HRLM 89

HRLM89 STADSGLOSSY

36 ✶ HRLM 89

Fotografie: Rob Eversen.

✶ ZOMAAR

2 ✶ HRLM 89

Mede-oprichter en artdirector Rob Eversen (1951-2018) Uitgever en hoofdredacteur Jeannette Eversen Vormgeving Jeannette Eversen en Adrian de Groen Tekst- en eindredactie Marcel Lee Advertentieverkoop Redactie HRLM Administratie Romijn Bedrijfsadvies Distributie Redactie HRLM en BusinessPost Raad van Advies Ella Blommaert-Zander, Hans Romijn, Bernt Schneiders en Baud Schoenmaeckers. Aan HRLM werken mee Jos Ahlers, Michaëla Bijlsma, Jolanda Beyer, Marc de Beyer, Dolly Bellefleur, Falco Bloemendal, Eric J. Coolen, Joost Dobbe, Franklin van der Erf, Jonne van der Fange, Madelon Griekspoor, Gertien Koster, Christhilde Klein, Linda Llambias, Hans Looijen, Warry van der Leen, Meta van der Meijden, George Moormann, Lex Paleaux, Marelie van Rongen, Daan Ruijter, Henk Tijbosch, Jos Wienen en Hélène Wiesenhaan. Redactie-adres Lange Boogaardstraat 8 zwart, 2011 WV Haarlem, (023) 551 1227, post@haarlemse-stadsglossy.nl, www. hrlm-online.nl en volg ons ook op www.facebook.com/ haarlemsestadsglossy en Instagram @haarlemse_stadsglossy. Mediapartner van Bevrijdingspop Haarlem, Theatergroep Eglentier, Project Fors, Theater De Liefde, Productiehuis de Verbinding Samenwerking met Het Ampzing Genootschap, COC Kennemerland, Kunstlijn Haarlem, Noord-Hollands Archief, Nieuwe Gracht Producties en de Zingende Zaag. Verspreiding Haarlem, Spaarndam, Heemstede, Overveen, Bloemendaal, Aerdenhout en Hoofddorp. Gratis verkrijgbaar bij Onze adverteerders, VVV Haarlem, bibliotheken, lees- en wachtruimtes, Primera, Ako, Bruna en Cigo.

Welkom Fotografie: Linda Llambias.

Wij maken HRLM

Jeannette Eversen is hoofdredacteur, weduwe van Rob en haar hondje heet Saartje.

Dierbaar We zijn weer een jaar verder, en wat zijn de maanden van 2023 weer voorbij gevlógen. Dit jaar sta ik ook al zes jaar op ‘eigen benen’. Ben ik alleen, maar absoluut niet eenzaam. Wat ik in deze jaren heb geleerd en ook heb gewaardeerd, is dat vrienden en collega’s je beste vangnet zijn als het even tegenzit. Zeker bij HRLM! Ik ben omringd door een geweldig en fantastisch team. En dat ben ik mijn werkzame leven niet vaak tegengekomen. Bij HRLM zijn we er voor elkaar, kunnen we elkaar motiveren en stimuleren als we in een dipje zitten, proberen we het zonniger te zien, we lachen en soms huilen we samen, of hebben we gewoon een luisterend oor. Laten we samen onze Saar uit. Maar bovenal hebben we veel pret met elkaar. Dat is een groot goed, dat we koesteren. En gelukkig is dit niet alleen bij HRLM, dit hebben we ook ervaren bij De Wereld van Jansje, daar laten ze ook iedereen in hun waarde, dat kan je zien op pagina 69. Maak er een vrolijk jaar van en ga lekker zingen, zoals onze columnist Jos schrijft op pagina 35. Het team van HRLM wenst iedereen een dierbaar, mooi, gezond, liefdevol, gezellig, leuk, warm en zonnig 2024. Veel plezier met deze eerste editie van dit jaar.

Jeannette

89 HRLM ✶ 3

OVER HRLM Reacties van lezers, ontvangen via de mail, onze social media-kanalen, gehoord van voorbijgangers en bezoekers op de redactie.

Reacties op nummer 88 Paul: Ik vind het toch elke keer weer een wonder dat jullie het blad vol krijgen.

PAUL: BIJ DE PRINTSHOP VIEL MIJN OOG OP HRLM 88 – HAD HEM AL WEER EEN Lisette: Laatst zag ik een HRLMtje liggen, had geen idee dat jullie die ook maTIJDJE ken, NIETleuk! ONDER OGEN GEHAD, MAAR DACHT METEEN: WAUW! KIJKEND NAAR DE OPMAAK, INHOUD MET ZIJN SPREIDING ONDERWERPEN Johan: HRLM DE is gratis, dat kan toch niet in deze tijd,AAN hoe doen jullie dat? EN PERSONEN, DE FOCUS OP ONZE MOOIE STAD HAARLEM – IK WAS ERRUG ONDER DE INDRUK EN DAAROM MAAR EENS PER MAIL MIJN WELGEMEENDE COMPLIMENTEN. NOG EEN TIP: ER ZIJN IN HAARLEM BEST EEN AANTAL ‘STRAATJES’, DIE MAAR ONGEVEER 1 METER BREED ZIJN: HET IS BIJNA EEN WERELDJE APART EN LEVERT MOOIE PLAATJES OP. MISSCHIEN EEN BEETJE TE OUBOLLIG-ANTON-PIECK, MAAR WEL ECHT HAARLEMS INTIEM.

JOHAN: EEN MOOI STUK OVER JE, HELMUTH, EN DANKZIJ JOU GEEN GROTE WOORDEN OVER KUNST OF DURE BEGRIPPEN, MAAR EEN OPENHARTIG, PERSOONLIJK VERSLAG VAN HOE HET ER AAN TOE GAAT IN HET HOOFD EN IN HET ATELIER VAN EEN KUNSTENAAR. HET WAS ME EEN GENOEGEN OOK ZO MET JE KENNIS TE MAKEN, BEDANKT!’

Fjodor Buis fotogalerij Stadsschouwburg: Kees: Een kleurrijke portretgalerij Andrea: Mooi al die archetypen! Martin: Het stukje over de Taxidermisten Jaap en Ferry, interessant om te lezen hoe die taxidermisten te werk gaan.

Ook reageren op HRLM? Mail je reactie naar: post@haarlemse-stadsglossy.nl

4 ✶ HRLM 89

INHOUD januari - februari 2024 16de jaargang

INTERVIEW 8 Hein Klemann 40 Openhartig gesprek 84 Gerty de Klerk, SCEN-arts

40

REPORTAGE 24 37 69

DIEREN 20 38

Zaterdag met Jorim Mijn stijl Djescho Mánanga De wereld van Jansje Stadsmormels Dieren Poetsen maar dan anders

WINKELEN 21 22

69

De Wereld van Jansje Het leukste volgens HRLM

COLUMNS 7 Jos Wienen Niet vergeten 19 Karbonkel TRTRTKS 35 Jos Zing! 39 Falco Kijk eens wat vaker 49 Marc 2024 wordt een mooi jaar 57 Jolanda Lief en leed 61 Marelie Wat nou infuus? 79 Dolly Bellefleur Mens durf te leven!

80

Mijn Haarlem Karin van der Pol

82

Beeldend Haarlem

96

In Beeld

KUNST 76 George Moormann 87 Het Atelier Rosa Navarro EN OOK 66 HRLM vrienden 77 Afscheid 97 Gespot

89

HRLM89 STADSGLOSSY

Gratis exemplaar waarde € 7,05

2024

87

PUUR HAARLEMS 14 HRLMSE BRTN 16 Zo Haarlems Alles op een rijtje 17 Zo Haarlems Duo 31 Gezichten van Haarlem Jan

www.hrlm-online.nl

LEZEN 94 Boeken Haarlemse Nieuwe

CULTUUR 48 Naaiatelier 50 Verwey Museum Haarlem 54 Theater De Liefde 55 Frans Hals Museum 56 Schuur 58 RIP Live 62 ABC 64 Jong Talent

HRLM januari - februari 2024

HISTORIE 26 Pareltje De ijsbaan 32 Toen en Nu Zomervaart 36 Toen Beijneshal 78 Toen Ramplaan

89 COVER 89.indd 1

08-01-2024 10:26

Coverfoto: Daan Ruijter.

OPTICIEN KUIPERS Zijlstraat 97 | 2011 TM Haarlem | 023 531 0181

Jouw advertentie hier? HRLM Adverteer vanaf € 200,in het leukste tijdschrift van Haarlem! Samen met ondernemers bedenken en maken we lezenswaardige mooie artikelen. Met jouw bedrijf als betrouwbare en inspirerende informatiebron. Dat wordt gelezen, gewaardeerd én herinnerd! HRLM ontvangt hartverwarmende en lovende reacties op de edities. Profiteer nu van het bereik en van de aandacht die jouw advertentie krijgt in het grootste tijdschrift van Haarlem.

Warmoesstraat 2 | 2011 HP Haarlem 023 532 4309 | www.sipkesedelsmeden.nl

Voor meer informatie ga naar

www.hrlm-online.nl/adverteren

COLUMN ✶

Jos Wienen

is burgemeester van Haarlem.

Niet vergeten Haarlem kende vóór 1940 een grote en bloeiende Joodse gemeenschap. Met meer dan 1.400 mensen stond ze in ons land qua omvang zelfs op de tweede plaats, na Amsterdam. Veel Joodse Haarlemmers ontmoetten elkaar in de (in 1953 helaas afgebrande) synagoge aan de Lange Begijnestraat of in het gemeentegebouw van de Joodse gemeenschap aan de Lange Wijngaardstraat. De vervolging door de nazi’s in de bezettingsjaren 1940-1945 had rampzalige gevolgen voor de Joodse gemeenschap in ons land, ook die van Haarlem. Totaal 733 Joodse stadgenoten hebben de Holocaust niet overleefd. Deze onbeschrijfelijke misdaad vormt een inktzwarte bladzijde in de geschiedenis van onze stad. Voor de overlevenden was het na de oorlog niet eenvoudig om de herinnering aan hun omgekomen dierbaren levend te houden. Er was geen graf en dus ook geen grafsteen waarop bijvoorbeeld naar een oud Joods gebruik steentjes konden worden gelegd. In de Joodse cultuur wordt ook aan naamvermelding veel waarde gehecht, maar de namen van de slachtoffers van de Holocaust waren na 1945 nergens terug te lezen. In samenspraak met de lokale Joodse gemeente zorgen we er voor dat onze omgekomen Joodse stadgenoten op andere manieren worden herdacht. Ik noem in de eerste plaats het monument met de namen van de 733 omgekomen Joodse Haarlemmers. Dit gedenkteken staat achter de Schuur, op de plek waar de synagoge was gevestigd, op het pleintje dat is vernoemd naar de door de nazi’s gefusilleerde Haarlemse opperrabbijn Philip Frank. Ter ere van zijn ook door de nazi’s omgebrachte voorganger, opperrabbijn Simon de Vries, vinden we een herdenkingssteen aan de gevel van diens woonhuis aan de Bakenessergracht. Naar Simon de Vries is het binnenhof van de rechtbank vernoemd.

