Προτάσεις ανάγνωσης

2ο Πρότυπο Γυμνάσιο Αθηνών

Προτάσεις ανάγνωσης Εργασίες μαθητών/τριών των τμημάτων Α4 και Γ4 σε αυτοτελή κείμενα στο μάθημα της ΝΕ Λογοτεχνίας Σχολικό έτος 2020-21 Υπεύθυνη καθηγήτρια: Ξένη Σκαρτσή

Αθήνα 2021

Τα παιδιά διαβάζουν και μελετούν σε ατομικές εργασίες αυτοτελή αναγνώσματα, και σας τα προτείνουν. Η ανάγνωση των έργων και οι εργασίες ανατέθηκαν στα παιδιά με την ολοκλήρωση της εκάστοτε Θεματικής Ενότητας του πιλοτικού Π.Σ, μαζί με ερωτήσεις για προφορική και γραπτή επεξεργασία, με βάση τη διδασκαλία που είχε προηγηθεί στην τάξη στο πλαίσιό της. Στο τευχίδιο αυτό περιλαμβάνονται οι απαντήσεις των μαθητών στις ερωτήσεις που έπρεπε να απαντήσουν γραπτά ως προεργασία στην τάξη. Το ηλεκτρονικό τεύχος μας επιμελήθηκε η συνάδελφος Μαρία Κονταξή, την οποία ευχαριστούμε θερμά.

1

Περιεχόμενα Τμήμα Α4 Τα παιδιά και τα βιβλία …………………...……………………………. ... 3 Εμμανουήλ Κριαρά, «Αναμνήσεις απ’ το Δημοτικό και απ’ το Γυμνάσιο» ………………... 6 Richard Bach, Ο Γλάρος Ιωνάθαν Λίβινγκστον ……………………............ 18

Τμήμα Γ4 Κωνσταντίνου Θεοτόκη, Η τιμή και το χρήμα ……………………………... 40

2

Τμήμα Α4 Θεματική Ενότητα «Σχολική ζωή» Τα παιδιά και τα βιβλία Αυτή η εικόνα αναπαριστά τη σχέση των παιδιών με τη μάθηση. Τα παιδιά είναι από τη φύση τους φιλομαθή και έχουν όρεξη να μάθουν. Δεν μπορούν, όμως, αυτό να το κάνουν μέσα από μία σχολική αίθουσα αλλά βγαίνοντας έξω και εξερευνώντας νέα πράματα. Ακόμα διαβάζοντας βιβλία και μπαίνοντας σε κόσμους διαφορετικούς από τον δικό μας. Τα παιδιά έχουν όρεξη να ζήσουν, να εξερευνήσουν, να μάθουν και όχι απλά να παρατηρούν. Κάθε φορά που κοιτάω αυτή την εικόνα ένα συναίσθημα ξυπνάει όλες μου τις αισθήσεις και τις καλεί να μπουν σ’ ένα οποιαδήποτε βιβλίο και να το εξερευνήσουν. Επίσης μου θυμίζει τις τόσες άλλες περιπέτειες που είχα. Την πρώτη φορά που πέταξα με σκουπόξυλο, τα απογεύματα που ήπια τσάι με την Αλίκη και πολλά άλλα. Θάλεια Ξούρια Η φωτογραφία θέλει να μας δείξει το ενδιαφέρον του παιδιού για τη μάθηση αλλά και για το παιχνίδι. Στη φωτογραφία συνδυάζονται και τα δύο. Το άγονο μάθημα χρειάζεται κάτι για να τραβήξει το ενδιαφέρον στο παιδί, για να ασχοληθεί με το βιβλίο. Έτσι όταν τα πουλιά ήρθαν άνοιξαν έναν δρόμο στο παιδί προς τη μάθηση. Εμμανουέλα Μαστοράκη Θα πρέπει να αναφερθεί πως η συγκεκριμένη εικόνα παρουσιάζει ένα παιδί να περπατάει πάνω σε ένα βιβλίο το οποίο πιθανότατα συμβολίζει πως η φαντασία των παιδιών βασίζεται πάρα πολύ στο τι ιστορίες διαβάζουν, ιδίως όταν είναι μικρά. Επίσης, αν κάποιος προσέξει, μπορεί να παρατηρήσει το γεγονός πως το παιδί ακολουθάει κάποια πουλιά, και αυτό θα μπορούσε να σημαίνει πως καθώς τα πουλιά συχνά χρησιμοποιούνται ως σύμβολα της ελευθερίας αλλά και της φαντασίας, το παιδί ακολουθεί τη φαντασία του. Μάξιμος Μαθιόπουλος Η εικόνα δείχνει ένα παιδί να παίζει πάνω σε ένα βιβλίο μαζί με κάποια πουλιά. Το μήνυμα είναι ότι τα βιβλία ελευθερώνουν το μυαλό του παιδιού από τον βαρετό κόσμο και το μεταφέρουν σε έναν άλλο κόσμο, σε ένα κόσμο φαντασίας. Μέσα από ένα βιβλίο μπορούμε 3

να ταξιδέψουμε όπως τα πουλιά, σε άλλους πολιτισμούς και χώρες. Να διευρύνουμε τους ορίζοντές μας και να φανταστούμε πέρα από τα όρια μιας τάξης. Γιάννης Μούστος Το μήνυμα της εικόνας είναι διφορούμενο. Το βιβλίο είναι το μέσον για την μάθηση και πνευματική συντροφιά αλλά ως διδακτικό μέσο των δασκάλων πρέπει να το χρησιμοποιούν σωστά και επιλεγμένα ώστε τα παιδιά να μην κουράζονται. Αλέξανδρος Μαυρουλέας Το μήνυμα που μας μεταφέρει η εικόνα είναι ότι η μάθηση πρέπει να βοηθάει τα παιδιά να έχουν ελεύθερη σκέψη, φαντασία και δίψα για γνώσεις. Η εικόνα μου προκαλεί ένα έντονο συναίσθημα ελευθερίας, όπως ακριβώς νιώθουν τα πουλιά όταν πετούν. Τέλος η εικόνα του παιδιού που βγαίνει μέσα από ένα βιβλίο με τα πουλιά που πετούν γύρω του μου θυμίζει το παραμύθι του Πήτερ Παν που έδινε την ευκαιρία στα παιδιά να πετούν μαζί του στη «Χώρα του ποτέ» μέσα από τη φαντασία τους, αυτό δηλαδή που καταφέρνουν να κάνουν τα βιβλία στα παιδιά. Δημήτρης Μενούνος Η εικόνα μας δείχνει ένα αγοράκι να κυνηγάει κάποια πουλιά. Η εικόνα νομίζω ότι θέλει να μας δείξει ότι το παιδί διψάει για μάθηση. Θέλει να το βρει να το κατακτήσει και να μάθει ό,τι περιέχει μέσα με τον δικό του τρόπο. Αυτό το κατάλαβα, επειδή το αγοράκι κυνηγάει τα πουλιά και θέλει να τα πιάσει, να τα γνωρίσει και να τα μάθει. Αυτή η εικόνα μου δημιουργεί ένα περίεργο συναίσθημα, χαράς και νοσταλγίας, καθώς θυμάμαι το μικρό μου εαυτό να κάνει το ίδιο ακριβώς , να κυνηγάει τα πουλιά για να μάθει κάτι καινούριο. Λία Μεσχοράτζε Αυτή η εικόνα μας δείχνει ένα παιδί να περπατάει μέσα σε ένα βιβλίο. Κατά την άποψή μου, αυτή η εικόνα προσπαθεί να μας περάσει το εξής μήνυμα: Πως μέσα από το βιβλίο ξεπετάγεται ένας κόσμος μάθησης. Ο κόσμος του βιβλίου. Απόστολος Μόρφης Η εικόνα δείχνει ένα παιδί να παίζει πάνω σε ένα βιβλίο μαζί με κάποια πουλιά. Το μήνυμα είναι ότι τα βιβλία ελευθερώνουν το μυαλό του παιδιού από τον βαρετό κόσμο και το μεταφέρουν σε έναν άλλο κόσμο, σε ένα κόσμο φαντασίας. Μέσα από ένα βιβλίο μπορούμε να ταξιδέψουμε όπως τα πουλιά, σε άλλους πολιτισμούς και χώρες. Να διευρύνουμε τους ορίζοντές μας και να φανταστούμε πέρα από τα όρια μιας τάξης. Γιάννης Μούστος Το μήνυμα αυτής της εικόνας είναι ότι το παιδί μέσα από το διάβασμα τονώνει τη φαντασία του και αποκτά ένα μοναδικό συναίσθημα γαλήνης όπως όταν παίζει με τα περιστέρια και τα βλέπει να πετάνε. Επίσης το παιδί όταν διαβάζει εμπλουτίζεται το λεξιλόγιό του και αποκτά γνώσεις. Τα συναισθήματα που μου προκαλεί αυτή η εικόνα είναι ευχάριστα όπως χαρά, ευτυχία, ηρεμία, αγαλλίαση καθώς μου αρέσει πολύ να διαβάζω βιβλία και με φέρνουν σε βαθύτερη σύνδεση με τον εαυτό μου. Η εικόνα αυτή μου θυμίζει τη ξενοιασιά που αποκτάς όταν διαβάζεις βιβλία. Κατερίνα Μπακογιάννη

4

Αυτή η εικόνα μου δημιουργεί πολλά ανάμικτα συναισθήματα. Όπως βλέπουμε υπάρχει ένα παιδί γεμάτο ζωντάνια περπατώντας στο βιβλίο. Γύρω του υπάρχουν ζώα. Φαίνεται λες και το παιδί προσπαθεί να πιάσει το πουλί. Το παιδί εξερευνά την μάθηση. Παναγιώτα Μπάρδη Η εικόνα περιγράφει ένα παιδί να περπατά χαρούμενο στις σελίδες ενός βιβλίου ενώ πάνω τις σελίδες ξεπετάγονται πουλιά που πετούν στον ορίζοντα. Το βιβλίο είναι ακουμπισμένο στην άμμο η οποία συμβολίζει τη μονότονη καθημερινή ζωή του παιδιού. Την μονοτονία αυτή έρχεται να διακόψει η ανάγνωση του βιβλίου. Το παιδί διαβάζοντας το βιβλίο αφήνει την φαντασία του ελεύθερη να ταξιδέψει σε άλλους τόπους. Η εικόνα μου προκαλεί συναισθήματα ευχαρίστησης και ικανοποίησης, γιατί παρουσιάζει το διάβασμα ως κάτι ευχάριστο και διασκεδαστικό και όχι ως μία υποχρέωση, η οποία κουράζει τους μαθητές. Μου θυμίζει ότι κάθε φορά που διαβάζω ένα λογοτεχνικό βιβλίο βάζω τον εαυτό μου στην θέση του ήρωα, μοιράζομαι τις σκέψεις του και ζω μαζί του τις περιπέτειές του. Έτσι ξεφεύγω από την μονοτονία της καθημερινότητας. Άννα Μαρία Νάτση Διαβάζοντας κάποιο βιβλίο αναπτύσσουμε τη φαντασία μας, εμπλουτίζουμε το λεξιλόγιό μας, γινόμαστε πιο ανεξάρτητοι, πιο δυνατοί και καταφέρνουμε να πετύχουμε τους στόχους μας! Όταν διαβάζουμε ένα βιβλίο που μας εντυπωσιάζει αρχίζουμε να σκεφτόμαστε το τι μπορεί να γίνει στη συνέχεια του, έτσι βάζουμε τη φαντασία μας να δουλεύει. Επίσης μας ξυπνάει πολλά συναισθήματα! Μαθαίνοντας καινούρια πράγματα γινόμαστε καλύτεροι άνθρωποι και πιο σωστά ενημερωμένοι! Αργυρή Νικολοπούλου Το βιβλίο μας δίνει τη γνώση και ταυτόχρονα οδηγεί και στο πέταγμα της φαντασίας. Αποτελεί παράθυρο στη σκέψη μας. Με το βιβλίο ταξιδεύουμε, ονειρευόμαστε και σκεπτόμαστε. Διαμορφώνει το ύφος και το χαρακτήρα μας. Άγγελος Ντάσης H μάθηση είναι εξέλιξη για το παιδί. Με το να μαθαίνουμε πράγματα διευρύνουμε τους ορίζοντές μας, οξύνουμε το νου μας και αποκτούμε περισσότερη κριτική σκέψη. Βλέποντας στην εικόνα το παιδί να τρέχει και τα πουλιά να πετούν μέσα από τις σελίδες ενός λογοτεχνικού βιβλίου αντιλαμβανόμαστε το αίσθημα της ελευθερίας που νιώθει ένας άνθρωπος μαθαίνοντας πράγματα και καλλιεργώντας το πνεύμα του. Δέσποινα Ντζακώστα

5

Εμμανουήλ Κριαρά, «Αναμνήσεις απ’ το Δημοτικό και απ’ το Γυμνάσιο» (περιοδικό η λέξη, τεύχος 175 [Μάιος-Ιούνιος 2003], σελ. 443-457)

Περιγράφω τα βασικά χαρακτηριστικά της προσωπικότητας του Εμμ. Κριαρά στα μαθητικά του χρόνια. Ο Εμμανουήλ Κριαράς ήταν ένας ιδιαίτερα επιμελής μαθητής. Επίσης είχε αυτοπειθαρχία. Γράφει σχετικά: «Ίσως το ότι από μικρός αισθάνθηκα την ανάγκη της συνεχούς και έντονης εργασίας να δημιούργησε την τάση προς κάποια αυτοπειθαρχία ». Υπήρξε πολύ συναισθηματικός, κυρίως με τους στενούς του φίλους. Αγαπούσε με πάθος τη συζήτηση. Δεν υπήρξε και πολύ κοινωνικό άτομο αλλά ενδιαφερόταν πάντα για το συνάνθρωπό του. Δεν συμπαθούσε τον αθλητισμό. Παρότι δεν έπαιζε κανένα μουσικό όργανο, αγαπούσε τη μουσική. Άγγελος Ντάσης Τα βασικά στοιχεία του χαρακτήρα του Εμμανουήλ Κριαρά στα μαθητικά του χρόνια πιστεύω πως ήταν ότι ήταν φιλομαθής και φιλότιμος. Αναγνωρίζω την φιλοτιμία του καθώς προτίμησε να δουλεύει στον ελεύθερό του χρόνο για να βοηθήσει την οικογένειά του παρά να παίζει και να περνάει το χρόνο του αθλούμενος και παίζοντας με παιδιά της ηλικίας του. Την φιλομάθεια την παρατηρώ σχεδόν σε όλο το κείμενο. Πιστεύω πως είναι κάτι σαν το «τυπικό του επίθετο», έψαχνε βιβλία για να διαβάσει (παρότι αυτό δεν ήταν εύκολο, έμαθε ξένες γλώσσες και έγινε συνιδρυτής της λέσχης (Εγκυκλοπαιδικό Κύκλο των νέων). Δάειρα Νικολοπούλου Ο Ε. Κριαράς είχε πολλά ενδιαφέροντα σαν μαθητής. Κατ’ αρχήν είχε δουλειά. Δούλευε ως βοηθός συμβολαιογράφου και αυτή η απασχόληση του στερούσε τα καλοκαίρια και τον 6

ελεύθερό του χρόνο. Μα και ως παιδί δεν έπαιζε πολύ. Τον ενδιέφεραν περισσότερο οι μεγάλες συζητήσεις για κοινωνικά, πολιτικά και άλλα θέματα της εποχής. Ούτε η εκπαίδευση του έλειπε. Διάβαζε πολλά εξωσχολικά βιβλία και μάθαινε γαλλικά. Τέλος θέλοντας, εκείνος και μερικοί του φίλοι, να διευρύνουν τον πνευματικό τους ορίζοντα αποφάσισαν να ιδρύσουν μια λέσχη (Εγκυκλοπαιδικό Κύκλο των Νέων) στην οποία ήταν γενικός γραμματέας. Πολλά από τα ενδιαφέροντά του παραμένουν ίδια μέχρι σήμερα, μόνο προσαρμοσμένα στην εποχή μας. Συνήθως οι μαθητές προτιμούν να μην παίζουν, αλλά να συζητάνε μεταξύ τους για σημαντικά και ασήμαντα πράματα. Ύστερα πολλά παιδιά διαβάζουν εξωσχολικά βιβλία και μαθαίνουν μια άλλη γλώσσα και εκτός σχολείου. Φυσικά η παιδική εργασία είναι παράνομη τώρα πια και σπάνια οι μαθητές έχουν τον χρόνο και την όρεξη να αναλάβουν και τις ευθύνες μιας λέσχης. Θάλεια Ξούρια Ο Εμμανουήλ Κριαράς, σαν μαθητής, ήταν πολύ ιδιαίτερο και διαφορετικό παιδί. Εξαρχής και καθ’ όλη την διάρκεια των μαθητικών του χρόνων ήταν συνεπής μαθητής. Παρακολουθούσε με επιμέλεια και συγκέντρωση το μάθημα. Όπως φαίνεται και από την αφήγηση, ο μικρός Εμμανουήλ Κριαράς διάβαζε πολλά εξωσχολικά βιβλία, λογοτεχνικά ή με κοινωνιολογικό και φιλοσοφικό περιεχόμενο. Με αυτό το ενδιαφέρον του και την ελάχιστη παρακίνηση της μητέρας του κατείχε μια ιδιαίτερη μόρφωση από μικρός. Παρ’ όλα αυτά δεν ήταν και πολύ κοινωνικός, περνούσε λίγο χρόνο παίζοντας με τα άλλα παιδιά, όμως εξακολουθούσε να τρέφει συναισθήματα για τους στενούς του φίλους. Όπως παραδέχεται και ο ίδιος, ποτέ δεν ασχολήθηκε με την μουσική και τα αθλήματα, μολονότι είχε μία κλήση που είχε αναγνωριστεί στην σκοποβολή. Μάθαινε όμως ξένες γλώσσες. Ο Εμμανουήλ Κριαράς ενδιαφερόταν να παρακολουθεί τα ξενόγλωσσα μαθήματα, καθώς όπως αναγράφεται και στο κείμενο, τα μαθήματα παρακολουθούνταν μόνο από όσους ενδιαφέρονταν, δεδομένου ότι δεν ήταν υποχρεωτικά . Ο ίδιος αναφέρει πως αυτά τα ενδιαφέροντά του άρχισαν να τον διαμορφώνουν σε έναν πολίτη με δημοκρατικές απόψεις. (Πηνελόπη Μπακογιάννη) Από πολύ νέος ο Κριαράς ήταν εργατικός, συνέχεια ασχολούνταν με κάτι. Άρχισε να δουλεύει στο συμβολαιογραφείο στην πρώτη γυμνασίου. Εκεί εργαζόταν κάθε μέρα μετά το σχολείο, τις Κυριακές τα πρωινά και τα καλοκαίρια. Όπως λέει και ο ίδιος είχε την ανάγκη της συνεχούς και έντονης εργασίας. Όμως δεν του έμενε πολύς χρόνος για να κάνει παρέα με τους φίλους του. Δεν είχε χρόνο να αναπτύξει τις κοινωνικές του δεξιότητες. Παρόλα αυτά ήταν πολύ δεμένος και συναισθηματικός με τους φίλους που είχε και λάτρευε να λύνει τα προβλήματά τους. Τέλος είχε αυτοπειθαρχία, πράμα σημαντικό για τον άνθρωπο και τις ασχολίες επιδεξιότητες του όπως είπε και ο ίδιος. Εμμανουέλα Μαστοράκη Ο Εμμανουήλ Κριαράς ήταν σπουδαίος άνθρωπος. Από το απόσπασμα του κειμένου «Αναμνήσεις απ’ το δημοτικό και απ’ το γυμνάσιο» μαθαίνουμε πολλά για την προσωπικότητά του. Ήταν τόσο επιμελής που είχε αποστηθίσει το κείμενο του ενδεικτικού του μόλις στην πρώτη δημοτικού. Ο ίδιος μας τονίζει την συναισθηματικότητά του, ιδίως 7

την αγάπη του για τους φίλους του, και μας λέει ότι το χαρακτηριστικό αυτό το είχε πάρει από την μητέρα του. Ήταν ένας άνθρωπος με αυτοπειθαρχία και στόχους στην ζωή του. Είχε έλλειψη κοινωνικότητας, γιατί είχε λίγο ελεύθερο χρόνο, αλλά ενδιαφερόταν για τον συνάνθρωπό του, αγαπούσε την κοινωνική δικαιοσύνη και είχε δημοκρατικές αντιλήψεις. Δεν ασχολήθηκε με τον αθλητισμό ιδιαίτερα, αλλά αγαπούσε την μουσική. Η επίδοσή του στα μαθήματα ήταν πάντοτε πολύ ικανοποιητική. Ο ίδιος αναφέρει ότι δεν διάβαζε με όσο ενδιαφέρον έπρεπε το μάθημα της ιστορίας και δεν τον ικανοποιούσε καθόλου ο τρόπος με τον οποίο διδασκόταν το μάθημα της γεωγραφίας. Από αυτό καταλαβαίνουμε ότι είχε αναπτύξει την δική του κρίση για τον τρόπο διδασκαλίας των μαθημάτων. Είχε μεγάλο ενδιαφέρον για το μάθημα των αρχαίων και η επιθυμία του ήταν να σπουδάσει φιλολογία, αν και ήξερε πόσο δύσκολο είναι, γιατί δεν είχε την οικονομική άνεση. Ο Κριαράς έκανε συστηματικά μαθήματα γαλλικών από αρκετά μικρή ηλικία και αγαπούσε να μαθαίνει ξένες γλώσσες (είχε μάθει και Ιταλικά). Επίσης ήταν πολύ δραστήριος γιατί εκτός από τις μαθητικές του υποχρεώσεις και τη δουλειά του αποφάσισε μαζί με φίλους του να οργανώσουν ένα σύλλογο για ανθρώπους με πνευματικά ενδιαφέροντα. Ο Κριαράς στα μαθητικά του χρόνια αγαπούσε πολύ τη μάθηση, είχε νέες ιδέες, κριτική ικανότητα, εργατικότητα, ευαισθησία και ενδιαφέρον για θέματα πνευματικά και κοινωνικά. Παναγιώτα Μπάρδη Ο Εμμανουήλ Κριαράς είχε ιδιαίτερο χαρακτήρα ως μαθητής. Ήταν από μικρή ηλικία ένα παιδί εργατικό, με αγάπη για τη μάθηση και αυτοπειθαρχία. Αυτό φαίνεται από τους καλούς βαθμούς που έπαιρνε σε όλα τα μαθήματα του σχολείου, αλλά και από την όρεξη με την οποία δούλευε τα καλοκαίρια και στον ελεύθερο χρόνο του στο συμβολαιογραφείο. Φαίνεται επίσης ότι δεν ήταν πολύ κοινωνικός νέος, αφού είχε λίγους φίλους αλλά καλούς. Αυτό οφειλόταν στον περιορισμένο ελεύθερο χρόνο του και στον συναισθηματικό του χαρακτήρα που τον έκανε να δένεται με τους ανθρώπους που συμπαθούσε και να μην τους εγκαταλείπει. Γι’ αυτό τον λόγο εξάλλου διαπιστώνουμε πως οι περισσότερες φιλίες του κράτησαν πολλά χρόνια μετά το σχολείο, συχνά μέχρι το τέλος της ζωής του. Αγαπούσε τέλος την οικογένειά του και σεβόταν τους δασκάλους του, ενώ συγχρόνως ήταν σεμνός και ενδιαφερόταν για το καλό των ανθρώπων και την καταπολέμηση της αδικίας στην κοινωνία. (Άννα Μαρία Νάτση Από ό,τι μπορούμε να μάθουμε χάρη στο κείμενο, ο Κριαράς παρουσιάζει κατά τα πρώτα έτη της ζωής του μία μεγάλη πλαστικότητα στον χαρακτήρα του και λίγη αυτονομία. Πολλές φορές τα ενδιαφέροντα του ήταν διαμορφωμένα από το εξωτερικό του περιβάλλον και την συμπεριφορά των συγγενών και των δασκάλων του. Μάλιστα συχνά αντέγραφε την συμπεριφορά τους. Μάξιμος Μαθιόπουλος

8

Παρουσιάζω συνοπτικά σε μια παράγραφο 8-10 γραμμών τη μαθητική ζωή του Εμμ. Κριαρά και τις διαφορές της από τη μαθητική ζωή ενός σημερινού παιδιού. Ο Εμμ. Κριαράς ξεκίνησε να διδάσκεται από τη μητέρα του, έτσι δεν αντιμετώπισε δυσκολίες στην πρώτη τάξη του δημοτικού. Έμεινε στο δημοτικό του Αδάμαντα έως τα μέσα της τρίτης τάξης. Μετά έπρεπε να φύγει για τα Χανιά, όπου και έμεινε μέχρι που τελείωσε το Γυμνάσιο. Νομίζω πως η μαθητική ζωή του Εμμ. Κριαράς έχει αρκετές διαφορές από τη μαθητική ζωή ενός παιδιού σήμερα. Πρώτα απ’ όλα, ο κος Κριαράς δούλευε από μικρό παιδί σε συμβολαιογραφείο. Είπε στο κείμενο που διάβασα πως στον ελεύθερό του χρόνο, τις Κυριακές και το καλοκαίρι δούλευε σ' αυτό το συμβολαιογραφείο. Κάτι που δεν το κάνουν πολλά παιδιά σήμερα. Επίσης είπε πως δεν έπαιζε πολύ με τα άλλα παιδιά λόγω της δουλειάς που είχε κι αυτό με στενοχωρεί πάρα πολύ καθώς εγώ προσωπικά δε θα άντεχα χωρίς να βλέπω τους φίλους μου. Λία Μεσχοράτζε Ο Εμμανουήλ Κριαράς ήταν ένα φιλομαθής μαθητής. Το αγαπημένο του μάθημα ήταν τα Αρχαία Ελληνικά στο οποίο ξεχώριζε. Αν και δεν του άρεσαν ιδιαίτερα τα μαθηματικά, η ιστορία και τα τεχνικά μαθήματα, διάβαζε και έπαιρνε καλούς βαθμούς. Η σχολική ζωή κυλούσε ομαλά, με ελάχιστες εκδρομές, σχετικά ανεκτικούς δασκάλους, οι οποίοι όμως δεν ήταν πάντα επαρκείς, και καθόλου απεργίες. Κάθε τόσο μπορεί να διεξάγονταν και σχολικοί αγώνες γυμναστικής. Σήμερα οι μαθητές συνήθως αδιαφορούν για τα μαθήματα που δεν τους αρέσουν και δεν ασχολούνται ικανοποιητικά. Στο σχολικό πρόγραμμα περιλαμβάνονται περισσότερες εκδρομές, περίπατοι αλλά και απεργίες. Πηνελόπη Μπακογιάννη Ο Κριαράς ως μαθητής ήταν από μικρός πολύ επιμελής. Αν και η οικογένεια του ήταν φτωχή, χωρίς βιβλιοθήκες και άλλες ανέσεις, εκείνος αγαπούσε τη μελέτη. Μπαίνοντας στο γυμνάσιο άρχισε να εργάζεται σε συμβολαιογραφείο για να βοηθήσει οικονομικά την οικογένειά του. Εργαζόταν και τις Κυριακές και τα καλοκαίρια και γ’ αυτό είχε περιορισμένο χρόνο για συναναστροφές με άλλα παιδιά. Είχε όμως στενούς φίλους που η σχέση τους διατηρήθηκε για πάρα πολλά χρόνια. Του άρεσε με πάθος να κάνει πνευματικές συζητήσεις, αλλά δεν του άρεσαν τα αθλήματα και τα τυχερά παιχνίδια, όπως στα περισσότερα παιδιά της ηλικίας του. Επίσης μας αναφέρει ότι αγαπούσε τη μουσική παρόλο που δεν είχε μάθει κάποιο μουσικό όργανο. Συμμετείχε στις θεατρικές παραστάσεις που διοργάνωνε το σχολείο του και στις σχολικές εκδρομές. Τέλος, διάβαζε πολλά βιβλία, εκτός από τα μαθήματά του και τις ξένες γλώσσες που αγαπούσε, και αυτά τον επηρέασαν πολύ. Παναγιώτα Μπάρδη Τα ενδιαφέροντα και οι ασχολίες του Εμμανουήλ Κριαρά στα μαθητικά του χρόνια και η διαφοροποίησή τους από αυτά ενός σημερινού μαθητή.

