στόχο στη Ζίτσα επαληθευτούν. Με αυτήν τη δοκιμαστική γεώτρηση η Ελλάδα θα έχει την πρώτη εικόνα σχετικά με τα κοιτάσματα φυσικού αερίου στο υπέδαφός της. Και συγκεκριμένα θα έχει την πρώτη αποτίμηση του μεγέθους των αποθεμάτων στη δυτική Ελλάδα. Σημειώνεται πως στις αρχές της χρονιάς είχαν προηγηθεί σεισμικές έρευνες και στις θαλάσσιες παραχωρήσεις της Helleniq Energy, «ΒΔ Πελοπόννησος» και «Ιόνιο». Τα αποτελέσματα των σεισμικών δεδομένων αναμένονται στο τέλος της χρονιάς.

Η ναυτιλία στη διεθνή διάσκεψη για το κλίμα COP 27 Παρούσα ήταν και η ναυτιλία στη διεθνή διάσκεψη για το κλίμα COP 27 που πραγματοποιήθηκε στα μέσα Νοεμβρίου στο αιγυπτιακό θέρετρο της Ερυθράς Θάλασσας Σαρμελ-Σέιχ. Στο πλαίσιο της διάσκεψης ανακοινώθηκαν μία σειρά πρωτοβουλιών, ορισμένες εκ των οποίων πόρρω απέχουν από μία ολιστική και βιώσιμη πρόταση «πράσινης» ναυτιλίας, καθώς διακρίνονται για την περιφερειακή τους διάσταση, όπως π.χ. οι «πράσινοι» διάδρομοι. Ωστόσο κάποιες άλλες έχουν ως θετικό στοιχείο τη συμπερίληψη όλων των παραγόντων που εμπλέκονται στη ναυτιλία (ναυτιλιακών εταιρειών, λιμανιών, παραγωγών καυσίμων, κ.λπ.), όπως η πρωτοβουλία Clean Energy Marine Hub Initiative (CEM-Hubs), του Διεθνούς Ναυτικού Επιμελητηρίου (ICS) που στοχεύει στη παραγωγή «πράσινων» καυσίμων. Η CEM-Ηubs συντονίζεται από το Διεθνές Ναυτιλιακό Επιμελητήριου (ICS), τη Διεθνή Ενωση Λιμένων (IAPH) και έναν διεθνή οργανισμό, τον Clean Energy Minestrila (CEM), είναι διατομεακή (δημόσιου-ιδιωτικού τομέα) με στόχο να επιταχύνει την παραγωγή, καυσίμων χαμηλών εκπομπών άνθρακα σε όλο τον κόσμο. Ο πρόεδρος του Διεθνούς Ναυτικού Επιμελητήριου (ICS) Emanuele Grimaldi που βρέθηκε από τους πρώτους στη διάσκεψη εκπροσωπώντας πάνω από το 80% της παγκόσμιας ναυτιλίας και σε δηλώσεις του επανέλαβε την πεποίθησή του ότι μόνο μια παγκόσμια λύση μπορεί να λύσει ένα παγκόσμιο πρόβλημα και καλωσόρισε την συμμετοχή τριών ακόμη χωρών, του Παναμά, της Ουρουγουάης και της Νορβηγίας, στην πρωτοβουλία CEM-Hubs. Οι τρεις κυβερνήσεις προσχώρησαν ακολουθώντας τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και τον Καναδά, οι οποίες ήταν οι πρώτες χώρες που συμμετείχαν στην πρωτοβουλία CEM-Hubs. Η ενδυνάμωση της συμμαχίας CEM-Hubs, ανακοινώθηκε στο Αιγυπτιακό θέρετρο στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας Green Shipping Challenge, μιας πλατφόρμας δεσμεύσεων που ξεκίνησαν να διαμορφώνουν σε συνεργασία οι ΗΠΑ και η Νορβηγία, με στόχο την επιτάχυνση της απαλλαγής από τις ανθρακούχες εκπομπές πλοίων. Περίπλους 121 5

με σημαντικές ενεργειακές εγκαταστάσεις και πόρους αλλά και μεταφορικούς άξονες. Οι υποδομές περιλαμβάνουν το μοναδικό εν ενεργεία παραγωγικό κοίτασμα υδρογονανθράκων στη χώρα, αυτό του Πρίνου, την υποθαλάσσια κοιλότητα στα ανοιχτά της Καβάλας που μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως αποθήκη στρατηγικών αποθεμάτων φυσικού αερίου (ο διαγωνισμός για την οποία βρίσκεται σε εξέλιξη), επίσης την προοπτική ανάπτυξης χώρων υποθαλάσσιας αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα και τον ∆ιαδριατικό Αγωγό Φυσικού αερίου TAP. Επιπλέον, η Καβάλα διαθέτει αεροδρόμιο, βρίσκεται δίπλα στην Εγνατία Οδό και πλησίον των κάθετων αξόνων που θα αναπτυχθούν και θα τη συνδέουν με τα Βαλκάνια, ενώ η εγγύτητα της πόλης με την Αλεξανδρούπολη είναι τέτοια που συχνά το λιμάνι της αντιμετωπίζεται ως συμπληρωματικό του ομολόγου του στα ανατολικά των ακτών της Βορείου Ελλάδος.

Νέο πλάνο για την αξιοποίηση των ελληνικών λιμανιών Η γεωπολιτική συγκυρία και οι αλλαγές στον ενεργειακό χάρτη αναβαθμίζουν Αλεξανδρούπολη και Καβάλα, ενώ το λιμάνι της Σούδας έχει αποκτήσει κομβικό ρόλο για την παρουσία των Ηνωμένων Πολιτειών στην Ανατολική Μεσόγειο. Σε αυτό το πλαίσιο, η κυβέρνηση αποφάσισε να αναθεωρήσει συνολικά τη στρατηγική της σε σχέση με την αξιοποίηση των ελληνικών λιμανιών διεθνούς ενδιαφέροντος. Ο πόλεμος στην Ουκρανία και η στάση της Τουρκίας ανέδειξαν με εκκωφαντικό τρόπο τη γεωπολιτική σημασία των ελληνικών λιμανιών της Βορείου Ελλάδος και τον ρόλο τους τόσο ως προγεφυρωμάτων για τον ανεφοδιασμό των συμμαχικών δυνάμεων σε ολόκληρη την Ανατολική Ευρώπη όσο και ως εναλλακτικών οδεύσεων των ουκρανικών σιτηρών προς τις διεθνείς αγορές. Παράλληλα, άλλα ελληνικά λιμάνια, και ειδικότερα αυτό της Σούδας, έχουν αποκτήσει κομβικό ρόλο για την παρουσία των ΗΠΑ στην Ανατολική Μεσόγειο και μέσω αυτής στην ευρύτερη περιοχή της Εγγύς Ανατολής. Σε αυτό το πλαίσιο, η κυβέρνηση αποφάσισε να αναθεωρήσει συνολικά τη στρατηγική της σε σχέση με την αξιοποίηση των ελληνικών λιμανιών διεθνούς ενδιαφέροντος. Απόφαση η οποία διευκολύνεται και από το γεγονός ότι με την έξοδο της Ελλάδας από το καθεστώς της μεταμνημονιακής εποπτείας η πίεση για αποκρατικοποιήσεις στρατηγικών υποδομών έχει αρθεί. Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα αυτής της νέας πραγματικότητας είναι η απόφαση όχι μόνον για τη διατήρηση της Αλεξανδρούπολης υπό πλήρη κρατικό έλεγχο, αλλά και για τη μεγέθυνση και αναβάθμιση των λιμενικών υποδομών της και του εξοπλισμού της διά του ΤΑΙΠΕ∆. Αντίστοιχη πολιτική αποφασίστηκε για το ευρύτερο λιμενικό σύστημα της Καβάλας, με εξαίρεση τον προβλήτα «Φίλιππος Β΄» που έχει υποπαραχωρηθεί σε σχήμα ιδιωτικών επιχειρήσεων. Και εδώ το ΤΑΙΠΕ∆ θα προχωρήσει στην ανάπτυξη ολοκληρωμένου επιχειρησιακού και επενδυτικού σχεδίου.

6 Περίπλους 121

Εξάλλου, ήδη από τα τέλη της άνοιξης, σε μια εξέλιξη που πέρασε απαρατήρητη από το ευρύ κοινό, το ΤΑΙΠΕ∆ έχει προικοδοτηθεί πλέον με αρμοδιότητες Αρχής Σχεδιασμού για τα 10 περιφερειακά λιμάνια διεθνούς ενδιαφέροντος που έχει στο χαρτοφυλάκιό του. Η επιτάχυνση της υλοποίησης της σχετικής πολιτικής είναι εμφανής στις εξελίξεις του τελευταίου μήνα, κατά τον οποίο οριστικοποιήθηκε ο επενδυτής για το λιμάνι της Ηγουμενίτσας, ακυρώθηκε ο διαγωνισμός για την Αλεξανδρούπολη και προκηρύχθηκε διαγωνισμός για το λιμάνι του Βόλου. Το λιμάνι της Αλεξανδρούπολης έχει ενταχθεί τα τελευταία χρόνια στο πλαίσιο της θεσμοθετημένης ελληνοαμερικανικής αμυντικής συνεργασίας (Συμφωνία Αμοιβαίας Αμυντικής Συνεργασίας-MDCA) και χρησιμοποιείται, μεταξύ άλλων, και από το US Army Military Deployment and Distribution Center (SDDC). Το λιμάνι έχει εξελιχθεί έτσι σε έναν δυναμικό κόμβο εφοδιαστικής αλυσίδας, με αποδεδειγμένη επιτυχία στις οδικές και σιδηροδρομικές ικανότητές του για παράδοση σε οποιοδήποτε σημείο της Ευρώπης, και έχει αποκτήσει ζωτική σημασία για τους συμμαχικούς σχεδιασμούς, επιτρέποντας επιτυχείς μεταβάσεις των αμερικανικών δυνάμεων προς υποστήριξη Ευρωπαίων συμμάχων και εταίρων. Επιπλέον, στα ανοιχτά της Αλεξανδρούπολης αναπτύσσεται ο υπεράκτιος τερματικός σταθμός επαναεριοποίησης υγροποιημένου φυσικού αερίου (FSRU), ενώ στην περιοχή επιδιώκεται και η χωροθέτηση εργοστασίου παραγωγής ηλεκτρισμού με καύσιμο το φυσικό αέριο. Η ευρύτερη γεωγραφική περιοχή αποτελεί επίσης το σημείο από το οποίο ξεκινάει o Ελληνοβουλγαρικός ∆ιασυνδετήριος Αγωγός (IGB) μεταφοράς φυσικού αερίου, μήκους 182 χλμ., και έχουν χωροθετηθεί οι αναγκαίες συναφείς εγκαταστάσεις, συνδέοντας τα δίκτυα φυσικού αερίου Ελλάδας και Βουλγαρίας αλλά και τον αγωγό TAP. Έργο που διασφάλισε τον ομαλό εφοδιασμό της βουλγαρικής αγοράς όταν νωρίτερα φέτος η Ρωσία διέκοψε την παροχή φυσικού αερίου προς αυτήν. Όπως η Αλεξανδρούπολη έτσι και η Καβάλα χαρακτηρίζεται κρίσιμης γεωπολιτικής σημασίας λιμενική υποδομή, που γειτνιάζει

Τα ναυτιλιακά επαγγέλματα δεν απειλούνται από την τεχνολογική πρόοδο Σε αντίθεση με ό,τι θεωρείται ως ευρέως διαδεδομένη άποψη, ότι δηλαδή η τεχνολογία θα μειώσει τις θέσεις εργασίας στη ναυτιλία, είτε στο πλοίο είτε στη στεριά, τα ναυτιλιακά επαγγέλματα δεν απειλούνται από την τεχνολογική πρόοδο και το μέλλον για όσους και όσες ασχοληθούν με αυτά προβλέπεται λαμπρό. Ως ναυτιλιακό επάγγελμα ορίζεται καθένα από τα σχετιζόμενα με κάθε είδους βιώσιμη δραστηριότητα –εμπορική, αθλητική, αναψυχής, υποστηρικτική ή ελεγκτική– όπου και όπως και αν ασκείται –από τη στεριά, τη θάλασσα ή ακόμη και απομακρυσμένα– και αφορούν τη θάλασσα και την παράκτια ζώνη. Έτσι μπορεί ως ασκών το ναυτιλιακό επάγγελμα να θεωρηθεί και ο λιμενεργάτης, οξυγονοκολλητής και χειριστής γερανού έως ο πλοίαρχος και το στέλεχος ναυτιλιακής τράπεζας, αλλά και ο πληροφορικός ή αναλυτής μεγάλων δεδομένων στη ναυτιλία. Στη ναυτιλία ζούμε την 4η βιομηχανική επανάσταση καθώς ήδη το «έξυπνο πλοίο» (smart ship), αυτό δηλαδή που είναι διαρκώς διασυνδεδεμένο με τη στεριά μέσω ειδικών συσκευών μεταφέροντας κάθε χρήσιμη πληροφορία, είναι γεγονός. Άμεση συνέπεια τούτου θα είναι η «μεταφορά» θαλάσσιου προσωπικού στην ξηρά και η μέσω αυτοματισμών και απομακρυσμένων ελέγχων διαχείριση των πλοίων. Ειδικότητες ή δεξιότητες όπως ηλεκτρονικής τεχνολογίας, αυτοματισμών, τηλεχειρισμού θα απαιτηθούν, ενώ τα επίπεδα ελέγχων θα είναι πολύ πιο αξιόπιστα και τα αποτελέσματά τους πολύ πιο προβλέψιμα. Για παράδειγμα, η θέση του πλοίου, η πορεία του στη θάλασσα ακόμη και ανάλογα με τις καιρικές συνθήκες, τα όρια φορτώσεων ή τα επίπεδα ασφάλειας θα καθορίζονται και θα ελέγχονται απομακρυσμένα και αυτό θα οδηγήσει αναπόφευκτα σε βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης των εργαζομένων και σε αύξηση της ελκυστικότητας των ναυτιλιακών επαγγελμάτων από τους νέους. Άρα τα ναυτιλιακά επαγγέλματα δεν απειλούνται από την τεχνολογική πρόοδο και το μέλλον για όσους και όσες ασχοληθούν με αυτό προβλέπεται λαμπρό.

Επίσκεψη στο Ναυτικό Νικηφόρος Βρεττάκος: "Τὸ σκαρὶ τοῦ Της Γεωργίας Κακούρου-Χρόνη, Δρ Ιστορίας της Τέχνης

g Η οικία Πιπινέλη στην Ακτή Μουτσοπούλου 18, όπου στεγάστηκε αρχικά το Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος. Τα επίσημα εγκαίνια τελέστηκαν την 27η Ιουνίου 1955.

Τ

ην ίδια περίοδο που ο Νικηφόρος Βρεττάκος καταλογίζει σοβαρές ευθύνες στην πολιτεία για την αδυναμία να συνδράμει τους καλλιτέχνες και να εφαρμόσει μια εκπαιδευτική πολιτική που θα προάγει την αισθητική αγωγή στο σχολείο, επαινεί ενέργειες της ιδιωτικής πρωτοβουλίας που συμβάλλουν στη δημιουργία θεσμών, διασώζουν μνημεία και προάγουν τον πολιτισμό. Σε άρθρο του, στη στήλη «Με το περισκόπιο» που κρατά στο περιοδικό Κόσμος, Επιστήμη και Ζωή,2 αναφέρεται στην ίδρυση (7 Απριλίου 1949) της «Ἑταιρείας Ναυτικοῦ Μουσείου καὶ περισυλλογῆς κειμηλίων τῶν κατὰ θάλασσαν ἀγώνων τοῦ Ἔθνους», που σκοπό της έθετε, όπως δηλοί και ο τίτλος της, την ίδρυση Ναυτικού Μουσείου και την περισυλλογή των κειμηλίων από τους θαλασσινούς αγώνες καθώς κι από τη θαλασσινή ζωή του έθνους. Ο Βρεττάκος διατυπώνει την απορία πώς, ενώ η θάλασσα έπαιξε πρωταρχικό ρόλο στη ζωή του τόπου –«τὸ σκαρὶ τοῦ Ὀδυσσέα στάθηκε σκαρὶ τῆς Ἑλλάδος», δηλώνει

1 Το παρόν άρθρο αποτελεί κεφάλαιο του βιβλίου της συγγραφέως με τίτλο: “Νικηφόρους Βρεττάκος. Ζωγραφική και Ποίηση – Αδέρφια τά ’βγαλε ίδια πηγή”, Εκδόσεις Στεφανίδη, Αθήνα 2022: 80-84.

2 Περιοδ. Κόσμος, Επιστήμη και Ζωή, έτος Β´, τεύχ. 96, 29-4 Μαρτίου 1961, σσ. 6, 42.

8 Περίπλους 121

χαρακτηριστικά– η ίδρυση ενός Ναυτικού Μουσείου δεν θεωρήθηκε παράλληλη αναγκαιότητα με εκείνη της ίδρυσης Αρχαιολογικού Μουσείου και Εθνολογικού Μουσείου. Κι ενώ η αναγκαιότητα για την ίδρυση ενός τέτοιου Μουσείου πήρε χρόνια να συνειδητοποιηθεί, η υλοποίησή του από την ίδρυση της Εταιρείας έως την πρώτη του στέγη, το 1955, καρποφόρησε σε μικρό σχετικά χρονικό διάστημα: «Ἤδη τὸ Μουσεῖο στεγάζεται προσωρινὰ σ’ ἕνα καλοφτιαγμένο μικρὸ κτίριο στὸ Πασαλιμάνι τοῦ Πειραιῶς», το οποίο, ωστόσο, όπως επισημαίνει, «στενεύει ἀπὸ μέρα σὲ μέρα καὶ γίνεται ἀκατάλληλο».3 Οι πρωτεργάτες του εγχειρήματος –θα συνεχίσει– αντιμετώπισαν εξαιρετικές δυσκολίες που κυμαίνονταν από το ενοίκιο έως τη συντήρηση των εκθεμάτων με πολλές ενδιάμεσες πικρίες κι άλλες τόσες απογοητεύσεις, όπως είναι αναμενόμενο για κάθε ανάλογη πρωτοβουλία που «σημαίνει αὐτοθυσία ὅταν ξεκινάει κανεὶς ἀπὸ μιὰ βαθύτερη πίστη». Δύο από τους ανθρώπους αυτούς με τη «βαθύτερη πίστη» συνάντησε και μας συστήνει ο ποιητής: «τὸν ἀκαταπόνητο ἀρχαιολόγο Ἀνδρέα Παπαγιαννόπουλο-Παλαιὸ ποὺ ἡ ἀνιδιοτέλειά του ξεπερνάει ὅλες τὶς 3 Το κτήριο που πρωτοστέγασε το Ναυτικό Μουσείο βρισκόταν στην Ακτή Μουτσοπούλου 18 στο λιμενίσκο της Ζέας (Πασαλιμάνι). Το σημερινό Μουσείο, στη Φρεαττύδα, εγκαινιάστηκε το 1969.

Μουσείο της Ελλάδος Ὀδυσσέα στάθηκε σκαρὶ τῆς Ἑλλάδος1"

ὑποθέσεις καὶ τὸν ἱστοριοδίφη τοῦ Πειραιῶς Γιάννη Μελετόπουλο, ποὺ μὲ δικά του ἔξοδα πάει κι ἔρχεται στὴν Εὐρώπη, σκαλίζει, ἐρευνᾶ, ἀνακαλύπτει ἐνδιαφέροντα πράγματα, σὲ ξένα ἀρχεῖα καὶ ξαναγυρίζει πανευτυχὴς γιὰ τὸ λίγο ἢ τὸ πολὺ ποὺ φέρνει νὰ προσθέσει στὸ ἀγαπημένο Μουσεῖο τους.»4 Οι άνθρωποι αυτοί των ωραίων πρωτοβουλιών για να «θεμελιώσουν κάτι σκάφτουν τὴ γῆ μὲ τὴν αἰχμηρότητα τῆς πίστεώς τους. […] Ζοῦμε σ’ ἕνα τόπο ἄνυδρο καὶ ξηρὸ ἀπὸ πνευματικότητα. Ἡ πραγματικὴ ἀγάπη πρὸς τὸ Ἔθνος ἀπουσιάζει. Ἀγνοοῦμε τὴν οὐσία τῶν πραγματικῶν ἐθνικῶν προβλημάτων. Ἀγνοοῦμε αὐτὸ ποὺ μπορεῖ νὰ μᾶς κάνει καλύτερους, αὐτὸ ποὺ πραγματικὰ εἴμαστε». Το κείμενο του Βρεττάκου έχει ιδιαίτερο μουσειολογικό ενδιαφέρον, γιατί, κατά την επίσκεψή του στο Ναυτικό Μουσείο, δεν καταγράφει μόνο συναισθήματα και εντυπώσεις αλλά και εκθεσιακές αδυναμίες. Εντοπίζει, για παράδειγμα, και κατακρίνει ελλείψεις κυρίως στον υπομνηματισμό των εκθεμάτων, έργο που σήμερα έχουν αναλάβει να καλύπτουν οι μουσειολόγοι. Ενώ ταυτόχρονα αναδεικνύει και το συγκινησιακό ρόλο του Μουσείου εκθέτοντας τα προσωπικά του συναισθήματα: «Ἡ ἐπίσκεψή μου σ’ αὐτὸ τὸ Μουσεῖο ἀποτέλεσε μιὰ ἔκπληξη. Τὸ Μουσεῖο πλουτίστηκε σημαντικὰ παρ’ ὅλο ποὺ βρίσκεται στὴν ἀρχή του ἀκόμα. Τὸ προαύλιό του κιόλας σὲ προδιαθέτει γι’ αὐτὸ ποὺ ἔχεις νὰ δεῖς. Μιὰ ἄγκυρα τουρκικοῦ πλοίου ποὺ ἔχει ἀνελκυσθεῖ ἀπὸ τὸ Ναυαρίνο, σωλῆνες πυροβόλου ἀπὸ τὸν ἀγῶνα τοῦ 1821, μερικὲς πέτρες ποὺ δὲν καταλαβαίνεις τί σημαίνουν χωρὶς μία ἐξήγηση.

Πέτρες τετράγωνες μὲ μία τρύπα στὴν ἄκρη. Τὸ πιθανώτερο: Πρωτόγονες ἄγκυρες τῶν ἀρχαίων πλοίων. Μπαίνοντας κανεὶς στὸ Μουσεῖο θ’ ἀντικρύσει ἕνα ἀπὸ τὰ φοβερώτερα πράγματα ποὺ εἶδε ποτέ. Τὸν κορμὸ τῆς ἰταλικῆς τορπίλλης ποὺ βύθισε τὴν “Ἕλλη” στὴν Τῆνο τὴν ἡμέρα τῆς Παναγίας στὰ 1940. Τὸ σκοτεινὸ μέταλλο ἀνοιγμένο σὰ μιὰ ἀγκαλιὰ θανάτου, εἶναι τοποθετημένο ὄρθιο. Σωστὸ τέρας, ὅπως ἔχει ἀνοίξει μετὰ τὴν ἔκρηξη, σοῦ προξενεῖ δέος. Σκέφτεσαι πὼς εἶναι τὸ σῶμα ἑνὸς ἐγκλήματος χωρὶς ἐλαφρυντικά, ἑνὸς ἐγκλήματος ποὺ βγῆκε ἀπὸ τὰ σκοτεινὰ βάθη τῆς ἀνθρώπινης κακουργίας.5 Τριήρεις τῶν Ἀρχαίων Ἀθηνῶν, βυζαντινοὶ δρόμωνες σὲ μικρὲς ἀναπαραστάσεις – μικροσκοπικὰ πλοιάρια, σοῦ δίνουν μιὰν ἰδέα αὐτῶν τῶν σκαφῶν ποὺ ξεχείλισαν κάποτε, ἢ ἔφυγαν ἀπὸ τὸ Βόσπορο γιὰ μακρυνὲς ἀποστολὲς καὶ περιπέτειες. Γκραβοῦρες, σημαῖες, ἔγγραφα, ἀνάγλυφα, παλιὲς φωτογραφίες, ἀναπαραστάσεις ναυμαχιῶν, ὅ,τι μπορεῖ νὰ ἐνδιαφέρει ἕνα Μουσεῖο, συγκεντρώνεται σ’ αὐτὸ τὸ πρώτου ἐνδιαφέροντος ἐθνικὸ ἵδρυμα». Και δεν παραλείπει να αναφερθεί στους σκοπούς της ίδρυσης και της λειτουργίας του Μουσείου, όπως διατυπώνονται από τον ίδιο τον οραματιστή του καταφεύγοντας σ’ ένα απόσπασμα δημοσιεύματος του Ανδρέα ΠαπαγιαννόπουλουΠαλαιού από το περιοδικό Πολέμων. Η σύγκριση με τις σημερινές μουσειολογικές επιδιώξεις θα μπορούσε να αποβεί πρόκληση για τους σπουδαστές της Μουσειολογίας: «Τοιούτων καὶ τοσούτων μύθων καὶ θρύλων καὶ παραδόσεων καὶ κειμηλίων σύμβολον καὶ θεματοφύλαξ θὰ καταστῆ σὺν τῷ χρόνῳ τὸ Ναυτικὸν Μουσεῖον τῆς Ἑλλάδος. Ὅτι δὲ τοῦτο, καὶ δι’ αὐτοῦ καὶ σύμπασα ἡ σύγχρονος Ἑλλάς, θὰ ἐφελκύση τὸ διεθνὲς ἐνδιαφέρον τῶν ἐρευνητῶν, τῶν μελετητῶν καὶ τῶν θαυμαστῶν τῆς ναυτικῆς ἱστορίας καὶ τοῦ ναυτικοῦ βίου, προεδίκασεν ἤδη ἐν ἔτει 1907ῳ ἡ ἐν Boreaux διεθνὴς Ναυτικὴ Ἔκθεσις, ἐπί τῇ συμπληρώσει ἑκατονταετίας ἀπὸ τῆς χρήσεως τοῦ ἀτμοῦ. Τότε τὸ Ἑλληνικὸν Περίπτερον, τὸ ἐκ τοῦ προχείρου καταρτισθὲν ὑπὸ τὴν ἐπιμέλειαν τοῦ ἀειμνήστου ἱστορικοῦ τοῦ Ἑλληνικοῦ ναυτικοῦ Κωνσταντίνου Ράδου, ἔτυχεν ἐξαιρέτων βραβείων καὶ τιμητικῶν διακρίσεων μετὰ τῶν περιπτέρων δύο ἄλλων κρατῶν, τοῦ τῆς Ἱσπανίας, ὅπερ περιελάμβανε καὶ τὰ ἐνθυμήματα τοῦ Χριστοφόρου Κολόμβου καὶ τοῦ τῶν Ἡνωμένων Πολιτειῶν. Ἐὰν τότε τὸ Ἑλληνικὸν περίπτερον, ὅπερ συνεκροτήθη, ὡς εἶπον, ἐκ τοῦ προχείρου, ἐκίνησε τὸν θαυμασμὸν τοῦ διεθνοῦς ναυτικοῦ κοινοῦ καὶ ἐτάχθη εἰς τὴν πρώτην γραμμήν, δύναταί τις εὐκόλως ν’ ἀντιληφθῆ, ὅτι διὰ τῆς συστηματικῆς ὀργανώσεως τοῦ Ναυτικοῦ Μουσείου καὶ τῆς ἐν αὐτῷ συγκεντρώσεως παντὸς γνησίου στοιχείου τοῦ ναυτικοῦ βίου, καὶ διὰ τῆς ἀναπτύξεως ἐν αὐτῷ τῆς ἐρεύνης τῆς ναυτικῆς ἡμῶν ἱστορίας καὶ μνημειολογίας, τὸ Ναυτικὸν Μουσεῖον τῆς Ἑλλάδος θέλει καταστῆ, ἂν μὴ τὸ σπουδαιότερον τῶν ναυτικῶν μουσείων τῆς οικουμένης, τὸ ἱερώτερον προσκύνημα παντὸς ναύτου, αὐτὸ τοῦτο τέμενος, ἐν ὧ θὰ ἐξαίρεται καὶ θὰ ἀναβαπτίζεται ἀενάως σύμπαντος τοῦ Ἔθνους ἡ ψυχή». Οι προσδοκίες αυτές του αρχαιολόγου εγείρουν τα ρητορικά ερωτήματα του Βρεττάκου για το ποιος θα αναλάβει τις δραστηριότητες που απαιτούνται «πρὸς ὅλους τοὺς ἐκπολιτιστικοὺς τομεῖς [ὅταν] τὰ πάντα ἐδῶ καθεύδουν. Τίποτε πιὸ πέρα ἀπὸ τὴ σκόνη τῆς καθημερινότητας

4 Ο Ανδρέας Παπαγιαννόπουλος-Παλαιός (1908-1971), συνεργάτης αρχικά και μετέπειτα διευθυντής του περιοδικού Πολέμων του Απόστολου Σ. Αρβανιτόπουλου, είχε αναλάβει την οργάνωση του Ιστορικού Αρχείου του Πειραιά, τη βάση του οποίου αποτέλεσε το οικογενειακό αρχείο του ιδρυτή του Ιωάννη Αλεξ. Μελετόπουλου. Ο Μελετόπουλος (1903-1980), για αρκετά χρόνια έφορος του Ιστορικού Εθνικού Μουσείου (Παλαιά Βουλή), εμπλούτισε –πράγμα που επισημαίνει και ο Βρεττάκος– το Ναυτικό Μουσείο με εκθέματα από τις προσωπικές του συλλογές.

5 Η περιγραφή του Βρεττάκου της τορπίλης που βύθισε την «Έλλη» είναι απ’ αυτές που μπορεί να εκμεταλλευτεί το Μουσείο για εκπαιδευτικούς λόγους. Στο Terra Museum of American Art (έκλεισε το 2004), το 2002, είχε οργανωθεί η έκθεση «Chicago chooses American Art» με επιλογές του κοινού, το οποίο εκλήθη να σχολιάσει τους πίνακες με προσωπικές μνήμες και βιώματα. Τα σχόλια είχαν αναρτηθεί δίπλα στα εκθέματα. Σχόλια του κοινού έχουν αναρτηθεί με την ευκαιρία άλλων εκθέσεων και σε πίνακες της Tate Britain στο Λονδίνο. Περίπλους 121 9

Επίσκεψη στο Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος

ποὺ ἀποτελεῖ τὴ ζωή μας. Μόνο λόγια καὶ συζητήσεις ποὺ ἀνάμεσά τους δίνουν καὶ παίρνουν οἱ λέξεις “τὸ Ἔθνος”, “ἡ Ἑλλὰς” κ.λ.π. Ποιὸ Ἔθνος καὶ ποιὰ Ἑλλάς;». Και εκείνο που αποκαρδιώνει τον ποιητή είναι ότι «παρουσιαζόμαστε πνευματικὰ ὑπανάπτυκτοι, ἐνῶ διαθέτουμε ὅλες τὶς προϋποθέσεις». Ως αντιστάθμισμα αναφέρεται στο μάθημα που έδωσε, χωρίς ωστόσο να μάθουμε απ’ αυτό, ένα ξένο Ινστιτούτο, το Γαλλικό Ινστιτούτο, που πριν λίγα χρόνια είχε οργανώσει την έκθεση για τον Διονύσιο Σολωμό: «Οἱ δεκάδες χιλιάδες ποὺ τὴν ἐπισκέφθηκαν στὴν Ἀθήνα καὶ στὸν Πειραιᾶ, ἔμειναν κατάπληχτοι ἀπὸ τὸν πλοῦτο τῶν ἐκθεμάτων κι ἀπὸ τὴ γενικὴ τάξη τοῦ παρουσιάσματός τους. Δὲν ἦταν μιὰ δουλειὰ ἀπὸ κεῖνες ποὺ γίνονται εὔκολα. Θὰ χρειάστηκε μεγάλη καὶ συστηματικὴ κινητοποίηση. Γεγονὸς εἶναι, πάντως, ὅτι τέτοια δουλειὰ δὲν ξανάγινε στὴν Ἑλλάδα σὲ τέτοια ἔκταση, ἀπὸ Ἑλληνικὴ πρωτοβουλία. Τὸ παράδειγμα εἶναι χαρακτηριστικό. Κι εἶναι ἀκόμη πιὸ χαρακτηριστικὸ τὸ ὅτι καὶ ὕστερα ἀπὸ τὸ μάθημα αὐτὸ δὲν ὑπάρχουν σημεῖα ποὺ νὰ δείχνουν πὼς κάτι ἄλλαξε στὴ νοοτροπία μας, πὼς βάλαμε “γνώση”, ὅπως θἄλεγε κανεὶς πιὸ ἁπλᾶ». Προφανώς ο Βρεττάκος αναφέρεται στην εντυπωσιακή έκθεση που είχε οργανώσει ο Οκτάβιος Μερλιέ (Octave Merlier, 1897-1976), θαυμαστής και βαθύς μελετητής του σολωμικού έργου, στην επέτειο για τα εκατό χρόνια από το θάνατο του Διονυσίου Σολωμού, το 1957, της οποίας το Γαλλικό Ινστιτούτο εξέδωσε και δίγλωσσο κατάλογο (Έκθεση Σολωμού 1857-1957 / Exposition du centenaire de Solomos). Οι απόψεις του ποιητή αποκτούν πρόσθετο ενδιαφέρον, εάν διαβαστούν παράλληλα προς εκείνες του αρχαιολόγου Ανδρέα Παπαγιαννόπουλου-Παλαιού που παρεμβάλλει στο άρθρο του, αλλά, όπως ήδη αναφέρθηκε, και συγκριτικά με τις θέσεις που σήμερα αποδέχεται η Μουσειολογία. Ενώ ταυτόχρονα ελέγχεται και η πρόοδος που έχει σημειωθεί στη λειτουργία του Μουσείου κατά τα εξήντα χρόνια που έχουν μεσολαβήσει έως σήμερα από το δημοσίευμα του Βρεττάκου. Προσφεύγουμε σε δύο από τους πιο έγκριτους ορισμούς του Μουσείου.6 Σύμφωνα με τον ορισμό του ICOM (International Council of Museums-Διεθνής Οργανισμός Μουσείων), που διατυπώνεται το 1987, Μουσείο είναι: «ένα ίδρυμα μόνιμο και μη κερδοσκοπικό, στην υπηρεσία της κοινωνίας και της ανάπτυξής της, που είναι ανοικτό στο 6 Κάθε ορισμός του Μουσείου εγείρει πολλές συζητήσεις· απ’ αυτόν που απαντάται στην εγκύκλιο (7-10-1929) του Ιωάννη Καποδίστρια για τη δημιουργία του «Μουσείου των Ελλήνων» στο Ορφανοτροφείο της Αίγινας έως την πρόσφατη εισήγηση (2017) της Jette Sandahl για τροποποίηση του ορισμού του ICOM που προκάλεσε εντονότατες αντιδράσεις.

10 Περίπλους 121

g Στιγμιότυπο από εκδήλωση το 1961 στο πρώτο κτίριο του Μουσείου. Διακρίνονται στο κέντρο ο Ιωάννης Μελετόπουλος και δεξιά του ο Ανδρέας Παπαγιαννόπουλος-Παλαιός. Φωτογραφικό Αρχείο ΝΜΕ. κοινό και που αποκτά, συντηρεί, μελετά, γνωστοποιεί (ή επικοινωνεί) και κυρίως εκθέτει τις υλικές μαρτυρίες του ανθρώπου και του περιβάλλοντός του, με σκοπό τη μελέτη, την εκπαίδευση (την παιδεία) και την ψυχαγωγία (ή τέρψη)». Και σύμφωνα με τον αντίστοιχο ορισμό των Μουσείων της Μεγάλης Βρετανίας (The Museum Association) που διατυπώνεται το 1998: «Τα μουσεία επιτρέπουν στους ανθρώπους να εξερευνούν συλλογές για έμπνευση, μάθηση και ψυχαγωγία. Κάνουν προσιτά αντικείμενα και δείγματα του φυσικού κόσμου, τα οποία διαφυλάσσουν για την κοινωνία». Εάν συγκρίνουμε τους δύο ορισμούς, βλέπουμε ότι δεν διαφέρουν σε ό,τι αφορά στη σκοποθεσία και στις λειτουργίες του Μουσείου, αλλά ιεραρχώντας τες, ο δεύτερος ορισμός προτάσσει εκείνες που απευθύνονται στο κοινό με στόχο την έμπνευση, τη μάθηση και την ψυχαγωγία του. Ο Βρεττάκος σχετικά και με το νεοϊδρυθέν Ναυτικό Μουσείο, αλλά και με την έκθεση-αφιέρωμα στον Διονύσιο Σολωμό, προτάσσει ακριβώς τον ίδιο στόχο. Τα Μουσεία δηλαδή και οι εκθέσεις επιτελούν πρωτίστως εκπαιδευτικό σκοπό, γι’ αυτό ακριβώς και τον ενθουσιάζει η αθρόα συμμετοχή των επισκεπτών στην έκθεση του Γαλλικού Ινστιτούτου. Ο Ανδρέας Παπαγιαννόπουλος-Παλαιός περιορίζει το πλάτος της έννοιας του Μουσείου στην εξυπηρέτηση των εθνικών στόχων που έθεταν τα κράτη κατά τη συγκρότησή τους το 19ο αιώνα. Όροι όπως: «θεματοφύλαξ», «ιερώτατον προσκύνημα», «τέμενος» είναι ενδεικτικοί του τρόπου με τον οποίο νοείται η έννοια του Ναυτικού Μουσείου, το οποίο μοιάζει να απευθύνεται στους «ναύτας» και γενικότερα στους ανθρώπους της θάλασσας. Ο Βρεττάκος τόσο τα Μουσεία όσο και τις εκθέσεις τα εντάσσει σ’ ένα ευρύτερο πολιτισμικό πλαίσιο αγωγής του λαού, στο οποίο βεβαίως εμπεριέχονται οι τέχνες και ανάμεσά τους φυσικά και οι δυο «αδελφές», ζωγραφική και ποίηση. ■

Έκθεση & Συνέδριο

Ο

Αντιπρόεδρος του Ναυτικού Μουσείου κ. Παναγιώτης Λασκαρίδης φοίτησε για τις μεταπτυχιακές του σπουδές στη «Ναυπηγία» στο Royal Navy College στο Greenwich της Αγγλίας. Η, εκεί, συναναστροφή του με τους συσπουδαστές του, αξιωματικούς του Βρετανικού Ναυτικού τον μύησε στη ζωή του Νέλσωνα, του μεγαλύτερου, ίσως Ναυάρχου ήρωα όλων των εποχών. Από τότε λοιπόν ο κ. Λασκαρίδης άρχισε να συλλέγει γράμματα, άρθρα, βιβλία και προσωπικά αντικείμενα του Νέλσωνα, δημιουργώντας έτσι, τη δική του συλλογή την οποία στεγάζει στο Ίδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη, στο οποίο είναι Πρόεδρος. Η συλλογή του Νέλσωνα την οποία συγκέντρωσε με την πάροδο των ετών ο κ. Λασκαρίδης από έρευνες σε σχετικά καταστήματα, αγορές και δημοπρασίες, εκτιμάται από τους ειδικούς ως η μεγαλύτερη ιδιωτική συλλογή εκτός συνόρων του Ηνωμένου Βασιλείου. Ένα τμήμα αυτής της συλλογής και πλέον συγκεκριμένα οι επιστολές και τα γραπτά ντοκουμέντα, αποτέλεσαν τον πυρήνα έκθεσης που αναρτήθηκε μαζί με άλλα σχετικά αντικείμενα του Royal Navy National Museum στον ιστορικό ναύσταθμο του Πόρτσμουθ με τίτλο "Nelson in his own words". Μία ευμεγέθης ομάδα Ελλήνων επισκεπτών φιλοξενήθηκε από τον κ. Λασκαρίδη στο Πόρτσμουθ, αφ’ ενός για να επισκεφθεί την έκθεση, αφ’ ετέρου να συμμετάσχει και να παρακολουθήσει ένα συνέδριο που έλαβε χώρα εκεί, με τίτλο:

1

«Από τον Νείλο στο Ναβαρίνο, η Βρετανική ναυτική ισχύς στην Ανατολική Μεσόγειο» Παρά το γεγονός ότι ο Νέλσων ουδέποτε επισκέφθηκε λιμάνια του Αιγαίου ή του ηπειρωτικού κορμού της Ελλάδας, εν τούτοις η παρουσία του στη Μεσόγειο βοήθησε έμμεσα τον ξεσηκωμό των Ελλήνων το 1821 με τους αποκλεισμούς τους οποίους διενεργούσε σε λιμάνια Γαλλικά ή συμμαχικά προς τους Γάλλους. Η διάσπαση αυτών των αποκλεισμών από τους Έλληνες ναυτικούς, προσπόριζε οφέλη ανάλογα των κινδύνων που διέτρεχαν οι διασπώντες, με αποτέλεσμα να αυξάνεται συνεχώς ο ελληνικός εμπορικός στόλος και ο πλούτος που συσσωρευόταν στους ελληνικούς ναυτότοπους. Ο στόλος αυτός αποτέλεσε τη ναυτική συνιστώσα του αγώνα του ξεσηκωμού και βοήθησε σημαντικά στην επιτυχία της εξέγερσης του 1821.

2

1. Ο κ. Π. Λασκαρίδης δωρίζει στο Naval Museum Royal Navy το τεκμήριο "The London Gazette, dated July 29 to August 1, 1797". Το δώρο παραλαμβάνει ο Γενικός Διευθυντής του Μουσείου Dominic Tweddle. 2. Η Πρόεδρος του ΝΜΕ κ. Α. Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη και ο Πρόεδρος του ΙΑΛ κ. Π. Λασκαρίδης προσέφεραν ως αναμνηστικό δώρο στον Γενικό Διευθυντή του Εθνικού Μουσείου του Βασιλικού Πολεμικού Ναυτικού του Portsmouth κ. Dominic Tweddle την δίγλωσση επιστημονική έκδοση του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος «Ναβαρίνο 1827».

12 Περίπλους 121

created by freshdesign.gr

MONACO LATSCO SHIPPING LIMITED

Gildo Pastor Center, 7 Rue Du Gabian, MC 98000, Monaco +377 9777 4670

ATHENS LATSCO MARINE MANAGEMENT INC

4 Xenias Street, 145 62 Kifissia, Athens, Greece +30 210 4595100

shipping@latsco.com

LONDON LATSCO LONDON LIMITED

17 Duke of York Street, London SW1Y 6LB, United Kingdom +44 (0)20 7907 5050

Επίσκεψη στο HMS Warrior στον ναύσταθμο-Μουσείο του Portsmouth Tου Στέφανου Μίλεση, Συγγραφέα, Msc Διοίκησης Επιχειρήσεων Πανεπιστημίου Birmingham

Γ

ια τους φίλους των πλοίων μια επίσκεψη στον ναύσταθμοΜουσείο του Πόρτσμουθ (Portsmouth) στο Ηνωμένο Βασίλειο, αποτελεί είσοδο σε έναν θαυμαστό μαγικό κόσμο του παρελθόντος. Στις προκυμαίες του μουσείου-ναυστάθμου, μπορεί ο επισκέπτης να μελετήσει πλοία του παρελθόντος, άριστα συντηρημένα όπως to πλοίο του Nelson, το HMS Victory ή τα HMS Warrior, Mary Rose και άλλα μικρότερα. Όμως δεν είναι μόνο αυτό! Κατά μήκος των αποθηκών του λιμανιού αναπαρίσταται ένας ολόκληρος κόσμος, τότε που ο ναύσταθμος, μαζί με την επισκευαστική του ζώνη, αποτελούσαν μια πόλη δίπλα στην πόλη, ένα ζωντανό κύτταρο ακατάπαυστης εργασίας. Τον 19ο αιώνα χιλιάδες άνθρωποι διαφόρων ειδικοτήτων είχαν επιφορτιστεί με το έργο διατήρησης της φήμης της ναυτικής υπερδύναμης που το Ηνωμένο Βασίλειο είχε αποκτήσει χρόνια πριν. Θα χρειάζονταν δεκάδες εκατοντάδες σελίδες συγγραφής για να παρουσιαστεί αναλυτικά ο θαυμαστός κόσμος του ναυστάθμου-Μουσείου του Πόρτσμουθ, όπου δεκάδες δρόμοι, πλατείες, αποθήκες, προβλήτες, γερανοί έχουν αναπαλαιωθεί συνθέτοντας ένα σκηνικό που θυμίζει κινηματογραφικά στούντιο. Ειδικά σήμερα, που η τεχνολογία του διαδικτύου επιτρέπει άνευ οιαδήποτε μετακίνησης τη λήψη πληροφοριών για ιστορικά γεγονότα, πρόσωπα, ή τόπους η συγγραφή τέτοιων άρθρων ίσως 14 Περίπλους 121

να θεωρηθεί υπερβολή. Όμως η αυτοπρόσωπη επίσκεψη στο ναύσταθμο του Πόρτσμουθ (Portsmouth Historic Dockyard), παραμένει αξεπέραστη εμπειρία, καθώς ο επισκέπτης δεν λαμβάνει απλά πληροφορίες για κάτι που τον ενδιαφέρει, αλλά οδοιπορεί στο ιστορικό παρελθόν, θέτει τον εαυτό του στην διάθεση μιας χρονομηχανής που τον μεταφέρει σε έναν άλλο κόσμο, εκεί που όχι μόνο ο διάκοσμος ήταν διαφορετικός αλλά και οι άνθρωποι, οι συμπεριφορές, οι ενδυμασίες, τα φαγητά, τα ήθη, η απλή καθημερινότητα ελάχιστη σχέση είχαν με το σήμερα. Διότι τα πάντα εντός του Μουσείου του ναυστάθμου στο Πόρτσμουθ δεν είναι απλά «εκθέματα», αλλά παρέχουν διαδραστικά βιώματα. Μπορεί κάποιος να γευματίσει στο ίδιο περιβάλλον που γευμάτιζαν τότε οι άνθρωποι, να δει πώς φτυάριζαν τον άνθρακα μέσα στους τεράστιους λέβητες, να συνομιλήσει με αξιωματικούς και τα πληρώματα –τα οποία είναι εν ενεργεία αξιωματικοί, υπαξιωματικοί και ναύτες– που φέρουν τις ίδιες στολές που και τότε έφεραν τα πληρώματα επί του πλοίου. Κάθε λεπτομέρεια έχει τεθεί κάτω από ιστορική επιμέλεια ακόμα και οι απαντήσεις των μελών του πληρώματος είναι ανάλογες με τον βαθμό και την ειδικότητα των ερωτηθέντων. Με λίγα λόγια, τα διάφορα μέλη του πληρώματος απαντούν με τον ίδιο τρόπο που εκφράζονταν οι ναυτικοί ανάλογα με το βαθμό και την κοινωνική τους θέση.

Επίσκεψη στο HMS Warrior στον ναύσταθμο-Μουσείο του Portsmouth

Πάνω: Στον μώλο του πλοίου. Δεξιά: Οι ιστοί του πλοίου που εξασφάλιζαν τη βοηθητική πρόωση.

Η Θωρακισμένη Φρεγάτα «Warrior» (Πολεμιστής)

Ο ατμός που «γεφύρωσε» το «κανάλι»

1 Padfield, Peter (2000). Battleship. Edinburgh: Birlinn. ISBN 1-84158-080-5. p. 24.

2 Αντιρρήσεις είχε εξέφραζε τότε ο αρχιναυπηγός του Βασιλικού Ναυτικού, Isaac Watts, βασιζόμενος στην αντίληψη, ότι ένα πλοίο πανομοιότυπο της γαλλικής «Δόξας», δεν θα ανταποκρινόταν στις απαιτήσεις του βρετανικού ναυτικού. Αντίθετα από την Γαλλία, όπου το πλοίο της θα περιπολούσε στα κλειστά ύδατα της Μεσογείου, η Βρετανία έπρεπε να έχει ένα πλοίο που να μπορούσε να δράσει παγκόσμια, όπου και οι κτήσεις της.

Αν και το κεντρικό έκθεμα του Μουσείου παραμένει χρόνια τώρα, το πλοίο Victory του Nelson, η δική μας παρουσίαση θα εστιάσει σε ένα άλλο από τα εκθέματα του Μουσείου, στην ατμοκίνητη θωρακισμένη Φρεγάτα HMS Warrior (Πολεμιστής). Για αυτήν ο μεγάλος λογοτέχνης Κάρααολος Ντίκενς, κάποιο πρωινό του 1861 πήρε τον σιδηρόδρομο από τη Γέφυρα του Λονδίνου για να μεταβεί στο Κεντ, προκειμένου να δει από κοντά το πλοίο που έφερε πάνω του όλα τα τεχνολογικά επιτεύγματα της εποχής του. Σε αυτή την επίσκεψή του ο Ντίκενς περιηγήθηκε στο πλοίο από έναν ναύτη πυροβολητή και πραγματικά εντυπωσιάστηκε από όσα είδε. Κατά την δική μου επίσκεψη, ένας άλλος ναύτης, θερμαστής αυτή τη φορά, ανέλαβε την δική μου περιήγηση που επίσης με έκανε να νιώσω τα ίδια συναισθήματα που ο Ντίκενς είχε περιγράψει 161 χρόνια πριν! Το HMS Warrior είναι καταρχάς ένα πλοίο που εντυπωσιάζει και όχι τυχαία. Υπήρξε, όταν ναυπηγήθηκε, το μεγαλύτερο, γρηγορότερο, ισχυρότερο και το περισσότερο οπλισμένο πλοίο από οποιοδήποτε άλλο εκείνη την περίοδο, όχι μόνο στο Ηνωμένο Βασίλειο, αλλά σε ολόκληρο τον κόσμο. Για τον σχεδιασμό και την κατασκευή του εφαρμόστηκαν όλες οι τεχνικές μιας εποχής που διακρίθηκε για την εμφάνιση νέων τεχνολογιών, πραγματικών θαυμάτων της ανθρώπινης διάνοιας κύρια στην επεξεργασία μετάλλων, στην κατασκευή μηχανών και όπλων μεγάλων διαμετρημάτων. Έφερε σιδερένια γάστρα, ατμομηχανή που έδινε κίνηση σε προπέλα, ενώ η σιδερένια θωράκισή του είχε χαρακτηριστεί ως αδιαπέραστη. Για τη ναυπήγησή του απαιτήθηκαν δύο έτη (1859-1861), ενώ έμεινε στην υπηρεσία πρώτης γραμμής μόνο για 14 χρόνια! Το καμάρι του ναυτικού της Βασίλισσας Βικτωρίας γρήγορα ξεπεράστηκε από ταχύτερα και ισχυρότερα πλοία. Η περίοδος που «βασίλευσε» ήταν τόσο σύντομη, που το 1875 πέρασε στην εφεδρεία και το 1883 παροπλίστηκε! Έκτοτε χρησιμοποιήθηκε σε δευτερεύουσες εργασίες οι οποίες δεν απαιτούσαν πλεύση και χρησιμοποίηση πολυμελούς πληρώματος, όπως πλωτή αποθήκη, σχολή εκπαίδευσης τορπιλών (1904) με τελική χρήση αυτή ως προβλήτα πετρελαίου (1927-1979). Τότε ήταν που αποφασίστηκε η αναπαλαίωσή του για την οποία απαιτήθηκαν οκτώ χρόνια! Από το 1987 αποτελεί πλοίο του Μουσείου του Πόρτσμουθ. Όμως όσο λίγο και αν χρησιμοποιήθηκε, το πλοίο αυτό αποτέλεσε τον πρόδρομο ενός νέου τύπου τα χαρακτηριστικά του οποίου εισήγαγαν τον ναυτικό πόλεμο στη σύγχρονη εποχή. Ήταν το πλοίο που «επέφερε μια αλλαγή που θα έμενε στη μόδα για χίλια περίπου χρόνια».1

Μεταξύ των ετών 1815 και 1860 η ναυτική υπεροχή της Μεγάλης Βρετανίας ήταν αυτή που εξασφάλιζε τη ναυτική της κυριαρχία, αλλά και που διατηρούσε τις υπερπόντιες κτήσεις στον έλεγχό της. Κύριος αντίπαλός της στο ναυτικό πόλεμο ήταν η Γαλλία. Από το 1840 όμως η Μεγάλη Βρετανία άρχισε να νιώθει απειλή μέσα στο ίδιο της το νησί, παρά τον τεράστιο αριθμό πλοίων που διέθετε. Και η απειλή αυτή είχε προκληθεί εξαιτίας της χρήσης του ατμού. «Ο ατμός γεφύρωνε το κανάλι» ήταν το σύνθημα που διαρκώς επαναλάμβαναν οι Άγγλοι ναύαρχοι για να σημάνουν συναγερμό στη νέα πραγματικότητα. Οι ατμομηχανές έδιναν πλέον στα πλοία του εχθρού, δηλαδή στους Γάλλους, την δυνατότητα να ενεργήσουν εισβολή απευθείας στο βρετανικό έδαφος, οποιαδήποτε στιγμή, χωρίς εξάρτηση από ανέμους και ευνοϊκές καιρικές συνθήκες. Ο Κριμαϊκός πόλεμος το 1850 έδειξε καθαρά πως τα ατμόπλοια επικράτησαν έναντι των ξύλινων παραδοσιακών σκαφών. Ήταν γεγονός πια πως τα πολεμικά πλοία έπρεπε να διαθέτουν θωράκιση από σίδερο και αυτονομία ατμού. Οι Γάλλοι μετά την Κριμαία και αξιοποιώντας την εμπειρία που απέκτησαν από τη συμμετοχή τους, ανέθεσαν την κατασκευή νέου τύπου πλοίου, στον ναυπηγό Stanislas Dupuy De Lome. Αυτός σε μια ατμοκίνητη ξύλινη φρεγάτα (με δύναμη πυρός 36 κανονιών), τοποθέτησε μεταλλική θωράκιση 4,5 ιντσών. Το νέο πλοίο που έφερε την ονομασία “La Gloire” (Δόξα) άρχισε να κατασκευάζεται στα ναυπηγεία της Τουλόν τον Μάρτιο του 1858. Τότε ήταν που στη Μεγάλη Βρετανία σήμανε πραγματικός συναγερμός. Η Βασίλισσα Βικτώρια πίεζε την κυβέρνηση να πράξει περισσότερα, καθώς θεωρούσε ότι τεχνολογικά το βρετανικό ναυτικό υστερούσε. Ο Πρίγκιπας Αλβέρτος λίγο αργότερα όταν επισκέφθηκε τη Γαλλία για να παραστεί στα εγκαίνια νέων ναυπηγείων, όπου είχε εθιμοτυπικά προσκληθεί, επέστρεψε πίσω εξοργισμένος, θεωρώντας ότι τα βρετανικά ναυπηγεία δεν πειραματίζονταν όσο έπρεπε σε ένα νέο είδος ναυτικού όπλου. Και πραγματικά δεν άργησε το βρετανικό ναυαρχείο να διατάξει την κατασκευή ενός σιδερένιου ατμοκίνητου σκάφους με θωράκιση, οπλισμό και ταχύτητα ανώτερη των Γάλλων.2 Εκτός της αυτονομίας κίνησης και της ισχυρής θωράκισης το αγγλικό πλοίο έπρεπε να είναι υπέρτερο όλων στην δύναμη πυρός. Το

Περίπλους 121 15

Επίσκεψη στο HMS Warrior στον ναύσταθμο-Μουσείο του Portsmouth

g Κανονιοστάσιο. Τα τραπέζια σίτισης μεταξύ των κανονιών. Μπράντεςπάνω από τα κανόνια. h Περιοχή κανονιοστασίου. νέο πλοίο που προέκυψε έφερε δύο μόνο κανόνια στο άνω (ανοικτό) κατάστρωμα αλλά δεκαεννέα σε κάθε πλευρά του κύριου (κλειστού) καταστρώματος. Συνολικά δηλαδή έφερε 40 κανόνια. Όμως για να είναι εφικτή η χρήση τους έπρεπε να έχουν μεταξύ τους απόσταση τουλάχιστον 15 ποδιών. Με τη λογική αυτή στοιχισμένα 19 κανόνια το ένα δίπλα στο άλλο έφτασαν να απλώνονται σε μήκος 285 ποδιών σε ένα σκαρί μήκους 418 ποδιών. Ήταν ουσιαστικά στο μήκος κατά 50 τοις εκατό μακρύτερο πλοίο από το μακρύτερο που διέθετε το ναυτικό της Βρετανίας. Για να κινηθεί όλο αυτό το γιγαντιαίο σε μήκος σκάφος, έφερε εκτός από τη μηχανή και βοηθητικά πανιά τα οποία που λειτουργούσαν ως υποβοήθηση για μείωση κατανάλωσης. Η έλικα μπορούσε να ανασηκωθεί από το νερό για να μη μειώνει την ταχύτητα. Η αυτονομία του πλοίου σε φαγητά, νερά, καύσιμα, οπλισμό του επέτρεπε να κινηθεί στη θάλασσα για περίοδο τεσσάρων μηνών. Η θωράκιση που το προστάτευε εξωτερικά κυμαινόταν στο πάχος της μεταξύ 5 ποδιών κάτω από την ίσαλο γραμμή και έφτανε μέχρι τα 21 πάνω από αυτήν. Η μεγαλύτερη ενίσχυση βρισκόταν πέριξ του κλειστού καταστρώματος, το οποίο περιλάμβανε το σύνολο των κανονιών, που θύμιζε ένα κλειστό κουτί και που το πλήρωμα αποκαλούσε «Ακρόπολη».

Ναυπηγώντας τον πολεμιστή

Το έργο κατασκευής ανατέθηκε στα ναυπηγεία στο Blackwall στο Λονδίνο. Ξεκίνησε στις 11 Μαΐου 1859 και διήρκεσε 11 μήνες με τον «Πολεμιστή» να είναι έτοιμος τον Ιούλιο του 1860. Για την κατασκευή του είχαν εκτιμηθεί αρχικώς ότι θα απαιτούνταν 900 άνδρες και αγόρια (εργάζονταν κι αυτά τότε) αλλά σύντομα προστέθηκαν ακόμα 1.600 άνδρες και γυναίκες, καθώς έγινε γρήγορα αντιληπτό πως ένα τεράστιο πλοίο όπως αυτό θα απαιτούσε διπλάσιο από τον εκτιμώμενο χρόνο. Στις 29 Δεκεμβρίου 1860, ημέρα που χαρακτηρίστηκε ως η πιο παγωμένη των τελευταίων 43 ετών, ο «Πολεμιστής» τελικώς καθελκύστηκε. Όμως δεν έπαυε στην πραγματικότητα να είναι ένα άδειο κέλυφος που απλά επέπλεε στο νερό. Χρειάστηκαν ακόμα 8 μήνες για την εγκατάσταση των 202 θωρακισμένων πλακών, κάθε μια εξ αυτών ζύγιζε 4,8 τόνους. Ακόμα να κατασκευαστούν εσωτερικά τα διαφράγματα, να εγκατασταθούν οι λέβητες, η μηχανή, τα ξύλινα καταστρώματα, κρεβάτια, πάγκοι κάθε τι που απαιτούσε να υπάρχει σε ένα πλοίο. Για πλήρωμα επιλέχθηκαν 704 άνδρες ενώ πρώτος κυβερνήτης του ήταν ο Πλοίαρχος Arthur Cochrane. Όταν ο «Πολεμιστής» 16 Περίπλους 121

εγκατέλειψε τα ναυπηγεία όπου κατασκευάστηκε, έπλευσε από τον ποταμό Τάμεση προς το Πόρτσμουθ. Πλήθη κόσμου στο μεταξύ που είχαν πληροφορηθεί για το νέο πλοίο ήθελαν να το δουν από κοντά. Μέχρι και κληρώσεις γίνονταν για την επιλογή των τυχερών. Τότε ήταν που ο Κάρολος Ντίκενς στάθηκε τυχερός και επισκέφθηκε τον «Πολεμιστή» περιηγούμενος σε αυτό από τον πυροβολητή του πλοίου. Αφού επισκέφθηκε το μηχανοστάσιο, τα διαφράγματα, τις συστοιχίες όπλων, κατάλαβε ότι ο «Πολεμιστής» εισήγαγε το ναυτικό πόλεμο σε μια νέα εποχή «Δεν αρκεί οι ναυτικοί μας» είπε «να διαθέτουν μόνο θάρρος και σκληραγωγία αλλά απαιτείται επιστημονική κατάρτιση και συνδυαστική γνώση πολλών διαφορετικών τομέων». Ακολούθησε μια περίοδο δοκιμών προκειμένου να ελεγχθούν οι επιδόσεις στους διάφορους τομείς. Μέχρι τότε γρηγορότερο πλοίο στο βρετανικό ναυτικό ήταν το HMS Mersey που έπιανε ταχύτητα 13.29 κόμβων. Ο «Πολεμιστής» σε έξι διαδρομές απόστασης ενός μιλίου έπιασε ως μέγιστη ταχύτητα τους 14,4 κόμβους. Έτσι εκείνη την επο-

Επίσκεψη στο HMS Warrior στον ναύσταθμο-Μουσείο του Portsmouth

χή θεωρήθηκε ως το ταχύτερο πλοίο στον κόσμο. Η επόμενη δοκιμή αφορούσε τη συμπεριφορά του πλοίου στο ταξίδι. Για αυτό και στις αρχές του 1862 που οι καιροί ήταν ακόμα έντονοι, άφησε το Πόρτσμουθ για τη Λισαβώνα, καθώς επιθυμούσαν να δοκιμαστεί σε δυνατούς ανέμους και ισχυρή κακοκαιρία. Ύστερα από κάποιες μετατροπές, εντάχθηκε στην δύναμη περιπολίας (Μοίρα ή Στόλος της Μάγχης) που είχε αναλάβει την υπεράσπιση των υδάτων της Μάγχης, ενεργώντας τακτικά δρομολόγια μεταξύ Πόρτσμουθ, Πλύμουθ (Plymouth), Πορτογαλίας, Γιβραλτάρ, νήσου Μαδέρα και Ιρλανδίας. Ο «Πολεμιστής» όλη εκείνη την εποχή που ανήκε στη Μοίρα της Μάγχης δεν έπαψε να βρίσκεται στο κέντρο της προσοχής του κόσμου. Σε διάστημα μόλις 12 εβδομάδων υπολογίστηκε πως επισκέφθηκαν το πλοίο περισσότεροι από 300 χιλιάδες επισκέπτες. Το 1871 υπήρξε έτος ορόσημο για το ναυτικό της Βρετανίας καθώς καθελκύστηκε το πλοίο HMS Devastation (Καταστροφή) το πρώτο άνευ ιστίων, με πυργίσκους κανονιών και με μορφή περίπου όπως των σημερινών πλοίων. Συγκριτικά με το Devastation ο «Πολεμιστής» έδειχνε πλέον τραγικά ξεπερασμένος. Μέσα σε ελάχιστο χρονικό διάστημα από την ναυπήγησή του χαρακτηρίστηκε ως πλοίο ακατάλληλο για την πρώτη γραμμή.