Wereldwijd wordt de Holocaust jaarlijks herdacht op 27 januari, de datum waarop het vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau in 1945 werd bevrijd. In 2020, 75 jaar na de bevrijding, hebben we op die datum tijdens een indrukwekkende en goedbezochte bijeenkomst op de Grote Markt en in het stadhuis van alle 733 in de Holocaust omgekomen Joodse Haarlemmers de naam, leeftijd en plaats van overlijden uitgesproken. Een mooi initiatief dat toen is ontstaan en nu in onze stad zijn beslag krijgt is de plaatsing van struikelstenen, in het Duits Stolpersteine. Een comité werd gevormd en met steun van de gemeente worden nu telkens stolpersteine geplaatst. Stolpersteine zijn bedacht door de Keulse kunstenaar Günther Demnig. De steentjes met messing bovenlaag worden geplaatst in het plaveisel vóór het huis van de in de Holocaust omgekomen Joodse bewoners. Hun naam, geboortedatum, datum en plaats van deportatie en overlijden staan in het messing gegraveerd. In heel Europa liggen inmiddels tienduizenden struikelstenen. Stenen en namen hebben zoals gezegd in de Joodse cultuur een belangrijke symbolische waarde. In de struikelstenen komt die symboliek samen met een eerbetoon aan ieder slachtoffer persoonlijk. Een gedenkteken dat zegt dat wij haar of hem missen. En niet vergeten. Waar de nazi’s hun leven, hun naam, hun herinnering wilden wegdoen, willen wij hun naam, hun persoon, hun leven noemen, herinneren en eren.

89 HRLM ✶ 7

HEIN KLEMANN schreef Haarlem! Een geschiedenis Van kok tot professor doctor

‘Die titel prof. dr. doet mij niet zoveel’

Het is een druilerige dinsdagmiddag wanneer onze redacteur Lex Paleaux tegenover Hein Klemann plaats neemt. Gekleed in een bruin corduroy pak met zwarte trui, zit Hein – professor doctor in de economische geschiedenis – in een leren stoel; een grote man met een grootse carrière. Het gesprek vindt plaats naar aanleiding van zijn boek Haarlem! Een geschiedenis, een indrukwekkend werk geschreven door iemand die vooral erg nuchter blijft onder zijn eigen prestaties… Geboren in Wateringen in 1957, als het op een na oudste kind uit een gezin van zeven, groeide Hein op in Haarlem. De plek waar de wortels van zijn familie innig verstrengeld zijn met de stad. Zijn kindertijd bracht hij door op de Don Bosco Basisschool in Schalkwijk. Opgroeiend in een tijd van wederopbouw bestonden zijn kinderdromen niet uit het schrijven van een vuistdik boek over de historie van Haarlem. WAT WILDE DE JONGE HEIN VROEGER WORDEN? (Na een korte stilte, gevolgd door een gierende lach) “Kok! Hoe ik daar zo op kwam? Ja, dat weet ik eigenlijk niet, maar ik wilde kok worden en het is nog steeds een hobby. Ik kook thuis altijd!” WAAR VERVAAGT DIE DROOM OM PLAATS TE MAKEN VOOR HISTORICUS? “Er zijn twee mensen die daar heel belangrijk in geweest zijn. De eerste is Jan Hoeben, die schreef in de jaren zeventig een boekje met de titel Zeven Eeuwen Haarlem. Ik was ongeveer

8 ✶ HRLM 89

INTERVIEW ✶

› 89 HRLM ✶ 9

Katoenblekerij van Wilson, ca. 1850 op de plek waar nu de stadsschouwburg staat. Pagina 414 van het boek.

Bewapenen van de burgerij in Societeit de Gouden Leeuw, bij de omwenteling van 1795. Pagina 358 van het boek.

tien jaar toen ik hem ontmoette, hij was destijds mijn vioolleraar. Hij had een enorme hoeveelheid kennis over de stad en kon daar prachtig over vertellen, dat intrigeerde mij. Hij was een ouderwetse gentleman die de vioolles kon onderbreken om zijn vrouw in haar jas te helpen als ze naar de slager moest. Die man heeft een absolute indruk achtergelaten.” EN DE TWEEDE PERSOON IN JE LEVEN DIE ONUITWISBAAR BLEEK? “Ik vervolgde mijn basisschooltijd op het Sancta Maria Lyceum. Een jaar nadat ik daar op school was terechtgekomen, kreeg ik geschiedenisles van een mevrouw die destijds zelf nog geschiedenis in Leiden studeerde, Marlies Quaedvlieg. Zij wist mijn interesse voor geschiedenis nog meer aan te wakkeren door het minder

10 ✶ HRLM 89

anekdotisch te vertellen. Haar meer wetenschappelijke benadering resoneerde, althans dat deed het bij mij. Ze is nog steeds een belangrijke factor in mijn leven, want voor mijn meest recente boek, Haarlem! Een geschiedenis, was zij een van de testlezers. Ze staat dan ook in het voorwoord.” HEIN GEEFT ZE VAN JETJE Zoals Hein het vertelt is het bijna logisch dat zijn interesse voor geschiedenis een vervolg krijgt. De wens om kok te worden maakte plaats voor de droom om wetenschapper en onderzoeker te worden. Volgens zijn eigen woorden was dat destijds een stuk eenvoudiger dan dat het tegenwoordig het geval is. Van 1976 tot en met 1983 studeerde hij aan de universiteit van Amsterdam om zich sindsdien professor doctor te mogen noemen.

Kaart van Haarlem met in geel de strandwal waarop de stad is ontstaan: J. van Deventer, ca. 1560. Pagina 130 van het boek. WAT DOET EEN DERGELIJKE TITEL MET JE? “Niets, ik zie het bij anderen, maar bij mijzelf zie ik het niet.” MAAR HET MOET TOCH ÍETS TEWEEGBRENGEN? ZEKER ALS JE JARENLANG ZO HARD EN INTENSIEF GEWERKT HEBT. “De promotie was wel een hoogtepunt, zeker met de dag en alle feestelijkheden die daaraan gekoppeld waren, maar daarna is het al snel ‘gewoon’. Ik gebruik de titel in mijn mailadres omdat de universiteit dat graag heeft, zeg dat genoeg? Voor mijn jongste zus is de titel denk ik belangrijker dan voor mij.”

INTERVIEW ✶

› J.J. Beeldsnyder, Kaart van Noord-Holland: Haarlem omringt door water, 1575. Pagina 34 van het boek.

89 HRLM ✶ 11

WANNEER WE DAN EVEN BIJ INDRUKWEKKENDE PRESTATIES BLIJVEN, JE BOEK… HOE IS DAT ONTSTAAN? “Daarvoor moeten we jaren terug. De mensen kunnen mij kennen als columnist van Haarlems Dagblad. Ik werd benaderd of ik voor een historische rubriek in de krant columns wilde gaan schrijven. Wekelijks lever ik mijn bijdrage in de vorm van een stukje tekst van vierhonderdnegentig woorden, plaatje erbij en dan vul ik ongeveer een halve pagina in de krant. Dat doe ik sinds april 2016 met veel plezier. Waarover ik schrijf? Over de strandwal, de ridders van Haarlem, de Tweede Wereldoorlog, dat soort zaken.” EN ZIJN DAT ECHT GESCHIEDKUNDIGE STUKKEN OF IS HET MEER JOUW PERSOONLIJKE VISIE OP EEN GEBEURTENIS? “Nee, ik zorg altijd voor goede documentatie, maar ik zet die er niet bij. Het kan ook

12 ✶ HRLM 89

zomaar gaan over iets luchtigs, zoals Jetje, het brandweerpaard.” PARDON? “Jetje van de brandweer. Die stond bij een stalhouderij, permanent ter beschikking van de brandweer om een dubbele brandspuit te trekken op het moment dat het alarm ging. Jetje was zo getraind dat, wanneer ze het alarm hoorde, ze er zelf vandoor ging richting de kazerne. Vaak was ze daar als eerste en dan stond er de volgende ochtend in de drie kranten die Haarlem destijds rijk was: ‘Jetje als eerste ter plaatse!’” LESJE IN GESCHIEDENIS De professor glundert bij het idee van het paardje dat door de straten van Haarlem galoppeert om redding te bieden aan haar inwoners. Een anekdote die volgens hem niet vergeten mocht worden en via een column van zijn hand een tweede leven kreeg, waardoor Jetje en zoveel andere gebeurtenissen een geschiedenisles werden dankzij Heins wekelijkse bijdrage.

MAAR HOE KOMT HET DAN TOT EEN BOEK? “Corona kwam en ik zat, net als iedereen, ineens thuis en toen ben ik alles systematisch gaan opschrijven.” MAAR WIL JE DAARMEE ZEGGEN DAT JE DIT TE LIJF GAAT ALS EEN SOORT ONDERZOEK? “Ja, het ís een onderzoek.” HOE MOET DE LEZER DIT INTERPRETEREN, ALS HET AAN JOU LIGT? “Jemig, ehm… Als de geschiedenis van de stad, maar met een hele specifieke visie.” Wat volgt in het gesprek is een lesje in geschiedenis over de sociale en economische belangen van het ‘waarom mensen in een stad wonen.’ De kennis is zo rijkelijk aanwezig dat de docent in hem tevoorschijn komt en hij vertelt alsof hij voor een collegezaal staat. Zo leest zijn boek ook, rijk aan informatie, maar niet wollig en daardoor zeer toegankelijk.

INTERVIEW ✶

HAD JE VOOR HET BOEK EEN ZEKERE DOELGROEP VOOR OGEN? “Je moet het zo zien, ik schrijf voor mensen die niks van het onderwerp af weten, maar wel de interesse hebben. Natuurlijk moet je over een zekere intelligentie beschikken. Het is aan mij om het aansprekend en informatief tegelijk te houden, als dat lukt is mijn persoonlijke doel geslaagd en is het een boek voor iedereen die interesse heeft in dit specifieke onderwerp.”