9

Τα ενδιαφέροντά του ήταν η εκμάθηση ξένων γλωσσών. Πρώτα διδάσκεται την Γαλλική, μετά την Ιταλική και στο τέλος την αγγλική γλώσσα. Όταν ήταν στο γυμνάσιο τα ενδιαφέροντά του εντοπίζονταν κυρίως στα φιλολογικά μαθήματα και μόνο σε αυτά. Ενδιαφερόταν για τα αρχαία γράμματα και τα γνώριζε πολύ καλά. Ακόμα ενδιαφερότανε για τα κοινωνιολογικά θέματα και μαθήτεψε δίπλα σε εξαίρετους δασκάλους, διάβαζε λογοτεχνία και αργότερα έγραφε διηγήματα κυρίως στη δημοτική γλώσσα. Επίσης όταν ήταν στην Τρίτη γυμνασίου ίδρυσε με άλλους συμμαθητές του και με τη βοήθεια ενός συμπολίτη τους ίδρυσαν έναν πνευματικό όμιλο. Σκοπός του ομίλου αυτού ήταν να δημιουργήσουν μία βιβλιοθήκη. Αυτό διήρκησε μόνο δύο χρόνια. Εκτός από τα παραπάνω ενδιαφέροντα για να βοηθήσει οικονομικά την οικογένειά του εργαζόταν για πολλά χρόνια σε συμβολαιογραφείο τις Κυριακές και τα καλοκαίρια. Άγγελος Ντάσης Τα ενδιαφέροντα του Εμμανουήλ Κριαρά εστιάζονταν περισσότερο στα φιλολογικά μαθήματα και σε αυτό βοήθησε η καθοδήγηση εκλεκτών δασκάλων που τον επηρέασαν σημαντικά προς αυτή τη κατεύθυνση. Διάβαζε λογοτεχνία και ποίκιλα κοινωνικά και πολιτικά βιβλία που έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην πνευματική του διαμόρφωση. Αργότερα έγραφε και διηγήματα. Επίσης λόγω του ότι στη τάξη του είχε δύο συμμαθητές μοναχούς διάκους ενδιαφερόταν για θρησκευτικο-φιλοσοφικές συζητήσεις. Διάβαζε πολλά εξωσχολικά λογοτεχνικά βιβλία και μεταφράσεις σημαντικών συγγραμμάτων ξένων κυρίως συγγραφέων με ποικίλο περιεχόμενο και ποικίλη ιδεολογία. Ακόμη του άρεσε η γαλλική και η ιταλική γλώσσα. Παράλληλα με την παρακολούθηση των μαθημάτων του εργαζόταν σε συμβολαιογραφείο και ενίσχυε τα οικονομικά της οικογένειας. Επίσης, στην Τρίτη τάξη του γυμνασίου σε συνεργασία με τους συμμαθητές του, ίδρυσαν έναν πνευματικό όμιλο με σκοπό να φτιάξουν μία βιβλιοθήκη αγοράζοντας τα βιβλία που δημοσίευε ο τότε «Σύλλογος προς διάδοσιν ωφελίμων βιβλίων». Επίσης οι τελειόφοιτοι του γυμνασίου δημοσίευαν ένα περιοδικό. Κατερίνα Μπακογιάννη Ο Εμμ. Κριαράς όταν πήγε στο γυμνάσιο άρχισε να εργάζεται σε ένα συμβολαιογραφικό γραφείο. Εργαζόταν εκεί και τα καλοκαίρια και τις Κυριακές. Στο γυμνάσιο άρχισε να αναπτύσσει ενδιαφέρον για τα φιλολογικά μαθήματα. Ο Κριαράς ενθαρρύνθηκε από το δάσκαλό του να διαβάζει λογοτεχνία και πολλά κοινωνικά και πολιτικά βιβλία. Επίσης έγραφε διηγήματα και τα πήγαινε πάρα πολύ καλά με τους βαθμούς του. Ο Κριαράς εργαζόταν όταν ήταν παιδί ενώ τα σημερινά παιδιά δεν εργάζονται. Ασχολούνται μόνο με το σχολείο και τις διάφορες εξωσχολικές δραστηριότητες. Ο Κριαράς είχε ιδιαίτερο ενδιαφέρον και επέλεξε να ασχοληθεί με τα φιλολογικά μαθήματα. Τα περισσότερα παιδιά σήμερα επιλέγουν πιο θετικά μαθήματα όπως είναι τα μαθηματικά και τα οικονομικά γιατί είναι πιο εύκολο να βρεις δουλειά. Μία άλλη διαφορά είναι ότι δεν του άρεσαν καθόλου τα αθλήματα ενώ σήμερα σχεδόν όλα τα παιδιά τα αγαπούν. Δανάη Νίκα

10

Από την αφήγηση των μαθητικών χρόνων του Εμμανουήλ Κριαρά, αντιλήφθηκα πως ήταν ένα παιδί με ξεχωριστές ασχολίες και ενδιαφέροντα. Του άρεσαν περισσότερο οι πνευματικές δραστηριότητες, καθώς όπως φαίνεται και στην αφήγηση, του άρεσε να μαθαίνει, να διαβάζει και να γράφει. Εμένα μου έκανε πολύ εντύπωση που έπιασε δουλειά από σχετικά μικρή ηλικία, και «έχανε» μερικές στιγμές με τους φίλους του για να εργάζεται. Εντυπωσιακή και πρωτότυπη ήταν η ιδέα να ασχοληθούν με την δημιουργία ενός πνευματικού ομίλου λογοτεχνίας. Επίσης σπάνιο είναι ένα παιδί να μαθαίνει εκτός από την μητρική του γλώσσα άλλες τρεις ξένες γλώσσες, στην συγκεκριμένη περίπτωση αγγλικά, ιταλικά και γαλλικά, και να εξακολουθεί να τα μαθαίνει όλα με όρεξη. Πηνελόπη Μπακογιάννη Τα ενδιαφέροντα του Εμμανουήλ Κριαρά κατά τη διάρκεια της φοίτησής του στο Γυμνάσιο ήταν αρκετά διαφορετικά από τα συνηθισμένα ενδιαφέροντα των σημερινών μαθητών, αλλά και από τα ενδιαφέροντα των συμμαθητών του. Δεν ενδιαφερόταν δηλαδή τόσο πολύ για κοινωνικές συναναστροφές με συνομηλίκους του ούτε για αθλητικές δραστηριότητες, όπως κάνουν συνήθως τα περισσότερα παιδιά της ηλικίας του. Τα ενδιαφέροντά του ήταν περισσότερο πνευματικά. Από μόνος του για παράδειγμα ενδιαφερόταν να μάθει ξένες γλώσσες και να εκμεταλλευτεί τις ευκαιρίες που του έδινε το σχολείο στο θέμα αυτό. Συγχρόνως τον δυσαρεστούσε η καθαρεύουσα που χρησιμοποιούνταν στο σχολείο και υποστήριζε τη χρήση της δημοτικής. Τον ενδιέφερε επίσης η λογοτεχνία, παρόλο που δεν έβρισκε αρκετά βιβλία για να διαβάσει. Συμμετείχε σε φιλοσοφικές συζητήσεις με τους συμμαθητές και τους δασκάλους του και μάλιστα κάποια στιγμή ίδρυσε με άλλα παιδιά της τάξης του έναν «Εγκυκλοπαιδικό κύκλο των Νέων», με σκοπό να δημιουργήσουν βιβλιοθήκη και να προκαλέσουν το ενδιαφέρον και άλλων νέων για πνευματικές ασχολίες. Βλέπουμε λοιπόν ότι ο Κριαράς είχε αναπτύξει αρκετά ενδιαφέροντα, παρόλο που δεν είχε τα μέσα που έχουν τα σημερινά παιδιά, δηλαδή βιβλιοθήκες, κινητά τηλέφωνα και κυρίως το διαδίκτυο. Οι σημερινοί μαθητές ασχολούνται με πολλές εξωσχολικές δραστηριότητες ανάλογα με τις κλίσεις και τα ενδιαφέροντά τους Παρακολουθούν μαθήματα χορού, ζωγραφικής και χειροτεχνίας. Επίσης πολλά παιδιά μαθαίνουν ένα ή περισσότερα μουσικά όργανα ή ασχολούνται με τον αθλητισμό. Παράλληλα οι περισσότεροι μαθητές μαθαίνουν δύο ή περισσότερες ξένες γλώσσες, οι οποίες είναι απαραίτητες για τη μελλοντική επαγγελματική τους αποκατάσταση. Τέλος στον λίγο ελεύθερο χρόνο που διαθέτουν τον αφιερώνουν στο διάβασμα λογοτεχνικών βιβλίων, στα βιντεοπαιχνίδια και στη μουσική. Ευτυχώς οι σημερινοί μαθητές δεν χρειάζεται να εργάζονται και ασχολούνται αποκλειστικά με τα μαθήματά τους και τις εξωσχολικές τους δραστηριότητες. Άννα Μαρία Νάτση Στα μαθητικά του χρόνια ο Εμμανουήλ Κριαράς υπήρξε πολύ δραστήριος. Όταν πήγαινε στο Γυμνάσιο ξεκίνησε να μαθαίνει ξένες γλώσσες όπως Γαλλικά, Ιταλικά καθώς και Αγγλικά. Επίσης, εργαζόταν σε ένα συμβολαιογραφείο. Μια άλλη ασχολία του, είναι ο πνευματικός όμιλος που ίδρυσε μαζί με κάποιους συμμαθητές του. Σχεδίαζαν να δημιουργήσουν μια βιβλιοθήκη, ώστε να μπορούν τα παιδιά να διαβάζουν βιβλία και να 11

μορφώνονται. Στον ελεύθερο χρόνο του διάβαζε λογοτεχνικά βιβλία με κοινωνικό και πολιτικό περιεχόμενο. Όταν συναντούσε τους φίλους του, του άρεσε να συζητάει μαζί τους για πνευματικά θέματα. Όπως βλέπουμε, από μικρός ο Εμμανουήλ Κριαράς ήθελε συνεχώς να μορφώνεται, δεν τον ένοιαζε τόσο να παίζει σαν ένα σημερινό παιδί, ούτε να αθλείται ή να μαθαίνει κάποιο μουσικό όργανο. Προτιμούσε να χάνεται στον κόσμο των βιβλίων. Τα σημερινά παιδιά του Δημοτικού και του Γυμνασίου δεν έχουν τα ίδια ενδιαφέροντα. Τους αρέσει να παίζουν, να αθλούνται και να συμμετέχουν σε εξωσχολικές δραστηριότητες, να ασχολούνται με τη μουσική, τη ζωγραφική καθώς και να χρησιμοποιούν την τεχνολογία. Τα παιδιά της σημερινής εποχής καταναλώνουν πολύ χρόνο χρησιμοποιώντας τον υπολογιστή και το κινητό τους και όχι διαβάζοντας λογοτεχνικά βιβλία. Δέσποινα Ντζακώστα Τα γεγονότα που συνέβαλαν στη διαμόρφωση της προσωπικότητας του Εμμ. Κριαρά και στην κατοπινή εξέλιξή του. Πρώτα η απουσία του πατέρα του τον έκανε να θέλει να είναι καλός μαθητής, για να τον ικανοποιεί με τους καλούς βαθμούς του. Έπειτα, επειδή άρχισε να δουλεύει πολύ νωρίς ωρίμασε πιο γρήγορα. Ύστερα – όπως αναφέρει στο κείμενο — ήταν πολύ συναισθηματικός. Τέλος από μικρό δεν τον ενδιέφεραν τα παιχνίδια αλλά τα προβλήματα της εποχής. Θάλεια Ξούρια Γενικά οι εμπειρίες και τα βιώματα που έχουμε από τα παιδικά και τα εφηβικά μας χρόνια επηρεάζουν το χαρακτήρα μας. Για τη διαμόρφωση του χαρακτήρα του Εμμανουήλ Κριαρά συνέβαλαν κάποια στοιχεία. Η μαμά του ήταν πολύ υποστηρικτική, τον ενθάρρυνε να μορφώνεται συνεχώς και να ξεκινάει καινούρια πράγματα. Τον έμαθε πόσο σημαντική είναι η μόρφωση για τον άνθρωπο. Επίσης, συνέβαλε στο να γίνει συναισθηματικός. Ας θυμηθούμε όμως, ότι ο Εμμανουήλ ως παιδί μεγάλωσε με τη συνεχή απουσία του πατέρα του λόγω δύσκολων οικονομικών συνθηκών και της ανάγκης που υπήρχε για εργασία. Ο πατέρας του δούλευε στον Πειραιά και τους επισκεπτόταν όποτε μπορούσε. Για ένα παιδί σίγουρα είναι δύσκολη η απουσία του πατέρα. Ένας άλλος παράγοντας που συνέβαλε στην εξέλιξη του χαρακτήρα του είναι το ότι δούλευε από μικρή ηλικία. Έμαθε να είναι εργατικός και υπεύθυνος. Επιπλέον, το διάβασμα λογοτεχνικών βιβλίων έπαιξε σημαντικό ρόλο στην πνευματική διαμόρφωση της προσωπικότητας του. Ένας άνθρωπος που διαβάζει πολύ, οξύνει τη φαντασία του και μαθαίνει να σκέφτεται από πολλές οπτικές γωνίες. Στην εξέλιξή του βοήθησαν και οι εκλεκτοί δάσκαλοι που είχε στο Γυμνάσιο . Του μετέδωσαν την αγάπη προς τη φιλολογία και τη φιλοσοφία και τον βοήθησαν ώστε να διευρύνει τους πνευματικούς του ορίζοντες. Τέλος, το ενδιαφέρον του για τον άνθρωπο και οι ευαισθησίες του για τα κοινωνικά ζητήματα συνέβαλαν καθοριστικά στη διαμόρφωση του χαρακτήρα του καθώς και των δημοκρατικών ιδεών του. Δέσποινα Ντζακώστα

12

Σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση του χαρακτήρα του έπαιξαν οι καθηγητές του στο Γυμνάσιο, όπως ο καθηγητής Ιωάννης Μοσχόπουλος και ο Εμμανουήλ Γενεράλι. Από τον Γενεράλι γνώρισε τα αρχαία γράμματα και από τον καθηγητή Μοσχόπουλο παρακινήθηκε να διαβάσει λογοτεχνία και διάφορα κοινωνικά βιβλία. Εκτός όμως απ’ τους δασκάλους του, τον χαρακτήρα του τον διαμόρφωσε και η μητέρα του η οποία ενδιαφερόταν ιδιαιτέρως για τη μόρφωση των παιδιών της. Στη μητέρα του επίσης οφείλεται, όπως και ο ίδιος γράφει, η συναισθηματικότητά του, ιδιαίτερα προς τους στενούς του φίλους. Άγγελος Ντάσης Πολλά στοιχεία και γεγονότα διαμόρφωσαν την προσωπικότητά του. Ένα στοιχείο ήταν ότι ήταν επιμελής μαθητής. Διάβαζε πάρα πολύ και πέρναγε εύκολα τις τάξεις με άριστους βαθμούς. Μάθαινε πάρα πολλά πράγματα. Είχε πάρα πολλή αυτοπειθαρχία και ήταν υπεύθυνος. Επίσης, ήταν εργατικός και βοηθούσε οικονομικά την οικογένειά του στον ελεύθερο του χρόνο. Ο συγγραφέας είχε συναισθηματικότητα που την είχε πάρει από την μητέρα του. Αγαπούσε τους φίλους του παρόλο που δεν ήταν πάρα πολλοί. Του άρεσε το διάβασμα εξωσχολικών βιβλίων. Επίσης σημαντικό ρόλο στην ζωή του έπαιξε η μητέρα του. Η μητέρα του ενδιαφερόταν για την μόρφωση των παιδιών της. Τους παρότρυνε να κάνουν και άλλα πράγματα εκτός απ’ το σχολείο. Ένα άλλο γεγονός που συνέβαλε στη διαμόρφωση του χαρακτήρα του και στη μόρφωσή του ήταν η εργασία του στο συμβολαιογραφείο. Η φιλία με ανθρώπους που ήταν επίσης καλοί μαθητές και είχαν ενδιαφέροντα με εκείνον τον βοήθησε σε όλες τις φάσεις της ζωής του. Ο Κριαράς ήταν επίσης τυχερός γιατί είχε καλούς δασκάλους με κατάρτιση και ενδιαφέροντα. Η φοίτηση σε ένα μετριοπαθές σχολείο βοήθησε να αναπτύξει την αγάπη του για την δημοτική γλώσσα. Τέλος, η δημιουργία του οικοτροφείου έπαιξε καθοριστικό ρόλο στο να μπορέσει να σπουδάσει φιλολογία που ήταν η μεγάλη του αγάπη. Δανάη Νίκα Τα χαρακτηριστικά που θαύμαζε στους καθηγητές του και οι μέθοδοι διδασκαλίας που εφάρμοζαν. Η επίδρασή τους στην κατοπινή ζωή του. Ο κύριος Εμμανουήλ Γενεράλις τους έμαθε πολλά μυστικά του αρχαίου λόγου. Ήταν πρότυπο αυστηρότητας και πιστός στο καθήκον του όπως λέει και στο κείμενο. Προσπαθούσε να τους μεταδώσει την αυστηρότητά του. Ο κύριος Ιωάννης Μοσχόπουλος τους ταξίδευε σε μαγικούς κόσμους και άφηνε τους μαθητές να δείχνουν εκείνοι τον δρόμο που ήθελαν να ακολουθήσουν. Τους μιλούσε για σύγχρονη λογοτεχνία και για συγχρόνους λογοτέχνες που ενώ δεν διδασκόταν καν τότε. Πίστευε πως για να καταλάβουν την αρχαία ποίηση που διδάσκονταν τότε οι μαθητές έπρεπε να εξοικειωθούν πρώτα με την σύγχρονη. Τέλος τους έλεγε και θέματα που ήταν δύσκολα να τα καταλάβουν στην ηλικία που ήταν αλλά τους ωφέλησαν. Του έδωσε την ώθηση που ήθελε και του έδειξε τον δρόμο. Εμμανουέλα Μαστοράκη

13

Ο Εμμ. Κριαράς αγαπούσε πολύ τους καθηγητές του. Ειδικά τους δύο καθηγητές που είχε στα δύο τελευταία χρόνια του γυμνασίου, καθώς επηρέασαν πολύ τη διαμόρφωσή του. Ο Εμμανουήλ Γενεράλις τον μύησε σε πολλά μυστικά του αρχαίου λόγου και των αρχαίων γραμμάτων. Αυτός ο δάσκαλος ήταν αυστηρός και πιστός στο καθήκον του, προσπαθούσε μάλιστα να εμπνεύσει και σ' αυτούς την αυστηρότητά του. Ο άλλος δάσκαλος ήταν ο Ιωάννης Μοσχόπουλος. Ο Ιωάννης Μοσχόπουλος ήταν κατατοπισμένος σε κοινωνιολογικά θέματα, καθώς και στο γλωσσικό ζήτημα και τους άνοιγε πνευματικούς ορίζοντες πέρα από τα μαθήματα του σχολείου. Έδινε επίσης ιδιαίτερη σημασία στην παρέκβαση κατά τη διάρκεια του μαθήματος. Λία Μεσχοράτζε Ο Εμμανουήλ Κριαράς παρουσιάζει τους καθηγητές του με μεγάλο σεβασμό και φαίνεται πως είναι ευγνώμων που του δόθηκε η ευκαιρία να είναι μαθητής τους. Είχε εκλεκτούς καθηγητές, με σοβαρό ύφος, οι οποίοι ήταν μορφωμένοι, καλοί γνώστες του αντικειμένου τους, αλλά και με ισχυρή άποψη για άλλα κοινωνικά, πολιτικά και φιλοσοφικά ζητήματα της εποχής. Επιπλέον θαύμαζε σε αυτούς τον τρόπο διδασκαλίας τους, καθώς εκτός από την διδακτέα ύλη τους μετέφεραν απόψεις για άλλα λογοτεχνικά και πνευματικά θέματα. Οι καθηγητές του στο γυμνάσιο αποτέλεσαν σημαντικά πρόσωπα στη ζωή του, καθώς από αυτούς ο Εμμανουήλ Κριαράς παρακινήθηκε και ξεκίνησε να διαβάζει, εκτός από τα σχολικά βιβλία, λογοτεχνικά, κοινωνικά, και πολιτικά βιβλία, που τον βοήθησαν να αναπτύξει την σκέψη του έξω από τα στερεότυπα της εποχής. Χάρη σε αυτούς τονώθηκε το ενδιαφέρον του και τελικά κατάφερε να σπουδάσει φιλολογία. Ο Κριαράς εμπνέεται, θαυμάζει και επηρεάζεται από τους καθηγητές του που δίδασκαν στη δημοτική. Αυτό άρχισε ιδίως από την πέμπτη γυμνασίου. Ακόμη κι ο γυμνασιάρχης τους που ήταν οπαδός της καθαρεύουσας όταν τους δίδασκε την «Αντιγόνη» τους μετέφραζε παράλληλα κάποια κομμάτια στην δημοτική. Αποτέλεσμα αυτού του θαυμασμού είναι ότι και ο ίδιος έγινε δημοτικιστής. Πηνελόπη Μπακογιάννη Ο Κριαράς είχε δυο εκλεκτούς δασκάλους, όπως μας πληροφορεί ο ίδιος, τον Εμμανουήλ Γενεράλι και τον Ιωάννη Μοσχόπουλο. Ο πρώτος ήταν θερμός καθαρευουσιάνος και ο δεύτερος μετριοπαθής δημοτικιστής. Στον Γενεράλι θαύμαζε την αυστηρότητα και το πόσο πιστός ήταν στο καθήκον του. Επίσης την σοβαρότητα αλλά και τη μετριοπαθειά του και τη διαλλακτικότητά του που επηρέαζε την ατμόσφαιρα στο σχολείο. Στον Μοσχόπουλο θαύμαζε την ικανότητά του να ανοίγει πνευματικούς ορίζοντες πέρα από τα μαθήματα του σχολείου και το πάθος του την ώρα του μαθήματος. Ο Μοσχόπουλος είναι βέβαιο ότι είναι η αιτία του δημοτικισμού του Κριαρά. Τον επηρέασε ακόμα ώστε να διαβάζει λογοτεχνικά, κοινωνικά και πολιτικά βιβλία με αποτέλεσμα να διαμορφώσει ο Κριαράς τις απόψεις του. Μια μέθοδος του Μοσχόπουλου ήταν να διακόπτει το μάθημα (παρέκβαση και να συνδέει άλλα θέματα κοινωνικά και πολιτικά της εποχής του, έτσι ώστε οι μαθητές να διαφωτίζονται γι’ αυτά. Συζητούσαν ακόμα και το αν υπάρχει Θεός. Ο δάσκαλος αυτός συνέχιζε τη διδασκαλία ακόμα και έξω από το σχολείο σε συγκεκριμένους μαθητές που έδειχναν το ενδιαφέρον τους στα λογοτεχνικά και πνευματικά θέματα. Παναγιώτα Μπάρδη 14

Τα στοιχεία που θαύμαζε στον πρώτο του καθηγητή στα φιλολογικά τον Εμμ. Γενεράλι είναι ότι ήταν εκλεκτός φιλόλογος, αυστηρός και πιστός στο καθήκον του, ο οποίος και τον μύησε σε πολλά μυστικά του αρχαίου λόγου και των γραμμάτων, το άλλο που του θαύμαζε σ’ αυτόν είναι ότι ήταν και συντάκτης ομηρικής γραμματικής και άλλων σχολικών εγχειριδίων. Ο Γενεράλις τον έμαθε να εμπνέει την αυστηρότητα στον ίδιο του τον εαυτό, πράγμα πολύ σημαντικό και ουσιώδες για την κατοπινή ζωή του. Στον καθηγητή του στα φιλολογικά Ι. Μοσχόπουλο θαύμαζε ότι ήταν ειλικρινής και ότι επιβράβευε τους μαθητές του και τον αποκαλούσε «σοβαρή μορφή δασκάλου». Τους απήγγελλε διάφορα ποιήματα του Κωστή Παλαμά, πράγμα που του άνοιξε τους πνευματικούς του ορίζοντες και του εξηγούσε πόσο δύσκολο είναι να καταλάβει την αρχαία ποίηση εάν δεν έχει κάποιος εξοικειωθεί στη δική μας νεοελληνική γλώσσα. Τον μύησε στα λογοτεχνικά και πνευματικά θέματα, κάνοντας τον να γράφει διηγήματα στη δημοτική πριν καλά καλά τελειώσει το γυμνάσιο. Στον καθηγητή των αρχαίων ελληνικών Χαρίλαο Γκιτάκο τα στοιχεία που θαύμαζε είναι ότι ήταν ευσυνείδητος και αγαπητός, στο μαθηματικό Α. Κνιθάκη αυτό που θαύμαζε ήταν ότι ήταν καταρτισμένος, αυστηρός και ξεχωριστός. Του έμαθαν τον σεβασμό καθώς και το πώς γίνεται να προκόβει κάποιος από το διάβασμα εξωσχολικών βιβλίων και όχι μόνο. Τον βοήθησαν στο να βρει τη σωστή κλήση του, δηλαδή την στροφή του για μελλοντικές σπουδές στο χώρο της ελληνικής γραμματείας και γλώσσας δηλαδή στη Φιλοσοφική Σχολή. Αργυρή Νικολοπούλου Τα στοιχεία που θαύμαζε στους καθηγητές του ήταν ότι σταματούσαν το μάθημα για να συζητήσουν για διάφορα θέματα όπως κοινωνικά, λογοτεχνικά και άλλα θέματα. Επίσης τον επηρέασαν γιατί κατάλαβε από όλα αυτά που κάνανε το τι είναι λάθος, το τι είναι σωστό και το τι θα πρέπει να κάνει ώστε να γίνει στο μέλλον καλός άνθρωπος και δίκαιος. Νομίζω από όσα είδα ότι πρέπει να εφάρμοζαν τη διδασκαλεία που είχαμε δει και στον Δελμούζο, δηλαδή το σχολείο εργασίας ή το νέο σχολείο. Άγγελος Μέτσια Γράφω τρία τουλάχιστον πράγματα που μου έκαναν εντύπωση στην εξιστόρηση των μαθητικών του χρόνων. Στην αφήγηση της ζωής του σίγουρα μου έκαναν εντύπωση πολλά πράγματα. Ίσως να παίζει ρόλο το γεγονός ότι ζούμε σε μία άλλη εποχή και οι παλιές συνήθειες των ανθρώπων να μας φαίνονται περίεργες πλέον. Αρχικά με εντυπωσίασε το γεγονός ότι σαν παιδί του άρεσαν πολύ τα βιβλία και η μάθηση. Αυτό σίγουρα δεν είναι παράξενο, αλλά όμως το ότι όταν είχε ελεύθερο χρόνο προτιμούσε να τον περνάει διαβάζοντας και όχι παίζοντας με τα άλλα παιδιά , ή έστω βγαίνοντας μία βόλτα ίσως να με εντυπωσιάζει λίγο γιατί ειδικά στις μέρες μας δεν το βρίσκεις εύκολα αυτό. Επιπλέον μου φάνηκε περίεργο ότι δούλευε από τόσο μικρή ηλικία και όχι απλώς δούλευε αλλά του άρεσε κιόλας αυτό που έκανε. Επίσης δεν δούλευε σε μία οποιαδήποτε δουλειά αλλά σε συμβολαιογραφείο, που προτιμούσαν να 15