Τηλέγραφος.

Το κατάστρωμα ων κανονιών (Η «Ακρόπολη» του πλοίου)

Το πιο θεαματικό μέρος της επίσκεψης, κατά τη γνώμη μου, ήταν το κατάστρωμα των κανονιών (κύριο κατάστρωμα ή κανονιοστάσιο), το οποίο ουσιαστικά ήταν μεικτής χρήσης όπως θα δούμε και ήταν διαιρεμένο σε τρία μέρη. Το τμήμα καδένας (με το μηχανισμό ανέλκυσης/καθέλκυσης άγκυρας), το τμήμα κανονιοστασίου και τις καμπίνες ανώτερων αξιωματικών στην πρύμνη. Στο τμήμα της καδένας ζούσαν επίσης οι υπαξιωματικοί. Στο τμήμα κανονιοστασίου βρίσκονταν ανεπτυγμένα σε παράταξη τα κανόνια. Ανάμεσά τους, στα κενά που δημιουργούσαν είχαν αναπτυχθεί μακρόστενα τραπέζια. Σε αυτά γευμάτιζε το πλήρωμα που ζούσε στον ίδιο χώρο. Έτρωγαν ανάμεσα από τα κανόνια και κοιμόντουσαν σε αιώρες πάνω από αυτά. Στο κανονιοστάσιο βρισκόταν και οι τεράστιοι φούρνοι με το μαγειρείο του πλοίου. Στον «Πολεμιστή» καθώς υπήρχε πάντα σε λειτουργία η ατμομηχανή ο χώρος κανονιοστασίου (που ταυτόχρονα αποτελούσε και χώρο ενδιαίτηση του πληρώματος) μπορούσε να θερμανθεί με την διοχέτευση ζεστού αέρα μέσα από σωλήνες. Στο τμήμα κανονιοστασίου υπήρχε ακόμα ένα σύστημα πηδαλίων διεύθυνσης του πλοίου. Τρία ήταν στο σύνολο τα συστήματα αυτά. Ένα βρισκόταν στο πάνω ανοικτό κατάστρωμα και χρησιμοποιείτο όταν ο καιρός ήταν καλός, το δεύτερο σύστημα βρισκόταν στο κατάστρωμα κανονιοστασίου έμπαινε σε λειτουργία στον άσχημο καιρό ή στη μάχη και τέλος ένα τρίτο σύστημα βρισκόταν σε ακόμα πιο χαμηλό κατάστρωμα. Στο τέλος του καταστρώματος κανονιών βρίσκονταν οι καμπίνες του κυβερνήτη και των ανώτερων αξιωματικών ενώ ένα κατάστρωμα χαμηλότερα βρίσκονταν όλες οι υπόλοιπες καμπίνες των αξιωματικών, του αρχιμηχανικού, του αρχιλογιστή, του χειρούργου ιατρού και του τροφοδότη.

Πλήρωμα, ζωή και πειθαρχία

Από τα 704 μέλη του πληρώματος, την διοίκηση ασκούσε φυσικά ο Κυβερνήτης βοηθούμενος από 16 αξιωματικούς. Το πλήρωμα του «Πολεμιστή» συνέπεσε χρονικά σε μια ιδιαίτερη περίοδο όσον αφορούσε την κατάταξη, καθώς από το 1853, οι άνδρες προσλαμβάνονταν για να εργαστούν στο ναυτικό και όχι σε ένα συγκεκριμένο πλοίο. Μέχρι τότε η ναυτολόγηση ανδρών γινόταν σε ένα πλοίο, που όταν αποσυρόταν από την υπηρεσία ή όταν καταστρεφόταν το κατώτερο πλήρωμά του έμενε άνεργο. Μετά το 1853 οι άνδρες που κατατάσσονταν, εξασφάλιζαν εργασία δέκα ετών που μπορούσε να παραταθεί για δύο ακόμα περιόδους των πέντε ετών η κάθε μία. Ο τρόπος αυτός ναυτολόγησης ήταν που δημιούργησε το βρετανικό ναυτικό επαγγελματίες ναύτες, για αυτό και από το 1858 το ναυτικό εισήγαγε τη στολή (ναυτών) στα πληρώματα, όπως περίπου τη γνωρίζουμε μέχρι σήμερα. Η καθημερινότητα όλων αυτών των επαγγελματιών πλέον ανδρών, άρχιζε στις 4 τα ξημερώματα με γενική καθαριότητα η οποία όφειλε να έχει τελειώσει στις 7 που ήταν η ώρα του πρωινού. Ακολουθούσε εργασία ανάλογα με την ειδικότητα του καθενός η οποία σταματούσε το μεσημέρι για το γεύμα. Για όσους δεν είχαν εργασία οι μεσημεριανές ώρες ήταν περίοδος ανάπαυσης, διαβάσματος (υπήρχε μεγάλη βιβλιοθήκη επί του πλοίου), γραψίματος επιστολών ή ενασχόλησης με χειροτεχνία. Στις 16.15 ήταν η ώρα του δείπνου και αμέσως ύστερα από αυτό ακολουθούσε εκ νέου κύκλος εργασιών μέχρι την

οριστική παύση τους στις 2.00 το βράδυ. Όσοι είχαν νυχτερινή βάρδια είχαν μόνο τέσσερις ώρες ύπνου στην διάθεσή τους. Κάθε μέλος του πληρώματος που είχε κλείσει τα 18 χρόνια δικαιούντο κάθε ημέρα μια δόση από ρούμι, ενώ όσοι δεν έπιναν δικαιούνταν περισσότερο τσάι, ζάχαρη ή σοκολάτα. Σχετικά με την πειθαρχία και τις τιμωρίες, από το 1853 και μετά δεν εφαρμόζονταν συνήθως τιμωρίες που ισοδυναμούσαν με βασανιστήρια όπως συνέβαινε παλιά. Το μαστίγωμα είχε λάβει τέλος (πλην ορισμένων εξαιρέσεων) και οι τιμωρίες που εφαρμόζονταν ήταν περιορισμός στο κρατητήριο, αφαίρεση βαθμού ή μείωση πληρωμής. Εντυπωσιακή είναι η επίσκεψη στο χώρο πλυντηρίων όπου συναντά ο επισκέπτης πραγματικές μηχανές πλυσίματος, φέρνοντας στον «Πολεμιστή» μια πρωτιά ακόμα, του πρώτου πλοίου με πλυντήρια! Κλείνοντας το αφιέρωμα στον «Πολεμιστή» οφείλω να αναφέρω πως δεν αποτελεί ένα «έκθεμα» ξεκομμένο από τις υπόλοιπες εγκαταστάσεις του Ναυστάθμου-Μουσείου του Portsmouth, αλλά συνέχειά του. Εντός τεραστίων υπόστεγων έξω ακριβώς από αυτόν, μπορεί ο επισκέπτης να δει, μέσω χρήσης κέρινων ομοιωμάτων ανθρώπων, πώς κατασκεύαζαν οι γυναίκες και τα παιδιά τα ιστία, τα σχοινιά, σιδηρουργούς να σφυρηλατούν τα διάφορα μεταλλικά εξαρτήματα των πλοίων, ράπτες να φτιάχνουν στολές. Χιλιάδες κόσμου από όλο τον κόσμο, επισκέπτεται το Plymouth για να δει από κοντά το Μουσείο – Ναύσταθμο που όχι μόνο προβάλλει την ιστορία της Μ. Βρετανίας και του ναυτικού της, αλλά αποτελεί και μια σοβαρή πηγή εσόδων στην τοπική κοινωνία μέσω της επιχειρηματικότητας που εφαρμόστηκε σε όλα τα πεδία δράσης αυτού του πρότυπου ιστορικού ναυστάθμου. Για το άρθρο χρησιμοποιήθηκαν οι πηγές:

- HMS WARRIOR, Guide book, by the National Royal Navy Museum.

- PORTSMOUTH HISTORIC DOCKYARD GUIDE BOOK - HMS WARRIOR 1860 to date, Owner’s Workshop Manual, Haynes, 2020 - Επίσημη ιστοσελίδα του National Museum of the Royal Navy at Portsmouth Historic Dockyard - Όλες οι φωτογραφίες είναι του συγγραφέα. Περίπλους 121 17

1 Συνέδριο Ναυτικής Ισχύος ο

«Η θαλάσσια ισχύς ως συντελεστής εθνικής ισχύος» Την Τετάρτη 14 Δεκεμβρίου 2022 διεξήχθη, στο Ίδρυμα Ευγενίδου, το 1ο Συνέδριο Ναυτικής Ισχύος, το οποίο διοργανώθηκε από το Γενικό Επιτελείο Ναυτικού.

T

ην έναρξη του Συνεδρίου, κήρυξε ο Υπουργός Εθνικής Άμυνας κ. Νικόλαος Παναγιωτόπουλος, ενώ σύντομο χαιρετισμό στους συμμετέχοντες απηύθυναν ο Υφυπουργός Ναυτιλίας και Νησιωτικής Πολιτικής κ. Κωνσταντίνος Κατσαφάδος, ο Αρχηγός ΓΕΕΘΑ Στρατηγός Κωνσταντίνος Φλώρος, ο Αρχηγός ΓΕΝ Αντιναύαρχος Στυλιανός Πετράκης ΠΝ και ο Αρχηγός Λ.Σ.-ΕΛ.ΑΚΤ. Αντιναύαρχος Λ.Σ. Γεώργιος Αλεξανδράκης. Ως επισκέπτες ομιλητές, συμμετείχαν ο Διοικητής της Ναυτικής Διοίκησης του ΝΑΤΟ (COM/MARCOM) Vice Admiral Keith Blount, μέσω μαγνητοσκοπημένου μηνύματος και ο πρώην Υφυπουργός Εσωτερικών και Επίτιμος Αρχηγός ΓΕΕΘΑ Ναύαρχος ε.α. Παναγιώτης Χηνοφώτης ΠΝ, ενώ παρευρέθηκε και ο πρώην Υπουργός Άμυνας και Επίτιμος Αρχηγός ΓΕΕΘΑ Ναύαρχος ε.α. Ευάγγελος Αποστολάκης ΠΝ. Χαιρετισμό απηύθυναν επίσης, μέσω μαγνητοσκοπημένων μηνυμάτων, οι κ.κ. Αρχηγοί των Ναυτικών των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής, του Ηνωμένου Βασιλείου, της Ιταλίας, της Ισπανίας, του Ισραήλ και της Αιγύπτου, καθώς και εκπρόσωπος του Γάλλου Α/ΓΕΝ. Κεντρικό θέμα του Συνεδρίου ήταν «Η Θαλάσσια Ισχύς ως Συντελεστής Εθνικής Ισχύος» και αποσκοπούσε στην ανάδειξη της σημασί-

18 Περίπλους 121

ας της ναυτικής συνιστώσας στη συνολική εθνική ισχύ, με έμφαση στους τομείς της διπλωματίας, της γεωστρατηγικής, της οικονομίας και της στρατιωτικής στρατηγικής. Η οργάνωση του Συνεδρίου περιελάμβανε, εκτός από την εισαγωγική ενότητα, τις ακόλουθες τέσσερις θεματικές ενότητες: Ανάλυση του γεωπολιτικού περιβάλλοντος.

1. Η ναυτική διάσταση των Διεθνών Σχέσεων.

2. Σύγχρονη Ναυτική Στρατηγική και Εφαρμογές Ναυτικής Ισχύος.

3. Τεχνολογικές Εξελίξεις και Καινοτομίες της Ναυπηγικής και της Αμυντικής Βιομηχανίας. Οι εισηγήσεις και τα μηνύματα των διακεκριμένων ομιλητών, καθώς και τα συμπεράσματα των συζητήσεων του 1ου Συνεδρίου Ναυτικής Ισχύος, έθεσαν ένα γόνιμο πλαίσιο ανάπτυξης προβληματισμών, τρόπων αντιμετώπισης των προκλήσεων και αξιοποίησης των ευκαιριών του περιβάλλοντος ασφάλειας της χώρας μας, υπό το πρίσμα της ναυτικής ισχύος. Προς τιμή των συμμετεχόντων ομιλητών, τις βραδινές ώρες της Τρίτης 13 Δεκεμβρίου 2022, ο Αρχηγός ΓΕΝ Αντιναύαρχος Στυλιανός Πετράκης ΠΝ, παρέθεσε επίσημο δείπνο επί του ΠΝΜ «Θ/Κ Γ. ΑΒΕΡΩΦ».

Ομιλία Υπουργού Εθνικής Αμύνης Νικόλαου Παναγιωτόπουλου

«Κ

υρίες και κύριοι, Ασφαλώς και δεν αισθάνομαι ότι είμαι σε θέση να διαφωτίσω ιδιαίτερα αυτό το εκλεκτό και εξειδικευμένο κοινό περί τη ναυτική ισχύ, θα επιτρέψετε όμως και σ’ εμένα να πω δυο λόγια και φυσικά να εκφράσω τη χαρά μου που σήμερα βρίσκομαι εδώ στους χώρους του Ευγενιδείου Ιδρύματος με την ευκαιρία της διοργάνωσης του 1ου Συνεδρίου Ναυτικής Ισχύος. Υπήρχε, λοιπόν, ένας Αξιωματικός του Αμερικανικού Πολεμικού Ναυτικού, ο Άλφρεντ Θέγιερ Μάχαν (Alfred Thayer Mahan), ο πατέρας της Ναυτικής Ακαδημίας των ΗΠΑ, γεωστρατηγιστής και ιστορικός, και άνθρωπος βέβαια του Πολεμικού Ναυτικού, Ναύτης ο ίδιος, ο οποίος είπε ότι «η ναυτική ισχύς αποτελεί τη στρατιωτική δύναμη ενός Κράτους κατά θάλασσα η οποία εκφράζεται μέσω του Πολεμικού του Στόλου» κι έχει αποδείξει η Παγκόσμια Ιστορία ότι η Θαλάσσια Ισχύς είναι το κλειδί για την κυριαρχία, είτε σε παγκόσμιο, είτε σε περιφερειακό και τοπικό επίπεδο. Η Βρετανική Αυτοκρατορία, η Ισπανία, η Ολλανδία και οι ΗΠΑ βέβαια, είναι χαρακτηριστικά παραδείγματα. “Rule Britannia, rule the waves”, δηλαδή άσκησε εξουσία Βρετανία πάνω στα κύματα, έγραφε ο ποιητής τον 18ο αιώνα, κατά το απόγειο της θαλασσοκράτειρας Μεγάλης Βρετανίας και προσέξτε τις λέξεις. Δεν έλεγε άσκησε εξουσία πάνω στην επικράτεια ή πάνω στις αυτοκρατορικές κτήσεις ή τις αποικίες κλπ. Πάνω στα κύματα άσκησε εξουσία Μεγάλη Βρετανία, έγραψε τότε ο Τόμσον και βέβαια προφανώς κατ’ αυτό το σκεπτικό οι θαλάσσια ισχύς συνεπάγεται απολύτως γεωπολιτική ισχύ. Θεωρώ ότι το πιο ακραίο παράδειγμα προβολής γεωπολιτικής ισχύος μέσω της θαλασσίας ισχύος είναι σήμερα το αεροπλανοφόρο. Το αεροπλανοφόρο δεν προσδιορίζεται ως μια πλατφόρμα που μπορεί μια δύναμη σαν την Κίνα να επιχειρεί ασκήσεις ή επιχειρήσεις αεροναυτικής φύσεως. Προσδιορίζεται βασικά ως μέσο προβολής της ισχύος, “projection of power” λέγεται το αεροπλανοφόρο. Οι χώρες που το διαθέτουν βέβαια θεωρούνται ικανές χώρες να προβάλουν ισχύ σε ένα ευρύτερο γεωπολιτικό περιβάλλον μέσω των αεροπλανοφόρων. Εμείς έχουμε βέβαια τα δικά μας αεροπλανοφόρα στην Ελλάδα. Είναι βέβαια στατικά άλλα και αβύθιστα και κατά αυτόν τον τρόπο είναι σε θέση να προβάλουν τη δική μας εγχώρια ισχύ τουλάχιστον στο ευρύτερο θαλάσσιο περιβάλλον, ασφαλώς στο Αιγαίο άλλα και ευρύτερα στην Ανατολική Μεσόγειο. Και βέβαια οι μεγάλες ναυμαχίες της Ιστορίας, κυρίες και κύριοι ξέρετε καλά, ήταν γεγονότα που σηματοδότησαν την περαιτέρω πορεία των πραγμάτων σε επίπεδο συσχετισμών ισχύος, είτε με την κατίσχυση μιας μεγάλης δύναμης (αυτήν που κέρδισε-νίκησε στη μεγάλη ναυμαχία), είτε με την υποχώρηση (και ασφαλώς σε γεωπολιτικό επίπεδο) μιας άλλης, αυτής που ηττήθηκε. Η Σαλαμίνα σήμανε το τέλος της περσικής επιβουλής κατά την Αρχαιότητα και ίσως την χαραυγή της Αθηναϊκής κυριαρχίας στη θάλασσα. Η Ναύπακτος σηματοδότησε το τέλος της φιλοδοξίας της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας να κυριαρχεί στο σύνολο της Μεσογείου. Το Ναυαρίνο σηματοδότησε το τέλος της επιβουλής του Τουρκοαιγυπτιακού στόλου στην Ελλάδα και την έναρξη των προϋποθέσεων για την κήρυξη της Ανεξαρτησίας του Ελληνικού Κράτους όταν η Επανάσταση αντιμετώπιζε δυσκολίες. Το ξέρουμε καλά αυτό. Αργότερα στο Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο το Μίντγουεϊ σηματοδότησε το τέλος της Ιαπωνικής επιβολής για κυριαρχία στον Ειρηνικό και αντεστράφη από τότε η πορεία υπέρ βέβαια της μεγάλης Υπερδύναμης στη θάλασσα και στον Ειρηνικό, των ΗΠΑ. Εκείνη η ναυμαχία στην ουσία έγειρε την πλάστιγγα υπέρ της μιας δύναμης και εναντίον της άλλης. Άρα ναυτική ισχύς σημαίνει απολύτως και ευθέως προβολή γεωπολιτικής ισχύος. Για τους Έλληνες ασφαλώς και η ναυτική ισχύς αποτελεί βασική συνιστώσα της Ιστορίας μας και η ναυτοσύνη χαραγμένη στο DNA μας από την εκστρατεία, στην ουσία ναυτική εκστρατεία ήταν, του Τρωικού Πολέμου τον 12ο π.Χ. αιώνα μέχρι την παρουσία και τις επιχειρήσεις του Πολεμικού Ναυτικού στους δύο Παγκοσμίους Πολέμους. Οι Αρχηγοί ασφαλώς και τα ανέφεραν όλα αυτά καθ’ όλη τη διάρκεια της Ιστορίας μας από τους Κλασικούς Χρόνους μέχρι τους Παγκοσμίους Πολέμους. Ειδική μνεία θα ήθελα να κάνω όσον αναφορά στην κυριαρχία

του Πολεμικού Ναυτικού, την καθοριστική συμβολή του, στην εδραίωση της κυριαρχίας στο Αιγαίο και στην εδαφική επέκταση της χώρας. Η γενέτειρά μου, η Καβάλα, απελευθερώθηκε από ένα ευφυέστατο τέχνασμα του Πολεμικού Ναυτικού, η αίσθηση της ναυτικής ισχύος στον εχθρό. Άναψαν φωτιές σε πολλά καΐκια, φυσικά μετά από επινόηση και στρατήγημα των Αξιωματικών του Πολεμικού Ναυτικού που επιχειρούσαν ανοιχτά τότε της Καβάλας, εκεί στο Βόρειο Αιγαίο. Νόμισαν οι Βούλγαροι ότι απέναντι τους βρίσκεται μεγάλη ναυτική δύναμη και επίκειτο απόβαση κατά τις πρωινές ώρες, ετράπησαν σε φυγή χωρίς να πέσει ούτε πυροβολισμός και δεν είχε παρά ένα άγημα Αξιωματικών και Ναυτών του Πολεμικού Ναυτικού να παρελάσει στην πόλη βέβαια και να απελευθερώσει την Καβάλα χωρίς ένα πυροβολισμό. Επειδή δημιουργήθηκε στον εχθρό η αίσθησις ότι η ναυτική ισχύς της Ελλάδος ήταν καθοριστική και δεν υπήρχε καν λόγος να αντισταθεί κανείς. Ερχόμενος στο σήμερα, ο καθημερινός αγώνας και η αντιμετώπιση της τουρκικής προκλητικότητας στο Αιγαίο αναδεικνύει για άλλη μια φορά την σπουδαιότητα της ναυτικής ισχύος αλλά και της αποτρεπτικής ικανότητας των Ενόπλων Δυνάμεων στο σύνολό τους. Στο Υπουργείο Εθνικής Άμυνας αντιλαμβανόμενοι τις εξελίξεις και τη ρευστότητα στην διεθνή γεωπολιτική σκηνή, αλλά και τις προκλήσεις ασφαλείας στην ευρύτερη περιοχή μας και ειδικά στην Νοτιοανατολική Μεσόγειο, προχωρούμε με εντατικούς ρυθμούς στην ποικιλότροπη ενίσχυση, ανάπτυξη και εκσυγχρονισμό του Πολεμικού Ναυτικού. Τα ξέρετε. Ο Ελληνικός Στόλος εκτιμώ ότι μεταβαίνει πλέον με βήμα ταχύ, «μεθ’ ορμής ακαθέκτου» αν θέλετε, στη νέα εποχή και πρωταγωνιστεί στην επαύξηση της ναυτικής ισχύος της Ελλάδας τόσο με την πρόσκτηση των υπερσύγχρονων φρεγατών FDI, άλλα και άλλων μέσων, τα νέα -όπως αναφέρθηκε και από τον Αρχηγό- ελικόπτερα ανθυποβρυχιακού πολέμου MH-60 ROMEO, την επικείμενη επιλογή (είμαστε πολύ κοντά σε αυτό το σημείο) των νέων κορβετών και άλλα, ώστε να καλυφθούν οι επιχειρησιακές απαιτήσεις του Πολεμικού Ναυτικού. Ασφαλώς μέσα στα άλλα βάζω και τον εκσυγχρονισμό των τεσσάρων φρεγατών τύπου ΜΕΚΟ. Και βέβαια ήδη επεκτείνονται με βάση τον σχεδιασμό που κάναμε στο Υπουργείο με βάση τις εισηγήσεις με το σχέδιο του Αρχηγού, τις εισηγήσεις των Αρχηγών Γενικών Επιτελείων και οι ναυτικές υποδομές στη χώρα, τόσο σε επίπεδο Πολεμικού Ναυτικού (Σούδα), όσο και ευρύτερα (Αλεξανδρούπολη), έτσι ώστε όλη η θαλάσσια επικράτεια να απολαμβάνει αναβαθμισμένων υποδομών που αυτό συνεπάγεται άμεσα και ενίσχυση του στρατηγικού, γεωπολιτικού αποτυπώματος της χώρας στην ευρύτερη περιοχή. Τέλος ιδιαίτερη μνεία πρέπει να γίνει στην Ελληνική Εμπορική Ναυτιλία. Αυτή καθιστά την Ελλάδα θαλάσσια υπερδύναμη σε επίπεδο διεθνούς θαλασσίου εμπορίου. Ο ελληνόκτητος εμπορικός στόλος παραμένει πρώτος παγκοσμίως και αποτελεί ισχυρό παράγοντα που ενισχύει την εξωτερική πολιτική και ενδυναμώνει τον ρόλο της Ελλάδος στο διεθνές περιβάλλον. Είναι κι αυτός μοχλός προβολής ήπιας ισχύος βέβαια, αλλά και ήπια ισχύς, ξέρετε καλά ότι είναι εθνική ισχύς. Η μακραίωνη λοιπόν ναυτική ιστορία μας καταδεικνύει την καθοριστική συμβολή της ναυτικής ισχύος στην ιστορική εξέλιξή των Ελλήνων. Είναι λοιπόν υποχρέωση όλων μας να συνεισφέρουμε με τον οιονδήποτε τρόπο στην διατήρηση και την επαύξηση αυτής της ισχύος. Κλείνοντας επιτρέψτε μου να εκφράσω τα θερμά μου συγχαρητήρια σε όλους τους συντελεστές που δημιούργησαν αυτή την πρωτοβουλία. Με τις τοποθετήσεις των έγκριτων ομιλητών και τις αναλύσεις των επιμέρους θεμάτων ασφαλώς και θα αναδειχθεί η σημαντικότητα της θαλάσσιας ισχύος σαν συντελεστής εθνικής ισχύος, αλλά η ναυτική ισχύς αποτελεί και πολύτιμο κομμάτι της συλλογικής μας συνείδησης -επιτρέψτε μου να το πιστεύω αυτό- της ψυχής της Ελλάδας. Προσβλέπω με ενδιαφέρον στα γόνιμα συμπεράσματα του συνεδρίου. Είμαι βέβαιος ότι θα στεφθεί με απόλυτη επιτυχία και θα πρέπει να καταστεί θεσμός από εδώ και πέρα. Συγχαρητήρια σε όλους και μετά χαράς, επιτρέψτε μου απ’ αυτό το βήμα, να κηρύξω την έναρξη του 1ου Συνεδρίου Ναυτικής Ισχύος. Ευχαριστώ για την προσοχή σας». ■ Περίπλους 121 19

Ομιλία Αρχηγού ΓΕΕΘΑ Στρατηγού Κωνσταντίνου Φλώρου

Έ

να Συνέδριο για τη σημασία της Ναυτικής Ισχύος, που καλείται να απαντήσει στα κεφαλαιώδη ερωτήματα «γιατί ο έλεγχος της θάλασσας είναι σημαντικός», και γιατί είναι μέγα, το της θαλάσσης κράτος, όπως δηλώνει τόσο εύγλωττα ο Θουκυδίδης, μας γυρνάει πίσω στις ρίζες και στα πανάρχαια νάματα του Ελληνισμού. Μας γυρνάει σε ένα διαχρονικό γνώρισμα της ιδιοσυγκρασίας του Έλληνα, που κάποιοι το ονόμασαν εύστοχα «σύνδρομο του Οδυσσέα». Σύνδρομο δηλαδή του ανθρώπου που τον έλκει η θάλασσα, που τον συναρπάζει η πρόκληση της ναυσιπλοΐας, και που διακατέχεται από φιλαπόδημο πνεύμα. Μας γυρνάει στους θαλασσοκράτορες Έλληνες του 8ου αιώνα προ Χριστού, που αναδείχθηκαν απόλυτοι κυρίαρχοι στον θαλάσσιο χώρο της Μεσογείου και του Εύξεινου Πόντου, ιδρύοντας καινούριες «ελληνίδες πόλεις», ως αποικίες των πόλεων-κρατών του ελλαδικού χώρου. «Η αρχή των κρατούντων της Θαλάσσης!», βροντοφώναζε ο Λυσίας προς τους συμπατριώτες του στον Ολυμπιακό του Λόγο, που θα πει πως «Η εξουσία ανήκει σε αυτούς που κυριαρχούν στη θάλασσα». Η θαλάσσια ισχύς όμως, υποστηρίζεται από την Ναυτική Ισχύ. Από την ικανότητα δηλαδή να προβάλλεις την δύναμή σου στη θάλασσα, και μάλιστα πριν ακόμα τολμήσει κάποιος να σε αμφισβητήσει. Δεν υπήρξαν, ούτε θα υπάρξουν πιο εύγλωττα λόγια για να περιγράψουν την κεφαλαιώδη σημασία της ναυτικής ισχύος, από αυτά που είπε ο Θεμιστοκλής προς τον Κορίνθιο Στρατηγό Αδείμαντο, όταν κατά τη διάρκεια του Πολεμικού Συμβουλίου που πραγματοποιήθηκε πριν από την Ναυμαχία της Σαλαμίνας, τον προσέβαλε λέγοντάς του «να μη μιλά, αφού δεν είχε πλέον Πατρίδα», γιατί οι Αθηναίοι είχαν εγκαταλείψει την πόλη τους. Η απάντηση του Θεμιστοκλή ήταν αποστομωτική: «Εμείς έχουμε την μέγιστη πόλη της Ελλάδας, δηλαδή τις διακόσιες τριήρεις μας»! Ακολούθησε ο θρίαμβος της ναυμαχίας της Σαλαμίνας και η μακρά αθηναϊκή ηγεμονία στην θάλασσα, ενώ έκτοτε κατά τη διάρκεια της τρισχιλιετούς ιστορίας μας, η ναυτική ισχύς καθόρισε την μοίρα των Ελλήνων. Καθόρισε την ακμή και την παρακμή τους, όπως άλλωστε συνέβη και σε άλλους λαούς, σε παγκόσμιο επίπεδο. Και αυτό συνέβη, διότι από την Ναυτική Ισχύ δεν εξαρτάται μόνο η κυριαρχία στην θάλασσα. Εξαρτάται και η κυριαρχία στην ξηρά. Απόδειξη τρανή για αυτό, είναι «η γραφή» που έστειλε ο Αρχιστράτηγος Θεόδωρος Κολοκοτρώνης το 1822 προς τους «πατριώτας θαλασσινούς εις Ύδραν, Σπέτσες, Ψαρά και λοιπούς νήσους», παρακαλώντας τους να σπεύσουν να τον «συντρέξουν αδελφικώς από θαλάσσης». Ο Γέρος του Μοριά καταλάβαινε, ότι ο χερ-

20 Περίπλους 121

σαίος αγώνας δεν θα μπορούσε να τελεσφορήσει χωρίς τον παράλληλο νικηφόρο αγώνα στην θάλασσα.Και έτσι, τα θρυλικά ελληνικά μπρίκια στα χρόνια της Επανάστασης έγιναν από εμπορικά πολεμικά, και δεν κατανικούσαν μόνο εχθρικούς στόλους, δεν έκαιγαν απλώς εχθρικές ναυαρχίδες, αλλά ταυτόχρονα και εφαρμόζοντας επιθετική στρατηγική, κατόρθωναν να ελέγχουν τις θαλάσσιες οδούς, να προκαλούν αντιπερισπασμούς για την υποστήριξη των χερσαίων επιχειρήσεων,και να σπάζουν ναυτικούς αποκλεισμούς, Αυτή είναι η σημασία της Ναυτικής Ισχύος, αυτή είναι η τεράστια στρατιωτική, πολιτική και διπλωματική σημασία που προσλαμβάνει η επιχειρησιακή παρουσία ενός πλοίου ή μιας δύναμης πλοίων, είτε λέγονται αρχαίες Τριήρεις, Βυζαντινοί Δρόμωνες, και Επαναστατικοί Πάρωνες, είτε λέγονται Κανονιοφόροι, Πυραυλάκατοι, Φρεγάτες και Υποβρύχια. Γιατί πολύ απλά, η κεφαλαιώδης σημασία της Ναυτικής Ισχύος είναι διαχρονική! Και το Πολεμικό μας Ναυτικό είναι σήμερα ο κατεξοχήν παράγοντας προβολής της σκληρής Ελληνικής Ναυτικής Ισχύος, και το έχει αποδείξει πλείστες όσες φορές απαιτήθηκε τα τελευταία χρόνια, αλλά και πολύ πρόσφατα. Αφού ο ρόλος του είναι πρωταγωνιστικός σε κάθε κρίση που ξεσπά στο Αιγαίο και στη Μεσόγειο, αλλά και πέραν αυτών. Και με τις πολλαπλές θαλάσσιες επιχειρήσεις που αναλαμβάνει, επιχειρήσεις Άμυνας και Αποτροπής, επιχειρήσεις Επιτήρησης, αλλά και επιχειρήσεις Ειρηνευτικές, Ανθρωπιστικές, Έρευνας και Διάσωσης, καταπολέμησης της πειρατείας και της τρομοκρατίας, προβάλλει την Ελληνική Σημαία και διασφαλίζει τα εθνικά συμφέροντα και δίκαια. Εκτός όμως από το Πολεμικό μας Ναυτικό που λειτουργεί ως κατεξοχήν φορέας της σκληρής Ναυτικής μας Ισχύος, ως δεύτερος πυλώνας της ελληνικής ναυτικής και κατ’ επέκταση της Ελληνικής Θαλάσσιας Ισχύος παραμένει η Ελληνική Εμπορική Ναυτιλία. Αρκεί μόνο να αναλογιστούμε ότι βρίσκεται στην πρώτη θέση παγκοσμίως, με τους Έλληνες πλοιοκτήτες να διατηρούν για μία ακόμη χρονιά φέτος την πρωτοκαθεδρία, ελέγχοντας σχεδόν το 19% της παγκόσμιας χωρητικότητας εκτοπίσματος! Το εντυπωσιακό αυτό κατόρθωμα συνιστά την τρανότερη απόδειξη, ότι το αρχέγονο «σύνδρομο του Οδυσσέα» είναι ακόμα ζωντανό μέσα στο Ελληνικό DNA! Και ταυτόχρονα επιβεβαιώνει τον ναυτικό χαρακτήρα του Έθνους μας και την εξαιρετικά γόνιμη και διαχρονική σχέση των Ελλήνων με τη θάλασσα! Την σχέση που αποδεικνύεται με την αξιοθαύμαστη ναυτοσύνη των Ελλήνων. Θέλω όμως να σταθώ λίγο περισσότερο στην σημασία της ελληνικής Ναυτικής Ισχύος σε διεθνές επίπεδο, σε επίπεδο δηλαδή ΝΑΤΟ και Ευρωπαϊκής Ένωσης. Για το ΝΑΤΟ ειδικότερα, που συνιστά μια Συμμαχία με προεξάρχουσα ναυτική διάσταση, η σημασία της έχει αναγνωριστεί και αναδειχθεί

στην Ναυτική Στρατηγική της Συμμαχίας, με τον έλεγχο και την διασφάλιση των ζωτικών παγκόσμιων θαλάσσιων οδών επικοινωνίας να καθίσταται κεφαλαιώδης, ιδιαίτερα στους Ωκεανούς αλλά και στην Νότια και Ανατολική Πτέρυγά του. Ιδίως στις μέρες μας, που ο παγκόσμιος ανταγωνισμός ισχύος έχει αναθερμανθεί, οι ναυτικές δυνάμεις των κρατών-μελών του ΝΑΤΟ είναι καθοριστικές για την προστασία των συμφερόντων της Συμμαχίας, όπως και για την διασφάλιση της ευημερίας των πολιτών τους. Και το ίδιο φυσικά ισχύει και για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η συνεισφορά μας τώρα ως Κράτους-Μέλους στην διατήρηση και ενδυνάμωση της Ναυτικής Ισχύος της Συμμαχίας και της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι γνωστή και σημαντική. Η Ελλάδα είναι πάντοτε παρούσα στις Ναυτικές Επιχειρήσεις τους και στις μόνιμες Ναυτικές δυνάμεις τους, όπως συμβαίνει στις μέρες μας με την Ευρωπαϊκή Επιχείρηση IRINI που εφαρμόζει το ψήφισμα των Ηνωμένων Εθνών για την απαγόρευση της διακίνησης όπλων στη Λιβύη, στην οποία ως γνωστόν έχουμε αναλάβει και πάλι τη Διοίκηση της Ναυτικής της Δύναμης. Αναλαμβάνουμε πρωτοβουλίες προσφέροντας Δομή Δυνάμεων του ΝΑΤΟ δύο Ναυτικά Στρατηγεία Υψηλής Ετοιμότητας, υποστηρίζοντας με πράξεις τα όσα πρεσβεύουμε ως Χώρα για την υποστήριξη της ασφάλειας και της σταθερότητας του Ευρωατλαντικού χώρου. Και είναι ένα λιμάνι αυτό της Αλεξανδρούπολης, της Σούδας του Βορρά που σήμερα στηρίζει την αρχιτεκτονική άμυνας και ασφάλειας αυτού του χώρου, και διασφαλίζει την Ανατολική Πτέρυγα του ΝΑΤΟ από την βίαιη εκδήλωση του Ρωσικού αναθεωρητισμού στην Ουκρανία. Μέσα από αυτές τις συμμετοχές, μέσα από αυτές τις πρωτοβουλίες,που έρχονται ως συνέχεια μιας μακράς παράδοσης πλήθους επιχειρήσεων, όπως η Επιχείρηση «ΑΤΑLΑΝΤΑ» της Ε.Ε. για την αποτροπή και την καταστολή πειρατικών επιθέσεων στο Κέρας της Αφρικής, αυξάνεται το εθνικό αποτύπωμα μας εντός της Συμμαχίας και της ΕΕ και ενισχύεται η δυνατότητά μας να συμμετέχουμε στις διεθνείς εξελίξεις με κύρος και αξιοπιστία. Στη νέα Δομή Δυνάμεων της περιόδου 2020-2034 που εκπόνησε το ΓΕΕΘΑ σε συνεργασία με τα Γενικά Επιτελεία και η οποία εγκρίθηκε από το ΚΥΣΕΑ, πολλά από τα βασικά προγράμματα πρόσκτησης νέων μέσων και οπλικών συστημάτων αφορούν στην ενίσχυση του Πολεμικού μας Ναυτικού, γεγονός που καταδεικνύει την απόλυτη προσήλωση μας στην διατήρηση και ενδυνάμωση της Ναυτικής Ισχύος μας. Σημειώνω ιδιαίτερα το πρόγραμμα πρόσκτησης των Φρεγατών Belh@rra, ενώ αναμένουμε την ολοκλήρωση του προγράμματος εκσυγχρονισμού των Αεροσκαφών Ναυτικών Επιχειρήσεων P-3 BRAVO,

g Από αριστερά Αρχηγός ΛΣ-ΕΛ.ΑΚΤ. Αντιναύαρχος Γεώργιος Αλεξανδράκης Λ.Σ., Αρχηγός ΓΕΝ Αντιναύαρχος Στυλιανός Πετράκης ΠΝ, Υφυπουργός Ναυτιλίας και Νησιωτικής Πολιτικής Κωνσταντίνος Κατσαφάδος, ο ΥΕΘΑ κος Νικόλαος Παναγιωτόπουλος και ο Αρχηγός ΓΕΕΘΑ Στρατηγός Κωνσταντίνος Φλώρος. i Στιγμιότυπo από την εκδήλωση.

την παραλαβή των νέων υπερσύγχρονων ελικοπτέρων ΜΗ-60 ROMEO καθώς και των νέων τορπιλών βαρέως τύπου για τα Υποβρύχια μας. Παράλληλα, επίκειται ο εκσυγχρονισμός των 4 Φρεγατών ΜΕΚΟ, όπως και η επιλογή του τύπου των νέων Κορβετών μας. Υπάρχουν φυσικά πολλά ακόμη προγράμματα που αφορούν στην πρόσκτηση νέων δυνατοτήτων και οπλικών συστημάτων, αλλά και στην αναβάθμιση των ναυτικών υποδομών μας, με προεξάρχουσες την επέκταση του Ναυστάθμου Κρήτης στη Σούδα, ώστε το «Φρούριο Κρήτη» να φιλοξενήσει το 50% του Στόλου μας,. Αλλά και την δημιουργία Ναυστάθμου στον Αλμυρό του Βόλου όπου θα ναυλοχούν τα Αρματαγωγά μας

δίπλα ακριβώς στην φυσική τους συνέχεια, δηλαδή στην 32 Ταξιαρχία Πεζοναυτών. Πράγματα δηλαδή που συνιστούν απαιτήσεις και ανάγκες δεκαετιών,τώρα αυτήν την περίοδο, λαμβάνουν χώρα, πραγματοποιούνται, υλοποιούνται και γίνονται πράξη οικοδομώντας το μέλλον του Πολεμικού μας Ναυτικού. Όλα τα δεδομένα σε παγκόσμιο επίπεδο καταδεικνύουν τη θάλασσα ως χώρο κεφαλαιώδους σημασίας και ολοένα αυξανόμενου γεωπολιτικού ενδιαφέροντος, με σημαντικότατο στρατηγικό βάθος. Το μοναδικό προνόμιο που έχουμε ως Έλληνες να ζούμε σε έναν χώρο, ηπειρωτικό και νησιωτικό, περιτριγυρισμένο από θάλασσες, στον οποίο διασταυρώνονται ενεργειακοί

οδοί και εμπορικοί άξονες, γεννά για εμάς σημαντικές προκλήσεις. Η διαφύλαξη της ασφάλειας, της ειρήνης και της ευημερίας αυτού του χώρου εξαρτάται σε πολύ μεγάλο βαθμό και από την Ναυτική Ισχύ της Χώρας μας. Την ισχύ που διαθέτει και θα συνεχίσει να διαθέτει το Πολεμικό μας Ναυτικό, σε συνδυασμό πάντοτε με την ισχύ του Στρατού Ξηράς, της Πολεμικής Αεροπορίας και των Δυνάμεων Ειδικών Επιχειρήσεων, που όλοι μαζί ενωμένοι συναποτελούν την μία, ενιαία και αδιαίρετη Εθνική Στρατιωτική Ισχύ μας, που συνδυαζόμενη με το Εμπορικό μας Ναυτικό καθιστά την Πατρίδα μας Χώρα με σημαντικές ευθύνες και υποχρεώσεις, στις οποίες οφείλουμε όλοι μας να ανταποκριθούμε. Γι΄ αυτό και οφείλουμε να σταθούμε στο ύψος των περιστάσεων, και με όλες μας τις δυνάμεις να διασφαλίσουμε τις δυνατότητες των Ενόπλων μας Δυνάμεων και της Ναυτικής μας Ισχύος, για το καλό της Πατρίδας μας αλλά και της ευρύτερης περιοχής! Κλείνοντας θα ήθελα να συγχαρώ θερμά όσους εργάστηκαν για την διοργάνωση αυτού του Συνεδρίου, που προσφέρει μια άριστη ευκαιρία ανάδειξης της Ελληνικής Ναυτικής Ισχύος, του ειδικού της βάρους και της προστιθέμενης αξίας, της τόσο για την επιβίωση και την ευημερία του τόπου μας, όσο για την ασφάλεια, την ειρήνη και την σταθερότητα της Ανατολικής Μεσογείου και πέραν αυτής. Σας ευχαριστώ πολύ. ■ Περίπλους 121 21

Ομιλία Αρχηγού ΓΕΝ Αντιναυάρχου Στυλιανού Πετράκη

K

ύριε Υπουργέ Εθνικής Άμυνας Κύριε Υφυπουργέ Ναυτιλίας και Νησιωτικής Πολιτικής Κύριε Αρχηγέ ΓΕΕΘΑ Your Excellency British Ambassador to

Greece Κύριε Αρχηγέ του Λιμενικού Σώματος και Ελληνικής Ακτοφυλακής Κύριοι Επίτιμοι Αρχηγοί Κύριοι Πρέσβεις Κύριοι Εκπρόσωποι των Αρχηγών των Γενικών Επιτελείων Στρατού και Αεροπορίας Διακεκριμένα μέλη της Ακαδημαϊκής κοινότητας και της μεγάλης ελληνικής ναυτικής οικογένειας Κύριοι Αξιωματικοί Distinguished Guests Με μεγάλη ικανοποίηση σας καλωσορίζω ως Αρχηγός του Γενικού Επιτελείου Ναυτικού, στο 1ο Συνέδριο Ναυτικής Ισχύος που διοργανώνει το Πολεμικό Ναυτικό. Η Ιστορία της Ελλάδας και του Ελληνισμού από την αρχαιότητα έως και σήμερα είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη θάλασσα. Τα χιλιάδες νησιά που σχηματίζονται στις ελληνικές θάλασσες, διεσπαρμένα ή κατά συστάδες, αλλά και η γεωμορφία του ελληνικού χερσαίου κορμού, σχηματίζουν μια ακτογραμμή δυσανάλογα μεγάλη σε σχέση με τη συνολική έκταση της χώρας. Οι άνθρωποι που κατοίκησαν σε αυτόν τον τόπο που περιβάλλεται από το υγρό στοιχείο, δεν είχαν άλλη επιλογή από το να στραφούν από νωρίς στη θάλασσα για την επιβίωση και την ανάπτυξή τους. Σμιλεύτηκε έτσι ένα έθνος ναυτικό, του οποίου η θάλασσα αποτελεί πηγή οικονομικής και εμπορικής ανάπτυξης αλλά και ευημερίας. Από τους Αχαιικούς στόλους του Τρωικού Πολέμου και τους Σαλαμινομάχους, το στόλο του Μ. Αλεξάνδρου με τον καταδυτικό κώδωνα (κατά πολλούς προάγγελο των σύγχρονων Υποβρυχίων), τους Βυζαντινούς στόλους, αλλά και αργότερα από τα πυρπολικά της εθνικής παλιγγενεσίας μέχρι τον κυρίαρχο στόλο των Βαλκανικών πολέμων και τον ηρωικό αγώνα κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Ναυτική Ισχύς των Ελλήνων ήταν πάντα παρούσα στις ιστορικές προκλήσεις καθιστώντας τις θάλασσες ζωτικό χώρο του απανταχού ελληνισμού. Η έμφυτη τάση του Έλληνα προς τη θάλασσα και η ναυτοσύνη του, επιβεβαιώνεται όμως και από το γεγονός ότι μία μικρή χώρα, όπως η Ελλάδα, διατηρεί σήμερα έναν από τους μεγαλύτερους εμπορικούς στόλους παγκοσμίως. Κυρίες και Κύριοι, Ο μεγάλος θεωρητικός της Ναυτικής Ισχύος Mahan έγκαιρα αντιλήφθηκε τις μεγάλες αλλαγές της εποχής του και όσον αφορά τη ναυτική στρατηγική κατέληξε στο συμπέρασμα πως κατά τη διάρκεια της ειρήνης η εθνική ασφάλεια και ευημερία εξαρτιόταν από τη θάλασσα και το εμπόριο που διεξαγόταν μέσω αυτής. Αντίθετα κατά τη διάρκεια του πολέμου απαιτείτο απόλυτη ναυτική κυριαρχία. Απόψεις που οδήγησαν στην πεποίθηση των ΗΠΑ ότι απαιτείται η δημιουργία ισχυρού στόλου – άποψη η οποία ακόμα υιοθετείται. Δεν είναι προφανής η σύνδεση με τα συμπεράσματα του Θουκυδίδη ως προς την ισχύ της αρχαίας Αθήνας; Είμαι βέβαιος πως οι διακεκριμένοι ομιλητές μας θα αναδείξουν όλες τις πτυχές του θέματος του Συνεδρίου. Επιθυμώ όμως να υπογραμμίσω εν συντομία και εγώ κάποια σημεία. Θαλάσσια ισχύς δεν είναι μόνο τα καράβια. Θαλάσσια ισχύς είναι το σύνολο των ναυτικών υποδομών και λιμενικών εγκαταστάσεων ενός κράτους μαζί με τα πλοία του Πολεμικού Ναυτικού, του Λιμενικού Σώματος-Ελληνικής Ακτοφυλακής, τα πλοία του εμπορικού στόλου και φυσικά τα πληρώματά μας.  Όσο ο ελληνικός εμπορικός στόλος διαπλέει τους ωκεανούς, τόσο διατηρείται η απαίτηση για προβολή ισχύος πέρα από τα στενά όρια της εγγύς γεωγραφικής περιοχής μας.  Η οικονομική ανάπτυξη και ευημερία της χώρας προϋποθέτουν την εξασφάλιση της άμυνας και ασφάλειας του χερσαίου και νησιωτικού χώρου. Και αυτό με τη σειρά του προϋποθέτει την ύπαρξη ισχυρού ναυτικού και τη δυνατότητα κυριαρχίας στη θάλασσα.

22 Περίπλους 121

 Το ναυτικό από τη φύση του έχει τη μοναδική ιδιότητα να προσφέρει στην πολιτική ηγεσία ένα μεγάλο φάσμα επιλογών, που στη μία άκρη έχει την προβολή σημαίας και επισφράγιση φιλίας και στο άλλο άκρο έχει την προβολή ισχύος οπουδήποτε απαιτηθεί.  Η ναυτική ισχύς όχι μόνο παρακολουθεί αλλά συχνά καθοδηγεί τις τεχνολογικές εξελίξεις στο στρατιωτικό τομέα. Η ιδιαιτερότητα ενός Πολεμικού Πλοίου έγκειται στο γεγονός ότι αποτελεί μια ολοκληρωμένη και ακριβή πλατφόρμα (system of systems) με τεράστια μαχητική ισχύ. Τα Πολεμικά πλοία, βρίσκονται σε διαρκή ετοιμότητα να αναλάβουν άμεσα αποστολές οπουδήποτε απαιτηθεί και ο κύκλος ζωής τους οριοθετείται από την ικανότητα του ναυτικού να συντηρεί τα πλοία του, να διατηρεί τα συστήματά τους λειτουργικά και να διατηρεί τεχνολογικό πλεονέκτημα έναντι των απειλών.  Τέλος, ναυτική ισχύς δεν παράγεται μόνο από την παρουσία πλοίων στη θάλασσα. Αν ήταν έτσι, θα επικρατούσε πάντα το ναυτικό με τα περισσότερα πλοία. Η Ιστορία όμως, μας έχει αποδείξει πολλές φορές το αντίθετο. Καλά εκπαιδευμένα πληρώματα, με υψηλό ηθικό αποτελούν ίσως τον αποφασιστικότερο παράγοντα στο ναυτικό αγώνα. Κυρίες και Κύριοι, Η σύγχρονη Ελλάδα, ακολουθώντας την παράδοση αιώνων, έχει συνδέσει το μέλλον της με τη θάλασσα αναδεικνύοντας το Πολεμικό Ναυτικό, του οποίου έχω την τιμή να ηγούμαι, σε έναν από τους σημαντικότερους πυλώνες της Εθνικής Ισχύος. Το Πολεμικό Ναυτικό συμβάλλει στην προάσπιση των εθνικών συμφερόντων και την αποτροπή έναντι οποιουδήποτε επιβουλεύεται την εθνική κυριαρχία ή αμφισβητεί τα κυριαρχικά δικαιώματα της χώρας μας. Λαμβάνοντας υπόψη τα παραπάνω, το Πολεμικό Ναυτικό χαράσσει το μέλλον του με σαφήνεια, ρεαλισμό και προσαρμοστικότητα, ώστε να επιτυγχάνει τη μετουσίωση των κατευθύνσεων της πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας σε υλοποιήσιμους στόχους και δράσεις, τόσο μέσω της αξιοποίησης των υπαρχόντων μέσων του όσο και με την ορθολογική σχεδίαση των μελλοντικών δυνάμεων, για ένα ναυτικό μεγαλύτερο και ισχυρότερο. Επιδιώκουμε να διατηρούμε ένα ναυτικό σύγχρονο, προσαρμοσμένο στις τεχνολογικές εξελίξεις, καινοτόμο και προπάντων άρτια στελεχωμένο με πληρώματα που επιδεικνύουν αποφασιστικότητα, μαχητικό πνεύμα, εφευρετικότητα, πρωτοβουλία, γνώση του επιχειρησιακού περιβάλλοντος και στα οποία παρέχεται υψηλής έντασης εκπαίδευση. Με το σημερινό Συνέδριο, που αποτελεί το εναρκτήριο μιας σειράς συνεδρίων που θα έχουν ως κορμό την Ναυτική Ισχύ και με συναφή κάθε φορά επίκαιρη θεματολογία , αποσκοπούμε στην ανάδειξη της σημασίας της ναυτικής συνιστώσας στη συνολική εθνική ισχύ με έμφαση στους τομείς της διπλωματίας, γεωστρατηγικής, οικονομίας και στρατιωτικής στρατηγικής. Η συγκυρία των πρόσφατων γεωπολιτικών εξελίξεων που αγγίζουν και τη γειτονιά μας, καταδεικνύει ότι οι αλληλεπιδράσεις της Θαλάσσιας Ισχύος με την εξάσκηση της εξωτερικής πολιτικής και τους διεθνείς συσχετισμούς, αναδύεται ως ένα ζήτημα καίριο και επίκαιρο. Απαιτείται να πορευθούμε στο μέλλον με αίσθημα ευθύνης, σύνεση, προσεκτικό σχεδιασμό και συνέπεια, προκειμένου οι μελλοντικές γενιές να συνεχίσουν να απολαμβάνουν ένα ειρηνικό και ασφαλές μέλλον με προοπτικές ανάπτυξης ανάλογες των προσδοκιών όλων μας. Κλείνοντας, θα ήθελα να επισημάνω ότι το Συνέδριο φιλοδοξεί να αποτελέσει ένα forum κατάθεσης και ανταλλαγής ιδεών επί θεμάτων κοινού ενδιαφέροντος που αφορούν στις προκλήσεις αλλά και τις ευκαιρίες του περιφερειακού περιβάλλοντος ασφάλειας της χώρας μας υπό το πρίσμα της ναυτικής ισχύος. Πιστεύω ακράδαντα ότι οι έγκριτοι συντονιστές και ομιλητές μας θα συμβάλλουν τα μέγιστα στην επίτευξη των στόχων που έχουμε θέσει. Σας ευχαριστώ για την ανταπόκριση στο κάλεσμά μας, την ενεργό συμμετοχή σας στις εργασίες του 1ου Συνεδρίου Ναυτικής Ισχύος. Σας ευχαριστώ. ■

Share our Passion for Shipping

Capital Product Partners L.P. 3 Iassonos St., Piraeus 18537, Greece, Tel: +30 210 4584950, Fax: +30 210 4284285, E-mail: info@capitalpplp.com, www.capitalpplp.com

Ομιλία Προέδρου του ΙΑΛ και Α΄ Αντιπροέδρου του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος Παναγιώτη Λασκαρίδη ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η Ελλάδα είναι ένα από τα ισχυρότερα και τα πιο σημαντικά ναυτικά κράτη του κόσμου και η εμπορική της ναυτιλία αποτελεί βασικό στυλοβάτη της εθνικής της οικονομίας. Επί σειρά ετών μέχρι και σήμερα, το Ελληνικό εμπορικό ναυτικό κατέχει την πρώτη θέση παγκοσμίως, οι δε Έλληνες εφοπλιστές θα συνεχίζουν να διατηρούν για πολλά ακόμα χρόνια την πρώτη θέση στη διεθνή ναυτιλία παρά τις διαδοχικές οικονομικές και πολιτικές κρίσεις. Ο Ελληνικός Εμπορικός Στόλος αποτελεί το 17% του παγκόσμιου στόλου με βάση τη χωρητικότητα. Πιο σημαντικό όμως είναι ότι στις μεταφορές υγρού φορτίου κατέχει την πρώτη θέση με 30% του παγκόσμιου στόλου, στις δε μεταφορές ξηρού φορτίου κατέχει το 20% παγκοσμίως. Η Ελλάδα είναι στην εμπορική ναυτιλία 50 φορές ισχυρότερη από ότι παρουσιάζεται η θέση της στη σύγκριση των κρατών παγκοσμίως με βάση συγκρίσεις στο Ακαθάριστο Εθνικό Προϊόν. Αποτελεί δε το 59% του Ευρωπαϊκού εμπορικού στόλου Από τις προαναφερθείσες πρωτιές είναι δεδομένη η γεωοικονομική ισχύς του Ελληνόκτητου ποντοπόρου εμπορικού στόλου, επομένως και οι διαρκείς ευκαιρίες γεωπολιτικής αξιοποίησής του προς όφελος των εθνικών συμφερόντων. Τι σημαίνει όμως η αντίληψη αυτή για την περίπτωση του Ελληνικού εμπορικού ναυτικού; Το κύριο χαρακτηριστικό του Ελληνικού εμπορικού ναυτικού είναι η ιδιότητά του ως του μέσου (carriage) αξιοποίησης των εμπορευματικών διόδων δια μέσου των οποίων θα κινηθούν τεράστιες ποσότητες πρώτων υλών και προϊόντων. Κατ’ αυτόν τον τρόπο συντελεί στο να διατηρείται και να λειτουργείη εγκαθιδρυμένη οικονομική παγκοσμιοποίηση. Σε κάθε περίπτωση ο όγκος των μεταφορών δια των παγκόσμιων θαλασσίων διαύλων που εξυπηρετούνται από τα Ελληνικά εμπορικά πλοία, δεν είναι δυνατόν να υποβαθμιστούν ή να παρακαμφθούν. Η μεταφορά πρώτων υλών και εμπορευμάτων είναι και θα εξακολουθήσει να παραμένει βασικός άξονας της γεωπολιτικής. Επομένως ελέγχοντας οικονομικά ή εκτελώντας τις εμπορικές «επικοινωνίες» στον θαλάσσιο χώρο αποκτάται σημαντική ισχύς. ΣΚΟΠΟΣ α. Να αναδειχθεί ότι η δυναμική εμπορική ναυτική παρουσία αποτελεί αναμφισβήτητο γεωπολιτικό στήριγμα και ιδιαίτερα σημαντικό παράγοντα για την ανάδειξη της διεθνούς υπόστασης της χώρας. Θα ήθελα να σας διαβάσω ένα απόσπασμα από μία ομιλία σχετική με την Εμπορική Ναυτιλία ενός σημαντικού στρατιωτικού παράγοντα: «Οι θάλασσες στη ροή της Ιστορίας έπαιξαν άκρως σημαντικό ρόλο για την ευημερία και την ασφάλεια των κρατών. Τα κράτη που

24 Περίπλους 121

έχουν την ικανότητα να χρησιμοποιήσουν τις θάλασσες κατά βάσιν για την άμυνα, το εμπόριο και τα εθνικά τους συμφέροντα πέτυχαν να παραμείνουν όρθια, προασπίζοντας τις δυνάμεις τους σε κάθε περίοδο της ιστορίας. Είναι αδιανόητο να γίνουμε μια τοπική ή ευρεία δύναμη μεταξύ των εθνών χωρίς να έχουμε ένα ισχυρό όραμα που να αφορά τη ναυτική κυριαρχία». Ποιος είναι ο παράγοντας αυτός; Ο αρχηγός των Τουρκικών Ενόπλων Δυνάμεων κατά την διακήρυξη του νέου Ναυτικού Δόγματος της Τουρκίας τον Αύγουστο του 2005. β. Να διερευνηθεί /αναδειχθεί η δυνατότητα στρατηγικής αξιοποίησης της ποντοπόρου Ελληνικής εμπορικής ναυτιλίας για την αποκόμιση γεωπολιτικής ωφέλειας και πως αυτή είναι τακτικώς εφικτή. γ. Να υποτυπωθούν τα προβλήματα καθώς και οι παράγοντες που επηρεάζουν την γεωπολιτική λειτουργία και προοπτική του Ελληνόκτητου εμπορικού στόλου, καθώς και οι δυνατότητες επίλυσης και ευνοϊκής διαμόρφωσής τους. δ. Να διατυπωθούν προτάσεις ενδυνάμωσης και διεύρυνσης αυτής της γεωπολιτικής-γεωοικονομικής προοπτικής. ΑΝΑΛΥΣΗ Η ποντοπόρος Ελληνική εμπορική ναυτιλία αποτελεί σήμερα έναν από τους πιο δυναμικούς τομείς της Ελληνικής οικονομίας με κεφαλαιώδη προσφορά στη διεθνή προβολή της χώρας. Συμβάλλει κατ’ αυτό τον τρόπο, τόσο στην οικονομική ανάπτυξη και την πρόοδο της χώρας, όσο και στην ενδυνάμωση της εθνικής υπόστασης, την ανύψωση και διατήρηση του διεθνούς κύρους της Ελλάδας. Η Ελληνική ποντοπόρος φορτηγός ναυτιλία υλοποιείγενικές διεθνείς θαλάσσιες μεταφορές. Τουλάχιστο το 95% της χωρητικότητας της προσφέρει τις υπηρεσίες της στις μεταφορές μεταξύ τρίτων χωρών (cross-trading). Είναι δηλαδή μια καθαρά εξαγωγική βιομηχανία υπηρεσιών, που λειτουργεί κάτω από

συνθήκες πλήρους και έντονου διεθνούς ανταγωνισμού. Θα μπορούσε να λεχθεί ότι η Ελληνική ναυτιλία εξυπηρετεί πρώτιστα τις εισαγωγές σε πρώτες ύλες των ανεπτυγμένων χωρών του ανεπτυγμένου κόσμου της Δύσης, της Ευρώπης και της Ασίας. Σε Ευρωπαϊκό επίπεδο, η εμπορική ναυτιλία της Ελλάδας αποτελεί τον πολυπληθέστερο στόλο ολόκληρης της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με δυνατότητες περαιτέρω ανάπτυξης. Αποτελεί δεδομένο ότι το μέγεθος του διεθνούς κοινοτικού εμπορίου που γίνεται από την θάλασσα φτάνει το 90%, με το 1/3 των αγαθών που μεταφέρονται κάθε χρόνο από τα κράτη – μέλη να στηρίζεται αποκλειστικάστις θαλάσσιες μεταφορές. Και η μερίδα του λέοντος των μεταφορών αυτών ανήκει στην Ελληνική ναυτιλία. Ειδικά για την Ευρώπη, η σημασία της Ευρωπαϊκής Ναυτιλίας δεν μπορεί και δεν πρέπει να υποτιμηθεί. Ακόμα και σήμερα η Ναυτιλία αποτελεί το μόνο πραγματικό γεωπολιτικό της όπλο, την στιγμή που η ίδια δεν διαθέτει ούτε κοινή εξωτερική, οικονομική ή στρατιωτική ισχύ. Κατά συνέπεια ο εμπορικό στόλος της Ευρώπης αποτελεί ένα μοναδικής εμβέλειας και ισχύος βραχίονα χωρίς τον οποίο η μισή Ευρώπη θα πεινούσε και η υπόλοιπη μισή θα πάγωνε. Την εποχή της Προεδρίας μου στην Ευρωπαϊκή Ένωση Εφοπλιστών αναθέσαμε μια μεγάλη έρευνα στην εταιρεία Deloitteμε σκοπό να διερευνηθεί η ελκυστικότητα της Ευρώπης ως χώρου νηολόγησης εμπορικών πλοίων. Η μεγάλη αυτή μελέτη κατέδειξε ότι υπάρχουν τουλάχιστον 5 ναυτιλιακά κέντρα εκτός Ευρώπης (Dubai, Singapore, Shanghai, HongKong, Vancouverκλπ.) τα οποία προσφέρουν πιο ελκυστικές συνθήκες για την εγκατάσταση και νηολόγηση εμπορικών πλοίων από ότι η Ευρώπη. Το αποτέλεσμα αυτών των πολιτικών είναι ότι μόνο ένα στα τρία καινούργια πλοία νηολογείται σε Ευρωπαϊκή σημαία και η εταιρεία του εγκαθίσταται στην Ευρώπη.