HOE ZIET JOUW GEMIDDELDE THUISWERKDAG ERUIT? “Oh, dat is heel simpel, ik sta om kwart over zeven op, ontbijt om half acht en dan ga ik in mijn werkkamer achter mijn bureau zitten. Voor een ander ligt het overvol met papier en boeken, maar ik ken daar de weg en weet precies waar alles ligt. Ik werk dan eigenlijk de hele dag aan een stuk door, tot het half zes is en dan ga ik koken. Dat is mijn manier om even helemaal los te komen van het onderwerp van dat moment. Als ik een ui aan het snijden ben, moet ik opletten dat ik niet in mijn vingers snijd en ben ik dus niet met mijn werk bezig.” Bij boekhandel De Vries Van Stockum staat Haarlem! Een geschiedenis inmiddels op nummer twee van best verkochte boeken uit de winkel. Een enorme prestatie, mede omdat de presentatie van het op 23 november verschenen boek niet in de eerdergenoemde boekhandel gehouden werd, maar in de Janskerk en de nummer 2-notering dus geheel op eigen kracht door (terecht) nieuwsgierige lezers bewerkstelligd werd. Ook daar lijkt de nuchtere Hein niet echt van onder de indruk.

ZIJN ER BEPAALDE DINGEN UIT HET VERLEDEN DIE JE GRAAG TERUG ZOU WILLEN ZIEN? ZOALS MISSCHIEN DE HAARLEMSE BLAUWE TRAM? “Nee, het enige wat ik graag terug zou willen zien in de oorspronkelijke staat is dat de Gedempte Oude Gracht weer opengaat. De verhouding tussen de bebouwing en de breedte van de straat klopt gewoon niet, heel lelijk. Bovendien moet het milieuaspect niet vergeten worden; het is voor het huidige klimaat juist heel goed om water de stad binnen te halen.” ZIE JIJ DE GRACHT OOIT NOG IN OORSPRONKELIJKE STAAT HERSTELD WORDEN? “We zullen niet de eerste zijn: in Assen, Breda, Zaandam en verschillende andere steden gingen ze ons al voor.” WAT ETEN WE VANAVOND? Tientallen jaren van doceren, onderzoeken en ontdekken hebben Hein inmiddels onderdeel gemaakt van de geschiedenis waar hij zo graag over schrijft. Zijn werk zou in de toekomst zomaar gebruikt kunnen worden voor onderzoek door anderen. Terwijl zijn boek over Haarlem nog maar net in de winkels ligt, is Hein alweer bezig met een boekwerk over moderne scheepsbouw, het zoveelste project waar hij zijn tanden in heeft gezet. Het is uiteindelijk de

universiteit zelf die hem een duwtje in rustiger vaarwater zal geven, want in april 2024 mag hij na bijna veertig jaar met pensioen. Iets waar hij erg naar uitkijkt. Niet dat hij volledig op zijn lauweren zal kunnen rusten, er zal nog vaak aan de mouw van zijn corduroy jasje getrokken worden om van zijn kennis gebruik te mogen maken. HEB JE NOG EEN DROOM? BIJVOORBEELD DAT ENE BOEK DAT JE ZOU WILLEN SCHRIJVEN ALS ALLE SEINEN OP GROEN ZOUDEN STAAN? “Dan zou ik willen schrijven over de DuitsNederlandse betrekkingen, economisch en politiek en hoe die twee samenhingen. Dat speelt vanaf 1815, toen Pruisen een machtig buurland werd.” HEB JE NOG EEN LAATSTE WOORD VOOR DE LEZER? “Ik maak me heel erg zorgen om de taalvaardigheid van de jongere generatie. Een van de fouten die universiteiten maken is het Engels als voertaal te gebruiken waardoor het Nederlands wordt gezien als tweede taal, een inferieure taal en dat is heel slecht voor de waardering van het Nederlands.” NOG EEN LAATSTE BELANGRIJKE VRAAG: WAT GA JE VANAVOND KOKEN? Nasi.” ✶

89 HRLM ✶ 13

Tekst: Lex Paleaux. Fotografie: Daan Ruijter en Noord-Hollands Archief.

OORSPRONKELIJKE STAAT Het boek van Hein is maar liefst achthonderdachtenveertig pagina’s dik, dat is inclusief bronvermeldingen, maar ook die moeten opgeschreven worden. Hijzelf is daar ook niet van onder de indruk en benadrukt dat het vooral veel korte hoofdstukken zijn.

Mick en Rick krijgen van Pé Pipidum, een rondleiding door de 111 buurten van de stad. Deze zijn onderverdeeld in 21 wijken

HRLMse BRTN Illustraties Eric J. Coolen. Tekst Michaëla Bijlsma.Vormgeving: Henk Tijbosch

In Schalkwijk zijn vier wijken, de Boerhaavewijk, de Molenwijk, de Meerwijk en de Europawijk we w ij k e r c h a lk Zu id-S ld ve E ll e r t s s-De ve r bo H onds n ge De B u r s p la Mo le n u u r t nb Wa dde e -Ne me la a r in g S ae f t

Wat is daar nu?

Vanaf de Engelandbrug kom je in de Molenwijk in de buurt Hondsbos-Dever. Daar is de Zwemmerslaan.

g

Ik zie helemaal geen zwembad!! Dat klopt, maar er was vroeger wel een openluchtzwembad. Kijk hier maar op het plaatje van de beeldbank van het NH-Archief.

Het braakliggende terrein wordt nu tijdelijk bewoond. Het is een klein dorpje met een verzameling aan huisjes van het model Tiny TIM. Dat zijn huisjes die zelfvoorzienend zijn in water en energie.

Tijdelijk??

Het is een pilot van de gemeente en de bewoners mogen er zeker 10 jaar blijven. Het heet antibraakwonen! Dat klinkt vies!!

Aan de Betuwelaan is de Dar As Salaam Moskee. Hoe herken je een moskee?

14 ✶ HRLM 89

Bij een moskee vind je bovenop de toren een halve maan. Deze wordt ook wel sikkel genoemd.

Dit gebouw aan de Frieslandlaan moet dan een kerk zijn.

INTERVIEW ✶ In de Waddenbuurt staan op de flats de namen van de Nederlandse eilanden.

Dat klopt. Dit is de Kerk van Jezus Christus van de Heiligen der laatste dagen. Dit kerkgenootschap is gesticht in 1830. De grondlegger heet Joseph Smith jr. Hij schreef het boek van Mormon. De leden van de kerk worden ook wel Mormonen genoemd.

Aha! Texelhof!

In buurt de Burgen ligt het Sprieldersplein. Daar vinden we bij de vijver een kunstwerk van Leo de Vries. De Vries liet zich inspireren door de vormen van het menselijk lichaam.

Ja, dat zie ik

Maar wat is het nou eigenlijk?

Het zit precies tussen de abstracte en figuratieve kunst in. Langs de Schalkwijkerweg aan het Zuider Buiten Spaarne loopt het Jaagpad.

Wel mooi!

Hé op dit bordje staat Haarlemsche Jachtwerf!

Ja, de Haarlemsche Jachtwerf is een zomerstalling en winterstalling voor boten en caravans. Je kunt hier ook je motor- en zeiljacht laten onderhouden en repareren.

Ik heb wel zin om een stukje te varen!

Leuk!

Dat kan! Aan het einde van het Jaagpad komen we het veerpontje De Stroomboot tegen, die vaart over de Ringvaart naar het Theehuis van het Cruquiusgemaal.

Dan gaan we daar ook een kijkje nemen!

›

vervolgd. 89 Wordt HRLM ✶ 15

ZO HAARLEMS

ALLES OP EEN RIJTJE Mooie jaarkalender van Haarlem met prachtige foto’s van de vele fraaie plekken van onze stad aan het Spaarne; onder andere de Grote Markt, de Grote of St. Bavokerk, Leidsevaart, Ripperdakazerne en Patronaat. Ook met feestdagen en veel Haarlemse evenementen erin opgenomen. Dankzij de samenwerking met de Historische Vereniging Haerlem is het geheel compleet gemaakt met leuke, korte historische verhaaltjes en foto’s. Een unieke A3-kalender; een must have voor elke trotse Haarlemmer. Te koop o.a. via www.dekaartenmakers.nl, € 16,75.

16 ✶ HRLM 89

DUO PALEAUX EN COOLEN Dit boek is het tweede project van het duo Paleaux en Coolen. In Omdat later ooit toen wordt... volgen we een jonge vrouw die terugkijkt op haar jeugd, terwijl ze door het Haarlem van de toekomst loopt. Ze keert terug naar haar geboortegrond om tot de ontdekking te komen dat niets meer is zoals ze het in haar herinnering achterliet en sommige dingen gelukkig nooit zullen veranderen. Te koop bij De Vries Van Stockum, € 19,90.

89 HRLM ✶ 17

Onze Boetiek Met veel passie en toewijding hebben wij onze boetiek tot een heel gezellige winkel gemaakt. Je bent altijd welkom en we geven je graag een goed advies, en je kunt kiezen uit diverse kwaliteitsproducten tegen een betaalbare prijs. Sinds 1933 willen wij het beste voor je huisdier. Wij hebben een breed assortiment met veel diversiteiten. En keer op keer willen wij je ook verrassen met unieke, vernieuwende en creatieve producten in de gehele breedte van ons assortiment. Kom gerust langs in onze boetiek. Geopend van dinsdag t/m zaterdag van 09.00 tot 17.00 uur Gierstraat 60-64

UITVAARTVERZORGING LOES HOFHUIS

Tot ziens, team beasdierenboetiek

STIENS

OPTIEK

sinds 1930

EEN MOOIE UITVAART REGEL JE SAMEN De dood vormt een wezenlijk onderdeel van het leven. En toch komt een overlijden in de meeste gevallen onverwacht. Naast alle emotionele zorgen zijn er plotseling veel praktische zaken die geregeld moeten worden. Het kan u veel troost geven als een persoonlijk afscheid goed georganiseerd is. Ik informeer u graag over de mogelijkheden en denk met u mee, zodat u ondanks alle verdriet er met een goed gevoel op terug kunt kijken.

Voor informatie of vragen kunt u bellen met 06 55 79 75 85. WWW.LOESHOFHUIS.NL

Geef je ogen de precisie die ze verdienen 95% van alle mensen hebben ogen die gevoeliger zijn dan de huidige standaard oogmeting kan registreren. AVA is ontwikkeld om iedere brildrager de meest geavanceerde kijkbeleving te geven. Ontgrendel het volledige potentieel van je ogen en geef ze de precisie die ze verdienen. Maak een afspraak voor een preciezere oogmeting.

Gierstraat 27 | Haarlem | (023) 531 1921 www.stiensoptiek.nl

COLUMN ✶

Karbonkel Karbonkel is publicist, geschiedenisfreak en Haarlemoloog. Hij laat zijn licht schijnen op zaken van Wisselende Importantie...