προσλαμβάνουν μεγάλους ανθρώπους και όχι μικρά παιδιά. Αυτό δείχνει ότι έκανε και πολύ καλά την δουλειά του! Επιπρόσθετα κάτι εξίσου σημαντικό ήταν και το γεγονός ότι είχε ιδρύσει τον πνευματικό όμιλο με τους συμμαθητές του, κάτι που το έκαναν ελάχιστα παιδιά. Αυτό σημαίνει ότι δείχνει μεγάλο ενδιαφέρον για τον κόσμο, για τα προβλήματά του και ειδικότερα για τον πνευματικό κόσμο του δηλαδή τις σκέψεις του, τις φαντασιώσεις του ακόμη και τα όνειρα του! Κάτι εξίσου σημαντικό είναι ότι έδειχνε ενδιαφέρον για τις ξένες γλώσσες σε μία εποχή που δεν ήταν καθόλου διαδεδομένες και ελάχιστοι άνθρωποι γνώριζαν ξένες γλώσσες, όμως σε αυτό το κομμάτι τον βοήθησε πολύ η μητέρα του. Δέσποινα Ντζακώστα Ο Εμμανουήλ Κριαράς όσο μας αφηγείται την ζωή του μας αναφέρει περισσότερο για την μαθητική του ζωή. Μας μιλάει και για άλλα πράγματα. Για τον πατέρα του, για του φίλους του κλπ. Όμως αυτό που μου έκανε εντύπωση είναι ότι έδωσε έμφαση στην μαθητική του ζωή, πράγμα που μας δείχνει ότι αγαπούσε τις γνώσεις πάρα πολύ. Αυτό όμως μπορούμε να το διαπιστώσουμε και αλλού. Για παράδειγμα ποιος θα άνοιγε μια “λέσχη” επειδή του άρεσε να διαβάζει. Ο Κριαράς είχε μια ιδιαίτερη και στενή σχέση με την γνώση. Πάντα ήθελε να την κατακτήσει και να είναι άριστος. Κάτι άλλο που μου έκανε εντύπωση είναι το πόσο καλή είναι η μνήμη του. Θυμάται πολλά ονόματα από συμμαθητές του, φίλους του, δασκάλους του, ονόματα βιβλίων, στιγμές της ζωής του. Θα ήθελα να ξέρω πότε το έγραψε αυτό, γιατί ήταν ένας άνθρωπος με μακροχρόνια ζωή και όσο πιο μεγάλος ήταν τόσο πιο εκπληκτικό είναι! Θα πω ένα τελευταίο καθώς έχω αναφέρει τα περισσότερα πιο πάνω. Ο Κριαράς ήταν ένας άνθρωπος που έχει ταξιδέψει πολύ. Αυτό του δίνει και μια πολύ μεγάλη εμπειρία. “Έχουν δει τα μάτια του”. Ζωή Νάτση Τρία πράγματα με εντυπωσίασαν στη ζωή του Εμμ. Κριαρά. Ένα από αυτά ήταν ότι δούλευε από μικρός και ότι ήταν πάρα πολύ απασχολημένος όταν ήταν παιδί. Ένα άλλο είναι ότι δεν του άρεσαν τα αθλήματα, ενώ σήμερα εγώ και άλλα παιδιά τα λατρεύουν. Το τελευταίο είναι ότι έγραφε διηγήματα στο γυμνάσιο και από μικρή ηλικία που πολλά παιδιά δεν το συνηθίζουν. Σημαίνει ότι είχε ταλέντο και το απέδειξε από μικρός. Δανάη Νίκα Μου προκάλεσε εντύπωση η αυτοπειθαρχία του, ότι από μικρός αισθανόταν την ανάγκη για συνεχή εργασία και μετά από το σχολείο και έξω από το σχολείο. Επίσης το αίσθημα της υπευθυνότητας που είχε, αφού από μικρός γνωρίζοντας την οικονομική κατάσταση της οικογένειάς του, εργαζόταν τα καλοκαίρια και τις Κυριακές για να βοηθήσει κι αυτός όσο μπορούσε. Ακόμα μου έκανε εντύπωση ότι, παρ’ ότι δεν ήταν ιδιαίτερα κοινωνικός, είχε πολύ συναισθηματικούς δεσμούς με τους φίλους του, δηλαδή τους αγαπούσε πολύ. Άγγελος Ντάσης Το πρώτο πράμα που μου έκανε εντύπωση ήταν η αγάπη προς την μητέρα του. Αν και είναι αναμενόμενο, μιας και ο πατέρας του έλειπε, και επειδή τον βοήθησε τόσο πολύ στο να γίνει ένας καλλιεργημένος άνθρωπος μέσα στην αφήγησή του αγάπησα και εγώ αυτή την στοργική μητέρα. Ύστερα, κι ας μην ήταν κοινωνικός, αφιέρωσε σελίδες για να τιμήσει τους 16

φίλους του και να δείξει πόσο περήφανος ήταν. Τέλος με εντυπωσίασε το πόσο καλλιεργημένος ήταν. Άμα έμαθε τόσα πολλά μόνο στα μαθητικά του χρόνια δεν μπορώ να φανταστώ τι έμαθε στην υπόλοιπη ζωή! Θάλεια Ξούρια Αναφέρω κάποιες ασχολίες του που μου έκαναν εντύπωση. Αρχικά μου έκανε εντύπωση η δουλειά του στο συμβολαιογραφείο. Δεν καταλαβαίνω πώς του έφτανε ο χρόνος για να ασχοληθεί και με το σχολείο και να συναντιέται με τους φίλους του. Επίσης μου φάνηκε ενδιαφέρον το γεγονός ότι έκανε ιδιαίτερα μαθήματα γαλλικών ενώ δεν ήταν σε καλή οικονομική κατάσταση η οικογένεια του. Αυτό δείχνει πόσο ενδιαφερόταν η μητέρα του για την μόρφωσή του. Τέλος μου έκανε εντύπωση το γεγονός ότι δημιούργησαν δικό τους πνευματικό όμιλο ο Εμμ. Κριαράς και οι φίλοι του) σε τόσο μικρή ηλικία, με την καθοδήγηση ενός κουρέα! Εμμανουέλα Μαστοράκη Με εντυπωσίασε αρκετά το ότι του άρεσε να διαβάζει βιβλία, καθώς στη γενιά που είμαι εγώ είναι πολύ δύσκολο να βρεις έναν άνθρωπο που του αρέσουν τα βιβλία. Επίσης με ξάφνιασε όταν είπε ότι του αρέσει να ακούει μουσική καθώς τα πιο πολλά αγόρια που έχω γνωρίσει θα προτιμούσαν να παίζουν βιντεοπαιχνίδια. Επίσης είπε πως δεν του αρέσουν τα αθλήματα, κάτι που μ' εντυπωσίασε αρκετά, καθώς δεν έχω ακόμα βρει ούτε ένα αγόρι που να μου έχει πει πως δεν του άρεσαν τα αθλήματα. Λία Μεσχοράτζε Τρεις ασχολίες του Κριαρά που μου έκαναν εντύπωση είναι η δουλειά του στο συμβολαιογραφείο. Με εντυπωσίασε επειδή συνήθως ένα παιδί στην ηλικία του Κριαρά δεν δουλεύει στην σημερινή εποχή. Επίσης εντύπωση μου έκανε που θεωρούσε ότι είναι πολύ σημαντική τη γλωσσομάθεια καθώς ο ίδιος έμαθε τρεις ξένες γλώσσες, την Γαλλική, την Ιταλική και την Αγγλική. Τέλος, εντύπωση μου έκαναν οι φιλίες, του Εμμ. Κριαρά με τους συμμαθητές του, οι οποίες κράτησαν για περίπου όλη την ζωή του. Γιάννης Μούστος Από το κείμενο του Κριαρά μου έκανε μεγάλη εντύπωση το γεγονός ότι είχε πάθος και ενδιαφέρον για συζήτηση και πνευματικά θέματα από μικρή ηλικία. Επίσης ότι αντίθετα από τα άλλα αγόρια δεν συμπαθούσε τα αθλήματα. Αυτά τα χαρακτηριστικά είναι σπάνια και δείχνουν ότι το παιδί αυτό είχε άλλα ενδιαφέροντα από τους περισσότερους νέους. Ο Κριαράς στον ελεύθερό του χρόνο δούλευε σε συμβολαιογραφείο για να βοηθάει την οικογένειά του οικονομικά, κάτι που είναι πολύ δύσκολο για ένα παιδί. Μια άλλη ασχολία του εκτός του σχολείου ήταν το διάβασμα λογοτεχνικών βιβλίων που τον επηρέασαν στο χαρακτήρα του. Από αυτά και από το κείμενο που διαβάσαμε φαίνεται ότι ο Κριαράς ήταν ένας σπάνιος άνθρωπος. Παναγιώτα Μπάρδη

17

Θεματική Ενότητα «Εικόνες της Ελλάδας στην ποίηση» Richard Bach, Ο γλάρος Ιωνάθαν Λίβινγκστον

Η Κατάχτηση του γλάρου Ιωνάθαν ήταν… Ο Ιωνάθαν κατάφερε να σπάσει τους περιορισμούς του σμήνους του και να γίνει ελεύθερος. Απέβαλε όλους τους κανόνες που τον περιόριζαν από το να φτάσει στην τελειότητα και στην ελευθερία. «Ο κάθε γλάρος είναι μια απεριόριστη ιδέα λευτεριάς» είπε ο Ιωνάθαν στους μαθητές του. Όλο του το σώμα από την μία φτερούγα στην άλλη ήταν η σκέψη του. Κυνηγούσε την τελειότητα, όπως του είχε πει ο Τσιάνγκ («θα αρχίσεις να πλησιάζεις τον παράδεισο όταν πλησιάσεις την τέλεια ταχύτητα»). Αυτό δεν θα μπορούσε να το πετύχει εάν δεν ήταν ελεύθερος. Εμμανουέλα Μαστοράκη Η «κατάχτηση» του γλάρου Ιωνάθαν ήταν ότι κατανόησε πως στη ζωή υπάρχουν πιο σημαντικά πράγματα από την απλή επιβίωση. Επίσης ότι δεν χρειάζεται να είμαστε ίδιοι με τους υπόλοιπους αλλά ότι μπορούμε να έχουμε διαφορετικά όνειρα και επιθυμίες. Ο γλάρος Ιωνάθαν δεν σταμάτησε να κυνηγάει το όνειρό του, παρ’ όλες τις δυσκολίες που είχε να αντιμετωπίσει.

1ο απόσπασμα: «Ἕνας γλάρος δὲν ἀντιμιλᾶ ποτὲ στὸ Συμβούλιο τοῦ Σμήνους, ἀλλὰ ἡ φωνὴ τοῦ Ἰωνάθαν ξέσπασε. «Ἀνευθυνότητα; Ἀδέλφια μου!» φώναξε. «Ποιὸς εἶναι πιὸ ὑπεύθυνος ἀπὸ τὸ γλάρο ποὺ ἀνακαλύπτει κι᾿ ἀκολουθεῖ ἕνα νόημα, ἕναν ἀνώτερο σκοπὸ στὴ ζωή; γιὰ χίλια χρόνια τσαλαβουτοῦμε ψάχνοντας νὰ βροῦμε ψαροκεφαλές, ἀλλὰ τώρα ἔχουμε ἕνα σκοπὸ στὴ ζωὴ - νὰ 18

μάθουμε, ν᾿ ἀνακαλύψουμε, νά 'μαστε λεύτεροι! Δῶστε μου μιὰ εὐκαιρία μόνο, ἀφῆστε με νὰ σᾶς δείξω τί ἀνακάλυψα...». (σ. 37) 2ο απόσπασμα: «Γιατί Ἴων, γιατί;» ρωτοῦσε ἡ μάνα του. «Γιατί εἶναι τόσο δύσκολο, Ἴων, νὰ εἶσαι ὅπως ὅλα τ᾿ ἄλλα πουλιὰ στὸ σμῆνος; Γιατί δὲν μπορεῖς ν᾿ ἀφήσεις τὸ χαμηλὸ πέταγμα στοὺς ἄλμπατρος, στοὺς πελεκάνους; Γιατί δὲν τρῷς; Γιόκα μου, εἶσαι φτερὸ καὶ κόκαλο!». «Μάνα, δὲ μὲ πειράζει νἆμαι φτερὸ καὶ κόκαλο. Θέλω μόνο νὰ ξέρω τί μπορῶ καὶ τί δὲ μπορῶ νὰ κατορθώσω στὸν ἀέρα. Τίποτ᾿ ἄλλο. Θέλω νὰ ξέρω». «Ἄκου ἐδῶ Ἰωνάθαν», εἶπε ὁ πατέρας του, ὄχι δίχως καλοσύνη. «Ὁ χειμῶνας πλησιάζει. Οἱ βάρκες θἆναι λιγοστὲς καὶ τ᾿ ἀφρόψαρα θὰ κολυμποῦν βαθιά. Ἂν πρέπει κάτι νὰ μελετήσεις, μελέτα τὴν τροφὴ καὶ πῶς νὰ τὴν ἐξασφαλίσεις. Αὐτὴ ἡ ὑπόθεση μὲ τὶς πτήσεις εἶναι πολὺ καλή, ἀλλὰ μιὰ πτήση μ᾿ ἀκίνητα φτερὰ δὲν τρώγεται. Τὸ ξέρεις. Μὴ ξεχνᾷς πὼς ἂν πετᾶς εἶναι γιὰ νὰ τρῶς». Ὁ Ἰωνάθαν ἔσκυψε τὸ κεφάλι ὑπάκουα. Γιὰ λίγες μέρες προσπάθησε νὰ φερθεῖ ὅπως οἱ ἄλλοι γλάροι· προσπάθησε στ᾿ ἀλήθεια, κρώζοντας καὶ πολεμώντας μὲ τὸ σμῆνος γύρω στὶς ἀποβάθρες καὶ τὶς ψαρόβαρκες, βουτώντας πάνω σὲ ἀποκόμματα ψάρι καὶ ψωμί. Κι᾿ ὅμως δὲν τὰ κατάφερνε». (σ. 13 – 14) Μάξιμος Ματθιόπουλος Ο γλάρος Ιωνάθαν Λίβινγκστον λάτρευε το πέταγμα. Για αυτόν μετρούσε μόνο η χαρά του ταξιδιού και όχι τόσο ο προορισμός (φαγητό). Όπως αναφέρεται στο βιβλίο στην σελίδα 18 οι πιο πολλοί γλάροι το μόνο που μπαίνουν στον κόπο να μάθουν είναι οι βασικές αρχές της πτήσης ενώ για τον γλάρο μας, του άρεσαν οι πτήσεις. Η κατάκτηση του γλάρου ήταν να πετύχει τον στόχο του, να ξεπερνάει τα όρια για να βρει τον πραγματικό του εαυτό μέσα από νίκες και λύπες ακόμα και εάν διαφέρει από τους άλλους. Η επιτυχία είναι να προχωράς μπροστά και να κάνεις αυτό που αγαπάς. Απόσπασμα βιβλίου: «Δοκίμασε ξανά από τα εξακόσια μέτρα τη βουτιά του, με το ράμφος ίσιο προς τα κάτω και τις φτερούγες ολάνοιχτες και σταθερές από τη στιγμή που ξεπέρασε τα πενήντα μίλια την ώρα. Χρειάστηκε τρομαχτική δύναμη για να το πετύχει αλλά τα κατάφερε. Ο Ιωνάθαν είχε πετύχει νέο παγκόσμιο ρεκόρ ταχύτητας στην κατηγορία των γλάρων». Αλέξανδρος Μαυρουλέας Η κατάκτηση του γλάρου Ιωνάθαν, ήταν ότι ανακάλυψε ότι η χαρά και το νόημα της ζωής είναι το να μαθαίνει να πετάει ελεύθερα, να ανακαλύπτει τις ικανότητές του στο πέταγμα και να νικάει τους φόβους του και όχι να τον ενδιαφέρει μόνο το φαγητό, όπως τους άλλους γλάρους. Γι’ αυτό και ο Ιωνάθαν έμαθε να κάνει ακροβατικές πτήσεις, κάθετες ορμητικές καταδύσεις στο νερό, να πετάει με τεράστια ταχύτητα ακόμη και στο σκοτάδι και να κοιμάται στον αέρα, κάτι που ποτέ δεν έκαναν οι άλλοι γλάροι. Τα αποσπάσματα που φαίνεται αυτό είναι: «Ήταν ζωντανός, έτρεμε ανεπαίσθητα από ευτυχία και ένιωθε περήφανος που είχε θέσει υπό έλεγχο τον φόβο του» «Ωστόσο η ταχύτητα ήταν δύναμη, η ταχύτητα ήταν χαρά, η ταχύτητα ήταν ατόφια ομορφιά» 19

«Ποιος μπορεί να είναι πιο υπεύθυνος από έναν γλάρο που ανακαλύπτει και ακολουθεί κάποιο νόημα, κάποιον υψηλότερο σκοπό στη ζωή του; Εδώ και χίλια χρόνια πασχίζουμε να βρούμε ψαροκέφαλα, τώρα, όμως, έχουμε κάποιο λόγο να ζήσουμε για να μαθαίνουμε, να ανακαλύπτουμε, να είμαστε ελεύθεροι!» Δημήτρης Μενούνος Ο γλάρος Ιωνάθαν έκανε μια πολύ αξιοσημείωτη κατάχτηση. Κατάφερε να φύγει από τον χρόνο και τον τόπο. Κατάφερε να ταξιδεύει με την σκέψη. Έφτασε την τελειότητα. Νίκησε τα όρια. Όπως λέει και ο καθοδηγητής του, ο Τσιάνγκ «Θυμήσου, Ιωνάθαν, ο παράδεισος δεν είναι ένας τόπος ή ένας χρόνος, γιατί ο τόπος και ο χρόνος είναι πράγματα δίχως κανένα νόημα. Ο παράδεισος είναι...» Γιάννης Μούστος Αυτό που κατάφερε ο γλάρος Ιωνάθαν ήταν να πετάει πιο γρήγορα και πιο ψηλά, να βελτιώνει συνεχώς τις πτήσεις του, να πετάει με χαρά και να νιώθει ελεύθερος. Σωστή απάντηση, Κατερίνα μου, αλλά θα ήθελα να βγάλεις και ένα γενικότερο συμπέρασμα από το περιεχόμενο του βιβλίου: π.χ. να ξεπεράσει τα όρια που του έθετε η κοινωνία του, όπως δείχνουν και τα ωραία αποσπάσματα που διάλεξες.

1ο Απόσπασμα: Γι’ αυτούς δεν έχει σημασία το πέταγμα αλλά, το φαγητό. Όμως, για τούτον εδώ τον γλάρο, μετρούσε πολύ περισσότερο η χαρά του να πετάει. Πάνω από καθετί άλλο ο Ιωνάθαν Λίβινγκστον ο Γλάρος λάτρευε το πέταγμα.

2ο απόσπασμα: Ανέβαινε στα τριακόσια μέτρα. Πρώτα ολοταχώς ίσια μπροστά κι έπειτα, χτυπώντας τις φτερούγες, έγερνε σε μια κάθετη βουτιά. Κατερίνα Μπακογιάννη Η κατάκτηση του γλάρου Ιωνάθαν ή αλλιώς κατόρθωμα και άθλος, όπως αναφέρεται στο βιβλίο, ήταν η εύρεση από αυτόν τον νεαρό του «νοήματος» της ζωής. Ο Ιωνάθαν Λίβινγκστον ήταν έτοιμος να ανακοινώσει στο σμήνος την κατάκτηση, πως η ζωή τώρα πια είναι πιο πλούσια! Αντί για το μονότονο πηγαινέλα στις ψαρόβαρκες, τώρα υπάρχει κάποιο νόημα, ένας σκοπός. Να βλέπουνε τους εαυτούς ως ξεχωριστά πλάσματα, έξυπνα και επιδέξια. Να είναι ελεύθεροι, μαθαίνοντας να πετάνε. Αποσπάσματα: «…μόλις τους πω τον άθλο μου… Μπορούμε να βγούμε απ’ την άγνοια, να δούμε τους εαυτούς μας σαν πλάσματα κοντά στο τέλειο, με πνεύμα και ικανότητες. Μπορούμε να είμαστε ελεύθεροι! Μπορούμε να μάθουμε να πετάμε!» Πηνελόπη Μπακογιάννη Ο Ιωνάθαν γλάρος ήθελε να φτάσει την τέλεια ταχύτητα, ήθελε να μάθει τα πάντα, αλλά πάνω από όλα ήθελε την ελευθερία του. Αγνοώντας τους γονείς και το υπόλοιπο σμήνος έφευγε και πετούσε μακριά, μάθαινε καινούργια κόλπα, ξεπερνούσε και έφτανε σε μεγαλύτερες ταχύτητες. Δεν ήθελε η ζωή του να είναι άδεια και το μόνο που θα έκανα θα ήταν να πετάει για να βρει φαϊ. Έτσι ο Ιωνάθαν μαθαίνοντας και προπονούμενος έφτασε την μεγαλύτερη ταχύτητα! Πετούσε με διακόσια δεκατέσσερα μίλια την ώρα, ήταν ο πιο 20

γρήγορος γλάρος. Αυτή ήταν η Κατάκτηση. Έμαθε σύντομα να κάνει στροφές, βουτιές, περιστροφές, τούμπες κ.α. Ήταν μάλιστα και ο πρώτος γλάρος ακροβάτης. Εκτός όμως από τα πρακτικά πράγματα κατάφερε να κερδίσει την ελευθερία του, κατάφερε όπως είπε να γεμίσει και να κάνει πλούσια την ζωή του.«Σκέφτηκε τὸ θρίαμβο. Οριακά ταχύτητα! Ἕνας γλάρος πετᾶ μὲ ταχύτητα διακόσια δέκα τέσσερα μίλια τὴν ὥρα! Ἦταν μιὰ Κατάκτηση, ἦταν ἡ πιὸ μεγάλη, ἡ μοναδικὴ στιγμὴ στὴν ἱστορία του Σμήνους, καὶ κείνη τὴ στιγμὴ μία καινούργια ἐποχὴ ἄνοιξε γιὰ τὸν Ἰωνάθαν Γλάρο». «Ὅταν μάθουν, σκέφτηκε, τὴν Κατάκτηση θὰ ξετρελαθοῦν ἀπὸ χαρά. Πόσο πιὸ πλούσια γίνεται τώρα ἡ ζωή μας! Ἀντὶ γιὰ τὸ μονότονο κοπιαστικὸ πήγαινε κι᾿ ἔλα στὶς ψαρόβαρκες, ὑπάρχει ἕνα νόημα στὴ ζωή! Μποροῦμε νὰ ξεπεράσουμε τὴν ἄγνοια, μποροῦμε ν᾿ ἀναγνωρίζουμε τὸν ἑαυτό μας σὰν ὄντα ξεχωριστά, ἔξυπνα καὶ ἐπιδέξια. Μποροῦμε νὰ εἴμαστε λεύτεροι! Μποροῦμε νὰ μάθουμε νὰ πετοῦμε!» Βασιλική Μπινιάρη Ο Γλάρος Ιωνάθαν κατάφερε τελικά να ακολουθήσει τη φυσική του κλίση, που δεν ήταν απλώς να επιβιώσει στον κόσμο όσο περισσότερο μπορούσε, όπως τα περισσότερα άλλα πουλιά του είδους του. Αυτός ενδιαφερόταν να τελειοποιήσει τις ικανότητές στου στο πέταγμα, όχι για να μπορεί να συλλέγει ευκολότερα την τροφή του, αλλά για το ίδιο το πέταγμα. Τον ενδιέφερε να πετάει ψηλά και να κάνει όμορφους και εντυπωσιακούς ελιγμούς στον αέρα, επειδή με τον τρόπο αυτό αισθανόταν ότι εκπλήρωνε το σκοπό της ζωής του, που ήταν να επιτύχει την τελειότητα σε αυτό που ήταν η πραγματική του φύση. Αν ήταν ψάρι, θα ήθελε ίσως να τελειοποιήσει το κολύμπι, και αν ήταν άνθρωπος, να φτάσει στις πιο υψηλές ιδέες που αποκαλύπτουν το νόημα του κόσμου και της ζωής. Δύο αποσπάσματα του βιβλίου που επιβεβαιώνουν την παραπάνω άποψη είναι τα εξής: «Ο καθένας από μας δεν είναι άλλο από ένα ιδεατό ομοίωμα του Μεγάλου Γλάρου, μια χωρίς όρια ιδέα της ελευθερίας, και οι πτήσεις ακριβείας δεν είναι παρά ένα βήμα που μας οδηγεί στο να εκφράσουμε την πραγματική μας φύση. Πρέπει να παραμερίζουμε οτιδήποτε μας περιορίζει. Αυτός είναι ο λόγος των ασκήσεων και των ακροβατικών». «Για να πετάξεις τόσο γρήγορα όσο η σκέψη, οπουδήποτε δηλαδή», είπε, «πρέπει ν’ αρχίσεις με τη γνώση ότι έχεις ήδη φτάσει…» Το μυστικό, σύμφωνα με τον Τσιάνγκ, ήταν να πάψει ο Ιωνάθαν να θεωρεί τον εαυτό του παγιδευμένο μέσα σ’ ένα περιορισμένο σώμα που είχε άνοιγμα φτερών περίπου ένα μέτρο και επιδόσεις, οι οποίες μπορούσαν να αποτυπωθούν σε κάποιο διάγραμμα. Το μυστικό ήταν κρυμμένο στην επίγνωση ότι η αληθινή του φύση ζούσε τόσο τέλεια όσο ένας άγραφος αριθμός, παντού ταυτόχρονα, πέρα από χώρο και χρόνο. Άννα Μαρία Νάτση Ο Ιωνάθαν κατάφερε να ξεφύγει από τους περιορισμούς που όλοι του έθεταν. Κατάφερε να κάνει αυτό που αγαπούσε ενώ όλοι τον κατέκριναν. Για παράδειγμα, όταν οι ίδιοι του οι γονείς δεν τον υποστήριξαν και του είπαν ότι δεν φτιάχτηκε για τέτοια πράγματα, εκείνος αφού συνειδητοποίησε ότι αυτό είναι που αγαπάει, ενθαρρύνεται να επιτύχει άλλο ένα επίτευγμα. Ύστερα, όταν τον έδιωξαν και τον απομόνωσαν αυτός στενοχωρήθηκε, αλλά και πάλι δεν εγκατέλειψε το όνειρό του. Συνέχισε να κυνηγάει την γνώση και να πετάει. Ζωή Νάτση 21