Γεωπολιτικές θεωρίες θαλάσσιας ισχύος και ηγεμονίας. Η ιστορία της ανθρωπότητας έχει καταδείξει ότι η κρατική κυριαρχία και η οικονομική ευημερία αποτελούσαν πάντα το επίκεντρο όλων των εντάσεων σε διπλωματικό επίπεδο, αλλά και τα αίτια όλων των πολέμων. Μπορεί οι περιοχές της γης που παρέχουν τους πλουτοπαραγωγικούς πόρους για το παγκόσμιο σύστημα να μεταβάλλονται, ανάλογα με το είδος της ενέργειας που κυριαρχεί κάθε εποχή, πλην όμως δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις περιοχών που πάντα μονοπωλούσαν το ενδιαφέρον λόγω της στρατηγικής τους θέσης είτε γεωγραφικά είτε οικονομικά. Λαμβάνοντας λοιπόν υπόψη την γεωγραφία (είναι σταθερή ενώ άλλες παράμετροι όπως η οικονομία μεταβάλλονται), η γεωπολιτική σημασία των θαλάσσιων διαδρομών από όπου διακινείται το μεγαλύτερο μέρος του παγκοσμίου εμπορίου είναι αδιαμφισβήτητη και αποτέλεσε βασικό αντικείμενο του συνόλου των αναλύσεων περί γεωπολιτικής, που αναπτύχθηκαν κυρίως κατά την διάρκεια του 20ου αιώνα. Η πρώτη επιστημονική προσέγγιση έρχεται στις αρχές του 20ου αιώνα με τις πρώιμες σκέψεις του SirHalfordMackinder, όπου θεωρεί ότι η γεωφυσική πραγματικότητα έχει ένα χερσαίο χώρο και ένα ωκεάνιο περιβάλλον μέσα στο οποίο βρίσκεται ο χερσαίος χώρος. Έτσι παρουσιάζεται η γεωπολιτική αντιπαλότητα μεταξύ θαλάσσιων και χερσαίων δυνάμεων του κόσμου, εισάγοντας το πλαίσιο της ωκεάνιας στρατηγικής που πρέπει να έχει μια υπερδύναμη. Τη σκυτάλη παραλαμβάνει ο Αμερικανός NicholasSpykman που ουσιαστικά είναι ο «πατέρας» του γνωστού Αγγλοσαξονικού γεωπολιτικού μοντέλου. Ο Αμερικανός γεωπολιτικός πρεσβεύει ότι η ανάσχεση της οποιασδήποτε «χερσαίας αυτοκρατορίας» περιλαμβάνει αναπόδραστα τη μη πρόσβαση της στις ανοιχτές θάλασσες και επομένως την απαγόρευση του εμπορίου δια των θαλασσίων οδών. Βασικό συμπέρασμα της συγχρόνου γεωπολιτικής ανάλυσης αποτελεί η διαχρο-

νική υπεροχή της ναυτικής ισχύος και της ναυτικής δύναμης που θα εξασφαλίσει την κυριαρχία των θαλασσών και επομένως τον έλεγχο των θαλασσίων γραμμών επικοινωνιών και συγκοινωνιών (SLOCs – SeaLinesOfCommunications). Βέβαια, η έννοια της κυριαρχίας των θαλασσών είναι μια έννοια σχετική. Ο όρος «κυριαρχία» ή «ηγεμονία» παραπέμπει σε διαρκή αναμέτρηση, η οποία εξακολουθεί να υπάρχει σε διάφορες μορφές ακόμα και εν καιρώ ειρήνης. Oανταγωνισμός για την κυριαρχία των θαλασσών αποκτά την πραγματική του διάσταση όταν εγγράφεται σε πλαίσιο σαφώς προδιαγεγραμμένων στόχων, οι οποίοι τίθενται όχι σε συνάρτηση με γενικές θεωρήσεις του ζητήματος της ισχύος, αλλά σε συνάρτηση με τις ανά περίσταση αναγκαιότητες. Γεωπολιτική και γεωοικονομική1 προσέγγιση των Ελληνικών δεδομένων.

H Ελλάδα αντιμετωπίζει δύο μεγάλες και αλληλένδετες διεθνείς προκλήσεις που θα καθορίσουν την πορεία της χώρας στον 21ο αιώνα. H γεωπολιτική πρόκληση αφορά την χρήση στρατιωτικής και διπλωματικής ισχύος για την επίτευξη εδαφικής ασφάλειας, καθώς και για την επίτευξη πολιτικής επιρροής σε άλλα κράτη ή για την αντίσταση σε τέτοια επιρροή από άλλα κράτη, στα πλαίσια της συμμετοχής της στις πολιτικές διεργασίες της Eυρωπαϊκής Ένωσης και του NATO. H γεωοικονομική πρόκληση αφορά την τρέχουσα οικονομική κατάσταση της χώρας σε σχέση με το διεθνές περιβάλλον και 1 Με τον όρο γεωοικονομία νοείται η ανάλυση φαινόμενων διεθνών σχέσεων με έμφαση στους οικονομικούς παράγοντες. Κατά την άποψη του Dr. EdwardLuttwak, ο οποίος είναι και ομιλητής στο συνέδριο (η ομιλία του προηγείται της δικιά σας), η γεωοικονομία είναι η μετατόπιση της διενεκτικής λογικής στον εμπορικό τομέα. Στα πλαίσια αυτής της γεωοικονομίας τα κεφάλαια που επενδύονται ή αντλούνται ή διακινούνται σε ένα κράτος ισοδυναμούν με δύναμη πυρός.

τον διεθνή οικονομικό ανταγωνισμό (ευρυφασματικά ή σε συγκεκριμένους τομείς και δραστηριότητες), ο οποίος καθίσταται ολοένα και πιο δυναμικός λόγω των ραγδαίων εξελίξεων στους χώρους της τεχνολογίας και της αγοράς. Ειδικότερα, αφορά στην ικανότητα της ελληνικής οικονομίας αφού έχει ήδη αποφύγει το χαρακτηρισμό της «αναξιόχρεης», να κατακτήσει μερίδια στην διεθνή αγορά, στα πλαίσια της αυξανόμενης παγκοσμιοποίησης των οικονομιών. Όσον αφορά στην εμπορική ναυτιλία, ο ανταγωνισμός μεταξύ των ναυτικών κρατών αφορά στην κατάκτηση και υπεράσπιση μεριδίου των υφισταμένων ναυλαγορών. Οι «μονάδες» στον ανταγωνισμό αυτό είναι οι ναυτιλιακές εταιρείες, τα «οπλικά συστήματα» τα αποτελούν τα εμπορικά πλοία που επιχειρούν αυτές, σε συνδυασμό με την οργανωτική υπεροχή του Έλληνα εφοπλιστή και την αναμφισβήτητη ικανότητα του Έλληνα ναυτικού όταν εργάζεται στο θαλάσσιο στοιχείο, οι δε «μάχες» καθορίζονται από την εκάστοτε εμπορική ικανότητα και την επιχειρηματική πρωτοβουλία. Αυτό δε που καθορίζει την έκβαση των οικονομικών ανταγωνισμών στους τομείς της ναυτιλίας είναι η παραγωγικότητα και ανταγωνιστικότητα των Ελληνικής Ιδιοκτησίας ναυτιλιακών επιχειρήσεων σε σχέση με τους διεθνείς αντιπάλους τους.

H κυρίαρχη οικονομική εξέλιξη των ημερών μας είναι η αυξανόμενη «ενοποίηση» των οικονομιών, που έχει ως συνέπεια μια εξαιρετικά δυναμική αναπτυξιακή διαδικασία και διεύρυνση για τις θαλάσσιες μεταφορές. Εκ πρώτης όψεως, η παγκοσμιοποίηση των μεταφορών αποτελεί οικονομικό κυρίως φαινόμενο. Αφορά στην ολοένα και μεγαλύτερη αλληλεξάρτηση των περισσότερων οικονομιών του κόσμου, που συντελείται μέσω των αυξανόμενων διασυνοριακών ροών εμπορευμάτων και πρώτων υλών. Οι μεγάλες δυνάμεις και οι αναπτυγμένες χώρες ωφελούνται από την παγκοσμιοποίηση των θαλασσίων μεταφορών, προωθώντας έτσι ένα διεθνές οικονομικό πλαίσιο που ευνοεί τη λειτουργία και την ανάπτυξη αυτών.Οι εξελίξεις δε στο μέλλον δεν θα είναι πιθανότατα διαφορετικές.

H οικονομική κατάσταση της Ελλάδας, πέρα από το γεγονός ότι αποτελεί την μεγαλύτερη απειλή κατά του συνόλου των εθνικών μας συμφερόντων, επηρεάζει κάθε σχεδόν πτυχή της Ελληνικής ναυτιλίας. Στην περίοδο που διανύουμε, οι οικονομικές ικανότητες του κάθε κράτους έχουν αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία για το εκτόπισμά του στην διεθνή πολιτική. Επομένως στο μέτρο που η Ελλάδα αποτυγχάνει ή επιτυγχάνει στον οικονομικό ανταγωνισμό, υφίσταται την συνέπεια της φθοράς ή ενίσχυσης της πολιτικής της επιρροής. Στο παρελθόν, ο λαϊκισμός, οι συναισθηματισμοί, τα στερεότυπα και οι βραχυπρόθεσμες εξάρσεις της κοινής γνώμης, σχεδόν απαγόρευσαν την ορθολογική εκπόνηση σχεδίου περαιτέρω ενδυνάμωσης της Ελληνικής ναυτιλίας. Αντίθετα επιχειρήθηκε αυτή να πληγεί (είτε ηθελημένα είτε αθέλητα) και να χάσει σημαντικό μερίδιο των διεθνών θαλάσσιων μεταφορών. Εντούτοις η Ελληνική ναυτιλία διέψευσε

Περίπλους 121 25

υστερόβουλες προσδοκίες και προβλέψεις, εντυπωσιάζοντας με την απαντοχή και τις επιδόσεις της σε ένα εξαιρετικά δυσμενές διεθνές οικονομικό και διπλωματικό περιβάλλον. Αποτέλεσμα είναι να φιγουράρει ως ο μοναδικός ισχυρός γεωπολιτικός και γεωοικονομικός πυλώνας της χώρας (ενδεχομένως ακολουθούμενη από τον τουρισμό, με τον οποίον και συνδέεται με μικρότερους κλάδους της, της ακτοπλοΐας και των κρουαζιερόπλοιων). Ας σημειωθεί εδώ ότι τα 15 τελευταία χρόνια, η απόσταση μεταξύ των στόλων της Ελλάδας, της Κίνας και της Ιαπωνίας όχι μόνο δεν μίκρυνε ή εξαφανίστηκε, αλλά αντίθετα αυξήθηκε λόγω της πολιτικής των Ελλήνων Εφοπλιστών που εκμεταλλεύτηκαν καλύτερα από τους ανταγωνιστές τους τις σημαντικές ευκαιρίες που αναδείχθηκαν μέσα από την υπερδεκαετή κρίση της ναυτιλίας που ακολούθησε τη μεγάλη τραπεζική και οικονομική κρίση του 2008. Με δεδομένη την πολύ αργή εξέλιξη των ποσοστών του παγκόσμιου εμπορικού στόλου κάθε κράτους, εκτιμάται πως η πρώτη θέση της παγκόσμιας ναυτιλίας δεν θα αλλάξει τουλάχιστον την προσεχή 15-ετία. Σήμερα η ποντοπόρος Ελληνική εμπορική ναυτιλία αποτελεί έναν από τους λόγους που μπορούμε να είμαστε περήφανοι απέναντι στους εταίρους μας της Ευρωπαϊκής Ένωσης εξαιτίας της απτής και πραγματικής υπεροχής μας. Η αναζήτηση απασχόλησης για τα Ελληνόκτητα εμπορικά πλοία γίνεται στη διεθνή ναυλαγορά, της οποίας κύριο χαρακτηριστικό είναι το ελεύθερο παιχνίδι της προσφοράς και της ζήτησης. Αν και Ελληνόκτητα, τα πλοία αυτά εξυπηρετούν μεταφορές φορτίων μεταξύ τρίτων χωρών εκτός Ελλάδας. αφού είναι γνωστός ο ιδιαίτερα περιορισμένος όγκος του εισαγωγικού και εξαγωγικού εμπορίου της πατρίδας μας. Έχοντας αντιμετωπίσει τις μέχρι τώρα κυκλικές διακυμάνσεις των ναύλων με αδιαμφισβήτητη επιτυχία, οι Έλληνες καλούνται πλέον να διατηρήσουν τη δεσπόζουσα θέση τους ανάμεσα στις μεγάλες ναυτιλιακές δυνάμεις του κόσμου. Πάντα χωρίς όγκο εθνικών μεταφορών, πάντα χωρίς εθνική χρηματοδότηση, με ανεπαρκές σήμερα εγχώριο έμψυχο δυναμικό και με χωλαίνουσα εθνική υποδομή, πρέπει να προσαρμοσθούν όχι μόνο στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της σύγχρονης ναυλαγοράς, αλλά και σε μία σειρά απρόβλεπτων αλλαγών και αναγκαστικών περιορισμών που θα βαρύνουν σημαντικά τη μακροπρόθεσμη ελευθερία δράσεως και την ανταγωνιστικότητα του στόλου τους. Εδώ και μερικά χρόνια η ελευθερία των ωκεανών τίθεται σε σοβαρό κίνδυνο. Η παρεμβολή ορισμένων χωρών στο δίκτυο των διεθνών θαλασσίων μεταφορών, αφενός με τη μονοπώληση μεγάλου μέρους του εξωτερικού τους εμπορίου και αφετέρου, με την επιδότηση της ανάπτυξης των εθνικών τους στόλων, πλήττει ευθέως τους ανεξάρτητους ιδιώτες πλοιοκτήτες, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονται και οι Έλληνες. Ο Ελληνικός εφοπλισμός έχει αντιληφθεί ότι ο μόνος τρόπος για την αντιμετώπιση του κινδύνου του κρατικού παρεμβατισμού

26 Περίπλους 121

και προστατευτισμού είναι η συγκρότηση στόλων που αποτελούνται από πλοία σύγχρονα, οικονομικά, με μικρό περιβαλλοντολογικό αποτύπωμα και με πολύπλευρες μεταφορικές δυνατότητες. Η αγορά του Ελληνικού ναυτεργατικού δυναμικού βρίσκεται το τελευταίο χρονικό διάστημα στο επίκεντρο μιας μεταβολής με κεφαλαιώδη σημασία. Ο ενεργός πληθυσμός δενπροσελκύεται πια από τη θάλασσα όπως κατά το παρελθόν ενώ στις τάσεις αυτές ήρθε να προστεθεί και το ολοένα εντεινόμενο τα τελευταία χρόνια δημογραφικό πρόβλημα. Στην αντιμετώπιση της ελλείψεως ναυτεργατικού δυναμικού οι Έλληνες πλοιοκτήτες αντιδρούν αγοράζοντας σύγχρονα πλοία με υψηλό βαθμό αυτοματισμού και συστημάτων τηλεμετρίας. Επίσης καταφεύγουν στη ναυτολόγηση πληρωμάτων από αναπτυσσόμενες χώρες. Μόνο έτσι μπορούν να συμπληρωθούν αποτελεσματικά και οικονομικά οι θέσεις εργασίας που μένουν κενές από την έλλειψη Ελλήνων Αξιωματικών αλλά και κατωτέρων πληρωμάτων. Η ποντοπόρος ναυτιλία ως διαχρονικό διπλωματικό και στρατηγικό ενεργητικό για την Ελλάδα. Η δυναμική εμπορική ναυτική παρουσία αποτελεί αναμφισβήτητο γεωπολιτικό στήριγμα και ιδιαίτερα σημαντικό παράγοντα για την ανάδειξη της διεθνούς υπόστασης της χώρας. Η μεταφορά πρώτων υλών και εμπορευμάτων είναι και θα παραμείνει ο βασικός άξονας της γεωπολιτικής. Ελέγχοντας οικονομικά και πραγματώνοντας τις μεταφορές στον θαλάσσιο χώρο αποκτάται σημαντική ισχύς. Επομένως το μέσον δια του οποίου διενεργείται αυτή η μεταφορά, δηλαδή ο ποντοπόρος εμπορικός στόλος καθώς και οι ναυτιλιακές εταιρείες που τον χειρίζονται επιχειρηματικά και επιχειρησιακά, αποτελούν σημαντικότατο στρατηγικό εργαλείο για την Ελλάδα. Ο δε γεωγραφικός χώρος δράσης του Ελληνόκτητου εμπορικού στόλου είναι ουσιαστικά ολόκληρη η υδρόγειος και χωρίς εξαιρέσεις όλες οι ρότες διεθνούς ναυσιπλοΐας. Σε αξιοποίηση της Ελληνόκτητης ποντοπόρου εμπορικής αρμάδας μέσα στα πλαίσια της εθνικής άμυνας και ασφάλειας, εκτιμάται ότι η πατρίδα μας έχει αποκτήσει έγκαιρα συνείδηση της θαλάσσιας ισχύος που αυτή της προσδίδει. Η εμπορική ναυτιλία εκ των πραγμάτων εντάσσεται στο διπλωματικό και στρατηγικό οπλοστάσιο της χώρας. Δύναται να αξιοποιείται σε συνεχή βάση αλλά και κατά περίπτωση σαν το «τέταρτο όπλο»2. Εξάλλου ολόκληρη Ατλαντική Συμμαχία θεωρεί το σύνολο της ποντοπόρου ναυτιλίας που διαχειρίζονται οι Έλληνες ως στρατηγικό βραχίονα στο αμυντικό της πλέγμα. Πόσες και πόσες φορές οι εκπρόσωποί της δεν έχουν εκφράσει την ικανοποίησή τους για τις καλές υπηρεσίες των Ελληνικών εμπορικών πλοίων σε αναφλέξεις όπως 2 Όπως εύστοχα αποκάλεσε το εμπορικό ναυτικό ο WinstonChurchill στα χρόνια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου

αυτέςστην περιοχή του Περσικού Κόλπου όταν από το σύνολο των εμπορικών πλοίων που ναυλώθηκαν διαχρονικά, πάνω από τα μισά ήταν Ελληνικών συμφερόντων και την ίδια στιγμή έδωσε και δίνει μαθήματα εμπορικής και συμμαχικής συνέπειας, σεβόμενη τους διεθνείς αποκλεισμούς. Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα είναι η άποψη της Επιτροπής Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων που υποστηρίζει ότι ένας ισχυρός κοινοτικός στόλος είναι απαραίτητος για στρατιωτικούς και οικονομικούς λόγους. Ως ηγέτιδα δύναμη στο παγκόσμιο εμπόριο, η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν θα πρέπει να βασίζεται στους στόλους τρίτων χωρών για τις εισαγωγές και εξαγωγές της, διότι με αυτόν τον τρόπο θα έχανε τον έλεγχο και την επιρροή στην τιμή και ποιότητα των μεταφορών από και προς τα κοινοτικά λιμάνια. Η ναυτιλία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, σύμφωνα με την εκπεφρασμένη πολιτική της Επιτροπής, δεν πρέπει να εξαρτάται σε οποιοδήποτε βαθμό από τις ναυτιλιακές υπηρεσίες που παρέχουν οι σημερινοί ή ενδεχόμενοι ανταγωνιστές της, δεδομένου ότι αυτοί, υπό ορισμένες περιστάσεις, θα μπορούσαν να ενεργήσουν ανάλογα με τα μακροπρόθεσμα εμπορικά ή στρατηγικά τους συμφέροντα. Επομένως είναι πρόδηλο ότι η ναυτιλιακή πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης, καθώς και ευρύτερων των Αγγλοσαξονικών γεωπολιτικών επιδιώξεων, ευνοεί τη δυναμική παρουσία του Ελληνόκτητου εμπορικού πλοίου στην παγκόσμια ναυτιλιακή αγορά και συνεπώς οφείλει να κινηθεί ενάντια στην οποιαδήποτε μορφής προστατευτική πολιτική άλλων χωρών. Όπως προαναφέρθηκε, κανένας περιορισμός ή κρατικός φαβοριτισμός δε πρέπει να θεσπίζει ειδική πολιτική θαλασσίων μεταφορών, καθόσον αντίκειται στα διαρκή συμφέροντα της Ευρώπης και της Δυτικής συμμαχίας. Οι σύγχρονες αντιπαραθέσεις μεταξύ των ισχυρών δυνάμεων αποκτούν κυρίως οικονομικές διαστάσεις. Σ’ αυτές τις μη θερμοπολεμικές συγκρούσεις, οι ένοπλες δυνάμεις δεν είναι δυνατόν να χρησιμοποιηθούν, αντίθετα άλλα μέσα όπως το εμπορικό ναυτικό μπορεί να αποτελέσει το νέο «τέταρτο» όπλο. Στην πράξη όμως η πραγματικότητα είναι διαφορετική, διότι υπάρχει μεγάλη απόσταση μεταξύ των σχετικών πολιτικών της Ευρώπης και του υπόλοιπου Δυτικού κόσμου. Από ιδία εμπειρία γνωρίζω ότι οι υπερατλαντικές δυνάμεις, δηλαδή ΗΠΑ, Καναδάς κλπ. είναι απολύτως συνειδητοποιημένες ότι είναι απόλυτα απαραίτητο να υπάρχει ένας μεγάλος εμπορικός στόλος όπως ο Ελληνικός, ό οποίος θα εκτελεί τις παγκόσμιες μεταφορές εμπορίου, χωρίς να έχει ο ίδιος ειδικά εμπορικά συμφέροντα με την μία ή άλλη πλευρά (Δυτικός κόσμος και χώρες της Άπω Ανατολής). Ο κίνδυνος τον οποίο αναγνωρίζουν οι Αμερικάνοι και άλλες Δυτικές δυνάμεις, αλλά δυστυχώς όχισεαρκετό βαθμό η Ευρώπη, είναι να καταντήσουν οι μεγάλες δυνάμεις της Δύσης να μεταφέρουν τα προϊόντα τους με πλοία που ανήκουν στους κύριους εμπορικούς τους ανταγωνιστές όπως η Κίνα, η Ιαπωνία, η Νότιος Κορέα κλπ.

Ο κίνδυνος αυτός λοιπόν προκύπτει από την διάσταση μεταξύ οικονομικής και εμπορικής δύναμης και μεταφορικής ικανότητας και διενέργειας του παγκόσμιου εμπορίου. Ο κίνδυνος αυτός δεν έχει όμως εκτιμηθεί αρκετά σοβαρά από την Ευρωπαϊκή Ένωση, λόγω της ανυπαρξίας κοινής γεωπολιτικής στρατηγικής. Η ενδεχόμενη χρήση όμως του Ελληνόκτητου εμπορικού στόλου σε απόκλιση / παρέκκλιση των κελευσμάτων των γεωπολιτικών και γεωοικονομικών συμφερόντων, πρέπει να είναι ιδιαίτερα προσεκτική. Η εξυπηρέτηση εμπορικών συμφερόντων τρίτων χωρών (πχ Κίνα, Ιαπωνία , Ινδία κλπ.) θα χαρακτηρίζεται, θα προβάλλεται και θα υλοποιείται επί τη βάσει της αρχής της αναλογικότητας, χωρίς δημιουργία δεδομένων που θα καθιστούν πρόδηλη την απομάκρυνση Ελληνικής εφοπλιστικής δραστηριοποίησης από την κατάσταση εκούσιας εξυπηρέτησης, υπακοής ή/και πλήρους υποταγής στην «Δυτική» βούληση. Να σημειωθεί στο σημείο αυτό ότι η Ελληνική Νομοθεσία περιέχει πρόνοιες επίταξης εμπορικών πλοίων σε περιπτώσεις πολέμου ή εθνικών κρίσεων, τόσο για περιπτώσεις ελληνικής εμπλοκής ή εμπλοκής του ΝΑΤΟ ή άλλων συμμαχικών δυνάμεων. Προοπτικές περαιτέρω γεωπολιτικής ανάδειξης, ανάπτυξη και μέλλον της Ελληνικής ναυτιλίας. Υπάρχει δυνατότητα περαιτέρω διεύρυνσης της γεωπολιτικής αξιοποίησης της Ελληνικής εμπορικής ναυτιλίας στους θαλάσσιους και εμπορικούς γεωπολιτικούς χώρους όπου είναι πρόδηλα μεγάλα συμφέροντα; Το ανωτέρω ερώτημα έχει ρητορικό χαρακτήρα και η απάντησή του είναι μόνο καταφατική. Η διενέργεια θαλασσίων μεταφορών από Ελληνόκτητα πλοία εμφανίζει μεγάλο βαθμό συμβατότητας με τα πάγια αλλά και τα επιμέρους συμφέροντα των ανεπτυγμένων χωρών και μάλιστα αυτών του Δυτικού κόσμου, για τα οποία άλλωστε «φροντίζει» διαχρονικά το Αγγλοσαξονικό γίγνεσθαι. Επομένως δεν τίθενται θέματα συνύπαρξης ή συνεργασίας μεταξύ της Ελληνικής ναυτιλίας και των υφιστάμενων ή / και μελλοντικών σχεδιασμών των ισχυρών δυτικών δυνάμενων, αλλά περαιτέρω ενδυνάμωσης της ήδη διαμορφωμένης συμβατότητας συμφερόντων. Εάν απαιτούνται νέοι συμβιβασμοί προς επίτευξη πλήρους ταύτισης συμφερόντων, εκτιμάται ότι αυτοί είναι μικρής έκτασης και εύκολοι στο να υλοποιηθούν. Σταθερός στόχος πρέπει να είναι ο εναρμονισμός του οποιουδήποτε σχεδιασμού (κρατικού ή ιδιωτικού) ανάπτυξης, διεύρυνσης και εξειδίκευσης του μεριδίου της ναυλαγοράς για την Ελληνική ναυτιλία, με τις αρχές της παγκοσμιοποιημένης αγοράς, όπως αυτές υπαγορεύονται από τους ισχυρούς δρώντες της παγκοσμιοποίησης. Όλες οι ενέργειες επαύξησης του «Ελληνικού» μεριδίου της σύγχρονης ναυλαγοράς, καθώς οι οποιασδήποτε μορφής και έντασης προσπάθειες παρέμβασης υπέρ των Ελληνικών ναυτιλιακών συμφερόντων, θα πρέπει να χαρακτηρίζονται από την πλήρη αποστείρωσή τους έναντι σύγκρουσης

28 Περίπλους 121

συμφερόντων με την τρέχουσα γεωπολιτική πραγματικότητα. Η διατήρηση της δεσπόζουσας θέσης της Ελληνικής ποντοπόρου ναυτιλίας ανάμεσα στις μεγάλες ναυτιλιακές δυνάμεις του κόσμου, απαιτεί διαρκή προσπάθεια. Η έλλειψη όγκου εθνικών μεταφορών, η απουσία κρατικών επιδοτήσεων, με εγχώριο έμψυχο δυναμικό σε φθίνουσα επάρκεια και με χωλαίνουσα την εθνική υποδομή, η Ελληνική πλοιοκτησία είναι αναγκασμένη να προσαρμόζεται συνεχώς στις απρόβλεπτες αλλαγές και τους αναγκαστικούς και ξαφνικούς περιορισμούς που επιφυλάσσει ένα έντονα ανταγωνιστικό παγκόσμιο περιβάλλον. Προβάλλοντας πάντοτε τις αρχές του υγιούς ανταγωνισμού, απαιτείται και κρατική μέριμνα ώστε να προωθηθούν – πρωτίστως μέσω της Ευρωπαϊκής Ένωσης – μέτρα ενισχυτικά της Ελληνικής ναυτιλίας, υπό την έννοια απαλλαγής από τα προβλήματα που παρουσιάζονται εξαιτίας της προαναφερθείσας πολιτικής ορισμένων κρατών αλλά και της ίδιας της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αιτία δημιουργίας μελλοντικών προβλημάτων για το Ελληνικό εμπορικό ναυτικό, αλλά ενδεχομένως και πηγή ευκαιριών αποτελεί η γενικευμένη διεθνής πολιτική κρίση και οικονομική ύφεση, η οποία προκαλείται από τα κοσμοϊστορικά γεγονότα που λαμβάνουν χώρα κατά τον τελευταίο χρόνο. Αισιόδοξο όμως μήνυμα παίρνουμε από το γεγονός ότι η Ελληνική εμπορική ναυτιλία καταφέρνει παρόλα αυτά να ακμάζει μέσα στο γενικό αυτό πνεύμα ύφεσης και να παρουσιάζει επιδόσεις που βελτιώνονται χρόνο με το χρόνο. Τα πάντα όμως εξαρτώνται από την πραγματική βούληση των κρατικών και ιδιωτών δρώντων στο πεδίο της Ελληνικής εμπορικής ναυτιλίας να αξιοποιήσουν γεωπολιτικά τα πλεονεκτήματα της ισχύος που προσφέρει και όχι από τις προϋποθέσεις, τις ευκαιρίες και τα χαρακτηριστικά του γεωπολιτικού χώρου στον οποίο δραστηριοποιείται. Η γεωπολιτική αξία του Ελληνόκτητου εμπορικού στόλου δεν προέρχεται μόνο από τους αριθμούς χωρητικότητας, τεχνολογικών και οικονομικών δεδομένων, αλλά προέρχεται και είναι μια νοοτροπία, μια ατμόσφαιρα, ένα κλίμα, μία πεποίθηση με μία άνεση και πίστη. Το ναυτικό υπόβαθρο της χώρας και το

επιχειρηματικό δαιμόνιο του Έλληνα αποτελούν τα εχέγγυα ότι η Ελληνική εμπορική ναυτιλία θα εξακολουθήσει να συμβάλλει στην ισχυροποίηση της χώρας όχι μόνο με οικονομικούς όρους, αλλά και σε διεθνές πολιτικό επίπεδο. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ α. Η Ελληνική εμπορική ναυτιλία διαδραματίζει ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη της Ελληνικής οικονομίας, στην ενίσχυση της Εθνικής Άμυνας, καθώς και στην ενδυνάμωση της διεθνούς προβολής της Ελλάδας και λειτουργεί αδιαμφισβήτητα ως πολλαπλασιαστής της εθνικής ισχύος. β. Η δυνατότητα στρατηγικής αξιοποίησης της Ελληνικής εμπορικής ναυτιλίας για την αποκόμιση γεωπολιτικής ωφέλειας είναι τακτικώς εφικτή και δεν αποτελεί απλά ένα ιδεατό προσδόκιμο αλλά είναι ήδη μια διαμορφωμένη πραγματικότητα. Επομένως αποτελεί κινητήριο μοχλό για την περαιτέρω γεωπολιτική ανάδειξη και ενδυνάμωση της ναυτικής ισχύος της Ελλάδας, καθώς και την ισχυροποίησή της τόσο σε περιφερειακό όσο και σε διεθνές επίπεδο. γ. Η ευρωπαϊκή και διεθνής υπόσταση της ποντοπόρου Ελληνικής εμπορικής ναυτιλίας, καταδεικνύει ξεκάθαρα πως προάγει δυναμικά την διεθνή εικόνα και το κύρος της Ελλάδας, αναγορεύοντας την σε σημαντικό συνεργάτη των μεγάλων δυνάμεων και παράγοντα στήριξης της Δυτικής ηγεμονίας. δ. Η ταύτιση συμφερόντων με τους ισχυρούς δρώντες της παγκοσμιοποίησης, αποτελεί κανόνα και απαιτεί συνδυασμό κρατικών και ιδιωτικών σχεδιασμών διεύρυνσης και εξειδίκευσης του μεριδίου της ναυλαγοράς υπέρ της Ελληνικής ναυτιλίας, και συμμετοχή σε διεθνείς πρωτοβουλίες που αφορούν στις θαλάσσιες μεταφορές. ε. Σε κάθε ευκαιρία και σε συνεχή προσπάθεια πρέπει να γίνεται εκμετάλλευση των ευρύτερων «ναυτικών» γεωπολιτικών επιδιώξεων, ώστε να ευνοείται η όλο και μεγαλύτερη εμπλοκή του Ελληνόκτητου εμπορικού πλοίου στην παγκόσμια ναυτιλιακή αγορά, καθιστώντας διαρκώς σαφές ότι ο οποιοσδήποτε περιορισμός, ειδική πολιτική ή κρατικός φαβοριτισμός ενάντια στα συμφέροντα της Ελληνικής ναυτιλίας, αντίκειται και στα διαρκή συμφέροντα της Ευρώπης και της Δύσης γενικότερα. ■

Φωτογραφικό αρχείο ΝΜΕ, Λεύκωμα Ναυάρχου Κωνσταντίνου Αλεξανδρή

Ο τορπιλισμός της Έλλης Του Αντιναυάρχου Π.Ν. ε.α. Ιωάννη Παλούμπη

Ε

ίχαν περάσει μόλις λίγες μέρες, που στις αρχές Αυγούστου του 1940, το εύδρομο «Έλλη» και ο «Αετός» είχαν αντικαταστήσει στον Αδάμαντα της Μήλου τα τέσσερα αντιτορπιλικά της Β΄ Μοίρας Αντιτορπιλικών. Η διασπορά των πλοίων του Πολεμικού Ναυτικού που είχε διατάξει η κυβέρνηση είχε ως επιφανειακή δικαιολογία την επιτήρηση για την απαρέγκλιτη συμμόρφωση προς τις επιταγές του Διεθνούς Δικαίου των όποιων ξένων πολεμικών πλοίων επισκέπτονταν ελληνικούς λιμένες. Στην πραγματικότητα, όμως, ήταν φανερή η ανησυχία για το συνεχώς επιδεινούμενο κλίμα των ελληνο-ιταλικών σχέσεων και η κυβέρνηση ήθελε να αποφύγει τη συγκέντρωση των πλοίων για το ενδεχόμενο μιας ξαφνικής αεροπορικής επίθεσης, που θα άφηνε λαβωμένο το ελληνικό Πολεμικό Ναυτικό. Στις αρχές Αυγούστου η διοικούσα επιτροπή του Ιερού Ιδρύματος Ευαγγελισμού της Τήνου ζήτησε με επιστολή της από το Υπουργείο των Ναυτικών την αποστολή ενός πολεμικού πλοίου στο νησί ώστε να λαμπρύνει με την παρουσία του τον εορτασμό. Παρά τις ανησυχητικές ενδείξεις που είχαν πολλαπλασιαστεί κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού του 1940 και έπαψαν μάλιστα να είναι απλές ενδείξεις και είχαν λάβει τη μορφή συγκεκριμένων επιθετικών ενεργειών εκ μέρους της Ιταλίας, αποφασίστηκε να μην εγκαταλείψει το Πολεμικό Ναυτικό την παράδοση που ήθελε κάθε χρόνο ένα τουλάχιστον πλοίο του Π. Ν. να παρίσταται στον εορτασμό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, στις 15 Αυγούστου στην Τήνο. Έτσι διατάχθηκε η «Έλλη» να βρίσκεται το πρωί της 15ης Αυγούστου στην Τήνο και να συμμετάσχει στις εορταστικές εκδηλώσεις σε συνεννόηση με τις τοπικές αρχές. Μετά από νυχτερινό πλου στις 06:25 το πρωί, ανήμερα της Παναγίας, το πλοίο αγκυροβολούσε προς 227 από το πράσινο φανάρι του λιμενοβραχίονα της Τήνου και εις απόσταση περίπου 550 μέτρων. Η συνήθης εν όρμω υπηρεσία άρχισε αμέσως να λειτουργεί, ενώ συγχρόνως όλα τα δυνατά μέτρα ασφαλείας είχαν ληφθεί. Συγκεκριμένα όλα τα στεγανά παρέμειναν κλειστά, όπως συμβαίνει σε κατάσταση πλου και διατηρήθηκε ένας λέβητας σε πλήρη πίεση. Τα μέσα εξάντλησης παρέμεναν έτοιμα. Οι φυλακές στα αντιαεροπορικά πυροβόλα του πλοίου δεν χαλάρωσαν, αντίθετα τηρούνταν σε αυστηρή επαγρύπνηση. Στις 06:45 ακούσθηκε βόμβος αεροπλάνου και ένα αεροσκάφος έγινε ορατό από ανατολάς κατευθυνόμενο προς το πλοίο. Το ύψος του εκτιμήθηκε στα 1.200 μέτρα περίπου και τα εθνικά του χρώματα ήσαν συγκεχυμένα και δεν φαίνονταν καθαρά.

30 Περίπλους 121

Οι ομοχειρίες των αντιαεροπορικών πυροβόλων παρακολούθησαν την πτήση του αεροσκάφους, το οποίο αφού διέγραψε μεγάλους κύκλους πάνω από το λιμάνι πέρασε πάνω από την Έλλη και έφυγε κατευθυνόμενο βόρειο-δυτικά. Δεν δόθηκε μεγάλη σημασία στην εμφάνιση του αεροσκάφους, από μερικούς μάλιστα εξελήφθη ως ελληνικό που είχε έρθει στο πλαίσιο του εορτασμού. Αμέσως μετά έγινε η γενική πρωινή κλήση και το πλήρωμα πήγε στις διαιρέσεις του, εκτός από το άγημα αποδόσεως τιμών, που πήγε να ετοιμασθεί για να βγει στην ξηρά και να συνοδεύσει την Ιερά εικόνα στην καθιερωμένη λιτανεία γύρω στην πόλη.

Στις 08:00 έγινε η έπαρση Σημαίας και συγχρόνως η έπαρση μεγάλου σημαιοστολισμού λόγω της ημέρας. Στις 08:25 μία ισχυρότατη έκρηξη συγκλόνισε το καράβι το οποίο ανασηκώθηκε ολόκληρο. Στην αρχή νομίσθηκε ότι το πλοίο είχε βληθεί από αεροπορική βόμβα, η διέλευση άλλωστε του πρωινού αεροσκάφους διευκόλυνε τέτοιους συνειρμούς. Πολύ γρήγορα όμως έγινε αντιληπτό ότι επρόκειτο για τορπίλη που είχε χτυπήσει το πλοίο στη δεξιά πλευρά στο ύψος του δευτέρου λεβητοστασίου όπου ήταν και ο εν ενεργεία λέβητας, προκαλώντας την έκρηξή του. Στο τμήμα του καταστρώματος μεταξύ των δύο καπνοδόχων είχε σχηματισθεί κάθετο ρήγ-

Την 15η Αυγούστου 1940, το ιταλικό υποβρύχιο “Delfino”, ύστερα από την άνανδρη επίθεσή του κατά του ελαφρού καταδρομικού “ Έλλη”, αποπειράθηκε να τορπιλίσει και τα επιβατηγά “ Έλση” και “ Έσπερος” που βρίσκονταν μέσα στο λιμάνι της Τήνου. Συλλογή ΝΜΕ.

ΕΠΕΙΤεΙΟΣ ΤΟΥ ΟΧΙ 28 Οκτωβρίου 1940 Ομοίωμα του ελαφρού καταδρομικού “Έλλη”, πρώην “Fei-Hung”. Ναυπηγήθηκε στις ΗΠΑ κατά τα έτη 1912-1913 για λογαριασμό της κινεζικής κυβέρνησης. Το 1914 αγοράσθηκε από το ελληνικό ναυτικό. Συλλογή ΝΜΕ.

Αριστερά: Πρωτοσέλιδο της εφημερίδας “Ασύρματος”, 16 Αυγούστου 1940. Δεξιά: Το “ Έλλη”, πολεμικό πλοίο του ελληνικού Ναυτικού. Πήρε το όνομά του από τη ναυμαχία της Έλλης που είχε λάβει χώρα στη διάρκεια του Α' Βαλκανικού Πολέμου, στην οποία η Ελλάδα ήταν νικήτρια.

μα επί του σκάφους, ανοίγματος περίπου 10 εκατοστών από το οποίο αναδυόταν και η χαρακτηριστική οσμή της τροτύλης. Από την έκρηξη τινάχθηκε το κατάστρωμα μεταξύ των δύο καπνοδόχων από τον κρατήρα δε, που ανοίχθηκε, μεγέθους περίπου δύο μέτρων αναδύονταν πυκνοί ατμοί. Πολλοί άνδρες του πληρώματος είχαν τιναχθεί στη θάλασσα και άλλοι νεκροί ή τραυματίες κείτονταν επάνω στα καταστρώματα εν μέσω ελασμάτων, ατμών, νερών, λαδιών και φώναζαν για βοήθεια. Το πλοίο σχεδόν αμέσως πήρε κλίση προς τα αριστερά 10 έως 15 μοίρες. Με την έκρηξη του εν ενεργεία λέβητα χάθηκε οποιαδήποτε δυνατότητα παροχής ηλεκτρικής ενέργειας ικανής να ενεργοποιήσει τα εξαντλητικά μηχανήματα, τα οποία ήταν όλα ηλεκτροκίνητα ή ατμοκίνητα. Σε πολύ σύντομο διάστημα δύο ακόμη τορπίλες, προφανώς προοριζόμενες για τα επιβατικά που βρίσκονταν μέσα στο λιμάνι κατάφορτα με προσκυνητές, ασθενείς και αναπήρους, χτύπησαν τον κυματοθραύστη

και ευτυχώς δεν πέρασαν μέσα στο λιμάνι γιατί τότε η τραγωδία θα είχε τεράστιες διαστάσεις. Προς το χτυπημένο Έλλη έσπευσαν βάρκες και αλιευτικά που βρίσκονταν γύρω από το λιμάνι για να μαζέψουν και να διασώσουν εκείνους από το πλήρωμα που είχαν εκτιναχθεί στη θάλασσα. Ο κυβερνήτης ζήτησε να πλησιάσουν τα επιβατικά σε μια απελπισμένη προσπάθεια να ρυμουλκηθεί το πλοίο στα ρηχά ώστε να μη βυθισθεί. Από τα επιβατικά μόνο το Έσπερος είχε ακόμα λέβητες εν ενεργεία, ενώ τα άλλα είχαν σβήσει και δεν είχαν πίεση για να κινηθούν. Παράλληλα καταβαλλόταν προσπάθεια στο καμπούνι της Έλλης να αποκρικωθεί η άγκυρα μια και δεν υπήρχε τρόπος να ανελκυσθεί. Το επιβατικό Έσπερος με καπετάνιο τον Κεφαλωνίτη Γεράσιμο Φωκά έσπευσε πράγματι και κατόρθωσε να πάρει τα ρυμούλκια από εκείνους που παρέμεναν όρθιοι από το πλήρωμα του πλοίου. Αλλά η αποκρίκωση της άγκυρας δεν είχε κατορθωθεί και τα ρυμούλκια τεντώθηκαν και έσπασαν.

Μία ακόμα προσπάθεια να ρυμουλκηθεί η Έλλη προς τα ρηχά ξεσέρνοντας μαζί και την άγκυρα, στάθηκε επίσης ανεπιτυχής, καθώς και πάλι τα ρυμούλκια έσπασαν. Στο μεταξύ το καράβι είχε πάρει μεγάλη κλίση και αναμενόταν από στιγμή σε στιγμή η ανατροπή και βύθισή του. Ο Κυβερνήτης, Πλοίαρχος Χατζόπουλος, διέταξε τους τελευταίους αξιωματικούς, που είχαν παραμείνει να βοηθήσουν στην αποκρίκωση της άγκυρας, να επιβιβασθούν στη λέμβο και να αποχωρήσουν λέγοντας ότι ο ίδιος θα παρέμενε να συμμερισθεί την τύχη του πλοίου του. Ο Ανθυποπλοίαρχος τότε Χρήστος Λεβαντίνος, εκ των υψηλοτέρων και πλέον χειροδυνάμων αξιωματικών του Πολεμικού Ναυτικού, ανήλθε στο πλοίο από τη λέμβο, πήρε τον Κυβερνήτη κυριολεκτικώς εις τα χέρια και τον εναπόθεσε στη λέμβο, η οποία άμεσα απομακρύνθηκε από το βυθιζόμενο πλοίο. Μία ώρα και πενήντα πέντε λεπτά μετά την έκρηξη της τορπίλης το ελαφρύ καταδρομικό Έλλη, σημαιοστόλιστο, βυθιζόταν στα νερά της Τήνου. Περίπλους 121 31

ΕΠΕΙΤεΙΟΣ ΤΟΥ ΟΧΙ 28 Οκτωβρίου 1940 Οι ανθρώπινες απώλειες ανήλθαν σε 1 υπαξιωματικό και πέντε ναύτες νεκρούς και 24 τραυματίες, οι οποίοι μεταφέρθηκαν στο νοσοκομείο της Τήνου. Από αυτούς δύο υπέκυψαν αργότερα στα τραύματά τους. Η είδηση του τορπιλισμού της Έλλης που διαβιβάσθηκε άμεσα στον Πρωθυπουργό από το Γενικό Επιτελείο προκάλεσε όπως ήταν φυσικό συγκλονιστική εντύπωση. Ο Πρωθυπουργός επικοινώνησε με τον Κυβερνήτη του πλοίου από το τηλεγραφείο της Τήνου για να μάθει λεπτομέρειες και παρήγγειλε ότι διατηρούσε την ελπίδα πως το συμβάν δεν θα ματαίωνε τον εορτασμό. Πράγματι η λιτανεία τελέσθηκε με βαθειά κατάνυξη και υποβλητικό μεγαλείο. Η κοινή απόφαση του Πρωθυπουργού και του Αρχηγού του Γενικού Επιτελείου ήταν ότι εφόσον δεν υπήρχαν ακόμη απτές αποδείξεις για την ταυτότητα του υποβρυχίου να μην αποδοθεί η επίθεση σε συγκεκριμένης εθνικότητας υποβρύχιο. Προείχε να καταπραϋνθεί η οδυνηρή έκπληξη του ελληνικού λαού και να επιστρέψουν ασφαλείς στον Πειραιά, το πλήρωμα της Έλλης και οι 10.000 περίπου προσκυνητές που βρίσκονταν στο το νησί. Μία από τις πρώτες ενέργειες ήταν να κληθεί από τον Α/ΓΕΝ ο Ιταλός Ναυτικός Ακόλουθος Μορίν για παροχή εξηγήσεων. Αυτός, όπως συνέβαινε πάντα, προσποιήθηκε άγνοια και έκπληξη και δήλωσε ότι το υποβρύχιο δεν ήταν ασφαλώς ιταλικό και πιθανολόγησε ότι θα ήταν βρετανική προβοκάτσια για να εκθέσουν την Ιταλία. Το πρωί της 16ης Αυγούστου τα αντιτορπιλικά «Βασιλεύς Γεώργιος» και «Βασίλισσα Όλγα», υπό τον Αρχηγό του Στόλου, απέπλευσαν για την Τήνο με σκοπό να συνοδεύσουν τη μεταφορά των προσκυνητών στην Αθήνα. Παρά το γεγονός ότι ο πλους των είχε γνωστοποιηθεί στην Ιταλική Πρεσβεία ενώ έπλεαν στο ύψος της νήσου Γιούρα κατά τις 10:00 το πρωί υπέστησαν ανεπιτυχή αεροπορική επίθεση από μεγάλο ύψος από αεροπλάνα με συγκεχυμένα εθνικά χρώματα. Τα αντιτορπιλικά κατέπλευσαν στην Τήνο περί το μεσημέρι της 16ης Αυγούστου και αμέσως δόθηκε διαταγή να επιβιβασθούν στα εκεί επιβατικά το πλήρωμα της Έλλης και οι προσκυνητές. Συγχρόνως δόθηκε εντολή να προσκομισθούν τα δύο τεμάχια των τορπιλών που είχαν εκραγεί στον λιμενοβραχίονα και τα οποία είχαν στο μεταξύ ανελκυσθεί. Με την πρώτη ματιά οι άνδρες του Πολεμικού ναυτικού επείσθησαν ότι επρόκειτο για τορπίλες ιταλικές καθώς ήταν εμφανείς επάνω οι χαραγμένες ενδείξεις και τα χαρακτηριστικά γράμματα R.M. (Regia Marina). Οι ενδείξεις αυτές διαβιβάσθηκαν αμέσως κρυπτογραφημένες από τον Αρχηγό του Στόλου προς τον Πρωθυπουργό και σε είκοσι λεπτά ελήφθη η απάντηση «.. ότι λόγω υψίστων εθνικών συμφερόντων επιβάλλεται απόλυτη εχεμύθεια σχετικά με την εθνικότητα των τορπιλών». Λίγο μετά το μεσημέρι απέπλευσαν τα έξι επιβατηγά από το λιμάνι της Τήνου κατάφορτα από τους προσκυνητές και το δια32 Περίπλους 121

Η θαυμάσια φωτογραφία του Αλέξανδρου Σκληβανιώτη παραμένει στο φωτογραφικό αρχείο του Μουσείου σαν ιστορικό ντοκουμέντο της αποφράδας εκείνης μέρας της ελληνικής ιστορίας. Είναι η 15η Αυγούστου 1940, αμέσως μετά τη διάσωση του μεγαλύτερου μέρους του πληρώματος του «Έλλη» και των προσκυνητών μπροστά στον Ναό της Παναγίας Τήνου. Άνδρες του διασωθέντος πληρώματος ανάμικτοι με προσκυνητές εικονίζονται φορώντας μία ποικιλία στολών, όπως τους βρήκε η στιγμή του τορπιλισμού. Ο ν. σημ. Αλ. Σκληβανιώτης εικονίζεται στην πρώτη γραμμή και στο μικρό εικονίδιο κάτω δεξιά.

σωθέν πλήρωμα της Έλλης, συνοδευόμενα από τα δύο αντιτορπιλικά. Ο πλους δεν είχε άλλο επεισόδιο και έληξε κανονικά στον Πειραιά. Τα τεμάχια των τορπιλών εξετάσθηκαν λεπτομερώς από τεχνική επιτροπή που συνεστήθη από τον Αρχηγό Στόλου και διαπιστώθηκε η ιταλική τους προέλευση. Στο ΓΕΝ παραδόθηκαν τα πρωτόκολλα της επιτροπής και όλα τα στοιχεία που παρέμειναν μυστικά μέχρι την 30η Οκτωβρίου του 1940. Μέχρι τότε η επίσημη θέση του ΓΕΝ και της Κυβέρνησης ήταν ότι κανένα στοιχείο για την εθνικότητα του υποβρυχίου δεν ήταν δυνατόν να εξακριβωθεί. Παράλληλα η κυβέρνηση διέταξε όλους τους στρατιωτικούς σχηματισμούς να προετοιμασθούν με την ύψιστη διακριτικότητα για την επερχόμενη σύγκρουση. Μετά τον πόλεμο διαπιστώθηκε ότι το υποβρύχιο που τορπίλισε την Έλλη ήταν το ιταλικό υποβρύχιο Delfino με κυβερνήτη τον Τζουζέπε Αϊκάρντι που ναυλοχούσε στη Λέρο, υπό τις διαταγές του Ιταλού Διοικητή των Δωδεκανήσων Ντε Βέκι, ο οποίος είχε την έδρα του στη Ρόδο. Ο Ντε Βέκι, που ήταν ένας από την ηγετική φασιστική τριανδρία του ιταλικού φασιστικού κόμματος, ήξερε ότι στην Τήνο το Δεκαπενταύγουστο εορταζόταν η Κοίμηση της Θεοτόκου. Έτσι επέλεξε να στείλει τον Τζουζέπε Αϊκάρντι στην περιοχή μεταξύ Σύρου και Τήνου ελπίζοντας ότι θα επιφέρει τραγωδία μεγάλης εκτάσεως στην Ελλάδα, για να αποδείξει ποιος έχει το πάνω χέρι στη Μεσόγειο. Ο Αϊκάρντι διάλεξε τον σημαντικότερο στόχο που βρήκε μπροστά του, το σημαιοστολισμένο, αγκυροβολημένο, Έλλη και εξετέλεσε την αποκρουστική και άνανδρη αποστολή του. Ευτυχώς οι τορπίλες του που κατευθύνονταν εναντίον των επιβατηγών που

βρίσκονταν μέσα στο λιμάνι δεν πέρασαν και εξερράγησαν στον λιμενοβραχίονα, αλλιώς θα επρόκειτο πράγματι για τραγωδία μεγάλων διαστάσεων. Παρά το γεγονός ότι δεν έχει και πολλή σημασία, αξίζει να αναφερθεί ότι το Delfino επιχειρώντας στην περιοχή του Τάραντα, στις 23 Μαρτίου 1943 βυθίστηκε, παρασύροντας στον υγρό τάφο και τα 28 μέλη του πληρώματος που είχαν συμμετάσχει στον τορπιλισμό της Έλλης, εκτός από τον κυβερνήτη που είχε αντικατασταθεί λίγο μετά το επεισόδιο της Τήνου. Δεν είναι γνωστό αν στην παγκόσμια ιστορία υπάρχει άλλο τέτοιο περιστατικό, όπου υποβρύχιο τορπιλίζει αγκυροβολημένο πλοίο ουδέτερης χώρας, που συμμετέχει σε εκδηλώσεις θρησκευτικού χαρακτήρα. Μπορεί να θεωρηθεί, και είναι, στοιχείο απόλυτου αμοραλισμού και άνανδρης ενέργειας Ο ελληνικός λαός δεν πληροφορήθηκε επίσημα, μέχρι την έναρξη του πολέμου, την ταυτότητα των άνανδρων δολοφόνων του όμορφου ελαφρού καταδρομικού του. Ήταν, όμως, όλος ο λαός πεπεισμένος ότι πίσω τόσο από τις συνεχείς επιθέσεις και παρενοχλήσεις των πλοίων του Πολεμικού Ναυτικού, με κορύφωση τον τορπιλισμό της Έλλης, πίσω από τις προκλήσεις κάθε είδους και μεγέθους, βρισκόταν το φασιστικό καθεστώς του Μουσολίνι. Όλες οι προβοκατόρικες ενέργειες κατακάθισαν σαν δηλητήριο στην ψυχή του λαού, ενώ η επιβληθείσα από την κυβέρνηση σιγή σε ό,τι αφορούσε την προέλευση των προκλήσεων και των τορπιλών της Έλλης, φούσκωσε τα στήθη από αγανάκτηση και ξέσπασε μετά την 28η Οκτωβρίου. Η εκδίκηση της Έλλης ήρθε πάνω στα βουνά της βορείου Ηπείρου και στα νερά της Αδριατικής.

Η Επέτειος της 28ης Οκτωβρίου Ο βομβαρδισμός του Νοσοκομείου Ιωαννίνων και η θυσία του Καθηγητού Ξενοφώντος Κοντιάδου † Αριστείδης Ι. Βρότσος

Το άρθρο είναι αναδημοσίευση από το περιοδικό «Οδοντοστοματολογική Πρόοδος», τόμος 75, τεύχος 3, Σεπτέμβριος-Δεκέμβριος 2021. Το κείμενο έχει γραφεί από τον Αριστείδη Ι. Βρότσο (1906-1987) Ιατρό-Οδοντίατρο και έφεδρο αξιωματικό υγειονομικού (Ανθυπίατρο-Υπίατρο) κατά τη διάρκεια του Ελληνοϊταλικού πολέμου. Ο Αρ. Βρότσος ήταν παρών στο βομβαρδισμό του Νοσοκομείου όπως και άξιοι συνάδελφοι οδοντίατροι (Αιμ. Δημητριάδης, Ι. Σιδέρης κ.α.). Η αρχική γλώσσα του κειμένου έχει διατηρηθεί χωρίς καμία παρέμβαση.

Ή

ταν Απρίλιος του 1941 οι Γερμανοί είχαν ήδη εισβάλει στην Ελλάδα οι Ιταλοί περίμεναν πως και πώς να θριαμβολογήσουν πάνω στις δάφνες των Γερμανών, οι Γερμανοί μέχρι εκείνη τη στιγμή έδειχναν μία αξιοπρέπεια, οι μέρες κυλούσαν, είχαμε φτάσει στη Μεγάλη Εβδομάδα, που ήτανε Μεγάλη Εβδομάδα για όλο το έθνος, και πλησιάζαμε προς το Μέγα Πάσχα. Στον ουρανό υπήρχε μεγάλη κινητικότητα από αεροπλάνα κυρίως γερμανικά κατά δεύτερο λόγο ιταλικά, σχεδόν ανύπαρκτα τα ελληνικά. Τα βρετανικά στρατεύματα ευρίσκοντο σε φάση υποχώρησης και αποχώρησης από την Ελλάδα προς την Κρήτη. Θα ήταν η ώρα γύρω στις 10:00 το πρωί όταν ακούστηκε ένας βόμβος. Βόμβος αεροπλάνων. Εμείς που ήμασταν μες στο νοσοκομείο δεν ανησυχήσαμε ιδιαίτερα και αυτό γιατί συνεχώς περνούσαν αεροπλάνα πάνω από το νοσοκομείο άλλοτε βομβάρδιζαν μακρύτερα από το νοσοκομείο, στην περίγυρο των Ιωαννίνων, αλλά μέχρι στιγμής σε όλη τη διάρκεια του πολέμου δεν είχαμε ποτέ δεχθεί βομβαρδισμό στο νοσοκομείο. Ένας πελώριος κόκκινος σταυρός είχε ζωγραφιστεί στη στέγη του νοσοκομείου, ενώ υπήρχανε δύο μεγάλων διαστάσεων σημαίες

2

«Στον πόλεμο η τύχη κυβερνά»

1

του Ερυθρού Σταυρού οι οποίες εκυμάτιζαν. Θα ήταν αδύνατον να μην γίνουν ορατά τα σημάδια αυτά, τα σημεία αυτά του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού και μέχρι τότε είχαν γίνει σεβαστά. Έτσι λοιπόν περιμέναμε ότι αυτός ο βόμβος θα περάσει από το νοσοκομείο και θα χαθεί προς μία άλλη κατεύθυνση. Δυστυχώς όμως σε κάποια στιγμή άρχισε να ακούγεται ένας απαίσιος συριγμός. Ήσαν οι βόμβες που είχαν αφεθεί (σημαίνει τις έχουν αφήσει για να πέσουν) και που άρχιζαν την εγκληματική τους πορεία. Σε δευτερόλεπτα όλο το οίκημα του 2ου Στρατιωτικού Νοσοκομείου, το οποίο ήταν ένα γεροφτιαγμένο, βασταγερό όπως το λέγανε, κτίριο το οποίο στέγαζε την Παιδαγωγική Ακαδημία Ιωαννίνων πριν τον πόλεμο εσείσθη σαν να έχει γίνει σεισμός πολλών ρίχτερ. Ήταν η βόμβα η οποία είχε πέσει μες στο νοσοκομείο και είχε εκραγεί στο χειρουργείο. Οι άλλες βόμβες, εντέλει δεν κατέστη σαφές εάν και κατά πόσον επρόκειτο για μία ή δύο βόμβες οι οποίες έπεσαν σε ένα μεγάλο λάκκο με λασπόνερα και δεν εξερράγησαν. Τώρα που τα γράφω αυτά είναι το 1985, έχουν περάσει 44 χρόνια από τότε και νομίζω ότι το γεγονός αυτό έγινε χθες. Στον πόλεμο η τύχη κυβερνά, αυτό το βίωσα τόσο πολύ έντονα την ημέρα αυτή. Το πρωί του Μεγάλου Πάσχα

3

1. Αριστείδης Ι. Βρότσος (1906-1987) με στολή ανθυπίατρου. 2. 3. Ο Αριστείδης Βρότσος με συναδέλφούς του εμπρός από το Νοσοκομείο Ιωαννίνων.

34 Περίπλους 121

ΕΠΕΙΤεΙΟΣ ΤΟΥ ΟΧΙ 28 Οκτωβρίου 1940

1

2

1. Το Νοσοκομείο μετά τον δολοφονικό βομβαρδισμό. 2. O Καθηγητής Ξενοφών Κοντιάδης με στολή Πλωτάρχη του τότε Β.Ν. (από το βιβλίο του Ναυάρχου Σταυριανόπουλου). 3. Η μελέτη εγκύκλιος του Καθηγητή Πέτρου Κόκκαλη για την αντιμετώπιση των «παγιοπλήκτων» (κρυοπαγημένων).

επρόκειτο να χειρουργήσει ο Τηλέμαχος Πέρας ένας σεβαστός και εκλεκτός συνάδελφος αξιοπρεπέστατος με σπουδές στη Γερμανία και στη συνέχεια θα ακολουθούσε στο χειρουργείο ο καθηγητής Ξενοφών Κοντιάδης Αυτός ήταν ένας νέος στην ηλικία καθηγητής, είχε εκλεγεί μόλις τον προηγούμενο χρόνο, γεννημένος και σπουδασμένος στη Γαλλία εθεωρείτο μαζί με τον καθηγητή Πέτρο Κόκκαλη η διάδοχος κατάστασης από πλευράς χειρουργών στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, οι οποίοι θα διαδέχονται τους λόγω ηλικίας αποχωρήσαντας Μαρίνο Γερουλάνο και τον επίσης εκλεκτό Εμμανουήλ Κοντολέωντα. Την ώρα εκείνη που έμπαινε στο χειρουργείο ο Τηλέμαχος Πέρας έφτασε και ο καθηγητής Κοντιάδης συνοδευόμενος από το διευθυντή του νοσοκομείου γενικό αρχίατρο Μαρκάκη Γεώργιο. Πολλοί τον αναφέρουν Μερκάτη αλλά είναι λάθος. Το επίθετό του ήτανε Μαρκάκης. Την ώρα εκείνη έφτανα και εγώ που εκτός από τα καθήκοντά μου ως διευθυντής του Οδοντιατρικού Τμήματος, διευθυντού του Τμήματος Καταγμάτων κτλ, κτλ, είχα και τη γραμματεία του νοσοκομείου. Έφτασα με μία μεγάλη δεσμίδα χαρτιών σχεδόν κυνηγώντας το διευθυντή για να τα μονογράψει. Αυτό τον εκνεύρισε και με έδιωξε μάλλον άκομψα, λέγοντάς μου «άφησε με ρε Βρότσο με τα χαρτάκια σου, πήγαινε στο γραφείο και περίμενε. Εγώ τώρα θέλω να παρακολουθήσω μια επέμβαση που θα κάνει ο καθηγητής». Και πραγματικά ο καθηγητής Κοντιάδης δεν έχανε ποτέ την ευκαιρία να διδάξει, ακόμα και αν επρόκειτο για έναν τραυματία, πολυτραυματία ή έναν ο οποίος εντέλει είχε λίγες πιθανότητες να ζήσει. Φυσικά τα χειρουργεία του Κοντιάδη τα παρακολουθούσανε σχεδόν όσοι μπορούσαν και δεν είχαν εκείνη την ώρα κάποια άλλη επέμβαση. Το ξαναγράφω: «Στον πόλεμο η τύχη κυβερνά». Ο ευγενέστατος Πέρας, μόλις του είπε ο καθηγητής «Τηλέμαχε μπορώ να μπω να χειρουργήσω εγώ τώρα γιατί το μεσημέρι μας έχει καλέσει ο Δεσπότης σε μία έκτακτη συνεδρίαση για την τύχη των τραυματιών».