TRTRTKS De vis wordt duur betaald. Maar niet alleen de vis. Er zijn verschillende oorzaken voor ‘duur betalen’. Er kan bijvoorbeeld schaarste zijn, zoals in de beruchte Hongerwinter, waardoor een zak aardappelen ineens geen 6 maar 600 gulden kost. Of vier trouwringen en je dochter. Aan de prachtige gevels van veel herenboerderijen kun je nu nog zien hoe die situatie een hoop agrariërs geen windeieren heeft gelegd, toen. Je kunt ook de Georganiseerde Misdaad iets gunnen, en dan bijvoorbeeld bepaalde plezierbezorgers verbieden. Dan mogen die producten niet vervaardigd worden door bonafide fabrikanten, waarbij ook nog eens de Keuringsdienst van Waren over hun schouders meekijkt zodat er niet stiekem water bij de wijn wordt gedaan, en met de aldus gecreëerde moeilijke beschikbaarheid wordt dan vanzelf ook de snuif of pretpil duur betaald. In de Verenigde Staten plukken ze nog steeds de vruchten van wat de Drooglegging een eeuw geleden opleverde, en hoewel díe maatregel door de ‘goddeloze cryptocommunist’ Roosevelt werd teruggedraaid, werd een vergelijkbare politiek tot op de huidige dag voortgezet voor veel zogeheten drugs – tot grote vreugde van talloze kartels, die anders vrijwel geen reden van bestaan zouden hebben. En het houdt de Mexicanen van de straat, natuurlijk. Een derde manier om de prijs op te drijven wordt gevormd door de accijnzen. Niet te verwarren met de Vijfde Penning die tegenwoordig BTW heet (tegen de Tiende Penning – zeg een BTW van 10% – hebben we Tachtig Jaar gestreden destijds, maar dat terzijde), want accijnzen komen daar nog eens bovenóp. En vormen de mogelijkheid voor onze Overheid om van alle plezierproducten waarvan de productie en winsten níet aan de Onderwereld zijn toegewezen zélf vergelijkbare revenuen te genieten. Wat dan natuurlijk nog wél even moet gebeuren, is afdoende uitleggen waaróm

iets zo duur gemaakt wordt. Daartoe is het Gezondheidsbreekijzer altijd een beproefd werktuig. Zo lijkt ineens de volkomen absurde en nog lang niet voorbije prijsverhoging voor tabak een dapper middel in de strijd tegen het roken. Dat dat voor drie miljoen inwoners van ons land in deze toch al zo inflatoire tijden een even hevige als onnodige extra aanslag op hun budget betekent, wordt adequaat opgelost door het aanstellen van een Minister van Armoede. En voor de mensen die denken dat het ‘allemaal prima is zo’, omdat ze nu eindelijk in hun café rookvrij dat prachtige ambachtelijke Belgische abdijbiertje kunnen drinken, hangen we graag de tegel aan de wand met ‘Heden ik, morgen gij’… De eerste maatregelen tegen hún liefhebberij zijn immers al in gang gezet met, bijvoorbeeld, het verbod voor supermarkten om als actie af en toe bij aankoop van 1 krat 1 krat gratis te verstrekken. ‘Omdat mensen dan méér gaan drinken’ luidde de motivatie, en iedereen slikt het als knapperige bitterballen – alsof je, omdat de Robijn in de aanbieding is, méér zou gaan wássen. Ook hier dus weer die accijns- en BTW-graaierij, die weinig subtiel is – zoals het een koevoet betaamt – maar wel efficiënt, omdat er nu eenmaal, bij een zorgvuldig uitgekiende verdeling van de pijn, nooit teveel mensen tégen zijn. Martin Niemöller heeft daar ooit een leerzaam gedicht over geschreven. Er is een oud Joods levenslesverhaaltje, over een man die bij de rabbi klaagt over zijn drukke leven, lawaaiige vrouw en vele kinderen, allemaal in zijn ook nog veel te kleine huis. De rabbi denkt even na, en zegt dan: ‘Neem een geit.’ Veertien dagen later komt de man weer langs en verzucht wanhopig dat het allemaal nóg erger is geworden in zijn kleine woning: druk leven, kabaalmakende gezinsleden en daaroverheen een mekkerende geit…Waarop de rabbi zegt: ‘Doe de geit weg.’ We begrijpen dat de wereld momenteel vol ellende is. En er vast wel belangrijker zaken zijn. Véle, zelfs. Maar is dat, vragen wij onze Overheden, niet juist een extra reden om verder géén treitertaksen meer in te voeren en de geit uit ons huis te halen?

89 HRLM ✶ 19

Stadsmormels

Fotografie: Linda Llambias.

Foto’s die je ontroeren of versteld doen staan van het verborgen leven van dieren in onze stad en omstreken.

20 ✶ HRLM 89

J

Jansje Sok

Jansje heeft sinds afgelopen maand een eigen Jansje sok, gemaakt door de sokkenmakers. Met allemaal mooie tekeningen gemaakt door de medewerkers uit de dagbesteding. En ze zitten ook nog eens heerlijk zacht en comfortabel. Dus hou je van originele sokken, dan horen deze zeker in je collectie!

New Life Bags

Lees hier het inspirerende verhaal van Feline van Veen en het project www.newlifebags-haddywally.nl. Feline heeft even in Gambia gewoond voor haar studie. Drie maanden lang heeft ze boven een ziekenhuis gewoond in het dorp Lamin. Ze heeft les gegeven op de Babylon school (een kleuter-, basis- en middelbare school). Ze heeft ook health care education-lessen gegeven aan volwassenen, waarbij er wordt gepraat (en taboes worden doorbroken) over puberteit, menstruatie, hygiëne en seksuele voorlichting. Samen met de eveneens NederlandseTineke heeft Feline een naaiklas op de school kunnen opzetten. Het project gaat voornamelijk over duurzame maandverbandjes, deze zijn van stof gemaakt waardoor ze gewassen en herbruikt kunnen worden. En vriendin, collega en Gambiaanse ‘zus’ Haddy is zelf tasjes gaan naaien in het naailokaal. En dit is precies waar deze bijdrage over gaat… De tasjes heeft Feline namelijk meegenomen naar Nederland en zijn nu te koop bij De Wereld van Jansje! Het geld dat hiermee wordt opgehaald gaat regelrecht naar Haddy en het weeshuis toe… en dit is echt nodig. Op de site lees je verder waarom doneren zo belangrijk is. Doe je mee?

ZOETE HEERLIJKHEDEN UIT EIGEN KEUKEN Bij Jansje bakken ze alle taarten en koekjes in hun eigen keuken. Wil je ook graag iets feestelijks organiseren en een taart bestellen voor je collega’s of vrienden en vriendinnen, mail dan naar catering@jansje.org en informeer naar de mogelijkheden.

De Wereld van Jansje is een initiatief van de Doopsgezinde Gemeente Haarlem en De Hartekamp Groep.

De Wereld van Jansje | Grote Houtstraat 45 | www.jansje.nl | winkel | lunchroom | to go | catering | webshop

89 HRLM ✶ 21

HET LEUKSTE VOLGENS HRLM

De redacteuren van HRLM tippen wat je écht moet zien, hebben, lezen, horen of doen!

ALIJD HANDIG Gekleurde glazen opbergboxen Nyhavn, € 48,99 Koningstraat 15

Amerikaanse praktijken

Dat ‘artist in residence’ Thomas Beijer van vele markten thuis is laat hij zien in dit programma. Met Fay Claassen, de meest veelzijdige jazz-zangeres van Nederland en het avontuurlijke Amsterdamse zestal Fuse, blikt hij naar de overkant van de oceaan, naar de VS, naar de wortels van jazz en blues. Dit concert is onderdeel van ‘48 uur Amerikaanse componisten’. De ‘48 uur’ staat dit jaar in het teken van Amerikaanse componisten. Een avontuurlijk weekend waarin klassiek, jazz en minimal music elkaar ontmoeten. Waar: Phil Wanneer: Zaterdag 9 maart, 20.00 uur.

Een huiskamergevoel aan de botermarkt: Mogador!

POLDERCAST

Poldercast is de podcast met en voor ondernemers op Waarderpolder Haarlem Business Park. Wil je weten wat er speelt bij bedrijven in de Waarderpolder? Je hoort het in de Poldercast Luister nu naar de Poldercast via Spotify.

Mogador is al ruim 8 jaar een begrip in Haarlem. Echte koffie fijnproevers kunnen hier hun hart ophalen, want de Specialty coffee komt van Common Greens en wordt gebrand in Amsterdam. Bij Mogador zijn er verschillende bonen, dus vraag gerust aan de Barista welke opties er zijn! Naast koffie kun je er ook heerlijk sapjes drinken, ontbijten of een lekker taartje eten. Divers aanbod, ook veganistisch, gluten- en suikervrij. Mogador, Gasthuisstraat 48

22 ✶ HRLM 89

KLEUREN EN GEUREN Wil je een vriend(in) verrassen, iemand opfleuren of bedanken, een boeketje voor oma of iemand feliciteren? ‘t Blomke Haarlem verzorgt voor elke gelegenheid het mooiste bloemwerk. Elk boeket of bloemstuk wordt handgemaakt met liefde, plezier en aandacht om er het meest creatieve bloemwerk van te maken. Langskomen of bestellen via telefoon, mail, webshop het kan allemaal. ‘t Blomke bezorgt ook in Aerdenhout Bennebroek Bloemendaal Haarlem Heemstede Overveen en Schalkwijk. Maarten Luther Kinglaan 3 023 5836073 | blomkehaarlem@gmail.com

Guivers reizen Avontuurlijk muziektheater naar het boek van Jonathan Swift, voor de hele familie. Een theatervoorstelling vol livemuziek, zang en videoprojectie.