Ο γλάρος Ιωνάθαν ήταν διαφορετικός από όλο το σμήνος. Ήθελε να μάθει και να ζει περισσότερα από την καθημερινή ζωή των γλάρων. Με πολλές προσπάθειες κατάφερε να «κατακτήσει» το τέλειο πέταγμα. Μπορούσε να πετάει σε όλες τις ταχύτητες μέχρι την μέγιστη αλλά και να κάνει διάφορα και εντυπωσιακά ακροβατικά. (Αποσπάσματα): «Κατέβα! Οι γλάροι δεν πετούν ποτέ μέσα στο σκοτάδι! Αν ήθελε η φύση να πετάς τις νύχτες θα σου είχε δώσει μάτια κουκουβάγιας! Θα είχες διαγράμματα αντί για μυαλό! Θα είχες κοντές φτερούγες σαν του γερακιού». (…) Αυτή είναι η λύση! Πόσο ανόητος ήμουν. Το μόνο που μου χρειάζεται είναι μία τόση δα φτερούγα!. Φτάνει να διπλώσω το μεγαλύτερο μέρος των φτερών μου και να πετώ μόνο με τις άκρες τους! Εβδομήντα μίλια την ώρα, ενενήντα, εκατόν είκοσι ακόμα πιο γρήγορα. Τώρα στα 140 μίλια» Δανάη Νίκα Ο γλάρος Ιωνάθαν πετούσε για τη χαρά του πετάγματος. Δεν συμβιβάστηκε ποτέ με την ιδέα να μάθει να πετά μόνο για να βρίσκει φαγητό, όπως τον προέτρεπαν οι υπόλοιποι γλάροι του σμήνους. Δεν σταμάτησε να προσπαθεί ακόμα και όταν τον χλεύαζαν και τον έδιωξαν από το σμήνος. Τελειοποίησε το πέταγμά του και όταν επέστρεψε στο σμήνος είχε σκοπό να μάθει και τους υπόλοιπους γλάρους, σε όσους το ήθελαν, ότι η ουσία είναι να πετάς για τη χαρά του πετάγματος και όχι απλά να πετάς για να βρίσκεις φαγητό. Αποσπάσματα του βιβλίου: «μπορούμε να ξεπεράσουμε την άγνοια, μπορούμε ν’ αναγνωρίσουμε τον εαυτό μας σαν όντα ξεχωριστά, έξυπνα και επιδέξια. Μπορούμε να είμαστε ελεύθεροι! Μπορούμε να μάθουμε να πετάμε!» « Μπορείς να φανταστείς πόσες ζωές θα πρέπει να ζήσαμε, ώσπου να συνειδητοποιήσουμε ότι υπάρχουν περισσότερα πράγματα στη ζωή πέρα από το φαγητό, τους καυγάδες και την ανάληψη εξουσίας μέσα στο σμήνος? Χίλιες ζωές, Ίωνα, δέκα χιλιάδες ζωές! Κι ύστερα άλλες εκατό μέχρι να αρχίσουμε να μαθαίνουμε πως υπάρχει κάτι που λέγεται τελειότητα, και άλλες εκατό ακόμα για να συλλάβουμε την ιδέα ότι σκοπός μας στη ζωή είναι να βρούμε αυτή τη τελειότητα και να την εκδηλώσουμε». «Εσύ, όμως, Ίωνα», είπε «έμαθες τόσο πολλά με τη μια, που δεν αναγκάστηκες να περάσεις από χίλιες ζωές για να φτάσεις σε αυτή εδώ». Άγγελος Ντάσης Ο γλάρος Ιωνάθαν ήταν ένας πολύ ξεχωριστός γλάρος και με υψηλούς στόχους. Αυτό είναι εμφανές και διάχυτο σε όλο το βιβλίο από την καθημερινή του προσπάθεια να γίνει καλύτερος και να ξεπεράσει τα όριά του και εν τέλει το καταφέρνει! Είναι ιδιαίτερος, πεισματάρης και δεν το βάζει ποτέ κάτω παρόλο τις πολλές αναποδιές που του έχουν τύχει, εκείνος δεν απογοητεύεται και συνεχίζει δυναμικά ώσπου όλες αυτές οι προσπάθειες να τον ανταμείψουν. Δεν τον ενδιαφέρει τι σκέφτονται οι άλλοι για εκείνον ούτε αν τον θεωρούν παράξενο γιατί ό,τι κάνει το κάνει για τον εαυτό του και για το καλό του Σμήνους και των άλλων γλάρων και αυτό είναι που τον κάνει ξεχωριστό. Ο Ιωνάθαν ονειρεύτηκε την ελευθερία του και προσπάθησε να το πετύχει μέσα από το πέταγμά του στους αιθέρες γιατί πάνω από κάθε τι αγαπάει να πετάει, αυτή είναι και η μεγαλύτερή του Κατάκτηση! Την στιγμή που καταφέρνει να πετάξει με μεγάλη ταχύτητα 22

είναι και η σημαντικότερη στιγμή γι’ αυτόν γιατί εκείνη την στιγμή ανοίγει μία νέα εποχή. Ο γλάρος Ιωνάθαν Λίβινγκστον ανακάλυψε πως το νόημα της ζωής του βρίσκεται στο πέταγμα. Αντί απλώς να το χρησιμοποιεί ως ένα μέσο για να εξασφαλίζει τη τροφή του όπως οι υπόλοιποι γλάροι του σμήνους, προσπάθησε να το τελειοποιήσει, ανακαλύπτοντας νέες τεχνικές πετάγματος οι οποίες θεωρούνταν από τους υπόλοιπους απειλητικές. Ένα από τα αποσπάσματα που αποκαλύπτουν την σημασία της Κατάκτησης του είναι: «…Ὁριακὴ ταχύτητα! Ἕνας γλάρος πετᾶ μὲ ταχύτητα διακόσια δέκα τέσσερα μίλια τὴν ὥρα! Ἦταν μιὰ Κατάκτηση, ἦταν ἡ πιὸ μεγάλη, ἡ μοναδικὴ στιγμὴ στὴν ἱστορία του Σμήνους, καὶ κείνη τὴ στιγμὴ μία καινούργια ἐποχὴ ἄνοιξε γιὰ τὸν Ἰωνάθαν Γλάρο. Ἀφοῦ πέταξε στὸ ἐρημικὸ τόπο τῆς ἐξάσκησής του, διπλώνοντας τὰ φτερά του γιὰ νὰ βουτήξει ἀπὸ ὀχτὼ χιλιάδες πόδια, βάλθηκε ἀμέσως ν᾿ ἀνακαλύψει πῶς νὰ στρίβει.» Και επίσης ακόμα ένα απόσπασμα που μας το φανερώνει είναι το εξής: «…Ὅταν μάθουν, σκέφτηκε, τὴν Κατάκτηση θὰ ξετρελαθοῦν ἀπὸ χαρά. Πόσο πιὸ πλούσια γίνεται τώρα ἡ ζωή μας! Ἀντὶ γιὰ τὸ μονότονο κοπιαστικὸ πήγαινε κι᾿ ἔλα στὶς ψαρόβαρκες, ὑπάρχει ἕνα νόημα στὴ ζωή! Μποροῦμε νὰ ξεπεράσουμε τὴν ἄγνοια, μποροῦμε ν᾿ ἀναγνωρίζουμε τὸν ἑαυτό μας σὰν ὄντα ξεχωριστά, ἔξυπνα καὶ ἐπιδέξια.Μποροῦμε νὰ εἴμαστε λεύτεροι! Μπορούμε να μάθουμε να πετούμε!» Είναι ξεκάθαρο από τα παραπάνω αποσπάσματα του βιβλίου ότι ο απώτερος σκοπός του Ιωνάθαν είναι η εξέλιξη του εαυτού του και του Σμήνους και είναι έκδηλη η χαρά του για το επίτευγμά του, γιατί θεωρεί ότι ξεκινάει μια καινούρια εποχή για όλους και είναι αξιοθαύμαστο ότι καθ' όλη τη διάρκεια της προσπάθειάς του πάντα στη σκέψη του βρίσκονται και οι άλλοι γλάροι του Σμήνους χωρίς να δείχνει κανένα σημείο έπαρσης και εγωισμού ή αυτοπροβολής παρά τη σημαντική του Κατάκτηση. Δέσποινα Ντζακώστα Η Κατάχτηση του γλάρου Ιωνάθαν ήταν ότι κατάφερε να πετάξει διαφορετικά από όλους τους άλλους γλάρους. Κατάφερε να πετάξει με πολύ μεγάλη ταχύτητα, μεγαλύτερη από κάθε γλάρο στο Σμήνος. Ωστόσο αφού η κατάχτησε την μεγάλη ταχύτητα δεν σταμάτησε, αλλά συνέχισε και έμαθε πώς να στρίβει, πώς να απλώνει τα φτερά του, πώς να πετάει ακόμα πιο γρήγορα. Κάθε μέρα εξασκούνταν για να καταχτήσει κάτι ακόμα, μέχρι που έφτασε στο τελευταίο στάδιο, στην τελευταία κατάχτηση και τότε άρχισε να διδάσκει και άλλους γλάρους πώς να καταχτήσουν αυτό που ήθελαν, δηλαδή το πέταγμα. Τελικά η μεγαλύτερη και σημαντικότερη κατάχτηση του Ιωνάθαν ήταν ότι έγινε ένας ελεύθερος γλάρος που πετούσε για την δική του ευχαρίστηση και όχι για το φαγητό. Υπάρχουν πολλά αποσπάσματα που δείχνουν την κατάχτησή του ξεκάθαρα, όπως « (…) Και ο Ιωνάθαν είχε έτσι γίνει ο πρώτος ακροβάτης του αέρα, πριν από κάθε άλλο γλάρο στον κόσμο» και «Οι άλλοι γλάροι κοίταζαν τον Ιωνάθαν με σεβασμό στα χρυσαφένια μάτια τους, γιατί τον είχαν δει να εξαφανίζεται από το σημείο που ήταν ριζωμένος τόση ώρα. Δεν άντεξε τα συγχαρητήρια τους ούτε λεπτό.», και σε πολλές άλλες περιπτώσεις. Η σημασία των καταχτήσεων είναι ότι μόνο άμα προσπαθείς τα καταφέρνεις, αλλά και για να δείξει πως δεν πρέπει να περηφανευόμαστε αλλά να μαθαίνουμε και να διδάσκουμε. Θάλεια Ξούρια 23

Τα εμπόδια που ξεπέρασε ο Ιωνάθαν για να πετύχει το στόχο του Έπρεπε να ξεπεράσει τους περιορισμούς στους οποίους είχε μάθει να πιστεύει από μικρός. Έπρεπε να υιοθετήσει έναν νέο τρόπο σκέψης, πιο ελεύθερο. Όταν σταμάτησε να υπακούει στους κανόνες που τον εγκλώβιζαν, να πιστεύει σε προλήψεις και αμφισβήτησε τα στερεότυπα, το σώμα του ελευθερώθηκε, κατάλαβε πως δεν ήταν μόνο παρά μία σκέψη που μπορούσε να ελέγχει αυτός. Εμμανουέλα Μαστοράκη Χρειάστηκε να αποδεχτεί πως θα είναι ένας απόβλητος από την κοινωνία στην οποία ανήκε προκειμένου να καταχτήσει την ελευθερία να επιλέγει αυτός τι θα κάνει στη ζωή του. Αυτό σήμαινε ότι θα έχανε ακόμη και τα αγαπημένα του πρόσωπα, πχ την οικογένειά του. Μάξιμος Ματθιόπουλος Ο γλάρος Ιωνάθαν πέρασε πολλά εμπόδια για να πετύχει τον στόχο του και επίσης ήταν απομονωμένος. Γνώρισε την αδικία και το μίσος των υπόλοιπων γλάρων ακόμα και την απόρριψη της οικογένειάς του. Συγκεκριμένα η μητέρα του λέει: »Γιατί Ίωνα γιατί; Γιατί δεν μπορείς να είσαι κι εσύ σαν όλα τα άλλα γλαροπούλια. Γιατί δεν αφήνεις τα χαμηλά πετάγματα για τους πελεκάνους και τα αλμπατρός. Γιατί δεν τρως; Φτερό και κόκαλο είσαι, γιόκα μου». και τα λόγια του γέροντα στην συνέλευση του συμβουλίου: «Γλάρε Ιωνάθαν Λίβινγκστον στάσου στο κέντρο για ατίμωση στα μάτια όλων των συντρόφων σου». Επιπλέον οι προσπάθειές του δεν ήταν πάντα επιτυχημένες. Βρισκόταν αντιμέτωπος με τον θάνατο αλλά συνέχιζε με πείσμα. Όπως αναφέρεται και στο βιβλίο σε μία από τις πτήσεις του ο γλάρος ένιωσε να διαλύεται στον αέρα και τσακίστηκε σε μια θάλασσα σκληρή σαν πέτρα. Αρκετές φορές απογοητεύτηκε με τον εαυτό του και ήθελε να τα παρατήσει, αλλά τελικά η δύναμη που είχε μέσα του δεν τον άφησε να αλλάξει στάση. Απόσπασμα βιβλίου: «Δίκιο είχε ο πατέρας μου. Πρέπει να ξεχάσω αυτές τις ανοησίες. Πρέπει να γυρίσω πίσω στο σμήνος και να μείνω ικανοποιημένος με αυτό που είμαι, ένας φουκαράς γλάρος με περιορισμένες δυνάμεις». Αλέξανδρος Μαυρουλέας Τα εμπόδια που χρειάστηκε να ξεπεράσει ο Ιωνάθαν ήταν οι αντιδράσεις των γονιών του και των άλλων γλάρων που δεν μπορούσαν να καταλάβουν το νόημα του ελεύθερου πετάγματος, αλλά και ο φόβος του να μην πετύχει το στόχο του και να σκοτωθεί σε κάποια επικίνδυνη πτήση του. Τέλος, όταν εξορίστηκε από το σμήνος μπόρεσε να αντέξει την μοναξιά αλλά και έμαθε άλλους τρόπους για να βρίσκει τροφή, να αντέχει στους δυνατούς ανέμους και να πετάει πάνω από τις ομίχλες ψηλά στους καταγάλανους ουρανούς. Δημήτρης Μενούνος Ο Ιωνάθαν έπρεπε να ξεπεράσει την απόρριψη του σμήνους, την μοναξιά του αφού τον εξόρισαν και την κούραση και τον πόνο που πέρασε στην εξορία. Χρήστος Μηλαίος 24

Ο Ιωνάθαν χρειάστηκε να ξεπεράσει πολλά εμπόδια για να πετύχει τον σκοπό του. Πρώτα χρειάστηκε να ξεπεράσει την εξορία του από το σμήνος του για να συγκεντρωθεί για να κυριεύσει τις ικανότητές του. Μετά έπρεπε να εξασκείται πολύ και να είναι αφοσιωμένος στον σκοπό του. Επίσης χρειάστηκε να ξεχάσει τα όρια του τόπου και του χρόνου και να σκεφτεί στο εδώ και στο τώρα. Τέλος και πιο σημαντικό, να αγαπήσει αυτό που κάνει. Γιάννης Μούστος Ο Ίωνας, όπως τον φώναζαν πολλές φόρες, δεν πέτυχε τον στόχο του χωρίς δυσκολίες ή εμπόδια, αλλά ξεπερνώντας τα και καταφέρνοντας το επιθυμητό με προσπάθεια. Χρειάστηκε να μην τρώει για μέρες και να μένει «στην απέξω» για πολύ καιρό, για να καταφέρει να πετάει. Με πολλούς τραυματισμούς, θλίψη και κακουχίες απέκτησε τελικά αυτό που ήθελε. Έμενε μόνος και ήταν πάντα διαφορετικός από όλους τους υπόλοιπους γλάρους. Ακόμη και στην εξορία που του υπέβαλαν να υποστεί προσπάθησε και συνέχισε να προπονείται, μέχρι που κατάφερε και έμαθε τις πτήσεις. Πηνελόπη Μπακογιάννη Για να πετύχει τον σκοπό του ο Ιωνάθαν χρειάστηκε να παρακούσει τους γονείς του αρκετές φορές, να ντροπιαστεί μπροστά σε όλο το σμήνος, να βγει Απόκληρος και να φύγει εξόριστος από το σμήνος για τους Πέρα Βράχους. Εκεί όμως έμαθε πράγματα που πιθανόν να μην μάθαινε μαζί με το σμήνος. Έτσι και αλλιώς ήταν διαφορετικός γλάρος από τους άλλους. Ο Ιωνάθαν και η προσπάθειά του συμβολίζει τους ανθρώπους που θέλουν να ακουμπήσουν την τελειότητα, που θέλουν να μάθουν καινούργια πράγματα, πράγματα που τους ενδιαφέρουν, συμβολίζουν τους ανθρώπους που είναι ελεύθεροι και που αγαπούν ότι κάνουν. Επίσης συμβολίζει τους ανθρώπους που δεν ντρέπονται να είναι διαφορετικοί, να αγαπούν τους εαυτούς τους έτσι όπως είναι. «Ὅμως ὁ Ἰωνάθαν Λίβινγκστον Γλάρος, ποὺ δίχως ντροπὴ ἅπλωσε ξανὰ τὶς φτεροῦγες του πετώντας στὴν ἴδια κείνη τρεμάμενη δύσκολη καμπύλη - ὅλο καὶ πιὸ ἀργά, πιὸ ἀργὰ καὶ πάλι χάνοντας τὸν ἔλεγχό του - δὲν ἦταν ἕνα κοινὸ πουλί.» «Γιὰ τοῦτον, ὅμως, τὸ γλάρο σημασία δὲν εἶχε τὸ φαγητό, ἀλλὰ τὸ πέταγμα. Πάνω ἀπὸ κάθε τι ἄλλο, ὁ Ἰωνάθαν Λίβινγκστον Γλάρος ἀγαποῦσε νὰ πετάει.» Βασιλική Μπινιάρη Το πρώτο εμπόδιο που συνάντησε ο Ιωνάθαν ήταν οι στενές αντιλήψεις των γλάρων του σμήνους του, που ενδιαφέρονταν μόνο για τα πράγματα της καθημερινότητας, το κυνήγι και την εύρεση τροφής. Οι προσπάθειες του Ιωνάθαν να τελειοποιήσει τον εαυτό του, τους φαίνονταν άχρηστες και επικίνδυνες για την επιβίωση του σμήνους και γι’ αυτό αποφάσισαν τελικά να τον εξορίσουν. Η απομόνωση όμως του Ιωνάθαν του βγήκε τελικά σε καλό, γιατί έτσι μπορούσε να αφιερωθεί απερίσπαστος στη βελτίωση του εαυτού του, χωρίς να τον απασχολούν οι γνώμες των άλλων. Εκεί όμως είχε να αντιμετωπίσει ένα δεύτερο εμπόδιο που ήταν οι δικοί του περιορισμοί, η αδυναμία και ο φόβος. Με τον καιρό κατάλαβε όμως ότι η ψυχική και πνευματική δύναμη, η δύναμη της θέλησης και της σκέψης, ήταν 25

δυνατότερες από τους περιορισμούς του υλικού κόσμου. Αν μπορούσε δηλαδή να υπερβεί τους δικούς του εσωτερικούς περιορισμούς, δεν υπήρχε τίποτα στον κόσμο που δεν θα μπορούσε να πετύχει. Άννα Μαρία Νάτση Ο γλάρος Ιωνάθαν αντιμετώπισε κάποια εμπόδια για να πετύχει τον σκοπό του. Το μεγαλύτερο εμπόδιο για την μέγιστη ταχύτητα ήταν οι μεγάλες φτερούγες του. Προκαλούσαν αντίσταση και δεν μπορούσε να πετάξει γρήγορα. Ένα άλλο εμπόδιο ήταν οι κανόνες του σμήνους. Οι γλάροι πετούν μόνο και μόνο για να βρουν τροφή και όχι απλώς για να πετούν. Όποιος κάνει κάτι διαφορετικό γίνεται απόκληρος και τον διώχνουν από το σμήνος. Δανάη Νίκα Οι γλάροι του σμήνους τον αντιμετωπίζουν ως απόβλητο, επειδή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα και διαφέρει από την πλειονότητα. Με τα κατορθώματά του που τα εκτελεί με θάρρος και επιδεξιότητα διαφέρει από όλους τους άλλους και έτσι τον διώχνουν από το σμήνος. Ακόμα και οι γονείς του ένιωθαν απογοήτευση γι’ αυτόν. Στην προσπάθειά του να τελειοποιήσει το πέταγμά του πολλές φορές αποτυγχάνει, μάλιστα μια φορά είχε πέσει στη θάλασσα, τραυματίστηκε και ήταν έτοιμος να τα παρατήσει. Όμως δεν απελπίστηκε και δοκίμασε ξανά και ξανά μέχρι να φτάσει στην τελειότητα και τα κατάφερε. Άγγελος Ντάσης Τα εμπόδια που είχε να αντιμετωπίσει ο Ιωνάθαν ήταν πολλά αλλά σίγουρα όχι ανυπέρβλητα για να τα παρατήσει. Ήδη από την αρχή της προσπάθειάς του είχε να αντιμετωπίσει τους «απογοητευμένους» γονείς του, οι οποίοι ήταν δυσαρεστημένοι με ό,τι έκανε γιατί θεωρούσαν ότι δεν έπρεπε να είναι διαφορετικός αλλά να ακολουθεί τη ρουτίνα του Σμήνους. Το επόμενο εμπόδιο και ταυτόχρονα απογοήτευση του Ιωνάθαν ήρθε με τον αποκλεισμό του από το Σμήνος και την εξορία του στους «Πέρα Βράχους» και τον χαρακτηρισμό του ως «Απόβλητος». Το Σμήνος δεν μπόρεσε να καταλάβει την Κατάκτησή του και τον κατηγόρησε για επικίνδυνη ανευθυνότητα και ότι καταπατά την παράδοση της οικογένειας των Γλάρων. Είναι ξεκάθαρο ότι το Σμήνος δεν ήταν έτοιμο να δεχτεί τις καινοτόμες ιδέες και ανακαλύψεις του Ιωνάθαν αλλά και σε αυτήν την περίπτωση ο Ιωνάθαν δε λύγισε, υπερασπίστηκε τις επιλογές του και ύψωσε το ανάστημα του σε όλους χωρίς να διστάσει ούτε για μια στιγμή. Παρά τις αντιξοότητες που είχε να αντιμετωπίσει και την απόρριψη από τους οικείους του συνέχισε να προσπαθεί και να εξελίσσεται έτσι ώστε κάποια μέρα να ξαναγυρίσει πίσω πιο δυνατός και πιο αποφασισμένος να διδάξει όλα αυτά που είχε μάθει και στους άλλους γλάρους που μοιράζονταν τις ίδιες ανησυχίες με αυτόν. Δέσποινα Ντζακώστα Τίποτα σπουδαίο δεν έχει καταχτηθεί εύκολα. Ο Ιωνάθαν είχε αρκετές δυσκολίες να αντιμετωπίσει. Η πρώτη ήταν ο ίδιος του ο εαυτός. Έπρεπε να ξεπεράσει την φωνή που μέσα του έλεγε ότι δεν θα τα καταφέρει και ότι οι γλάροι πρέπει να ενδιαφέρονται μόνο για το φαγητό και να πιστέψει στις δυνατότητες και να ελευθερωθεί από τις δυνατότητες του σώματός του και απλά να πετάξει. Έπειτα ήταν το Σμήνος. Οι γονείς του, οι φίλοι του, οι 26

γνωστοί του και όλοι οι άλλοι γλάροι αποδοκίμαζαν αυτόν και ό,τι έκανε. Όλοι του έλεγαν να σταματήσει και χρειαζόταν πάρα πολύ ψυχική δύναμη για να μην τους ακούσει, ιδίως αφού τον εξόρισαν. Ύστερα ήταν η δυσκολία του στο να καταφέρει να πετάξει και να κάνει όλα τα κόλπα που ήθελε. Ωστόσο επειδή πίστευε στο όνειρό του και επειδή ήθελε στ’ αλήθεια να το καταφέρει δεν άφησε τις δυσκολίες να τον εμποδίσουν. Θάλεια Ξούρια Γιατί οι άλλοι γλάροι τον έδιωξαν από το σμήνος; (προφορικά, προαιρετική γραπτά) Το σμήνος έδιωξε τον Ιωνάθαν επειδή ήταν διαφορετικός, επειδή πίστευε πως υπάρχει κάτι παραπάνω στην ζωή από να κυνηγάνε φαγητό και να κοιμούνται. Και αυτό το διαφορετικό δεν μπορούσαν να το καταλάβουν, αυτό τους τρόμαζε. Χρήστος Μηλαίος Τι συμβολίζει ο Ιωνάθαν και η προσπάθειά του; Σημειώνω και φράσεις του βιβλίου που δείχνουν το πραγματική της νόημα. Ο Ιωνάθαν συμβολίζει τον μαχητή που κρύβουμε όλοι μέσα μας. Που ποτέ δεν το βάζει κάτω όταν είναι κουρασμένος και περνάει τα όρια για να φτάσει στον στόχο του. Όλοι μας κυνηγάμε την τελειότητα, όμως για τον καθένα σημαίνει κάτι διαφορετικό. Για τον Ιωνάθαν σήμαινε ελευθερία της σκέψης. Εμμανουέλα Μαστοράκη «Ο γλάρος Ιωνάθαν Λίβινγκστον» είναι ένα βιβλίο γεμάτο με συμβολισμούς. Ο συγγραφέας, χρησιμοποιώντας μια κοινωνία γλάρων, μιλά προφανώς για την ανθρώπινη κοινωνία. Στην κοινωνία αυτή, οι περισσότεροι γλάροι – οι οποίοι αντιπροσωπεύουν τους ανθρώπους – ακολουθούν τις παραδόσεις και δεν προσπαθούν να βρουν τι οι ίδιοι πραγματικά επιθυμούν. Έτσι δεν κερδίζουν τίποτα στη ζωή τους. Ούτε βελτιώνονται ούτε προοδεύουν. Συνεπώς δεν προοδεύει ούτε η κοινωνία. Ο ήρωας του βιβλίου, ο γλάρος Ιωνάθαν, είναι αυτός ο άνθρωπος που δεν επαναπαύεται, όπως οι άλλοι, αλλά συνεχώς προσπαθεί, τολμάει να κυνηγήσει τα όνειρά του, να ανακαλύψει νέα πράγματα (αυτός μπορεί να είναι και ο λόγος που ο συγγραφέας του δίνει το επίθετο Λίβινγκστον, από τον μεγάλο εξερευνητή και ανθρωπιστή του 19ου αιώνα David Livingston). Το αποτέλεσμα είναι ότι ο ίδιος βελτιώνεται αλλά και αποτελεί πρότυπο για τα υπόλοιπα μέλη της κοινωνίας του. Έτσι τελικά, θέλει να μας πει ο συγγραφέας, αλλάζει και προοδεύει όλη η κοινωνία. Επίσης, ο συγγραφέας μας δείχνει ότι όταν αρχίζουμε να εναντιωνόμαστε στα καθιερωμένα πρότυπα της κοινωνίας, ανακαλύπτουμε τελικά ότι υπάρχουν και άλλοι έστω και λίγοι, που κάνουν το ίδιο. Κι αυτό μας δίνει κουράγιο να συνεχίσουμε.