3

Ανέφερα προηγουμένως ότι οι Γερμανοί είχανε μπει ήδη και ήταν θέμα χρόνου να περικυκλώσουν τα Ιωάννινα και να εγκλωβίσουν πιθανόν ως αιχμαλώτους τους τραυματίες ή να τους πετάξουν στο δρόμο, κάτι που έκαναν σε ευρεία κλίμακα και στην Πολωνία και στη Γιουγκοσλαβία. Στην Ελλάδα δεν το έκαναν και αυτό θα το εξηγήσω αργότερα και για να εξάρω και τη συμβολή του καθηγητή Πέτρου Κόκκαλη, αλλά στην παρούσα στιγμή δεν ξέραμε ποια θα ήταν η εξέλιξη και ο Δεσπότης ο οποίος είχε πάρει στα χέρια του την κατάσταση, αναφέρομαι στον Μητροπολίτη Ιωαννίνων Σπυρίδωνα Βλάχο, μία ηγετική φυσιογνωμία του κλήρου, είχε καλέσει τους ανώτερους υγειονομικούς αξιωματικούς σε μία σύσκεψη για να δουν πως θα διαχειριστούν το θέμα των τραυματιών. Μόλις το άκουσε αυτό ο Πέρας έσπευσε να πει «Βεβαίως κύριε καθηγητά παρακαλώ περάστε» και έτσι βγήκε ο Πέρας και μπήκε ο Κοντιάδης μαζί με τον Μαρκάκη. Να το ξαναπώ; Θα είναι ίσως κουραστικό. Η τύχη

κυβερνά. Εγώ, που με είχε κατσαδιάσει ο διευθυντής του Νοσοκομείου, έφευγα «με την ουρά κάτω από τα σκέλια» που λένε και απομακρυνόμουν από το χώρο του χειρουργείου βαδίζοντας το μεγάλο διάδρομο ο οποίος οδηγούσε στο γραφείο του διευθυντή. Θα είχα φτάσει περίπου στη μέση του διαδρόμου όταν ακούστηκε ο εκκωφαντικός θόρυβος της εκρήξεως. Δεν κατάλαβα στην αρχή τι συνέβη, νόμιζα ότι είχε καταρρεύσει ένας τοίχος, νόμιζα ότι ήταν σεισμός, ξαφνικά όλη η ατμόσφαιρα έγινε μία θολούρα ούτε να δεις ούτε να αναπνεύσεις μπορούσες. Ένα πράγμα σαν σκόνη σου κατέβαινε στο λαιμό και σε έπνιγε. Την ίδια ώρα έχασα την ακοή μου την οποία βρήκα μόνο από το ένα αυτί αργότερα, στο άλλο είχα πάντα μία ελαττωματική ακουστική ικανότητα, έχασα τον προσανατολισμό μου και όπως πήγαινα προς την ανατολική πλευρά του διαδρόμου ξαφνικά βρέθηκα να πηγαίνω αντίθετα, προς την πλευρά του χειρουργείου. Με πλησίασε τότε ένας συνεργάτης μου, εκλεκτός συνάδελφος κατόπιν, Αιμίλιος Δημητριάδης ο οποίος παρότι φοιτητής της οδοντιατρικής υπηρετούσε κανονικά σε καθήκοντα νοσοκόμου. Με πήρε από το μπράτσο και φώναξε «έχουνε πέσει βόμβες στα χειρουργεία». Ώσπου να καταλάβω τι συμβαίνει είχαμε φτάσει στον προθάλαμο των χειρουργείων, ταυτόχρονα βέβαια κι άλλοι αξιωματικοί και νοσοκόμοι. Κι όπως πατήσαμε μέσα νιώσαμε να «πλατσουρίζουμε». Προς στιγμή σκεφτήκαμε ότι θα ήτανε νερά από σωλήνες που θα είχανε σπάσει από το βομβαρδισμό. Σε λίγα δευτερόλεπτα όμως συνειδητοποίησα τη φρίκη. Δεν επρόκειτο περί νερών αλλά περί αίματος το οποίο είχε πλημμυρίσει το χώρο του χειρουργείου και ιδιαίτερα τον προθάλαμο. Δεν μπορώ να ξεχάσω την αίσθηση αυτή. Όταν είδα τα πόδια μου μέχρι τον αστράγαλο βυθισμένα σε αυτό το πολτώδες πράγμα που ήτανε αίμα και σάρκες. Στον προθάλαμο ευρίσκονταν αδελφαί νοσοκόμαι οι οποίες παρασκεύαζαν τους επιδέσμους για τις επεμβάσεις. Έγιναν όλες λιώμα. Όταν λέω λιώμα εννοώ λιώμα. Το Περίπλους 121 35

ΕΠΕΙΤεΙΟΣ ΤΟΥ ΟΧΙ 28 Οκτωβρίου 1940

1

2

4

μόνο που μπορέσαμε να αποσπάσουμε ήταν τα μαλλιά τους, που ήτανε κολλημένα στον τοίχο. Λίγο παρακεί ήταν ο υπίατρος Παπαμαστοράκης. Είχε χάσει χέρι-πόδι ήταν βαρύτατα τραυματίας. Επέζησε όμως και όχι μόνο επέζησε αλλά εξελέγη και βουλευτής στην πατρίδα την Κρήτη. Υπήρξε ένα παράδειγμα γιατρού ο οποίος θυσίασε την αρτιμέλειά του υπέρ της πατρίδος. Μπαίνοντας στο χειρουργείο βρήκαμε το διευθυντή του νοσοκομείου ο οποίος επίσης είχε γίνει λιώμα, καθώς επίσης και τον επιμελητή του πανεπιστημίου επιμελητής της γυναικολογικής κλινικής τον Ζούβα. Ένα νέο, δραστήριο και πολλά υποσχόμενο συνάδελφο. Νεκρός και αυτός. Ψάχνοντας με τα μάτια να βρούμε που ήταν ο καθηγητής μόλις άρχισε λίγο να διαλύεται αυτή η πυκνή ατμόσφαιρα που υπήρχε, τον διακρίναμε σε μία περίεργη στάση. Δεν ήτανε ξαπλωμένος κάτω δεν ήταν κολλημένος στον τοίχο από τα αέρια, ήτανε ημιγονατιστός ακουμπώντας στο χειρουργικό τραπέζι. Για κλάσματα του δευτερολέπτου αναθαρρήσαμε, δεν είδαμε αίματα στην μπλούζα και σκεφτήκαμε πως ο

3

5

καθηγητής τη γλίτωσε. Δυστυχώς δεν ήταν έτσι τα πράγματα, ο καθηγητής ήταν νεκρός από τα αέρια τα οποία είχαν φύγει από τη βόμβα. Εκείνο το οποίο ήταν συγκλονιστικό ήτανε η θέσις που ευρέθει ο καθητητής. Ήταν σαν να προσκυνούσε το χειρουργικό τραπέζι στο οποίο είχε υποσχεθεί να προσφέρει ολόκληρη τη ζωή του υπηρετώντας τον πάσχοντα άνθρωπο. Δυστυχώς προσέφερε τη ζωή του σε κλάσματα του δευτερολέπτου στο χώρο τον οποίον πραγματικά ιερουργούσε και σεβόταν. Αιωνία του η μνήμη. Δεν μπόρεσα να σταθώ στη μεταφορά του. Ήμουνα συγκλονισμένος, τρέμανε τα πόδια μου, δεν ήξερα που να καθίσω, κάθισα σε ένα σκαμνί είδα που τον βγάζαμε, καθώς επίσης και ότι είχε απομείνει από τον γενικό αρχίατρο Μαρκάκη, τον διευθυντή του νοσοκομείου.

1.2. Δύο από τις φονευθείσες αδελφές νοσοκόμες. Ε. Καλογερίδου (αριστερά) και Λουκία Κυριακού (δεξιά) και οι δύο εθελόντριες. 3. Νοσοκομείο Ιωαννίνων, θάλαμος ασθενών. 4. Ελένη ΘεοτόκουΠαρασκευοπούλου. Προϊσταμένη Αδελφή, φονευθείσα κατά τον βομβαρδισμό του Νοσοκομείου.

5. Κατάταξις-επιστράτευσις υγειονομικών (από την εφημερίδα Ακρόπολις). Διακρίνονται τα ονόματα Α. Μάνος, Κ. Αλιβιζάτος, Α. Σαπκάς, Μ. Καμπυλαυκάς, Ιορδ. Προπατορίδης, Π. Καμπανάρος, Ν. Τσίμπας, Αρ. Βρότσος κ.ά.

Το περίεργο και παράδοξο ήταν ότι, ο επί της χειρουργικής τραπέζης ευρισκόμενος ασθενής επέζησε. Μάλιστα. Να επαναλάβω για τέταρτη φορά ότι «στον πόλεμο η τύχη κυβερνά». Στην προκείμενη περίπτωση το «κατσάδιασμα» που μου έκανε ο διευθυντής και με έδιωξε από το χειρουργείο στην ουσία μου έσωσε τη ζωή. Η ευγένεια του Τηλέμαχου Πέρα να παραχωρήσει τη θέση του στον καθηγητή του, του έσωσε τη ζωή, αλλά έδωσε και τη δυνατότητα στον Ξενοφώντα Κοντιάδη να καταστεί ένας φάρος μίμησης για τους νεότερους χειρουργούς. Έχω πληροφορηθεί, δεν είμαι απολύτως βέβαιος, ότι ένας όροφος του Ναυτικού Νοσοκομείου Αθηνών φέρει με υπερηφάνεια του όνομά του. Να διευκρινίσω εδώ ότι ο Ξενοφών Κοντιάδης, δεν ήτο του Στρατού Ξηράς. Ήτο του βασιλικού τότε Πολεμικού Ναυτικού με τον βαθμό του Πλωτάρχη, του Ταγματάρχη δηλαδή, και υπηρετούσε σε κάποιο νοσοκομείο του ναυτικού εδώ κοντά στην Αθήνα το οποίο δεν είχε κίνηση. Κι έτσι άσκησε όλη του την επιρροή στην ιεραρχία των Ενόπλων Δυνάμεων με σκοπό να μετατεθεί στη ζώνη των πρόσω. Και εντέλει το Γενάρη του '41 μετετέθη στα Ιωάννινα. Μετά από λίγους μήνες προσέφερε τη ζωή του θυσία στον αγώνα της πατρίδας. Περάσανε πολλά χρόνια από τότε, τα ‘χω διηγηθεί αυτά στα παιδιά μου, κατοπινότερα στις εγγονές μου, σκέφτομαι κάποια στιγμή να τα καταγράψω. Αν μου δοθεί από το Θεό ο χρόνος και η υγεία γι’ αυτό. Αιωνία η μνήμη των υπέρ πατρίδος πεσόντων υγειονομικών.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ 1. Βρότσος Αρ. Ι. Πορεία στην Οδοντιατρική (Υπό επεξεργασία εκδόσεως) 2. Βρότσος Ι. Αρ. Το έπος του ’40 και η συμβολή των Ελλήνων Υγειονομικών. Περ. Οδοντοστοματολογική Πρόοδος 5/1994/σ. 232 3. Σταυριανοπούλου Θ. Η υγειονομική υπηρεσία του Πολεμικού Ναυτικού, Αθήνα 1978. 4. Τούντας Κ. Ο πόλεμος του ’40 και η προσφορά του Υγειονομικού σώματος. Περ. Νέα Εστία 1992, σ.1455. 5. Σκιαδάς, Ελ. Ο Ολυμπιονίκης και η Κερκυραία Αρχοντοπούλα. Εφ. Εστία 12 Νοεμβρίου 2017 6. Σκιαδάς, Ελ. Η θυσία του Καθηγητού Ιατρικής Ξενοφώντος Κοντιάδη, Εφ. Εστία, 2017. 7. Σκιαδάς, Ελ. Όταν οι Γερμανοί βομβάρδιζαν το Νοσοκομείο Ιωαννίνων, Εφ. Δημοκρατία 20 Οκτωβρίου 2018.

36 Περίπλους 121

“ύѾѝћѣѧџ ѫѬѡѧ ѢѼѥћѫѫћ Ѥћѣ ѤћѬѼѤѬѡѫџ Ѭѩѧ ѤҁѫѦѩ ” (P UP TFB BOE DPORVFS UIF XPSME ͆ϱЀϡϡϣϩϭ϶ ͈ϩ ͂ϡϡϣϩЀϨϭ϶

ª χѿѬѫћ ξѝѝџѥѼѤѩѭ ϏѤѡѧѿѬѡ

Η μυστική επίσκεψη του Τσόρτσιλ στην Τουρκία κατά τον Β’ Π. Π. Γράφει ο Γεώργιος Χαροκόπος

Ένα από τα πλέον ενδιαφέροντα διπλωματικά γεγονότα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, που ήρθαν στο φως της δημοσιότητας από τα απόρρητα αρχεία του Foreign Office ύστερα από 63 χρόνια μετά τη λήξη του πολέμου, ήταν η μυστική επίσκεψη του Τσώρτσιλ στην Τουρκία στις 30 Ιανουαρίου 1943. Αν η επίσκεψη αυτή και οι συνομιλίες που ακολούθησαν είχαν επιτυχία, ο πόλεμος θα λάβαινε άλλη τροπή και θα τελείωνε ίσως πολύ νωρίτερα από το Μάιο του 1945. Η αποτυχία τους επιβεβαιώνει το διπλό παιχνίδι της Τουρκίας σε βάρος των Συμμάχων. Η αποκάλυψη είχε γίνει από τον συντάκτη των TIMES, M. Lukas. ΟΙ Η.Π.Α.

Η μυστική επίσκεψη Τσώρτσιλ στην Τουρκία που πραγματοποιήθηκε λίγες ημέρες μετά τη Διάσκεψη Κορυφής Τσώρτσιλ-Ρούζβελτ στην Καζαμπλάνκα στις 14/1/1943, δεν νομίζουμε ότι ήταν εν γνώσει των Αμερικανών. Γιά δύο λόγους. Πρώτον οι Αμερικανοί δεν ενέκριναν τότε άλλες επιχειρήσεις εκτός από εκείνες της απόβασης –μετά την εκκαθάριση της Β. Αφρικής– στην Σικελία και στην συνέχεια στη Νότιο Ιταλία. Δεύτερον ο Ρούζβελτ παρακολουθούσε με προσοχή τις σχέσεις και την εμπορική συνεργασία της Τουρκίας με τη Ναζιστική Γερμανία. Απόδειξη ότι τον Ιανουάριο του 1944 απέστειλε στην Τουρκία αυστηρή προειδοποίηση ότι ο συνεχιζόμενος εκ μέρους της εφοδιασμός της ναζιστικής πολεμικής βιομηχανίας με χρώμιο, καθιστα ικανό τον Χίτλερ να συνεχίζει τον πόλεμο. Σχετικά, ο ίδιος ο επικεφαλής της Γερμανικής πολεμικής παραγωγής ΆλμπερτΣπέερ έχει αναφέρει από τον Νοέμβριο του 1943 στον Χίτλερ (και κάποια πηγή θα ενημέρωσε τους Αμερικανούς) ότι αν η Τουρκία σταματούσε αυτόν τον εφοδιασμό θα έκλειναν σε δέκα μήνες πολλά από τα εργοστάσια της Πολεμικής Βιομηχανίας της Γερμανίας.

Ο Τσόρτσιλ στα Άδανα

Όπως προκύπτει από τα γραφέντα στους «Τάιμς» από τον Μ. Lukas, ο Τσόρτσιλ, –σε αντίθεση με τον Ρούσβελτ– διατηρούσε την ελπίδα ότι σε κάποια φάση του πολέμου η Τουρκία θα προσχωρούσε στο πλευρό των Συμμάχων. Και μέσα Ιανουαρίου 1943 ο ίδιος και οι σύμβουλοί του σκέφτηκαν, ως φαίνεται, ότι η ώρα έχει φτάσει. Διότι: α) Μετά την μεγάλη συμμαχική νίκη στο Ελ Αλαμέιν, η στρατιά του Γερμανού Στρατάρχη Ρόμμελ καταδιωκόταν προς την Τριπολίτιδα. β) Στην Β.Δ. Αφρική οι Αμερικάνοι 38 Περίπλους 121

Ο Ουίνστον Τσόρτσιλ στα Άδανα με τον Υπουργό Εξωτερικών Νιούμαν Μενεμετζόγλου. είχαν αποβιβαστεί και προχωρούσαν παρά την αρχική σφοδρή αντίσταση των Γάλλων του Βισσύ, η οποία είχε συντριβεί και γ) οι δυνάμεις του Άξονα βρίσκονταν τώρα σε κλοιό από τα συμμαχικά στρατεύματα (8η συμμαχική στρατιά από Ν.Α., Βρετανοί, ελεύθεροι Γάλλοι, 1η Ελληνική Ταξιαρχία και από Β.Δ. 5η στρατιά του Αμερικανού Στρατηγού Μαρκ Κλαρκ). Έτσι αμέσως μετά την ιστορική συνάντηση κορυφής Τσόρτσιλ-Ρούσβελτ στην Καζαμπλάνκα του Μαρόκου (14 Ιανουαρίου 1943) και ενώ η Ρωσική εποποιία στο Στάλινγκραντ έφτασε στο αποκορύφωμά της με την εξολόθρευση της 6ης Γερμανικής στρατιάς του στρατάρχη Φον Πάουλους (29/1/1943), ο «Πατέρας της νίκης», έφτανε μυστικά με ειδικό αεροσκάφος στην Τουρκία στις 30/1/1943 βέβαιος ότι δεν θα χρειαζό-

ταν μεγάλη προσπάθεια για τη επιτυχία του σκοπού της επίσκεψής του. Όπως σημειώνει ο Lukas, ο Τσόρτσιλ νόμιζε ότι ο χρόνος για μια πρόσωπο με πρόσωπο συζήτησή του με τον Πρόεδρο της Τουρκίας ΙσμέτΙνονού είχε πλέον ωριμάσει. Η συνάντηση της Αγγλικής με την Τουρκική αντιπροσωπεία έπρεπε να γίνει με αυστηρή μυστικότητα. Ούτε στην Τουρκία ούτε στον άλλο κόσμο έπρεπε να γίνει γνωστή. Αλλά κατά τον κ. Lukas των «Τάιμς» - τα γεγονότα επρόκειτο να αποδείξουν ότι η πεποίθηση του Τσόρτσιλ ότι ο Ινονού θα δεχόταν την πρότασή του ότι ο καιρός ήταν κατάλληλος για να εισέλθει η Τουρκία στον πόλεμο, ήταν μεγάλο λάθος. Η Τουρκική αντιπροσωπεία με τον Ινονού επέμειναν στην ουδετερότητα της χώρας των. Εμείς, προσθέτουμε ότι, προφανώς, ο

ΕΠΕΙΤεΙΟΣ ΤΟΥ ΟΧΙ 28 Οκτωβρίου 1940 Πρέσβης του Χίτλερ στην Τουρκία φον Πάπεν θα είχε πληροφορήσει τους Τούρκους ότι με τα μυστικά όπλα που κατασκεύαζαν οι Γερμανοί επιστήμονες, ο Χίτλερ θα συνέτριβε τους Συμμάχους.

Αντί μυστικότητας, πρωτοσέλιδα…

Ο Τσόρτσιλ είχε φτάσει στα Άδανα αεροπορικώς με κάθε μυστικότητα. Στην Βρετανική αντιπροσωπεία εκτός από τον «Πατέρα της νίκης» μετείχαν ανώτατοι Βρετανοί αξιωματούχοι, όπως ο αρχηγός του Αυτοκρατορικού Επιτελείου, στρατηγός Άλανμπρουκ, οι αρχηγοί των Επιτελείων της RAF και του Ναυτικού, ο Υπουργός Εξωτερικών ΆντονυΉντεν, οι ανώτατοι διπλωματικοί σύμβουλοι Αλεξάντερ Κάτογκαν και Τζωρτζ Κλούτον, καθώς και ο ΧιουΧάγκεσον, Βρετανός Πρέσβυς στην Τουρκία. Αρχηγός της Τουρκικής αντιπροσωπείας ήταν ο Πρόεδρος της Τουρκίας Ινονού και μέλη, ο Πρωθυπουργός Σουκρού Σαράτσογλου, ο Υπουργός Εξωτερικών Νιούμαν Μενεμετζόγλου και ο στρατάρχης Φεβζί Τσακμάκ. Στην ουσία, δηλαδή, πρέπει να την χαρακτηρίσουμε όχι απλή μυστική σύσκεψη, αλλά μυστική συνάντηση Κορυφής. Όμως, προτού ακόμη αρχίσουν οι συνομιλίες ο Τούρκος Υπουργός Εξωτερικών Μενεμετζόγλου ανέφερε ότι οι Τουρκικές εφημερίδες με εντυπωσιακά πρωτοσέλιδα ανήγγειλαν ότι ο Βρετανός Πρωθυπουργός επισκεπτόταν την Τουρκία... Είναι προφανές ότι ο ίδιος, που ήταν γνωστός για τα φιλοχιτλερικά του αισθήματα, είχε αποκαλύψει το γεγονός για να το πληροφορηθούν και οι πράκτορες της εκεί Γερμανικής κατασκοπείας με όλα τα επακόλουθα… Πάντως οι δύο αντιπροσωπείες συνεδρίασαν κοντά στο αεροδρόμιο, σε ένα σιδηροδρομικό βαγόνι, πλησίον μιας σιδηροδρομικής διασταύρωσης και σε σημείο που ήταν αδύνατο να προσελκύσει την προσοχή. Ο Τσόρτσιλ πρότεινε στον Ινονού την συμμετοχή στην επιχείρηση «Ακολάαντ», που είχε σχεδιάσει ο αρχιστράτηγος Μέσης Ανατολής στρατηγός Ουίλσον για την απελευθέρωση της Δωδεκανήσου. Αντικειμενικοί στόχοι της, η κατάληψη των εκεί αεροπορικών βάσεων και με τις βάσεις που θα παραχωρούσε η Τουρκία θα βομβαρδίζονταν οι Ρουμανικές πετρελαιοπηγές, που ήσαν απαραίτητες στον Άξονα. Εκτός από τον εφοδιασμό των Γερμανικών δυνάμεων στην Ρωσία, από το λιμάνι της Κωνστάντζας μέσω Βοσπόρου, Αιγαίου, Κορίνθου-Σικελίας ανεφοδιάζονταν και οι Γερμανικές-Ιταλικές δυνάμεις εκεί και στην Β. Αφρική. Αντάλλαγμα για την Τουρκία θα ήταν ο εφοδιασμός της με σύγχρονο πολεμικό υλικό. Και το πλέον δελεαστικό η αποκατάσταση της παλαιάς κυριαρχίας της στα Δωδεκάνησα, «παρά το γεγονός –σημειώνει ο Lukas– ότι αυτό θα προκαλούσε την οργή των Ελλήνων συμμάχων της Μ. Βρετανίας». Για κάθε αμερόληπτο ιστορικό ερευνητή, οι προσφορές

αυτές δεν έγιναν δεκτές από τους Τούρκους γιατί, προφανώς, πίστευαν σε νίκη του Χίτλερ οπότε, βέβαια, και τα Δωδεκάνησα και το Αιγαίο θα περιέρχονταν στα χέρια τους.

Επιχείρηση «Accolade»

Εδώ πρέπει να πούμε ότι τόσο ακλόνητη ήταν η πίστη των Τούρκων ότι ο Χίτλερ τελικά θα κέρδιζε τον πόλεμο, ώστε όταν ο Τσόρτσιλ κατά την συνθηκολόγηση της Ιταλίας στις 8/9/1943 έδωσε εντολή –παρά την αντίθεση των Αμερικανών– για την εκτέλεση της Accolade και επανέλαβε την πρότασή τους στους Τούρκους, οι τελευταίοι και πάλι αρνήθηκαν κατηγορηματικά να βοηθήσουν τους Συμμάχους… Για την «Ακολάαντ» σημειώνουμε ότι άρχισε στα μέσα Σεπτεμβρίου του 1943 με την προσχώρηση του Ιταλού διοικητή Δωδεκανήσου Ναυάρχου Καμπιόνι, στους Συμμάχους. Δυνάμεις Βρετανών και Ελλήνων κομάντος κατέλαβαν την Λέρο, τη Σύμη, το Καστελόριζο και την Κω. Οι αλεξιπτωτιστές του Ιερού Λόχου με επικεφαλής τον διοικητή τους στρατηγό Χριστόδουλο Τσιγάντε την Σάμο. Όμως, οι 35.000 Ιταλοί της Ρόδου του ναυάρχου Καμπιόνι, υπέστησαν κεραυνοβόλο επίθεση από τις 10.000 Γερμανών του στρατηγού Φον Κλέμαν –που είχε κι εκείνος την έδρα του στην Ρόδο– και συνετρίβησαν. Ο λοχαγός Τζωρτζ Τζέλικο (ο μετέπειτα Κόμης Τζέλικο), που είχε πέσει με αλεξίπτωτο κοντά στο στρατηγείο του Καμπιόνι με ασυρματιστή και δύο ακόμη αξιωματικούς, ως απεσταλμένος του στρατηγείου Μέσης Ανατολής, μόλις κατόρθωσε να διασωθεί. Ο Χίτλερ ενήργησε αστραπιαία και με ισχυρές αεροπορικές δυνάμεις. Οι Βρετανοί κομάντος και οι Ιερολοχίτες δεν ήταν δυνατό

να κρατήσουν τις θέσεις τους χωρίς συμμαχική βοήθεια που αρνήθηκαν οι Αμερικάνοι λόγω των αναγκών του μετώπου στην νότια Ιταλία. Οι απώλειες των συμμάχων (Ελλήνων και Βρετανών) υπήρξαν μεγάλες. Τα καταληφθέντα νησιά εκκενώθηκαν. Χάσαμε και το καμάρι των αντιτορπιλλικών μας, το «Βασίλισσα Όλγα» από καταιγιοστικό βομβαρδισμό «Στούκας» στο λιμάνι της Λέρου. Το αντιτορπιλλικό «Αδρίας» που απεκόπη στα δύο, κατόρθωσε τελικά να επιστρέψει στη Βάση της Αλεξάνδρειας. Το κατόρθωμα αυτό του πλήρώματος και του Κυβερνήτη ναυάρχου Τούμπα, προκάλεσε τον θαυμασμό όλων των συμμάχων και πρώτα-πρώτα των Βρετανών. Όπως καταφαίνεται από τα ανταλλάγματα του Τσόρτσιλ προς τους Τούρκους στις 30/1/1943 στα Άδανα, ενώ εμείς εξακολουθούσαμε να πολεμούμε μαζί τους, εκείνοι διαπραγματεύονταν με τους Τούρκους πίσω από την πλάτη μας. Και ήσαν έτοιμοι να τους παραδώσουν πανάρχαια ελληνικά νησιά. Δεν τα δέχτηκαν τότε γιατί δεν ήθελαν να πολεμήσουν. Σήμερα σκηνοθετούν προκλήσεις τύπου «Ίμια» και τελευταία ψέλλισαν και για Τουρκική μειονότητα στην Ρόδο… Βέβαια, ο Τσόρτσιλ βοήθησε αργότερα την Ελλάδα, αλλά οι διάδοχοί του φαίνεται ότι είχαν το σύνδρομο της αμνησίας. Και φέρθηκαν στην Ελλάδα με τέτοιο τρόπο ώστε να νομίζουν πολλοί ότι έχασαν την ιστορική και γεωγραφική τους μνήμη και εξέλαβαν την Τουρκία για την Ελλάδα, που υπήρξε ο μοναδικός και πολύτιμος σύμμαχός τους όταν πολεμούσαν μόνοι τον Άξονα και η ελπίδα της νίκης δεν υπήρχε πριν από την επτάμηνη Ελληνική Περίπλους 121 39

ΕΠΕΙΤεΙΟΣ ΤΟΥ ΟΧΙ 28 Οκτωβρίου 1940

Εποποιία 1940-41, που άλλαξε την ιστορία. Για την επιχείρηση Accolade, ο Τσόρτσιλ επικρίθηκε πέρυσι από τον Βρετανό συγγραφέα AnthonyRogers στο βιβλίο του «Churchill’s Folly – Το ολίσθημα του Τσόρτσιλ». Την Accolade έχουμε περιγράψει σε γενικές γραμμές στο βιβλίο μας «Το Φρούριο Κρήτη – Ο μυστικός πόλεμος 1941-44» που εκδόθηκε το 1971. «Ακολάαντ» - έτσι προφέρεται – σημαίνει την τελετή στέψης των Ιπποτών στην Ρόδο κατά την Ενετική Κατοχή. Μεγάλες προσδοκίες, φαίνεται, να είχε ο Τσόρτσιλ για την επιχείρηση αυτή όταν πήγε στις 30/1/1943 στην Τουρκία, βέβαιος ότι η τελευταία θα τον βοηθούσε, οπότε βέβαια θα λάμβανε χώρα και κάποια τελετή παρόμοια με την «Στέψη των Ιπποτών».

Με άδεια χέρια… αλλά σώος…

Όταν το αεροπλάνο του Τσόρτσιλ και της ακολουθίας του τροχοδρομούσε στο αεροδρόμιο των Αδάνων για την επιστροφή στην Αγγλία, ανεξήγητα παρέκλινε επικίνδυνα από τον διάδρομο και κόλλησε σε λάσπες. Ο Τσόρτσιλ ψύχραιμος επιστάτησε στην προσπάθεια ανάσυρσης του αεροσκάφους.

40 Περίπλους 121

Στο διάστημα που μεσολάβησε αποκαλύφθηκε σχέδιο δικτύου κατασκοπείας των Ναζί να τον δολοφονήσουν με την ακολουθία του καταρρίπτοντας το αεροπλάνο. Αμέσως τα σχέδια πτήσης άλλαξαν και ο «Πατέρας της νίκης» έφτασε τελικά στην Αγγλία σώος μεν, αλλά με άδεια χέρια, σύμφωνα με όσα έγραψε ο Lukas στους «Τάιμς» του Λονδίνου.

«Τα κανόνια του Ναβαρόνε»

Όμως, οι Βρετανοί και οι Έλληνες κομάντος (Ιερός Λόχος) δεν άργησαν να επιστρέψουν και άρχισαν να απελευθερώνουν από τις αρχές του 1944 ένα-ένα τα σκλαβωμένα επί αιώνες Ελληνικά Δωδεκάνησα με την βοήθεια των γενναίων κατοίκων τους. Και αυτό με εντολή του Τσόρτσιλ, που είχε, προφανώς, μετανοήσει για την επίσκεψη στα Άδανα. Διεξήχθη ένας επικός αγώνας ενώ στην ηπειρωτική Ελλάδα ο «Εμφύλιος» είχε φθάσει στο αποκορύφωμά του και μάλιστα κάτω από την σκληρή και αδυσώπητη Ναζιστική κατοχή. Η τελευταία επιχείρηση των κομάντος έγινε κατά των θέσεων των Γερμανών στην Ρόδο και στην πλησιέστερη, αλλά στρατηγικής σημασίας μικρότερη νήσο Αλίμνια και ση-

μείωσε μεγάλη επιτυχία. Οι δύο σύμμαχοι ανταπέδιδαν στον εχθρό το χτύπημα που είχαν υποστεί στην Λέρο, στην Κω, Σύμη κ.λπ. το φθινόπωρο του 1943. Το κωδικό όνομα της επιχείρησης ήταν «Τεντ» και σε αυτήν βασίστηκε το σενάριο της συναρπαστικής μεταπολεμικής ταινίας «The Guns of Navarone» με τον Άντονι Κουίν και την Ειρήνη Παππά. Είναι γεγονός ότι μετά τα Δεκεμβριανά του 1944 στην Αθήνα από το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ κατά τα οποία εφονεύθησαν και τραυματίστηκαν δεκάδες Βρετανοί στρατιώτες, οι Βρετανοί πείσμωσαν και μέλη της Κυβέρνησής τους πρότειναν να μην αποδοθούν τα Δωδεκάνησα στην Ελλάδα. Όμως, ο «Πατέρας της νίκης» που προσπάθησε με την συμφωνία της Βάρκιζας να σταματήσει την αλληλοσφαγή των, αλλά απέτυχε, απέρριψε την πρόταση. Απέδειξε έτσι –καθώς και με την συμφωνία του στη Γιάλτα με τον Στάλιν– ότι δεν είχε λησμονήσει της 7μηνη εποποιία της Ελλάδος 1940-41, που υπήρξε σωτήρια για όλους τους Συμμάχους. Άλλοι, πείσμωνες Βρετανοί πολιτικοί σε συνδυασμό με ασυγχώρητα λάθη από Ελληνικής πλευράς, τραυμάτισαν σοβαρά τις στενές αγγλοελληνικές σχέσεις με τα γνωστά επακόλουθα…

Απρίλιος 1941 Η στάση των πρωτοετών Ευελπίδων Γράφει ο Στυλιανός Πολίτης

Δ

ύο είναι τα θεμέλια του κράτους: οι καλοί νόμοι και ο καλός στρατός. Χωρίς νόμους το κράτος δεν μπορεί να λειτουργήσει και χωρίς στρατό δεν μπορεί να υπάρξει. Όπως φαίνεται αυτό το ήξερε πολύ καλά ο πρώτος Κυβερνήτης μας μετά την απελευθέρωση από τον Τουρκικό ζυγό, οπότε και το πρώτο «επαγγελματικό» σχολείο που ίδρυσε ο Ιωάννης Καποδίστριας ήταν στρατιωτικό, για την εκπαίδευση εκείνων που θα αναλάμβαναν την οργάνωση και την ηγεσία του στρατεύματος. Έφτιαξε δηλαδή μια σχολή Αξιωματικών που άρχισε να λειτουργεί τον Ιούλιο του 1828 στο Ναύπλιο υπό την εποπτεία του Βαυαρού Συνταγματάρχη βαρόνου Καρόλου-Γουλιέλμου φον Χέυδεκ (von Heideck), με βασικό εκπαιδευτή τον Κορσικανό Λοχαγό του Αγγλικού Στρατού Ρωμύλο ντε Σαλτέρι (Romylo de Santelli). Η επιλογή γινόταν με αυστηρότατα κριτήρια και από τον ίδιο τον Καποδίστρια! Οι μαθητές της ονομάσθηκαν από τον Κυβερνήτη «Ευέλπιδες». Η ονομασία αυτή σημαίνει «καλές ελπίδες» και ήταν απόλυτα επιτυχής. Οι νεαροί σπουδαστές ταυτίστηκαν απόλυτα με την ονομασία τους και δεν άργησαν να το αποδείξουν πρωτοστατώντας σε όλους του αγώνες του Έθνους γράφοντας τις πιο ένδοξες σελίδες της νε42 Περίπλους 121

ότερης Ιστορίας μας. Η εκπαίδευση τους ήταν ανάλογη με αυτό που θα περίμενε κανείς. Όλοι μας γνωρίζουμε ότι Αξιωματικός σε όλους τους στρατούς του κόσμου είναι κάτι το διαφορετικό. Είναι αυτός που άφοβος οδηγεί στη μάχη τους στρατιώτες και ανάλογα με τις ικανότητες του και τη γενναιότητα του είναι και τα αποτελέσματα. Είναι αυτός που διαχειρίζεται την τύχη της Χώρας στις πιο κρίσιμες στιγμές. Αξιωματικός με μέτριες ικανότητες δεν μπορεί να υπάρχει! Μόνο άριστος μπορεί να είναι! Γι’ αυτό χρειάζεται σκληρή μέχρι και του ορίου της ανθρώπινης αντοχής, ψυχοσωματική άσκηση και υψηλή ακαδημαϊκή εκπαίδευση. Ο συνδυασμός είναι πολύ δύσκολος. Απαιτεί εξαιρετικά υψηλά ψυχικά σωματικά και διανοητικά προσόντα παράλληλα με μεγάλη αγάπη και πίστη στην Πατρίδα καθώς και απόλυτη αφοσίωση στο στρατιωτικό Καθήκον. Με βάση αυτές τις απαιτήσεις, δημιουργήθηκε στην πρώτη σχολή ένα αυστηρά στρατιωτικό περιβάλλον, στο οποίο έσπευσαν να καταταγούν οι ευγενέστεροι νέοι. Ήταν κυρίως παιδιά των αγωνιστών της Παλιγγενεσίας που πλήρωναν πολύ ακριβά δίδακτρα για να σπουδάσουν και να καταστούν ικανοί να στελεχώσουν όχι μόνο τον Στρατό Ξηράς αλλά και το Ναυτικό. Με την ίδρυση ξεχωριστής ναυτικής σχολής με τις

ίδιες βασικές αρχές η Σχολή Ευελπίδων, το πρώτο ανώτατο πνευματικό ίδρυμα της Χώρας μας, συνέχισε να τροφοδοτεί με άξιους ηγήτορες μόνο το Στρατό Ξηράς. Αργότερα φοίτησαν εκεί, όπως και στη Ναυτική Σχολή των Δοκίμων και οι πρώτοι Αξιωματικοί της Αεροπορίας μας, μέχρι την ίδρυση της Σχολής Ικάρων. Οι απόφοιτοι της Σχολής ανδραγάθησαν στα πεδία των μαχών και διακρίθηκαν στην Κοινωνία σαν σπουδαίοι πολιτικοί και σημαντικοί επιστήμονες. Μεγάλη ήταν και η προσφορά τους στην οργάνωση αλλά και τη λειτουργία του «Bασιλικού Σχολείου των Tεχνών», όταν από το 1836 άρχισε να υφίσταται «υπό Στρατιωτικήν Διοίκησιν και με στρατιωτικήν τάξιν», για να μετονομασθεί το 1873 σε Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο. Οι πρώτοι Καθηγητές του ήταν είκοσι Έλληνες Αξιωματικοί με περισσότερο γνωστό τον Θεόδωρο Κομνηνό. Ο τελευταίος στρατιωτικός Διευθυντής του Πολυτεχνείου ήταν ο Ταγματάρχης Αναστάσιος Θεόφιλος (1878-1901). Συνεχίζοντας η Σχολή Ευελπίδων την πολύπλευρη προσφορά της στο Έθνος φθάσαμε στο 1940. Στις 2 Οκτωβρίου εκείνης της χρονιάς εισήλθαν γεμάτοι όνειρα και φιλοδοξίες τριακόσιοι περίπου πρωτοετείς Ευέλπιδες που καλώς εχόντων των πραγμάτων μετά τριετή φοίτηση θα ονομαζόντουσαν Ανθυπολοχαγοί τάξεως 1943. Οι παλαιότεροι Ευέλπιδες τηρώντας επακριβώς την παράδοση, τους υποδέχθηκαν με δυνατές φωνές και με άγρια καψώνια. Τη γνωστή «νίλα». Ο Διοικητής της Σχολής Υποστράτηγος Ναπολέων Μπάτας απευθύνθηκε σ’ αυτούς με το αυστηρό του ύφος, εκφωνώντας την Ημερήσια Διαταγή του: «Νέοι Ευέλπιδες: Με την είσοδο σας σήμερον εν τη Σχολή, αρχίζει να πραγματοποιήται το πρώτον βήμα προς την λαμπράν σταδιοδρομίαν, την οποία επιλέξατε και είσθε αξιέπαινοι δι’ αυτό. Αρχίζει να πραγματοποιήται η εκπλήρωσις ενός ονείρου σας ωραιοτάτου και αξιοζήλευτου. Ήδη, από σας εξαρτάται η ολοκλήρωσις τούτου και έχω πεποίθησιν, ότι έχετε πλήρη επίγνωσιν της σοβαρότητος της υψηλής θέσεως σας, και να είσθε υπερήφανοι. Από τον καιρόν των εξετάσεων σας ακόμη, ασφαλώς θα σας έχουν εντυπωθή ζωηρώς, οι τίτλοι και τα σύμβολα τα οποία φέρει επί της προμετώπης της, η Σχολή, Ο Ναός ούτος της ωραίας ελπίδος του Έθνους. Η Σχολή των Ευελπίδων. Εις τον Ναόν αυτόν λέγω να βαπτισθήτε πρωτίστως εις τας αρετάς: της Τιμής και του Καθήκοντος! Η Τιμή, η μεγάλη αυτή αρετή, το ελατήριον των ευγενών πράξεων και των μεγάλων θυσιών, υπέρ Πατρίδος. Αυτό είναι το πρώτον σύμβολον της Σχολής. «Εις οιωνός άριστος αμύνεσθαι

ΕΠΕΙΤεΙΟΣ ΤΟΥ ΟΧΙ 28 Οκτωβρίου 1940 περί Πάτρις». Να προπαρασκευάσητε τας ψυχάς σας, με παν ευγενές και υψηλόν, μέχρι αυτοθυσίας και αυταπαρνήσεως. Να ισχυροποιήσετε τον χαρακτήρα σας, δια το υψηλόν έργον δια το οποίον προορίζεσθε. Πρέπει να γνωρίζετε ευθύς εξ αρχής, ότι εις τον Ναόν τούτον είναι ανάγκη να εμπνευσθήτε με την πειθαρχίαν και να πιστέυσητε ενδομύχως, συνειδητά εις αυτήν, ως θρησκείαν. Επ’ αυτής πρωτίστως στηρίζεται το συγκρότημα του Στρατού και της υγιούς Κοινωνίας. Ουδεμία διαστροφή της έννοιας της πειθαρχίας είναι επιτετραμμένη! Το άλλο σύμβολον της: «Αρχεσθαι μαθών, άρχειν επιστήση». Θα σας φωτίζει ως φάρος προς απόκτησιν της ικανότητος δια της οποίας θ’ αποβή τελεσφόρον το υψηλόν έργον, του να γίνητε άξιοι ηγήτορες του ενόπλου Έθνους, του Στρατού. Πρέπει κατά συνέπειαν δια την εν γένει μόρφωσιν και εκπαίδευσιν σας εν τη Σχολή ν’ αναπτύξητε εις υπέρτατον βαθμόν τας πνευματικάς, σωματικάς και ψυχικάς ιδιότητας σας. Απαιτείται: Να έχητε υπομονήν και επιμονήν, ισχυράν θέλησιν. Να καταβάλητε φιλοτίμους προσπαθείας, προς μάθησιν και τελειοποίησιν από πάσης απόψεως. Να εκριζώσητε πάσαν τυχόν κακήν έξιν. Αμέλεια, αδιαφορία, επιπολαιότης, δισταγμός προ των δυσκολιών, αυθαιρεσία, ουδόλως είναι ανεκτά και συγνωστά. Τουναντίον: η φιλομάθεια, η εντατικότης προσοχής, το σθένος, η αποφασιστικότης, η πρωτοβουλία, εκτιμώνται και βραβεύονται. Συνεπώς, επιδοθήτε με ενθουσιασμόν, ζήλον και αφοσίωσιν εις το έργον σας. Φιλοτιμηθήτε να φανήτε καλύτεροι των παλαιοτέρων, που ετίμησαν την Σχολήν και λαμπρύνητε περισσότερον την ιστορίαν της, ώστε να ν’ ανταποκριθήτε πλήρως εις τας προσδοκίας της Διοικήσεως και μετά τριετή ευδόκιμον φοίτησιν και θητείαν, να καταστήτε άξιοι των παραδόσεων και του ονόματος της Σχολής». Τα υπέροχα λόγια του Στρατηγού Διοικητού της Σχολής δεν έπαψαν ποτέ να ηχούν στ’ αυτιά των νεαρών μαθητών της Σχολής, παρά το συνεχές τροχάδην, τις κοπιαστικότατες πεζικές ασκήσεις μέσα στο ασταμάτητο πρόγραμμα και τα ατέλειωτα καψώνια. Ξημέρωσε και η 28η Οκτωβρίου 1940. Ανυποψίαστοι οι Ευέλπιδες μετά το πρωινό εγερτήριο, τη γυμναστική, την επιθεώρηση και το πρωινό φαγητό μετέβησαν στις τάξεις για τα μαθήματα τους. Αν και πολύ νωρίς, από τον τορπιλισμό της Έλλης, τα σύννεφα του πολέμου είχαν πυκνώσει επικίνδυνα, εκείνο το πρωί φαινόταν να είναι σαν τα άλλα. Κανείς τους δεν ήξερε για το ΟΧΙ του Ιωάννη Μεταξά ούτε για την επίθεση των Ιταλών. Ξαφνικά όμως από τα μελετητήρια της τρίτης τάξεως, δηλαδή της διοικούσας, ακούστηκαν δυνατές φωνές, ζητωκραυγές και αμέσως μετά ποδοβολητό. Άρχισαν να ακούγονται εμβατήρια. Γρήγορα ολόκληρη η Σχολή βρισκόταν σε συναγερμό. Οι Αξιωματικοί της Σχολής έλαβαν βιαστικά φύλλα πορείας για να στελεχώσουν τις μάχιμες μονάδες, οι τριτοετείς Ευέλπιδες ονομάσθηκαν Ανθυπολοχαγοί και αναχώρησαν κυριολεκτικά τρέχοντας για το μέτωπο. Όσο για τους πρωτοετείς: αυτούς τους περίμενε η απογοήτευση. Τους

Πάνω: Ένας από τους υπερασπιστές της Κρήτης, ο Εύελπις Α’ Χαράλαμπος Πολίτης. Κάτω: Ο Συνταγματάρχης Κίτσος Λουκάς.

έδωσαν αόριστη άδεια. Χωρίς φωνές και ενθουσιασμούς το δέχθηκαν με σκυμμένο το κεφάλι. Όταν τόλμησαν να πάνε για να κάνουν τα παράπονα τους, αντιμετώπισαν τις αυστηρές επιπλήξεις των ανωτέρων τους. Έπρεπε να κάνουν ότι τους διέταζαν. Έφυγαν από τη Σχολή πικραμένοι, με το φύλλο αδείας στο χέρι και περπατώντας στο δρόμο απαρηγόρητοι, έβλεπαν τους φαντάρους να φεύγουν «με το χαμόγελο στα χείλη» για το γράψουν το σύγχρονο έπος στα απάτητα, χιονισμένα βουνά της Βορείου Ηπείρου. Άλλα όνειρα είχαν όταν αποφάσισαν να καταταγούν στη Σχολή και τελείως διαφορετικά τους τα είχε παρουσιάσει με την Ημερήσια Διαταγή του ο Διοικητής της Σχολής, την πρώτη μέρα που φόρεσαν τη στολή τους. Βαδίζοντας σιωπηλοί στους δρόμους ή κλεισμένοι στα σπίτια τους, κανένας απ’ αυτούς δεν περίμενε ότι σύντομα αυτή η τάξη θα ήταν η ηρωικότερη, ότι αυτοί οι Ευέλπιδες προτού ακόμα να τελειώσουν το πρώ-

το έτος σπουδών, θα ικανοποιούσαν στο έπακρον τις προσδοκίες του Διοικητού της Σχολής σαν «πολλώ κάρρονες» των προηγουμένων συναδέλφων τους και θα λάμπρυναν τόσο πολύ της Ιστορία της. Όμως προς το παρόν, ήταν … αδειούχοι! Στις 8 Νοεμβρίου αναχώρησε για το μέτωπο και ο Στρατηγός Διοικητής της Σχολής και από στις 10 Νοεμβρίου άρχισαν να φεύγουν και οι περισσότεροι από τους δευτεροετείς Ευέλπιδες για τα έμπεδα. Στις 24 Νοεμβρίου του 1940 οι πρωτοετείς Ευέλπιδες ανακλήθηκαν στη Σχολή. Όλοι τους νόμισαν ότι επιτέλους θα τους έστελναν να πολεμήσουν. Νέα απογοήτευση τους περίμενε όταν έμαθαν ότι θα συνέχιζαν κανονικά τα μαθήματα τους. Τους υποσχέθηκαν όμως ότι σύντομα, δηλαδή μετά από εξάμηνη εντατική εκπαίδευση, θα αναλάμβαναν διμοιρίτες. Η υπόσχεση δεν τους παρηγόρησε και μάλλον αγανάκτηση προκάλεσε. Οι έξι μήνες τους φάνηκαν πολλοί. Μέχρι να περάσουν, ο πόλεμος μπορεί να είχε τελειώσει χωρίς αυτοί να έχουν ρίξει ούτε τουφεκιά. Πώς να κάτσουν να διαβάσουν γνωρίζοντας ότι τις ίδιες στιγμές όλοι οι άλλοι πολεμούσαν; Πέρασε ο χειμώνας και ήρθε η Άνοιξη. Το Έθνος πανηγύριζε τις νίκες μας. Όλοι πίστευαν ότι σύντομα ακόμα και στη Ρώμη θα κυμάτιζε η Γαλανόλευκη. Η επίθεση των Γερμανών όμως ήρθε να αλλάξει την πορεία της Ιστορίας. Στις 6 Απριλίου του 1941, το πρωινό πολεμικό ανακοινωθέν προκάλεσε αναστάτωση στους Ευέλπιδες. «Εμείς τι περιμένουμε;» άρχισαν να διερωτώνται και οι διαμαρτυρίες τους έγιναν εντονότερες. «Μέχρι εδώ! Δεν μπορούμε άλλο!... … Ο Στρατός πολεμάει και εμείς γράφουμε διαγωνίσματα!». Αναστάτωση προκλήθηκε στη Σχολή καθώς και κάποια κρούσματα απειθαρχίας, κατά την στενή έννοια του όρου. Όλοι συγκεντρώθηκαν στην πλατεία μπροστά από το Διοικητήριο. Ζητούν επίμονα από τη Διοίκηση να φύγουν αμέσως για να πολεμήσουν οπουδήποτε. Όμως του περίμενε ξανά απογοήτευση! Η Διοίκηση ήταν ανένδοτη και τα μαθήματά τους έπρεπε να συνεχισθούν κανονικά! Τη μόνη συμπαράσταση που είχαν ήταν από κάποιους κατώτερους Αξιωματικούς και κυρίως από τον ανακληθέντα στην ενέργεια Υπολοχαγό Μηχ. Νικόλαο Λυγιδάκη ο οποίος μάταια προσπαθούσε με τις γνωριμίες του, ιδιαίτερα μάλιστα με το Πρίγκιπα Πέτρο, να ικανοποιήσει τις επιθυμίες των Ευελπίδων. Στις 16 Απριλίου 1941, μετά την κατάρρευση του μετώπου, οι Γερμανοί προελαύνουν με κατεύθυνση την Πρωτεύουσα. Την ίδια μέρα οι 300 περίπου πρωτοετείς Ευέλπιδες ζητούν από τη Σχολή την αναχώρηση τους για τις Θερμοπύλες. Ήθελαν σαν τους 300 του Λεωνίδα να περιμένουν τους Γερμανούς εκεί για να επαναλάβουν τη μεγάλη θυσία των Σπαρτιατών προγόνων τους, πιστοί και αυτοί «τοις κείνων ρήμασι». Η Διοίκηση τους συνέστησε υπομονή και υποσχέθηκε ότι θα εξέταζε το αίτημα τους, αναμένοντας και τις απαραίτητες διαταγές από τα προϊστάμενα κλιμάκια. Η ανυπομονησία τους αλλά και η δίκαιη αγανάκτηση τους είχε φθάσει στο έπακρο, Περίπλους 121 43

ΕΠΕΙΤεΙΟΣ ΤΟΥ ΟΧΙ 28 Οκτωβρίου 1940

Αριστερά: Ο τότε θυρεός της Σχολής Ευελπίδων. Δεξιά: Η Ιερά Μονή Παναγίας Οδηγήτριας Γωνιάς Χανίων (1930).

για να κορυφωθεί στις 23 Απριλίου στο αμφιθέατρο όταν άκουσαν τη διαταγή που εκδόθηκε από τη Σχολή: Από το απόγευμα αυτής της ημέρας θα αναλάμβαναν αστυνομικά καθήκοντα! Η αναταραχή ήταν μεγάλη! Ούτε για αστείο δεν ήθελαν να το δεχθούν. Μικρές στην αρχή ομάδες, μετά μεγαλύτερες άρχισαν να συζητούν έντονα εκφράζοντας τις αντιρρήσεις τους και τη δυσαρέσκεια τους. Το μεσημέρι ακούστηκε το διάγγελμα του Βασιλιά Γεωργίου. Ήταν απόλυτος! Δεν δεχόταν τη συνθηκολόγηση και διευκρίνιζε: «… Αγνωούμεν υπό ποίας συνθήκας επακριβώς ευρεθείς ο Στρατός της Ηπείρου υπέγραψε ανακωχήν μετά του εχθρού εν αγνοία υμών, του Αρχιστρατήγου και της Κυβερνήσεως. Η πράξις αύτη, κατ’ ουδέν δεσμεύει την ελευθέραν βούλησιν του Έθνους, του Βασιλέως και της Κυβερνήσεως, η οποία συνίσταται εις την συνέχισιν του αγώνος, δι’ όλων των υπολοιπομένων ημίν δυνάμεων προς εξασφάλισιν των υπάτων Εθνικών συμφερόντων ..» Απευθυνόμενος μάλιστα σε όλους τους Έλληνες, καλώντας τους στα όπλα για συνέχιση του Αγώνα, κατέληξε: «… Μείνατε πιστοί εις την ιδέαν μιας ηνωμένης, αδιαιρέτου, ελευθέρας Πατρίδος. Εντείνατε τας θελήσεις σας. Αντιτάξατε την Ελληνικήν σας υπερηφάνεια κατά της εχθρικής βίας και τον εχθρικόν δελεασμόν. Θαρρείτε, αι καλαί ημέραι θα επανέλθουν. Ζήτω το Έθνος!». Αυτό ήταν! Οι Ευέλπιδες δεν ήθελαν να ακούσουν τίποτε άλλο πια. Μόνο τη φωνή του Βασιλιά που τους καλούσε στην εκτέλεση του υπερτάτου καθήκοντος! Όλοι αποφάσισαν να τρέξουν στην Κρήτη. Εκεί που θα μπορούσαν να συνεχίσουν τον Αγώνα. Μαζί τους ενώθηκε και ο Υπολοχαγός Νικόλαος Λυγιδάκης. Σημειώθηκε στρατιωτική στάση, καταλήφθηκε το στρατόπεδο από τους στασιαστές Ευέλπιδες, εγκαταστάθηκε ένοπλη φρουρά στις πύλες και άρχισε εντατικά η προετοιμασία αναχωρήσεως για τη Κρήτη. Ο αντικαταστάτης Διοικητού της Σχολής Αντισυνταγματάρχης Πυροβολικού (Ελαφράς Υπηρεσίας) Ευστάθιος Καμαρινός προσπάθησε όπως όφειλε να ανακτήσει τον έλεγχο. Γι’ αυτό πήγε να συλλάβει τον Υπολοχαγό Νικόλαο Λυγιδάκη που 44 Περίπλους 121

τώρα ήταν ο αρχηγός της στάσεως. Η βίαιη επέμβαση των Ευελπίδων ματαίωσε όμως τη προσπάθεια του. Το γεγονός αναφέρθηκε τηλεφωνικά στον Επιτελάρχη της Στρατιωτικής Διοικήσεως Αθηνών, Συνταγματάρχη Πεζικού Θωμά Πεντζόπουλο, ο οποίος ζήτησε να μιλήσει απευθείας με τον Αρχηγό, δηλαδή τον πρώτο μαθητή των πρωτοετών. Ο νεαρός Εύελπις ήταν σαφέστατος: «Λαμβάνω την τιμή να σας αναφέρω ότι ελήφθη η ομόθυμος απόφασις όπως οι Ευέλπιδες ή σταλούν εις το μέτωπον ή εις Κρήτην …». Ανάστατος ο Επιτελάρχης σπεύδει στη Σχολή. Βρίσκει τους Ευέλπιδες να έχουν παραλάβει τη Σημαία και με τον οπλισμό τους στο αναρτήσατε να ξεκινούν. Μπαίνει μπροστά τους και τους σταματά! Εγκαταλείποντας το βλοσυρό του ύφος τους μίλησε σαν παλιός έμπειρος συνάδελφος αλλά και σαν στοργικός πατέρας: «Η ισχύς του εχθρού είναι κολοσσιαία. Η εξόντωσις του μεγαλύτερου μέρους της Σχολής υπό της εχθρικής αεροπορίας καθ’ οδόν εις την ξηράν θα είναι μοιραία. Αλλά και ο καταποντισμός των υπολοίπων όσων τυχόν φθάσουν εις τα παράλια και θα πειραθούν να διαπλεύσουν το Κρητικόν πέλαγος θα πρέπει να θεωρείται πλέον ή βέβαιος». Οι Ευέλπιδες όμως δεν ήταν μόνο αμετάπειστοι αλλά και πολύ βιαστικοί. Λακωνικότατη η απάντηση τους: «Είμεθα έτοιμοι δια κάθε θυσίαν χάριν της Πατρίδος μας». Μπροστά σ’ αυτό το υπέροχο Πατριωτικό Θέαμα ο Συνταγματάρχης κυριολεκτικά λύγισε. Πυκνά δάκρυα συγκινήσεως άρχισαν να τρέχουν από τα μάτια του. Δεν μπορούσε να κάνει τίποτε άλλο από το να δώσει την ευχή του: «Στο Καλό γενναία παιδιά της Ελλάδος, στο Καλό Ευέλπιδες! και με τη Νίκη!». Παραμέρισε ανοίγοντας τον δρόμο, στάθηκε προσοχή και χαιρέτησε βλέποντας να περνά μπροστά του η Σημαία, που την ακολουθούσαν τραγουδώντας οι γενναίοι πρωτοετείς Ευέλπιδες της τάξεως 1943. Αμέσως μετά ανέφερε στους ανώτερους του: «Ουδείς μπορεί να τους μεταπείσει, αλλά και ουδείς έχει το δικαίωμα να στερήσει από αυτούς τους νεαρούς Ευέλπιδες την θέλησιν να πολεμήσουν, ως επιθυμούν για την Πατρίδα». Ήδη είχαν φθάσει τα λεωφορεία που εί-

χαν επιταχθεί από Ευέλπιδες στην λεωφόρο Αλεξάνδρας. Πριν την επιβίβαση τους στάθηκαν όλοι συντεταγμένοι μπροστά στο Ηρώον της Σχολής, όπου έμειναν για λίγο σιωπηλοί αποδίδοντας τιμήν στους παλαιότερους φονευθέντες συναδέλφους τους. Στη συνέχεια επανέλαβαν με βροντώδη φωνή τον Όρκο τους. Η γλώσσα τους άρχισε να τρέμει και δάκρυα γέμισαν τα μάτια τους τη στιγμή που πρόφεραν με ευλάβεια τη φράση: «Να υπερασπίζομαι με πίστην και αφοσίωσιν μέχρι της τελευταίας ρανίδος του αίματός μου τας Σημαίας! Να μην τας εγκαταλείπω μηδέ να αποχωρίζομαι ποτέ απ’ αυτών». Αμέσως μετά επιβιβάσθηκαν και η φάλαγγα που σχηματίσθηκε κινήθηκε προς Γύθειο, με τελικό προορισμό την Κρήτη. Ήταν 300 πρωτοετείς, μερικοί δευτεροετείς και 10 Αξιωματικοί. Περνώντας από το Χιλιομόδι και τη Νεμέα δέχθηκαν επίθεση από τη Γερμανική Αεροπορία. Ευτυχώς όμως δεν υπήρξαν απώλειες. Οι επιθέσεις της Γερμανικής Αεροπορίας συνεχίσθηκαν χωρίς επιτυχία σ’ όλη τη διαδρομή και με ιδιαίτερη σφοδρότητα στην περιοχή Άργους και Τριπόλεως. Το ραδιόφωνο της γερμανοκρατούμενης Αθήνας μετέδιδε τότε ότι δήθεν όλη η δύναμη των Ευελπίδων είχε καταστραφεί. Ξημερώματα της 26ης Απριλίου έφθασαν στο χωριό Τάραψα όπου στρατοπέδευσαν, ενώ μια ομάδα πήγε στο Γύθειο να βρει πλωτά μέσα για τη μεταφορά τους στη Μεγαλόνησο. Η υποδοχή από τους γεμάτους φιλοπατρία Μανιάτες ήταν θριαμβευτική. Η φιλοξενία τους έμεινε αξέχαστη. Από το υστέρημα τους διέθεσαν ότι μπορούσαν για να προσφέρουν φαγητό στους νηστικούς για περισσότερες από τρεις μέρες Ευέλπιδες. Τα μεσάνυκτα από 27 προς 28 Απριλίου οι Ευέλπιδες επιβιβάστηκαν σε δύο πλοιάρια και απέπλευσαν για τη Κρήτη. Λόγω θαλασσοταραχής αναγκάσθηκαν να ποδίσουν. Το ένα πλοιάριο μετά από αεροπορικό βομβαρδισμό βυθίστηκε στον όρμο Ξύλης. Οι διασωθέντες ναυαγοί επιβιβάσθηκαν σε άλλο πλοιάριο και συνέχισαν το ταξίδι τους. Τις πρωινές ώρες της 29ης Απριλίου τα δύο πλοιάρια αποβίβασαν του Ευέλπιδες

ΕΠΕΙΤεΙΟΣ ΤΟΥ ΟΧΙ 28 Οκτωβρίου 1940

Αριστερά: Η Σημαία των Ευελπίδων στην Μάχη της Κρήτης. Δεξιά: Το δίπλωμα του Ταξιάρχη Αριστείου Ανδρείας.