Waar: SCHUUR Wanneer: 20 februari, 15.00 uur

ONTDEK DE STAD Betaalbaar design

Boutique Vintage No 5, een ware beleving... Een prachtige boutique met mooie merken die een tweede leven verdienen, dat is wat ze doen! Alle kleding hangt gesorteerd op maat en kleur, zodat je precies weet waar je moet zoeken. Kwaliteit staat hoog in het vaandel, je zult versteld staan wat je bij Vintage No 5 allemaal tegenkomt. Wil jij je kleding inbrengen? Neem dan contact op met Anna Belle en geef je eigen parels een tweede leven, zonder dat je er zelf iets voor hoeft te doen! Anna Belle 06 11525 987 Gierstraat 50

SIMPEL EN ERG LEKKER Wil je even lekker genieten van een relaxte Bali-sfeer dan is Bambu Kitchen & Bar de perfecte eet- en drinklocatie. Hier kan je heerlijk genieten van een last minute hapje met vrienden, een uitgebreide lunch of een heerlijke Lemmongrass sour cocktail, of natuurlijk lekker ‘s avonds een diner. Bambu Kitchen & Bar Grote Markt 12

89 HRLM ✶ 23

ZATERDAG MET…

JORIM OUDE GROENEGER

24 ✶ HRLM 89

Jorim: ‘’Een paar keer per jaar speel ik met een groepje vrienden het fantasyspel Dungeons & Dragons. We spelen zes tot acht uur, de hele dag. Bij de lunch zijn we al een tijdje bezig. Tijdens het eten gaan we gewoon door. Ik ben de spelleider. Er staan schermen rond mijn tafel, want de spelers mogen mijn voorbereidingen niet zien. Ik heb er een glaasje rode wijn bij ter inspiratie. Eigenlijk moet dat ‘mede’ zijn, een honingwijn die past bij de middeleeuwse toonzetting van het spel. Binnen Dungeons & Dragons heb ik mijn eigen fantasy samengesteld en ik bewaak die verhaallijn. De rode draad moet duidelijk blijven. Mijn medespelers proberen de lijn te volgen en geregeld te verstoren. Het is verrassend, niets staat vast. Met dit groepje spelen we een doorlopend verhaal waar we al twee jaar mee bezig zijn. We hebben nog maar een klein stukje gedaan. Het spel Dungeons & Dragons had een lastig imago, het zou alleen voor nerds zijn met een wiskundige aanleg. Maar dat is niet meer zo. Natuurlijk moet je je even verdiepen in de regels, maar daarna kun je meteen beginnen. Ik raad iedereen aan het eens te proberen.’ ’

Fotografie: Madelon Griekspoor. Tekst: Paula Zuidhof.

‘Tijdens het eten spelen we gewoon door’

89 HRLM ✶ 25

26 ✶ HRLM 89

HISTORIE ✶

PARELTJE UIT HET NOORD-HOLLANDS ARCHIEF

Schetstekening van de kunstijsbaan, september 1938.

De overdekte kunstijsbaan die er niet kwam Het scheelde weinig of Haarlem had in de jaren dertig – net als Den Haag – een overdekte kunstijsbaan gehad. In augustus 1936 lag er namelijk al een plan om het leegstaande veilinggebouw aan de Kleine Houtweg om te toveren tot kunstijsbaan. De heer Hoenderdos, een potentiële koper van het gebouw, polste bij het college van burgemeester en wethouders (B&W) of het plan enige kans van slagen zou hebben. Mocht het college van B&W niets voelen voor de ijsbaan, dan overwoog Hoenderdos van het gebouw een overdekte markt te maken...

›

89 HRLM ✶ 27

Maquette zoals te zien in de Kamer van Koophandel, september 1938.

Hoenderdos zag uiteindelijk af van de koop. Het plan werd opgevat om in de plaats van het veilinggebouw huizen te laten verrijzen.

In januari 1938 dook een nieuwe partij op met eenzelfde plan. Ditmaal geen Haarlemmer, maar een architect uit Voorburg. Het college van B&W liet de architect, de heer Van Eck, weten geen bezwaar te hebben tegen zijn plan. Omdat het veilinggebouw inmiddels echter moest wijken voor de bouw van huizen, zette Van Eck zijn zinnen op een stuk grond tussen de Delftkade en de spoorbaan HaarlemVelsen. Dit perceel grensde aan de Kleverlaan, waar zich aan de andere kant van de weg de natuurijsbaan van de IJsclub bevond. In april 1938 stuurde Van Eck zijn eerste ontwerptekening naar het college van B&W. Schaatsliefhebbers juichten het plan toe. Volgens de Nieuwe Haarlemsche Courant was

28 ✶ HRLM 89

‘het wintersch genoegen van schaatsenrijden zoo langzamerhand een zeldzaamheid geworden in ons landje van mest en mist, van vuilen kouden regen’. Bovendien zou een overdekte kunstijsbaan Haarlem als woonstad aantrekkelijker maken. De aankondiging in de krant viel echter niet in goede aarde bij omwonenden, die in de krant moesten lezen dat hun landelijke uitzicht zou verdwijnen en ze er naar eigen zeggen ‘daverende drukte en herrie’ voor terug zouden krijgen. LELIJK GEBOUW Het ‘ijspaleis’ zou een oppervlakte krijgen van 84 bij 43 meter en een hoogte van 15 meter. Voor de koeltechniek zou gebruik worden gemaakt van ammoniak. De samengeperste en afgekoelde ammoniak zou verdampen en later weer afkoelen tot een vloeibare staat. De pekel werd hiermee

koud gemaakt en daarna door de 18 kilometer aan buizen geperst. Op de tribune zou plek zijn voor 4.200 tot 5.000 bezoekers. Naast de ijsbaan en kleedkamers was er ruimte voor een restaurant, winkels en kantoren. Omdat de realisatie van de kunstijsbaan alleen in de vijf koudste maanden mogelijk was, kon het gebouw in de zomermaanden ingezet worden voor tentoonstellingen, bokswedstrijden en congressen. Rokers konden hun hart ophalen; met de luchttoevoer was rekening gehouden, zodat de spelers geen hinder zouden ondervinden van rokers op de tribune. Ondanks de grote inspanningen kwam de gemeente niet tot een akkoord met Van Eck. De schoonheidscommissie oordeelde in september 1938 dat ‘deze schuur van enorme afmetingen […] een

HISTORIE ✶

Natuurijsbaan van de IJsclub voor Haarlem en omstreken aan de Kleverlaan, 1928.

buitengewoon storend effect’ zou hebben op de omgeving. De commissie achtte het gebouw ‘architectonisch totaal onvoldoende’. De ‘onzuivere verhoudingen van de vele verschillende raamvormen’ was hen een doorn in het oog. Het was een ‘mislukte poging om […] symmetrie te betrachten’. Tot slot vond de commissie ook de dakbedekking, bestaande uit ‘gegolfd eterniet’, zeer ongeschikt. De commissie dacht overigens wel dat het mogelijk was om aan de hand van de gestelde eisen een karakteristiek bouwwerk te ontwerpen, ‘mits [het] door een zeer bekwamen vakman wordt gedaan’. Wat deze eisen waren, en wie die vakman dan moest zijn, is niet bekend. Wel werden er bij de burgemeester zorgen geuit door de Haarlemse architect Koster over vijf personen die bij het project betrokkenen waren: zij kwamen hem ‘ietwat eigenaardig’ over. GEEN GELD Toch was het ontwerp niet het grootste struikelpunt. De bouw van de kunstijsbaan zou maar liefst 350.000 gulden gaan kosten. Driekwart van de kosten werd gedekt door de N.V. Overdekte Kunst IJsbaan voor

Situatie ijsbaan Delftkade, augustus 1938.

Haarlem en Omstreken. Een werkcomité werd opgericht om de financiering rond te krijgen. Om de laatste 80.000 gulden op te halen werd er een maquette gemaakt en liet het werkcomité halverwege september 1938 een circulaire uitgaan. De circulaire, met een inschrijfformulier om aandeelhouder te worden middels het kopen van certificaten, had niet het gewenste effect. Op 4 oktober werd er een aanvullende brief rondgestuurd: ‘In de achter ons liggende dagen is de internationale spanning van dien aard geweest, dat wij volkomen begrijpen dat u weinig aandacht hebt kunnen besteden aan deze circulaire.’ Op 30 september werd het Verdrag van München gesloten, een poging om Adolf Hitlers drang tot annexatie te beteugelen. ‘Nu de crisis is geweken’, vervolgt de secretaris van het werkcomité, ‘zouden wij het buitengewoon op prijs stellen het ingevulde inschrijvingsformulier van u te mogen terugontvangen’. In februari 1939 kopte een artikel in Haarlems Dagblad dat ‘het benoodigde kapitaal’ bij elkaar was gebracht. Dit bleek echter niet waar te zijn. In een krantenartikel over de bouw van een overdekte ijsbaan in

Circulaire, september 1938. Amsterdam in september 1940 werd met weemoed teruggedacht aan het plan om in Haarlem een kunstijsbaan te realiseren. Slechts een kwart van het resterende bedrag van 80.000 gulden bleek opgehaald te zijn. ‘De plannen werden dan ook steeds meer op de lange baan geschoven en zoo was het voor iederen sportlievenden Haarlemmer langzamerhand wel duidelijk dat de overdekte kunstijsbaan in zijn stad wel tot de vele vrome sportwenschen zou blijven hooren’. De overdekte ijsbaan zou er, zo’n veertig jaar na de eerste concrete plannen, uiteindelijk toch nog komen. ✶

89 HRLM ✶ 29

Tekst: Lise Koning.

Dwarsdoorsnede van het pand met tribune, augustus 1938.

Stal je fiets gratis en voor niets Stalling Hortusplein

Open!

30 ✶ HRLM 78

haarlem.nl/fietsenstallingen

Jan Meyer

Jan werd op 12 januari 70 jaar, maar hij wil nog lang niet met pensioen. Jan werkt met heel veel plezier bij De Wereld van Jansje en krijgt ambulante begeleiding vanuit de Hartekamp Groep. Hij kent vele ondernemers in Haarlem en maakt graag met iedereen een praatje. ‘Onze’ Jan komt altijd met een gulle lach en zijn boodschappenkar naar de redactie om pakken HRLM’s op te halen. Hij is onze grootste fan. Jan, namens het team HRLM: van harte gefeliciteerd!

89 HRLM ✶ 31

Fotografie: Hélène Wiesenhaan.

GEZICHTEN VAN HAARLEM

Fotografie: Noord-Hollands Archief.

TOEN

ZOMER

32 ✶ HRLM 89

VAART

Fotografie: Franklin van der Erf.

NU

89 HRLM ✶ 33

Bentveldsduinweg 7 Aerdenhout

Lambrecht van Dalelaan 84 Haarlem

Larense Laan 6 Zwaanshoek

DMC OVERVEEN Bloemendaalseweg 245

Fotografie: Ursula van de Bunte. Ontwerp: Camilla Oostewechel

Blauwe Tramstraat 40 Haarlem

DMC HAARLEM Kleverparkweg 24

Van der Duynstraat 1 Haarlem

Zijlstraat 43 Haarlem

DMC AMSTERDAM Vijzelstraat 68-78

DMCMAKELAARS.NL | T. 023 541 00 41

Sillver Studio

by Deb ©

haarstudio

Gedempte Raamgracht 28 zw 2011 WH Haarlem - 023 534 39 59 maandag en dinsdag gesloten

Fotografie: Linda Llambias.

COLUMN ✶

Jos Ahlers is naast schrijver, spreker, acteur ook ondernemer.