1ο απόσπασμα: Ο Ιωνάθαν κυνηγά το όνειρό του και καταφέρνει την πρώτη του νίκη. «Ὁ Ἰωνάθαν εἶχε πετύχει μιὰ παγκόσμια ἐπίδοση ταχύτητας γιὰ γλάρους!» (σ. 20) 2ο απόσπασμα: Αρχίζουν, όμως, οι αμφιβολίες του ήρωα αν μπορεί να ξεφύγει τελείως όχι μόνο από τα πρότυπα της κοινωνίας αλλά και από την ίδια τη «φύση» του.

27

«Καθὼς βούλιαξε χαμηλὰ στὸ νερό, μιὰ παράξενη κούφια φωνὴ ἀντήχησε μέσα του. Δὲν ὑπάρχει τρόπος νὰ ξεφύγω. Εἶμαι γλάρος. Εἶμαι ἀπ᾿ τὴν φύση μου περιορισμένος. Ἂν ἤμουν φτιαγμένος νὰ μάθω τόσα πολλὰ γιὰ τὸ πέταγμα θἆχα διαγράμματα ἀντὶ γιὰ μυαλό. Ἂν ἤμουν φτιαγμένος νὰ πετάω σὲ τέτοιες ταχύτητες, θἆχα μικρὲς φτεροῦγες ὅπως τὸ γεράκι καὶ θἄτρωγα ποντίκια, ὄχι ψάρια. Ὁ πατέρας μου εἶχε δίκιο. Πρέπει νὰ τὶς ξεχάσω αὐτὲς τὶς τρέλες. Πρέπει νὰ πετάξω πίσω στὸ σμῆνος καὶ ν᾿ ἀρκεσθῶ σ᾿ αὐτὸ ποὺ εἶμαι, ἕνας φουκαριάρης γλάρος». (σ. 21) 3ο απόσπασμα: Οι αμφιβολίες του διαλύονται. Η μάχη για το καλύτερο συνεχίζονται. «Οἱ προηγούμενοι ὅρκοι του ξεχάστηκαν, σκορπίστηκαν μακριὰ μέσα στὸ μεγάλο γρήγορο ἄνεμο. Κι᾿ ὅμως δὲν ἔνιωσε ἔνοχος, καθὼς καταπατοῦσε τὶς ὑποσχέσεις ποὺ ὁ ἴδιος εἶχε δώσει. Τέτοιες ὑποσχέσεις εἶναι μόνο γιὰ τοὺς γλάρους ποὺ ἀποδέχονται τὰ συνηθισμένα. Ὅποιος ἀρίστευσε μαθαίνοντας, δὲν χρειάζεται τέτοιες ὑποσχέσεις. Μὲ τὴν ἀνατολή, ὁ Ἰωνάθαν Γλάρος ἄρχισε πάλι τὴν ἐξάσκησή του.» (σ. 23 και 26, ενδιάμεσα υπάρχουν εικόνες) Μάξιμος Ματθιόπουλος Ο γλάρος Ιωνάθαν αποτελεί το προσχέδιο κάθε επιτυχημένης ζωής. Αντιπροσωπεύει τις αξίες, τα ιδανικά και τους στόχους που έχουμε επιλέξει και ότι μαζί τους θα πετάξουμε πολύ πιο μακριά και πιο ψηλά από όσο μπορούμε να ονειρευτούμε. Όσοι τολμούν και ακολουθούν τα όνειρά τους πραγματοποιούν τον στόχο τους. Οι περιπέτειες του γλάρου, λειτουργούν ως πρότυπο, για να ζήσουμε την ζωή μας και τα όνειρά μας, έξω από στερεότυπα χωρίς κακία και μίσος. Αλέξανδρος Μαυρουλέας Ο Ιωνάθαν και η προσπάθεια του συμβολίζει τον δρόμο που πρέπει να ακολουθούμε για να έχουμε μία πετυχημένη και ευτυχισμένη ζωή, να βρούμε αυτό που θα θέλαμε να κάνουμε περισσότερο από καθετί άλλο στη ζωή μας και να το ακολουθούμε με θάρρος, επιμονή και αποφασιστικότητα. Πρέπει, όπως ο Γλάρος Ιωνάθαν, να τολμάμε να ζούμε ευτυχισμένοι, ακόμα και αν χρειαστεί να μείνουμε μόνοι μας, να δείχνουμε εμπιστοσύνη στη δύναμή μας και να παλεύουμε για τους στόχους μας. Μερικές φράσεις που δείχνουν το νόημα αυτό είναι οι παρακάτω: «Ο Ιωνάθαν ο γλάρος ανακάλυψε ότι η ανία, ο φόβος και ο θυμός αποτελούν τις αιτίες που ο βίος των γλάρων είναι τόσο σύντομος και με αυτά τα συναισθήματα διωγμένα οριστικά από το νου του μπόρεσε και έζησε μια μακρόχρονη και ευτυχισμένη ζωή». «Υπάρχουν περισσότερα πράγματα στη ζωή πέρα από το φαγητό, τους καβγάδες ή την ανάληψη εξουσίας μέσα στο σμήνος… σκοπός μας στη ζωής είναι να βρούμε αυτή την τελειότητα και να την εκδηλώσουμε» «είναι σωστό για ένα γλάρο να πετά, ότι η ελευθερία είναι η ίδια η φύση της ύπαρξης του» «ο μόνος αληθινός νόμος είναι εκείνος που οδηγεί στην ελευθερία» «το μυστικό Φλέτσερ είναι ότι προσπαθούμε να ξεπεράσουμε τα όριά μας ένα-ένα με τη σειρά υπομονετικά» «πρέπει να εξασκηθείς μέχρι να βρεις τον αληθινό τον γλάρο, το καλό που κρύβει ο καθένας μέσα του και να τους βοηθήσεις να το δουν και αυτοί» 28

«αυτό που χρειάζεσαι είναι να συνεχίσεις να ανακαλύπτεις τον εαυτό σου κάθε μέρα και λίγο περισσότερο, αυτόν τον πραγματικό, τον χωρίς περιορισμούς …» «Βρες αυτό που ήδη γνωρίζεις και θα δεις τον τρόπο που πετάς» Δημήτρης Μενούνος Ο Ιωνάθαν Λίβινγκστον και η προσπάθειά του συμβολίζουν τον ιδανικό μας εαυτό. Μας δείχνει πως πρέπει να μην σταματήσουμε ποτέ να βελτιώνουμε τον εαυτό μας για μια καλύτερη εκδοχή του, ανεξάρτητα από την άποψη των άλλων. Και τις γνώσεις που θα κατακτήσουμε να μην τις κρατήσουμε για εμάς αλλά να τις μοιραστούμε με όσους περισσότερους ανθρώπους μπορούμε. Χρήστος Μηλαίος Ο Ιωνάθαν συμβολίζει το ελεύθερο πνεύμα, που δεν συμβιβάζεται με τα όρια του, που θέλει να μάθει – να διδάξει, να αγαπήσει… Το πνεύμα που θέλει να πετύχει το "Τέλειο". Μέσα από αυτήν την προσπάθειά του, ο Ιωνάθαν Γλάρος, μας περνάει ένα μήνυμα πολύ φιλελεύθερο. «Εἴμαστε λεύτεροι νὰ πᾶμε ὅπου μᾶς ἀρέσει καὶ νὰ μείνουμε αὐτὸ ποὺ εἴμαστε» όπως λέει χαρακτηριστικά και το κείμενο. Θέλει να μας δείξει μέσα από την προσπάθεια ενός Γλάρου, τον σκοπό της ζωής. Το παρακάτω απόσπασμα δείχνει τον παραπάνω συμβολισμό. «Περάσαμε ἀπὸ ἕναν κόσμο σὲ ἄλλο ποὺ ἦταν σχεδὸν ἀπαράλλαχτος, ξεχνώντας ἀμέσως ἀπὸ ποῦ εἴχαμε ἔρθει, δίχως νὰ νοιαζόμαστε γιὰ ποῦ πηγαίναμε, ζώντας στιγμὴ τὴ στιγμή. Φαντάστηκες ποτὲ πόσες ζωὲς πρέπει νὰ περάσαμε πρὶν κἂν νὰ διαβλέψουμε πρώτη φορὰ τὴ σκέψη πὼς ἡ ζωὴ προσφέρει πολλὰ περισσότερα ἀπ᾿ τὸ φαγητό, τοὺς τσακωμοὺς ἢ τὴ δύναμη στὸ Σμῆνος; Χίλιες ζωές, Ἴων, δέκα χιλιάδες ζωές! Κι᾿ ὕστερα ἄλλες ἑκατὸ ζωὲς ὥσπου ν᾿ ἀρχίσουμε νὰ μαθαίνουμε πὼς ὑπάρχει κάτι ποὺ λέγεται τελειότητα, κι᾿ ἄλλα ἑκατὸ χρόνια γιὰ νὰ καταλάβουμε πὼς σκοπὸς στὴ ζωή μας εἶναι ν᾿ ἀνακαλύψουμε αὐτὴ τὴν τελειότητα καὶ νὰ τὴν ἀναδείξουμε». Η προσπάθεια του Ιωνάθαν, συμβολίζει τον σκοπό της ζωής, ο οποίος, με βάση το κείμενο είναι να βρούμε την τελειότητα. Τέλος, το διήγημα μας λέει πως πρέπει πάντα να προσπαθούμε να φτάσουμε και να ξεπεράσουμε τα όριά μας· όπως λέει και η παρακάτω φράση του βιβλίου:. «Πραγματοποίησε τὶς ἀσκήσεις του ἀκριβῶς πάνω ἀπ᾿ τὴν Ἀκτὴ τοῦ Συμβουλίου καὶ γιὰ πρώτη φορὰ ἄρχισε νὰ πιέζει τοὺς μαθητές του ὡς τὰ ὅρια τῆς ἱκανότητάς τους». Απόστολος Μόρφης Είναι προφανές πως πίσω από το μυθιστόρημα που έγραψε ο Richard Bach κρύβεται ένα βαθύτερο νόημα. Όλη η ιστορία είναι μια αλληγορία, όπου το πέταγμα συμβολίζει την ζωή και την ελευθερία. Έχουμε όλοι το δικαίωμα της ελευθερίας, να μπορούμε να κινούμαστε ανεξάρτητα και να είμαστε αυτό που είμαστε. Όπως ο Ιωνάθαν βρήκε τι θέλει από την ζωή του και πάλεψε για αυτό, παρά τις αντιρρήσεις της κοινωνίας, και ενώ κανείς δεν τον εμπιστεύτηκε, αυτός κατάφερε και βρήκε την αληθινή του ευτυχία, υποστηρίζοντας τον εαυτό του και τολμώντας. Αυτό είναι σαν μήνυμα προς εμάς, που μας παροτρύνει να κάνουμε εκείνο που αγαπάμε περισσότερο διεκδικώντας το με θάρρος, επιμονή και αποφασιστικότητα.

29

Απόσπασμα: «… Ήταν θλιμμένος όχι από μοναξιά, αλλά γιατί οι γλάροι αρνήθηκαν να πιστέψουν στο μεγαλείο της πτήσης που τους περίμενε, αρνήθηκαν ν᾿ ανοίξουν τα μάτια τους και να δουν.» Πηνελόπη Μπακογιάννη Για να πετύχει τον σκοπό του ο Ιωνάθαν χρειάστηκε να παρακούσει τους γονείς του αρκετές φορές, να ντροπιαστεί μπροστά σε όλο το σμήνος, να βγει Απόκληρος και να φύγει εξόριστος από το σμήνος για τους Πέρα Βράχους. Εκεί όμως έμαθε πράγματα που πιθανόν να μην μάθαινε μαζί με το σμήνος. Έτσι και αλλιώς ήταν διαφορετικός γλάρος από τους άλλους. Ο Ιωνάθαν και η προσπάθειά του συμβολίζει τους ανθρώπους που θέλουν να ακουμπήσουν την τελειότητα, που θέλουν να μάθουν καινούργια πράγματα, πράγματα που τους ενδιαφέρουν, συμβολίζουν τους ανθρώπους που είναι ελεύθεροι και που αγαπούν ό,τι κάνουν. Επίσης συμβολίζει τους ανθρώπους που δεν ντρέπονται να είναι διαφορετικοί, να αγαπούν τους εαυτούς τους έτσι όπως είναι. «Ὅμως ὁ Ἰωνάθαν Λίβινγκστον Γλάρος, ποὺ δίχως ντροπὴ ἅπλωσε ξανὰ τὶς φτεροῦγες του πετώντας στὴν ἴδια κείνη τρεμάμενη δύσκολη καμπύλη - ὅλο καὶ πιὸ ἀργά, πιὸ ἀργὰ καὶ πάλι χάνοντας τὸν ἔλεγχό του - δὲν ἦταν ἕνα κοινὸ πουλί.» «Γιὰ τοῦτον, ὅμως, τὸ γλάρο σημασία δὲν εἶχε τὸ φαγητό, ἀλλὰ τὸ πέταγμα. Πάνω ἀπὸ κάθε τι ἄλλο, ὁ Ἰωνάθαν Λίβινγκστον Γλάρος ἀγαποῦσε νὰ πετάει.» Βασιλική Μπινιάρη Ο Ιωνάθαν και η προσπάθειά του συμβολίζουν την ανάγκη να κυνηγάς πάντα τον στόχο σου, να μην τα παρατάς ποτέ, να θέτεις δικούς σου σκοπούς στην ζωή σου και να αγνοείς την κριτική των άλλων όσο αφορά τους στόχους σου. Ορέστης Μπούρας Ο γλάρος Ιωνάθαν και οι προσπάθειές του συμβολίζουν τον άνθρωπο που κυνηγά συνειδητά τους στόχους του και συμπεριφέρεται διαφορετικά από όλους τους άλλους. Συμβολίζει τους ανθρώπους που έχουν ανάγκη να μάθουν τις δυνατότητές τους αλλά και να τις ξεπεράσουν. Προσπαθούν διαρκώς να μάθουν περισσότερα, να κατακτήσουν την γνώση και την ελευθερία. Η επιστροφή του δείχνει επίσης ότι δεν κρατάει κακία και θέλει να μάθει προς τους άλλους αυτά που ανακάλυψε κι αυτός. Συμβολίζει την αγάπη και το ενδιαφέρον για τους άλλους. Θέλει να μοιραστεί μαζί τους όλες τις χαρές τις ζωής και να παλεύουν πάντα χωρίς να τα παρατάνε. Δανάη Νίκα Αυτό που συμβολίζει ο Ιωνάθαν και η προσπάθειά του είναι ότι πρέπει να δοκιμάζουμε καινούρια πράγματα για να ξέρουμε τι μπορούμε να καταφέρουμε να κάνουμε, να μην τα παρατάμε και να πιστεύουμε στον εαυτό μας γιατί μόνο έτσι θα πετύχουμε τον σκοπό μας. «Θέλω μόνο να ξέρω τι μπορώ και τι δε μπορώ να κατορθώσω στον αέρα. Τίποτα άλλο.» λέει ο Ιωνάθαν στη μητέρα του. «Σε έξι μόλις δευτερόλεπτα πετούσε με εβδομήντα μίλια την ώρα και στην ταχύτητα αυτή η φτερούγα «παίζει», όταν βρίσκεται στην πάνω της κίνηση. Αυτό γινόταν ξανά και ξανά.» μας αφηγείται ο αφηγητής.

30

Αργυρή Νικολοπούλου Συμβολίζει την συνεχή προσπάθεια του ανθρώπου να βρει ένα νόημα στη ζωή, αυτό που θα τον κάνει ευτυχισμένο και να το εκπληρώσει. Μας διδάσκει να μην επιλέγουμε την απραξία αλλά την διαρκή πρόοδο. Συνέχεια να προσπαθούμε, με τόλμη, χωρίς φόβο. «Πιστεύω ότι ο δρόμος όσων τολμούν να ζουν ευτυχισμένοι είναι ο δικός του δρόμος: το να βρούμε, δηλαδή, αυτό που θα θέλαμε να κάνουμε περισσότερο από καθετί άλλο στη ζωή μας και να τραβήξουμε προς τα εκεί με θάρρος, επιμονή και ακλόνητη αποφασιστικότητα. Σαν αντάλλαγμα γι’ αυτή την προσπάθεια, το προσχέδιο μας υπόσχεται ότι θα μας περιφρονήσουν, θα μας χλευάσουν και θα μας εξοστρακίσουν από τον κύκλο τους φίλοι και συγγενείς μας. Αν επιμείνουμε, όμως, αν αντέξουμε τη μοναξιά μας και μείνουμε αφοσιωμένοι σ’ αυτό που με τόση αγάπη αποφασίσαμε να κάνουμε, τότε θα ανακαλύψουμε ότι έχουμε καινούριους φίλους και καινούριους συγγενείς, οι οποίοι ήδη συμμερίζονται τις αξίες και τα ιδανικά που έχουμε επιλέξει, κι ότι μαζί τους θα πετάξουμε πολύ πιο μακριά και πιο ψηλά από όσο μπορούμε να ονειρευτούμε.» Άγγελος Ντάσης Ο Ιωνάθαν συμβολίζει την ελευθερία του πνεύματος που δεν εγκλωβίζεται σε στεγανά και στερεότυπα. Λατρεύει την περιπέτεια της πτήσης και την εξερεύνηση και αγωνίζεται για αυτό. Παλεύει μέσα σε δύσκολες συνθήκες και επικίνδυνες για τη ζωή του χωρίς όμως να σταματά μέχρι να φτάσει στον τελικό του στόχο. Κουράζεται αλλά δεν τα παρατά. Φτάνει στα όρια του και μοχθεί για την εσωτερική του εξέλιξη και έχει τη διάθεση να μοιραστεί με όλους τους υπόλοιπους γλάρους τη γνώση και την εμπειρία του, χωρίς όμως ανταπόκριση. Και πάλι παρά την απογοήτευσή του, ως «Απόβλητος» πια και απελευθερωμένος από τις συμβάσεις που του επιβάλλει το Σμήνος, αναχωρεί για το δικό του μεγάλο ταξίδι που θα τον βοηθήσει να εξελιχτεί ακόμα περισσότερο και με τη βοήθεια και άλλων εκλεκτών γλάρων που θα συναντήσει στο δρόμο του θα οδηγηθεί στην απόλυτη πραγμάτωση του στόχου του. Συνεχίζει να προσπαθεί και να νιώθει σίγουρος για τον εαυτό του κάτι που φανερώνει ότι δεν πρέπει να επηρεαζόμαστε και να εγκαταλείπουμε τους προσωπικούς μας στόχους παρά τις όποιες αντιρρήσεις και δυσκολίες μπορεί να συναντάμε στο δρόμο μας. Κάποιες από τις φράσεις του βιβλίου που μας δείχνουν το νόημα της προσπάθειας του Ιωνάθαν είναι οι εξής: «…Δὲν ἔχασε καιρὸ κείνη τὴ μέρα σὲ κουβέντες μὲ ἄλλους γλάρους ἀλλὰ συνέχισε νὰ πετᾶ ὥσπου νύχτωσε. Ἀνακάλυψε τὴν ἀκροβατικὴ στροφή, τὴν ἀργὴ περιστροφή, τὴν ἀνάποδη στροφή, τὸ στροβίλισμα, τὴν τούμπα.» «…Ὅταν ὁ Ἰωνάθαν Γλάρος ἔφτασε κοντὰ στὸ Σμῆνος στὴν παραλία, ἦταν νύχτα βαθιά. Ἦταν ζαλισμένος καὶ φοβερὰ κουρασμένος. Κι᾿ ὅμως άπ᾿ τὴ χαρά του προσγειώθηκε μὲ ἀκροβασία καὶ πραγματοποιώντας λίγο πρὶν ἀγγίξει τὸ ἔδαφος, μιὰ ξαφνικὴ ἀπότομη περιστροφή.» «…Τὰ χρόνια μπροστά του ἀντηχοῦσαν καὶ λαμπύριζαν γεμάτα ὑποσχέσεις.» «…Ἡ Κατάκτηση! Δὲν μποροῦν νὰ καταλάβουν! Κάνουν λάθος, λάθος!» «…Καθὼς τὸν εἶχε φωτίσει ὅλη του τὴ ζωή, ἔτσι ἡ κατανόηση ἄστραψε κείνη τὴ στιγμὴ γιὰ τὸν Ἰωνάθαν Γλάρο. Εἶχαν δίκιο. Μποροῦσε νὰ πετάξει πιὸ ψηλά, κι᾿ εἶχε ἔρθει ἡ ὥρα νὰ πάει σπίτι.

31

Ἔριξε μιὰ τελευταία ματιὰ στὸν οὐρανό, πέρα στὴ θαυμάσια ἀσημένια χώρα ὅπου τόσα εἶχε μάθει.» «…Θέλω νὰ μάθω νὰ πετάω ἔτσι», εἶπε ὁ Ἰωνάθαν, κι᾿ ἕνα παράξενο φῶς γυάλισε στὰ μάτια του. «Πές μου τί νὰ κάνω». Δέσποινα Ντζακώστα Η προσπάθειά του συμβολίζει πολλά περισσότερα από το ταξίδι της γνώσης ενός γλάρου. Συμβολίζει το πώς όλοι οι άνθρωποι θα έπρεπε να προσπαθούμε περισσότερο και να μην ακούμε και να κάνουμε ό,τι μας λένε οι άλλοι, αλλά να ορίζουμε εμείς οι ίδιοι τον εαυτό μας. Επίσης συμβολίζει πως μόνο με την προσπάθεια και με την εξάσκηση καταφέρνεις κάτι. Τέλος μόνο άμα σταματήσεις να πιστεύεις την ιδέα ότι κάτι σε περιορίζει θα καταφέρεις στ’ αλήθεια να ελευθερωθείς και να είσαι ο πραγματικός σου εαυτός. Αυτό το βλέπεις σε πολλά κομμάτια του βιβλίου όπως «Για τους περισσότερους γλάρους σημασία δεν έχει το πέταγμα, αλλά το φαγητό. Για τούτον τον γλάρο, όμως, σημασία δεν είχε το φαγητό, αλλά το πέταγμα.» και «Αυτό έγινε ξανά και ξανά. Καθώς ήταν προσεχτικός και καθώς δούλευε εξαντλώντας όλες του τις ικανότητες, έχανε τον έλεγχο σε πολύ μεγάλη ταχύτητα.» Θάλεια Ξούρια Το σημαντικότερο επίτευγμα του Ιωνάθαν κατά τη γνώμη μου Γύρισε στην γη ενώ ο Σάλλιβαν του είχε πει να μην πάει επειδή δεν υπήρχε κάτι για εκείνον εκεί. Όμως τον Ιωνάθαν τον έλκυε η ιδέα πως θα υπήρχαν εκεί γλάροι σαν εκείνον που θα μπορούσε να βοηθήσει να βρουν τον δρόμο τους προς την ελευθερία. Αγάπη για τον Ιωνάθαν ήταν να κοιτάς την καλοσύνη που κρύβεται σε έναν γλάρο και να τον βοηθήσεις να την δει και αυτός. Το σημαντικότερο επίτευγμα του Ιωνάθαν πιστεύω ότι ήταν όλες οι ζωές που άλλαξε. Έδωσε φως σε πάρα πολλούς γλάρους, μόνο εάν εκείνοι το ήθελαν βέβαια, και μετά το μοίρασαν και αυτοί στους μαθητές τους. Εμμανουέλα Μαστοράκη Να πιστεύει στον εαυτό του και στις δυνάμεις του. Μάξιμος Ματθιόπουλος Το σημαντικότερο επίτευγμα του γλάρου για μένα ήταν ότι υπερασπίστηκε τα όνειρά του και τον εαυτό του. Δέχτηκε πολλές πιέσεις, αλλά δεν τα παράτησε. Ακολούθησε με τεράστια ψυχική δύναμη το δρόμο του και στο τέλος πέτυχε τον σεβασμό. Απόσπασμα: «Εκείνο που έχει σημασία, θα μας έλεγε ίσως ο Ιωνάθαν, δεν είναι η μορφή που παίρνουμε αλλά με πόση ομορφιά και αγάπη θα αποφασίσουμε να την στολίσουμε». Αλέξανδρος Μαυρουλέας Το σημαντικότερο επίτευγμα του Ιωνάθαν κατά τη γνώμη μου, ήταν ότι εγκατέλειψε την ζωή στον παράδεισο για να γυρίσει στη γη, στο σμήνος που τον είχε εξορίσει, προκειμένου να 32