στο Κολιμπάρι κοντά στην Μονή της Οδηγήτριας. Η επίθεση των Γερμανών ξεκίνησε πρωινές ώρες της 20ης Μαΐου και βρήκε τους Ευέλπιδες άοπλους γιατί είχαν παραδώσει τον οπλισμό τους. Θα παραλάμβαναν άλλο οπλισμό εκεί οπού θα υπαγόντουσαν σύμφωνα με διαταγή. Επειδή όμως σε αυτή τη φάση κάτι τέτοιο ήταν αδύνατο, άλλαξαν τα σχέδια. Οι Ευέλπιδες αφού παρέλαβαν εσπευσμένα άλλο οπλισμό, συγκρότησαν μια δική τους μονάδα. Διοικητής είχε αναλάβει από τις 2 Μαΐου ο Αντισυνταγματάρχης Πεζικού Λουκάς Κίτσος και το επιτελείο του στο μεταξύ είχε ενισχυθεί με άλλους 6 κατώτερους Αξιωματικούς. Σχηματίσθηκαν δύο λόχοι. Ο πρώτος υπό τον Υπολοχαγό Ηλία Ευθυμιόπουλο και ο δεύτερος υπό το Λοχαγό Δημήτριο Κωνσταντόπουλο. Οι δύο λόχοι κινήθηκαν μέσα από τη χαράδρα που καταλήγει στη Μονή Γωνιάς, ανέβηκαν στα υψώματα δυτικά από τη Μονή και έλαβαν θέσεις μάχης. Ο οπλισμός των Ευελπίδων αποτελείτο από τα μουσειακής μόνον αξίας τυφέκια «Μάουζερ» του 19ου αιώνα, λάφυρα των Βαλκανικών Πολέμων με 30 φυσίγγια για το καθένα. Εκτός απ’ αυτά διέθεταν άλλα 3000 φυσίγγια εφεδρικά, πέντε απαρχαιωμένα και σχεδόν άχρηστα οπλοπολυβόλα με 150 φυσίγγια έκαστο, ένα πολυβόλο «Σαίντ Ετιέν» που είχαν βρει στα Κύθηρα, που ήταν ενδιάμεσος σταθμός τους και 200 χειροβομβίδες «Μιλς». Το πολυβόλο τάχθηκε στο βραχώδες ύψωμα δυτικά της Μονής με τον Ανθυπολοχαγό Πεζικού Δημήτριο Μανωλόπουλο, για μια στοιχειώδη αντιαεροπορική κάλυψη. Δεν άρχισαν να φανούν οι Γερμανοί αλεξιπτωτιστές της 7ης Αερομεταφερόμενης Μεραρχίας, με τον υπερσύγχρονο για εκείνη την εποχή οπλισμό τους. Βρέθηκαν όμως αντιμέτωποι αρχικά με τα εύστοχα πυρά των Ευελπίδων και αργότερα με τις ξιφολόγχες τους. Πίπτει ηρωικά μαχόμενος ο πρώτος Εύελπις, ο Νικόλαος Ιατρούλης. Ένα ύψωμα καταλαμβάνεται από τον εχθρό και κυματίζει τώρα η Γερμανική Σημαία. Ομάδα Ευελπίδων με πρώτο τον Εύελπι Πέτρο Κωστόπουλο το ανακαταλαμβάνει και υποστέλλει την

εχθρική Σημαία φονεύοντας τους τέσσερις Γερμανούς που τη φύλαγαν. Οι Γερμανοί ζητούν με συνθηματικές ρίψεις φωτοβολίδων ενισχύσεις. Πυκνώνουν οι επιδρομές των μαχητικών αεροπλάνων ενώ πέφτουν και άλλοι αλεξιπτωτιστές. Το πολυβόλο από τη θέση του έκανε θραύση. Τέλειωσαν όμως τα πυρομαχικά του. Ο Διοικητής διατάζει την καταστροφή του. Γενικά όλα τα πυρομαχικά εξαντλούνται χωρίς να υπάρχει δυνατότητα για αναπλήρωση τους. Σε πολλά τυφέκια το κινητό ουραίο είχε μπλοκάρει. Οι γενναίοι Ευέλπιδες όμως ορμούν με τις ξιφολόγχες τους. Στο αποκορύφωμα της μάχης πέφτει ηρωικά και άλλος Εύελπις ο Γεώργιος Κουβελίδης. Τραυματίζονται σοβαρά οι Ευέλπιδες: Ελευθέριος Μιαούλης, Αντώνιος Μουζάκης, Δημήτριος Παπαδημητρίου, Χρήστος Σωτηρακόπουλος και αρκετοί άλλοι που εξακολουθούν όμως να μάχονται με πείσμα. Οι Γερμανικές Δυνάμεις παρά τις συνεχείς ενισχύσεις, καθηλώνονται. Αντιλαμβάνονται τη μεγάλη απειλή που συνιστά μια τέτοια αντίσταση στο πλευρό τους και συμπτύσσονται με απόλυτη τάξη στην περιοχή Κολυμπάρι για να προετοιμάσουν μια άλλη μεγάλη επίθεση, ενώ τα αεροπλάνα γνωρίζοντας τώρα πια ακριβώς τις θέσεις των Ευελπίδων πολυβολούν με μανία. Εδώ φάνηκε όμως η αξία της καλής εκπαιδεύσεως. Οι Ευέλπιδες έδειξαν πως γνώριζαν άριστα να χρησιμοποιούν το έδαφος. Μπορούσαν να αποκρύπτουν τις κινήσεις τους από τα αεροπλάνα και να καλύπτονται αποτελεσματικά από τα σφοδρά πυρά τους. Καμμία απολύτως απώλεια! Στις 16.00 εξαπολύεται η μεγάλη επίθεση. Άνισος ο αγώνας. Η κατάσταση είχε αρχίσει να γίνεται δραματική. Ο Διοικητής αναγκάζεται να διατάζει σύμπτυξη στο ύψωμα που βρίσκεται 500 περίπου μέτρα βόρεια από τις αρχικές θέσεις των. Είχαν μείνει κατά μέσο όρο 5 μόνο φυσίγγια για τον καθένα. Η κατάσταση ήταν απελπιστική. Ο Διοικητής αποφασίζει κρίσιμο ελιγμό. Να οδηγήσει τους Ευέλπιδες από τις υπώρειες των Λευκών Ορέων στην περιοχή των Χανίων όπου κατά την εκτίμηση του το μέτωπο είχε σταθεροποιηθεί. Το σούρουπο διατάζει και πάλι σύμπτυξη προς το χωριό Ροδοπός.

Εκεί ανακοινώνει τις προθέσεις του για να προλάβει και τις αντιδράσεις των Ευελπίδων που συμπτύσσονταν με δυσφορία. Τους εξηγεί ότι είναι πολύτιμοι για την άμυνα της Νήσου και θα έπρεπε να διαφυλάξουν τον εαυτό τους, για να διατεθεί εκεί που η θυσία τους θα μπορούσε να φέρει καλύτερο αποτέλεσμα. Στις 21 Μαΐου, οι Ευέλπιδες έχουν φθάσει στο χωριό Δελιανά. Οδηγίες δεν υπήρχαν λόγω ελλείψεως επικοινωνιών. Ο Διοικητής εκτίμησε ότι έπρεπε να παραμείνουν εκεί για παρεμπόδιση της προελάσεως των Γερμανών, προς ενίσχυση των δυνάμεων τους που πολιορκούσαν τα Χανιά. Έστειλε όμως και ένα Αξιωματικό στα Χανιά για να έρθει σε επαφή με τις Στρατιωτικές Αρχές και να αναφέρει την πρόθεση του να οδηγήσει τη Μονάδα του σε περιοχή εγγύς της πόλεως των Χανίων όπου σύμφωνα με τις πληροφορίες του διεξάγονταν κρίσιμες μάχες. Τις απογευματινές ώρες, γερμανική προφυλακή μοτοσικλετιστών κινείται προς το χωριό. Αποκρούεται από διμοιρία Ευελπίδων. Φονεύονται τέσσερις Γερμανοί. Οι υπόλοιποι υποχωρούν και τρέπονται σε φυγή. Ειδοποιούν όμως την αεροπορία. Σε λίγο τα εχθρικά αεροπλάνα πολυβολούν με λύσσα τις θέσεις των Ευελπίδων, που καλά καλυμμένοι αντιμετωπίζουν παθητικά τις επιθέσεις χωρίς καμιά απώλεια. Νυκτερινές ώρες οι Ευέλπιδες ξεκινούν από τα Δελιανά κινούμενοι ανατολικά. Φθάνουν τα ξημερώματα στο Σέμπρωνα όπου μπόρεσαν κάτι να φάνε ύστερα από δύο μέρες νηστείας. Το βράδυ της ίδια μέρας στις 22 Μαΐου 1941, ξεκινούν και οδοιπορώντας ολόκληρη τη νύκτα φθάνουν στη Χωστή. Παρέμειναν εκεί όλη την ημέρα και πάλι νηστικοί, για να ξεκινήσουν τη νύκτα περπατώντας για τους Λάκκους όπου έφθασαν τις πρωινές ώρες. Κατάκοποι από τις κακουχίες και εξαντλημένοι από την πείνα ξεκίνησαν πάλι νύκτα για να φθάσουν στις 3 το πρωί στο Θέρισσο. Με λίγο τυράκι που βρήκαν προσπάθησαν να ικανοποιήσουν τη βασανιστική πείνα τους. Παρέμειναν όλη την ημέρα στις παρυφές του χωριού για να ξεκινήσουν πάλι τη νύκτα τη πορεία τους και να ξημερώσουν στο χωριό Δρακόνα. Εκεί μοιράσθηκαν λίγο βραστό κρέας και από μια οκά Περίπλους 121 45

ΕΠΕΙΤεΙΟΣ ΤΟΥ ΟΧΙ 28 Οκτωβρίου 1940 ψωμί κατά διμοιρία! Μόνο μια μπουκιά για τον καθένα. Το μεσημέρι δέχθηκαν νέα αεροπορική επίθεση. Η πετυχημένη παθητική τους άμυνα όμως τους διέσωσε και πάλι. Το ίδιο βράδυ στις 26 Μαΐου 1941, ξεκίνησαν και πάλι για να φθάσουν το πρωί στο χωριό Ραμνή. Εκεί τους βρήκε και ο Αξιωματικός που είχε μεταβεί στα Χανιά. Ήταν απογοητευμένος! Με βαριά καρδιά τους πληροφόρησε ότι η Μάχη της Κρήτης είχε κριθεί πια. Η οργανωμένη αντίσταση είχε παύσει και οι σύμμαχοι προετοίμαζαν την εκκένωση της Νήσου για να συνεχίσουν όλοι μαζί τον αγώνα σε άλλα θέατρα επιχειρήσεων. Ο Διοικητής της Σχολής αποφάσισε τότε να κινηθεί η Μονάδα του προς το Εμπροσθόνερο. Έφθασε τα μεσάνυκτα της 27ης προς 28ης Μαΐου. Εκεί περίμενε δύο Αξιωματικούς, το Λοχαγό Παναγιώτη Ρογκάκο και τον Ανθυπολοχαγό Αντώνιο Κουμανδαράκη, που τους είχε στείλει στο μεταξύ για να βρουν στο χωριό Φρες τον Υπουργό των Στρατιωτικών Αντιστράτηγο Εμμανουήλ Τζανακάκη, και να λάβουν οδηγίες. Πρόταση του ήταν να μεταφερθούν οι Ευέλπιδες στην Αίγυπτο για να συνεχίσουν τον Αγώνα. Θλιβερή η απάντηση! Δεν υπήρχε κανένα διαθέσιμο μέσο. Δεν έφθανε όμως μόνο αυτό. Οι Αξιωματικοί μετέφεραν και μια άλλη εντολή: Ο Διοικητής είχε εξουσιοδοτηθεί να διαλύσει τη Σχολή. Ο Αντισυνταγματάρχης Κίτσος παρά τη διαταγή δεν συμμορφώθηκε αμέσως, συνέχισε την πορεία προς τα Σφακιά με την ελπίδα ότι κάτι θα μπορούσε να αλλάξει. Οι Ευέλπιδες ήδη ήταν σε δεινή κατάσταση, χωρίς πυρομαχικά, νηστικοί ταλαιπωρημένοι, ρακένδυτοι, με υποδήματα κατεστραμμένα και αρκετοί απ’ αυτούς τραυματισμένοι. Το ηθικό όμως ήταν ακμαιότατο! Στις 5.30 της 28ης Μαΐου και ενώ είχαν φθάσει σ’ ένα ύψωμα δεξιά από το δρόμο για τα Σφακιά πριν το οροπέδιο Ασκύφου, ο Διοικητής σταμάτησε και τους μίλησε πατριωτικά υπενθυμίζοντας τον Όρκο τους και ότι ο Αγώνας δεν πρόκειται να σταματήσει. Τους επεσήμανε όμως ότι ουσιαστικά άοπλοι, δεν μπορούσαν να συνεχίσουν τις κινήσεις τους σαν σώμα. Θα έπρεπε να διασκορπιστούν για να μπορέσουν ίσως κάποιοι απ’ αυτούς να φθάσουν στον προορισμό τους ανεξαρτήτως. Απευθυνόμενος με απερίγραπτη συγκίνηση, σ’ αυτούς που αποτελούσαν ότι ευγενέστερο είχε να επιδείξει η Ελληνική νεολαία εκείνης της εποχής κατέληξε: «Ελπίδες του Έθνους, ατενίσατε προς την ελευθερίαν της φυλής μας. Έχετε πεποίθησιν δι’ αυτήν. Η 29η Μαΐου, ημέρα αποφράς δια δευτέραν φοράν, κρίνει την τύχην της Πατρίδος μας. Ελπίδες του Έθνους, την ημέραν ταύτην διαλύεσθε εις τον ακρογωνιαίον λίθον της Ελλάδος, τα Σφακιά της Κρήτης, της Πατρίδος μας πλέον μη υπαρχούσης ελευθέρας. Το μόνο συντεταγμένο ένοπλον τμήμα είστε σεις. Σε σας έλαχε ο κλήρος να διεκδικήσετε την ελευθερίαν μας μέχρι της τελευταίας σπιθαμής της Ελληνικής γης. Σας εύχομαι να είστε σεις οι απελευθερωτές της Πατρίδος. Ελπίδες του Έθνους προσοχή! Ατενίσατε

46 Περίπλους 121

Εύελπις στη Μάχη της Κρήτης με στολή εκστρατείας.

προς την ελευθερίαν της Πατρίδος. Τους ζυγούς λύσατε. Μαρς!!». Οι Ευέλπιδες με βουρκωμένα μάτια κοίταζαν ο ένας τον άλλον και μόλις δόθηκε η διαταγή: «Τους ζυγούς λύσατε» την εκτέλεσαν. Μεμονωμένα ξεκίνησαν για το λιμάνι στη Χώρα Σφακίων. Εκεί οι Βρετανοί επιβιβαζόντουσαν στα πλοία τους. Πήγαν σ’ αυτούς παρακαλώντας. Οι σύμμαχοι τους έδιωξαν. Δεν είχαν ούτε μια θέση γι’ αυτούς. Τότε οι Ευέλπιδες διασκορπίστηκαν. Μερικοί παρέμειναν στα Σφακιά για να μπορέσουν τελικά κάποιοι απ’ αυτούς να φύγουν είτε με τα Βρετανικά πλοία είτε μεμονωμένοι αργότερα για την Αίγυπτο, όπου πλαισίωσαν τον Ιερό Λόχο, τη Ταξιαρχία Ρίμινι και άλλες ηρωικές μονάδες του Στρατού μας. Άλλοι κρύφτηκαν στις σπηλιές μέχρι να βρουν τρόπο να επιστρέψουν στην ηπειρωτική Ελλάδα όπου ενίσχυσαν τις μυστικές αντιστασιακές οργανώσεις ή εντάχθηκαν στις Εθνικές Ομάδες Ελλήνων Ανταρτών του Στρατηγού Ναπολέοντος Ζέρβα. Η τόσο θερμή ευχή του τελευταίου Διοικητού της Σχολής στην Κρήτη, Αντισυνταγματάρχου Λουκά Κίτσου δεν άργησε να πραγματοποιηθεί. Αυτοί οι γενναίοι Ευέλπιδες με την ηρωική τους δράση στη Μέση Ανατολή αλλά και με την αντιστασιακή τους δράση στην κατεχόμενη από τους Γερμανούς Ελλάδα έγιναν οι απελευθερωτές της Πατρίδας. Είναι εκείνοι που ικανοποίησαν πλήρως τις προσδοκίες του Έθνους όπως είχαν εκφρασθεί με το καλωσόρισμα τους στη Σχολή από τον τότε Στρατηγό Διοικητή τους: «να φανήτε καλύτεροι των παλαιοτέρων, που ετίμησαν την Σχολήν και να λαμπρύνητε περισσότερον την Ιστορίαν της». Αυτή η ιερή επιταγή κατεύθυνε τα βήματα και υπαγόρευε τις ενέργειες τους. Αξίζει όμως να σημειώσουμε ότι και οι καλόγεροι της Μονής Πρέβελη, χωρίς να

σκεφθούν τι τους περίμενε από τους Γερμανούς, φιλοξένησαν κρυφά πολλούς Ευέλπιδες μέχρι να μπορέσουν αυτοί να βρουν τον τρόπο για να επιστρέψουν στην ηπειρωτική Ελλάδα και να αρχίσουν την Αντίσταση. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι πάνω από 5000 στρατιωτικοί Έλληνες και σύμμαχοι, κρύφτηκαν κατά διαστήματα και φιλοξενήθηκαν σ’ αυτό το μοναστήρι, όλο το καλοκαίρι μετά την κατάληψη της Κρήτης. Γι’ αυτό οι Γερμανοί στις 25 Αυγούστου του 1941, το κατέστρεψαν ολοσχερώς. Από τους πατριώτες μοναχούς άλλοι θανατώθηκαν και άλλοι σύρθηκαν στις φυλακές των Χανίων. Μεγάλη ήταν και η συμβολή των Αξιωματικών της Χωροφυλακής, οι οποίοι με κίνδυνο της ζωής τους εξέδωσαν και εφοδίασαν τους κατατρεγμένους από τα στρατεύματα της εχθρικής κατοχής Ευέλπιδες, με δελτία ταυτότητας που είχαν ψεύτικα στοιχεία, δείχνοντας όχι μόνο πατριωτισμό αλλά και συναδελφικότητα. Η Σημαία της Σχολής με την ευλογία του Επισκόπου Κισσάμου Ευδοκίμου, παραδόθηκε προς φύλαξη στον Ηγούμενο της Μονής Γωνιάς. Στη συνέχεια παραλήφθηκε από τον Υπολοχαγό Νικόλαο Λυγιδάκη ο οποίος τη διαφύλαξε στο σπίτι του εξαδέλφου του, εφέδρου Υπολοχαγού Αριστοτέλη Λυγιδάκη. Μετά την απελευθέρωση, η Σημαία επεστράφη στη θέση της. Σήμερα εκτός από το Μετάλλιο Στρατιωτικής Αξίας Α’ Τάξεως που έφερε από το 1931, κοσμείται με τον Πολεμικό Σταυρό Α’ Τάξεως για την ηρωική δράση της Σχολής στη διάρκεια του Πολέμου. Ειδικά όμως για ότι έκαναν οι πρωτοετείς Ευέλπιδες στην Κρήτη η Σημαία τιμήθηκε με το μεγαλύτερο παράσημο: Τον Ταξιάρχη του Αριστείου Ανδρείας! Το αιτιολογικό της απονομής έχει ως εξής: «δια την ηρωικήν δράσιν των 300 Ευελπίδων οίτινες ου μόνον υπό μυρίας δυσχερείας διεκπεραιώθησαν εις Κρήτην κατά τον Απρίλιον 1941 αλλά και συγκροτηθέντες εις Τάγμα έλαβον μέρος κατά τας επιχειρήσεις αποβάσεων των Γερμανών και κατά τας μετέπειτα τοιαύτας μέχρι πέρατος, επιδείξαντες παρά τας σοβαράς απωλείας των, ακατάβλητον πολεμικόν σθένος, απαράμιλλον αυτοθυσίαν και ηρωισμόν». Η προσφορά της τάξεως 1943, της ηρωικότερης τάξεως, συνεχίσθηκε σε όλους τους μετέπειτα Εθνικούς Αγώνες. Σήμερα ίσως κανένας απ’ αυτούς να μην βρίσκεται στη ζωή ή αν ζει κάποιος πρέπει να βρίσκεται σε πολύ μεγάλη ηλικία. Κανενός όμως η θέση στο στράτευμα δεν είναι κενή. Νέοι Ευέλπιδες με τα ίδια ιδανικά, κρατούν σήμερα με στιβαρά χέρια την παρασημοφορημένη Σημαία τους και ατενίζουν με υπερηφάνεια την Ιστορία της, έτοιμοι να επαναλάβουν τις πράξεις των γενναίων συναδέλφων τους της ηρωικής τάξεως 1943. Θα ήταν όμως και μεγάλη παράλειψη να μην αναφέρουμε στο γεγονός ότι πολλά από τα παιδιά αυτών των ηρώων, ακολουθώντας το φωτεινό τους παράδειγμα και καθοδηγούμενα από την πατριωτική τους διαπαιδαγώγηση, εισήχθησαν στις στρατιωτικές σχολές και σταδιοδρόμησαν με επιτυχία κυρίως στο Πολεμικό Ναυτικό.

ΕΠΕΙΤεΙΟΣ ΤΟΥ ΟΧΙ 28 Οκτωβρίου 1940

Συνταγματάρχης Γκίκας Τρίπος Τον Νοέμβριο του 2012 έφυγε ο Συνταγματάρχης Γκίκας Τρίπος, ανάπηρος πολέμου του αλβανικού μετώπου. Χωρίς πόδια, αλλά πάντοτε υπερήφανος άνοιγε τις παρελάσεις. Έφυγε από τη ζωή και δεν τον ανέφερε κανένας.

Ο Ναύαρχος Δημήτριος Λισμάνης έγραψε: Ήταν Υδραίος. Τον συναντούσα παλαιότερα εκεί και συζητούσαμε. Άνθρωπος απλός, νησιώτης. Έδειχνε ότι η προσωπική του μοίρα δεν τον έκανε μίζερο και επιθετικό προς τα έξω. Χωρίς παράπονα απέναντι κανενός προσώπου ή της πολιτείας. Πατριώτης μέχρι το τέλος. Στενοχωριόταν που τα τραύματά του, με τον χρόνο, τον εμπόδιζαν πια να παρελαύνει. Ήταν ένα σύμβολο. Προσωπικά συγκλονίστηκα από το σημείωμα του αγαπητού φίλου Ναυάρχου Αντώνη Αναστασάκη Προέδρου του Συνδέσμου Αποφοίτων ΣΝΔ: Τι μου θυμίσατε... Ήμουν παιδάκι, στις πρώτες τάξεις του Δημοτικού. Στις παρελάσεις πάντα με πήγαινε ο πατέρας μου, έφεδρος Ανθυπολοχαγός ο ίδιος, ανάπηρος πολέμου με κομμένα και τα δύο πόδια του από τραύματα και κρυοπαγήματα, όπως και ο εικονιζόμενος. Ο πατέρας μου τον είχε γνωρίσει από κοντά (παρά τη διαφορά βαθμών). Είχαν νομίζω νοσηλευθεί για ένα διάστημα και στο ίδιο Νοσοκομείο. Εκεί όπου ο πατέρας μου γνωρίστηκε με την Εθελόντρια Αδελφή Νοσοκόμα και μελλοντική σύζυγό του, τη μητέρα μου... Γνώριζε και εκείνη, όπως άκουγα, τον παρελαύνοντα με υπερηφάνεια, έστω και χωρίς πόδια, Αξιωματικό... Τον είχα δει και εγώ. Ίσως σε περισσότερες από δύο ή τρεις παρελάσεις... Μετά σταμάτησα να τον βλέπω... Αλλά η εικόνα του μένει πάντα χαραγμένη στο μυαλό μου... Και την καρδιά μου... Δεν μπορώ να μην προσθέσω την απάντηση του

Αντώνη Αναστασάκη όταν τον ρώτησα αν μπορούσα να δημοσιεύσω όλο αυτό το σημείωμα. Την παραθέτω... Παρασκευή, 18 Νοε. 2022 Κύριε Ναύαρχε, καλημέρα σας! Ευχαριστώ για την ενημέρωση, και όχι, δεν έχω κανένα ενδοιασμό να το δημοσιεύσετε. Αντ' αυτού, σας βεβαιώνω ότι, για τους λόγους που αναφέρω στο σημείωμά μου, είμαι υπερήφανος για ό,τι έπραξαν οι γονείς μου στον πόλεμο και την κατοχή και συγκινούμαι όταν βλέπω, ακόμα και σήμερα, να παρελαύνει το σώμα των εθελοντριών "ερυθροσταυριτισσών" σε όλες τις Εθνικές μας Επετείους. Α. Ν. Α. ________________________________________________________________________ Υ/Γ: Είχα αρκετές φορές την ευκαιρία να εκφράσω από κοντά αυτά μου τα αισθήματα για το έργο τους σε παρελαύνουσες εθελόντριες, όπως και φέτος, στην ετήσια παρέλαση της 4ης Νοεμβρίου, στη Σιάτιστα. προς τιμήν των μαχητών που πολέμησαν για την απελευθέρωση της πόλης το 1912. Στη συγκεκριμένη μάχη πρωταγωνίστησαν οι ~300 Κρήτες εθελοντές από την Κίσσαμο, με αρχηγό τον παππού μου, Μιχαήλ Νικ. Αναστασάκη, (ιατρό και βουλευτή του κόμματος Φιλελευθέρων του Ελ. Βενιζέλου), προς τιμήν του οποίου έχουν στήσει άγαλμα, όπου καταθέτουν (και καταθέτω) στεφάνι... Αλλά αυτό είναι μια άλλη, οικογενειακή μου ιστορία...

Περίπλους 121 47

ΕΠΕΙΤεΙΟΣ ΤΟΥ ΟΧΙ 28 Οκτωβρίου 1940

Στρατευθείς αναχωρώ δια Λαγκαδά Ο Γιώργος Βασιλάκης ήταν Δημόσιος Υπάλληλος του Υπουργείου Οικονομικών και υπηρετούσε ως Ταμιακός Διευθυντής στον Πύργο Ηλείας όπου διέμενε με την οικογένειά του, τη γυναίκα του Αριστέα του και τον μόλις 11 μηνών γιο του, Γιάννη. Στον Πύργο κατοικούσαν στο πατρικό της Αριστέας.

T

ο τρίτο δεκαήμερο του Οκτωβρίου 1940 ήρθε μετάθεση για τη Νάουσα της Μακεδονίας. Ο ίδιος έφυγε μόνος και πήγε στη Νάουσα για να βρει σπίτι για την οικογένεια, ενώ παράλληλα έστειλαν με το σιδηρόδρομο τη λιτή, πενιχρή οικοσκευή τους, στο νέο τόπο διαμονής, ώστε να φτάσει εγκαίρως για τη νέα εγκατάσταση. Η Αριστέα και ο Γιάννης παρέμειναν στο σπίτι του παππού στον Πύργο. Το μεσημέρι της 28ης Οκτωβρίου έφτασε στον Πύργο ένα λιγόλογο τηλεγράφημα: «Στρατευθείς αναχωρώ δια Λαγκαδά» Μέσα στις τέσσερις ξερές, απέριττες λέξεις του τηλεγραφήματος ήταν γραμμένη όλη η ιστορία της χώρας και της νεολαίας της, κατά την κήρυξη του ελληνο-ιταλικού πολέμου το 1940. Ακόμα και η γλώσσα που χρησιμοποιήθηκε, χαρακτηριστική της εποχής του μεσοπολέμου, λιτή με την περιγραφική μετοχή της, φανέρωνε αφ’ ενός την έλλειψη επαρκών μέσων επικοινωνίας, αφ’ ετέρου τον φόρτο των τηλεγραφικών κέντρων, τη στιγμή της κήρυξης του πολέμου. Η οικογένεια Βασιλάκη δεν ξαναείδε την οικοσκευή της, που ήταν και το λιγότερο κακό που θα μπορούσε να πάθει. Ήταν όμως τυχερή, γιατί ξαναείδε τον πατέρα της μετά ένα χρόνο περίπου, μετά τη συνθηκολόγηση με τις δυνάμεις του άξονα. Ο Δημόσιος Υπάλληλος Γιώργος Βασιλάκης κατέβηκε με τα πόδια

48 Περίπλους 121

από τα βουνά της Αλβανίας, αφού πρώτα έγραψε κι αυτός το δικό του κομμάτι στο έπος που άφησε κατάπληκτο τον κόσμο ολόκληρο. Οδοιπορώντας έφτασε στην περιοχή της Ρούμελης κι από εκεί με κάποιον τρόπο, άγνωστο στον γιο του, έφτασε στον Πύργο της Ηλείας, στην οικογένειά του. Ο Γιάννης Βασιλάκης, ένας από τους ηλικιωμένους του καφενείου, που πολλές φορές τη βδομάδα μαζεύονται και ανταλλάσσουν αναμνήσεις, πίνοντας ένα πατροπαράδοτο καφεδάκι ελληνικό μέτριο, θυμάται τις κουβέντες των γονιών του και τις περιγραφές των καταστάσεων της έναρξης του πολέμου στη χώρα μας. Από τη Νάουσα, ο πατέρας του, και αφού έστειλε το τηλεγράφημα / ειδοποίηση, κατέβηκε στον σιδηροδρομικό σταθμό, όπου με άλλους νέους κατευθύνθηκαν στο πλησιέστερο επιστρατευτικό κέντρο στον Λαγκαδά, έξω από τη Θεσσαλονίκη. Ο Γιάννης επιβεβαιώνει, από τα λεγόμενα των γονιών του, ότι η νεολαία της εποχής πήγαινε στο μέτωπο χαρούμενη, που επί τέλους θα απαντούσε στις ιταμές φασιστικές προκλήσεις όλου του προηγούμενου χρονικού διαστήματος. Το τραγούδι της Βέμπο «με το χαμόγελο στα χείλη» δεν ήταν απλώς μια ποιητική έξαρση, αλλά ένα γεγονός, για τους πατεράδες μας και τους παππούδες μας εκείνης της εποχής, που μας κάνει σήμερα περήφανους. «Στρατευθείς αναχωρώ δια Λαγκαδά» 28η Οκτωβρίου 1940

ΟΜΙΛΟΣ ΕΤΑΙΡΕΙΩΝ ΚΑΤΡΑΔΗΣ High Performance Ropes

Δένουμε γερά σε όλο τον κόσμο! Με τα υψηλής αντοχής σχοινιά πρόσδεσης, αγκυροβολίας και ρυμουλκήσεως.

ΟΜΙΛΟΣ ΕΤΑΙΡΕΙΩΝ ΚΑΤΡΑΔΗΣ Σας προσκαλούμε να επισκεφθείτε το περίπτερό μας Hall 3, Stand No 3.110 στην έκθεση “Ποσειδώνια 2018”. 4-8 Ιουνίου.

Κάβοι και Σχοινιά Προσδέσεως, Αγκυροβολίας και Ρυμουλκήσεως (Υπερ-υψηλού Μοριακού Βάρους Πολυαιθυλενίου, Αραμιδικά, Πολυμερών Υγρών Κρυστάλλων και Μικτά Πολυεστέρα-Πολυπροπυλενίου), Συρματόσχοινα, Ανόδια Καθοδικής Προστασίας, Αλυσίδες, Άγκυρες, Εξοπλισμός Λιμένων και Καταστρώματος Πλοίων Ψαρών 11, 18648, Πειραιάς, T: +30 2104060300 - F: +30 2104626268 E: info@katradis.com - www.katradis.com

Σύντομη Ανασκόπηση της Ναυτιλίας κατά το 2022 Μιχάλης Πανταζόπουλος, Senior Vice President & General Manager of the Liberian International Ship & Corporate Registry’s (LISCR) Piraeus office, managers of the Liberian Registry

E

νώ η ανθρωπότητα εξακολουθεί να βρίσκεται στη διαδικασία ανάκαμψης από την πανδημία του COVID-19, οι οικονομικές επιπτώσεις και η ενεργειακή κρίση, που προέκυψε από τον ρωσο-ουκρανικό πόλεμο/εισβολή, δημιουργεί εξαιρετικά απροσδόκητες καταστάσεις που επηρεάζουν την υφήλιο καθώς και τον κλάδο της Ελληνικής και παγκόσμιας ναυτιλίας. Της ναυτιλίας, που σκοπός της είναι η μεταφορά αγαθών παγκοσμίως με ασφάλεια, έγκαιρα, οικονομικά και με περιβαλλοντικά αποδεκτές πρακτικές και λειτουργίες. Και ενώ η παγκόσμια ναυτιλία έχει διαχρονικά αποδειχθεί ευέλικτη, ανθεκτική και υιοθετήσιμη στις πολιτικές και γεωπολιτικές προκλήσεις που επηρεάζουν τον κόσμο, π.χ. από τοπικές επιθέσεις πειρατείας και ληστείας, πολέμους και τοπικές συγκρούσεις, προστατευτισμό, κανονισμούς, κυρώσεις και άλλους παράγοντες, στο σημερινό εξαιρετικά ρευστό επιχειρηματικό περιβάλλον, ακόμη και τα πλέον προηγμένα σχέδια των ναυτιλιακών εταιρειών μπορεί συχνά να εκτροχιαστούν από απρόβλεπτες εξωτερικές εξελίξεις και θέτουν σε κίνδυνο τις επενδύσεις των πλοιοκτητών. Αλλά όπως έχουμε δει επίσης από προηγούμενες εμπειρίες, η αναταραχή και οι αναταράξεις ενδέχεται επίσης να δημιουργήσουν καταστάσεις κινδύνου και σημαντικής ανταμοιβής. Νομίζω ότι καθ’ όλο το 2022 έχουμε βιώσει πολλά απροσδόκητα και έπρεπε να προσαρμοστούμε σε αυτές τις αντιξοότητες μαζί με ολόκληρο τον κλάδο. Αυτό περιλαμβάνει το COVID-19, τους κανονισμούς του ΙΜΟ, τη μεταβλητότητα των εμπορευμάτων και των μετοχών, την αβεβαιότητα προσφοράς/ζήτησης και ορισμένες εξαιρετικά υψηλές τιμές ναύλωσης στους τομείς ξηρού φορτίου και εμπορευματοκιβωτίων αλλά και των δεξαμενοπλοίων μετά και τις πρόσφατες πολεμικές επιχειρήσεις ΡωσίαςΟυκρανίας αλλά και τις κυρώσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης για μεταφορές ρωσικού πετρελαίου και προιόντων του. Μερικές από τις καταστάσεις που επηρέασαν την ναυτιλία το 2022 και πιθανώς και να επηρεάσουν και το τρέχον έτος 2023 είναι:

ΡΩΣΟ-ΟΥΚΡΑΝΙΚΗ ΚΡΙΣΗ

Οι γεωπολιτικές αναταράξεις και το ζήτημα Ρωσίας-Ουκρανίας ήρθαν να προσθέσουν νέα προβλήματα και κινδύνους, πιθανές αυξήσεις στα ασφάλιστρα, διακυμάνσεις στις τιμές των πρώτων υλών και κόστους μεταφοράς, οικονομικές και άλλες κυρώσεις που ενδεχομένως να συμπεριλάβουν και τα πλοία, τα λιμάνια της Κασπίας θάλλασσας, αλλά και τους Ουκρανούς και Ρώσους ναυτικούς που απασχολούνται αλλά και αυτούς που είναι υπό ναυτολόγηση. Δημιουργείται έτσι ένα περιβάλλον με πολλές άγνωστες πτυχές και παρενέργειες που ενδεχομένως να επηρεάσει επί μακρόν την παγκόσμια ναυτιλία.ήσει και σε ανεπάρκεια αξιωματικών και ναυτικών. Από την άποψη των κυρώσεων, δεν υπάρχουν διεθνείς απαγορεύσεις και κυρώσεις για πλοία να εισέλθουν σε ρωσικά λιμάνια. Ωστόσο, οι εταιρείες θα πρέπει να επιδεικνύουν την μέγιστη δυνατή και δέουσα επιμέλεια έναντι των αντισυμβαλλομένων τους και να αξιολογούν την κατάσταση ασφαλείας σε συνεργασία με ασφαλιστικούς φορείς, πράκτορες και αντιπροσώπους και τις αρχές λιμανιών εκφόρτωσης αφού μπορεί να δημιουργηθούν απρόβλεπτες καταστάσεις. Βέβαια οι κυρώσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του G7 στις τιμές του ρωσικού πετρελαίου θα επηρεάσουν τις τιμές του, την μεταφορά του δια θαλάσσης και θα δημιουργήσουν νέους διαύλους και αγορές αλλά και ευκαιρίες για τον στόλο των δεξαμενοπλοίων.

ΝΕΟΙ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΙ EEXI & CII-Συμμετοχή & συνδρομή στον ΙΜΟ

Οι πρόσφατοι διεθνείς κανονισμοί έχουν καταστήσει τη ναυτιλία ασφαλέστερη, καθαρότερη και πιο παγκοσμιοποιημένη. Επιπλέον, οι κανονισμοί αυτοί έχουν κατευθύνει στην αναζήτηση νέων καινοτόμων τεχνολογιών, αναγκάζοντας τη ναυτιλιακή κοινότητα να επανεκτιμήσει τους τρόπους με τους οποίους λειτουργούμε. Είναι κατανοητό ότι η ναυτιλιακή βιομηχανία αντιμετωπίζει μιά δύσκολη κατάσταση με αυτές τις νέες περιβαλλοντικές

απαιτήσεις και τις επιδόσεις και τη λειτουργία των πλοίων. Είδαμε επίσης το 2022 μια σειρά από συγκεκριμένες προτάσεις για την επιβολή φόρου άνθρακα στη διεθνή ναυτιλία. Σε καθένα από τα σχέδια, η διαχείριση θα γινόταν από τον Διεθνή Ναυτιλιακό Οργανισμό (ΙΜΟ), τον βραχίονα των Ηνωμένων Εθνών που εκδίδει κανόνες για όλη τη διεθνή ναυτιλία. Πολύ σημαντικό είναι ότι ο ΙΜΟ επιδιώκει να ηγηθεί ενός μαζικού προγράμματος έρευνας και ανάπτυξης εναλλακτικών καυσίμων που θα μειώσουν το αποτύπωμα άνθρακα της ναυτιλίας. Από την άλλη πλευρά λόγω της ενεργειακής κρίσης η επαναχρησιμοποίηση άνθρακα και λιγνίτη για παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας λειτουργεί αρνητικά στην μείωση εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα και τις νέες περιβαλλοντικές απαιτήσεις.

ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΑ ΚΑΥΣΙΜΑ

Υπάρχουν πολλαπλές λύσεις που αναδύονται για τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου της ναυτιλίας. Ενώ το LNG (υγροποιημένο φυσικό αέριο), που θεωρείται μεταβατικό καύσιμο, έχει γνωρίσει μεγάλη αποδοχή στα μεγαλύτερα πλοία, βλέπουμε και άλλες λύσεις που κερδίζουν έδαφος. Εμφανίζονται εφαρμογές για τη χρήση καυσίμων μεθανόλης, αμμωνίας και, τώρα, υδρογόνου. Ωστόσο, οι λύσεις αυτές βρίσκονται σε αρχικό στάδιο. Από οικονομικής άποψης, το τελικό αποτέλεσμα για τους πλοιοκτήτες και για ολόκληρη την αλυσίδα εφοδιασμού καυσίμων - σε πολλές ηπείρους, όπου θα πρέπει να δημιουργηθούν υποδομές - είναι ότι τα «νεότερα» καύσιμα θα κοστίζουν πολύ περισσότερο από τα αντίστοιχα παραδοσιακά καύσιμα. Με αυτά τα νέα καύσιμα και τις νέες τεχνολογίες θα προκύψει η απαίτηση να διασφαλιστεί ότι τα πληρώματα των πλοίων είναι κατάλληλα εκπαιδευμένα και καταρτισμένα για τη λειτουργία αυτών των νέων κινητήρων που χρησιμοποιούν τα νέα καύσιμα. Με τα περιβαλλοντικά ζητήματα να έρχονται στο προσκήνιο, η δυνατότητα των πλοιοκτητών να ακουστούν σε θέματα που σχετίζονται με τα καύσιμα πλοίων –τις αναδυόμενες τεχνολογίες τους και τον τρόπο χρηματοδότησής τους, αλλά και τις πτυχές της εκπαίδευσης και της ασφάλειας που σχετίζονται με το ανθρώπινο δυναμικό και το πλήρωμα– θα είναι ζωτικής σημασίας όσο ποτέ.

ΝΑΥΤΙΛΙΑ-ΚΛΑΔΟΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑΣ

Τέλος η ναυτιλία είναι ένας κλάδος συνεργασίας και όχι μονόδρομος, και από πλευράς μας δεσμευόμαστε να διασφαλίσουμε ότι θα μοιραστούμε με τους πλοιοκτήτες τις εμπειρίες μας, τα δίκτυά μας, την τεχνολογία μας και το παγκόσμιο δίκτυό μας ώστε τα πλοία του Νηολογίου να λάβουν την υποστήριξη που χρειάζονται για να λειτουργήσουν σε ένα διαρκώς μεταβαλλόμενο και ολοένα και πιο περίπλοκο ρυθμιστικό περιβάλλον. Ο στόχος για συνεχή βελτίωση, καινοτομία, αξιοποίηση της τεχνολογίας για τη βελτίωση του υπάρχοντος συστήματος για τα πλοία ώστε να λειτουργούν αποτελεσματικά, με ασφάλεια και φιλικά προς το περιβάλλον είναι μια συνεχής προσπάθεια. Το Νηολόγιο της Λιβερίας έχει δεσμευτεί σε αυτή τη συνεχή προσπάθεια για την ανάπτυξη συστημάτων, διαδικασιών και διεργασιών που θα βελτιώσουν όχι μόνο τη ναυτιλία, αλλά και την κοινότητα γενικότερα, και αυτή είναι μια δέσμευση, περισσότερο από ποτέ, τώρα.

Μνημόσυνο για τους πεσόντες των ελληνικών υποβρυχίων Παλαιό Φάληρο, 11/10/2022

Το σημαντικό για το Πολεμικό μας Ναυτικό ετήσιο Αρχιερατικό μνημόσυνο τελέστηκε και φέτος από τον Ελληνικό Σύνδεσμο Υποβρυχίων στο χώρο του μνημείου των Υποβρυχίων στο Πάρκο του Φλοίσβου, υπέρ των κατά την διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου απολεσθέντων εν δράσει μελών πληρωμάτων των υποβρυχίων.

Α

ξίζει να σημειωθεί ότι στη διάρκεια του Β’ Π.Π. απωλέσθηκαν τέσσερα συνολικώς υποβρύχια του Ελληνικού Στόλου, από τα έξι που αρχικώς διέθετε στην αρχή του ελληνοϊταλικού πολέμου, στις 28 Οκτωβρίου 1940. Πρόκειται για τα υποβρύχια «ΠΡΩΤΕΥΣ» (Υ-3), «ΓΛΑΥΚΟΣ» (Υ-6), «ΤΡΙΤΩΝ» (Υ-5) και «ΚΑΤΣΩΝΗΣ» (Υ-1), που είχαν ως αποτέλεσμα την απώλεια στον υγρό τους τάφο 104 συνολικώς ανδρών των ελληνικών υποβρυχίων, μεταξύ των οποίων και δύο του Βασιλικού Ναυτικού της Βρετανίας. Η επιμνημόσυνη δέηση που τελέσθηκε, εκτός από τους

K

ύριε Βουλευτά, Κύριε Δήμαρχε, Κύριε εκπρόσωπε του Αρχηγού Ναυτικού και Διοικητά Υ/Β, Κύριε Ακόλουθε Άμυνας του Ηνωμένου Βασιλείου, Κύριοι Ναύαρχοι, πληρώματα των υποβρυχίων μας, Κυρίες και Κύριοι, φίλες και φίλοι, Η παρουσία σας στην σημερινή εκδήλωση αποδεικνύει έμπρακτα ότι δεν ξεχνάμε και αποδίδουμε τις δέουσες τιμές στη μνήμη των συναδέλφων μας, πληρωμάτων των Υ/Β κατά την διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, που έδωσαν τη ζωή τους για την ελευθερία της πατρίδος, πιστοί στον όρκο τους, στις αξίες του Έθνους και στις παραδόσεις του Πολεμικού Ναυτικού. Το 1940 η κατάσταση των ελληνικών υποβρυχίων, είναι κάθε άλλο παρά ιδανική. Ο τότε Αρχηγός Ναυτικού Ναύαρχος Σακελλαρίου αναφερόμενος σε αυτά λέει: «Σε οποιοδήποτε άλλο ναυτικό τα υποβρύχια αυτά θα είχαν παροπλισθεί. Όμως στο ελληνικό ναυτικό χάρις στις προσπάθειες των πληρωμάτων τους είναι ακόμα στην ενέργεια και εκτελούν πολεμικές περιπολίες». Πράγματι, παρά την παλαιότητά τους, έχοντας ξεπεράσει το επιχειρησιακό όριο ζωής και παρά τα πολλαπλά προβλήματα που αντιμετώπιζαν, έδρασαν αποτελεσματικά και είχαν πολλές επιτυχίες. Αρχικά με αμυντικές περιπολίες στις προσβάσεις του Πατραϊκού για αποτροπή πιθανής Ιταλικής αποβατικής ενέργειας στην ευρύτερη περιοχή και στη συνέχεια με επιθετικές στην Αδριατική και ειδικότερα στο στενό

52 Περίπλους 121

προαναφερθέντες ηρωικώς πεσώντες εν πολέμω «υποβρύχιους», περιελάμβανε και τους εν ειρήνη θανόντες συναδέλφους τους εν ενεργεία και εν αποστρατεία. Στεφάνια κατέθεσαν στη βάση του Μνημείου, ο Πρόεδρος του Ελληνικού Συνδέσμου Υποβρυχίων Αντιναύαρχος ε.α. Παναγιώτης Ραδίτσας, ο Βουλευτής Νότιου Τομέα και τέως Δήμαρχος Παλαιού Φαλήρου Διονύσης Χατζηδάκης, ο Δήμαρχος Παλαιού Φαλήρου Γιάννης Φωστηρόπουλος, οι εκπρόσωποι των Αρχηγών ΓΕΕΘΑ & ΓΕΝ, καθώς και ο Βρετανός Ναυτικός Ακόλουθος στην Αθήνα.

του Οτράντο με αποστολή τον εντοπισμό και βύθιση Ιταλικών μεταγωγικών. Μετά την κατάρρευση του μετώπου και την αποδημία του στόλου στην Αλεξάνδρεια, ενσωματώθηκαν στους στολίσκους των βρετανικών υποβρυχίων, εκτελώντας πολεμικές περιπολίες στο Αιγαίο, με αποστολή τον εντοπισμό και προσβολή εχθρικών πλοίων καθώς και την μεταφορά πρακτόρων και πολεμικού υλικού στην κατεχόμενη Ελλάδα. Μέχρι το τέλος του πολέμου η Διοίκηση Υ/Β έχει χάσει τέσσερα, τα Υ/Β ΠΡΩΤΕΥΣ - ΓΛΑΥΚΟΣ - ΤΡΙΤΩΝ - ΚΑΤΣΩΝΗΣ. Η απώλεια του 66% των υποβρυχίων της και του 35% του προσωπικού της την κατέστησε την Διοίκηση με το μεγαλύτερο αναλογικά ποσοστό απωλειών από όλες τις Διοικήσεις των Ελληνικών ενόπλων δυνάμεων κατά τον Β΄ΠΠ. Πώς όμως χάθηκαν αυτά τα Υ/Β; Πως χάθηκαν οι 108 άνδρες τους; μια μικρή ιστορική αναδρομή είναι επιβεβλημένη. Υ/Β ΠΡΩΤΕΥΣ Το πρωί της 29ης Δεκεμβρίου 40 εκτελώντας την τρίτη πολεμική περιπολία του στο στενό του ΟΤΡΑΝΤΟ, με Κυβερνήτη τον Πχη Μιχ. Χατζηκωνσταντή εντόπισε και προσέβαλλε Ιταλική νηοπομπή βυθίζοντας το ατμόπλοιο SARDEGNA σε στίγμα που βρισκόταν περί την είσοδο του κόλπου της Αυλώνας. Όμως άμεσα το Ιταλικό συνοδό ΑΝΤΑΡΕΣ αντελήφθη τα ίχνη των Τ/Λ και αμέσως μετά, την ΠΡ του Υ/Β, για λίγο έξω από τη θάλασσα 3 ν.μ μακριά του. Το Ιταλικό σκάφος κατευθύνθηκε ταχύτατα προς το σημείο που είχε γίνει ορατό το Υ/Β, ετοιμάζο-

ντας ταυτόχρονα 4 βόμβες. Ενώ ετοιμαζόταν για την βολή ξαφνικά μπροστά του εμφανίστηκε πάλι το ΠΡ τμήμα του Υ/Β μέχρι τον πυργίσκο. Ακολούθησε βίαιος εμβολισμός του Υ/Β. Το Τορπιλοβόλο έπαθε αρκετές ζημιές με τον εμβολισμό αλλά κατόρθωσε να ρίξει τις βόμβες του. Το Υ/Β αναδύθηκε τελείως για λίγο, με μεγάλη κλίση και αμέσως εξαφανίσθηκε κάτω από τα νερά. Από το Ιταλικό πλοίο καθαιρέθηκε βάρκα για ανεύρεση και περισυλλογή ναυαγών αλλά μόνο συντρίμμια μαζεύτηκαν. Το Υ/Β ΠΡΩΤΕΥΣ Υ-3 ήταν το πρώτο που απωλέσθηκε και ήταν παράλληλα και η πρώτη απώλεια του Ναυτικού μας στον πόλεμο με 48 νεκρούς. Υ/Β ΓΛΑΥΚΟΣ Από τα τέλη του ’41 το Υ/Β ΓΛΑΥΚΟΣ βρίσκεται στη Βαλέτα της Μάλτας για γενική επισκευή. Στις 27 Φεβρουαρίου 1942 το λιμάνι της Βαλέτα, βομβαρδίζεται από την γερμανική Luftwaffe. Κατά την επίθεση αυτή σκοτώνονται ο Κυβερνήτης του υποβρυχίου Πλωτάρχης Βασίλης Αρσλάνογλου και ο Ανθυποπλοίαρχος Ιωάννης Κωστάκος. Στις 4 Απριλίου 1942 το λιμάνι δέχεται και πάλι επίθεση από γερμανικά αεροσκάφη. Το ανήμπορο να αντιδράσει Υ/Β, βάλλεται και βυθίζεται άδοξα μέσα σε δυο λεπτά. Υ/Β ΤΡΙΤΩΝ Στην 15η πολεμική περιπολία του, με κυβερνήτη τον Υποπλοίαρχο Επαμειν. Κοντογιάννη, στις 16 ΝΟΕ 1942 ευρισκόμενο στην νότια πλευρά του Στενού Καφηρέα, με αποστολή την αποβίβαση πρακτόρων και πολεμικού υλικού στην Κάρυστο, εντοπίζει εχθρική νηοπομπή και επιτίθεται χωρίς επι-

τυχία. Εντοπίζεται όμως και καταδιώκεται από Γερμανικό ανθυποβρυχιακό. Η καταδίωξη άρχισε στην περιοχή έξω από το Γαύριο της Άνδρου στις εξήμιση το απόγευμα. Μετά από τέσσερεις ώρες καταδίωξης και πέντε επιθέσεις, με συνολικά 58 βόμβες βάθους και αφού υπέστη σοβαρότατες βλάβες που δεν του επέτρεπαν να παραμείνει εν καταδύσει, ο Κυβερνήτης διέταξε ανάδυση και «εξόρμηση δια πυροβόλου». Η άνισος αλλά ηρωική αναμέτρηση καταλήγει στη βύθιση του Υ/Β δια εμβολισμού, την απώλεια 24 και την αιχμαλωσία 28 εκ των μελών του πληρώματος, ενώ οι Αρχικελευστής Νικόλαος Μαρουλάς (ηλεκτρολόγος) και Δίοπος Δημήτριος Παπαδημητρίου (ηλεκτρολόγος) έφτασαν κολυμπώντας στην Εύβοια διαφεύγοντας στην συνέχεια στην Μέση Ανατολή. Υ/Β ΚΑΤΣΩΝΗΣ Στην 7η πολεμική περιπολία του, ευρισκόμενο βόρεια της Σκιάθου στις 14 Σεπτεμβρίου, το ΚΑΤΣΩΝΗΣ με κυβερνήτη τον Αντιπλοίαρχο Λάσκο, περιπολούσε κοντά στις ανατολικές ακτές του Πηλίου, περιμένοντας σύμφωνα με τις πληροφορίες που είχε συλλέξει, την διέλευση έμφορτου Γερμανικού μεταγωγικού που ερχόταν από την Θεσσαλονίκη. Εντοπίζει καπνό στο βάθος του ορίζοντα και κατευθύνεται προς τα εκεί. Βρισκόμενο σε απόσταση 2.000 μέτρων από τον εχθρικό στόχο, αυτός αιφνίδια εκπέμπει σήμα αναγνώρισης. Κατανοώντας ο Λάσκος ότι πρόκειται περί εχθρικού πολεμικού, δίνει αμέσως διαταγή ταχείας κατάδυσης η οποία εξετελέσθη φέρνοντας το Υ/Β σε περισκοπικό βάθος. Ήταν γερμανική ανθυποβρυχιακή κορβέτα που φθάνοντας πάνω από τον ΚΑΤΣΩΝΗ, πριν αυτός εκδηλώσει επίθεση,

εξαπέλυσε τρεις δέσμες βομβών βάθους, με μικρά χρονικά διαστήματα ρίψης αναμεταξύ τους, που εξερράγησαν πλησίον του Υ/Β προκαλώντας σοβαρές βλάβες, ανωμαλίες και διαρροές με παράλληλη κράτηση των μηχανών του. Η αντίδραση του Λάσκου ήταν να διατάξει επείγουσα ανάδυση. Με το άνοιγμα της καθόδου του πυργίσκου βγήκαν στην γέφυρα ο Κυβερνήτης, ο Ανθχος Τρουπάκης, ο Σμρος Λαμπρινούδης, και η ομοχειρία του πυροβόλου. Το πυροβόλο του ΚΑΤΣΩΝΗ άρχισε να βάλλει εναντίον του γερμανικού ανθυποβρυχιακού το οποίο άρχισε να ανταποδίδει τα πυρά με όλα τα βαριά και ελαφρά πολυβόλα που έφερε. Το Υ/Β έβαλε 12 βολές με το πυροβόλο του πετυχαίνοντας να καταστρέψει το πρυμναίο πυροβόλο της κορβέτας, η οποία τότε έστρεψε την πλώρη και πλησίασε ολοταχώς για εμβολισμό, βάλλοντας με όλον τον όγκο του πυρός της και με χειροβομβίδας, τυφέκια και περίστροφα κατά της γέφυρας και επί των καταστρωμάτων. Ο κυβερνήτης έπεσε κατά την εκτέλεση του καθήκοντος μαζί με την ομοχειρία του πυροβόλου. Το Υ/Β μετά τον εμβολισμό έλαβε μεγάλο θετικό εκκρεμές και βυθίστηκε. Απωλέσθησαν 32 μέλη του πληρώματος ενώ 17 αιχμαλωτίσθηκαν. Τρείς διασωθήκαν κολυμπώντας, ο Ύπαρχος Υπχος Τσουκαλάς και ο Υποκελευστής Α΄ Τσίγκρος στη Σκιάθο και Υποκελευστής Α΄ Αντωνίου στις ακτές Πηλίου, οι οποίοι διαφεύγοντας στην συνέχεια στην Αλεξάνδρεια, συνέχισαν τον αγώνα. Δεν είναι όμως δυνατόν να μην μνημονεύσουμε και τους: Υποπλοίαρχο Νικόλαο Μέρλιν, Ύπαρχο του υποβρυχίου ΓΛΑΥΚΟΣ που ως επιβαίνων

του Βρετανικού Υ/Β Perseus για απόκτηση εμπειρίας, ώστε να αναλάβει καθήκοντα Κυβερνήτου, απωλέσθη, όταν αυτό προσέκρουσε σε νάρκη νότια της Κεφαλλονιάς, στις 6 Δεκεμβρίου του 1941 καθώς και τον Υποπλοίαρχο Νικόλαο Ρουσσέν, Κυβερνήτη του Υ/Β ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΗΣ που φονεύθηκε κατά την επιχείρηση ανακατάληψης των πλοίων από τους στασιαστές στην Αλεξάνδρεια στις 23 Απριλίου 1944. Η αξιοθαύμαστη και ηρωική δράση όλων των Υ/Β μας, που κατά την διάρκεια του Πολέμου εξετέλεσαν 66 επιθετικές περιπολίες, 17 ειδικές αποστολές αποβίβασης ομάδων κομάντο και βύθισαν 11 εμπορικά, 21 ιστιοφόρα, και 3 εχθρικά Πολεμικά, αναγνωρίσθηκε από όλους τους συμμάχους και ιδιαίτερα από το Βρετανικό Ναυαρχείο, το οποίο εκφράστηκε με κολακευτικά σχόλια και αναφορές για την επαγγελματικότητα των πληρωμάτων και την αποτελεσματικότητα τους στις αναληφθείσες αποστολές. Οι απωλεσθέντες των Υ/Β μας, όπως και τόσοι άλλοι αγωνιστές του Πολέμου ήταν άνθρωποι απλοί, καθημερινοί που αγαπούσαν την Πατρίδα, την ιστορία της, τα ήθη και τα έθιμα της φυλής. Είχαν οράματα και ιδανικά, γι’ αυτά πολέμησαν και γι’ αυτά θυσιάστηκαν, κάνοντας αξεπέραστες πράξεις. Πολλούς από αυτούς τίμησε το Πολεμικό Ναυτικό, δίνοντας το όνομά τους σε νεότερα πλοία του στόλου μας. Η υπέρτατη θυσία τους στο βωμό των ιδεών της ελευθερίας και της ανεξαρτησίας της πατρίδας, στις οποίες γαλουχηθήκαν γενιές Ελλήνων, θα αποτελεί παντοτινά παράδειγμα για όλους εμάς που υπηρετήσαμε αλλά και για αυτούς που ακόμα Περίπλους 121 53

Τo Nαυτικό στη Μικρασιατική Εκστρατεία Του Αντιναυάρχου Π.Ν. ε.α. Αναστασίου Δημητρακόπουλου Άρθρο βασισμένο στο υπό έκδοση βιβλίο τού συγγραφέα Ιστορία τού Πολεμικού Ναυτικού, 1913-1940

Σ

ε όλη τη διάρκεια της Μικρασιατικής Εκστρατείας ο ελληνικός Στόλος βρέθηκαν χωρίς αντίπαλο στη θάλασσα, η δε Ναυτική Αεροπορία έδρασε μέχρι το εσωτερικό τής Μικράς Ασίας, μετέχοντας στις επιχειρήσεις τού Στρατού Ξηράς. Αυτό δεν σημαίνει ότι τα ελληνικά πλοία παρέμειναν αδρανή. Απεναντίας, άοκνα εκτελούσαν περιπολίες, υποστήριζαν τις επιχειρήσεις τού Στρατού Ξηράς στο βάθος που επέτρεπαν τα πυροβόλα τους και συχνά αποβίβασαν αγήματα για μικρής έκτασης ενέργειες. Εκτέλεσαν δύο μεγάλης έκτασης αποβατικές επιχειρήσεις σε αμυνόμενη εχθρική ακτή, την πρώτη φορά στην Πάνορμο και στην Αρτάκη και τη δεύτερη στην Ηράκλεια και στη Ραιδεστό. Το Ναυτικό Άγημα, ειδικά επί τούτω συγκροτημένη δύναμη, εκτέλεσε μικρής έκτασης χερσαίες επιχειρήσεις και ανέλαβε τη φρούρηση παραλιακών πόλεων της Προποντίδας. Επίσης, όλες οι διά θαλάσσης μετακινήσεις μονάδων και εφοδίων τού στρατού έγιναν με πολεμικά και επίτακτα εμπορικά πλοία. Ένα άλλο σημαντικό έργο τού Ναυτικού υπήρξε η κατά το δυνατόν παρεμπόδιση του ανεφοδιασμού τών δυνάμεων του Κεμάλ με πολεμικό υλικό προερχόμενο τόσο από τους Μπολσεβίκους όσο και μεταφερόμενο με ατμόπλοια διαφόρων σημαιών, συχνά αυτών των «Συμμάχων». Το εξαιρετικά μεγάλο ανάπτυγμα των μικρασιατικών ακτών, ιδίως των νοτίων και των βορείων, σε συνδυασμό με την

Ο ΙΕΡΑΞ βομβαρδίζει τη Ραιδεστό στις 6 Ιουνίου 1920 (Αρχείο Δ. Βασιλείου).

54 Περίπλους 121

αριθμητική ανεπάρκεια πλοίων, κατέστησε την εκπλήρωση του έργου αυτού εξαιρετικά δύσκολη. Επιπλέον, οι Σύμμαχοι προέβαλλαν πολλαπλά εμπόδια στην εκτέλεση νηοψιών σε ατμόπλοια που έφεραν τη σημαία τους, φθάνοντας μέχρι του σημείου να επιτυγχάνουν την απελευθέρωση των συλλαμβανόμενων πλοίων και την καταβολή αποζημίωσης. Τέλος, κατά την Καταστροφή, τα πλοία μας υποστήριξαν με επιτυχία την εκκένωση του μεγαλύτερου μέρους τού ελληνικού στρατού.

Τα πρώτα πλοία του Πολεμικού Ναυτικού στη Σμύρνη

Το πρώτο πλοίο που κατέπλευσε στη Σμύρνη στις 11/24 Δεκεμβρίου 1918, λίγο μετά την ανακωχή τού Μούδρου (Οκτώβριος 1918), ήταν το ανιχνευτικό Λέων με κυβερνήτη τον πλοίαρχο Ηλία Μαυρουδή. Με την εμφάνιση του πλοίου, η παραλία γέμισε σε τέτοιο βαθμό από πλήθος ώστε, κατά το συνωστισμό που επακολούθησε, ο προβλήτας τού Κορδελιού υποχώρησε με δέκα νεκρούς και αρκετούς τραυματίες. Μόλις αγκυροβόλησε, λέμβοι υπερπλήρεις και κολυμβητές το τριγύρισαν και ο κόσμος αναρριχήθηκε στο ανιχνευτικό μέχρι επικινδύνου βαθμού. Ο ενθουσιασμός που επικρατούσε δεν περιγράφεται.

1922-2022 100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή

g Το τορπιλοβόλο Δάφνη μαζί με το θωρηκτό Λήμνος στην Κωνσταντινούπολη το 1919. (Αρχείο ΥΙΝ). h O Kωνσταντίνος Γούναρης στο ΛΗΜΝΟΣ προς Σμύρνη, 1922. (Αρχείο ΝΜΕ).