Zing! Als ik jullie éen tip mag geven voor het nieuwe jaar: zing! En kom nu niet aan met ‘maar ik kan niet zingen’. Dat is onzin. Iedereen kan zingen. Sommige mensen zingen heel mooi en anderen weer wat minder, maar iedereen kan zingen. Zelf ontdekte ik pas dat ik kon zingen toen ik al halverwege de veertig was. Ik werd voor het blok gezet tijdens de repetities voor I Love ’84, een muziektheaterproductie die we maakten met Theatergroep Eglentier. Mij was ooit verteld dat ik niet kon zingen en ik had dat voetstoots aangenomen. Tot het moest en ik mezelf verbaasde. Een paar jaar later stond ik met gelegenheidsformatie Hans Goes & Friends tijdens (toen nog) Koninginnedag op het dak van Café Wilsons aan het Wilsonsplein te zingen. Geen idee wat we aan het doen waren. Op een bepaald moment, volgens mij stond Evelien Laat Me Alleen te zingen, lag Michel op zijn buik aan de rand van het podium en schreeuwde naar de bar beneden: ‘Vier bier voor de band!’ Even later vroeg hij Hans ‘wazzut volgende liedje?’, terwijl hij vergeten was dat hij een microfoon in zijn hand had. Het schalde over het plein. Na een wankel optreden bij Café Koops onder onze nieuwe, haastig verzonnen, naam Trio Vierstemmig besloten we toch maar iets vaker te repeteren. Dat hielp. Al zijn we onze licht anarchistische inslag nooit kwijtgeraakt.

Optreden doe je niet voor een publiek, maar samen mét een publiek. Daar geloven we in. Als je kunst wilt of pretenties, dan moet je niet bij ons zijn. Wij zijn een feestband. Er moet worden gelachen en meegezongen. En gesprongen. En gedronken. Of het nu Evelien is die een koningsdagoptreden afsluit met All I Want For Christmas, Hans die over de bar kruipend zijn overhemd openscheurt bij Du Hasst van Rammstein, Michel die het publiek in polonaise meeneemt de straat op of ikzelf die tijdens De Vlieger van Hazes ineens zingt ‘zijn trein, zijn fiets, zijn... ballen, nee daar keek hij niet naar om’. Er gebeurt altijd wel wat. Maar bovenal zingen we. En dat zingen maakt ons, en de mensen die meedoen, iedere keer weer onbedaarlijk gelukkig. Daarom mijn tip voor 2024: zing! In de auto, tijdens het strijken, bij een koor, in de kerk, stiekem of op een podium, het maakt niet uit. Zing!

89 HRLM ✶ 35

Fotografie: Noord-Hollands Archief.

✶ TOEN

In de Beyneshal heeft het Haarlemse stadsbestuur zijn sportkampioenen gehuldigd, daarna gingen de sportkampioenen de dansvloer op – 27 februari 1981

36 ✶ HRLM 89

OORBELLEN: KRUIDVAT

BRIL: STIENS OPTIEK

BLOUSE: EPISODE

MIJN STIJL ‘Als ik dertig ben, zal ik niet meer zo snel in een naveltruitje lopen’

DJESCHO MANANGA JAS: THE FASHION COMPASS

BROEK: BERSHKA

SCHOENEN: ZALANDO

“Van jongs af aan heb ik al iets met vrouwenkleding gehad. Ik ben met mijn moeder opgegroeid en homoseksueel, dus dat gaat hand in hand. Ik merk dat er van mij werd verwacht dat ik me vanuit een mannelijk perspectief zou kleden. Dat is heel erg beklemmend, zeker als je dat niet wilt. Tijdens corona viel die druk weg en vond ik het een makkelijker avontuur om aan te gaan. Het is voor mij fantastisch om een goede outfit te combineren met een paar hakken of een korte top. Voor mij is het belangrijk dat ik mijn eigen stijl aan de wereld om mij heen kan tonen. Mijn kledingstijl evolueert mee met mijn leeftijd. Als ik dertig ben, zal ik niet meer zo snel in een naveltruitje lopen. Voor nu voel ik me comfortabel en dat is het belangrijkst.” “Het is jammer dat er nog steeds een stigma is, dat maakt het moeilijk voor sommige mensen om zich te kleden zoals ze willen. In Haarlem zie ik gelukkig steeds meer creatieve figuren lopen. Dat is een hele fijne vooruitgang.”

89 HRLM ✶ 37

Tekst: Victoria van der Werff. Fotografie: Franklin van der Erf.

“Mijn hele leven heb ik al wat gehad met Afrikaanse stoffen en patronen. Mijn moeder kwam vaak in Afrika, dus ik denk dat het met de paplepel is ingegoten. Daarnaast heb ik ook altijd naar vrouwen en hun kleding opgekeken. Een outfit hoeft niet perfect te zijn. Als er over na is gedacht straalt het kracht uit.”

Lekker, makkelijk en gezond Qchefs’ producten zijn niet alleen lekker, het zijn ook plaque-bestrijders die de mondflora helpen neutraliseren, plaque en slechte adem verminderen. Ze bevatten ook aminozuren, vetzuren en eiwitten die zowel de cardiovasculaire als de gebitsgezondheid bevorderen. De producten van Qchefs hebben weinig calorieen, zijn licht verteerbaar, vegetarisch en vrij van suiker, gluten, graan, lactose en toevoegingsmiddelen.

EEN GEZONDE MOND = EEN GEZONDE HOND

Daarnaast staat het eiwit caseine (of kaas) bekend als een endorphine-aanjager, die honden en katten op natuurlijke wijze gelukkig maakt en angst vermindert.

TANDEN EN KIEZEN

Poetsen, maar dan anders

Alle producten op deze pagina zijn te koop bij Bea’s Dierenboetiek, Gierstraat 60 - 64.

Fotografie: Cindy van Rees.

COLUMN ✶

Falco Bloemendal Is centrummanager in Haarlem en actief in verschillende besturen. Hij houdt zich in zijn vrije tijd bezig met imkeren, tuinieren en duurzaamheid.

Kijk eens wat vaker in de boomspiegel Binnenkort zullen de eerste lentestralen Haarlem weer verlichten en komt veel natuur in de stad weer tot bloei. Hoewel, natuur… Haarlem is, net als veel andere steden, behoorlijk versteend. Daaraan denkend, valt mijn oog op iets in de straten: de boomspiegels. Deze ‘vergeten’ stukjes grond onder de bomen zijn vaak niet meer dan kale zandvlakten. Een gemiste kans en een onbenutte mogelijkheid om onze stad te laten bloeien, zowel letterlijk als figuurlijk. Want een boomspiegel kan meer zijn dan slechts ‘zand onder een boom’ of op zijn best wat verdwaald gras en groene sprieten. En daar waar de boomspiegels in het verleden altijd kort werden gemaaid, geeft Spaarnelanden als beheerder van onze bomen tegenwoordig alle ruimte aan wat daar groeit en bloeit. Daarmee kan een boomspiegel een podium zijn voor de natuur, misschien zelfs een ‘brug’ tussen twee stadsparken voor flora en fauna. Neem de Rijksstraatweg in Haarlem-Noord, met zijn trotse platanen. Deze drukke straat alleen al telt zo’n 250 boomspiegels, waarvan sommige afmetingen hebben van wel 5 bij 2 meter. Bij elkaar bieden deze plekken, die momenteel dus grotendeels verstoken zijn van beplanting, honderden tot duizenden vierkante meters potentieel leefgebied voor insecten, vogels en bloemen.

de natuur een duwtje in de rug, maar je geeft ook een cadeau aan je medebewoners door de stad te verfraaien. Voor de echte fanatiekelingen: waar mogelijk helpt Spaarnelanden een paar tegels te wippen om zo de boomspiegel nog wat te vergroten. Laten we samen de stad laten bloeien, boomspiegel voor boomspiegel, zodat we niet alleen het lentezonnetje voelen, maar het voorjaar ook kunnen zien en ruiken in elke straat van Haarlem. ADOPTEER HIER JE EIGEN BOOMSPIEGEL www.spaarnelanden.nl/zelf-regelen/inwoner-haarlem/boomspiegeladopteren/

Daarom doe ik een oproep aan alle inwoners van Haarlem: adopteer je eigen boomspiegel. Laat deze vergeten potentieel groene plekken niet langer onbenut. Het vergt slechts een kleine inspanning om zaadjes te planten, bollen te poten, bloemen te laten groeien en een kleine oase van leven te creëren. Niet alleen geef je daarmee

89 HRLM ✶ 39

‘Steun mensen die worstelen in het leven’ 40 ✶ HRLM 89

INTERVIEW ✶

EEN OPENHARTIG GESPREK MET…

Stephanie-Joy Eerhart Op haar veertiende werd Stephanie uit huis geplaatst. Na een verblijf in verschillende opvanghuizen, woongroepen en instellingen eindigde ze op straat. In haar hunkering naar aandacht en liefde verdoofde ze zich met drugs. Uiteindelijk kreeg ze haar leven weer op de rit en helpt nu anderen in vergelijkbare situaties. Stephanie (38) werd op haar zesde voor de deur van haar ouderlijk huis aangereden door een auto. Het ongeluk veroorzaakte veel schade aan haar voet. Het was aanvankelijk onzeker of die behouden kon blijven. Voor de rest van haar leven raakte ze gehandicapt. “Het ongeluk was het begin van een zware periode voor ons gezin. Na een lang ziekenhuisverblijf wilden mijn ouders bij mijn thuiskomst het leven zo snel mogelijk weer oppakken. Ze stelden zich praktisch op in deze situatie, schouders eronder en doorgaan. Dat ging een tijd goed. Als klein kind wilde ik laten zien hoe snel ik alweer kon functioneren. Tot ik in mijn tienerjaren letterlijk en figuurlijk tegen mijn littekens aanliep.” Naast de handicap aan haar voet is ze ook sinds jonge leeftijd slechthorend. Ze kreeg het moeilijk met het ‘anders’ zijn en voelde zich kwetsbaar. ›

89 HRLM ✶ 41

42 ✶ HRLM 89

INTERVIEW ✶

“Ik wilde daarover met mijn ouders in gesprek, maar zij hadden het er liever niet over. Zij waren niet in staat om mij emotioneel te begeleiden bij mijn handicaps en mij lukte het niet om ze een plek te geven in mijn leven.” Daar kwamen gedragsproblemen uit voort. Stephanie beschadigde zichzelf, ontwikkelde anorexia en kreeg depressies. De hulpverlening noemde het borderline en vond dat ze therapie nodig had. De schoolpsycholoog had helaas een lange wachtlijst. “Wat ik nodig had was hulp bij de traumaverwerking. Na mijn ongeluk heb ik essentiële therapie gemist wat er uiteindelijk toe leidde dat ik op mijn veertiende uit huis werd geplaatst. De spanning thuis was enorm. Mijn ouders en ik konden niet praten over de gevolgen van het ongeluk en mijn gedrag werd niet begrepen. Ik wilde heel graag weg. Voor mijn ouders voelde het als falen, maar de thuissituatie was niet langer houdbaar. Ze waren onmachtig en dachten dat hulpverleners mij beter zouden kunnen begeleiden.” ONZELFSTANDIG EN KINDERACHTIG Stephanie verhuisde in de jaren daarna van woongroep naar opvanghuis en van instelling naar welzijnscentrum. In eerste instantie vond ze het leven daar fantastisch, samenwonen met leeftijdgenootjes en vrienden maken. “In de woongroepen mocht veel meer dan bij ons thuis, mijn moeder was overbezorgd. Ze verstikte me met haar zorgen, waardoor ik onzelfstandig en kinderachtig was. Ik kreeg nu zakgeld en kleedgeld en leerde koken.