διδάξει και άλλους γλάρους, να τους μάθει πώς να πετάνε ελεύθεροι, πώς να ανακαλύψουν τις ικανότητες τους στο πέταγμα και τον ίδιο τους τον εαυτό. Δημήτρης Μενούνος Το επίτευγμά του Ιωνάθαν ήταν ότι γύρισε πίσω στον πρώτο του κόσμο και να διαδώσει τις γνώσεις του σε όλο το σμήνος, ασχέτως άμα παλιά τον είχαν απορρίψει και τον είχαν αντιμετωπίσει με μίσος και θυμό. Χρήστος Μηλαίος Κατά την γνώμη μου, το μεγαλύτερο επίτευγμα του Ιωνάθαν Γλάρου είναι πως κατάφερε να μάθει τόσα πολλά για το πέταγμα ξεπερνώντας τις δυσκολίες του. Έμαθε τόσα πολλά που έφτασε σε σημείο να θεωρείται ο "Τέλειος Γλάρος" από τους υπόλοιπους γλάρους εκείνου του διαφορετικού κόσμου. Εκτός αυτών, ο Ιωνάθαν Γλάρος, είχε τόσο πολύ αγάπη μέσα του, που δεν κράτησε την γνώση μόνο για τον εαυτό του, αλλά γύρισε πίσω στην Γη, συγχωρώντας τους γλάρους που τον απαρνήθηκαν και τον έδιωξαν από το σμήνος καθώς τους δίδαξε έναν προς έναν, με πολλή θέληση και αγάπη, πώς να πετάνε… Πώς να γίνουν "Τέλειοι". Τέλος, πριν φύγει από το σμήνος, πριν φύγει από αυτόν τον κόσμο, άφησε την διδασκαλία στον πρώτο του μαθητή· αυτό δείχνει την ταπεινότητά του καθώς και πως δεν κυνηγούσε την δόξα και την φήμη. Απόστολος Μόρφης Το σημαντικότερο επίτευγμα του Ιωνάθαν κατά την γνώμη ήταν πως κατάφερε να αγαπήσει και να πάει να βοηθήσει αυτούς που τον έδιωξαν. Παρά την εξορία του από το Σμήνος ο γλάρος δεν κρατάει κακία στους υπόλοιπους γλάρους και τους δίνει το δώρο της γνώσης. Αφήνει τον τόπο που βρισκόταν και πάει να σώσει τους άλλους γλάρους από την αιώνια λούπα της άγνοιας. Γιάννης Μούστος Το σημαντικότερο επίτευγμα ήταν ότι δεν επηρεάστηκε από την γνώμη των άλλων γλάρων και κατάφερε να κάνει το πρώτο του παγκόσμιο ρεκόρ μετά από πολλές προσπάθειες. Κατερίνα Μπακογιάννη Ο Ιωνάθαν είναι ένας γλάρος που απ’ ότι φαίνεται δεν είναι εγωιστής ή συμφεροντολόγος, αλλά σκέφτεται το κοινό καλό και όφελος. Αποδεικνύει με τις πράξεις του πως συγχωρεί και δεν καταδικάζει κανέναν, για ό,τι και να του προκάλεσε. Έτσι το σημαντικότερο του επίτευγμα θεωρώ πως ήταν η κίνησή του να διδάξει τους γλάρους της Γης, ανεξάρτητα την εξορία όπου τον εξανάγκασαν να περάσει. Ο Ίωνας, μεγάλος σε ηλικία πλέον, θέλησε να διδάξει τους γλάρους να πετάνε όπως αυτόν, χωρίς να σκέφτεται τι του προκάλεσαν παλαιότερα ή να κρατήσει τη γνώση μόνο για τον εαυτό του. Έμαθε σε όλους τους μαθητές του τα μυστικά της πτήσης και μερικοί μάλιστα του έμοιασαν. Τους έδωσε όλες του τις γνώσεις ξεχνώντας οτιδήποτε άλλο εκτός από το να τους εκπαιδεύσει και θεωρώ πως αυτό είναι πολύ σημαντικό. Πηνελόπη Μπακογιάννη 33

Κατά τη γνώμη μου ο Ιωνάθαν κατάφερε να αποκτήσει αυτό που εκείνος ήθελε, την ελευθερία του. Την ελευθερία του να πετάει. Αυτό για εμένα είναι το σημαντικότερο επίτευγμα του. Βασιλική Μπινιάρη Ήταν όταν κατάλαβε τι ήταν πραγματικά, όπως είπε: «Το σώμα μας δεν είναι τίποτα παραπάνω από την ίδια μας την σκέψη…». Έτσι κατάφερε να ανακαλύψει νέες δυνατότητες, και για τον εαυτό του και για τις πτήσεις. Γιώργος Μπισκένης Ο Ιωνάθαν κατάφερε πολλά επιτεύγματα. Κατά τη γνώμη μου το πιο σημαντικό είναι το να καταφέρνει να ταξιδεύει σε μακρινά μέρη μόνο με τη σκέψη του. Δανάη Νίκα Κατά τη γνώμη μου το σημαντικότερο επίτευγμα του Ιωνάθαν ήταν ότι δεν τα παράτησε ποτέ, ακόμα και όταν αποτύγχανε. Ξεπέρασε τους φόβους του και συνέχισε την προσπάθειά του. Βοήθησε και τους άλλους γλάρους να ανακαλύψουν τη χαρά του πετάγματος. Άγγελος Ντάσης Είναι αδιαμφισβήτητο ότι ο γλάρος Ιωνάθαν κατάφερε πάρα πολλά σημαντικά και αξιέπαινα πράγματα. Παρόλα αυτά εγώ πιστεύω ότι τα σημαντικότερα ήταν τα εξής: Αρχικά κάτι που μας το λέει ξεκάθαρα και μας το τονίζει σε όλο το βιβλίο είναι ότι ποτέ δεν έχασε το κουράγιο, την πίστη του πως θα τα καταφέρει και φυσικά τον έναν και μοναδικό στόχο που είχε θέσει για τον εαυτό του! Κάτι το οποίο δεν είναι καθόλου εύκολο και αυτονόητο με όλα αυτά τα εμπόδια και τις δυσκολίες που αντιμετώπιζε όχι μόνο από τους γύρω του αλλά και από το ίδιο το πέταγμα και τις κινήσεις που προσπαθούσε να καταφέρει, σαν αετός, οι οποίες έθεταν πολλές φορές την ζωή του σε μεγάλο κίνδυνο. Θεωρώ επίσης πολύ αξιέπαινο και φυσικά δύσκολο να συνεχίσει να νοιάζεται εξίσου για το Σμήνος το οποίο τον έδιωξε και τον θεώρησε «Απόβλητο» την στιγμή που χρειαζόταν περισσότερο από ποτέ την βοήθειά τους όπως επίσης να μοιραστεί και την χαρά του μαζί τους. Παρόλο που τον αδίκησαν εκείνος ακόμη ήθελε το καλό τους και να τους βοηθήσει. Αυτός είναι και ο λόγος που γύρισε πίσω για να πάρει μαζί του όσους γλάρους ήθελαν να μάθουν και αυτοί αυτές τις φοβερές κινήσεις και να διεκδικήσουν την ελευθερία τους, το πολυτιμότερο αγαθό κατά τον Ιωνάθαν. Δέσποινα Ντζακώστα Κατά τη γνώμη μου το μεγαλύτερο επίτευγμα του Ιωνάθαν δεν ήταν όλα αυτά που ανακάλυψε πως μπορούσε να κάνει, αλλά όταν αποφάσισε να ξαναπάει στο Σμήνος που τον έδιωξε και να διδάξει και άλλους γλάρους. Θεωρώ ότι αυτό ήταν το πιο σημαντικό πράγμα που έκανε, διότι δεν κράτησε την γνώση για τον εαυτό του, αλλά την μοιράστηκε με ανθρώπους που τον είχαν τιμωρήσει. Εκείνος όμως αντί να τους τιμωρήσει τους συγχώρεσε και τους έδωσε μια ευκαιρία να βελτιωθούν και να καταλάβουν το λάθος τους. Θάλεια Ξούρια

34

«Βλέπει καλύτερα κείνος ο γλάρος που πετάει ψηλότερα.» Δοκιμάζω να γράψω κι εγώ ένα ανάλογο γνωμικό. (προαιρετική) «Η σκέψη μπορεί να σε πάει όπου θελήσεις» Δημήτρης Μενούνος «Το ψάρι που ψάχνει στα βαθιά βρίσκει καλύτερη τροφή.» Χρήστος Μηλαίος «Πίστεψε στον εαυτό σου και ακολούθησε τα όνειρά σου.» Κατερίνα Μπακογιάννη «Ο απέραντος ουρανός ανήκει στους τολμηρούς.» Γιώργος Μπισκένης «Αν δεν χαθείς στο άγνωστο, δεν πρόκειται να βρεις αυτό που δεν ξέρει κανένας». Άννα Μαρία Νάτση «Βλέπει καλύτερα αυτός που έχει φαντασία.» Δάειρα Νικολοπούλου «Η ανάβαση στην ψηλότερη κορυφή είναι δύσκολη και επίπονη αλλά η θέα από εκεί ψηλά πανέμορφη.» Άγγελος Ντάσης «Μη μένεις χαμηλά στη Γη. Άνοιξε τα φτερά σου και πέτα όσο πιο ψηλά μπορείς!» «Ο κόσμος είναι πιο όμορφος από ψηλά!» «Η προσπάθεια και ο κόπος πάντα ανταμείβονται!» Όποιος προσπαθεί, κερδίζει!» Δέσποινα Ντζακώστα «Φτάσε εκεί που δεν μπορείς.» (Νίκος Καζαντζάκης) «Για να είναι κανείς αναντικατάστατος πρέπει να είναι πάντα διαφορετικός.» Θοδωρής Ξανθόπουλος Σημειώνω ένα ή περισσότερα αποσπάσματα του βιβλίου που μου έκαναν εντύπωση και εξηγώ γιατί. (προφορικά, γραπτή προαιρετικά) 1ο απόσπασμα: Ο Ιωνάθαν λέει πως ο ίδιος σε αντίθεση με τους περισσότερους γλάρους ήθελε να κάνει κάτι διαφορετικό. Αυτό όμως σήμαινε πως ακόμα και οι γονείς του θα ένιωθαν απογοήτευση γι’ αυτόν. «Οἱ περισσότεροι γλάροι δὲ νοιάζονται νὰ μάθουν παρὰ μόνο τὰ πιὸ βασικὰ πράγματα γιὰ τὸ πέταγμα — πῶς νὰ πετοῦν ἀπ᾿ τὴν ἀκτή στὴν τροφή τους καὶ πίσω πάλι. Γιὰ τοὺς περισσότερους γλάρους σημασία δὲν ἔχει τὸ πέταγμα, ἀλλὰ τὸ φαγητό. Γιὰ τοῦτον, ὅμως, τὸ γλάρο σημασία δὲν εἶχε τὸ φαγητό, ἀλλὰ τὸ πέταγμα. Πάνω ἀπὸ κάθε τι ἄλλο, ὁ Ἰωνάθαν Λίβινγκστον Γλάρος ἀγαποῦσε νὰ πετάει. Ἕνας τέτοιος τρόπος σκέψης δὲν ἦταν, καθὼς ἀνακάλυψε, τὸ καλύτερο μέσο γιὰ νὰ γίνεις ἀγαπητὸς στ᾿ ἄλλα πουλιά. Ἀκόμα καὶ οἱ γονεῖς του ἔνιωθαν ἀπογοήτευση ὅταν ὁ 35

Ἰωνάθαν περνοῦσε μέρες ὁλόκληρες μόνος, κάνοντας ἑκατοντάδες χαμηλὲς πτήσεις μὲ ἀκίνητα φτερά, κάνοντας δοκιμές.» (σ.12-13) Οι υπόλοιποι γλάροι αρνούνται να ανακαλύψουν τα μυστικά της πτήσης και αποφασίζουν να διώξουν τον γλάρο Ιωνάθαν. «Ἰωνάθαν Λίβινγκστον Γλάρε», εἶπε ὁ Γέροντας, «στάσου στὸ Κέντρο γιὰ Ντροπὴ νὰ σὲ δοῦν οἱ σύντροφοί σου γλάροι!». Ἦταν σὰ νὰ τὸν εἶχαν χτυπήσει μὲ σανίδα. Τὰ γόνατά του λύγισαν, τὰ φτερά του ζάρωσαν, τ᾿ αὐτιά του βούιζαν. Στὸ Κέντρο γιὰ Ντροπή; Ἀδύνατο! Ἡ Κατάκτηση! Δὲν μποροῦν νὰ καταλάβουν! Κάνουν λάθος, λάθος! «...γιὰ τὴν ἐπικίνδυνη ἀνευθυνότητά του», ἡ σοβαρὴ φωνὴ ἀντηχοῦσε, «ποὺ καταπατᾶ τὴν ἀξιοπρέπεια καὶ τὴν παράδοση τῆς οἰκογένειας τῶν Γλάρων»... Νὰ σταθεῖ στὸ Κέντρο γιὰ Ντροπὴ σημαίνει πὼς θὰ τὸν διώξουν ἔξω ἀπ᾿ τὴν κοινωνία τῶν γλάρων, ἀπόβλητο σὲ μοναχικὴ ζωὴ στοὺς Πέρα Βράχους. «...κάποια μέρα, Ἰωνάθαν Λίβινγκστον Γλάρε, θὰ μάθεις πὼς ἡ ἀνευθυνότητα δὲν ἀποδίδει. Ἡ ζωὴ εἶναι τὸ ἄγνωστο κι᾿ αὐτὸ ποὺ παραμένει ἄγνωστο· ἕνα μόνο εἶναι γνωστό: πὼς ἐρχόμαστε στὸν κόσμο τοῦτο γιὰ νὰ τρῶμε, γιὰ νὰ παραμείνουμε ζωντανοὶ ὅσο μποροῦμε περισσότερο». (σ. 37) Μάξιμος Ματθιόπουλος «Για να πετάξεις τόσο γρήγορα όσο η σκέψη, οπουδήποτε δηλαδή, πρέπει να αρχίσεις με την γνώση ότι έχεις ήδη φτάσει». Πρέπει να βρεις αυτό που θέλεις να κάνεις περισσότερο στην ζωή σου, αυτό που σε κάνει να νιώθεις χαρά και να το ακολουθήσεις με σκληρή δουλειά. Μου άρεσε επίσης ότι ο Ιωνάθαν δεν κράτησε κακία στους υπόλοιπους γλάρους και επέστρεψε για να τους διδάξει, σε όσους ήθελαν, ότι μακρύτερα βλέπει ο γλάρος που πετάει ψηλότερα και ότι δεν υπάρχουν όρια και περιορισμοί για την κατακτήσεις την επιτυχία. Αλέξανδρος Μαυρουλέας Τι μου άρεσε/ τι μου έκανε μεγαλύτερη εντύπωση στο βιβλίο. Ενώ στην αρχή φαίνεται σαν ένα παραμύθι, καθώς συνεχίζεις την ανάγνωση διαπιστώνεις ότι αναφέρεται στους ανθρώπους. Μου άρεσε που χρησιμοποίησε γλάρους σαν πρωταγωνιστές για το έργο, το μήνυμα περνάει μέσα μας χωρίς να το καταλάβουμε. Τέλος μου άρεσε η ιστορία και ο τρόπος που την αφηγήθηκε ο συγγραφέας, κάπως ταξίδευα και εγώ με τον Ιωνάθαν. Εμμανουέλα Μαστοράκη Το βιβλίο μου άρεσε. Αυτό που μου έκανε περισσότερη εντύπωση είναι πως ο γλάρος Ιωνάθαν δεν τα παρατάει και συνεχίζει να προσπαθεί έως ότου καταφέρει να πραγματοποιήσει την επιθυμία του. Μάξιμος Ματθιόπουλος

36

Αυτό που μου έκανε περισσότερη εντύπωση στο βιβλίο είναι πως παρόλο που ο Ιωνάθαν εξορίστηκε απ’ το Σμήνος, πέρασε όλη την υπόλοιπη ζωή του μόνος του αλλά ευτυχισμένος, αποκτώντας συνέχεια νέες γνώσεις. Με εντυπωσίασε που έμαθε να κάνει αεροδυναμικές βουτιές με μεγάλη ταχύτητα κάτω απ’ την επιφάνεια του ωκεανού για να βρίσκει γευστικά και σπάνια ψάρια, που έμαθε να κοιμάται στον αέρα και να πετάει μέσα από πυκνές θαλασσινές ομίχλες και να αντιμετωπίζει τους δυνατούς ανέμους. Αυτό που μου άρεσε δηλαδή πιο πολύ, είναι ότι ζούσε ευτυχισμένος μέσα στη μοναξιά του. Δημήτρης Μενούνος Περισσότερη εντύπωση μου έκανε ο τρόπος γραφής του βιβλίου. Έχει λέξεις που ήταν πολύ εκσυγχρονισμένες για την εποχή που γράφτηκε (π.χ. λούπινγκ). Το βιβλίο επίσης μου άρεσε επειδή μιλούσε για υπερφυσικά γεγονότα ( γλάροι που μιλούν, πολλές διαστάσεις, πολλές ζωές κ.α.). Επίσης είχε και ωραία ηθικά διδάγματα σχετικά με την αποδοχή του διαφορετικού, για την συγχώρεση, για την φιλία και την θέληση για πρόοδο και μάθηση. Χρήστος Μηλαίος Προσωπικά, αυτό που μου έκανε περισσότερο εντύπωση είναι οι υψηλές αξίες τις οποίες παρουσιάζει ο συγγραφέας, όπως η ελευθερία, η αφοσίωση σε έναν σκοπό και η πίστη στον εαυτό μας. Όλα αυτά παρουσιάζονται στο βιβλίο πολύ απλά και κατανοητά. Ο συμβολισμός του Γλάρου με τον κάθε νέο ο οποίος αρχίζει το ταξίδι της ζωής. Απόστολος Μόρφης Περισσότερη εντύπωση στο βιβλίο μου έκαναν οι εικόνες που βρίσκονταν ανάμεσα στα κεφάλαια. Αυτές οι εικόνες απεικόνιζαν τον γλάρο Ιωνάθαν όταν πετούσε με μεγάλη ταχύτητα ή όταν κάτι πολύ σημαντικό γινόταν στην ιστορία για να αφήσουν μια αίσθηση κίνησης στον αναγνώστη. Επίσης μου άρεσαν πολύ οι παρομοιώσεις που έκανε ο συγγραφέας. Ουσιαστικά ο γλάρος Ιωνάθαν παρουσίαζε κάποιον ο οποίος έχει απίστευτα όνειρα και απόψεις που τελικά καταφέρνει το αδύνατο και η κοινωνία, εδώ το Σμήνος, νιώθει πως απειλείται από το καινούργιο. Γενικά, όμως, το βιβλίο μου άρεσε πολύ. Αυτό γιατί τα νοήματα που εκφράζει ο συγγραφέας είναι πολύ σημαντικά και κατά την γνώμη τα περισσότερα θα έπρεπε να τα ακολουθεί ο καθένας. Γιατί, κατά την γνώμη μου, ο καθένας αν στοχέψει ψηλά θα ξεπεράσει τα όριά του και δεν πρέπει να αφήνει κανέναν να τον εμποδίζει. Γιάννης Μούστος Μου έκανε εντύπωση η στάση του γλάρου ο οποίος όσες φορές κι αν απέτυχε, συνέχισε να προσπαθεί και πίστεψε στον εαυτό του. Έτσι πρέπει να κάνουμε όλοι μας και είναι καλό να συνεχίζουμε τις προσπάθειές μας όταν θέλουμε να πετύχουμε κάτι όπως έκανε και ο γλάρος. Κατερίνα Μπακογιάννη Όλο το βιβλίο κατά τη γνώμη μου είναι καλογραμμένο και για όλες τις ηλικίες. Προορίζεται για όλους και παρουσιάζει το νόημα της ζωής με αλληγορικό και έξυπνο τρόπο. Στο βιβλίο του Ιωνάθαν ο χαρακτήρας του πρωταγωνιστικού γλάρου τραβάει την προσοχή. Η υπόθεση εξελίσσεται με γρήγορο τρόπο αλλά χωρίς ελλείψεις. Πιο πολύ μου άρεσε που ό,τι και αν 37

συνέβαινε, ο Λίβινγκστον είχε τρόπο να το αντιμετωπίσει, μεταφέροντας όλα τα αισθήματα του και τη διαδικασία στους αναγνώστες. Δεν έκανε πίσω με κανένα εμπόδιο και ήταν έτοιμος για τα πάντα. Η συμπεριφορά του γλάρου απέναντι στις καταστάσεις ήταν αυτό που με εντυπωσίασε περισσότερο. Πηνελόπη Μπακογιάννη Το βιβλίο αυτό αν και είναι μικρό, την ώρα που το διαβάζεις νιώθεις πως είσαι εκεί και βλέπεις ό,τι συμβαίνει. Σου προκαλεί συναισθήματα χαράς και ελευθερίας και θες να κάνεις και εσύ ό,τι κατάφερε και έκανε ο Ιωνάθαν Λίβινγκστον Γλάρος. Χρησιμοποιεί ωραία νοήματα και καθώς το διαβάζεις δεν σταματάς πουθενά διότι σου προκαλεί την περιέργεια να συνεχίσεις. Ένα πράγμα που μου έκανε εντύπωση ήταν ότι ο Ιωνάθαν πέρασε πολλά, εξορίστηκε από το σμήνος, έμεινε μόνος του αρκετό καιρό αλλά παρόλα αυτά συνέχισε να προσπαθεί, να μαθαίνει ώσπου να φτάσει την τελειότητα. Πάνω από όλα ο χαρακτήρας και η προσωπικότητα του Ιωνάθαν νιώθω πως με αντιπροσωπεύει ! Βασιλική Μπινιάρη Μου έκανε εντύπωση στο βιβλίο ότι ο Ιωνάθαν δεν θέλει να κάνει ό,τι κάνουν οι άλλοι. Ήθελα κάτι παραπάνω. Πίστευε ότι η ζωή δεν είναι μόνο η επιβίωση. Είχε διαφορετική οπτική από όλους τους άλλους γλάρους και δεν παράτησε ποτέ τα όνειρά του και τους στόχους του όσο δύσκολοι και να ήταν. Κατάφερε τόσα πολλά πράγματα και ήθελε να μάθει στο σμήνος του αυτά που είχε μάθει παρόλο που τον έδιωξαν. Θεοδώρα Νικολαϊδου Αυτό που μου έκανε περισσότερη εντύπωση είναι πως οι γονείς του Ιωνάθαν δεν τον υποστήριξαν στην άποψή του να καταφέρει να πετάξει με μεγάλη ταχύτητα και πίστευαν πως τους ντρόπιαζε, αλλά ο ίδιος πίστεψε στον εαυτό του και δεν επηρεάστηκε σε μεγάλο βαθμό. Αυτό που μου άρεσε κυρίως σε αυτό το βιβλίο ήταν η πίστη του Ιωνάθαν στον εαυτό του, κάτι που πρέπει να έχουμε κι εμείς. Αργυρή Νικολοπούλου Η προσπάθεια του γλάρου να αναζητήσει το πραγματικό νόημα της ζωής του, που βρίσκεται στο πέταγμα. Η διαρκής προσπάθειά του να το τελειοποιήσει ανακαλύπτοντας νέες τεχνικές πετάγματος. Άγγελος Ντάσης Αυτό που μου έκανε περισσότερη εντύπωση είναι ότι ενώ είχε φτάσει σε άλλο επίπεδο, πολύ υψηλό και δύσκολο στο οποίο συνάντησε και άλλους γλάρους με τις ίδιες ανησυχίες με αυτόν και για αρκετό καιρό νόμιζε κιόλας ότι είχε φτάσει στον παράδεισο. Παρόλα αυτά εκείνος αποφάσισε να φύγει και να γυρίσει πίσω στην γη και στο Σμήνος που τον είχαν περισσότερη ανάγκη για να τους διδάξει αυτά που είχε μάθει, για να κάνει και την δική τους ζωή καλύτερη! Δηλαδή ενώ είχε βρει αυτό που έψαχνε και συνέχιζε μέρα με τη μέρα να εξελίσσεται αποφάσισε να μοιραστεί αυτή τη γνώση και με τους άλλους, κάτι που μας δείχνει ότι είναι αλτρουιστής και καθόλου εγωιστής γιατί αν ήταν άλλος στην θέση θα 38

υπερηφανευόταν για αυτά που είχε καταφέρει, κάτι που σε καμία περίπτωση δεν έκανε αυτός ο γλάρος. Εκείνος παρέμεινε ταπεινός. Επίσης κάτι ακόμα που με εντυπωσίασε στο βιβλίο ήταν η ανακάλυψη του Ιωνάθαν ότι η πλήξη, ο φόβος και ο θυμός είναι η αιτία που η ζωή ενός γλάρου είναι τόσο σύντομη. Εκείνος όμως καταφέρνει να ζήσει μια πραγματικά μακριά και ευχάριστη ζωή από τη στιγμή που αυτά χάθηκαν από τη σκέψη του και να αναβαθμίσει την ποιότητα της ζωής του ανακαλύπτοντας καινούρια ψάρια για τροφή στο βάθος της θάλασσας και χωρίς να περιμένει πια το μπαγιάτικο ψωμί από τις ψαρόβαρκες. Το νόημα αυτής της ανακάλυψης βοηθά και τον αναγνώστη παρακινώντας τον να έχει ανοιχτούς τους ορίζοντές του σε νέα πράγματα και να αναζητά συνεχώς την εξέλιξη που θα τον βγάλει από μία άχαρη, ανιαρή και χωρίς νόημα ζωή. Είναι σημαντικό λοιπόν να αναζητήσουμε ο καθένας μέσα μας τι μας κάνει πραγματικά ευτυχισμένους και να στρέψουμε σε αυτό όλη μας τη προσοχή, αψηφώντας τα εμπόδια που θα μας παρουσιαστούν. Δέσποινα Ντζακώστα Ήταν ένα αρκετά μικρό βιβλίο με πολλά, όμως, πράγματα μέσα του. Αυτό που μου έκανε περισσότερο εντύπωση ήταν ο τρόπος που ο συγγραφέας δημιούργησε έναν κύκλο. Ο γλάρος αρχικά απλά ενδιαφέρεται λίγο περισσότερο για κάποια πράγματα σε αντίθεση με τους υπόλοιπους, δηλαδή ξεχωρίζει. Έπειτα αφού έχει περάσει διάφορες δυσκολίες και έχει καταλάβει ότι είναι διαφορετικός αποφασίζει να αναπτυχθεί και να μεγαλώσει, αποφασίζει να μάθει. Όταν η εκπαίδευσή του έχει τελειώσει, γίνεται εκείνος ο δάσκαλος και διδάσκει ό,τι έχει πια καταχτήσει ώσπου κάποια στιγμή κάποιος άλλος να γίνει δάσκαλος, ώστε αυτός να αποσυρθεί και να κάνει χώρο στις επόμενες και πιο εξελιγμένες και ελεύθερες γενιές. Μου άρεσε πολύ αυτή η ιδέα του ότι η ζωή, που ο σκοπός της είναι να μαθαίνουμε και να εξελισσόμαστε, δεν τελειώνει ποτέ. Εμείς μπορεί να φύγουμε, αλλά θα δώσουμε την θέση μας σε άλλους, ίσως ικανότερους, για να φροντίσουν ό,τι εμείς δημιουργήσαμε και για να δημιουργήσουν κι άλλα. Ως προς το ύφος της γραφής του βιβλίου μου άρεσαν πολύ οι παρομοιώσεις και οι μεταφορές. Έδιναν ζωή στις λέξεις και σου έδειχναν μια πιο όμορφη και ολοκληρωμένη εικόνα και ένα πιο σαφές νόημα. Μερικές απ’ αυτές είναι «Όταν πια σήκωσε το ράμφος του προς τον ουρανό, εξακολουθούσε να κινείτε σαν πύρινη σφαίρα…», « Είχε την αίσθηση πως ο βράχος ήταν μια τεράστια σκληρή πόρτα που οδηγούσε σ’ έναν άλλον κόσμο», «Μην πιστεύεις ότι σου λεν τα μάτια σου. Δείχνουν μόνο τους περιορισμούς. Να κοιτάζεις την κατανόησή σου, να ανακαλύπτεις ότι γνωρίζεις ήδη και θα δεις πως πρέπει να πετάς.», «Το δικό του κυνήγι της μάθησης είχε αρχίσει.». Τέλος το αντίτυπο από το οποίο διάβασα το βιβλίο είχε και εικόνες γλάρων που πετούσαν ή ξεκουράζονταν στην στεριά. Πρόσθεταν κάτι πολύ μαγικό στην εμπειρία του να διαβάζεις αυτή την ιστορία, διότι ξαφνικά αναρωτιόσουν : «Τι σκέφτονται αυτοί οι γλάροι;. Τι όνειρα έχουν; Ποιοι είναι οι στόχοι τους; Για τι μιλάνε; Τι προσπαθούν να πετύχουν;». Άρχιζες να τους βλέπεις με άλλο μάτι, δηλαδή πέρα από μερικούς γλάρους που πεινάνε, άρχιζες να τους βλέπεις σαν όντα με ελπίδες και όνειρα που προσπαθούν να κάνουν ό,τι καλύτερο μπορούν σε αυτή την ζωή. Θάλεια Ξούρια