Την ίδια μέρα, άγημα του πλοίου ύψωσε την ελληνική σημαία στο ελληνικό προξενείο. Η εμφάνιση της κυανόλευκης έδωσε την αφορμή για πολυήμερες θερμές εκδηλώσεις τού ελληνικού στοιχείου, που θεώρησε ότι ο κατάπλους τού πλοίου αποτελούσε προάγγελο της απελευθέρωσής του. Τον Ιανουάριο του 1919, ήταν η σειρά τού πλωτού νοσοκομείου Αμφιτρίτη με κλιμάκιο του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού. Στις 3/16 Απριλίου 1919, κατέπλευσε το θωρηκτό Γεώργιος Αβέρωφ. Αναμενόταν μερικές μέρες αργότερα και η απρόσμενη εμφάνισή του προκάλεσε απίστευτη κοσμοσυρροή. Ο παραλιακός δρόμος, το «Και», γέμισε ασφυκτικά, τα μπαλκόνια μαύρισαν από τον κόσμο που ανέβηκε ακόμη και στις στέγες. Η ελληνική συνοικία πλημμύρισε στο γαλανόλευκο. Η μουσική τού Αβέρωφ παιάνιζε το «Μαύρ’ είν’ η νύχτα στα βουνά» και πλήθος λέμβων το περιτριγύρισαν με τους επιβαίνοντες να ζητωκραυγάζουν με ενθουσιασμό. Άλλοι ρίχνονταν με τα ρούχα στη θάλασσα και πλησίαζαν το πλοίο κολυμβώντας! Όταν το απόγευμα άνδρες τού Αβέρωφ βγήκαν στην ξηρά, αποθεώθηκαν. Την επομένη, μέσα σε κλίμα έντονης εθνικής συγκίνησης, επισκέφθηκε το πλοίο ο μητροπολίτης Χρυσόστομος. Αργότερα, επιτράπηκε στο κοινό η επίσκεψη και δεν χρειάζεται πολλή φαντασία για να αντιληφθεί κανείς τη συρροή τών Ελλήνων τής πόλης που πατούσαν στο θρυλικό καράβι τών Βαλκανικών Πολέμων. Γονάτιζαν και φυλούσαν το κατάστρωμα, τα πυροβόλα του, φιλούσαν τη σημαία του, το πλημύρισαν με ενθουσιασμό, πανηγύριζαν… Ήταν και Μεγάλο Σάββατο! Την άλλη μέρα ξημέρωνε η Ανάσταση. Διπλή Ανάσταση, κυριολεκτικά και μεταφορικά. Πού να ήξεραν οι δύσμοιροι τι άλλες, απείρως διαφορετικές σκηνές επρόκειτο να ζήσουν σε λιγότερο από τρεισήμισι χρόνια… Στο λιμάνι, εκτός από τα περίπου 30 βρετανικά, γαλλικά, ιταλικά και αμερικανικά βαρέα και μικρότερα πολεμικά πλοία, κατέπλευσε στις 26 Απριλίου/9 Μαΐου και το θωρηκτό Λήμνος, προερχόμενο και αυτό από την Κωνσταντινούπολη. Αποχαιρετώντας την Πόλη, ο εκεί Βρετανός ναύαρχος τής σήμανε: «Πας υπηρετών εις τον Ελληνικόν Στρατόν και το Ελληνικόν Ναυτικόν πρέπει να είναι υπερήφανος διότι είναι Έλλην».

Η κατάληψη της Σμύρνης

Ήδη, όμως, διαγραφόταν η ανάθεση στην Ελλάδα τής κατοχής τής Σμύρνης και της γύρω περιοχής. Το πρωί τής 25ης Απριλίου/6ης Μαΐου 1919 απέπλευσαν από τον Πειραιά όσα ελληνικά ατμόπλοια ναυλοχούσαν εκεί με κατεύθυνση τις Ελευθερές, όπου συγκεντρωνόταν η Ι Μεραρχία, υπό τον συνταγματάρχη Νικόλαο Ζαφειρίου. Η επιβίβαση ολοκληρώθηκε στις 29 Απριλίου/12 Μαΐου 1919 και ολοκληρώθηκε δύο μέρες αργότερα (13.000 άνδρες). Την επομένη, κατέπλευσε η συνοδεία τους, απαρτιζόμενη από τρία βρετανικά αντιτορπιλικά, τα αντιτορπιλικά Λόγχη και Ναυκρατούσα, το ανιχνευτικό Λέων και τα τορπιλοβόλα Θέτις, Αλκυόνη και Αίγλη. Τις απογευματινές ώρες τής 30ής Απριλίου/13ης Μαΐου, η δύναμη απέπλευσε. Την ίδια μέρα, o Βρετανός αντιναύαρχος Calthorpe κάλεσε σε σύσκεψη τους διοικητές τών συμμαχικών πλοίων που ναυλοχούσαν στη Σμύρνη και τον Μαυρουδή. Κατ’ αυτήν τούς ανακοίνωσε ότι είχε αποφασιστεί στο Παρίσι η κατάληψη της πόλης και των περιχώρων από τον Ελληνικό Στρατό. Ακολούθως, συζητήθηκαν οι ενέργειες που θα έπρεπε να αναληφθούν πριν από την άφιξη των στρατευμάτων και τα της αποβίβασής τους. Την επομένη, αγήματα των συμμαχικών πλοίων κατέλαβαν τα φρούρια τών προσβάσεων του Κόλπου τής Σμύρνης. Μεταξύ τους, αγήματα του Αβέρωφ κατέλαβαν τα πυροβολεία της κορυφογραμμής Πάγος που δεσπόζει τής Σμύρνης, καθώς και το φρούριο Τσανάκ Καλεσί. Λόχος ευζώνων μεταφέρθηκε στα Βρύουλα από το αντιτορπιλικό Νέα Γενεά και κατέλαβε την κωμόπολη. Στις 4 το απόγευμα της ίδιας μέρας 1ης/14ης Μαΐου 1919, οι πρόκριτοι της ελληνορθόδοξης κοινότητας της Σμύρνης συγκεντρώθηκαν στο Μέγα Συνοδικό τής Μητρόπολης. Ο περίβολος είχε γεμίσει ασφυκτικά από κόσμο. Πρώτος μίλησε προς τους συγκεντρωμένους ο Χρυσόστομος, ο οποίος ανήγγειλε το χαρμόσυνο γεγονός. Στη συνέχεια, πήρε τον λόγο ο πλοίαρχος Ηλίας Μαυρουδής, στον οποίο είχαν προσωρινά ανατεθεί τα καθήκοντα του Έλληνα αρμοστή. Ακράτητος ενθουσιασμός και συγκίνηση επικράτησαν, η μεγάλη είδηΠερίπλους 121 55

1922-2022 100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή Μουδανιά. Απόβαση των ελληνικών στρατευμάτων στη Σμύρνη. (Αρχείο Μουσείου Μπενάκη).

ση διαδόθηκε αμέσως σε όλες τις συνοικίες και πλήθη λαού άρχισαν να συρρέουν στη προκυμαία αναμένοντας τα «καράβια της ελευθερίας». Φυσικά, η είδηση είχε διαδοθεί και στην Ελλάδα και όλη η χώρα πανηγύριζε. Παντού κυμάτιζε η ελληνική σημαία, οι καμπάνες τών εκκλησιών κτυπούσαν ασταμάτητα, οι σειρήνες τών πλοίων σύριζαν εκκωφαντικά και ο κόσμος διαδήλωνε ζητωκραυγάζοντας. Στις 08.20΄ της 2ας/15ης Μαΐου, τα μεταγωγικά με τη συνοδεία τους, ύστερα από μία 48ωρη αγκυροβολία στον Κόλπο τής Γέρας τής Λέσβου, μπήκαν στο Κόλπο τής Σμύρνης και αγκυροβόλησαν στις προσβάσεις τής πόλης, στην οποία είχε στο μεταξύ καταπλεύσει και το θωρηκτό Κιλκίς. Συμμαχικά αγήματα είχαν αναλάβει την φρούρηση των προξενείων, των τραπεζών, των ξένων ιδρυμάτων. Ένας λόχος τού Αβέρωφ και δύο της Λήμνου είχαν αναλάβει την τήρηση της τάξης στις περιοχές αποβίβασης των στρατευμάτων και στο εσωτερικό τής παραλιακής ζώνης. Πρώτη προσέγγισε την αποβάθρα η Πατρίς. Το Ημερολόγιο του Αβέρωφ αναφέρει στις 2/15 Μαΐου: «Ο9.40΄: Ήρχισεν η αποβίβασις του ελληνικού στρατού εις την αποβάθραν τού Τελωνείου, πλησίον τού Λιμεναρχείου». Μέσα σε αυτά τα λιτά, υπηρεσιακά λόγια βρίσκεται η αποθέωση, που πολύ γρήγορα ακολουθήθηκε από τα θλιβερά γεγονότα τών πυροβολισμών εναντίον τών στρατιωτών από οργανωμένους Τούρκους και των συμπλοκών. Τις βραδινές ώρες, με το στρατό να έχει αναλάβει την τήρηση της τάξης, τα ναυτικά αγήματα ανακλήθηκαν.

Οι πρώτες μέρες μετά την κατάληψη της Σμύρνης

Από την πρώτη μέρα τής κατάληψης της Σμύρνης, αντιτορπιλικά και τορπιλοβόλα άρχισαν να εκτελούν περιπολίες στα μικρασιατικά παράλια βορείως τής πόλης με σκοπό την υποστήριξη του ελληνικού στρατού που προωθείτο εκεί. Το πρωί τής 6ης/19ης Μαΐου 1919 έφθασε ο υπουργός τών Ναυτικών Κωνσταντίνος Δεμερτζής με το αντιτορπιλικό Νέα Γενεά. Παρέμεινε στη Σμύρνη μέχρι το μεσημέρι τής 9ης/22ας του μηνός, οπότε αναχώρησε για τον Πειραιά με το ανιχνευτικό Λέων. Στα περίχωρα του Αϊβαλί παρατηρούνταν κινήσεις τουρκικών στρατιωτικών μονάδων. Στάλθηκε, στις 6/19 Μαΐου, η Ναυκρατούσα που βρήκε εκεί το τορπιλοβόλο Δάφνη, ενώ στις 12/25 του μηνός κατέπλευσε και το θωρηκτό Λήμνος. Τρεις μέρες αργότερα, κατέπλευσαν τα μεταγωγικά Υπεροχή και Εσπερία με στρατό, συνοδευόμενα από το ανιχνευτικό Αετός. Το Αϊβαλί καταλήφθηκε χωρίς προβλήματα, ωστόσο η δράση τών τουρκικών δυνάμεων εξακολουθούσε στα περίχωρα, πράγμα το οποίο επέβαλε την παραμονή τής Ναυκρατούσας και του Αετού, που ενισχύθηκαν με το ανιχνευτικό Λέων. Και τα τρία πλοία 56 Περίπλους 121

παρέμειναν στην ευρύτερη περιοχή μέχρι και το Δικελί, βάλλοντα κατά περιόδους εναντίον τουρκικών συγκεντρώσεων και υποστηρίζοντας τις ελληνικές μονάδες. Στις αρχές Ιουλίου τού 1919, η Ναυκρατούσα αντικαταστάθηκε από το αντιτορπιλικό Ασπίς. Στις 24 και 25 Ιουνίου/7 και 8 Ιουλίου τού 1919 (π.ημ.), το καταδρομικό Έλλη, μαζί με το αντιτορπιλικό Ασπίς, το ανιχνευτικό Λέων και το τορπιλοβόλο Θέτις, υποστήριξαν με τα πυρά τους τις επιχειρήσεις τού ελληνικού στρατού στην περιοχή Αϊβαλί και Περγάμου. Ακολούθως, η Ασπίδα επέστρεψε στην περιοχή Δικελί, επαναλαμβάνοντας τις περιπολίες της. Στις αρχές Ιουλίου τού 1919 (π.ημ.), ο νέος αρχηγός τής Βρετανικής Ναυτικής Αποστολής αντιναύαρχος Kelly, έφθασε στη Σμύρνη με το αντιτορπιλικό Πάνθηρ και επιθεώρησε τα εκεί πλοία. Ακολούθως, επιβιβάστηκε στο θωρηκτό Κιλκίς και μετέβη στην Κωνσταντινούπολη, όπου επιθεώρησε το θωρηκτό Λήμνος και τα συνορμούντα πλοία.

Η κατάληψη της Κωνσταντινούπολης από τους Συμμάχους

Προκειμένου να ασκηθεί πίεση στην τουρκική κυβέρνηση να αποδεχθεί τους όρους τής συνθήκης ειρήνης και να αποφευχθούν μεγάλες ταραχές εκ μέρους τών Νεοτούρκων, οι οποίες προετοιμάζονταν για τις 10/23 Μαρτίου 1920, η Διασυμμαχική Επιτροπή παράγγειλε την κατάληψη της Κωνσταντινούπολης. Στις 2/15 Μαρτίου, συμμαχικά στρατεύματα αποβιβάστηκαν και κατέλαβαν τα πολεμικά υπουργεία, τη Βουλή, τη Νομαρχία, το τηλεγραφείο, το ταχυδρομείο και διάφορα δημόσια κτήρια, ενώ έγιναν συλλήψεις γερουσιαστών, βουλευτών και άλλων προσωπικοτήτων. Στην επιχείρηση έλαβε μέρος και άγημα του θωρηκτού Κιλκίς, το οποίο είχε αγκυροβολήσει προ της παραλιακής συνοικίας τών Υψωμαθείων. Το τορπιλοβόλο Δάφνη αγκυροβόλησε μπροστά στο Πατριαρχείο και το αντιτορπιλικό Θύελλα περιπολούσε κατά μήκος τού Κερατίου. Η κατάληψη πραγματοποιήθηκε χωρίς να προβληθεί αντίσταση, σε διάγγελμα δε του επικεφαλής τών συμμαχικών στρατευμάτων Βρετανού στρατάρχη Wilson διευκρινιζόταν ότι η κατάληψη της τουρκικής πρωτεύουσας δεν είχε μόνιμο χαρακτήρα.

Η κατάληψη της Πανόρμου και της Αρτάκης

Στα μέσα Ιουνίου τού 1920 (π.ημ.) και ενώ οι ελληνικές δυνάμεις προέλαυναν προς Βορράν με κατεύθυνση τις ακτές τής Προποντίδας υποστηριζόμενες από το αντιτορπιλικό Νίκη, αναλήφθηκε από θαλάσσης ενέργεια, με αντικειμενικό σκοπό την κατάληψη της Πανόρμου και της Αρτάκης. Η επιχείρηση ανατέθηκε στην υπό τον υποστράτηγο

1922-2022 100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή Κωνσταντίνο Μαζαράκη-Αινιάνα Μεραρχία Ξάνθης, η οποία συγκεντρώθηκε στο Μούδρο και μεταφέρθηκε με μεταγωγικά, συνοδευόμενη από ελληνικά και βρετανικά πολεμικά πλοία. Η δύναμη διαιρέθηκε σε δύο ομάδες που εκτέλεσαν συγχρόνως αποβατική ενέργεια στην Πάνορμο και στην Αρτάκη στις 03.00΄ της 19ης Ιουνίου/2ας Ιουλίου. Με την εμφάνιση των πλοίων, η Πάνορμος παραδόθηκε χωρίς αντίσταση, ενώ οι τουρκικές δυνάμεις είχαν ήδη εγκαταλείψει την πόλη. Αμέσως, άρχισε η αποβίβαση των στρατευμάτων και αγήματος του Κιλκίς, που κατέλαβε το Λιμεναρχείο. Ο ελληνικός πληθυσμός τής πόλης πανηγύριζε… Την ίδια ώρα, καταλαμβανόταν χωρίς αντίσταση και η Αρτάκη. Η επιτυχία τών επιχειρήσεων υπήρξε η αφετηρία για την εξόρμηση του στρατού προς την Προύσα, η οποία καταλήφθηκε μετά οκταήμερο. Στις 7/20 Ιουλίου, κατέπλευσε στην Πάνορμο το θωρηκτό Γεώργιος Αβέρωφ. Έφερνε τον βασιλέα Αλέξανδρο, ο οποίος εξήλθε στην πόλη μέσα σε κλίμα γενικού ενθουσιασμού. Προηγουμένως, το θωρηκτό είχε περάσει από τη Σμύρνη, χωρίς ο Αλέξανδρος να αποβιβαστεί. Ωστόσο, πλήθη κόσμου παρέμεναν επί ώρες συγκεντρωμένα στην παραλία διαδηλώνοντας τη χαρά τους για τη διέλευση του νεαρού βασιλέα.

1

Η Κατάληψη της Ηράκλειας και της Ραιδεστού

Ήδη, όμως, ετοιμαζόταν νέα επιχείρηση του στρατού, αυτή τη φορά στην Ανατολική Θράκη, στην οποία είχε εκδηλωθεί αντισυμμαχικό/φιλοκεμαλικό κίνημα από τον διοικητή τού εκεί σώματος στρατού στρατηγό Τζαφέρ Ταγιάρ. Στις 6/19 Ιουλίου 1920, ολοκληρώθηκε η φόρτωση σε μεταγωγικά πλοία τής Μεραρχίας Σμύρνης από την Πάνορμο και του 3ου Πεζικού Συντάγματος από την Αρτάκη. Το θωρηκτό Κιλκίς, με το τορπιλοβόλο Αλκυόνη και ένα αντιτορπιλικό τύπου Λόγχη, τέσσερα βρετανικά θωρηκτά και τέσσερα αντιτορπιλικά, υδροπλάνα επίσης βρετανικού αεροπλανοφόρου, καθώς και μία γαλλική κανονιοφόρος, θα υποστήριζαν την αποβατική ενέργεια. Αυτή ορίστηκε να διενεργηθεί τις πρώτες πρωινές ώρες τής 7ης/20ης Ιουλίου 1920, στη μεν Ηράκλεια υπό τον συνταγματάρχη Αλέξανδρο Μαζαράκη-Αινιάνα, στη δε Ραιδεστό υπό τον επιτελάρχη τής Στρατιάς Σμύρνης συνταγματάρχη Θεόδωρο Πάγκαλο. Την εξέλιξη της επιχείρησης θα παρακολουθούσε από το θωρηκτό Γεώργιος Αβέρωφ ο βασιλέας Αλέξανδρος. Η απόβαση στην Ηράκλεια άρχισε στις 06.30΄ χωρίς να προβληθεί καμία αντίσταση, με την πόλη να έχει εγκαταλειφθεί από τον εχθρό. Στη Ραιδεστό ξεκίνησε στις 06.40΄, αλλά τα αποβατικά στρατεύματα βρέθηκαν προ ισχυρής αντίστασης. Τα πλοία άνοιξαν έντονο πυρ κατά των τουρκικών θέσεων, στις 13.00΄ η τουρκική αντίσταση είχε καμφθεί και η πόλη με τα περίχωρά της είχαν καταληφθεί από τα ελληνικά στρατεύματα. Στις 15.30΄, αποβιβάστηκε στη Ραιδεστό ο

Αλέξανδρος, ο οποίος παρέστη στην έπαρση της ελληνικής σημαίας στο διοικητήριο και στη δοξολογία που ακολούθησε. Την επομένη 8/21 Ιουλίου, ο Αβέρωφ, απέπλευσε με τον βασιλέα για το Δεδέαγατς και με την ευκαιρία τής εκεί επίσκεψής του η πόλη μετονομάστηκε προς τιμήν του σε Αλεξανδρούπολη. Τέσσερεις μέρες αργότερα, με τα ελληνικά στρατεύματα να προελαύνουν από το Νότο και από δυτικά, απελευθερώθηκε η Αδριανούπολη και, στη συνέχεια, ο Ταγιάρ αιχμαλωτίστηκε. Στις 17/30 Ιουλίου, άγημα του ανιχνευτικού Πάνθηρ, μετά από μικρής διάρκειας βομβαρδισμό, κατέλαβε την πόλη Αίνος (σήμ. Ενέζ) στην ανατολική όχθη τών εκβολών τού Έβρου. Από την Αλεξανδρούπολη, ο Αλέξανδρος κατευθύνθηκε οδικώς στην Αδριανούπολη (13/26 Ιουλίου) και στην Μήδεια επί του Ευξείνου (19 Ιουλίου/1 Αυγούστου), όπου επέβη στον Αβέρωφ. Στις 22 Ιουλίου/4 Αυγούστου, το θωρηκτό διήλθε από την Κωνσταντινούπολη. Αυτό είχε γίνει ήδη γνωστό και έδωσε αφορμή να κατέβουν από νωρίς στην παραλία οι Έλληνες «συν γυναιξί και τέκνοις», αναμένοντας τη διέλευσή του. Όταν κατά τις 14.00΄ φάνηκε το θωρηκτό, το πλήθος ξέσπασε σε ζητωκραυγές, επευφημώντας τον βασιλέα και το πλοίο, ενώ τα ξένα πολεμικά πλοία απέδιδαν τιμές και οι μουσικές τους ανέκρουαν τον Εθνικό Ύμνο. Ήταν στιγμές ανείπωτου ενθουσιασμού και εθνικής υπερηφάνειας.

Απόπειρα τορπιλισμού του Αβέρωφ

2

3

1. Ο Ιωάννης Ηπίτης ήταν Έλληνας αξιωματικός του Πολεμικού Ναυτικού και συγγραφέας. Υπηρέτησε ως Αρχηγός του Γενικού Επιτελείου Ναυτικού από το 1920 ως το 1921. 2. Ο πλωτάρχης Δημήτριος Χατζίσκος είναι ο τελευταίος πεσών στη Μικρασιατική Εκστρατεία. Φονεύθηκε ως κυβερνήτης του αντιτορπιλικού Νίκη στον Τσεσμέ της Μικράς Ασίας, προσπαθώντας να παραλάβει πρόσφυγες κατά την εκκένωσή της. 3. Ο Ιωάννης Θεοφανίδης, πλοίαρχος και κυβερνήτης του θωρηκτού Κιλκίς έσωσε εκατοντάδες χιλιάδες πρόσφυγες στην Σμύρνη.

Η παρουσία τών ελληνικών πλοίων στα νερά τής Κωνσταντινούπολης, από τα οποία μάλιστα απέπλεαν για την εκτέλεση επιθετικών επιχειρήσεων στα τουρκικά παράλια, αποτελούσε «κάρφον εις τον οφθαλμόν» τής τουρκικής κοινής γνώμης. Φαίνεται, λοιπόν, ότι υπήρξε προσπάθεια… τορπιλισμού τών θωρηκτών Γεώργιος Αβέρωφ και Κιλκίς. Χρόνια μετά, δημοσιεύθηκε στην τουρκική εφημερίδα Βακήτ τής 8ης Απριλίου 1928 άρθρο αξιωματικού τού Τουρκικού Ναυτικού, σύμφωνα με το οποίο η παρουσία τών δύο ελληνικών θωρηκτών είχε προκαλέσει μεγάλη αναστάτωση στην κοινή γνώμη. Σύμφωνα πάντα με το άρθρο, ομάδα Τούρκων αξιωματικών συνέλαβε την ιδέα τορπιλισμού τού Αβέρωφ. Θα τοποθετούσαν μία τορπίλη στα πρωραία ύφαλα μίας βενζινακάτου, την οποία θα κατεύθυναν προς το θωρηκτό, οι επιβαίνοντες θα πηδούσαν στη θάλασσα και η τορπίλη θα εκρηγνυόταν με την πρόσκρουσή της στα πλευρά τού πλοίου. Για την εκτέλεση του εγχειρήματος δεν απέμενε παρά η αφαίρεση της τορπίλης από τις αποθήκες που φυλάσσονταν από τους Άγγλους. Ωστόσο, το σχέδιο διέρρευσε και οι Άγγλοι γνωστοποίησαν «αρμοδίως» ότι σε περίπτωση που αυτό θα απετολμάτο, θα έδιναν στους Έλληνες το τουρκικό θωρηκτό Γιαβούζ (το πρώην γερμανικό Göben). Έτσι σταμάτησαν οι παράτολμοι τουρκικοί σχεδιασμοί. Υπάρχει βάση για τα πιο επάνω, δεδομένου ότι τον Μάρτιο του 1921 ο αρχηγός τού Στόλου Α΄ υποναύαρχος Σοφοκλής Δούσμανης αναφέρει στο Υπουργείο τών Ναυτικών ένα Περίπλους 121 57

1922-2022 100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή

g Απόβαση των ελληνικών στρατευμάτων στη Σμύρνη στις 15/3/1919. (Αρχείο Γ. Λαμπρινόπουλου).

τέτοιο ενδεχόμενο και τα μέτρα που έλαβε για την αντιμετώπισή του. Εξάλλου, στις εγγραφές τής 2ας Ιουλίου 1921 (π.ημ.) του Ημερολογίου τού Αβέρωφ αναφέρονται τα ακόλουθα: «Κατά πληροφορίας Ν. Βάσεως [Κωνσταντινουπόλεως] οι Τούρκοι απεφάσισαν όπως τορπιλλίσουν την νύκτα ταύτην τον Αβέρωφ. Ελήφθησαν έκτακτα μέτρα. Εστάλησαν προς περιπολίαν εις την έναντι ακτήν αι [ανθυποβρυχιακαί περιπολικαί άκατοι] Β2 και Β3 και η ατμάκατος. Αυστηρά κάλυψις φώτων. Εξοπλίσθησαν δύο επιπλέον ταχυβόλα τών 76 [χιλιοστ.]». Τα μέτρα αυξημένης επιτήρησης συνεχίστηκαν επί μερικές ακόμη μέρες.

Οι ναυτικές επιχειρήσεις του 1921

Τον Απρίλιο του 1921, τα πλοία τού Ναυτικού διαιρέθηκαν στο Στόλο Α΄, με αρχηγό τον υποναύαρχο Ιωάννη Ηπίτη επί του θωρηκτού Γεώργιος Αβέρωφ, κύρια βάση την Κωνσταντινούπολη και περιοχή δράσης την Προποντίδα και τις βόρειες μικρασιατικές ακτές και στο Στόλο Β΄, με επικεφαλής τον υποναύαρχο Γεώργιο Καλαμίδα επί του θωρηκτού Λήμνος, βάση τη Σμύρνη και περιοχή ενέργειας τις δυτικές ακτές τής Μικράς Ασίας. Αρχικά, οι δύο στόλοι ήταν σχεδόν ισοδύναμοι και πλαισιώνονταν από τα αναγκαία βοηθητικά σκάφη. Ωστόσο και δεδομένου ότι αυξήθηκε το λαθρεμπόριο πολέμου στον Εύξεινο και κυρίως στην Προποντίδα, ο Στόλος Α΄ ενισχύθηκε με πλοία τού Στόλου Β΄, καθώς και με εξοπλισμένα εμπορικά σκάφη. Από τα μέσα Μαρτίου μέχρι τα τέλη Μαΐου τού 1921, το τορπιλοβόλο Δάφνη διατέθηκε για εκτέλεση περιπολιών στα μικρασιατικά παράλια, από το Αιβαλί μέχρι το ύψος τής Τενέδου, για την αντιμετώπιση ομάδων Τσετών που, επωφελούμενοι από την ανεπάρκεια στρατιωτικών μονάδων, προέβαιναν σε επιδρομικές ενέργειες και αγριότητες σε βάρος τών Ελλήνων. Τον Ιούνιο του 1921, η περιοχή τής Νικομήδειας ουδετεροποιήθηκε με απόφαση των Συμμάχων και η εκεί, υπό βρετανική διοίκηση ελληνική μεραρχία άρχισε να αποσύρεται. Στην πόλη παρέμεινε μικρό απόσπασμα για την προστασία τού ελληνικού στοιχείου που, μαζί με τους πρόσφυγες που είχαν συρρεύσει, ανερχόταν σε 35.000. Βλέποντας τις ελληνικές δυνάμεις να αποχωρούν, οι Κεμαλικοί προσέβαλαν τη Νικομήδεια, τμήματα της μεραρχίας έσπευσαν και ακολούθησαν σκληρές μάχες, μετά τις οποίες ο αντίπαλος αποσύρθηκε. Στις μάχες αυτές, που υποστηρίχθηκαν από πλοία τού Στόλου Α΄ (περιλαμβανομένου τού θωρηκτού Κιλκίς), έλαβε μέρος και το ναυτικό άγημα που έδρευε στην πόλη. Στη συνέχεια, όλοι οι πρόσφυγες, περίπου 30.000 ψυχές εκκενώθηκαν διά θαλάσσης με τάξη, με τα υπάρχοντά τους και η Νικομήδεια εγκαταλείφθηκε. Την 1η/14η Ιουνίου 1921, ανέκυψε η ανάγκη διάσωσης γυναικοπαίδων 58 Περίπλους 121

και γερόντων από την περιοχή τού Κόλπου Γέροντα (απέναντι από τους Λειψούς). Διατέθηκαν για το σκοπό αυτό το βοηθητικό εύδρομο Άκτιον και το επίτακτο ατμόπλοιο Κένταυρος, τα οποία επιβίβασαν από την Σμύρνη στρατεύματα. Τα δύο πλοία συναντήθηκαν με το αντιτορπιλικό Σφενδόνη και το τορπιλοβόλο Αρέθουσα και έπλευσαν στον Κόλπο Γέροντα, ρυμουλκώντας έναν αριθμό μεγάλων ιστιοφόρων και λέμβων. Τις μεταμεσημβρινές ώρες τής 3ης/16ης του μηνός, ολοκληρώθηκε η επιβίβαση στον Κένταυρο περίπου 1.200 προσφύγων, μετά δε την επανεπιβίβαση των στρατευμάτων, η δύναμη απέπλευσε και τους αποβίβασε στη Σάμο. Λίγες εβδομάδες αργότερα, στις 10/23 Ιουλίου τού 1921, φονεύθηκε από πυρά που ρίφθηκαν από την ξηρά, στην περιοχή Καραμουρσέλ τών νοτίων ακτών τού Κόλπου τής Νικομήδειας, ο ανθυποπλοίαρχος Εμμανουήλ Φακίδης τού αντιτορπιλικού Ασπίς, επιβαίνοντας σε λέμβο, κατά επιθετική αναγνώριση στην ακτή (κατά άλλη εκδοχή ενώ επιχειρείτο νηοψία σε τουρκικό ιστιοφόρο). Από τους επιβαίνοντες στη λέμβο φονεύθηκε και ένας ναύτης ενώ τραυματίστηκε άλλος ένας. Τον Αύγουστο, τορπιλοβόλα εκτέλεσαν περιπολίες στον Κόλπο τής Νικομήδειας, για παρεμπόδιση ανεφοδιασμού τών Τούρκων που κατείχαν πλέον την περιοχή. Οι περιπολίες, στις οποίες μετέσχε και το αντιτορπιλικό Νίκη, συνεχίστηκαν μέχρι τους πρώτους μήνες τού 1922.

To καλοκαίρι τού 1921, ένα ελληνικό και ένα ιταλικό ατμόπλοιο υπέστησαν ζημιές από υποβρύχια έκρηξη (το δεύτερο τελικά βυθίστηκε) μέσα στο δίαυλο της Σμύρνης. Τα συμβάντα αποδόθηκαν σε νάρκες, είτε από την εποχή τού Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, είτε από πρόσφατη πόντιση από τους κεμαλικούς. Τα ναρκαλιευτικά εκτέλεσαν επανειλημμένη γρίπιση, χωρίς όμως αποτέλεσμα. Στις αρχές Νοεμβρίου τού 1921 (π.ημ.), ελληνικά πλοία βομβάρδισαν τις οχυρώσεις στην περιοχή Σούρμενα (ανατολικά τής Τραπεζούντας). Στις 14/27 Νοεμβρίου τού 1921, ο υπουργός τών Ναυτικών Πέτρος Μαυρομιχάλης, συνοδευόμενος από τον αρχηγό τής Βρετανικής Ναυτικής Αποστολής και γενικό επιθεωρητή τού Στόλου αντιναύαρχο Aubrey Smith, έφθασε στην Κωνσταντινούπολη με το βοηθητικό εύδρομο Νάξος για να συσκεφθεί με τον αρχηγό τού Στόλου Α΄ υποναύαρχο Ιωάννη Ηπίτη και τους διοικητές τών μοιρών και να ενημερωθεί για με τη ναυτική δράση στην περιοχή τού Ευξείνου και του Βοσπόρου. Στη συνέχεια, στις 18 Νοεμβρίου/1η Δεκεμβρίου, μετέβη στα Μουδανιά με το θωρηκτό Αβέρωφ και κατόπιν στην Προύσα, για να επιθεωρήσει τα εκεί ναυτικά αγήματα. Μετά από ολιγόωρη παραμονή, αναχώρησε για τη Σμύρνη, όπου έφθασε στις 20 Νοεμβρίου/3 Δεκεμβρίου, προκειμένου να επαναλάβει τα ίδια με τον αρχηγό τού Στόλου Β΄ υποναύαρχο Γεώργιο Καλαμίδα.

1922-2022 100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή Μία παράτολμη επιχείρηση χωρίς αποτέλεσμα: Η σύλληψη του… Κεμάλ από το Ναυτικό

Τον Δεκέμβριο του 1921, περιήλθαν στις ελληνικές αρχές πληροφορίες που ήθελαν τον Κεμάλ να πρόκειται να ταξιδέψει στην Κύπρο με εμπορικό πλοίο. Ήταν μία πρόκληση για την Ελλάδα: Αν θα επιτυγχανόταν η σύλληψή του, η τροπή τού μικρασιατικού αγώνα θα άλλαζε άρδην. Η αποστολή ανατέθηκε στον κυβερνήτη τού βοηθητικού ευδρόμου Νάξος πλοίαρχο Κάρολο Βρυάκο, στον οποίο διατέθηκε το ανιχνευτικό Ιέραξ. Η γενική ιδέα ενεργείας συνίστατο στην επιβίβαση ενός αξιωματικού στο εμπορικό πλοίο με το οποίο ο Κεμάλ θα επέστρεφε στην Τουρκία, η επιβεβαίωση ότι αυτός όντως επέβαινε και η ενημέρωση της Νάξου που θα ανέμενε στα ανοικτά. Από εκεί και πέρα, το λόγο θα είχε ο Βρυάκος, ο οποίος θα σταματούσε το εμπορικό όταν θα απέπλεε, θα εκτελούσε σε αυτό νηοψία και θα συνελάμβανε τον Κεμάλ. Το σχέδιο ήταν απλό, ασφαλές και παρουσίαζε υψηλές πιθανότητες επιτυχίας. Ο Βρυάκος επέλεξε τον υπασπιστή του υποπλοίαρχο Εμμανουήλ Κορτέση, που με τον ναύτη Κωνσταντίνο Βογιατζίδη, αποβιβάστηκαν με λέμβο σε ερημική ακτή ανατολικά τής Λάρνακας τις νυκτερινές ώρες τής 14ης προς 15η Δεκεμβρίου 1921. Στη συνέχεια, ο Κορτέσης ήλθε σε επαφή με τον εκεί Έλληνα πρόξενο Ζήση Χατζηβασιλείου, ο οποίος ήταν μεν ενήμερος της άφιξής του, αγνοούσε όμως το λόγο. Ο Κορτέσης εξήγησε την αποστολή του, αλλά ο πρόξενος αρνήθηκε να συνεργαστεί και δεν κάμφθηκε παρά μόνο με την παρέμβαση κάποιου εμπόρου Γραμμενόπουλου (ή Γραμματόπουλου), έμπιστου του προξενείου. Αφού, οι Κορτέσης και Βογιατζίδης απέκτησαν διαβατήριο με το όνομα Ιωάννης Σαλβάγος και Δημήτριος Νικολαΐδης αντίστοιχα, ως έμποροι από την Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, μετέβησαν στην Αμμόχωστο. Εκεί βεβαιώθηκαν ότι στο ατμόπλοιο με το οποίο φερόταν να είχε έλθει στη Κύπρο ο Κεμάλ, δεν επέβαινε αυτός αλλά ένας Τούρκος συνταγματάρχης, ο βαλής τών Αδάνων και άλλοι υπάλληλοι. Κατόπιν τούτου, επέστρεψαν στη Λάρνακα, και τις βραδινές ώρες τής 17ης του μηνός επιβιβάστηκαν στη Νάξο με λέμβο. Το εγχείρημα είχε εκτελεστεί χωρίς απρόοπτα, αλλά δεν είχε το επιθυμητό αποτέλεσμα. Αν είχε επιτύχει, η εξέλιξη της Μικρασιατικής Εκστρατείας θα ήταν τελείως διαφορετική. Το ίδιο και η Ιστορία τής Ελλάδας (και της Τουρκίας)…

Νηοψίες και λαθρεμπόριο πολέμου

Από το 1921, το λαθρεμπόριο πολέμου προς το κεμαλικό καθεστώς έβαινε εντεινόμενο, ακόμη και με πλοία υπό γαλλική και ιταλική σημαία. Προς τούτο, η ελληνική κυβέρνηση αποφάσισε στις αρχές Απριλίου (π.ημ.) του ιδίου έτους την εκτέλεση νηοψιών σε όλα τα πλοία ασχέτως σημαίας, με εξαίρεση μέσα στα χωρικά ύδατα των περιοχών που βρίσκονταν υπό την «επιρροή» (sic) της Αγγλίας, της Γαλλίας και της Ιταλίας. Ωστόσο, πολύ σύντομα ανέκυψαν οξείες αντιδράσεις εκ μέρους τών χωρών αυτών. Τελικά, νηοψίες διενεργήθηκαν και τις ανέλαβαν τα πλοία τού Ελαφρού Στόλου και η υπό τον πλοίαρχο Κάρολο Βρυάκο μοίρα τών βοηθητικών ευδρόμων, εκτελώντας νηοψίες στα μικρασιατικά παράλια του Ευξείνου και συλλαμβάνοντας πολλά μικρά σκάφη με στρατιωτικό υλικό, προερχόμενο από την Μπολσεβικική Ρωσία. Επίσης, η μοίρα βομβάρδισε στρατιωτικές εγκαταστάσεις και συγκεντρώσεις στην Ινέπολη (δυτικά τής Σινώπης) και σε άλλες παραλιακές πόλεις. Τον Ιούλιο του 1921, η υπό τον Βρυάκο μοίρα, με το ανιχνευτικό Ιέραξ, βομβάρδισε τις οχυρώσεις τής Σαμψούντας και της Τραπεζούντας, ενώ τον Ιούνιο, το θωρηκτό Κιλκίς προσέγγισε το Βατούμ και βύθισε πλοιάρια πλήρη πυρομαχικών. Γενικά, προβλήματα παρουσιάστηκαν κυρίως με τα υπό γαλλική και ιταλική σημαία πλοία, με πλέον χαρακτηριστικά επεισόδια να αφορούν στο γαλλικό ατμόπλοιο Espoir και στα ιταλικά Abbazia, Otranto και Arturo Serena (Φεβρουάριος 1922). Τα επεισόδια αυτά έλαβαν διαστάσεις διπλωματικής διένεξης, με τη Γαλλία και την Ιταλία να απαιτούν την απελευθέρωση πλοίων και φορτίων, άλλως να απειλούν με κατάσχεση ελληνικών εμπορικών πλοίων που βρίσκονταν σε λιμένες τους. Προ των έντονων πιέσεων η Ελλάδα αναγκαζόταν να υποχωρεί. Προβλήθηκαν, μάλιστα από τη Γαλλία και παράδοξοι νομικίστικοι παραλογισμοί: Εάν αναγνωριζόταν στην Ελλάδα το δικαίωμα νηοψίας, θα έπρεπε να γίνει το ίδιο και για τους Κεμαλικούς. Αλλά οι τελευταίοι

δεν είχαν στόλο. Άρα, προκειμένου να επέλθει ισότητα, θα έπρεπε είτε να τους δοθούν πλοία, ή να μην επιτραπεί στους Έλληνες η διενέργεια νηοψιών! Χαρακτηριστικότερο ακόμη υπήρξε το συμβάν τών ιταλικών ατμοπλοίων Nafkratussa και Madrid, τα οποία μετέφεραν οκτώ και εννέα αεροσκάφη, αντίστοιχα. Εδώ δεν φαίνεται να ανέκυψε θέμα, ίσως λόγω της φύσης τού φορτίου, τα δε αεροσκάφη κατέληξαν στη Ναυτική Αεροπορία. Ως αποτέλεσμα αυτών των πιέσεων, η Ελλάδα κατέφυγε στην κήρυξη αποκλεισμού τών μικρασιατικών παραλίων, πράγμα που μείωσε τα περιστατικά μεταφοράς λαθρεμπορίου πολέμου από τρίτες χώρες. Παράλληλα, όμως, αναγκάστηκε να σεβαστεί τις σημαίες τής Γαλλίας και της Ιταλίας. Μεγαλύτερη επιτυχία είχαν οι νηοψίες σε τουρκικά και τρίτης σημαίας σκάφη. Παρόλ’ αυτά, τα σκάφη τών κεμαλικών κατάφεραν να μεταφέρουν περί τους 300.000 τόνους στρατιωτικού υλικού, από τους οποίους οι 220.000 από σοβιετικούς, με βάση τη Σοβιετική Συμφωνία Βοηθείας τής 16ης Μαρτίου 1921 (ν.ημ.). Μεταξύ τους και 29 αεροσκάφη, που μεταφέρθηκαν σιδηροδρομικώς από την Αγία Πετρούπολη στο Νοβοροσίσκ τον Ιούλιο του 1922 και, από εκεί, έφθασαν στις κεμαλικές βάσεις τού Πόντου με φορτηγό πλοίο. Ενδεικτικό, πάντως, της σχετικής προσπάθειας είναι ότι κατά Αύγουστο 1922 και επί συνόλου 30 πλοίων τού Ελαφρού Στόλου (αντιτορπιλικά, τορπιλοβόλα, βοηθητικά εύδρομα), τα 26 ήταν διατεθειμένα σε αντιλαθρεμπορικές περιπολίες από την Μερσίνα (απέναντι από την Κύπρο) μέχρι τα βάθη της Μαύρης Θάλασσας.

Οι ναυτικές επιχειρήσεις του 1922 και ο βομβαρδισμός της Σαμψούντος

Από τις αρχές του 1922 έως τον Αύγουστο, η κύρια δραστηριότητα του Στόλου εστιάστηκε στις περιπολίες και στη διενέργεια νηοψιών. Όταν τον Απρίλιο του 1922 οι Ιταλοί εκκένωσαν την περιοχή τού Μαιάνδρου ποταμού, ναυτικά αγήματα ανέλαβαν την ασφάλεια των παραλίων περιοχών, στις οποίες Τσέτες προέβαιναν σε σφαγές. Το πλωτό νοσοκομείο Κωνσταντινούπολις διατέθηκε για την παραλαβή προσφύγων που συνέρρεαν στα παράλια και στις 15/28 του μηνός επιβίβασε 860 πρόσφυγες που μετέφερε στις Κλαζομενές, νοτίως τής Σμύρνης. Κατά την επιβίβασή τους, οι λέμβοι τού πλοίου δέχθηκαν επίθεση από ομάδες Τσετών, τους οποίους το πλοίο διέλυσε με τα δύο ταχυβόλα του.

Tο λιμάνι τής Σαμψούντος χρησιμοποιείτο ως βάση ανεφοδιασμού τών κεμαλικών δυνάμεων από τους Μπολσεβίκους και, παράλληλα, ως βάση βενζινοπλοίων και άλλων ελαφρών σκαφών που αυτοί είχαν θέσει στη διάθεση του Κεμάλ. Παράλληλα, στην πόλη υπήρχαν αποθήκες πυρομαχικών και άλλου στρατιωτικού υλικού τών κεμαλικών δυνάμειων, των οποίων αποφασίστηκε η καταστροφή. Προς τούτο συγκροτήθηκε δύναμη συγκείμενη από τον Αβέρωφ, το βοηθητικό εύδρομο Νάξος και τα ανιχνευτικά Πάνθηρ και Ιέραξ, υπό τη διοίκηση του αρχηγού τού Στόλου Α΄ υποναυάρχου Ιωάννη Ηπίτη. Η δύναμη κατέπλευσε προ τής Σαμψούντος στις 25 Μαΐου/7 Ιουνίου 1922 και έθεσε ωριαία διορία για την καταστροφή τού στρατιωτικού υλικού. Τουρκικά πυροβόλα άνοιξαν πυρ από τα γύρω υψώματα. Μμετά από πεντάωρο ναυτικό βομβαρδισμό επιλεγμένων σημείων τού λιμένα και της πόλης, καταστράφηκαν ολοσχερώς οι αποθήκες οπλισμού και πυρομαχικών, οι μεγάλες δεξαμενές καυσίμων, το διοικητήριο, το Λιμεναρχείο, το Τελωνείο, ο στρατώνας, οι αποβάθρες και τα ελλιμενισμένα σε αυτές πλοία, βενζινόπλοια και φορτηγίδες. Τουρκικές πεδινές πυροβολαρχίες προσπάθησαν να αντιδράσουν, αλλά εξουδετερώθηκαν από τη βολή τού Αβέρωφ και της Νάξου. Η τουρκική κυβέρνηση διαμαρτυρήθηκε για τη χρησιμοποίηση της Κωνσταντινούπολης ως βάσης τών πλοίων που βομβάρδισαν τη Σαμψούντα. Το ελληνικό Υπουργείο τών Εξωτερικών απάντησε δεόντως. Λίγες μέρες αργότερα, οι Στόλοι Α΄ και Β΄ καταργήθηκαν και επαναφέρθηκε η παλαιότερη οργάνωση που προέβλεπε τη διαίρεση σε Θωρηκτό και Ελαφρύ Στόλο, με διοικητές τους υποναυάρχους Ιωάννη Ηπίτη και Γεώργιο Κακουλίδη, αντίστοιχα.

Οι ναυτικές επιχειρήσεις κατά την εκκένωση της Μικράς Ασίας

Ήδη από τα τέλη Αυγούστου τού 1922, το λιμάνι τής Σμύρνης βρισκόΠερίπλους 121 59

1922-2022 100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή ταν σε μεγάλη νευρικότητα. Πλήθος κάθε είδους και χωρητικότητας επιταγμένων πλοίων φόρτωνε ό,τι μπορούσε να περισωθεί από στρατό και πολεμικό υλικό. Στην πόλη επικρατούσε χάος, καθώς αναμενόταν η κατάληψή της από τους Τούρκους. Ο κόλπος ήταν γεμάτος από ξένα ισχυρά σκάφη. Σε αυτά προτέθηκαν στις 21 Αυγούστου/3 Σεπτεμβρίου τα θωρηκτά Κιλκίς και Λήμνος, καθώς και το καταδρομικό Έλλη. Μέχρι τις απογευματινές ώρες τής 26ης Αυγούστου/8ης Σεπτεμβρίου, είχαν επιβιβαστεί στα επίτακτα ατμόπλοια από το λιμάνι τής Σμύρνης όλοι οι υπάλληλοι της τοπικής διοίκησης, τις δε πρώτες βραδινές ώρες ο ύπατος αρμοστής Αριστείδης Στεργιάδης εγκατέλειψε τη Σμύρνη, επιβιβαζόμενος στο βρετανικό θωρηκτό Iron Duke. Την ίδια μέρα, τα θωρηκτά Κιλκίς και Λήμνος, το καταδρομικό Έλλη, το βοηθητικό εύδρομο Νάξος και τα αντιτορπιλικά Σφενδόνη, Ασπίς και Νίκη, απέπλευσαν από τον Κόλπο τής Σμύρνης για να προστατεύσουν τα στρατιωτικά τμήματα, τα οποία κατευθύνονταν από την πόλη προς το Τσεσμέ διά της παραλιακής οδού. Το τελευταίο πλοίο που εγκατέλειψε οριστικά την πρωτεύουσα της Ιωνίας ήταν η Έλλη. Στο καταδρομικό επέβαιναν και οι τεταρτοετείς ναυτικοί δόκιμοι, που είχαν την πικρή εμπειρία να ζήσουν τις τελευταίες μέρες τής Εκστρατείας. Στο προσωπικό ημερολόγιο ενός από αυτούς διαβάζουμε: «… Περί την 18ην ώραν τής 26ης Αυγούστου, απήραμεν διά τελευταίαν φοράν εκ του λιμένος τής Σμύρνης. Όλοι, πλήρεις συγκινήσεως και με δάκρυα εις τους οφθαλμούς, εστέλλομεν εκ του καταστρώματος του πλοίου τον ύστατον προς την ωραίαν πρωτεύουσαν της Ιωνίας αποχαιρετισμόν και επί πολύ, εις τας θέσεις μας καθηλωμένοι, παρηκολουθούμεν, εν ακατανικήτω συγκινήσει, την απομακρυνομένην πόλιν…». Και πιο κάτω: … «Κατά τον νυκτερινόν μας τούτον πλουν, τεράστιαι φλόγαι, καταυγάζουσαι δι’ αγρίου φωτός τον σκοτεινόν ορίζοντα, μας υπεδείκνυον την θέσιν όπου προ ολίγου έθαλλεν η ωραία πρωτεύουσα της Ιωνίας, την οποίαν ήδη εβλέπομεν προ των ομμάτων μας καιομένην ως πυροτέχνημα…». Απλά, λιτά λόγια που, όμως, δείχνουν το σπαραγμό τής ψυχής ενός εικοσάχρονου νεαρού, ο οποίος έβλεπε να κατακρημνίζονται τα όνειρα γενεών… Ο επικεφαλής τής δύναμης υποναύαρχος Γεώργιος Καλαμίδας διαίρεσε τα πλοία του σε δύο ομάδες. Η πρώτη υπό τον κυβερνήτη τού Κιλκίς πλοίαρχο Ιωάννη Θεοφανίδη, μαζί με την Έλλη, την Ασπίδα και τη Νίκη, διατάχθηκε να αναλάβει την επιτήρηση της παραλιακής οδού Σμύρνη–Βουρλά–Τσεσμέ, στο εσωτερικό τού κόλπου τής ιωνικής πρωτεύουσας. Η δεύτερη ομάδα με τη Σφενδόνη και τη Νάξο, αγκυροβόλησε στον Όρμο Σιγκατζίκ, στην περιοχή τού Τσεσμέ, ενώ η Λήμνος, στην οποία επέβαινε ο Καλαμίδας, κατευθύνθηκε στον Τσεσμέ για να ρυθμίσει τα της επιβίβασης των στρατευμάτων, τηρούμενη σε ετοιμότητα για ενδεχόμενη ενίσχυση μίας εκ των δύο ομάδων. Τα στρατεύματα που διέρρεαν προς Τσεσμέ επιβιβάστηκαν στα επίτακτα ατμόπλοια με την υποστήριξη των πυρών τών πολεμικών πλοίων, τα οποία επανειλημμένως αντιμετώπισαν επιτυχώς τις επιτιθέμενες τουρκικές δυνάμεις. Στη διάρκεια αυτών των επιχειρήσεων, το Ναυτικό θρήνησε την απώλεια ενός ακόμη στελέχους του: Στις 4/17 Σεπτεμβρίου, ενώ η Νίκη είχε πλησιάσει την ακτή κοντά στη νησίδα Σαχίμπ (Σαΐβ), στην περιοχή Καρά Μπουρούν τών βορειο-ανατολικών ακτών τής Χερσονήσου τής Ερυθραίας, φονεύθηκε επί του πλοίου του ο κυβερνήτης της πλωτάρχης Δ. Χατζίσκος, έχοντας δεχθεί μία σφαίρα στο κεφάλι από τα πυρά ομάδας Τούρκων ατάκτων. Τραυματίστηκαν, επίσης τρεις ναύτες, από τους οποίους ο ένας σοβαρά. Το προς Βορράν Γ΄ Σώμα Στρατού υποχώρησε προς την Προύσα και από εκεί στην Πάνορμο και στην πλησίον Αρτάκη. Στις 31 Αυγούστου/13 Σεπτεμβρίου 1922, συγκεντρώθηκαν στην Πάνορμο το θωρηκτό Αβέρωφ, τα ανιχνευτικά Αετός, Ιέραξ και Πάνθηρ, το αντιτορπιλικό Βέλος, το βοηθητικό εύδρομο Εσπερία, το οπλιταγωγό Αιγαίον, το μεταγωγικό Μαρία Σοφιού, το πλωτό νοσοκομείο Κωνσταντινούπολις και έξι φορτηγά ατμόπλοια. Η επιβίβαση των στρατευμάτων άρχισε την 1/14 Σεπτεμβρίου 1922 και συνεχίστηκε σε όλη τη διάρκεια της νύκτας υπό το φως τών προβολέων τών πολεμικών πλοίων, κάτω από συνεχείς επιθέσεις τών Τούρκων, οι οποίοι έβαλλαν με το πυροβολικό τους από τα υψώματα. Η Αρτάκη, στην οποία στρατεύματα επιβιβάζονταν σε άλλα πλοία, φλεγόταν. Τα πολεμικά πλοία ανταπέδιδαν το πυρ, συγκρατώντας τις τουρκικές δυνάμεις. Η επιβίβαση του στρατού ολοκληρώθηκε στις 5/18 του μηνός και αυτός αποβιβάστηκε στη Ραιδεστό.

60 Περίπλους 121

Ο «Στόλος του Ελέους» (The Fleet of Mercy)

Είναι γνωστή δράση τού Αμερικανού πάστορα Asa Jennings κατά τη Μικρασιατική Καταστροφή, ο οποίος κατάφερε να διασώσει εκατοντάδες χιλιάδες πρόσφυγες από τις θηριωδίες τών Τούρκων. Λιγότερο γνωστή είναι η ευθεία εμπλοκή που είχε σε αυτό ο κυβερνήτης τού θωρηκτού Κιλκίς πλοίαρχος Ιωάννης Θεοφανίδης. Πολύ συνοπτικά τα πράγματα εξελίχθηκαν ως εξής: Ενώ ακόμη λάμβαναν χώρα στη Σμύρνη τα δραματικά γεγονότα που σφράγισαν την τύχη του μικρασιατικού ελληνισμού, ο Jennings, μπόρεσε να επιβιβάσει σε ένα ιταλικό ατμόπλοιο 2.000 πρόσφυγες και να τους οδηγήσει στην Μυτιλήνη, επιβαίνοντας ο ίδιος στο πλοίο. Εκεί, βλέποντας αγκυροβολημένα αρκετά ελληνικά εμπορικά πλοία, ήλθε σε επαφή με τις τοπικές αρχές προκειμένου να επιτύχει την αποστολή τους στη Σμύρνη για την παραλαβή όσο το δυνατόν περισσοτέρων προσφύγων. Προ της απροθυμίας τους, ο Jennings επέβη στο Κιλκίς, που εκείνη την ώρα έμπαινε στο λιμάνι, ενημέρωσε τον Θεοφανίδη για την κατάσταση που επικρατούσε στη Σμύρνη και για το σκοπό τής επίσκεψής του, αυτός δε έστειλε προς τον πρωθυπουργό και τους υπουργούς των Ναυτικών και των Στρατιωτικών σχετικό κρυπτογραφημένο σήμα. Καθώς η Αθήνα δεν απαντούσε, ακολούθησε νέο σήμα, με το οποίο εζητείτο η άμεση σύγκλιση του υπουργικού συμβουλίου. Παράλληλα ανέφερε ότι, αν δεν λαμβανόταν τάχιστα απάντηση, το αρχικό σήμα θα αποστελλόταν εκ νέου, αυτή όμως τη φορά «ανοικτό» (ακρυπτογράφητο), ώστε να μπορέσει να υποκλαπεί από οποιονδήποτε, αφήνοντας στην ελληνική κυβέρνηση να εξηγήσει στον υπόλοιπο κόσμο το λόγο για τον οποίο τήρησε τέτοια στάση. Οι ώρες περνούσαν και απάντηση δεν ερχόταν, οπότε εκπέμφθηκε τρίτο σήμα, θέτοντας τελεσιγραφική διορία 6 ωρών. Πριν περάσει η προθεσμία, όλα τα ατμόπλοια που βρίσκονταν στην Μυτιλήνη τέθηκαν στη διάθεση του Jennings, ενώ ετοιμάζονταν να αποπλεύσουν και άλλα από τον Πειραιά. Μετά τη λήψη τού τελευταίου σήματος, ο Θεοφανίδης κάλεσε στο Κιλκίς τους πλοιάρχους τών ατμοπλοίων που ναυλοχούσαν στο λιμάνι. Μερικοί προέβαλαν διάφορους λόγους για να αποφύγουν την εκτέλεση της εντολής. Χωρίς περιστροφές, ο Θεοφανίδης τους απείλησε με άμεσο ναυτοδικείο, ίσως και με εκτέλεση στο κατάστρωμα του θωρηκτού. Οι αντιρρήσεις έπαυσαν και τα πρώτα επτά πλοία απέπλευσαν. Μέσα στην πλήρη σύγχυση των ημερών εκείνων, ένας απλός, ασθενικός και καμπούρης, αλλά δυναμικός πάστορας και ένας «γιοματατζής» πλοίαρχος είχαν επιτύχει το «ακατόρθωτο». Την επομένη, τα ατμόπλοια, μπήκαν στο λιμάνι τής Σμύρνης συνοδευόμενα από αμερικανικό αντιτορπιλικό. Στη γέφυρα του προπλέοντος βρισκόταν ο Jennings. Τις μέρες που ακολούθησαν, η ροή τών πλοίων συνεχίστηκε και όταν παραλήφθηκαν όλοι οι πρόσφυγες, το έργο επεκτάθηκε στα μικρασιατικά παράλια και στα λιμάνια τού Ευξείνου.

Η Ναυτική Αεροπορία στη Μικρά Ασία

Στις 2/15 Μαΐου 1919, την ίδια μέρα που ο ελληνικός στρατός αποβιβαζόταν στη Σμύρνη, προσγειώθηκε στο αεροδρόμιο του προαστίου Παράδεισος της πόλης το πρώτο αεροσκάφος τής Ναυτικής Αεροπορίας,. Τις μέρες που ακολούθησαν κατέφθασαν και άλλα ακόμη αεροσκάφη, για να συγκεντρωθεί σταδιακά στη Μικρά Ασία το σύνολο της Ναυτικής Αεροπορίας. Τα αεροσκάφη της έδρασαν σε συνεργασία με αυτά της Στρατιωτικής Αεροπορίας, υποστηρίζοντας τις επιχειρήσεις τού Στρατού Ξηράς. Μετεκινούντο συνεχώς σε διάφορα αεροδρόμια του μετώπου, ανάλογα με τις επιχειρησιακές ανάγκες τής προέλασης του στρατού, εκτελώντας αποστολές αναγνώρισης, βομβαρδισμού εχθρικών εγκαταστάσεων και πολυβολισμού τμημάτων, αλλά και ρίψη προκηρύξεων αντικεμαλικού περιεχομένου. Εδώ δεν θα γίνει λεπτομερής αναφορά για τη δράση τής Ναυτικής Αεροπορίας, καθώς αυτή αποτελεί μέρος τού αντικειμένου ιδιαίτερου άρθρου.