‘Ik was destructief en sneed mijzelf’ Het enige waar ik last van had was het wisselen van de hulpverleners op de groep. Ik hechtte me aan bepaalde personen en die werkten natuurlijk niet zeven dagen in de week.” Achteraf gezien waren het zware jaren. Stephanie was destructief, ze pijnigde zichzelf nog steeds en raakte al snel nieuwsgierig naar drugs. In de tehuizen woonden kinderen die uit onveilige thuissituaties kwamen. Ze waren weggehaald bij verslaafde ouders of hadden te maken gehad met misbruik. Stephanie kwam uit een veilig nest. “De meeste kinderen hadden al eens geblowd, ik wist amper wat een sigaret was. Binnen de groep werd ik al snel negatief beïnvloed en bleek ook erg verslavingsgevoelig. Wat begon met een jointje eindigde met elke dag blowen. Het eerste lijntje coke leidde meteen tot

drie maanden snuiven. De drugs dempten mijn hunkering naar aandacht en liefde. Ik had niemand meer nodig, dacht ik.” VERSLAAFD OP STRAAT Na meerdere waarschuwingen in verband met haar drugsgebruik escaleerde het op de woongroep en was Stephanie niet meer welkom. Met achttien jaar stond ze verslaafd aan cocaïne op straat. ’s Nachts kon ze terecht bij de jongeren dak- en thuislozenopvang Spaarnezicht in Haarlem. Overdag moest ze naar school of naar werk, Stephanie ging de straat op. “Ik werd opgenomen in het circuit van de oudere daklozen. Er werd veel drugs gebruikt. Bij een urinecontrole in de opvang werd ik positief getest op drugs en er uitgezet.” Vanaf dat moment was ze werkelijk dakloos. Twee zwervende lotgenoten ontfermden zich over haar. Zij namen haar mee naar eetvoorzieningen en regelden zelfs een slaapplek bij de volwassenen daklozenopvang van het Leger des Heils. “Het was een voordeel dat ik zo jong was. De oudere daklozen kwamen voor me op. Ik ben geen moment angstig geweest op straat.” Stephanie leefde van haar Wajong-uitkering en ontving ook nog kort studiefinanciering voor een studie die ze niet had afgemaakt. Ze had geen vaste lasten en betaalde geen zorgverzekering. Al haar geld ging op aan haar verslaving. “Er was altijd wel iemand met een adresje waar je drugs kon halen. Het aanbod op straat is verschrikkelijk groot.” KEERPUNT Een van de vrienden waar Stephanie veel

›

89 HRLM ✶ 43

‘Mijn ouders begrepen mij niet’ mee optrok liet zich opnemen in een christelijk therapeutisch centrum in Bloemendaal. Hij nodigde haar uit voor een kerkdienst. “Ik had niet veel met de kerk, maar ben wel gegaan. Tijdens de dienst werd geklapt, gehuild, gegild en met vlaggen gezwaaid. Ook werden er liederen gezongen. Mijn vriend, die ik niet anders kende dan snuivend en crimineel, zong uit volle borst mee. Ik weet niet wat me meer raakte, het feit dat hij daar zo stond of de warmte van die kerk. Het was er letterlijk warm, maar ik zag ook hoe de aanwezigen straalden. Het waren allemaal mensen met krassen op hun ziel. Hier in deze kerk mochten ze zichzelf zijn en werden ze geaccepteerd.” Stephanie bleef naar de kerkdiensten gaan en liet zich dopen. Ze was nog steeds verslaafd, maar dit was wel het begin van haar herstel. “Het geloof is het keerpunt in mijn leven geweest. De hulpverlening zei dat ik moest leren leven met mijn diagnose borderline. God zegt dat herstel mogelijk is. Er kon een einde komen aan mijn vreselijke stemmingswisselingen en de ballast van het verleden, dat wilde ik van de daken schreeuwen.” In het geloof vond ze de kracht om zich aan haar dakloze bestaan te ontworstelen. Ze kickte grotendeels op eigen kracht af. Het lukte haar een studie te volgen en ze kreeg via een urgentieverklaring een eigen woonruimte. Bij het Leger des Heils werkt ze nu als leidinggevende en heeft te maken met daklozen die vergelijkbare levens leiden zoals zij ooit. “Ik vind het mooi om vanuit mijn functie uit te dragen hoe belangrijk het is om naast iemand te staan die worstelt in het leven. Hulp bieden en daarbij menselijk blijven is waar ik voor sta. Deels heeft dat met mijn eigen verleden te maken natuurlijk.” LEVENSVERHAAL OPSCHRIJVEN Stephanie haalt nog altijd steun uit het geloof. “Het is fijn om afhankelijk te zijn van God en niet van mensen. Mensen komen en gaan,

44 ✶ HRLM 89

Tekst: Meta van der Meijden. Fotografie: Christhilde Klein

‘Angst kende ik niet op straat’ God is er altijd. Ik weet nu waarvoor ik op aarde ben, om te leven vanuit vergeving en respect voor elkaar te hebben. Ik probeer een goed mens te zijn, de beste versie van mezelf.” Stephanie schreef twee boeken over haar leven. Het was een lang gekoesterde wens alles op schrift te zetten. Op jonge leeftijd hield ze al dagboeken bij. “Ik schrijf graag en je verhaal op papier zetten is tevens een goede therapie. Ik hoop met mijn boeken uitleg te geven over de domme keuzes die ik maakte in het leven waarmee ik ook anderen verdriet deed. Het is makkelijk oordelen waarom iemand verslaafd is. Niet iedereen zal het begrijpen, maar door mijn achtergrond en verslaving kon ik er weinig aan doen. Ik wist niet beter en zag toentertijd geen alternatief. Als bepaalde omstandigheden anders waren geweest, was het met mij wellicht ook anders gelopen.” Op de vraag of haar ouders haar nu wel begrijpen heeft ze niet direct een antwoord. “Ik denk dat ze vooral trots op me zijn

en dankbaar dat ik mijn leven nu zo heb ingericht. Er zijn geen zorgen meer om mij. Ik heb twee HBO-studies afgerond, een hulpverleningsstichting opgericht en ik doe betekenisvol werk. Mijn ouders vinden het

‘Hulp bieden en menselijk blijven is waar ik voor sta’

graag anders gezien. Mijn ouders hebben de opvoeding in vertrouwen uit handen gegeven en zie hoe het mij verging. Toch denk ik dat ze achteraf nog steeds geen andere oplossing zien dan hulpverlening inschakelen, ze konden niet anders. Ik liet ze door mijn gedrag ook geen andere keuze. Als mijn moeder en vader in staat waren geweest om mij emotioneel te begeleiden na mijn ernstige ongeluk, dan hadden ze dat zeker gedaan. Het mooist was het uiteraard geweest als we het als gezin hadden gered zonder hulpverlening.” ✶

moeilijk dat ik mijn verhaal naar buiten heb gebracht. Ze zijn van de generatie die de vuile was niet graag buiten hangt. Voor hen voelt het als dubbel falen: eerst werd ik uit huis geplaatst en nu weet de hele wereld het. Het kost ze moeite om dat te accepteren. Inmiddels troosten ze zich met de gedachte dat ons verhaal wellicht een ander gezin kan helpen. Ze hadden de hulpverlening aan mij

Met de stichting Life with Joy wil Stephanie-Joy Eerhart hulpverlening bieden die daadwerkelijk bijdraagt aan het herstel van mensen. Dit doet zij door zelf een aantal diensten aan te bieden en daarnaast een sterke samenwerkingspartner te zijn voor al bestaande initiatieven. Voor meer informatie zie: www.lifewithjoy.nl

89 HRLM ✶ 45

H HRLM’S

EXCLUSIEVE

COLLECTIE

MUSEUM VAN DE GEEST - HET DOLHUYS | CAPRERA | THEATER DE LIEFDE FRANS HALS MUSEUM | PHIL | DE SCHUUR | ABC ARCHITECTUURCENTRUM TEYLERS MUSEUM | VERWEY MUSEUM HAARLEM STADSSCHOUWBURG | PATRONAAT

46 ✶ HRLM 83

JA N UA R I - F E B RUA R I 2 0 2 4

De exposities in Naaiatelier zijn doorgaans open tussen 12.00 en 17.00 uur en is gevestigd in Spaarnwouderstraat 124. Meer informatie en tijden: www.naaiatelierhaarlem.nl

GLUREN EN MEER IN NAAIATELIER Kijken naar de mooiste werken of meezingen met bekende nummers? Het kan allemaal in Naaiatelier Haarlem in de Spaarnwouderstraat 124. Sinds de opening brengt Naaiatelier iedere keer een opvallende expositie. Van beeldend kunstenaars en fotografen via performancekunstenaars en illustratoren naar een heus koor is er de komende maanden voor ieder wat wils.

GLUREN BIJ DE BUREN

MEEZINGEN MET VOCAL GROUP HARLEM JIVE

Na het grote succes van vorig jaar, zingen de ervaren zangers weer de heerlijkste luister- of meezingnummers. Laat je verrassen door de keuze van dirigent Rens Boerke die de zangers tot ongekende hoogten weet te brengen. Drie tijden, dus drie kansen om mee te zingen met Vocal Group Harlem Jive. Wanneer: 4 februari. Kijk op de site voor de aanvangstijden.