39

Τμήμα Γ4 Θεματική Ενότητα «Άτομο και Κοινωνία» Κωνσταντίνου Θεοτόκη, Η τιμή και το χρήμα Ta διηγήματα του Βιζυηνού και του Παπαδιαμάντη που επεξεργαστήκαμε κατατάσσονται στην ηθογραφία, η οποία, όπως είπαμε, αποτελεί την πρώτη φάση το ρεαλισμού στην Ελλάδα. Σε αντίθεση με τον ευρωπαϊκό ρεαλισμό, βασικό προαπαιτούμενο του οποίου είναι η ύπαρξη πόλεων και βιομηχανικής κοινωνίας, τα πρώτα ρεαλιστικά έργα στην Ελλάδα, όπου δεν υπήρχε κανένα από αυτά τα δύο χαρακτηριστικά, διαδραματίζονται στην ελληνική επαρχία, γι’ αυτό και αναφέρονται ως ηθογραφικά, καθώς περιλαμβάνουν πολλά ήθη και έθιμα της ελληνικής υπαίθρου. Η νουβέλα του Θεοτόκη εντάσσεται στην επόμενη φάση της ηθογραφίας, ό,τι ονομάζουμε «αστική ηθογραφία», καθώς διαδραματίζεται σε μία εργατική συνοικία αστικού κέντρου, και οι κεντρικοί ήρωες (μάλλον οι ηρωίδες) εργάζονται ως εργάτριες σε εργοστάσιο. Γιατί κατά τη γνώμη σας ο συγγραφέας επέλεξε τον συγκεκριμένο τίτλο για το έργο; Ποιο εναλλακτικό τίτλο θα δίνατε στη νουβέλα; Ο Θεοτόκης επέλεξε τον συγκεκριμένο τίτλο για το έργο του θέλοντας να επικεντρώσει τον προβληματισμό του σε δύο αξίες της εποχής του. Η πρώτη αξία, η τιμή, είναι ηθική και συνδέεται με τον ηθικό κώδικα της εποχής του, ενώ η δεύτερη, το χρήμα, είναι υλική. Το χρήμα δεν καλύπτει μόνο τις υλικές ανάγκες του ανθρώπου αλλά εξαγοράζει και τις ηθικές του αξίες. Συγκρίνοντας το χρήμα με τις άλλες αξίες διαπιστώνουμε ότι αυτό είναι σημαντικότερο και από την τιμή και από την αγάπη. Ο τίτλος αυτός παρουσιάζει επιγραμματικά το μεγάλο πρόβλημα της κοινωνίας της εποχής του συγγραφέα – και όχι μόνο αυτής. Για το χρήμα οι ήρωες χάνουν την τιμή και την αξιοπρέπειά τους. Εξαίρεση αποτελεί η Ρήνη που διατηρεί την αξιοπρέπειά της και αρνείται ένα γάμο που στηρίζεται στο συμφέρον και το χρήμα. Ένας άλλος τίτλος που θα μπορούσε να δοθεί στο έργο είναι: « Ανάθεμα τα τάλαρα!». Ευαγγελία Κοτζιά 40

Ο συγγραφέας επέλεξε τον τίτλο «Η τιμή και το χρήμα» για το έργο του, καθώς όλη η ιστορία και η πλοκή της βασίζονται σε αυτές τις δύο «αξίες» των ηρώων του έργου, στο πλαίσιο της συγκεκριμένης εποχής, και στη σημασία που έχουν για τη ζωή τους και την κοινωνική τους υπόσταση. Από τη μία έχουμε την άυλη «αξία» της τιμής, είτε αυτή αφορά στην υπόληψη της οικογένειας και της κοπέλας της συγκεκριμένης κοινωνίας είτε αφορά στον λόγο του άνδρα. Από την άλλη έχουμε την υλική «αξία» του χρήματος, δηλαδή την κινητήρια δύναμη της κοινωνίας, που καθορίζει το μέλλον και τη ζωή των ανθρώπων ανάλογα με την οικονομική κατάσταση και δυνατότητα των οικογενειών. Είναι ο παράγοντας που καθορίζει την εξέλιξη της ζωής γιατί γύρω από αυτό περιστρέφονται σημαντικά πράγματα της ζωής του ανθρώπου όπως η αγάπη, ο γάμος, η οικογένεια. Ειδικότερα, βλέπουμε την κυρά Επιστήμη που προσπαθεί να διαφυλάξει την υπόληψη της οικογένειάς της έχοντας ως μέλημά της να προστατέψει την τιμή της κόρης της (η τιμή της κοπέλας της εποχής), όσο και τον Αντρέα που προσπαθεί να υπερασπιστεί την υπόληψη της δικιάς του οικογένειας, όχι πάντα με έντιμο τρόπο, αφού θέλει να ξεχρεώσει τα χρέη του πατέρα του και να διατηρήσει τα περιουσιακά στοιχεία της οικογένειάς του (σπίτι και καΐκι), ενώ προσπαθεί ως άντρας να τηρήσει και το λόγο του. Περαιτέρω, βλέπουμε την αγωνία των ηρώων για την απόκτηση ή τη διατήρηση του χρήματος, γιατί παρότι το αναθεματίζουν, θεωρούν ότι είναι η λύση όλων των προβλημάτων τους (προίκα της Ρήνης και εξασφάλιση των υπολοίπων παιδιών καθώς και των γηρατειών για την οικογένεια της κυρά Επιστήμης, αποπληρωμή χρεών και διατήρηση περιουσιακών στοιχείων για μια άνετη ζωή για τον Αντρέα). Μπορούμε να πούμε δηλαδή ότι η τιμή και το χρήμα είναι οι δύο κεντρικοί άξονες του έργου, οι οποίοι όμως δεν συμβαδίζουν, αλλά έρχονται σε αντίθεση και δημιουργούν συγκρούσεις, οι οποίες οδηγούν στο να χαθεί η αγάπη δύο νέων ανθρώπων, αφού αυτή γίνεται αντικείμενο συναλλαγής. Ένας άλλος τίτλος που θα ταίριαζε στη νουβέλα είναι «Ανάθεμά τα τα τάλαρα μπροστά στην ευτυχία». Θανάσης Μπαρμπούρης Ο τίτλος του έργου αποδίδει με μεγάλη ακρίβεια το περιεχόμενό του. Η τιμή και το χρήμα είναι δυο έννοιες οι οποίες επηρεάζουν και καθορίζουν την ζωή και τις κινήσεις των ηρώων και κυρίως της κος Επιστήμης και του Ανδρέα. Από την μία πλευρά υπάρχει η σιόρα Επιστήμη η οποία προέρχεται από μια φτωχή οικογένεια. Η ίδια κρατάει στα χέρια της όλη την οικογένεια δουλεύοντας σκληρά για να μεγαλώσει τα παιδιά της και να εξασφαλίσει την προίκα για τα κορίτσια της. Μέσα στην νουβέλα φαίνεται ιδιαίτερα ο αγώνας να συγκεντρώσει όσο το δυνατόν περισσότερα χρήματα και να τα μοιράσει ισότιμα στα παιδία της. Ακόμη προσπαθεί να διαφυλάξει την τιμή των κοριτσιών της καθώς είναι ό,τι πολυτιμότερο έχουν και από αυτή εξαρτάται και η τιμή όλης της οικογένειας, γι’ αυτό κιόλας αναστατώνεται όταν μαθαίνει πως η Ρήνη έβαλε μέσα στο σπίτι τους τον Ανδρέα ενώ έλειπαν οι γονείς της γιατί γνωρίζει ότι η κλειστή κοινωνία δεν θα συγχωρήσει το παραμικρό παράπτωμα που μπορεί να κάνει η κόρης της. Από την άλλη πλευρά ο Ανδρέας που προέρχεται από πλούσια αρχοντική οικογένεια η οποία όμως έχει ξεπέσει. Ο ίδιος λοιπόν δίνει τον δικό του αγώνα να καταφέρει να περισώσει ό,τι μπορέσει από την περιουσία του και να διαφυλάξει το όνομα της οικογενείας του. Για τον Ανδρέα τα χρήματα και η τιμή είναι το ίδιο σημαντικά γιατί μόνο μέσω των χρημάτων θα καταφέρει να κρατήσει καθαρή 41

την τιμή του. Για να τον πετύχει αυτό είναι διατεθειμένος να προδώσει την πραγματική αγάπη και να παντρευτεί μια γυναίκα με μεγαλύτερη προίκα. Με αυτή του την πράξη μπορεί να καταφέρει να σώσει την τιμή της οικογενείας του για την κλειστή κοινωνία στην οποία ζούσε. όμως χάνει κάθε τιμή σαν άνθρωπος. Προτεινόμενος τίτλος : ‘’Ανάθεμα τα τάλαρα’’ Μαρία Λήδα Μπλέτσου Ο τίτλος του έργου ορίζει τις δύο αξίες που μελετώνται σε αυτό: της τιμής (πνευματικό στοιχείο) και του χρήματος (υλικό στοιχείο). Εμπεριέχει το κεντρικό πρόβλημα. Η πρώτη αξία, η τιμή, έχει το νόημα της ηθικής για τη συγκεκριμένη κοινωνία της εποχής στην οποία διαδραματίζεται η ιστορία. Αναφέρεται στον ηθικό κώδικα για την καθεμιά από τις κοινωνικές τάξεις που την αποτελούν αλλά και τον κάθε άνθρωπο ξεχωριστά. Έτσι βλέπουμε για μια οικοδέσποινα της λαϊκής τάξης να είναι τιμή το να διαχειρίζεται τα του σπιτιού της, να κατανέμει την περιουσία της δίκαια στα παιδιά της και να τα αποκαθιστά με αξιοπρέπεια, ιδιαίτερα τις κόρες της. Σωστά. Για την Επιστήμη τιμή είναι κυρίως η αγνότητα της κόρης της. Για ένα άτομο της αριστοκρατικής τάξης θεωρείται τιμή το να διατηρήσει την περιουσία του, να παντρευτεί γυναίκα της δικής του τάξης ή σε αντίθετη περίπτωση να παντρευτεί γυναίκα που να διαθέτει περιουσία/προίκα. Ειδικότερα στο έργο το περιεχόμενο της λέξης τιμή, όσον αφορά τις κοπέλες, είναι να μην έχουν προγαμιαίες ερωτικές σχέσεις, ούτε καν μυστικές συναντήσεις που να προκαλούν υποψίες στον κοινωνικό περίγυρο. Για τους άντρες τιμή είναι η τήρηση της υπόσχεσης για γάμο και η αποκατάσταση της κοπέλας που πιθανό να έχουν εκθέσει. Η δεύτερη αξία, το χρήμα, αντιμετωπίζεται στο έργο όχι μόνο ως το μέσο για την ικανοποίηση αναγκών και την απόκτηση αγαθών, αλλά επίσης και ως το μέσο για το ξεπέρασμα των κοινωνικών προβλημάτων και την εξαγορά των ηθικών αξιών. «Τα «τάλαρα» συμβαδίζοντας με το συμφέρον και αποτελώντας το μοναδικό αντίδοτο στην απειλή της φτώχειας, κινούν την πλοκή του αφηγήματος και κατευθύνουν τη δράση των ηρώων. Έτσι βλέπουμε ότι στη σύγκριση του χρήματος με τις άλλες αξίες και τα ευγενικά αισθήματα, το χρήμα βαραίνει περισσότερο και από την τιμή και από την αγάπη. Η κοινωνία το θεοποιεί, («τα τάλαρα είναι οι θεοί σε τούτην τη γης»), αφού υποκαθιστά τις άλλες αξίες. Η αξία όμως που βλέπουμε να αναδύεται μέσα από την πορεία της ιστορίας, να διαμορφώνεται και στο τέλος να θριαμβεύει, όταν όλες οι άλλες αξίες συντρίβονται είναι η αξιοπρέπεια, μια αξία που χαρακτηρίζει το πρόσωπο της Ρήνης. Μια άλλη αξία που βλέπουμε στο έργο να καταστρέφεται από την επίδραση των χρημάτων στη συμπεριφορά και τη ζωή των ανθρώπων είναι η αγάπη. Επομένως, ο τίτλος υποδηλώνει την σύγκρουση δύο πολύ ισχυρών αξιών, της τιμής και του χρήματος. Κατά τη γνώμη μου, ένας εναλλακτικός τίτλος για το διήγημα του Θεοτόκη θα μπορούσε να είναι «Ανάθεμα τα τάλαρα», μια φράση που επαναλαμβάνεται στο διήγημα συνοψίζοντας όλα τα παραπάνω για την έννοια της τιμής και την δύναμη του χρήματος. Νικόλας Παπαλέξης

42

Εντοπίζω τα χαρακτηριστικά του ρεαλισμού στη νουβέλα, αναφέροντας σχετικά παραδείγματα. Στη νουβέλα του Θεοτόκη μπορούμε να εντοπίσουμε στοιχεία του ρεαλισμού. Κατ’ αρχάς ο αφηγητής παρουσιάζει με πιστότητα και αληθοφάνεια την κερκυραϊκή κοινωνία των αρχών του 20ού αιώνα χωρίς να προσπαθεί να ωραιοποιήσει την πραγματικότητα. Αντικατοπτρίζει δηλαδή την πραγματική όψη των χώρων, των καταστάσεων, των γεγονότων, της συμπεριφοράς των ανθρώπων με ακρίβεια και λεπτομέρειες. Παραδείγματα ρεαλιστικής γραφής εντοπίζουμε στο πρωινό ξύπνημα της σιόρας Επιστήμης και της Ρήνης στην αρχή του έργου («Σαν καλή νοικοκυρά …) από τους γαμπρούς μου»), στη σκηνή της απόκρυψης του λαθραίου εμπορεύματος («Η Ρήνη έκλεισε την πόρτα (…) και το νερό δεν είχε ζεστάνει.»), στη σκηνή των πολιτικών συζητήσεων στο καφενείο («Φέρε μας κρασί (…) είναι για τη φτωχολογιά») και στη σκηνή του μαχαιρώματος του Αντρέα από τη σιόρα Επιστήμη («Αυτήν τη στιγμή ήρθε στην αγορά κι ο Αντρέας (…) Είταν κίτρινη από τη σύγχυσή της. Δύο αστυνομικοί της είχαν πιάσει τα χέρια»). Άλλο στοιχείο ρεαλισμού είναι η τριτοπρόσωπη αφήγηση. Ο αφηγητής αποστασιοποιείται από όσα παρουσιάζει, δεν εκφράζει την προσωπική του θέση και αφήνει τα γεγονότα και τις πράξεις των ηρώων να μιλήσουν από μόνα τους. Τα πρόσωπα του έργου είναι άνθρωποι συνηθισμένοι και οι εμπειρίες τους είναι κοινές για την εποχή τους. Η σιόρα Επιστήμη, ο σύζυγός της ο Τρίνκουλος και η Ρήνη ανήκουν στην κατώτερη τάξη της κοινωνίας, ενώ ο Αντρέας είναι ένας ξεπεσμένος αριστοκράτης. Διαβάζοντας την ιστορία βλέπουμε τα κοινωνικά προβλήματα της εποχής. Η πολιτική διαφθορά, οι κοινωνικές ανισότητες, οι παράνομες δραστηριότητες και ο ηθικός ξεπεσμός είναι τα σημαντικότερα θέματα που θίγονται στο έργο. Συγκεκριμένα από τις πολιτικές συζητήσεις των θαμώνων της ταβέρνας διαπιστώνουμε την εξαχρείωση πολιτικών και ψηφοφόρων και τις πελατειακές σχέσεις μεταξύ τους. Οι πολιτικοί δίνουν διάφορες υποσχέσεις στους ψηφοφόρους (π.χ. οικονομική ενίσχυση) με αντάλλαγμα την ψήφο τους. Επίσης από τη συζήτηση του Αντρέα με το θείο του μαθαίνουμε ότι δεν επιτρέπονταν γάμοι από διαφορετικές κοινωνικές τάξεις. Η μόνη περίπτωση να παντρευτεί ένας αριστοκράτης μια κοπέλα από τα λαϊκά στρώματα ήταν αν αυτή διέθετε μεγάλη προίκα. Το λαθρεμπόριο, όπως διαβάζουμε, ήταν μια απασχόληση των φτωχών πολιτών, οι οποίοι προσπαθούσαν με αυτό τον τρόπο να καλύψουν τις βιοτικές τους ανάγκες. Όμως και ο Αντρέας ασχολείται με αυτό, αφού έχει ξεπέσει οικονομικά και προσπαθεί να σώσει το υποθηκευμένο αρχοντικό του. Τέλος παράδειγμα ηθικής διαφθοράς αποτελεί και η θεοποίηση του χρήματος. Ο Αντρέας, παρόλο που αγαπά τη Ρήνη, αρνείται να την παντρευτεί γιατί δεν παίρνει την προίκα που ζητά. Ο Θεοτόκης περιγράφοντας στο έργο του τις καταστάσεις αυτές καταδικάζει τις οικονομικοκοινωνικές συνθήκες που επικρατούσαν στην Κέρκυρα και γενικότερα στην Ελλάδα την εποχή του. Ρεαλιστικό στοιχείο αποτελεί και η παρουσίαση των αρνητικών και άσχημων καταστάσεων της ζωής. Το κοινωνικό σύστημα με τις ανισότητες και η επιδίωξη του χρήματος και του συμφέροντος επιδρά στη συμπεριφορά των ηρώων και αλλοιώνει την ηθική τους. Ευαγγελία Κοτζιά

43

Ο ρεαλισμός στη λογοτεχνία είναι η προσπάθεια για πιστή και αντικειμενική απόδοση της πραγματικότητας. Ο συγγραφέας δε στοχεύει στον εντυπωσιασμό του αναγνώστη και αφήνει την πραγματικότητα να μιλήσει από μόνη της, επιλέγοντας θέματα γνωστά και συνηθισμένα και προβάλλοντας την καθημερινότητα. Το συγκεκριμένο έργο δεν έχει στοιχεία μυθοπλασίας ή παραμυθιού. Αντίθετα σε αυτό έχουμε την απεικόνιση της πραγματικότητας της εποχής με ακρίβεια και χωρίς καμία προσπάθεια ωραιοποίησης. Συγκεκριμένα, παρουσιάζεται, αντικειμενικά, χωρίς εξιδανίκευση ή εξωραϊσμό, η κακή πλευρά της ζωής, με τις άσχημες στιγμές της και τα τρωτά της ανθρώπινης ύπαρξης. Για παράδειγμα βλέπουμε τις κοινωνικές προκαταλήψεις της εποχής σε σχέση με τον γάμο και την προίκα, τους κοινωνικούς διαχωρισμούς μεταξύ πλουσίων και φτωχών, ευγενών και χωρικών. Ειδικότερα, μια κοπέλα για να παντρευτεί ακόμα και έναν «ξεπεσμένο» ευγενή πρέπει να έχει προίκα. Δεν αρκεί να είναι νέα, ικανή και εργατική όπως η Ρήνη. Αν η οικογένειά της δε διαθέτει το απαραίτητο χρηματικό ποσό για να την προικίσει, αυτή θα πρέπει να παντρευτεί κάποιον φτωχό. Επομένως, το χρήμα παρουσιάζεται ως μέσο συναλλαγής για την αγορά της αγάπης και της ευτυχίας. Μια άλλη κοινωνική προκατάληψη αφορά στην τιμή μιας κοπέλας, η οποία μένοντας αστεφάνωτη στο σπίτι του αγαπημένου της θεωρείται ότι είναι ατιμασμένη και η ζωή της έχει καταστραφεί. Ένα άλλο χαρακτηριστικό του ρεαλισμού στη νουβέλα είναι η παρουσίαση της συμπεριφοράς και των αντιδράσεων των ηρώων με βάση την πίεση της στιγμής και των ενστίκτων τους, όπως αυτά καθορίζονται από τις κοινωνικοοικονομικές συνθήκες της εποχής. Έτσι βλέπουμε τον Αντρέα να ξεσπά πάνω στη Ρήνη και να κατηγορεί αυτή και τη μάνα της για το ότι είναι καταχρεωμένος, τη Ρήνη να αποφασίζει να δουλέψει όταν βλέπει ότι ο Αντρέας την παρατάει και την κυρά Επιστήμη να μαχαιρώνει τον Αντρέα στο μπράτσο, όταν καταλαβαίνει ότι δεν μπορεί να του αλλάξει γνώμη. Επίσης, χαρακτηριστικά του ρεαλισμού στη νουβέλα είναι η λεπτομερής και ακριβής απόδοση της εξωτερικής πραγματικότητας με περιγραφές χώρων (καντούνια, ταβέρνα, σπίτια, υπαίθρια αγορά) και ανθρώπων (εξωτερική περιγραφή της Ρήνης, του Αντρέα, του μέθυσου πατέρα, των ανθρώπων στην υπαίθρια αγορά) και η αποτύπωση ιδεών και αντιλήψεων της εποχής (κοινωνικές διακρίσεις, σχέσεις πολιτικών και ψηφοφόρων, πολιτική διαφθορά, λαθρεμπόριο). Τέλος, στοιχείο ρεαλισμού αποτελεί και η τραγικότητα του τέλους της νουβέλας που όμως με βάση την εξέλιξη της πλοκής ταιριάζει στην πραγματική ζωή, δηλαδή, σε αντίθεση με τα παραμύθια που οι ήρωες στο τέλος ζουν καλά και οι αναγνώστες καλύτερα, στη νουβέλα οι δύο νέοι, η Ρήνη και ο Αντρέας, χωρίζουν, ενώ η σιόρα Επιστήμη συλλαμβάνεται από την αστυνομία. Θανάσης Μπαρμπούρης Ο ρεαλισμός είναι ένα καλλιτεχνικό κίνημα που εμφανίστηκε και επικράτησε κατά τον 19ο αιώνα ξεκινώντας από την Γαλλία και ήταν μια αντίδραση στο κίνημα του ρομαντισμού. Ως λογοτεχνικό κίνημα είχε κάποια βασικά χαρακτηριστικά τα οποία συναντάμε και στην νουβέλα του Κωνσταντίνου Θεοτόκη «Η τιμή και το χρήμα». Το πρώτο χαρακτηριστικό είναι η επιλογή θέματος από την καθημερινή ζωή. Η νουβέλα έχει ως θέμα τον αγώνα μιας φτωχής οικογένειας να επιβιώσει, να διαφυλάξει την τιμή του ονόματος της και να καταφέρει να παντρέψει την μεγάλη τους κόρη. Παρουσιάζεται με λεπτομέρειες η ζωή συνηθισμένων απλών, καθημερινών ανθρώπων της κατώτερης τάξης χωρίς κανένα στοιχείο ηρωισμού (ο 44

πατέρας ο οποίος έχει ξεπέσει, δεν εργάζεται και το μόνο που κάνει είναι να μεθοκοπάει. Η μητέρα εργάζεται από το πρωί ως το βράδυ στο εργοστάσιο και στο σπίτι προσπαθώντας να μεγαλώσει τα παιδιά της. Ο Ανδρέας ο οποίος προσπαθεί να σώσει το όνομα της οικογένειας του). Άλλο χαρακτηριστικό είναι ότι η πραγματικότητα παρουσιάζεται αντικειμενική χωρίς καμία προσπάθεια απόκρυψης στοιχείων ή ωραιοποίησης. Για παράδειγμα η σκηνή μεταξύ της κας. Επιστήμης και του Ανδρέα στην ψαραγορά όπου η κ. Επιστήμη έρχεται σε αντιπαράθεση με τον Ανδρέα και τον θείο του μπροστά στον κόσμο, γεγονός που καταλήγει στο μαχαίρωμα του Ανδρέα από την γυναίκα και η σκηνή κάτω από το παράθυρο του Ανδρέα όπου η κα. Επιστήμη προσπαθεί να πάρει πίσω την κόρη της. Ακόμη, η προσπάθεια για ακριβής απόδοση της συναισθηματικής κατάστασης των ηρώων μέσα από τις πράξεις τους, τα λόγια τους και την συμπεριφορά τους. Για παράδειγμα η περιγραφή της Ρήνης αφού ο Ανδρέας της μίλησε άσχημα και την εγκατέλειψε (κεφάλαιο Ι «Απίστευτο, απίστευτο!» έλεγε μονάχης της (…) έλεγε πως είταν εκείνος). Άλλο χαρακτηριστικό του ρεαλισμού είναι τα ήθη και έθιμα της εποχής που παρουσιάζονται στο απόσπασμα ( το θέμα της προίκας που θα δίνονταν στον άντρα η οποία ήταν απαραίτητη προκειμένου να γίνει ένας γάμος, στοιχεία ενδυμασίας όπως το μεσοφόρι, το κόκκινο ζωνάρι το καπέλο που ήταν απαραίτητα στοιχεία της καθημερινής ενδυμασίας. Το θέμα της τιμής που εξαρτιόταν από τον γάμο της κόρης , η άποψη ότι η γυναίκα που ανήκει στην ανώτερη τάξη δεν βγαίνει από το σπίτι της για να δουλέψει κ.ά). Τέλος, η χρήση της δημοτικής γλώσσας με πολλά στοιχεία καθαρεύουσας και ιδιωματισμών (χρέγια, αγάγια αγάγια , εχάλεψες κ.ά). Πολύ εμπεριστατωμένη παρουσίαση των χαρακτηριστικών που εντόπισες, Λήδα. Γιατί σταμάτησες, όμως; Υπάρχουν αρκετά ακόμα. Μαρία Λήδα Μπλέτσου Ο Θεοτόκης στο συγκεκριμένο έργο ακολουθεί ξεκάθαρα το ρεύμα του ρεαλισμού. Στον ρεαλισμό, αναπαριστάται πιστά και αντικειμενικά η πραγματικότητα, χωρίς την παρέμβαση του λογοτέχνη, που αποκλείει τα προσωπικά του συναισθήματα και τις δικές του ερμηνείες για τα γεγονότα. Η νουβέλα αναφέρεται σε καθημερινά θέματα, που έχουν σχέση με τη ζωή, τον κοινό άνθρωπο και τις κοινές εμπειρίες. Δεν αναφέρεται ούτε σε ήρωες, ούτε σε κατορθώματα (έλλειψη παραμυθικού στοιχείου). Οι βασικοί χαρακτήρες είναι πραγματικοί, όπως κι ο κόσμος που ζουν, η καθημερινότητα και οι δυσκολίες που αντιμετωπίζουν. Πιο συγκεκριμένα, η Ρήνη και η οικογένεια της είναι άνθρωποι φτωχοί, ταλαιπωρημένοι, που αντιμετωπίζουν πολλά προβλήματα που συναντάμε και στην σύγχρονη εποχή. Παραδείγματα ρεαλισμού μπορούν να εντοπιστούν στη λεπτομερή περιγραφή του πρωινού ξυπνήματος της σιόρα Επιστήμης και της Ρήνης, και στην περιγραφή του χαρακτήρα και της συμπεριφοράς του άντρα της, ο οποίος είναι ένας μέθυσος που μόνο προβλήματα φέρνει στο σπίτι. Παρόμοιες ρεαλιστικές σκηνές έχουμε στο απόσπασμα της απόκρυψης του λαθραίου εμπορεύματος, των συζητήσεων στο καφενείο και του μαχαιρώματος του Αντρέα από τη σιόρα Επιστήμη. Ακόμα και στην γλώσσα διακρίνεται ρεαλισμός, αφού οι άνθρωποι σε συνδυασμό με την καθαρεύουσα χρησιμοποιούν ιδιαίτερες λαϊκές λέξεις, προφανώς λόγω της τοπικής διαλέκτου του νησιού. Παράλληλα, η περιγραφή εστιάζει κυρίως στις ψυχικές καταστάσεις και στην ερμηνεία της συμπεριφοράς με βάση τις κοινωνικές συνθήκες και τις 45