***

Συχνά, αναφερόμενοι στην καταστροφή τής Σμύρνης και τις εκεί σφαγές, ακούγεται ή γράφεται το απλοϊκό ερώτημα: «και το Ναυτικό πού ήταν;». Από τη στιγμή που αποφασίστηκε η μη αντίταξη άμυνας της πόλης από το στρατό, με τη γενικά άτακτη φυγή του προς τα νότια της χερσονήσου τής Ερυθραίας και με την εγκατάλειψη της πόλης στον εχθρό, η Σμύρνη ήταν καταδικασμένη. αν και δεν θα πρέπει να ανα-

1922-2022 100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή μενόταν η έκταση των αγριοτήτων που ακολούθησαν, ιδίως με την παρουσία τόσων ισχυρών ναυτικών μονάδων τών Μεγάλων Δυνάμεων στο λιμάνι. Με τους Τούρκους πια κυρίαρχους της Σμύρνης και με τις χιλιάδες Χριστιανούς συγκεντρωμένους στην προκυμαία, οποιαδήποτε επέμβαση του Ναυτικού ήταν αδύνατη. Ακόμη και αν ελληνικά πλοία βρίσκονταν στο λιμάνι τι θα μπορούσαν να κάνουν; Να αρχίσουν να βομβαρδίζουν σε μία πόλη μέσα στην οποία αλλόφρονα έτρεχαν τα πλήθη; Να στείλουν λέμβους για να παραλάβουν πρόσφυγες τη στιγμή που ένοπλοι Τούρκοι εμπόδιζαν τη διαφυγή τους; Τελείως διαφορετικά θα ήταν τα πράγματα αν ο στρατός αμυνόταν και το Ναυτικό τον υποστήριζε με τα πυρά του. Επομένως, ρεαλιστικότερο εμφανίζεται το ερώτημα «Και γιατί ο στρατός εγκατέλειψε την πόλη;». Αλλά, όπως φαίνεται, το ηθικό του είχε καταρρακωθεί σε τέτοιο βαθμό ώστε κρίθηκε πως δεν ήταν καν σε θέση να αντιτάξει άμυνα. Δεν απέμενε από το να διαταχθούν τα πλοία να υποστηρίξουν την εκκένωση του στρατού, σε μία προσπάθεια διάσωσης του μεγαλύτερου δυνατού μέρους του, για να μη βρεθεί η χώρα με σοβαρότατα μειωμένο το στρατιωτικό δυναμικό της. Και το έκαναν επιτυχώς... Αδιάφορο αν ο αναγνώστης αποδέχεται ή όχι την παραπάνω άποψη, πρόκειται για την μεγαλύτερη καταστροφή που έχει υποστεί η νεότερη Ελλάδα. Στιγμές που έχουν «στοιχειώσει» την Ιστορία της. Στιγμές που, παρά τον έναν αιώνα που έχει έκτοτε περάσει, παραμένουν πάντα νωπές και δεν θα σβήσουν ποτέ… Όπως αναφέρει στις αναμνήσεις του ο μετέπειτα αρχηγός Στόλου ναύαρχος Καββαδίας, κυβερνήτης αντιτορπιλικών κατά την Μικρασιατική Εκστρατεία, «… το Ναυτικόν εις αυτόν τον αχάριστον πόλεμον θα εκτελέση όπως πάντοτε το καθήκον του. Θα βοηθήση αποτελεσματικώς τον Στρατόν εις τας παραθαλασσίους επιχειρήσεις του, θα δυσχεράνη τον από θαλάσσης ανεφοδιασμόν, βομβαρδίζον τας βάσεις τού Κεμάλ και εκτελούν περιπολίας εις την Μαύρην Θάλασσαν…

Το Ναυτικό στην Επανάσταση του 1922

Τα δραματικά γεγονότα του Σεπτεμβρίου του 1922 που ακολούθησαν τη Μικρασιατική Καταστροφή αποτελούν αντικείμενο άλλου άρθρου. Εκτιμάται, όμως, ότι είναι σκόπιμη η παράθεση –τελείως συνοπτικά– λίγων γραμμών για τη συμμετοχή του Ναυτικού σε αυτά. Η επανάσταση εκδηλώθηκε στις 02.00΄ της 11ης/24ης Σεπτεμβρίου στη Χίο και στην Μυτιλήνης, όπου είχαν καταλήξει τα στρατεύματα τα οποία διασώθηκαν από τις δυτικές μικρασιατικές ακτές και μέσα σε λίγες μόλις ώρες είχε επικρατήσει και στις δύο νήσους. Ωστόσο, τόσο τον Γονατά όσο και τον Πλαστήρα απασχολούσε η στάση τού Στόλου. Θα συντασσόταν μαζί τους, πράγμα που θα ενίσχυε την εικόνα τού κινήματος, ή θα τηρούσε επιφυλακτική στάση; Ή, ακόμη χειρότερο, μήπως αντιτασσόταν και παρεμπόδιζε την ενέργειά τους. Χρονολογικά, ο πρώτος από το Ναυτικό που προσχώρησε στην κίνηση ήταν ο ανθυποπλοίαρχος Αθανάσιος Ζάγκας, κυβερνήτης τού τορπιλοβόλου Δωρίς. Ακολούθησαν ο υποπλοίαρχος Κωνσταντίνος Σκουφόπουλος, που υπηρετούσε στη Ναυτική Διοίκηση Χίου και ο υποπλοίαρχος Νικόλαος Βιτάλης που μύησε τον ανθυποπλοίαρχο Ιωάννη Δημάκη (και οι δύο της Λήμνου), με τον τελευταίο να εξασφαλίζει τη συμμετοχή τού υπάρχου του θωρηκτού αντιπλοίαρχου Ιωάννη Πετροπουλάκη. Στη μύηση των Βιτάλη και Σκουφόπουλου είχε συντελέσει ο δημοσιογράφος Κώστας Αθάνατος. Ο Βιτάλης μύησε και τον έφεδρο ανθυποπλοίαρχο Ζήσιμο που υπηρετούσε στο βοηθητικό εύδρομο Νάξος, το οποίο, όπως και τα πλοία που προαναφέρθηκαν, ναυλοχούσε και αυτό στη Χίο. Ο υποπλοίαρχος Θεοφάνης Βουτσαράς δήλωσε την προσχώρησή του, μόλις το αντιτορπιλικό Νίκη κατέπλευσε στη Χίο από τον Τσεσμέ (ήταν ύπαρχος και είχε αναλάβει την κυβέρνηση του πλοίου ύστερα από το θανάσιμο τραυματισμό τού κυβερνήτη του, πλωτάρχη Δημητρίου Χατζίσκου κατά τις επιχειρήσεις απαγκίστρωσης μονάδων τού Στρατού Ξηράς). Στις 7/20 Σεπτεμβρίου προσχώρησαν ο πλωτάρχης Κωνσταντίνος Αρβανίτης, οι υποπλοίαρχοι Παναγιώτης Ιγγλέσης και Σπυρίδων Γεωργουσόπουλος και οι ανθυποπλοίαρχοι Γεώργιος Λαμπρινόπουλος, Δημήτριος Γαζής, Κωνσταντίνος Γκιόκας και Ελευθέριος Μπουντούρης, όλοι τής Λήμνου. Δύο μέρες ενωρίτερα, είχε μυηθεί και ο ανθυποπλοίαρχος Νικόλαος Τσαγκάρης τού θωρηκτού Κιλκίς, που είχε με τη σειρά του μυήσει το προσωπικό τής φυλακής για να μη προβάλει αντίσταση. Ωστόσο, τις βραδινές ώρες τής παραμονής τής εκδήλωσης της επανάστασης, το πλοίο διατάχθηκε να

αποπλεύσει για τη Μυτιλήνη. Μόλις κατέπλευσε εκεί, ο Τσαγκάρης προχώρησε στην προσέγγιση διαφόρων αξιωματικών τού πλοίου, αλλά ξαφνικά το θωρηκτό απέπλευσε για τη Θεσσαλονίκη. Στη Μυτιλήνη είχαν προσχωρήσει και οι ανθυποπλοίαρχοι αεροπόροι χειριστές Κωνσταντίνος Θεοδωρακόπουλος και Αλέξανδρος Φασιλής. Ένας άλλος αεροπόρος στάλθηκε με αεροσκάφος να δώσει σε αξιωματικούς τού Αβέρωφ ιδιόχειρη επιστολή τού Πλαστήρα. Αλλά το πλοίο βρισκόταν ήδη στα Στενά. Στις 02.00΄ της 11ης/24ης του μηνός, ομάδα 50 αξιωματικών τού Στρατού, οδηγούμενη από τον ανθυποπλοίαρχο Βιτάλη προχώρησαν στην κατάληψη της Λήμνου, επιβαίνοντας στο ρυμουλκό Ηρακλής. Όλοι οι αξιωματικοί τού θωρηκτού προσχώρησαν, με εξαίρεση τον αρχηγό Στόλου υποναύαρχο Γεώργιο Καλαμίδα, τον υπασπιστή του πλωτάρχη Σπυρίδωνα Μάτεση και τον κυβερνήτη πλοίαρχο Νικόλαο Βότση, οι οποίοι τέθηκαν υπό περιορισμό. Άλλη ομάδα δέκα αξιωματικών τού Στρατού με τον υποπλοίαρχο Σκουφόπουλο κατέλαβε το αντιτορπιλικό Σφενδόνη που ήταν πρυμνοδετημένο στο λιμάνι και έθεσε υπό κράτηση τον κυβερνήτη και τον ύπαρχο αντιπλοίαρχο Γεώργιο Στράτο και υποπλοίαρχο Λουκά Μουρκανάτο, αντίστοιχα. Αξιωματικοί, υπαξιωματικοί και πλήρωμα προσχώρησαν αμέσως, πολύτιμη δε υπήρξε η συμβολή τών μυημένων διευθυντή μηχανών μηχανικού Α΄ τάξης Ιωάννη Ζέρβα και εφέδρου ανθυποπλοιάρχου Βασιλόπουλου. Για το βοηθητικό στόλου Τένεδος και το βοηθητικό εύδρομο Νάξος, που και αυτά βρίσκονταν στη Χίο, διατέθηκαν ανά 6 και 2 αξιωματικοί τού Στρατού. Στην κατάληψη της Νάξου συνέδραμαν ο έφεδρος ανθυποπλοίαρχος Ζήσιμος που προαναφέρθηκε και ο επίσης έφεδρος ιατρός Ιάκωβος Σκουλούδης, που υπηρετούσε σε αυτή. Ο κυβερνήτης τής Νάξου πλωτάρχης Μιχαήλ Θεοφανίδης-Νικοδήμου δήλωσε ότι προσχωρεί. Ο διοικητής τής Μοίρας Βοηθητικών Ευδρόμων, που είχε μόλις διαλυθεί, πλοίαρχος Κάρολος Βρυάκος, ο οποίος βρισκόταν στο αντιτορπιλικό Νίκη ως επιβάτης (το πλοίο προβλεπόταν να αποπλεύσει για τον Πειραιά), προσχώρησε και αυτός. Εκείνες τις ώρες κατέπλευσε στη Χίο από περιπολία το αντιτορπιλικό Θύελλα, του οποίου ο κυβερνήτης αντιπλοίαρχος Επαμεινώνδας Καββαδίας κλήθηκε στη Λήμνο. Αρνήθηκε να προσχωρήσει και τέθηκε υπό κράτηση. Στην Μυτιλήνη, μετά τον απόπλου τού Κιλκίς, το μόνο πλοίο τού Ναυτικού που βρισκόταν εκεί ήταν το βοηθητικό εύδρομο Αδριατικός, το οποίο καταλήφθηκε από ομάδα τού Στρατού. Ο κυβερνήτης του αντιπλοίαρχος Δέδες Δέδες αρνήθηκε να προσχωρήσει και τέθηκε υπό κράτηση. Ο ναυτικός διοικητής Μυτιλήνης αντιπλοίαρχος Δημήτριος Καζάκος αρνήθηκε και αυτός να προσχωρήσει και είχε την ίδια τύχη. Καταλήφθηκαν, επίσης, και όσα εμπορικά πλοία βρέθηκαν στη Χίο και στην Μυτιλήνη προκειμένου να χρησιμοποιηθούν για τη μεταφορά τών στρατευμάτων στην Αθήνα. Την ίδια ώρα με τα πλοία, καταλήφθηκε και η Ναυτική Διοίκηση Χίου. Τόσο ο διοικητής της αντιπλοίαρχος Δημήτριος Φωκάς, όσο και ο πλωτάρχης Κωνσταντίνος Αλεξανδρής προσχώρησαν αμέσως μόλις πληροφορήθηκαν περί τίνος επρόκειτο. Την αρχηγία τού επαναστατικού Ναυτικού ανέλαβε ο Πετροπουλάκης, την κυβέρνηση δε της Λήμνου, της Σφενδόνης και της Θύελλας οι Αρβανίτης, Σκουφόπουλος και Βιτάλης, αντίστοιχα. Για να συσκοτίσει την Αθήνα ως προς τις κινήσεις που θα ακολουθούσαν και να επιτευχθεί αιφνιδιασμός, ο Πετροπουλάκης διαβίβασε από την Νάξο, ότι ο ασύρματος της Λήμνου είχε σοβαρή βλάβη. Για το λόγο αυτό η επικοινωνία με το θωρηκτό θα έπρεπε να γίνεται μέσω τού βοηθητικού ευδρόμου που θα παρέμενε στη Χίο, ο δε κυβερνήτης του έλαβε εντολή να δίδει απαντήσεις με την υπογραφή τού Καλαμίδα. Με την αντίσταση στη Χίο και στη Μυτιλήνη εξουδετερωμένη και την υποστήριξη αξιόλογου μέρους τού Στόλου εξασφαλισμένη, άρχισε η επιβίβαση των στρατευμάτων στα εμπορικά πλοία και αποφασίστηκε ο απόπλους των επαναστατών. Η δύναμη, περίπου 12.000 άνδρες, αποκλήθηκε «Αποβατικόν Σώμα Καταλήψεως Αθηνών». Τα ατμόπλοια Μαρία Μιχαλινού, Ευστράτιος (επί του οποίου ο Γονατάς), Πατρίς, Αδριατικός και άλλα μεταγωγικά, στα οποία επέβαιναν τα επαναστατικά στρατεύματα, καθώς και το ρυμουλκό Ηρακλής, απέπλευσαν από την Μυτιλήνη και τη Χίο, συναντήθηκαν στις 20.00΄ της 12ης/25ης του μηνός και έπλευσαν προς το Λαύριο. Συνοδεύονταν από το Λήμνος (στο οποίο επέβαινε ο Πλαστήρας), τα αντιτορπιλικά Σφενδόνη, Θύελλα και Νίκη και το τορπιλοβόλο Δωρίς. Το πρωί τής επομένης 13ης/26ης Σεπτεμβρίου και ενώ οι δύο ομάδες Περίπλους 121 61

1922-2022 100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή πλησίαζαν στην Άνδρο, τα πλοία κράτησαν μεσοπέλαγα, ανήλθε στη Λήμνο ο Γονατάς και συνεννοήθηκε με τον επιβαίνοντα Πλαστήρα. Στη δωδεκαμελή Επαναστατική Επιτροπή που συγκροτήθηκε, περιελήφθησαν και οι αντιπλοίαρχοι Ιωάννης Πετροπουλάκης και Δημήτριος Φωκάς. Ακολούθως, ορίστηκε Εκτελεστική Επιτροπή, αποτελούμενη από τους Γονατά, Πλαστήρα και Φωκά, ο οποίος ανέλαβε την αρχηγία τών πλοίων. Στο μεταξύ, τις βραδινές ώρες τής 12ης/25ης του μηνός, τα αντιτορπιλικά Σφενδόνη και Θύελλα με τους υποπλοιάρχους Σκουφόπουλο και Βιτάλη, είχαν αποχωριστεί και έπλευσαν προς τον Πειραιά και το Ναύσταθμο, με σκοπό να προκαλέσουν την προσχώρηση και άλλων πλοίων στην επανάσταση. Στα δύο αντιτορπιλικά επέβαιναν ο ανθυποπλοίαρχος Δημάκης και αρκετοί αξιωματικοί τού Στρατού. Η προσπάθεια «απέδωσε» το τορπιλοβόλο Αλκυών από το Ναύσταθμο και το αντιτορπιλικό Ασπίς. Αυτό το τελευταίο βρισκόταν στον Πειραιά, ο δε Δημάκης, που βγήκε στο λιμάνι με πολιτικά, συνάντησε τον ύπαρχο του πλοίου ανθυποπλοίαρχο Βασίλειο Λάσκο και τον μύησε. Ο κυβερνήτης του βρισκόταν στην Αθήνα και ο Λάσκος «άρπαξε» το αντιτορπιλικό και συνενώθηκε με τους επαναστάτες. Το ίδιο είχε ήδη κάνει η Αλκυών. Τα χαράματα της 14ης του μηνός, στάλθηκε από την Λήμνο προς τα πλοία τού Στόλου σήμα με το οποπιο τα καλούσε να προσχωρήσουν στην επανάσταση για την εθνική σωτηρία. Όπως ήδη αναφέρθηκε, κατά την εκδήλωση της επανάστασης το θωρηκτό Αβέρωφ βρισκόταν στην Κωνσταντινούπολη. Ύστερα από τη λήψη τού πιο επάνω σήματος, μεγάλη ομάδα αξιωματικών τού πλοίου, επωφελούμενη από την απουσία τού αρχηγού τού Θωρηκτού Στόλου υποναυάρχου Ιωάννη Ηπίτη στην πόλη για υπηρεσιακού λόγους, αποφάσισε την προσχώρηση στην επανάσταση και έθεσαν υπό περιορισμό τον κυβερνήτη πλοίαρχο Φραγκίσκο Πορτάρο, τον ύπαρχο αντιπλοίαρχο Κωνσταντίνο Οικονόμου, τον αρχιεπιστολέα τού Ηπίτη αντιπλοίαρχο Νικόλαο Μπούμπουλη και τον πλωτάρχη Κωνσταντίνο Θεοδωρόπουλο που αρνήθηκαν να προσχωρήσουν. Το πλήρωμα προσχώρησε με ενθουσιασμό. Ο Αβέρωφ απέπλευσε για το Φάληρο και εκείνη την ώρα εμφανίστηκε η λέμβος με τον Ηπίτη. Το πλοίο δεν κράτησε, αλλά ρίφθηκε στη θάλασσα φιάλη με την ακόλουθη επιστολή προς αυτόν:1 «Προς τον υποναύαρχον Αρχηγόν τού Θωρηκτού Στόλου Αγαπητέ και Σεβαστέ Αρχηγέ, Ο Στόλος σας, λατρευτός Στόλος, σας ζητεί συγγνώμην, σας ζητεί επιείκειαν. Διά τον Στόλο σας ουδέποτε προς στιγμήν επαύσατε να είσθε ο ιδανικός Αρχηγός, ο ιδανικός ηγέτης, αλλά υμείς δεν θα ημπορούσατε να αναλάβητε μίαν τοιαύτην πράξιν. Εν ομονοία και πειθαρχία, έχοντες επίγνωσιν της πατριωτικής μας αποστολής, πράττομεν, όλοι ομού, εκείνο το οποίον η κινδυνεύουσα Πατρίς κελεύει. Ο Αβέρωφ, το θρυλικόν πλοίον, η ναυαρχίς σας, με το σήμα επηρμένον, βαίνει με την Λήμνον, το Κιλκίς και τα ελαφρά πλοία εκεί όπου μόλις φθάση θα ζητήση τας διαταγάς σας. Προς Θεού, μη εν στιγμή δικαίας οργής προσπαθήσητε να εμποδήσητε την εκτέλεσιν. Γνωρίζετε κάλλιον παντός άλλου ότι η περίστασις δεν το επιτρέπει, διότι αυτό αν συμβή η καταστροφή θα είναι πλήρης, διότι, ορκισθέντες να φέρωμεν την εθνικήν απόφασιν εις 1 Τα περί επιστολής τού επιτελείου τού Αβέρωφ προς τον Ηπίτη, η οποία ρίφθηκε μέσα σε φιάλη ενώ η λέμβος που τον έφερε προσέγγιζε το πλοίο, αναφέρονται στην εφημερίδα Εμπρός τής 17ης Σεπτεμβρίου 1922 (π.ημ.). Αρχικά αντιμετωπίστηκαν από τον γράφοντα με κάποια επιφύλαξη. Ωστόσο, τεκμηριώνονται από το ημερολόγιο που είχε τηρήσει ο ναυπηγός Αλέξανδρος Φιλίππου, ο οποίος επέβαινε στο πλοίο και μετέσχε στη θέση υπό κράτηση των ανώτερων αξιωματικών τού θωρηκτού (Διαδρομή Ενός Αιώνα. 19002000. Από τα Αρχεία και τις Αναμνήσεις τού Αλεξάνδρου και του Κωνσταντίνου Φιλίππου, τόμ. Α΄, σσ. 90-94) και δείχνει ότι μέσα στην παραζάλη και τις αντιπαραθέσεις τών ημερών εκείνων, το Ναυτικό κατόρθωνε να διατηρεί το υψηλό ήθος που το διακρίνει.

Η επιχείρηση της Ραιδεστού.

πέρας, θα βυθίσωμεν το πλοίον. Κύριε Αρχηγέ, Ο πατριωτισμός σας, η διοίκησίς σας, το σθένος σας, η καρτερία σας, μας ωδήγησαν πάντα εις την οδόν τής τιμής. Προς Θεού αναλογισθήτε ποίος είσθε, αναλογισθήτε ότι μετά τρεις ημέρας η Πατρίς ηνωμένη και ισχυρά έχει την απαραίτητον ανάγκην σας και μη θελήσητε να ανακόψετε την ακατάσχετον ορμήν μας προς εκεί όπου γνωρίζομεν καλώς ότι εσείς πρώτος με τόσον πόνον αποβλέπετε. Η σωτηρία τού Αβέρωφ, η σωτηρία τής Πατρίδος είναι εις τας χείρας σας. Κύριε Αρχηγέ, Μετά τρεις ημέρας, ο Στόλος ηνωμένος και ισχυρός θα αιτή ευπειθώς τας διαταγάς σας. Τότε θα ιδήτε το έργον μας, θα υπερηφανευθήτε δι’ ημάς και, τότε, κρίνατε και δικάσατέ μας. Με τον άπειρον σεβασμόν και την προς υμάς πίστην ανακράζομεν Ζήτω ο Αρχηγός». Τις βραδινές ώρες, επέβη ο αντιπλοίαρχος Γεώργιος Χατζηκυριάκος, ο οποίος ανέλαβε την κυβέρνηση το πλοίου. Μαζί με τον Αβέρωφ έπλεε και το βοηθητικό Μύκονος, ενώ λίγο αργότερα προστέθηκε στο σχηματισμό και το ανιχνευτικό Αετός. Το πρωί της επομένης αγκυροβόλησαν στο φαληρικό όρμο. Στο θωρηκτό Κιλκίς που ναυλοχούσε στη Θεσσαλονίκη, ο κυβερνήτης πλοίαρχος Ιωάννης Θεοφανίδης και ο ύπαρχος πλωτάρχης Ιάσων Παπαδόπουλος αρνήθηκαν και αυτοί να προσχωρήσουν και απομονώθηκαν. Ο κυβερνήτης τού καταδρομικού Έλλη πλοίαρχος Περικλής Ιωαννίδης γνωστοποίησε τηλεγραφικά την άρνησή του να προσχωρήσει, αποβίβασε τους επιβαίνοντες ναυτικούς δοκίμους στη Χίο και απέπλευσε εσπευσμένως με κατεύθυνση το Λαύριο, προκειμένου να παρεμποδίσει την αποβίβαση των επαναστατών. Έφθασε, όμως, κατόπιν εορτής και εισήλθε στο Ναύσταθμο. Τον αντικατέστησε ο αντιπλοίαρχος Σπυρίδων Αφθονίδης. Στη Λήμνο τοποθετήθηκε ο αντιπλοίαρχος Περικλής Δημούλης, ενώ, όπως αναφέρθηκε πιο επάνω, την κυβέρνηση του Αβέρωφ είχε ήδη αναλάβει ο πλοίαρχος Γεώργιος Χατζηκυριάκος. Τα λοιπά πλοία κλήθηκαν από την Επαναστατική Επιτροπή να καταπλεύσουν στο Φάληρο, όπου διαδοχικά προσχώρησαν στην Επανάσταση. Ουσιαστικά, η συμμετοχή τού Ναυτικού στην Επανάσταση του 1922 είχε λήξει, καθώς πολύ σύντομα οι όροι που η Επαναστατική Επιτροπή είχε τελεσιγραφικά θέσει έγιναν αποδεκτοί και η υλοποίησή τους είχε ήδη αρχίσει, πράγμα που σφράγισε την επικράτησή της.

Κύρια βιβλιογραφία Αθάνατου Κ., Το Εθνικόν Κίνημα Χίου και Μυτιλήνης, Ελεύθερος Λόγος, Αθήνα, 1923. • Βρατσάνου Δ., Η Ιστορία τών εν Ελλάδι Επαναστάσεων. 1824-1935, Εφημερίς τών Αναπήρων Στρατού, Αθήνα, 1936. • Γονατά Απομνημονεύματα 1897-1957, Αθήνα 1958. • Διεύθυνσης Ιστορίας Στρατού, Επίτομος Ιστορία τής εις Μικράν Ασίαν Εκστρατείας, 1919-1922, Αθήνα, 1967. • Καργάκου Σ., Γ Μικρασιατική Εκστρατεία (1919-1922). Από το Έπος στην Τραγωδία, Realneus, Αθήνα, 2013. • Μαρκεζίνη Σ., Πολιτική Ιστορία τής Συγχρόνου Ελλάδος, Πάπυρος, Αθήνα, 1973-1978. • Μεζεβίρη Γρ., αντιναυάρχου Β.Ν. Τέσσαρες Δεκαετηρίδες εις την Υπηρεσίαν τού Β. Ναυτικού, Αθήνα, 1971. • Μεταξά Ι., Ιστορία τού Εθνικού Διχασμού και της Μικρασιατικής Καταστροφής, Εκάτη, Αθήνα, 2007. • Παλούμπη Ι., αντιναυάρχου Π.Ν., Απ’ τα Πελάγη… στους Αιθέρες, Ναυτικόν Μουσείον τής Ελλάδος, Πειραιάς, 2009. • Παπαδόπουλου Ν., Τουρκικά ντοκουμέντα για τη Μικρασιατική Καταστροφή, αυτοέκδοση, Αθήνα, 1985. • Παπαφλωράτου Ι. Ιστορία τού Ελληνικού Στρατού, 1833-1949, Σάκκουλας, Αθήνα, 2014. • Πλατσούκα Σ., ναυάρχου Β.Ν., Ταξείδια και Πολεμικά Γεγονότα. Αναμνήσεις ενός Παλαιού Ναυάρχου, 1892-1920, Υπηρεσία Ιστορίας Ναυτικού, Αθήνα, 2019. • Σακελλαρίου Α., αντιναυάρχου Β.Ν., Ένας Ναύαρχος Θυμάται, Ιώτα Σίγμα, Αθήνα, χ.χ. • Σπανίδη, Α., αντιναυάρχου Π.Ν., Αναμνήσεις και Μαρτυρίες, Παπαζήσης, Αθήνα, 1987. • Σταθάκη, Ν., αρχιπλοιάρχου Π.Ν. Θ/Κ «Γ. ΑΒΕΡΩΦ». Χρονικό τού Θωρηκτού τής Νίκης, Πολεμικό Ναυτικό, Αθήνα, 1987. • Φωτιάδη Κ. Η Μικρασιατική Καταστροφή, Πέλλα, Αθήνα, Αθήνα, χ.χ. Χαρατσή Σ., 1023 Αξιωματικοί και 22 Κινήματα, τόμ. Α΄, χ.εκδ., Αθήνα, 1985. • Πλειάδα άρθρων στις περιοδικές εκδόσεις Ναυτική Επιθεώρηση και Ναυτική Ελλάς με αναμνήσεις για την ανασκοπούμενη περίοδο. • Ημερήσιος και περιοδικός Τύπος. • Αρχεία Υπηρεσίας Ιστορίας Ναυτικού (ΥΙΝ), Ναυτικού Μουσείου τής Ελλάδος (ΝΜΕ), Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας της Ελλάδος (ΙΕΕΕ), Ελληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τραπέζης Ελλάδος (ΕΛΙΑ/ ΜΙΕΤ), Μουσείου Μπενάκη και ιδιωτικά αρχεία.

62 Περίπλους 121

Eγκαίνια νέας πτέρυγας “Μαριλένα Λασκαρίδη” στο αναβαθμισμένο Ναυτικό Νοσοκομείο Αθηνών Ο Υφυπουργός Εθνικής Άμυνας κ. Νικόλαος Χαρδαλιάς επισκέφθηκε την Παρασκευή 9 Δεκεμβρίου 2022, το Ναυτικό Νοσοκομείο Αθηνών (ΝΝΑ), όπου εγκαινίασε τους ανακαινισμένους χώρους της Καρδιολογικής Κλινικής και της πτέρυγας νοσηλείας 3Β.

Oι εργασίες αναβάθμισης των κτηριακών εγκαταστάσεων και εκσυγχρονισμού των υγειονομικών υποδομών της Καρδιολογικής Κλινικής και της πτέρυγας νοσηλείας 3Β του ΝΝΑ, πραγματοποιήθηκαν με αποκλειστική δωρεά του Προέδρου του Ιδρύματος «Αικατερίνης Λασκαρίδη», Υποναυάρχου ε.τ. Παναγιώτη Λασκαρίδη.

Κ

ατά την ομιλία του, ο Υφυπουργός Εθνικής Άμυνας ανέφερε τα ακόλουθα: «Είμαι ιδιαίτερα ευτυχής που παρίσταμαι σήμερα στην τελετή εγκαινίων των ανακαινισμένων εγκαταστάσεων του Ναυτικού Νοσοκομείου Αθηνών (ΝΝΑ). Η διαρκής αναβάθμιση της υγειονομικής περίθαλψης του προσωπικού των Ενόπλων Δυνάμεων και των οικογενειών τους, βρίσκεται στην «καρδιά» των προτεραιοτήτων της ηγεσίας του Υπουργείου Εθνικής Άμυνας, καθώς και του Πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη προσωπικά. Αυτό όχι μόνο διότι θεωρούμε πως η ύπαρξη άριστα οργανωμένων υγειονομικών υποδομών συνιστά απολύτως αναγκαίο προαπαιτούμενο για το αξιόμαχο του στρατεύματος, αλλά και επειδή είμαστε πεπεισμένοι ότι το προσωπικό μας, ο πολλαπλασιαστής ισχύος των Ενόπλων Δυνάμεών μας, που σε καθημερινή βάση δίνει «τον αγώνα τον καλό» για την προστασία της εδαφικής ακεραιότητας και της ασφάλειας της πατρίδας, αξίζει μόνο το καλύτερο! Και βεβαίως, δεν ξεχνάμε τα στελέχη του Υγειονομικού μας, που μοχθούν νυχθημερόν για να σώσουν ζωές και να βελτιώσουν την ποιότητα ζωής των ασθενών τους. Ειδικότερα σε αυτή τη δύσκολη περίοδο της πανδημίας όπου δοκιμάστηκαν τα όρια των Υγειονομικών δομών της Χώρας, οι ιδιωτικές πρωτοβουλίες και προσφορές προς το κοινωνικό σύνολο έρχονται να συμπληρώσουν την Πολιτεία δίνοντας λύσεις σε επιτακτικά προβλήματα. Σε αυτό το σημείο θα ήθελα να εκφράσω την ευγνωμοσύνη μου και τις ευχαριστίες στο Ίδρυμα «Αικατερίνη Λασκαρίδη», και προσωπικά στον Υποναύαρχο επί τιμή, κ. Παναγιώτη Λασκαρίδη, με δωρεά του οποίου πραγματοποιήθηκε η ανακαίνιση της Καρδιολογικής κλινικής και της Πτέρυγας 3Β του ΝΝΑ. Ο κύριος Λασκαρίδης, με την πλούσια, συνεπή και ανι-

διοτελή στήριξή του στο έργο του Πολεμικού Ναυτικού, επιβεβαιώνει ότι ανήκει στην τάξη των ευπατρίδων αυτών εφοπλιστών που βρίσκονταν πάντοτε στην πρωτοπορία των αγώνων του Έθνους για τη διατήρηση αξιόμαχων Ενόπλων Δυνάμεων. Εκ μέρους της πατρίδας, δεχτείτε, κ. Ναύαρχε, τις θερμές μου ευχαριστίες. Κλείνοντας, θα ήθελα να συγχαρώ το Γενικό Επιτελείο Ναυτικού, το προσωπικό του Ναυτικού Νοσοκομείου Αθηνών, καθώς και όσους άλλους συνείσφεραν στην υλοποίηση αυτού του έργου για τα Στελέχη του Πολεμικού μας Ναυτικού». Χαιρετισμούς απηύθυναν επίσης, ο Αρχηγός ΓΕΝ Αντιναύαρχος Στυλιανός Πετράκης ΠΝ ο οποίος εκπροσώπησε στην τελετή και τον Αρχηγό ΓΕΕΘΑ Στρατηγό Κωνσταντίνο

Φλώρο, ο Διευθυντής του ΝΝΑ Αρχιπλοίαρχος (ΥΙ) Λάμπρος Μπιλάλης και ο δωρητής Υποναύαρχος ε.τ. Παναγιώτης Λασκαρίδης. Στην τελετή παρευρέθηκαν επίσης ο τέως Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας κ. Προκόπιος Παυλόπουλος, η Πρέσβης και Γενική Πρόξενος του Παναμά στην Ελλάδα κ.

Julie Lymberopoulos, ο πρώην Υπουργός Άμυνας και Επίτιμος Αρχηγός ΓΕΕΘΑ Ναύαρχος ε.α. Ευάγγελος Αποστολάκης ΠΝ, ο πρώην Υφυπουργός Εσωτερικών και Επίτιμος Αρχηγός ΓΕΕΘΑ Ναύαρχος ε.α. Παναγιώτης Χηνοφώτης ΠΝ, οι Επίτιμοι Αρχηγοί ΓΕΝ Ναύαρχοι ε.α. Νικόλαος Τσούνης ΠΝ και Κοσμάς Χρηστίδης ΠΝ, ο Αρχηγός Λ.Σ.ΕΛ.ΑΚΤ. Αντιναύαρχος Λ.Σ. Γεώργιος Αλεξανδράκης, καθώς και Αξιωματικοί, Υπαξιωματικοί και Πολιτικοί Υπάλληλοι του ΝΝΑ. Περίπλους 121 63

Η συνδρομή του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού και η συμμετοχή του Υγειονομικού στη Μικρασιατική Εκστρατεία (1919-1922) Γράφει ο Δρ. Αριστείδης Γ. Διαμαντής, Ιατρός-Κυτταρολόγος, Ιστορικός της Ιατρικής, Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ, Αρχιπλοίαρχος (ΥΙ) ΠΝ, ε.α. «Κατά το από τρίτης λήγοντος μηνός μέχρι σήμερον χρονικόν διάστημα εδέχθητε διακομισθέντας εξ Ουσάκ τέσσαρας τριάκοντα πέντε (4035) τραυματίας και διακοσίους είκοσι επτά (227) παθολογικούς ασθενείς και αιχμαλώτους. Η περίθαλψις, ην παρέσχητε εις πάντας τούτους από της πρώτης στιγμής της εις τα νοσοκομεία εισόδου των μέχρι της εις τα πλωτά Νοσοκομεία μεταφοράς των υπήρξεν από χειρουργικής απόψεως, ως και από νοσηλευτικής εν γένει τοιαύτης ομολογουμένως αρίστη. Η εργασία, ήτις απητήθη παρά πάντων των Ιατρών και ιδιαιτέρως παρά των χειρουργών, εσυνεχίσθη επί ημέρας και νύκτας μετά της αυτής αδιαπτώτου αφοσιώσεως και του ακορέστου ζήλου. Διεξήχθη συστηματικώς και μεθοδικώς, παρά την σχετικήν έλλειψιν προσωπικού, ούτως ώστε εις ένα έκαστον τραυματίαν ιδιαιτέρα δύναμαι ειπείν, επεστήθη προσοχή και εις την χειρουργικήν αυτού θεραπείαν, ως και εις την αφορώσαν την διακομιδήν

και ταξινόμησιν. Αλλά και το λοιπόν εν γένει νοσηλευτικόν έργον δεν υστέρησε ποσώς παρά της συμπαραμαρτούσας εις τοιαύτας αθρόας εισόδους και εξόδους τραυματιών και ασθενών δυσχερείας. Η υποδοχή των τραυματιών, η πρώτη αλλαγή ενδυμάτων και καθαριότητος αυτών, η κατάκλισις εις καθαράς κλίνας, η διατροφή, η τήρησις καθαριότητος και τάξεως είς τε τους θαλάμους ως και εις πάντα εν γένει χώρον των Νοσοκομείων, η ταχύτης περί την προετοιμασίαν των εκάστοτε διακομιζομένων, η μέριμνα περί τας αποσκευάς και είδη ιματισμού αυτών και εν γένει η υπηρεσία των Νοσοκομείων διεξήχθη άριστα και τούτο οφείλεται εις την φιλότιμον και επαινετήν εργασίαν ανωτέρου και κατωτέρου προσωπικού εκάστου Νοσοκομείου…». Απόσπασμα Ημερήσιας Διαταγής 9ης Αυγούστου 1921 της Υγειονομικής Αποθήκης Σμύρνης

Ο

ι ταλαιπωρίες και οι άσχημες συνθήκες διαβίωσης, που υπέστησαν οι Έλληνες πρόσφυγες της Θράκης, της Μικράς Ασίας και του Πόντου κατά την εκτόπισή τους από τις πατρογονικές εστίες από το 1904 και μετά, οι οποίες κορυφώθηκαν κατά την περίοδο του Μεγάλου Πολέμου, υπήρξαν οι κυριότερες αιτίες που ευνόησαν την εξάπλωση βαρύτατων επιδημιών χολέρας, εξανθηματικού τύφου, ευλογιάς και άλλων λοιμωδών νοσημάτων. Προς ανακούφιση των πασχόντων, από τον Νοέμβριο του 1918 και μέχρι τον Μάρτιο του 1919, ο Ελληνικός Ερυθρός Σταυρός (ΕΕΣ) σε συνεννόηση με την Ελληνική Κυβέρνηση προώθησε κλιμάκια ιατρονοσηλευτικού προσωπικού και προχώρησε στη μεθοδική και συστηματική οργάνωση νοσοκομείων και ιατρείων στην Κωνσταντινούπολη, στη Σμύρνη, στα Βουρλά, στο Αϊδίνιο, στη Μαγνησία, στο Μπαχρή-Μπαμπά, στις Κυδωνιές (Αϊβαλί), στην Αλικαρνασσό, στη Μάκρη και σε άλλα μέρη, όπου παρασχέθηκαν υψηλού επιπέδου ιατρικές φροντίδες ανεξαρτήτως εθνικότητας και θρησκεύματος. Τον Νοέμβριο του 1918, κλιμάκιο του Ερυθρού Σταυρού με επικεφαλής τον διακεκριμένο Κωνσταντινουπολίτη χειρουργό έφ. αρχίατρο Ανδρέα Αντύπα (1865-1950) απεστάλη στην Κωνσταντινούπολη με το πλωτό νοσοκομείο «Αμφιτρίτη», όπου συγκρότησε νοσοκομείο για τη νοσηλεία των πληρωμάτων των εκεί ναυλοχούντων πολεμικών μας πλοίων. Την πρώτη αυτή ιατρική αποστολή ακολούθησε και δεύτερη στη Σμύρνη, τον Ιανουάριο του 1919, με επικεφαλής τον χαλκέντερο χειρουργό αρχίατρο Βασίλειο Τσουνούκα (1874-1950), ο οποίος– παρά τις ζωηρές αντιδράσεις και την έντονη εχθρότητα των Τουρκικών Αρχών– προχώρησε στη μεθοδική και συστηματική οργάνωση νοσοκομείων και ιατρείων και σε άλλες περιοχές γύρω από τη Σμύρνη, όπου παρασχέθηκαν ουσιαστικές και υψηλού επιπέδου ιατρικές φροντίδες ανεξαρτήτως φυλής και θρησκείας. Για την άφιξη του κλιμακίου του ΕΕΣ στη Σμύρνη και τη σημαντική προσφορά του, παρατίθεται απόσπασμα από τις προσωπικές αναμνήσεις του σπουδαίου δημοσιογράφου και διηγηματογράφου Παντελή Καψή (1880-1963), αυτόπτη μάρτυρα των γεγονότων, εκείνη την εποχή: «...Ανέβηκα λοιπόν στον ‘Λέοντα’ για να ζητήσω πληροφορίες και έμαθα ότι ήτο το πλωτόν νοσοκομείον μας ‘Αμφιτρίτη’, το οποίον με64 Περίπλους 121

1

2

3

1. Έφεδρος αρχίατρος Ανδρέας Αντύπας (1865-1950). 2. Αρχίατρος Βασίλειος Τσουνούκας (1874-1950).3. Η σφραγίδα του πλωτού νοσοκομείου «Αμφιτρήτη».

1922-2022 100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή

1

2

1. Εμβολιασμός κατοίκων της Μικράς Ασίας αδιακρίτως φυλής ή θρησκείας. 2. Εξέταση Τούρκου από Έλληνα στρατιωτικό οδοντίατρο. 3. Ιατρική εξέταση Τούρκων αιχμαλώτων από Έλληνα στρατιωτικό γιατρό. 4. Στο Ελληνικό Νοσοκομείο Σμύρνης (στο μέσον ο Μητροπολίτης Χρυσόστομος και ο αρχίατρος Βασίλειος Τσουνούκας).

3

τέφερε εις την Σμύρνην ένα τμήμα του ελληνικού Ερυθρού Σταυρού, το οποίον όμως δεν θα ελευθεροκοινωνούσε τη βραδειά εκείνη λόγω του ότι επέρασε η ώρα. …Την άλλη μέρα το πρωΐ, έγινε με πάσαν επιβλητικότητα η απόβασις του αφιχθέντος τμήματος του Ερυθρού Σταυρού. Αρχηγός αυτού ήτο ο τότε αντισυνταγματάρχης και νυν στρατηγός κ. Β. Τσουνούκας, τον οποίον, ως και τους υπ’ αυτόν αξιωματικούς, ο πλοίαρχος κ. Μαυρουδής ωδήγησε κατ’ ευθείαν εις την Μητρόπολιν, εις το μεγάλο Συνοδικό της οποίας ανέμεναν αυτούς οι Μητροπολίται Σμύρνης και Εφέσου και οι δημογέροντες της Σμύρνης. …Αυθημερόν ο αρχηγός του Ερυθρού Σταυρού επεδόθη εις το έργον του μετά δραστηριότητος και ενθουσιασμού καταπλήσσοντος αληθινά. Η κοινότης Σμύρνης παρεχώρησεν εις τον Ελληνικόν Ερυθρόν Σταυρόν το πλείστον μέρος των ενδόξων νοσοκομείων της Σμύρνης. Και επειδή αι ανάγκαι του πληθυσμού ήσαν μεγάλαι, ιδρύθησαν διάφορα ιατρεία εις διάφορα σημεία της πόλεως και αργότερα, παραρτήματα αυτού εις διαφόρους πόλεις του εσωτερικού. Επαναλαμβάνω ό,τι και ανωτέρω. Το έργον του ελληνικού Ερυθρού Σταυρού εν Μ. Ασία, υπήρξεν τεράστιον. Η Ελλάς διά του Ερυθρού Σταυρού, έδωσεν εξετάσεις πολιτισμού εις την Ανατολήν και επήρε τον βαθμόν άριστα. Τόση ήτο η προς αυτόν εμπιστοσύνη των πληθυσμών της χώρας, ώστε έτρεχαν προς τα ιατρεία του κατά πυκνάς μάζας οι ασθενείς πάσης ηλικίας και παντός φύλου και παντός έθνους. Οι Τούρκοι απεκάλουν τον αρχηγόν της εθνικής και φιλανθρωπικής ταύτης αποστολής μας ‘Άγγελον του Θεού’, αι δε τουρκικαί εφημερίδες, αίτινες διαρκώς ύβριζον κάθε τι ελληνικόν, εναντίον του Ερυθρού Σταυρού δεν έγραψαν ποτέ ούτε λέξιν». Τον Φεβρουάριο του 1919, ο Σμυρνιός χειρουργός έφ. επίατρος Απόστολος Ορφανίδης (1890-1973), επικεφαλής κλιμακίου του ΕΕΣ, μεταβαίνει στο Αϊβαλί, στο οποίο επικρατούσαν άθλιες συνθήκες υγιεινής και προχωρεί στη σύσταση πρόχειρου νοσοκομείου 50 κλινών που σύντομα θα διπλασιαστούν, όπου νοσηλεύτηκαν όχι μόνον οι κάτοικοι της πόλης και των γύρω περιοχών, αλλά και οι στρατιώτες που έπασχαν από λοιμώδη ή μεταδοτικά νοσήματα. Η αποστολή συγκρό-

4

τησε επίσης δύο Ιατρεία για παροχή εξωνοσοκομειακής φροντίδας, οργάνωσε συσσίτια για τους άπορους και άστεγους κατοίκους και διενέργησε συστηματικό καθαρισμό της πόλης από τις επικίνδυνες εστίες μόλυνσης. Ένα μήνα αργότερα, τον Μάρτιο του 1919, ο Βουρλιώτης έφ. ανθυπίατρος Νικόλαος Μάνωλας (1891-1919), επικεφαλής αποστολής του ΕΕΣ στη Μάκρη, παρά τις δυσχέρειες που αντιμετώπισε και τις έντονες αντιδράσεις των Τούρκων, οργάνωσε Ιατρείο και πρόσφερε δραστήρια νοσηλευτική φροντίδα και ιατρική περίθαλψη σε πάσχοντες αδιακρίτως φυλής. Δυστυχώς όμως, η αποστολή του κλιμακίου είχε απροσδόκητα τραγικό τέλος. Το ανθρωπιστικό και φιλανθρωπικό της έργο, προσκρούοντας στις εχθρικές διαθέσεις και φανατικές αντιδράσεις των Τούρκων, σφραγίστηκε με τον άδικο χαμό του Μάνωλα, ο οποίος άφησε την τελευταία του πνοή, τον Ιούνιο του 1919, κατά την εκτέλεση του καθήκοντος, μετά από ομοβροντία πυρών που δέχτηκε από Τούρκους αστυνομικούς κατά τη στιγμή της επιβίβασής του σε πλοίο, με το οποίο επρόκειτο να αναχωρήσει για την Ελλάδα ύστερα από σχετική προειδοποίηση του ΕΕΣ. Η εφημερίδα «Αστήρ» σχετικά με την είδηση του θανάτου του έγραφε τα ακόλουθα: «Η άνανδρος και άτιμος δολοφονία του διευθυντού της αποστολής του Ερ. Σταυρού εις Μάκρην. Σμύρνη, 2 Αυγούστου. (Του απεσταλμένου μας). –Χθες κατέπλευσεν εις τον λιμένα μας το ατμόπλοιον ‘Ρούμελη’ της Κυβερνητικής υπηρεσίας των Μεταφορών προερχόμενον εκ Μάκρης και Δωδεκανήσων. Άμα τω κατάπλω της ως αστραπή διεδόθη, υπό των επιβαινόντων, εις την πόλιν μας η είδησις, ότι οι Τούρκοι εδολοφόνησαν τον ανθυπίατρον Νίκον Μανώλαν διευθύνοντα την αποστολήν του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού εις Μάκρην. Η πόλις της Σμύρνης διατελεί ανάστατος καθόσον ο ανωτέρω συμπαθής ανθυπίατρος ετύγχανε πολύ γνωστός ενταύθα. …Ο τόσον ανάνδρως δολοφονηθείς ανθυπίατρος ετύγχανε Μικρασιάτης εκ της πόλεως Βρυούλλων του Νομού μας. Σπουδάσας εν Σμύρνη μόλις 18ετής ανεχώρησεν ως εθελοντής και έλαβε μέρος εις τους ενδόξους του 1912-13 πολέμους. Ετύγχανεν υιός όχι πλουσίων Περίπλους 121 65

1922-2022 100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή γονέων, και απετέλει το στήριγμα αυτών ως και τεσσάρων θυγατέρων των». Πρέπει να τονιστεί ότι οι υγειονομικές αποστολές του ΕΕΣ, χάρις στην αρτιότητα της οργάνωσης και του εξοπλισμού σε ιατρικά μηχανήματα, υγειονομικό υλικό, τρόφιμα και ρουχισμό, στην επιστημονική επάρκεια και αυταπάρνηση του ιατρικού και νοσηλευτικού προσωπικού στην εξυπηρέτηση των πληγέντων συνανθρώπων και τη βελτίωση των συνθηκών της ζωής τους, πραγματοποίησαν μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα πολυσήμαντο φιλανθρωπικό και ανθρωπιστικό έργο και συνέδραμαν αποφασιστικά τους ομογενείς της Μικράς Ασίας, δικαιώνοντας πλήρως τις προσδοκίες και την εμπιστοσύνη της Ελληνικής Κυβέρνησης, ενώ ταυτόχρονα αποτέλεσαν το πρόσχημα για την υλοποίηση της Μικρασιατικής Εκστρατείας των Ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων. Έτσι, στις 2 Μαΐου του 1919, μετά από έγκριση των συμμάχων, πραγματοποιήθηκε στη Σμύρνη η αποβίβαση της 1ης Μεραρχίας του Ελληνικού Στρατού, όχι ως δύναμη κατοχής αλλά ως εγγυήτρια των χριστιανικών πληθυσμών, που απειλούνταν με εκτοπίσεις και σφαγές από τους Τσέτες και τους Κούρδους. Αναμφίβολα, η Μικρασιατική Εκστρατεία θεωρείται μάλλον η δυσχερέστερη και ταυτόχρονα η μεγαλύτερη στρατιωτική επιχείρηση, που διεξήγαγε ο Ελληνικός Στρατός κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα, η οποία στιγματίστηκε από τον ολέθριο ξεριζωμό τον τραγικό Αύγουστο του 1922. Η υγειονομική υποστήριξη των ελληνικών στρατευμάτων ανετέθη στην «Υγειονομική Υπηρεσία της Στρατιάς», που για διοικητικούς λόγους είχε διαχωριστεί στην «Υγειονομική Υπηρεσία των Πρόσω» και στην «Υγειονομική Υπηρεσία των Μετόπισθεν», τον συντονισμό των οποίων είχε αναλάβει ο γενικός αρχίατρος Αλφρέδος Καναβατζόγλου (1864-;) με έδρα τη Σμύρνη, που διετέλεσε διευθυντής της Υγειονομικής Υπηρεσίας καθ’ όλη σχεδόν τη διάρκεια της Μικρασιατικής Εκστρατείας. Από τον Μάιο του 1919 και μέχρι τον Μάιο του 1920, η Υγειονομική Υπηρεσία ίδρυσε στρατιωτικά νοσοκομεία και άλλους υγειονομικούς σχηματισμούς στη Μικρά Ασία. Μεταξύ αυτών, το «Α΄ Στρατιωτικό Νοσοκομείο Σμύρνης», που στεγάστηκε στο Ελληνικό Νοσοκομείο της Σμύρνης, το «Β΄ και Γ΄ Στρατιωτικό Νοσοκομείο» καθώς και το «Ευλογιοκομείο» ως παραρτήματα του Α΄ Στρατιωτικού Νοσοκομείου, το «Νοσοκομείο Λοιμωδών Νοσημάτων», το «Κέντρο Αφροδισίων και Δερματικών παθήσεων», το «Στρατιωτικό Νοσοκομείο της Μαγνησίας», το «Στρατιωτικό Νοσοκομείο του Αϊδινίου», οι «Σταθμοί Ελονοσούντων», η «Υγειονομική Αποθήκη της Σμύρνης», ο «Υγειονομικός Συρμός», που χρησίμευε για τη μεταφορά ασθενών και τραυματιών από τα μέτωπα του πολέμου στα μετόπισθεν και τα «Στρατιωτικά Νοσηλευτικά Κέντρα», τα οποία αρχικά αναπτύχθηκαν στις στρατιωτικές περιφέρειες της Σμύρνης, της Προύσας και του Ουσάκ και αργότερα στην περιοχή του Εσκή Σεχήρ με αποστολή τις διακομιδές των απωλειών υγείας από τα μέτωπα του πολέμου προς τα νοσοκομεία των μετόπισθεν 66 Περίπλους 121

1

2

3

1. Έφεδρος επίατρος Απόστολος Ορφανίδης (1890-1973). 2. Έφεδρος ανθυπίατρος Νικόλαος Μάνωλας (1891-1919). Έπεσεν υπέρ πατρίδος. 3. Γενικός αρχίατρος Αλφρέδος Καναβατζόγλου (1864-;).

και την επίβλεψη της απρόσκοπτης λειτουργίας των στρατιωτικών νοσοκομείων. Παρά το γεγονός ότι το βάρος των περισσοτέρων πολεμικών επιχειρήσεων από την έναρξη της Μικρασιατικής Εκστρατείας μέχρι την Καταστροφή επωμίστηκε ο Στρατός, εντούτοις η συμμετοχή του Ναυτικού δεν μπορεί να παραβλεφθεί. Αν οι επιχειρήσεις διεξάγονταν κοντά στις ακτές της Μικράς Ασίας και όχι στα βάθη της Ανατολίας, όπου τα ελληνικά στρατεύματα παρασύρθηκαν από τον αντίπαλο, και ο Ελληνικός Στόλος δεν περιοριζόταν μόνον ως μέσο μεταφοράς αλλά χρησιμοποιούταν ως όπλο, τότε το αποτέλεσμα του πολέμου θα ήταν διαφορετικό και θα είχαν αποφευχθεί οι σφαγές των αμάχων, η αιχμαλωσία στρατιωτικών μονάδων και πιθανόν οι συνέπειες της καταστροφής στην προκυμαία της πολύπαθης Σμύρνης. Ο αρχίατρος του Στόλου, ο οποίος συνεργαζόταν στενά με τους γιατρούς που επέβαιναν στα μεγάλα πολεμικά πλοία, είχε στην αρμοδιότητά του και την επίβλεψη των «προωθημένων πρόσκαιρων Ναυτικών Νοσοκομείων» του Μούδρου και της Κίου, την περίθαλψη και νοσηλεία των διακομιζομένων τραυματιών και ασθενών από τα μέτωπα του πολέμου καθώς και την επιβίβασή τους στα πλωτά νοσοκομεία και τη μεταφορά τους στα πρόσκαιρα και μόνιμα στρατιωτικά και ναυτικά νοσοκομεία. Οι διακομιδές των απωλειών υγείας προς τα στρατιωτικά νοσοκομεία της Χίου, της Μυτιλήνης, της Θράκης, της Θεσσαλονίκης και του Πειραιά πραγματοποιήθηκαν με τη βοήθεια των πλωτών νοσοκομείων «Έλση», «Αμφιτρίτη» και «Κωνσταντινούπολις» και άλλων επίτακτων εμπορικών πλοίων. Παρατίθεται απόσπασμα, ενδεικτικό του τρόπου και των μέσων περισυλλογής και διακομιδής των τραυματιών του πολέμου, από το βιβλίο «Πολεμικά φύλλα από τη Μικρασιατικήν Εκστρατεία» του δημοσιογράφου και πολεμικού ανταποκριτή Κώστα Μισαηλίδη (1883-1955), στο οποίο με λογοτεχνική σχεδόν χάρη κατέγραψε και διέσωσε ιστορικά ντοκουμέντα από την απόβαση του Ελληνικού Στρατού στη Σμύρνη έως την Καταστροφή: «… Τ’ αυτοκίνητα τώρα προχωρούν “ολοταχώς με βήμα σημειωτόν!” Όπως—όπως θα φτάσουν στην Προύσα. Απ’ εκεί τα Μουδανιά, η θάλασσα είναι κοντά. Τα μεγάλα Νοσοκομειακά πλοία πηγαινοέρχονται αδιάκοπα. Η ‘Αμφιτρίτη’, η ‘Έλση’, η ‘Κων/πολις’ η “Πατρίς” κι’ άλλα. Θα σχίσουν την πλατειά θάλασσα και θα παν, στον ‘Περαία’ κι’ απ’ εκεί στο αγαπητό χωριό. Κάποια χέρια στοργικά τους προσμένουν να χαϊδέψουν τις δοξασμένες τους πληγές κάποια χείλη να φιλήσουν τα χείλη που ξεφλούδιασαν στον ήλιο και στους ανέμους της βαθειάς Ανατολής. Νυχτερινός σταθμός στο Τνεγκιόλ. Σταματάν εδώ τ’ αυτοκίνητα. Οι τραυματίαι γεμίζουν τα σπίτια που επετάχτηκαν για Νοσοκομεία. Ένα τσάϊ, ένα γάλα, λίγο ζεστό φαγί, ψωμί φρέσκο. Πόσο καιρό είχαν ν’ απολαύσουν τ’ αγαθά αυτά! Νύχτα είνε και θα περάση. Αύριο πριν το μεσημέρι με το καλό στην Προύσα. Πρώτα ο Θεός. Ο καλός Θεός που άπλωσε προστατευτικά το χέρι του και τους άρπαξε μέσ’ απ’ τη φωτιά. Να, η Προύσα. … Και γεμίζουν τ’ ατέλειωτα Νοσοκομεία Διακομι-

1922-2022 100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή

1

2

3

4

1. Β΄ Στρατιωτικό Νοσοκομείο Σμύρνης. Περίθαλψη τραυματιών της μάχης του Σαγγαρίου. 2. Θάλαμος νοσηλείας του Α΄ Στρατιωτικού Νοσοκομείου Σμύρνης.

3. Το στρατιωτικό νοσοκομείο στο Εσκή-Σεχήρ. 4. Υγειονομικός συρμός. 5. Η «Αμφιτρήτη» στον όρμο της Κίου, όπου είχε συσταθεί πρόσκαιρο Ναυτικό Νοσοκομείο.

6. Μεταφορά τραυματιών με υγειονομικό αυτοκίνητο. 7. Μεταφορά Τούρκου τραυματία από Έλληνες στρατιώτες μετά τη μάχη στο Καλέ Γκρότο. 8. Μεταφορά τραυματιών.

5

6

7

8

Περίπλους 121 67

1922-2022 100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή

1

2

1. Άφιξη τραυματιών στο 3ο ορεινό χειρουργείο μετά τη μάχη του Γιλδίζ. 2. Υπαίθριο χειρουργείο εκστρατείας στο Κιουτσούκ-Γαϊτζή τον Αύγουστο του 1921.

3. Χειρουργείο εκστρατείας κατά τις πολεμικές επιχειρήσεις προς την Άγκυρα το 1921. 4. Χειρουργείο 10ης Μεραρχίας στο Σιβρί Χισάρ.

3

δής της Προύσας. -Αχ! αυτοί οι γιατροί! Είνε σκληροί. Αψυχολόγητοι. Γι’ αυτό μπορούν να ορκιστούν όλοι οι τραυματίαι στην πίστι τους, στην πίστι που τους την άλλαξαν οι καθυστερήσεις αυτές των διαμέσων σταθμών! Έτσι σκέφτονται όλοι οι τραυματίαι, χωρίς όμως και να έχουν και δίκηο. Περιποιούνται τα τραύματά τους. Ο Αρχίατρος Λαζαρίδης διευθυντής του Νοσηλευτικού Κέντρου Προύσας μεταβάλλεται σ’ αεικίνητον. Ο διοικητής της Βάσεως συνταγματάρχης Μάγγλαρης ανοίγει τις αποθήκες του και ντύνει όλους τους τραυματίας με καινούργια ρούχα χοντρά, ζεστά, καινούρια άρβυλλα. Και πετούν τα ρούχα που κουρελιάστηκαν στις πορείες και στις μάχες και τ’ άρβυλλα που ξεχαρβαλώθηκαν στα ντάγ της Ανατολής. Ζεστό κι’ άφθονο φαγί. Τσιγάρα, γλυκά. Όλα. —Τί τα θέμε όλ’ αυτά; Πότε θα μας διακομίσετε; Αντικειμενικός τους τώρα σκοπός τα Μουδανιά, τα πλοία, η θάλασσα. Οι γιατροί κάμνουν υπεράνθρωπα την δουλειά τους. Αλλ’ οι τραυματίαι γογγύζουν. Δε θέλουν ούτε ‘αλλαγές’, ούτε καμμιάν άλλη περιποίησι. Γυρίζουν στους δρόμους της Προύσας. Η κίνησις της μεγάλης αυτής πόλεως τους ξαφνιάζει. Έχουν ξεχάσει εκεί πάνω πως υπάρχει κόσμος. Τους φαίνεται πως κατέβηκαν στον άλλο κόσμο και ξαναγύρισαν τώρα στη ζωή. Μια καινούργια ολόχαρη ζωή, που έχουν δικαίωμα να την ζήσουν σαν ειρηνικοί άνθρωποι στο χωριό τους, στο σπιτάκι τους, μέσα στα χάδια των αγαπημένων τους. Τ’ αυτοκίνητα τα υγειονομικά κατεβαίνουν γεμάτα στα Μουδανιά. Το ίδιο και τα τραίνα. Πελώριο Νοσηλευτικό Κέντρο και τα Μουδανιά με Διευθυντή τον αρχίατρον Κόπιτσαν. Γεμάτο το μεγάλο ‘Χάνι του Νουρή’, το Ελληνικό σχολειό κι’ όσα άλλα κτίρια επετάχτηκαν για Νοσοκομεία. Γεμάτες κι’ οι πρόχειρες σκηνές που στήθηκαν σε διάφορα μέρη, κάτω από τους ίσκιους των ελαιώνων. Αληθινοί μάρτυρες οι γιατροί, οι Αδελφές, οι νοσοκόμοι. Μόλις επεβιβάζετο στα Νοσοκομειακά πλοία όλος αυτός ο κόσμος των τραυματιών, κατέφθανεν άλλος από την Προύσα. Νέοι αγώνες των γιατρών, των Αδελφών, των νοσοκόμων. Κυκλοφορούσεν ο Πόνος στους δρόμους. Βογγούσεν ο Πόνος στα Νοσοκομεία. Κι’ ο αντίλαλός του περνούσε σ’ όλου του κόσμου τις καρδιές, που έσκυβαν στοργικά να τον χαϊδέψουν, να τον γλυκάνουν, να τον περιποιηθούν».

68 Περίπλους 121

4

Η γενίκευση και επέκταση των στρατιωτικών επιχειρήσεων στο Μικρασιατικό μέτωπο και η επίθεση των ελληνικών στρατευμάτων, στα τέλη Μαρτίου του 1921, με ορμητήρια τη Νικομήδεια, την Προύσα και το Ουσάκ κατέστησαν απολύτως αναγκαία την υγειονομική συνδρομή του ΕΕΣ στους μαχόμενους στρατιώτες. Ύστερα από υποδείξεις και οδηγίες της Υγειονομικής Υπηρεσίας, ο ΕΕΣ προχώρησε στη συγκρότηση «μονίμων νοσοκομείων» στην Προύσα και στο Κορδελιό της Σμύρνης 250 κλινών καθώς και τριών «ιατρείων» σε συνοικίες της Προύσας για την ιατρική φροντίδα και περίθαλψη απόρων προσφύγων ανεξαρτήτως φυλής, χρώματος και θρησκείας. Επιπροσθέτως, μετά από επείγον αίτημα της Υγειονομικής Υπηρεσίας του Ναυτικού, ο ΕΕΣ εγκατέστησε «μόνιμο νοσοκομείο» δυνάμεως 250 κλινών στη Χίο, υπό τη διεύθυνση κλιμακίου γιατρών του Ναυτικού, για την εξυπηρέτηση των νοσηλευτικών αναγκών των ανδρών της ναυτικής βάσης της νήσου και των μαχητών της Στρατιάς της Μικράς Ασίας καθώς και ιατρεία για τους πρόσφυγες και τα μέλη των οικογενειών των εφέδρων, που λειτούργησαν μέχρι το τραγικό τέλος της Μικρασιατικής Εκστρατείας, προσφέροντας αξιοσημείωτη ιατροφαρμακευτική περίθαλψη και νοσηλεία σε μεγάλο αριθμό προσφύγων και απωλειών υγείας του πολεμικού μετώπου. Πρέπει επίσης να επισημανθεί και η δημιουργία και λειτουργία «Θεραπευτικού Τμήματος» 100 κλινών σε ειδική πτέρυγα του Αρεταίειου Νοσοκομείου των Αθηνών για τη συνέχιση της νοσηλείας των διακομιζομένων τραυματιών στην πρωτεύουσα από τα νοσοκομεία της Μικράς Ασίας. Την ίδια χρονική περίοδο, η ιατρική αποστολή του ΕΕΣ στην Κωνσταντινούπολη ίδρυσε συμπληρωματικά δύο νέα νοσοκομεία και ιατρεία, το ένα στη Νικομήδεια για τις νοσηλευτικές ανάγκες του Ελληνικού Στρατού και των προσφύγων και το άλλο στο Βατούμ του Ευξείνου Πόντου για την ιατρική φροντίδα και τον αντιπανωλικό εμβολιασμό των ομογενών κατοίκων του Καυκάσου, που μετανάστευαν στην Ελλάδα. Αναμφίβολα, ο Ελληνικός Ερυθρός Σταυρός και το Πατριωτικό Ίδρυμα, το οποίο έφτασε στη Σμύρνη μετά τον ΕΕΣ, την 1η Απριλίου του

1922-2022 100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή

1

1. Καταγραφή και διανομή βοηθημάτων. Στο μέσον όρθιος ο Εμ. Λαμπαδάριος. 2. Διανομή ειδών σε οπλίτες του Μετώπου της Μ. Ασίας. 3. Εμμανουήλ Λαμπαδάριος (1884-1943).