αρχές από την οικογένεια. Για παράδειγμα, οι ήρωες συνειδητοποιούν πως για τις δυστυχίες τους ευθύνεται κυρίως το χρήμα. Ο Ανδρέας δρα με γνώμονα όσα έχει συνηθίσει από την οικογένειά του (θέλει να ζει σε παλάτι με την γυναίκα του και επειδή αυτό δεν πρόκειται να συμβεί, κάνει ό,τι μπορεί για να καθυστερήσει τον γάμο.) Ο διάλογος είναι κυρίως σύντομος, παραστατικός, φυσικός και κυριαρχεί σε όλο το έργο. Φωτίζει το χαρακτήρα και την ψυχολογία των προσώπων και φανερώνει την ένταση των συναισθημάτων τους. Τέλος, μέσα από το διήγημα, φαίνονται τα ήθη και τα έθιμα της εποχής, όπως το θέμα της προίκας που δίνεται στον άντρα, η αποκατάσταση της γυναίκας με γάμο για να θεωρείται ηθική και κάποιες λεπτομέρειες όσον αφορά την ενδυμασία όπως το καπέλο για τους άντρες και το μεσοφόρι για τις γυναίκες, που ήταν απαραίτητα για να βγουν έξω από το σπίτι. Νικόλας Παπαλέξης Ο Ρεαλισμός είναι ένα λογοτεχνικό και καλλιτεχνικό κίνημα το οποίο ξεκίνησε στην Γαλλία και επικράτησε κατά τον 19ο αιώνα ως αντίδραση στις υπερβολές του λογοτεχνικού τμήματος του ρομαντισμού. Στην λογοτεχνία ρεαλισμός είναι η προσπάθεια για πιστή και αντικειμενική απόδοση της πραγματικότητας. Όπως όλα τα λογοτεχνικά κινήματα έτσι και αυτό έχει κάποια χαρακτηριστικά, τα εντοπίζονται ξεκάθαρα στη νουβέλα του Κωνσταντίνου Θεοτόκη “η τιμή και το χρήμα”. Πρώτα από όλα ένα βασικό χαρακτηριστικό που εντοπίζεται στη νουβέλα αυτή είναι η επιλογή του θέματος το οποίο είναι παρμένο από την καθημερινή ζωή, καθώς και η εστίαση στις σκληρές συνθήκες της ζωής των ανθρώπων. Η νουβέλα έχει ως βασικό θέμα τον αγώνα μιας φτωχής και ταλαιπωρημένης οικογένειας με πολλά προβλήματα να επιβιώσει διαφυλάσσοντας την τιμή του ονόματός της και προσπαθώντας να παντρέψει την μεγαλύτερη της κόρης, την Ειρήνη, παρόλο τα εκτεταμένα προβλήματα που εντοπίζει καθημερινά. Επομένως, η νουβέλα αναφέρεται σε καθημερινά θέματα που έχουν σχέση με τη ζωή, τις κοινές εμπειρίες και τον κανονικό άνθρωπο, καθώς σε αυτήν δεν αναφέρονται ούτε ήρωες ούτε κατορθώματα. Αυτό αποδεικνύει την έλλειψη του παραμυθιακού στοιχείου στη νουβέλα που είναι ακόμη ένα χαρακτηριστικό του ρεαλισμού. Έτσι, οι ήρωες της νουβέλας είναι λαϊκοί και κανονικοί άνθρωποι, και οι δυσκολίες που αντιμετωπίζουν αλλά και η καθημερινότητά τους είναι ίδιες με αυτές ενός κανονικού ανθρώπου. Η παρουσίαση της ζωής των ηρώων της νουβέλας είναι λεπτομερής, παρουσιάζοντας αντικειμενικά χωρίς καμία προσπάθεια απόκρυψης στοιχείων ή ωραιοποιήσεις και στοιχειό ηρωισμού την ζωή των συνηθισμένων ανθρώπων στις κατώτερες τάξεις, ακόμα ένα ρεαλιστικό στοιχείο στη νουβέλα αυτή. Στοιχεία ρεαλισμού μπορούν να εντοπιστούν στην αναλυτική περιγραφή του πρωινού ξυπνήματος της Σιόρας επιστήμης και της Ρήνης, στην περιγραφή του χαρακτήρα και της συμπεριφοράς των ηρώων της νουβέλας., στο απόσπασμα με την προσπάθεια απόκρυψης του λαθραίου εμπορεύματος (ζάχαρης), στις συζητήσεις που διαδραματίζονταν στο καφενείο καθώς και στο μαχαίρωμα του Ανδρέα από την Σιόρα Επιστήμη. Όπως προαναφέρθηκε, η παρουσίαση του χαρακτήρα και της συμπεριφοράς των ηρώων της νουβέλα είναι πολύ αναλυτική. Έτσι ο πατέρας της οικογένειάς μας παρουσιάζεται ως ένας μεθύστακας ο οποίος δεν εργάζεται και το μόνο που κάνει είναι να μεθάει και να δημιουργεί ακόμα περισσότερα προβλήματα στην οικογένεια, η μητέρα της οικογένειας παρουσιάζεται ως ένα εργατικό πρόσωπο το οποίο δουλεύει από το πρωί έως το βράδυ ώστε να καλύψει τα έξοδα της οικογένειας, προσπαθώντας παράλληλα να μεγαλώσει 46

και τα παιδιά της. Ο Αντρέας είναι ένας χαρακτήρας ο οποίος ανήκει στην ανώτερη κοινωνική τάξη και προσπαθεί να διαφυλάξει το όνομά της οικογένειάς του, τέλος η Ρήνη είναι η μεγαλύτερη κόρη της Σιόρας επιστήμης η οποία βοηθάει την μητέρα της στις δουλειές του σπιτιού καθώς επίσης ερωτεύεται και τον Αντρέα. Επιπροσθέτως ένα ακόμη ρεαλιστικό χαρακτηριστικό που εντοπίζεται στην νουβέλα είναι η προσπάθεια για ακριβής απόδοση τη συναισθηματικής κατάσταση των ηρώων μέσα από τις πράξεις τους, τα λόγια τους και την συμπεριφορά τους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτού του στοιχείου αποτελεί η σκηνή στο πρώτο κεφάλαιο όπου η Ρήνη περιγράφει την εγκατάλειψη και τα άσχημα λόγια που της είπε ο Ανδρέας ( “Απίστευτο, απίστευτο!” έλεγε μοναχή της… έλεγε πως είταν εκείνος). Επίσης ακόμη ένα χαρακτηριστικό του ρεαλισμού που εντοπίζεται στη νουβέλα είναι η εστίαση στα ήθη και τα έθιμά της εποχής. Παράδειγμα αυτού του χαρακτηριστικού αποτελεί το θέμα της προίκας που θα δινόταν στον άντρα, η οποία ήταν απαραίτητη προκειμένου να γίνει ένας γάμος ,ενδύματα όπως το μεσοφόρι ,το κόκκινο ζωνάρι Και το καπέλο που ήταν απαραίτητα στοιχεία της καθημερινής ενδυμασίας των ανθρώπων της εποχής. Επίσης άλλο ένα στοιχείο ηθών της εποχής είναι η άποψη ότι η γυναίκα που ανήκει στην ανώτερη τάξη δεν επιτρέπεται να βγει από το σπίτι της να δουλέψει Καθώς επίσης και το θέμα της τιμής που εξαρτιόνταν από το γάμο της κόρης. Θεοδώρα Καλογεροπούλου Η νουβέλα του Κ. Θεοτόκη « Η τιμή και το χρήμα» ανήκει στο ρεύμα του ρεαλισμού. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η περιγραφή της αγοράς πριν η κυρά Επιστήμη μαχαιρώσει τον Ανδρέα στη σκηνή ΙΒ’, όπου υπάρχει λεπτομερής και ακριβής αναπαράσταση της πραγματικότητας με πιστότητα και αληθοφάνεια. Ακόμα, παρατηρούμε ότι ο αφηγητής αποστασιοποιείται από τα πράγματα και τα παρουσιάζει αντικειμενικά, χωρίς να διαφαίνεται η προσωπική του θέση και οι απόψεις του για τα όσα συμβαίνουν, ακόμα και όταν αφηγείται την απαράδεκτη συμπεριφορά του Ανδρέα. Επίσης, παρουσιάζονται αρνητικές και άσχημες καταστάσεις της ζωής, όπως πχ η διαφθορά των πολιτικών χάρη στην οποία το λαθρεμπόριο του Ανδρέα και των συντρόφων του ευνοείται. Τα πρόσωπα του έργου είναι τύποι συνηθισμένοι και καθημερινοί, όπως η μεροκαματιάρα σιόρα Επιστήμη που δουλεύει στο εργοστάσιο από νωρίς το πρωί και προσπαθεί να εξασφαλίσει τα απαραίτητα για την καθημερινότητα της οικογένειάς της, αλλά και προίκα για τα παιδιά της ακολουθώντας τα πρότυπα της εποχής. Τέλος, χαρακτηριστικό παράδειγμα του ρεαλισμού είναι η διαμόρφωση της συμπεριφοράς των ηρώων σύμφωνα με τις κοινωνικές συνθήκες και τις βιολογικές καταβολές, γι’ αυτό βλέπουμε τον Ανδρέα να προσπαθεί να σώσει το αρχοντικό του πατέρα του, αλλά και πόσο σημαντική ήταν η διαφύλαξη της τιμής της Ρήνης. Ιωάννα Παναγιωτοπούλου (Οι ερωτήσεις που ακολουθούν προέρχονται από το βιβλίο του Εκπαιδευτικού για το έργο του Υπουργείου Παιδεία και Πολιτισμού της Κύπρου, συγγραφή Ευαγγελία Ζαβρίδου. Οι μαθητές είχαν το δικαίωμα να επιλέξουν από ένα ευρύτερο φάσμα ερωτήσεων.)

47

Στο έργο επαναλαμβάνεται συχνά η φράση: Ανάθεμά τα τα τάλαρα. Να βρείτε πότε αναφέρεται, από ποιον λέγεται και σε ποια περίσταση κάθε φορά. Ο τίτλος του έργου αποδίδει με μεγάλη ακρίβεια το περιεχόμενό του. Η τιμή και το χρήμα είναι δυο έννοιες οι οποίες επηρεάζουν και καθορίζουν την ζωή και τις κινήσεις των ηρώων και κυρίως της κας Επιστήμης και του Ανδρέα. Από την μία πλευρά υπάρχει η σιόρα Επιστήμη η οποία προέρχεται από μια φτωχή οικογένεια. Η ίδια κρατάει στα χέρια της όλη την οικογένεια δουλεύοντας σκληρά για να μεγαλώσει τα παιδιά της και να εξασφαλίσει την προίκα για τα κορίτσια της. Μέσα στην νουβέλα φαίνεται ιδιαίτερα ο αγώνας να συγκεντρώσει όσο το δυνατόν περισσότερα χρήματα και να τα μοιράσει ισότιμα στα παιδία της. Ακόμη προσπαθεί να διαφυλάξει την τιμή των κοριτσιών της καθώς είναι ό,τι πολυτιμότερο έχουν και από αυτή εξαρτάται και η τιμή όλης της οικογένειας, γι’ αυτό κιόλας αναστατώνεται όταν μαθαίνει πως η Ρήνη έβαλε μέσα στο σπίτι τους τον Ανδρέα ενώ έλειπαν οι γονείς της γιατί γνωρίζει ότι η κλειστή κοινωνία δεν θα συγχωρήσει το παραμικρό παράπτωμα που μπορεί να κάνει η κόρης της. Από την άλλη πλευρά ο Ανδρέας που προέρχεται από πλούσια αρχοντική οικογένεια η οποία όμως έχει ξεπέσει. Ο ίδιος λοιπόν δίνει τον δικό του αγώνα να καταφέρει να περισώσει ό,τι μπορέσει από την περιουσία του και να διαφυλάξει το όνομα της οικογενείας του. Για τον Ανδρέα τα χρήματα και η τιμή είναι το ίδιο σημαντικά γιατί μόνο μέσω των χρημάτων θα καταφέρει να κρατήσει καθαρή την τιμή του. Για να τον πετύχει αυτό είναι διατεθειμένος να προδώσει την πραγματική αγάπη και να παντρευτεί μια γυναίκα με μεγαλύτερη προίκα. Με αυτή του την πράξη μπορεί να καταφέρει να σώσει την τιμή της οικογενείας του για την κλειστή κοινωνία στην οποία ζούσε. όμως χάνει κάθε τιμή σαν άνθρωπος. Προτεινόμενος τίτλος: “Ανάθεμα τα τάλαρα’’ Μαρία Λήδα Μπλέτσου Η Ρήνη μπορεί να χαρακτηριστεί ως μια γυναίκα που απελευθερώνεται από τις προκαταλήψεις της εποχής στην οποία ζει. Με ποια επιχειρήματα μπορείτε να αποδείξετε τη θέση αυτή; Η Ρήνη αντιπροσωπεύει τις νέες αντιλήψεις και απελευθερώνεται από τις προκαταλήψεις της εποχής της. Είναι μια κοπέλα με αγνά συναισθήματα, ανιδιοτελής, εργατική, τολμηρή, αποφασιστική και με αυτοπεποίθηση. Δε φοβάται τη φτωχική ζωή Είναι διατεθειμένη να νικήσει τη φτώχια και να σταθεί οικονομικά στα πόδια της. Δε φοβάται να βρει δουλειά για να προσφέρει οικονομικά ένα καλύτερο μέλλον στον εαυτό της, αλλά και να στηρίξει τον άντρα της όταν αυτός αντιμετωπίζει δυσκολίες. Απαιτεί από τους άλλους εντιμότητα, ειλικρίνεια, κατανόηση και σεβασμό. Είναι μια αγνή μορφή στο έργο, που γίνεται το θύμα τόσο της τιμής των άλλων όσο και του χρήματος. Η ίδια δίνει αξία μόνο στην αληθινή αγάπη και υπηρετεί στο τέλος με κάθε τίμημα την αξία της αξιοπρέπειας. Έτσι, για χάρη της αγάπης πάει κόντρα στις κοινωνικές αντιλήψεις της εποχής, που θέλουν τη γυναίκα να μη φεύγει από το πατρικό σπίτι πριν από τον γάμο της και να παραμένει αστεφάνωτη για πολύ καιρό στο σπίτι του συντρόφου της. Ακόμη, για χάρη της αξιοπρέπειας αρνείται να καταδεχτεί τη συμφεροντολογική αγάπη και τον συμβιβασμό της κοινωνικής 48

αποκατάστασης, πραγματοποιώντας έναν γάμο που δε στηρίζεται σε αληθινά συναισθήματα, αλλά αποτελεί προϊόν συναλλαγής. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να επιλέξει να μην παντρευτεί τον Αντρέα και να μεγαλώσει το παιδί της μόνη της. Με αυτή της την απόφαση, που είναι αντίθετη στα «πρέπει» της εποχής της, επιτυγχάνει μια νίκη που ανυψώνει την αξιοπρέπειά της ως γυναίκα, τόσο σε προσωπικό επίπεδο όσο και σε κοινωνικό επίπεδο, καθώς προβάλλει το δικό της ηθικό ανάστημα απέναντι στον κοινωνικό περίγυρο. Θανάσης Μπαρμπούρης Η Ρήνη αποτελεί το νέο ήθος, που είναι ξεκάθαρα ανώτερο σε μια κοινωνία που η θέση της γυναίκας παρουσιάζεται πολύ υποβαθμισμένη. Η νοοτροπία της διαφέρει από εκείνη των γυναικών της εποχής της που πρέπει να υπακούουν σε έναν κώδικα συμπεριφοράς και να ακολουθούν ένα συγκεκριμένο πρότυπο αρετών, να είναι εργατικές, ηθικές και τίμιες. Εκτός από την ομορφιά σημαντικό ρόλο στην αποκατάστασή τους έχει και η προίκα. Η ίδια είναι όμορφη, εργατική και στην αρχή του έργου, αν και προέρχεται από φτωχή οικογένεια, ερωτεύεται ένα νέο ανώτερης κοινωνικής τάξης. Αποφασιστική και τολμηρή συναντιέται κρυφά μαζί του αψηφώντας τον κίνδυνο να σχολιαστεί αρνητικά από τον περίγυρό της. Παρασύρεται από τα αγνά της συναισθήματα και απαιτεί από τους άλλους εντιμότητα, ειλικρίνεια, κατανόηση και σεβασμό. Γι’ αυτό εναντιώνεται μπροστά στη μητέρα της διεκδικώντας όσα της αναλογούν. Βοηθά τον Ανδρέα αν και γνωρίζει ότι εκείνος παρανομεί και τον στηρίζει μπροστά στην μητέρα της. Για χάρη της αγάπης παραβιάζει τους κώδικες τιμής που επιβάλλει η κοινωνία και αποφασίζει να συγκατοικήσουν στο σπίτι του χωρίς να είναι παντρεμένοι («Αναταράχτηκε. Εκείνην τη στιγμή έπρεπε να πάρει απόφαση• μία τρανή και μεγάλη απόφαση, που θα ’ζιαζε βαριά για όλο το μάκρος της ζωής της»). Ανόμοια με τις γυναίκες της εποχής της που εξαρτώνται από τον άνδρα δείχνοντας υποταγή και υπακοή, η Ρήνη δεν διστάζει να οπλιστεί με δύναμη και να πάρει την δύσκολη απόφαση να αφήσει τον αγαπημένο της όταν συνειδητοποιεί ότι εκείνος την αντιμετωπίζει ως αντικείμενο οικονομικής συναλλαγής (.... «Όχι!» του ’πε μ’ απόφαση• «εδώ είναι ο χωρισμός μας. Θα πάω σε ξένα μέρη, σε ξένον κόσμο, σ’ άλλους τόπους• θα δουλέψω για με και για να κουναρήσω τα παιδί που θα γεννηθεί. Θα μου δώσει η μάνα γράμματα για να ’βρω αλλού εργασία• θα τα πάρει από τες κυράδες της. Όχι, δεν έρχομαι! Είμαι δουλεύτρα· ποιόνε έχω ανάγκη;»). Αντιστέκεται στο κατεστημένο της εποχής και αρνείται η ίδια να παντρευτεί. Προτιμά να αντιμετωπίσει τις δυσκολίες που θα έρθουν ως ανύπαντρη μητέρα αντί να συμβιβαστεί σε μια σχέση που δεν θα βασίζεται στην ανιδιοτελή αγάπη αλλά στο χρήμα. Νικόλας Παπαλέξης Ποια είναι, κατά τη γνώμη σας, τα κυριότερα εμπόδια στην αγάπη της Ρήνης και του Αντρέα; Μπορεί η αγάπη και ο έρωτας της Ειρήνης και του Ανδρέα να είναι εμφανής και μεγάλη, αλλά λόγω των παρακάτω προβλημάτων και εμποδίων αυτή η σχέση δεν οδήγησε πουθενά. Αρχικώς, η πρώτη και βασικότερη δυσκολία στην αγάπη των δύο ηρώων είναι η οικονομική κατάσταση τόσο του ενός όσο και του άλλου. Έτσι παρατηρούμε ότι ο Αντρέας, προσπαθώντας να καλύψει τα χρέη της οικογένειας του και να γλιτώσει το σπίτι του από 49

κατάσχεση, ζητάει από την οικογένεια της Ειρήνης ποσά που ακόμα και μια οικογένεια σε μια καλή οικονομική κατάσταση θα δυσκολευόταν να προσφέρει. Έπειτα άλλος ένας παράγοντας που έβαλε εμπόδια στον έρωτα των δύο ηρώων ήταν το πείσμα της Επιστήμης(μητέρα της Ειρήνης), να μην ξοδέψει όλα τα χρήματα που μάζευε με τόσο κόπο μόνο και μόνο για να παντρέψει την μια της κόρη, αλλά είχε την επιθυμία να εξασφαλίσει παντρειά για όλες τις κόρες της. Τρίτον, οι εντάσεις και ο μεγάλος τσακωμός που δημιουργείται ανάμεσα στον Ανδρέα και στην Σιόρα επιστήμη, φέρνει σε ψυχολογικό αδιέξοδο και συναισθηματική πίεση τους ήρωες της νουβέλας δυσκολεύοντας ακόμα περισσότερο την πραγματοποίηση του γάμου. Τέλος, η απογοήτευση της ερωτευμένης Ειρήνης για την συμπεριφορά και τις απαιτήσεις του αγαπημένου της, την ωθούν να μείνει μόνη της και μακριά από τον Ανδρέα. Νοιώθοντας αντικείμενο διαπραγματεύσεων βάζει τέλος σε αυτές , και παίρνει την εξαιρετικά γενναία για εκείνη την εποχή απόφαση , της ανεξαρτητοποίησης. Θοδωρής Παπαγεωργίου Τι συμπεραίνουμε απ’ όσα συμβαίνουν στη Ρήνη για τη θέση της γυναίκας την εποχή εκείνη; Ο Θεοτόκης παρουσιάζει στο έργο του την υποβαθμισμένη θέση της γυναίκας στην κοινωνία εκείνης της εποχής. Η γυναίκα της εποχής πρέπει να ακολουθεί έναν κώδικα συμπεριφοράς και να διαθέτει συγκεκριμένες αρετές, δηλαδή να είναι ηθική, τίμια και εργατική. Έτσι βλέπουμε τη μητέρα της Ρήνης, τη σιόρα Επιστήμη, να την ξυπνά το πρωί για να μάθει να σηκώνεται νωρίς, ώστε να είναι έτοιμη για τα καθήκοντά της όταν παντρευτεί. Όπως χαρακτηριστικά της λέει δεν θέλει «να έχει ανάθεμα» από τον γαμπρό της, επειδή δεν ξέρει η κόρη της τις δουλειές που πρέπει να κάνει μια γυναίκα στο σπίτι της. Επίσης, σύμφωνα με τις κοινωνικές αντιλήψεις της εποχής, η συμπεριφορά της ανύπαντρης κοπέλας έπρεπε να είναι ηθική και τίμια. Αυτό σημαίνει ότι δεν έβγαινε μόνη της έξω ούτε δεχόταν την επίσκεψη αντρών στο σπίτι, όταν ήταν μόνη της. Γι’ αυτό και η σιόρα Επιστήμη φεύγει αναστατωμένη από την πλατεία και επιστρέφει στο σπίτι της, όταν μια γειτόνισσα την πληροφορεί για την επίσκεψη του Αντρέα. Διαπιστώνοντας ότι η κόρη της είναι μόνη της στο σπίτι με έναν άνδρα νιώθει απόγνωση που έχει θιγεί η υπόληψη της Ρήνης και δεν θα μπορέσει να την παντρέψει. Το πόσο σημαντικές ήταν για την εποχή οι παραπάνω αρετές της γυναίκας φαίνονται και από τα λόγια του Αντρέα, όταν εκφράζοντας το θαυμασμό για τη Ρήνη στο φίλο του, τον Αντώνη, του λέει ότι δεν έχει ακουστεί και συζητηθεί το όνομα της αγαπημένης του και ότι είναι εργατική («ανάκουστη, αμελέτητη και δουλεύτρα»). Ένα άλλο κοινωνικό θέμα που προβάλλεται στο έργο είναι ο θεσμός της προίκας. Οι γονείς για να παντρέψουν τις κόρες τους έπρεπε να δώσουν προίκα στον υποψήφιο γαμπρό, γεγονός που υποβίβαζε τις γυναίκες σε εμπόρευμα και αντικείμενο συναλλαγής. Έτσι και στην περίπτωση της Ρήνης, ο Αντρέας, παρόλο που αγαπά τη Ρήνη, αρνείται να την παντρευτεί γιατί δεν παίρνει την προίκα που ζητά, καθώς θέλει να ξεχρεώσει με αυτή το πατρικό του σπίτι. Η σιόρα Επιστήμη του δίνει τριακόσια τάλαρα κι όχι τα διπλάσια που εκείνος ζητά, 50

παρόλο που είχε αυτή τη δυνατότητα, για να μην ξεφύγει από τον οικονομικό προγραμματισμό της. Όταν, μάλιστα, στη συνέχεια η Ρήνη πείθεται να συζήσει με τον Αντρέα αστεφάνωτη στο αρχοντικό του, εκείνος ζητά περισσότερα χρήματα, χίλια τάλαρα, για να την παντρευτεί και να αποκαταστήσει την υπόληψή της. Καταλαβαίνουμε λοιπόν ότι εκείνη την εποχή οι γάμοι στηρίζονταν στο συμφέρον και τα χρήματα, ακόμα κι όταν υπήρχε έρωτας ανάμεσα στο ζευγάρι. Στο τέλος της νουβέλας βλέπουμε την ηρωίδα να κάνει την προσωπική της επανάσταση. Ενώ αρχικά υποτάσσεται στη γυναικεία μοίρα της και στον έρωτά της για τον Αντρέα, αφού τολμά να ζήσει μαζί του αστεφάνωτη και ατιμασμένη, στο τέλος αντιδρά δυναμικά και παίρνει τη ζωή στα χέρια της. ‘Έχοντας συνειδητοποιήσει την προσβολή της τιμής της από τον Αντρέα, ο οποίος έβαλε τα χρήματα πάνω από την αγάπη, τον τιμωρεί και τον πληγώνει όταν τελικά δέχεται να την παντρευτεί, καθώς πήρε τα χίλια τάλαρα της προίκας. Με αυτή την απόφασή επαναστατεί και έρχεται σε ρήξη με τα κοινωνικά στερεότυπα που καθόριζαν το ρόλο της γυναίκας. Παρόλο που είναι έγκυος, τολμά να υποστεί την κοινωνική κατακραυγή ως ανύπαντρη μητέρα και να ζήσει με «τιμή» και «αξιοπρέπεια». Ευαγγελία Κοτζιά

51