1919, με επικεφαλής τον διακεκριμένο γιατρό και εμπνευστή της Παιδολογίας στην Ελλάδα Εμμανουήλ Λαμπαδάριο (1884-1943), υπήρξαν οι δύο κύριοι υγειονομικοί φορείς, που συνέδραμαν το έργο της Υγειονομικής Υπηρεσίας του Στρατού και του Ναυτικού. Το Πατριωτικό Ίδρυμα ίδρυσε και λειτούργησε με μεγάλη επιτυχία ιατρεία στη Σμύρνη, στην Κωνσταντινούπολη και στις πόλεις του Πόντου για τη θεραπεία αρρώστων παιδιών κάθε εθνικότητας, περιέθαλψε τα 3 ορφανά του πολέμου και διένειμε είδη πρώτης ανάγκης και ενδύματα σε πτωχούς και αναξιοπαθούντες. Αξιοσημείωτο είναι ότι στα νοσοκομεία του ΕΕΣ και στα ιατρεία του Πατριωτικού Ιδρύματος παρασχέθηκαν ιατρονοσηλευτικές φροντίδες σε 301.337 Έλληνες, Τούρκους, Εβραίους, Αρμένιους και Καθολικούς. Όπως προκύπτει από αρχεία του ΕΕΣ, κατά το χρονικό διάστημα από 3 Φεβρουαρίου 1919 έως 13 Φεβρουαρίου 1921, έτυχαν ιατρικής φροντίδας 224.750 Έλληνες, 47.425 Τούρκοι, 18.228 Εβραίοι, 7.905 Αρμένιοι και 3.369 Καθολικοί, χορηγήθηκαν δωρεάν φάρμακα για 329.067 συνταγές, εκτελέστηκαν δωρεάν 4.015 μικροβιολογικές εξετάσεις και πραγματοποιήθηκαν 3.133 χειρουργικές επεμβάσεις. Αξιοσημείωτη, όμως, υπήρξε και η συμμετοχή εθελοντριών αδελφών νοσοκόμων από την Κωνσταντινούπολη, την αριστοκρατία των Αθηνών και άλλων ελληνικών πόλεων που συνεργάστηκαν αρμονικά με τις αδελφές νοσοκόμες των ελληνικών κοινοτήτων, ακολουθώντας τα μαχόμενα τμήματα στους μόνιμους και πρόσκαιρους υγειονομικούς σχηματισμούς μέχρι τον Σαγγάριο. Η αυτοθυσία και αυταπάρνηση που επέδειξαν κατά την υποχώρηση του 1922, περιθάλποντας μέχρι τη διακομιδή και τον τελευταίο στρατιώτη τραυματία και ασθενή του πολέμου, σχολιάστηκαν επαινετικά από τους αρμόδιους φορείς και τον Τύπο της εποχής. Την εναργή εικόνα του φλογερού πατριωτισμού και της ανθρωπιστικής εμπνεύσεως των αδελφών νοσοκόμων παρέχει και η ακόλουθη περιγραφή του αυτόπτη μάρτυρα Δημήτρη Σκουζέ (1890-1972), όπως ο ίδιος την κατέγραψε στον τελευταίο βιβλίο του τρίτομου έργου του «Η Αθήνα που έφυγε»: «... Ο γράφων τις γραμμές αυτές βρέθηκε στα 1922 σε νοσοκομείο εκστρατείας στο Ουζούμπεη της Μ. Ασίας. Άτακτες ομάδες από τσέτες κατώρθωσαν μία νύκτα να διειδύσουν δι’ αιφνιδιασμού στις ελληνικές γραμμές και να φθάσουν μέχρι σχεδόν το νοσοκομείο εκστρατείας. Φυσικά έγινε κάποιος μικροπανικός, που όμως δεν κράτησε παρά λίγα λεπτά. Οι Εθελόντριες Αδελφές του νοσοκομείου εκστρατείας αλησμόνητες Ελένη Ν. Τρικούπη, Σοφία Δεληγεώργη και Μαρίκα Αντωνοπούλου, εδήλωσαν ότι δεν φεύγουν, ότι δεν εγκαταλείπουν τους τραυματίες και ζήτησαν όπλα για

2

ν’ αντισταθούν στους τσέτες. Το παράδειγμα αυτό ενθουσίασε όλους, τους ιατρούς, τους νοσοκόμους, τους μεταγωγικούς, τους τραυματίες και τους ασθενείς∙ και, με μια ορμητική αντεπίθεσι, οι τσέτες απεκρούσθησαν και κατεδιώχθησαν τελικά από τα έφιππα τμήματα της Ανεξάρτητης Ταξιαρχίας Ιππικού, που άκουσε τους πυροβολισμούς και έσπευσε σε βοήθεια του νοσοκομείου μετά μισή ώρα…». Αν κάποιος προσπαθήσει να εκτιμήσει αντικειμενικά το έργο της Υγειονομικής Υπηρεσίας στη Μικρά Ασία, δεν μπορεί παρά να συμφωνήσει ότι αντιμετώπισε πολλές δυσχέρειες. Τρεις υπήρξαν οι κυριότεροι στόχοι της Υγειονομικής Υπηρεσίας: πρώτον η περίθαλψη των τραυματιών, δεύτερον η νοσηλεία των ασθενών και τρίτον οι διακομιδές των απωλειών υγείας προς το εσωτερικό που παρουσίασαν δυσεπίλυτα προβλήματα, τα οποία οφείλονταν κυρίως στο γεγονός ότι τα θέατρα των πολεμικών επιχειρήσεων βρίσκονταν εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά από τις βάσεις των μετόπισθεν, οι συγκοινωνίες ήταν ανεπαρκείς και τις περισσότερες φορές επισφαλείς και το σιδηροδρομικό δίκτυο ήταν σχεδόν ανύπαρκτο και τα υγειονομικά αυτοκίνητα ελάχιστα. Οι μεγάλες και, ορισμένες φορές, μη αναμενόμενες απώλειες καθώς και η λήψη πρόσθετων μέτρων για την αποφυγή ή την καταστολή των λοιμωδών νοσημάτων, που αποτέλεσαν μια από τις κυριότερες αιτίες απωλειών υγείας, καταδεικνύουν το κολοσσιαίο έργο, το οποίο επωμίστηκε και έφερε σε πέρας η Υγειονομική Υπηρεσία στη Μικρά Ασία. Παρά την αρχική καλή διοικητική μέριμνα, την κατάλληλη διατροφή και ικανοποιητική ύδρευση, τον ιματισμό, την υπόδηση και την εν γένει αξιοπρεπή διαβίωση του στρατεύματός μας, εντούτοις μετά τη μάχη στον Σαγγάριο ποταμό, τον Αύγουστο του 1921, που σήμανε το τέλος των επιθετικών επιχειρήσεων του Ελληνικού Στρατού στη Μικρά Ασία και ανέκοψε την προέλασή του προς την Άγκυρα, το ακμαίο μέχρι τότε ηθικό των Ελλήνων πολεμιστών άρχισε σταδιακά να μειώνεται. Οι βαρύτατες απώλειες, οι δυσχέρειες του ανεφοδιασμού και των διακομιδών απωλειών υγείας, η υποτίμηση της ισχύος του Τούρκου αντιπάλου, η χρονική παράταση της εκστρατείας που ξεπέρασε τα όρια της ανθρώπινης αντοχής, το δριμύ ψύχος του μικρασιατικού χειμώνα και, κυρίως, η αρρώστια του Εθνικού Διχασμού από την οποία έπασχε όλη η χώρα συνέτειναν στην πτώση της μαχητικής ικανότητας του Έλληνα στρατιώτη. Παρά ταύτα όμως, η Υγειονομική Υπηρεσία θεμελίωσε, ανέπτυξε και επεξέτεινε τους υγειονομικούς σχηματισμούς και κατόρθωσε να διατηρήσει την υγεία των στρατιωτών μας σε σχετικά ικανοποιητικό επίπεδο. Το βαρύ έργο, που επωμίστηκαν οι 174 μόνιμοι υγειονομικοί αξιωματικοί μαζί με τους 800 περίπου εφέδρους συναδέλφους τους υπήρξε δυσχερέστατο, ξεπερνώντας κατά πολύ τις ανθρώπινες αντοΠερίπλους 121 69

1922-2022 100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή

g Αλλαγή τραυμάτων στο 13ο Ορεινό Χειρουργείο. h Νοσοκομείο Διακομιδής στο Ουζούν Μπέη.

χές. Οι απώλειες υγείας έφτασαν τους 48.880 τραυματίες και 42.335 νεκρούς και αγνοουμένους. Το Υγειονομικό Σώμα, όπως σημείωσαν ξένοι ανταποκριτές, κατά την υπέρ τριετή παραμονή των ελληνικών στρατευμάτων στη Μικρά Ασία ανταπεξήλθε ικανοποιητικά. Για το σημαντικό έργο, που επιτελέστηκε όλο αυτό το χρονικό διάστημα, αδιάψευστοι μάρτυρες υπήρξαν οι απώλειες των ίδιων των υγειονομικών, οι οποίοι καθημερινά βρίσκονταν εκτεθειμένοι στις σκληρές συνθήκες του πολέμου, στα εχθρικά πυρά και στα λοιμώδη νοσήματα. Αν κανείς ανατρέξει στους πίνακες των απωλειών υγείας, εύκολα μπορεί να διαπιστώσει και χωρίς καμιά διάθεση υπερβολής, ότι αυτές των υγειονομικών υπερβαίνουν κατά πολύ των άλλων Όπλων και Σωμάτων, σημειώνοντας μικρή διαφορά από εκείνες του Πεζικού. Οι υγειονομικοί μας αξιωματικοί σε όλη τη διάρκεια της Εκστρατείας τήρησαν πιστά τον διπλό τους όρκο, του στρατιώτη και του γιατρού!

Σημείωση: Περισσότερες λεπτομέρειες για το Υγειονομικό της Μικρασιατικής Εκστρατείας μπορεί να αντλήσει κανείς στην εμπεριστατωμένη μονογραφία: Παπαγεωργίου Γ.Π.: “Η Υγειονομική Υπηρεσία του Στρατού κατά την Μικρασιατικήν Εκστρατείαν (1919-1922)”, Έκδοσις Διευθύνσεως Ιστορίας Στρατού Γενικού Επιτελείου Στρατού (ΓΕΣ/ΔΙΣ), Αθήναι 1968 καθώς και στον πρώτο τόμο της ιστορίας του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού, που καταγράφει την ανεκτίμητη πατριωτική, υγειονομική και ανθρωπιστική συνεισφορά του Ελληνικού Ερυθροσταυρισμού σε όλες τις ταραχώδεις περιόδους των απελευθερωτικών αγώνων του Έθνους μας: Πανταζίδης Ξ.Λ.: “Η ιστορία του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού”, Τόμος Πρώτος, σελ. 120-138, 139-144, 155-160, Αθήνα 1987. Διάβασε επίσης: Διαμαντής Α.: “Συνθήκες υγιεινής και η συμμετοχή των υγειονομικών κατά τη χρονική περίοδο της Μικρασιατικής Εκστρατείας 1919-1922”, Τόμος Πρακτικών, σελ. 65-72, Αθήνα 2014 (εισήγηση στο 6ο Συμπόσιο του Κέντρου Σπουδής και Ανάδειξης Μικρασιατικού Πολιτισμού (ΚΕ.ΜΙ.ΠΟ.) του Δήμου Νέας Ιωνίας με θέμα «Η κοινωνική μέριμνα στις Ελληνικές Κοινότητες της Μικράς Ασίας κατά τους νεότερους χρόνους», Αθήνα 22-24 Νοεμβρίου 2013), Διαμαντής Α.: “Συνθήκες υγιεινής και υγειονομική μέριμνα κατά τη Μικρασιατική Εκστρατεία 1919-1922” στο “Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος 1914-1918. 100 χρόνια από τη λήξη του”, Τόμος Πρακτικών Ημερίδας Ελληνικής Επιτροπής Στρατιωτικής Ιστορίας (Αθήνα 2018), σελ. 317-335, έκδοση Γενικού Επιτελείου Εθνικής Άμυνας (επιμέλεια έκδοσης Ραχμανίδης Γ.), Αθήνα 2019, Ράλλης Ε.: “Ιστορία του Υγειονομικού Σώματος του Στρατού Ξηράς”, σελ. 157-200, Έκδοση Γενικού Επιτελείου Στρατού (Διεύθυνση Υγειονομικού), Αθήνα 2018 και Σταυριανόπουλος Θ.: “Η Υγειονομική Υπηρεσία του Πολεμικού Ναυτικού κατά τους Aπελευθερωτικούς Aγώνας του Έθνους (1821-1965)”, σελ. 271-310, Αθήναι 1978. Τα αποσπάσματα του παρόντος άρθρου προέρχονται από τα βιβλία: Καψής Π.Ι.: “Πώς επήγαμε στη Σμύρνη Και πώς εφύγαμε”, έκδοσις της «Εφημερίδος των Αθηνών», Τυπογραφεία: Εκδοτικού Οίκου Διονυσίου Χ. Μαρούλη, Αθήναι 1934, Μισαηλίδης Κ.: “Πολεμικά φύλλα από τη Μικρασιατικήν Εκστρατεία”, Tόμος 1, Εκ των Καταστημάτων Απ. Ι. Μουστοπούλου, Αθήναι 1923, Σκουζές Δ.Γ.: “Η Αθήνα που έφυγε, Βιβλίον Τρίτον”, Γραφικαί Τέχναι Ι. Μακρής, Αθήνα 1964. Διατηρήθηκε η πρωτότυπη γραφή τους, όπως αυτά καταγράφηκαν από τους συντάκτες τους, χωρίς την παραμικρή ορθογραφική ή συντακτική μεσολάβηση, προκειμένου να μην αλλοιωθεί ο τρόπος και η αυθεντικότητα της γραφής τους. Η μοναδική παρέμβαση του συγγραφέα ήταν η μεταφορά τους στο μονοτονικό σύστημα γραφής για λόγους ομοιομορφίας προς το υπόλοιπο κείμενο. Οι φωτογραφίες, που συμπληρώνουν την παρούσα δημοσίευση, προέρχονται από το συλλεκτικό φωτογραφικό-ιστορικό λεύκωμα, το οποίο εξεδόθη στο πλαίσιο του 21ου Ιατρικού Συνεδρίου Ενόπλων Δυνάμεων: Νταφούλης Π., Νικόλτσιος Β., Διαμαντής Α.: “Η προσφορά της Υγειονομικής Υπηρεσίας στη Μικρασιατική Εκστρατεία”, Θεσσαλονίκη 2006, τον πρώτο τόμο της ιστορίας του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού: Πανταζίδης Ξ.Λ.: ό.π., και το προσωπικό αρχείο του συγγραφέα.

70 Περίπλους 121

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ & ΘΑΛΑΣΣΑ

ΑΔΡΙΑΣ. ΗΤΑΝ ΟΛΟΙ ΤΟΥΣ ΗΡΩΕΣ.

Η βιογραφία του θρυλικού αντιτορπιλικού Συγγραφέας Μαργαρίτα Πουρνάρα ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΥΚΛΩΨ ΑΜΚΕ, Δράμα 2022

Σ

τις 19 Δεκεμβρίου 2022 μέσα στην κατάμεστη αίθουσα της Λέσχης Ενόπλων Δυνάμεων στην πλατεία Ρηγίλλης παρουσιάσθηκε το νέο βιβλίο της Μαργαρίτας Πουρνάρας στο οποίο ιστορείται η βιογραφία του θρυλικού Αντιτορπιλικού του Πολεμικού μας Ναυτικού κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Ή έκδοση υλοποιήθηκε από την Αστική Μη Κερδοσκοπική Εταιρεία «ΚΥΚΛΩΨ» την οποία έχει ιδρύσει ο εφοπλιστής κος Άρης Θεοδωρίδης Η Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κατερίνα Σακελλαροπούλου παρέστη στην εκδήλωση. Όπως ήταν φυσικό στην παρουσίαση του βιβλίου δεν θα μπορούσε να λείπει η ηγεσία του Πολεμικού Ναυτικού με πρώτο τον Αρχηγό του Γενικού Επιτελείου Ναυτικού Αντιναύαρχο Στέλιο Πετράκη, ο οποίος έλαβε και τον λόγο για να χαιρετίσει την εκδήλωση. Αφορμή για τη συγγραφή του βιβλίου στάθηκε μία φωτογραφική μηχανή Kodak Brownie την οποία ο Πέτρος Ασλάνης, ναύτης του «Αδρίας» είχε αγοράσει από έναν Βρετανό στην Αλεξάνδρεια και την είχε μαζί του καθ’ όλη τη διάρκεια της, ασύλληπτης για τη φαντασία, περιπέτειας του πλοίου, μέχρι τον επανάπλου του στην Αλεξάνδρεια, στις 6 Δεκεμβρίου 1943, ανήμερα του Αγίου Νικολάου. Την μηχανή αυτή μαζί με το φιλμ που περιείχε λήψεις από τα συγκλονιστικά γεγονότα εκείνων των ημερών, δώρισε στο υπό ίδρυση μουσείο φωτογραφίας από την ΚΥΚΛΩΨ ΑΜΚΕ στην Δράμα, η κα. Φανή Ζιώγα-Ασλάνη, νύφη του Πέτρου Ασλάνη, με καταγωγή από την Δράμα. Ο κος Θεοδωρίδης εμπιστεύθηκε την πολύπειρη πένα της Μαργαρίτας Πουρνάρα, η οποία στηρίχθηκε σε γνωστές μέχρι σήμερα πηγές αλλά και στην πρωτογενή έρευνα που έκανε σε γερμανικά και βρετανικά αρχεία, τα οποία εισφέρουν νέα στοιχεία. Στο βιβλίο, εκτός από τον ρόλο του Κυβερνήτη Ιωάννη Τούμπα, φωτίζεται η σημαντική συμβολή του Α’ Μηχανικού Κώστα Αράπη αλλά και των υπόλοιπων αξιωματικών και του πληρώματος. Φυσικά το βιβλίο εμπλουτίσθηκε και με τις ανέκδοτες, μέχρι τώρα, φωτογραφίες που είχε τραβήξει ο ναύτης Πέτρος Ασλάνης με τη μηχανή του. Πραγματικά οι φωτογραφίες αυτές κάνουν τον αναγνώστη του βιβλίου να ανατριχιάζει καθώς εικονίζουν, κάποιες απ’ αυτές, τα κουρελιασμένα κορμιά των συντρόφων του Ασλάνη εγκλωβισμένα μέσα στις ξεσκισμένες, από την έκρηξη της νάρκης, λαμαρίνες του πλοίου. Άλλες πάλι δείχνουν τους απλούς τάφους με τους απέριττους ξύλινους σταυρούς στη γη του

Γκιουμουσλούκ, όπου τάφηκαν, τυλιγμένοι μέσα σε μπράντες (αιώρες), οι άτυχοι σύντροφοι του Ασλάνη. Η Μαργαρίτα Πουρνάρα πλέκει αριστοτεχνικά το ιστορικό της περιπέτειας, το οποίο κανένας αναγνώστης δεν θα πίστευε πως ήταν πραγματικό γεγονός εάν δεν ήταν γνωστό, απλώς θα νόμιζε πως η φαντασία της συγγραφέως είναι γόνιμη και γεννά αριστουργήματα. Παρά το γεγονός ότι πολλά έχουν γραφεί για την περιπέτεια του «Αδρίας», εκτιμάται πως το βιβλίο της Μαργαρίτας Πουρνάρα έχει ανακεφαλαιώσει όλα τα γεγονότα και παρουσιάζει μια ολοκληρωμένη διήγηση για το πιο συγκλονιστικό επεισόδιο του ναυτικού αγώνα του Πολεμικού μας Ναυτικού στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Θερμά συγχαρητήρια σε όλους τους συντελεστές για την εξαιρετική έκδοση. Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη Περίπλους 121 71

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ & ΘΑΛΑΣΣΑ

Γύρω στον Κόσμο

Συγγραφέας Ηλίας Δ. Αλουπογιάννης • εκδοσεισ Όστρια

σή σας τόσο ζωντανή, μεστή και ζεστή, που με έκανε την ίδια στιγμή, παιδί και ενήλικη μπροστά στα αληθινά και μοναδικά της ζωής. Κι’ αυτό το χρωστάω στο φίλο μου και συμμαθητή μου από τα γυμνασιακά χρόνια που τυχαίνει να είναι γιός σας, τον Ηλία Αλουπογιάννη του Δημήτρη. Ευχαριστώ για αυτό το μαγικό ταξίδι. Με τιμή και συγκίνηση».

«Γ

ια πολλούς, το καράβι που φεύγει γίνεται μισητό, για άλλους λύτρωση και για κάποιους παραμένει μόνο καράβι. Σε καμιά άλλη περίπτωση τα μάτια δεν μιλάνε πιο ζωντανά, όσο στο χωρισμό και στην συνάντηση. Δύο στιγμές που έχουν μέσα τους όλο το ξέσπασμα της καρδιάς: Ο χωρισμός, που φέρνει την σφραγίδα της τραγικότητας, του σκοτεινού και του άγνωστου. Η συνάντηση, το τέρμα ενός κακού όνειρου», εξομολογείται ο συγγραφέας του βιβλίου, το οποίο αφιερώνει «Στους ΕΡΓΑΤΕΣ ΤΗΣ ΘΑΛΑΣΣΑΣ του ένδοξου εμπορικού ναυτικού της χώρας μας», όπως γράφει. Η παρουσίαση της τρίτης έκδοσης του βιβλίου «ΓΥΡΩ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ» του Πλοιάρχου Ε.Ν. Δημήτρη Η. Αλουπογιάννη, έγινε στις

26 Οκτωβρίου 2022, στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Αθηναίων. Προλόγισε η κα. Λίνα Νικολακοπούλου και μίλησαν: ο κ. Ιωάννης Β. Γράβαρης Αντιπρόεδρος ΣτΕ, ο κ. Γεώργιος Τσιμουρής, Καθηγητής Κοινωνικής Ανθρωπολογίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και ο κ. Ευάγγελος Γ. Αυγουλάς, δικηγόρος-μέλος του Δ.Σ. του Δικηγορικού Συλλόγου Αθηνών. Την εκδήλωση έντυσαν μουσικά η κα Αργυρώ Καπαρού στο τραγούδι με συνοδεία της κας Ευαγγελίας Μαυρίδου στο πιάνο. Στον πρόλογο της τρίτης έκδοσης η κα. Λίνα Νικολακοπούλου, αποτεινόμενη στο συγγραφέα, γράφει μεταξύ άλλων: «Θα ήθελα να βλέπατε το βλέμμα μου καθώς διάβαζα το βιβλίο σας. Γιατί εγώ, εκεί σας συνάντησα. Με κερδίσατε από την πρώτη σελίδα. Η αφήγη-

g Ο Δημήτρης Η. Αλουπογιάννης. h Από την παρουσίαση του βιβλίου στις 26 Οκτωβρίου 2022. Από αριστερά: ο κ. Γεώργιος Τσιμουρής Καθηγητής Κοινωνικής Ανθρωπολογίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, η κα Λίνα Νικολακοπούλου, ο κ. Ηλίας Δ. Αλουπογιάννης δικηγόρος (γιός του συγγραφέα), ο κ. Ευάγγελος Γ. Αυγουλάς δικηγόρος - μέλος του Δ.Σ του Δικηγορικού Συλλόγου Αθηνών και ο κ. Ιωάννης Β. Γράβαρης Αντιπρόεδρος ΣτΕ.

ΔΗΜΗΤΡΗΣ Η. ΑΛΟΥΠΟΓΙΑΝΝΗΣ

Γεννήθηκε το 1911 στην Αθήνα όπου και πέθανε το 1975. Η ζωή του υπήρξε πολυτάραχη και ο ίδιος θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί ως μία πολυσχιδής προσωπικότητα, όχι μόνο για την εποχή του, αφού αρχικά διετέλεσε δικηγόρος αλλά συνέχισε την καριέρα του ως Αξιωματικός του Λ.Σ. Ο πόλεμος του 1940 τον βρίσκει Λιμενάρχη Λαυρίου. Ύστερα από δικό του αίτημα, τοποθετείται στις 15 Δεκεμβρίου 1940 ως ο πρώτος Έλληνας Λιμενάρχης των απελευθερωμένων Αγ. Σαράντα που δυστυχώς –εξαιτίας της υποχώρησης τον Μάρτιο του 1941– ήταν γραφτό να είναι και ο τελευταίος. Μετά την απομάκρυνσή του από το Λ.Σ., λόγω των δημοκρατικών φρονημάτων του (τα οποία δεν δίσταζε να διατυπώνει δημόσια), μπαρκάρισε ως καπετάνιος στο Εμπορικό Ναυτικό, για να ολοκληρώσει την επαγγελματική σταδιοδρομία του, τα τελευταία 20 χρόνια της ζωής του (1956-1975), ως πλοηγός στο λιμάνι του Πειραιά. Πτυχιούχος της Νομικής και της Ανωτάτης Εμπορικής (σημειωτέον, προπολεμικά), μιλούσε πέντε ξένες γλώσσες ενώ από το 1956-1966 δίδαξε το μάθημα της Ναυτικής Τέχνης στις σχολές Εμπορικού Ναυτικού Κύμης και Ύδρας. Η λογοτεχνική του πένα υπήρξε ιδιαίτερης βαρύτητας με κύριο χαρακτηριστικό μια σπάνια ζωντάνια και αμεσότητα αλλά και διεισδυτική ματιά στις ανθρώπινες σχέσεις, με ρεαλιστική αλλά ξεχωριστή ευαισθησία στην περιγραφή γεγονότων και καταστάσεων. Εκτός από το “ΓΥΡΩ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ” (Θεσ/νίκη 1954) και “Εγχειρίδιο Ναυτικής Τέχνης” (Πειραιάς 1958) έγραψε εκατοντάδες άρθρα σε διάφορες εφημερίδες και περιοδικά, κυρίως ναυτικού περιεχομένου.

Iωάννης Παλούμπης

72 Περίπλους 121

Δωρεές βιβλίων & περιοδικών

50 Χρόνια. Ελληνικό Ινστιτούτο Ναυτικής Τεχνολογίας 1972-2022.

T

ο Ελληνικό Ινστιτούτο Ναυτικής Τεχνολογίας (ΕΛ.Ι.Ν.Τ.) είναι κοινωφελές σωματείο με επιστημονική δραστηριότητα στο χώρο της Ελληνικής ναυτιλίας και διεθνώς. Στόχος του είναι η προώθηση της τεχνολογικής καινοτομίας και η διευκόλυνση της διάχυσης νέων ιδεών και μεθόδων στο ναυτιλιακό γίγνεσθαι. Αποστολή και κύριος σκοπός του φορέα είναι η ανταλλαγή επιστημονικών γνώσεων και πληροφοριών πάνω σε θέματα που αφορούν τη ναυπήγηση, τη ναυσιπλοΐα, τον εξοπλισμό, τη συντήρηση, τη λειτουργία και την ασφάλεια των πλοίων. Για την εκπλήρωση της αποστολής του το ΕΛ.Ι.Ν.Τ. έχει πραγματοποιήσει μέχρι σήμερα εξαιρετικά μεγάλο αριθμό επιστημονικών εκδηλώσεων, τόσο σε εθνικό όσο και σε διεθνές επίπεδο, με κορυφαία δράση τα Ετήσια Συνέδρια του ΕΛ.Ι.Ν.Τ. που πραγματοποιούνται αδιάλειπτα από το 2007, συγκεντρώνοντας το ενδιαφέρον της ακαδημαϊκής και επιχειρηματικής ναυτιλιακής κοινότητας. Στο πλαίσιο του διοργανώνονται συζητήσεις «Στρογγυλής Τράπεζας» και εκθέσεις εξοπλισμού ναυτικής τεχνολογίας. Φέτος συμπληρώθηκαν 50 χρόνια δημιουργικής πορείας του Ελληνικού Ινστιτούτου Ναυτικής Τεχνολογίας, που άφησαν σημαντικό αποτύπωμα στην ανάπτυξη και εφαρμογή νέων επιστημονικών μεθόδων και τεχνολογιών στη Ναυπηγική και Ναυτιλιακή Βιομηχανία. Στο πλαίσιο αυτό το δραστήριο επιστημονικό σωματείο που έχει διακριθεί για την επιστημονική και εκπαιδευτική δράση του στον ναυτιλιακό τομέα, έκανε μια επετειακή έκδοση με πλούσιο αρχειακό και φωτογραφικό υλικό που παρουσιάζουν την ιστορία του που ήδη μετρά μισό αιώνα. Αξίζει να σημειωθεί ότι εκτός από τον Πρόεδρο του ΕΛ.Ι.Ν.Τ. Δρ Νικόλαο Λιάπη στον επετειακό τόμο έχουν γράψει χαιρετισμούς και άρθρα πάνω από 20 προσωπικότητες του ακαδημαϊκού και επιχειρηματικού κόσμου της Ναυτιλίας αλλά και εκπρόσωποι κρατικών φορέων και θεσμών, γεγονός που αναδεικνύει την ευρύτατη απήχηση και μεγάλη εκτίμηση που χαίρει το ΕΛ.Ι.Ν.Τ. για το έργο του. Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη

Δώρησαν στη βιβλιοθήκη του Μουσείου και ευχαριστούμε θερμά τους: Κύριον Δημ. Μαυριδερό: Γενεαλογικά τεκμήρια: η από αρρενογονία καταγωγή του Κωνσταντίνου Μ. Κανάρη (1790-1877) / Δημήτρης Α. Μαυριδερός -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------Εθνικό Ιστορικό Μουσείο: Γεώργιος Α΄: Η διαδρομή του 1863–1913 / Αριστέα Παπανικολάου-Κρίστενσεν.

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------Δημοτική Βιβλιοθήκη Πόρου: Η προσφορά του Πόρου στον αγώνα του 1821 και οι Ποριώτες αγωνιστές / Γιώργος Κυρ. Αθανασίου • Ο Πόρος στους ζωγράφους του 19ου αιώνα / Γιώργος Κ. Αθανασίου • Υπόμνημα περί της φυσικής και πολιτικής καταστάσεως των νήσων Ύδρας, Σπετσών, Πόρου και Ψαρών κατά το έτος 1808 / Αυγούστου ντε Ζασσώ • Η συμβολή του Πόρου στον αγώνα του 1821: 200 χρόνια από την Ελληνική Επανάσταση / Μπάμπης Ανδριανόπουλος, Μπάμπης Κανατσίδης, Σπύρος Μάνεσης, Γιάννης Μανιάτης • Αρχείο Κωνσταντίνου Λογοθέτη Δουζίνα (1803-1830): συμβολή στην ιστορία της νήσου Πόρου / Κωστής Δουζίνας -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------Ελληνική Στατιστική Αρχή: Απογραφή προσφύγων 1923: Αναστατική έκδοση με αφορμή τα 100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή (1922-2022) / [συντονισμός έκδοσης Απόστολος Κασάπης].

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------Κύριον Αντώνιο Σκλεπάρη: Διεύθυνση Εικαστικών, Αρχιτεκτονικής, Φωτογραφίας και Μουσείων Σύγχρονου Πολιτισμού: Thalassa: The Sea in Greek Art from Antiquity until Today -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------Κύριον Ιωάννη Κατσαβό: Το Μεσολόγγι στον ιερό Αγώνα του ‘21 / Νικόλαος Αθ. Κολόμβας -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------Κύριον Ηλία Αλουπογιάννη: Γύρω στον κόσμο / Δημήτρη Η. Αλουπογιάννη -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------Κύριον Πάνο Ν. Στάμου: Συλλογή με αναφορές στο παρελθόν της Λιβαδειάς: Ανέκδοτες μαρτυρίες / Πάνος Ν. Στάμου

Εφημερίδες & Περιοδικά που εστάλησαν στο ΝΜΕ ΕΦΗΜΕΡΙΔΕΣ 1. Η ΦΩΝΗ ΤΩΝ ΠΕΙΡΑΙΩΤΩΝ ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ 1. S HIPPING. International Monthly Review 2. ΝΑΥΤΙΚΗ ΕΛΛΑΣ

3. ΚΡΗΤΕΣ ΤΟΥ ΠΕΙΡΑΙΑ 4. ΙΣΤΙΟΠΛΟΪΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ 5. ΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗ 6. ΗΧΩ ΤΗΣ Π.Ε.Σ.Μ.Ε.Ν.

7. ΝΑΥΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ 8. ΕΞΑΝΤΑΣ

9. ΝΑΥΤΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ 10. ΠΕΙΡΑΪΚΟ ΟΡΟΣΗΜΟ 11. ΣΠΕΤΣΙΩΤΙΚΗ ΗΧΩ 12. ΛΙΜΕΝΙΚΗ ΗΧΩ 13. ΠΑΛΑΙΜΑΧΟΣ ΠΛΟΙΑΡΧΟΣ Ε.Ν.

Περίπλους 121 73



Ημερολoγιο Μουσεiου Χριστουγεννιάτικη εκδήλωση για τα μέλη του Μουσείου Σάββατο 17 Δεκεμβρίου

T

ο πρωινό του Σαββάτου 17 Δεκεμβρίου στη φιλόξενη αίθουσα εκδηλώσεων του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος η Πρόεδρος κα Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη και το Διοικητικό Συμβούλιο υποδέχτηκαν τα μέλη του Μουσείου σε μία ζεστή εορταστική εκδήλωση με ωραία κεράσματα. Σκοπός αυτής της άτυπης χριστουγεννιάτικης εκδήλωσης ήταν να ξαναβρεθούν και να επικοινωνήσουν τα μέλη μας ύστερα από την αναγκαστική απουσία δύο και πλέον ετών λόγω κορονοϊού. Όπως ήταν φυσικό η ατμόσφαιρα υπήρξε φιλική και θερμή με ανταλλαγή ευχών και με ενίσχυση των φιλικών δεσμών μεταξύ των μελών του Μουσείου. Ελπίζουμε και ευχόμαστε τα μέλη μας να ευχαριστήθηκαν την εκδήλωση και να βρήκαν την ευκαιρία να συζητήσουν θέματα σχετικά με το πλαίσιο λειτουργίας του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος.

1

3

5

74 Περίπλους 121

2

4

1. Διακρίνονται από αριστερά ο κος Νικόλαος Μυστακίδης, ο Αντιναύαρχος Π.Ν. (ε.α.) κος Ιωάννης Παλούμπης, η κα Ευδοκία Βουβάλη, ο κος Νικόλαος Παπαδόπουλος και το ζεύγος Παναγιώτη και Λίλας Καραμανώλη.

2. Η αγαπητή και γνωστή δημοσιογράφος του Πειραιά κα Κλαίρη Παπαγεροθέου με την Πρόεδρο του ΝΜΕ.

3. Διακρίνονται από αριστερά ο κος Γεώργιος Μουνδρέας, ο δημοσιογράφος κος Ηλίας Νταλούμης, μέλος ΔΣ του ΝΜΕ και ο Ανθυπασπιστής (ΝΟΣ) Π.Ν. κος Ιωάννης Κατσαβός. 4. Το ζεύγος του κυρίου Δημητρίου Λαμπράκη και η Πρόεδρος του ΝΜΕ. 5. Από αριστερά ο Υποναύαρχος Λ.Σ. (ε.α.) κος Γεώργιος Καλαρώνης Γενικός Γραμματέας Δ.Σ. ΝΜΕ, ο Πρέσβης (ε.τ.) κος Δημήτριος Τσικούρης, ο κος Ιωάννης Τριφύλλης Ταμίας, ΔΣ ΝΜΕ, ο κος Ιωάννης Καζακίδης, το μέλος του ΔΣ ΝΜΕ, η εφοπλίστρια κα Έλπη Πετράκη και η θυγατέρα της Μαρίνα Λεδάκη.



1

2

3

4

5

Ημερολόγιο Μουσείου

6

1. Από αριστερά ο κος Δημήτριος Νομικός, στη συνέχεια ο Αντιπρόεδρος και η Γενική Γραμματέας του Συνδέσμου Παραδοσιακών Σκαφών κος Μάνος Βερνίκος και κα Αννίκα Μπαρμπαρήγου. 2. Ο επίτιμος Γ. Γραμματέας του ΝΜΕ κος Γιάννης Λιναρδάκης, ο Ναύαρχος Π.Ν. (ε.α.) κος Νικόλαος Τσούνης, Αντιπρόεδρος ΔΣ ΝΜΕ και ο Αντιστράτηγος (ε.α.) κος Σπύρος Μπελεγράτης, Πρόεδρος του ΣΕΕΘΑ. 3. Από αριστερά διακρίνονται ο κος Δημήτρης Λαουτάρης, ο Δρ Ιστορίας κος Πάνος Στάμου, ο Αντιναύαρχος Π.Ν. (ε.α.) κος Ιωάννης Παλούμπης, ο Αντιναύαρχος Π.Ν. (ε.α.) κος Δημήτριος Λαδόπουλος και η κα Βιργινία Τουρώφ. 4. Από αριστερά η κα Βάσση Οικονόμου, η κα Δέσποινα Κατσαρού-Μοσχονά μέλος ΔΣ του ΝΜΕ, ο κος Γιάννης Λιναρδάκης, επίτιμος Γ.Γ. ΝΜΕ και ο Ναύαρχος Π.Ν. (ε.α.) κος Νικόλαος Τσούνης Α’ Αντιπρόεδρος ΔΣ του ΝΜΕ. 5. Ο Αντιναύαρχος Π.Ν. (ε.α.) κος Ιωάννης Παλούμπης και ο Αντιναύαρχος Π.Ν. (ε.α.) κος Νικόλαος Μανταδάκης.

6. Η κα Μένη Πασχάλη, η κα Λία και ο κος Γεώργιος Σκουτέρης, ο Υποναύαρχος Π.Ν. (ε.α.) και επίτιμος Δήμαρχος Χολαργού κος Βασίλειος Ξύδης. 7. Στιγμιότυπο.

7

Περίπλους 121 75



Ημερολόγιο Μουσείου

1

2

3

5

4

6

1. Ο κος Σωτήριος Πατρώνης και η Πρόεδρος ΝΜΕ κα Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη. 2. Διακρίνονται από αριστερά ο κος Κώστας Μαρκοζάνης, η κα Βούλα Χούτου, ο Αντιναύαρχος Π.Ν. (ε.α.) κος Άγγελος Χρυσικόπουλος, ο Αντιναύαρχος Π.Ν. (ε.α.) κος Ιωάννης Παλούμπης, η κα Βαρβάρα και ο κος Θεόδωρος Κόντες, επίτιμος Πρόεδρος της Ένωσης Εφοπλιστών Κρουαζιεροπλοίων και Φορέων Ναυτιλίας. 3. Πατήρ και υιός Παναγής και Νίκος Μολφέτας.

4. Από αριστερά ο Υποναύαρχος Π.Ν. (ε.α.) κος Σταμάτης Κλουδάς, ο Υποναύαρχος Π.Ν. (ε.α.) κος Δημήτρης Λαδόπουλος, η κα Πηνελόπη Καζάζη και η κα Πέπη Κλουδά. 5. Ο κος Κωνσταντίνος Φωτήλας και ο Αντιναύαρχος Π.Ν. (ε.α.) κος Χρήστος Καζάζης 6. Ο θωρακοχειρουργός κος Αθανάσιος Σταματελόπουλος. με τα τρία παιδιά του εξερευνούν το έργο κινητικής τέχνης «Ναυμαχώντας» του Διονύση Τσάση, το οποίο δωρήθηκε στο Μουσείο από τον κύριο Ηρακλή Προκοπάκη, Αντιπρόεδρο της DANAOS. 7. Διακρίνονται στο κέντρο και από αριστερά ο κος Τάκης Χατζηπέρος Περιφερειακός Σύμβουλος Αττικής, ο Αντιναύαρχος Π.Ν. (ε.α.) κος Αναστάσιος Δημητρακόπουλος και ο Αντιναύαρχος Π.Ν. (ε.α.) κος Αντώνιος Αναστασάκης Πρόεδρος Συνδέσμου Αποφοίτων ΣΝΔ.

7

76 Περίπλους 121



Ημερολόγιο Μουσείου

Δωρεά εταιρίας BUREAU VERITAS ΕΛΛΑΣ

Ιδιαίτερες ευχαριστίες οφείλονται στην εταιρία BUREAU VERITAS ΕΛΛΑΣ για την ευγενική δωρεά του ποσού των 10.000 ευρώ για την βελτίωση των εγκαταστάσεων του Μουσείου.

Υδάτινα Μονοπάτια: Εκπαιδευτική πρωτοβουλία του Ομίλου Ερετών για την ιστορία και τις αξίες του αθλήματος της Κωπηλασίας

O

Όμιλος Ερετών το αρχαιότερο αθλητικό σωματείο της Ελλάδος προσκάλεσε μαθητές της Ε’ και Στ’ τάξης των δημοτικών σχολείων του Πειραιά, να συμμετέχουν στο πρότυπο εκπαιδευτικό πρόγραμμα «Υδάτινα Μονοπάτια», ένα βιωματικό ταξίδι στις αξίες του Ναυταθλητισμού και του Ολυμπισμού μέσω της ιστορίας και του πολιτισμού της Κωπηλασίας. Σκοπός του προγράμματος είναι να γνωρίσουν και να κατανοήσουν τα παιδιά τα πλεονεκτήματα του «αθλητισμού του νερού» και της σωματικής άσκησης μέσα από το άθλημα της Κωπηλασίας, που έχει αναδείξει 23 Ολυμπιονίκες και πολλούς παγκόσμιους πρωταθλητές για τη χώρα μας. Το πρόγραμμα παρουσίασε σε ειδική εκδήλωση την Τρίτη 15 Νοεμβρίου στις εγκαταστάσεις του Ομίλου Ερετών ο Πρόεδρος του κος Κωνσταντίνος Λυμπερόπουλος ο οποίος ευχαρίστησε όλους τους φορείς που υποστηρίζουν την δράση: την Εθνική Ολυμπιακή Ακαδημία, το Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος, τον ΟΠΑΝ του Δήμου Πειραιά και την Διεύθυνση Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Πειραιά του Υπουργείου Παιδεία, που έχει εγκρίνει το πρόγραμμα. Η υπεύθυνη του προγράμματος από τον Όμιλο Ερετών καθηγήτρια Φυσικής Αγωγής κα Ελευθερία Βασιώτη επισήμανε χαρακτηριστικά: «Ως σύγχρονη γενιά καθηγητών Φυσικής Αγωγής έχουμε χρέος

να συμβάλλουμε στην οργάνωση της σωματικής αγωγής, του αθλητισμού και του ναυταθλητισμού, διδάσκοντας την ελληνική “Τέχνη της Άθλησης” ως θεραπεία του σώματος και του πνεύματος» Η Πρόεδρος κα Αναστασία Αναγνωστοπούλου-Παλούμπη κατά την παρουσίαση του προγράμματος από την πλευρά της δήλωσε ότι στο πλαίσιο της πρωτότυπης εκπαιδευτικής δράσης «Υδάτινα Μονοπάτια» το Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος συνεργάζεται με ιδιαίτερη χαρά καθώς ο ναυταθλητισμός, μέσω της καλλιέργειας των ναυτικών δεξιοτήτων, προωθεί τη ναυτοσύνη ως στοιχείο της πολιτιστικής ταυτότητας των Ελλήνων.

Το Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος προσφέρει δωρεάν στους μαθητές και τις μαθήτριες των σχολείων του Πειραιά που συμμετέχουν στο πρόγραμμα θεματικές εκπαιδευτικές ξεναγήσεις για την αρχαία ναυσιπλοΐα, με έμφαση στα πληρώματα των ερετών των αθηναϊκών τριήρων. Τα παιδιά παίρνουν πληροφορίες για τον αρχαίο ναύσταθμο της Ζέας, μαθαίνουν τις ιστορικές καταβολές της αγωνιστικής κωπηλασίας και κατανοούν την πολιτιστική της διάσταση. Οι επισκέψεις των σχολείων στο πλαίσιο του προγράμματος ξεκίνησαν στις 24 Νοεμβρίου και θα διαρκέσουν μέχρι το Μάιο του 2023.

Παρουσίαση Έκδοσης "Υγρά Κέλευθα"

T

Ο συγγραφέας Δρ Κωνσταντίνος Αντύπας στο βήμα.

ο Σάββατο 22 Οκτωβρίου 2022 και ώρα 11:00 π.μ. πραγματοποιήθηκε στο Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος από τον εκδοτικό οίκο 24 γράμματα η παρουσίαση του βιβλίου: «Υγρά Κέλευθα. Πλοία και ρότες στην Ομηρική Εποχή 1000-500 π.Χ.» του Δρ Κλασικής Φιλολογίας Κωσταντίνου Αντύπα. Για την επιστημονική έκδοση που εξετάζει πολύπλευρα ζητήματα της ναυσιπλοΐας των ομηρικών χρόνων μίλησαν οι: - Ιωάννης Παλούμπης, Αντιναύαρχος ε.α.

- Νικήτας Νικητάκος, καθηγητής Πληροφορικής και Νέων Τεχνολογιών στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου -Μ ενέλαος Χριστόπουλος, καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Πατρών -Ε υφημία Καρακάντζα, αναπληρώτρια καθηγήτρια Κλασικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Πατρών. Στον Περίπλου, τεύχος 109/2019, σ. 72 είχε δημοσιευθεί η βιβλιοπαρουσίαση του έργου από τον Ναύαρχο Ιωάννη Παλούμπη.

Περίπλους 121 77

Γράφει ο Σκάπουλος 78 Περίπλους 121

A

γαπητοί αναγνώστες του «Περίπλου» Ο γέρο-Σκάπουλοςήταν αρκετά μεγάλο παιδί το ’40 (το 1940), ώστε να θυμάται το πρωί της 28ης Οκτωβρίου, τόσο τις σειρήνες που ήχησαν απ’ άκρου σ’ άκρο σε πόλεις και χωριά σ’ όλη τη χώρα, όσο και τις σκηνές αναχώρησης των ανδρών που πήγαιναν στον πόλεμο. Και ναι μεν ο Σκάπουλος δεν θυμάται κανένα άνδρα να έφευγε τραγουδώντας, αλλά ήταν φανερό και διάχυτο σε όλους το συναίσθημα του θυμού και της αγανάκτησης για τις ιταμές φασιστικές προκλήσεις που είχαν προηγηθεί και συσσωρευμένη η επιθυμία να δοθεί επί τέλους μια απάντηση σ’ αυτές τις άνανδρες επιθέσεις την ευθύνη των οποίων δεν ανελάμβανε κανένας επώνυμα και που, στην κορύφωσή τους, είχαν ήδη στοιχίσει τη βύθιση του Ευδρόμου «Έλλη» ανήμερα της Παναγίας στις 15 Αυγούστου, έξω απ’ το λιμάνι της Τήνου. Ο πατέρας του Σκάπουλου έφυγε κι αυτός απ’ το χωριό του, ανέβηκε στα βουνά της Ηπείρου μαζί με τ’ άλλα «...της Ελλάδος παιδιά» και εκεί έτρεξε με την ξιφολόγχη μέσα στο χιόνι, σαν σε πίνακα του Αλεξανδράκη, να αποκρούσει την άνανδρη επίθεση που εκδηλώθηκε, ενωρίτερα ακόμα και, από την ελάχιστη χρονική διορία που είχε δοθεί από τους εισβολείς. Κανείς από την οικογένεια δεν ξαναείδε τον πατέρα... Έμεινε εκεί στα δύσβατα περάσματα των βουνών, μαζί με τους συντρόφους του, να θυμίζει με το πνεύμα του στον κόσμο ολόκληρο, που έκπληκτος παρακολουθούσε, τον τρόπο που οι Έλληνες γνωρίζουν όχι μόνο να ζουν, αλλά και να υπερασπίζονται την αξιοπρέπειά τους και να πεθαίνουν γι’ αυτήν. Οι περιπέτειες της χώρας που ακολούθησαν έμειναν ανεξίτηλα χαραγμένες στο μυαλό

του, νεαρού τότε, Σκάπουλου, ο οποίος μπαρκάρισε πριν μπει η δεκαετία του ’50 και έτσι απομακρύνθηκε από το πεδίο που διαδραματίσθηκαν αυτές οι περιπέτειες, οι οποίες αμαύρωσαν την εικόνα της χώρας. Φίλες και φίλοι όπως παρατηρείτε η διήγηση των γερόντων δεν μπορεί παρά να περιστρέφεται γύρω από την εξιστόρηση της ζωής τους και των προσωπικών τους βιωμάτων. Πολλές φορές, όμως, αυτές οι διηγήσεις δεν στερούνται αξίας, καθώς ανατρέχοντας σε συμβάντα και καταστάσεις που έχουν λάβει χώρα αποκομίζει κανείς τα διδάγματα μιας εποχής, είναι αυτό που λέμε περισσότερο εύηχα «η πείρα». Έτσι ο Σκάπουλος, σήμερα, νιώθει την ανάγκη να ανατρέξει στις αναμνήσεις του εκείνης της εποχής και να αναφέρει όσα θυμάται, όχι όσα διάβασε από βιβλία, αλλά όσα έζησε ο ίδιος. Οι αναμνήσεις μετά χάνονται στα αμπάρια ενός φορτηγού (Bulk Carrier θα λέγαμε σήμερα) που φορτοεκφόρτωνε με τα δικά του βίτζια, αφού το πλήρωμα, ο Σκάπουλος ένας κι αυτός, είχε πρώτα καθαρίσει και πλύνει τα αμπάρια από το προηγούμενο φορτίο και είχε ανοίξει τις μπουκαπόρτες των αμπαριών στον καθαρό αέρα. Σήμερα δεν θα υποκύψω στον πειρασμό να επεκταθώ στην περιγραφή της ζωής μέσα στο βαπόρι. Ο σκοπός για τούτο το σημείωμα ήταν να γραφτούν δυο λόγια για κείνη τη δρακογενιά του ’40, που πάνω στα Ηπειρώτικα βουνά ανέτρεψε όλα τα δεδομένα εκείνης της εποχής και αναποδογύρισε τη λογική των αριθμών, τη λογική των οπλικών συστημάτων, τη λογική την ίδια. Ήταν μια απίστευτη νίκη,

μια απίστευτη τροπή που πήραν οι εξελίξεις, καθώς επιτυγχανόταν η πρώτη νίκη κατά των δυνάμεων του Άξονα. Συγχρόνως ενθαρρύνονταν οι λαοί της Ευρώπης, που έβλεπαν πως η αντίσταση στις μηχανοκίνητες Μεραρχίες, στους αβύθιστους Στόλους και στις προηγμένες για την εποχή Αεροπορίες, που σκοτείνιαζαν τον ουρανό από το πλήθος των αεροπλάνων και σκορπούσαν τον τρόμο με το παραλυτικό απαίσιο ουρλιαχτό των βομβαρδιστικών καθέτου εφορμήσεως, δεν ήταν μάταιη. Απέναντι σ’ όλα αυτά στάθηκε η ξιφολόγχη του Έλληνα φαντάρου, που εγκαρδιωμένος από το δίκιο του, υπερασπιζόταν την οικογένειά του, το χωριό του, την πατρίδα του. Χωρίς να θέλω να γίνω λυρικός, ο αγώνας εκείνος δεν περιγράφεται θαυμάσια από τους στίχους (402 – 405) του Αισχύλου;;; «Ω παίδες Ελλήνων, ίτε, ελευθερούτε πατρίδ’, ελευθερούτε δε παίδας, γυναίκας, θεών τε πατρώων έδη, θήκας τε προγόνων νυν υπέρ πάντων αγών»

Φ

ίλες και φίλοι. Όσο κι αν το επιθυμούσα δεν κατάφερα να αποφύγω να παρασυρθώ σε λυρικά μονοπάτια για να περιγράψω το πνεύμα εκείνης της εποχής. Ας είναι τούτο το σημείωμα σπονδή μνήμης για τον πατέρα του Σκάπουλου και όλους του πατεράδες των παιδιών του ’40 που δεν γύρισαν από το μέτωπο, όπως και για όλους εκείνους που γύρισαν ανάπηροι, μισοί, για να θυμίζουν τη μεγάλη εποποιία τους και τον αγώνα που πολέμησαν για όλους εμάς. Παράλληλα ας ευχηθούμε να μη χρειασθεί να ξαναδούμε στις μέρες μας τέτοιο πόλεμο. Ας είναι όμως όλοι βέβαιοι, πως αν προκληθούμε όπως τότε, θα αγωνισθούμε όπως τότε και θα νικήσουμε όπως τότε. Το υποσχόμαστε στην Ιστορία μας, το υποσχόμαστε στον λαό μας, το υποσχόμαστε στις σκιές των πατεράδων μας που μας παρακολουθούν πάνω από τα βουνά της Ηπείρου.

Ναυτικά Μουσεία και Πολιτιστικοί Φορείς της Ναυτικής Παράδοσης ΝΑΥΤΙΚA MOYΣΕΙΑ ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΕΛΛΑΔΟΣ (Ν.Π.Ι.Δ.) Ακτή Θεμιστοκλέους, 185 37 Μαρίνα Ζέας-Πειραιάς, Τηλ: 210 4516264, 210 4516822, Fax: 210 4512277E-mail: info@hmmuseum.gr • Website: www.hmmuseum.gr ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΚΡΗΤΗΣ (Ν.Π.Ι.Δ.) Ακτή Κουντουριώτη, 731 33 Χανιά, Τηλ: 28210 91875, Fax: 28210 74484, E-mail: mar-mus@otenet.gr • www.mar-mus-crete.gr ΝΑΥΤΙΚΟ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΓΑΛΑΞEΙΔΙΟΥ (Δημοτικό) Μουσείου 3 & Σταύρου Νιάρχου, 330 52 Γαλαξείδι, Τηλ/Fax: 22650 41795 ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ - ΜΟΥΣΕΙΟ ΥΔΡΑΣ (ΥΠ.ΕΘ.Π.Θ- ΓΕΝΙΚΑ ΑΡΧΕΙΑ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ) 180 40 ΥΔΡΑ, Τηλ: 22980 52355, 54142, Fax: 22980 52355, E-mail: mail@gak-ydras.att.sch.gr • www.iamy.gr ΠΛΩΤΟ ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ-Θ/Κ «Γ. ΑΒΕΡΩΦ» (Κρατικό) Μαρίνα Φλοίσβου, Τροκαντερό, 175 10 Παλαιό Φάληρο, Τηλ/Fax: 210 9888211, E-mail:averof@navy.mil.gr, Website: www.averof.mil.gr/ Α/Τ ΒΕΛΟΣ (Κρατικό) Μουσείο Αντιδικτατορικού Αγώνα, Μαρίνα Φλοίσβου, Τροκαντερό, 175 10 Παλαιό Φάληρο, Τηλ: 210 9888457 ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΝΑΥΤΙΚΟ ΚΑΙ ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΣΥΜΗΣ 856 00 Γιαλός Σύμης, Δωδεκάνησα, Τηλ: 22460 72363, 22460 72569 ΜΟΥΣΕΙΟ ΑΛΙΕΙΑΣ ΚΑΙ ΝΑΥΠΗΓΙΚΗΣ ΑΛΙΕΥΤΙΚΩΝ ΣΚΑΦΩΝ ΤΟΥ Δ. ΠΕΡΑΜΑΤΟΣ (Δημοτικό) Λ. Δημοκρατίας & Μ. Κιουρί (δίπλα στα Τ.Ε.Ε), 188 63 Ν. Ικόνιο, Πέραμα, Τηλ. 210 4014896, 210 4414700 ΜΟΥΣΕΙΟ ΑΛΙΕΥΤΙΚΩΝ ΣΚΑΦΩΝ & ΕΡΓΑΛΕΙΩΝ Ν. ΜΟΥΔΑΝΙΩΝ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ (Δημοτικό) Βιθυνίας 2, 632 00 Ν. Μουδανιά Χαλκιδικής, Τηλ/Fax: 23730 26166, E-mail: mfbem@hotmail.com ΜΟΥΣΕΙΟ ΝΑΥΤΙΚΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ (Αστική μη κερδοσκοπική εταιρία) Τέρμα Αναπαύσεως, (Πύλη ΠΑΛΑΣΚΑ), 188 63 ΠΕΡΑΜΑ, Τηλ: 210 4284270, Fax: 210 4284276, E-mail: info@maritime-museum.gr • Website: www.maritime-museum.gr ΜΟΥΣΕΙΟ ΝΑΥΤΙΚΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ ΚΑΙ ΣΠΟΓΓΑΛΕΙΑΣ ΝΕΑΣ ΚΟΥΤΑΛΗΣ (Δημοτικό) Λήμνος 81 400, Τηλ. 22540 92383, 51790, 51362, Fax: 22540 51763, E-mail: dimkout@otenet.gr ΝΑΥΤΙΚΟ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΖΑΚΥΝΘΟΥ (Ν.Π.Ι.Δ.) Μπόχαλη, Σταυρός, 29100 Ζάκυνθος, Τηλ.: 26950 83223/28249, Fax: 26950 83748 ΜΙΛΑΝΕΙΟ ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ Τσιλιβή, Ζακύνθου ΤΤ 22100. Τηλ. 26950 42436/ Κιν. 6974 065 776 ΝΑΥΤΙΚΟ - ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΙΘΑΚΗΣ (Δημοτικό) Πρώην Ηλεκτρικός Σταθμός, Βαθύ Ιθάκης, Τηλ. 2674033398 ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ (Ν.Π.Ι.Δ) Ενόπλων Δυνάμεων 10, 846 00 Μύκονος, Τηλ.: 22890 22700/210 81 25 547, Fax: 22890 22700, E-mail: museum@emproslines.com ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΑΝΔΡΟΥ (Δημοτικό) Δήμος Άνδρου, 845 00 Χώρα Άνδρου, Τηλ: 2282 0 22275, 2282 360223, Fax: 2282024166, E-mail: npdd@andros.gr ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΘΗΡΑΣ (Ν.Π.Ι.Δ) Οία Θήρας, 847 00, Τηλ.: 22860 71156 ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΙΟΝΙΟΥ (Ν.Π.Ι.Δ.) Δημοτικό Διαμέρισμα Φάρσων Δήμου Αργοστολίου, 28100 Φάρσα Κεφαλληνίας, Τηλ: 26710 87260, Fax: 26710 25656 ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΚΑΒΑΛΑΣ (Δημοτικό) Ραψάνη, Χρυσοστόμου Σμύρνης 1, Τηλ: 2510 240 668, 6977 391 605, Ε-mail: nmkav.gr@gmail.com • Website:www.nmkav.gr ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΚΑΛΥΜΝΟΥ (Δημοτικό) Δήμος Καλύμνου, 852 00 Κάλυμνος, Τηλ: 2243 0 51361 ΜΟΥΣΕΙΟ ΝΑΥΠΗΓΙΚΩΝ ΚΑΙ ΝΑΥΤΙΚΩΝ ΤΕΧΝΩΝ ΑΙΓΑΙΟΥ (υπό ίδρυση) Πληροφορίες: Πνευματικό Ίδρυμα Σάμου "Νικόλαος Δημητρίου" Τηλ.: 22730 62286 ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΚΑΡΔΑΜΥΛΩΝ ΧΙΟΥ (υπό ίδρυση) Καρδάμυλα 82 300 Χίος, Τηλ. Πληροφοριών: 2510835287/ Κιν.: 6936136145 ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ (Ν.Π.Ι.Δ.) Αγ. Νικολάου 15, 60200 Λιτόχωρο Πιερίας, Τηλ. 2352082711, E-mail: nmlitohorou@yahoo.gr • Website: www.nmlitohorou.gr ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΟΙΝΟΥΣΣΩΝ (Ν.Π.Ι.Δ) Avra-Ship Management SA, Κολοκοτρώνη 116, 18535 Πειραιάς, Τηλ: 210 4181601-6, Οινούσσες, 821 01 Οινούσσες Χίου, Τηλ: 22720 55182, E-mail: elachl@gmail.com ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΧΙΟΥ (Ν.Π.Ι.Δ) Στέφανου Τσουρή 20, 821 00 Χίος, Τηλ: 22710 44139, Fax: 22710 44141, E-mail: naftmusi@otenet.gr • Website: www.chiosnauticalmuseum.gr ΜΟΥΣΕΙΟ ΝΑΥΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ ΣΚΙΑΘΟΥ Παλιό Λιμάνι, Σκιάθος 37 002, Τηλ και Fax: 24270 23504, E-mail: skiathosmaritime.m@gmail.com ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΟ & ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΣΑΛΑΜΙΝΑΣ (Ν.Π.Δ.Δ.) Κων/νου Καραμανλή 1, Δημαρχιακό Μέγαρο, ΤΤ18900, Σαλαμίνα. Τηλ.-fax: 213-2027316 E-mail: museum@0165.syzefxis.gov.gr ΜΟΥΣΕΙΟ ΝΑΥΤΙΚΉΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ ΣΥΡΟΥ (Ν.Π.Ι.Δ.) Εργατικό κέντρο Κυκλάδων. Αγίου Νικολάου 1 Ερμούπολη, 84100 Σύρος • Τηλ: 6972212533, Ε-mail: nmsyrou@gmail.com

ΣΥΝΕΡΓΑΖΟΜΕΝΑ ΝΑΥΤΙΚA MOYΣΕΙΑ

ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΑΓΙΑΣ ΝΑΠΑΣ ‘’THALASSA’’ Κρυού Νερού 14, 30707Αγία Νάπα,Κύπρος, Τηλ. 00357 23816366, Fax: 003523816369, E-mail: thalassa.museum@agianapa.org.cy • Website: www.thalassamuseum.org.cy/el/

Φορείς (Ιδρύματα - Ινστιτούτα - Ναυτικές Συλλογές) ΙΔΡΥΜΑ ΑΛΣΟΥΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΑΥΤΙΚΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ (Ν.Π.Ι.Δ.) Παπαρηγοπούλου 2, 105 61 Αθήνα, Τηλ. 2103368517, Fax: 2103253680, E-mail:info@alsosnautikisparadosis.gr • Website: www.alsosnautikisparadosis.gr ΙΔΡΥΜΑ «ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΛΑΣΚΑΡΙΔΗ» - ΝΑΥΤΙΚΗ ΣΥΛΛΟΓΗ 2ας Μεραρχίας 36 & Ακτής Μουτσοπούλου, 185 35 Πειραιάς, Τηλ: 210 4297 540-1-2, Fax: 210 4296024, E-mail: info@laskaridou.gr • Website: www.laskaridou.gr/naftiki-sillogi ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΝΑΥΤΙΚΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ (Ν.Π.Ι.Δ.) Σκρα 94, 176 73 Καλλιθέα, Αθήνα, Τηλ. 2108957234 ΙΔΡΥΜΑ ΜΑΡΙΑ ΤΣΑΚΟΣ - ΔΙΕΘΝΕΣ ΚΕΝΤΡΟ ΝΑΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ Μιχαήλη Λιβανού 51, 82100 Χίος, Τηλ: 22710 82777, Fax: 22710 81979, E-mail: contact@mariatsakosfoundation.gr • Website: mariatsakosfoundation.gr ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΕΜΠΟΡΙΚΗΣ ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ Γρηγορίου Λαμπράκη 154, 185 33 Πειραιάς, Τηλ: 2104191358, 2104297616, Fax: 2104281665, E-mail: museum@yen.gr ΝΑΥΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΤΕΧΝΗΣ & ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ "ΑΕΙΝΑΥΤΕΣ" Πούντα Ζέζα, Λαύριο, Τηλ.: 210 4133709