OP DE VLAKTE

EEN EXPOSITIE VAN KUNSTSCHILDER ANTOINETTE GROTE GANSEY Antoinette laat zich inspireren door de natuur in welke hoedanigheid dan ook. Die natuur wordt bij haar teruggebracht tot een soort esthetiek in vlakken en de compositie daarvan is een belangrijk. onderdeel. Er spreekt een stilte uit haar schilderijen. Antoinette werkt met acryl-over-acrylverf en de uitgebalanceerde vlakken kunnen we wel als haar handelsmerk beschouwen. Wanneer: 22 - 25 februari

GARENKOKERSKOLLEKTIEF

EEN GEZAMENLIJKE EXPOSITIE: IN 2006 ALS BUURTINITIATIEF BEGONNEN Ontstaan in het Garenkokerskwartier in Haarlem, exposeren de kunstenaars traditiegetrouw samen of met gastexposanten, om een breder publiek te bereiken en elkaar te inspireren. Bovendien zorgt de gezamenlijke presentatie voor een dynamische en diverse kunstervaring. In Naaiatelier wordt er nieuw werk op papier getoond door Joanne Luijmes, Lenneke Overmaat, Marguerite Feld, Juliette Verhofstad, Caroline Doornenbal, Larissa Neslo en Ilja Warmerdam. Wanneer: 21 - 24 maart (ook 6 en 7 april)

ZET ALVAST IN JE AGENDA

6 en 7 april - Kunstroute Over de Brug en Terug 25 t/m 28 april - Installatiekunst van aanstormend talent Indi de Pindi 16 t/m 19 mei - Gerard van ’t Wout – schilderkunst 31 mei t/m 2 juni - Stripdagen Haarlem 2024

48 ✶ HRLM 89

Fotografie: Wiebrig Krakau.

Deze column wordt afgewisseld door Marc de Beyer (directeur Teylers Museum), Hans Looijen (directeur Het Dolhuys) en Lidewij de Koekkoek (directeur Frans Hals Museum).

Marc de Beyer

Een mooi cultureel jaar 2024 wordt een mooi cultureel jaar voor Haarlem. In Teylers Museum zijn twee grote tentoonstellingen te zien waarvan we verwachten dat ze veel publiek zullen trekken. De eerste is De Grote Illusie - 200 jaar Virtual Realities. Een pratend hoofd op een tafel, een geest die opduikt op het toneel, stereokijkers die je de Egyptische piramides in 3D laten zien: in de negentiende eeuw worden optische illusies een sensatie. Mensen vergapen zich aan de grootse en ongekende beeldeffecten, gemaakt met de nieuwste technieken en ontwikkelingen in de wetenschap. Via spectaculaire theateracts en spannende kermisshows verbijstert het publiek zich over deze nieuwe, revolutionaire vorm van entertainment. Werelden die normaal onbereikbaar zijn en dingen die niet kúnnen, maar die echter dan echt lijken: deze virtual realities zetten de wereld van het negentiende-eeuwse publiek op zijn kop. Vanaf 17 februari wordt het museum een spiegelpaleis en duik je dit spektakel van de negentiende eeuw in. Maar daar blijft het niet bij, we gaan ook naar de wereld van nu. Want met bijvoorbeeld de huidige virtual realities en AI verschilt onze beleving niet zoveel met die van toen. Kortom: komt dat zien! In de tweede helft van het jaar reizen we af naar Egypte. Dat doen we aan de hand van Willem de Famars Testas. Wie? hoor ik je zeggen. De Famars Testas was een schilder in de negentiende eeuw die twee keer naar Egypte trok om daar mensen en gebouwen te schilderen. Het zijn romantische schilderijen van de Arabische cultuur. Het leuke is dat hij een dagboek naliet, waardoor goed te

volgen is hoe hij zich tijdens de twee jaar die hij in Egypte doorbracht voelde. En dat wisselde nogal. Vaak geplaagd door diarree, maar ook enthousiast over de schoonheid van de architectuur. In de tentoonstelling spreekt Willem de Famars Testas je toe en reis je met hem mee naar Egypte. Ook Sabri Saad El Hamus reist met je mee. Sabri is acteur en theatermaker, en onlangs nog te zien in Oogappels en de film Rocco & Sjuul. Hij komt oorspronkelijk uit Egypte en verwonderde zich op zijn 21ste over dat vreemde Nederland. Samen met een theaterontwerper maken we er een hele beleving van. Het schijnt een heel nieuw licht op die prachtige kunst van Willem de Famars Testas. Het wordt een jaar van mooie Haarlemse samenwerkingen. Zo werken we bij De Grote Illusie samen met de Schuur, die virtual reality-films programmeert. En deze zomer wordt er een heuse Triceratops opgebouwd in de Bibliotheek, in samenwerking met Naturalis en Teylers Museum. In september slaan we ook nog eens de handen ineen met het Frans Hals Museum en met Stedelijk Museum Alkmaar. Met z’n drieën zetten we dé renaissance-kunstenaar van de zestiende eeuw in het zonnetje: Maarten van Heemskerck (1498-1574). Hij woonde en werkte in Haarlem en bracht een tijd door in Italië. Zijn werk hangt in alle grote musea in de wereld, maar is bij het grote publiek nu nog onbekend. Daar komt na de gezamenlijke tentoonstelling natuurlijk verandering in. In het Frans Hals Museum is zijn schilderkunst te zien, in Teylers Museum zijn tekeningen en prenten. In 2025 gaan we helemaal los met Michelangelo, van wie Teylers maar liefst 25 tekeningen heeft. Kortom, ook de komende jaren is Haarlem op cultureel vlak weer een prachtige bestemming en daar profiteert de hele stad, van restaurants tot winkels, van mee. Ik zie ernaar uit!

89 HRLM ✶ 49

VERWEY MUSEUM HAARLEM MUSEUM VAN DE STAD Met een grote verbouwing, de realisatie van de nieuwe vaste opstelling Allemaal Haarlemmers en een vaste plek voor het werk van Kees Verwey heeft Verwey Museum Haarlem forse stappen gezet. Samen met Allemaal Haarlemmers vormen de vier grote wisseltentoonstellingen per jaar en de vijf kleine, actuele exposities een interessant en spannend beeld van 1.000 jaar (kunst)geschiedenis van de stad en regio tot aan deze tijd en soms zelfs met een blik op de toekomst...

50 ✶ HRLM 89

VROUWELIJKE TURKSE PIONIERS Verwey Museum Haarlem is een stadsmuseum voor alle Haarlemmers en inwoners uit de directe regio, groot en klein, jong en oud, hier geboren of die hier zijn komen wonen. Bij voorkeur maakt het museum de tentoonstellingen samen met hen. Een mooi voorbeeld van een hechte samenwerking met bewoners in Haarlem is de tentoonstelling Vrouwelijke Turkse Pioniers waarin een podium is gegeven aan de eerste, tweede en derde generatie Turkse vrouwen in Haarlem en zij die teruggingen. Het zijn verhalen van krachtige vrouwelijke pioniers die hier een nieuw bestaan moesten opbouwen, die leerden omgaan met een dubbele cultuur met alle voor- en nadelen. Inmiddels wonen er vier generaties in Haarlem, die elk in hun eigen tijd pionier waren én zijn. Voor deze tentoonstelling is ook samengewerkt met leerlingen van de Sakarya University in Turkije en leerlingen van het Haarlem College en Schalkwijk. De Turkse leerlingen hebben de naar Turkije teruggekeerde vrouwen geïnterviewd en de Haarlemse leerlingen zijn het gesprek aangegaan met hun eigen tijdsgenoten. De resultaten zijn in de tentoonstelling te zien en zijn mogelijk gemaakt met financiële steun van Eramus+. Te zien tot en met 7 april 2024. Het museum is als enige in Haarlem op maandag geopend en is elke eerste zondag van de maand gratis te bezoeken, omdat iedereen kennis moet kunnen maken met de eigen omgevingsgeschiedenis, zo vinden zij. Het museum is hét ideale beginpunt om Haarlem verder te verkennen, voor zowel bewoners als bezoekers.

ALLEMAAL HAARLEMMERS De tentoonstelling Allemaal Haarlemmers is doorlopend te zien in het museum en geeft een prachtig beeld van 1.000 jaar geschiedenis van de stad. Je ontdekt hier hoe de bewoners aan het Spaarne zorgden, vochten, rouwden, werkten, sportten, geloofden, vreeën en feestten. Je ontmoet Kenau Hasselaer, Garbrant Joesten, Sara Boeda, Pim Mulier en andere Haarlemmers en je leeft mee met hun verhalen. De een is hier geboren, de ander heeft hier een nieuw thuis gevonden. Haarlem trok eeuwenlang veel migranten aan. Zij bouwden mee aan de stad en maakten haar groot met hun bier, textiel en scheepvaart. Maak hier kennis met Haarlemmers uit het heden en verleden, van wereldberoemd tot doodgewoon. En bekijk de stad door hun ogen. Kinderen kunnen samen met de Haarlemse mug op speurtocht door Allemaal Haarlemmers.

89 HRLM ✶ 51

Klaas Rommelaere, uit de serie Dark Undes, 2019-2022, Embroidered Sculptures, ongeveer180x200 cm, uit de tentoonstelling D(R)AAD.

Lilly Lulay, Sony CMD 21 Plus Mobile Phone (2006), From the series Early Digital Tech, Artifacts from The Age of Accelaration, 2021, inktjet print, print on stramin fabric, handmade embroidery, cotton thread© Lilly Lulay/Kuckel + Kuchei. Patricia Kaersenhout, Julie de Limal, Proud Rebels, 2015, digital print on polyester mesh, embroidered with beads unique.

52 ✶ HRLM 89

KEES VERWEY, ALTIJD TE ZIEN Door permanent ruimte vrij te maken voor het werk van Kees Verwey kiest het museum voor meer Haarlemse kunst in het museum. Nu te zien: Verwey en Steijn – gedeeld atelier. De Haarlemse kunstenaars Kees Verwey (1900-1995) en Wim Steijn (19141980) delen een gemeenschappelijke opleiding bij de gerenommeerde schilder Henri Frédéric Boot (1877-1963). Waarschijnlijk hebben ze elkaar ontmoet in het rommelige en vervuilde atelier van Boot. Daarnaast heeft Wim Steijn enige tijd gewerkt in het atelier van Kees Verwey aan het Spaarne. Ondanks dat ze totaal verschillend zijn, hebben Kees en Wim een goede band met elkaar. De tentoonstelling Verwey en Steijn – gedeeld atelier gaat in op hun werk, de invloed van Henri Boot en de verdere ontwikkeling die Verwey en Steijn doormaken. Te zien tot en met 20 mei 2024. In 2025 – 125 jaar na de geboorte van Kees Verwey – zal er een halfjaar alle aandacht zijn voor de Haarlemse meester met verschillende kleine en grote tentoonstellingen.

Wim Steijn, Kenaupark in Haarlem, 1966 olieverf op doek, Provincie Noord-Holland.

D(R)AAD In 2024 staan er nog meer mooie tentoonstellingen in de planning, zo opent op 27 januari 2024 de tentoonstelling D(R)AAD, die de kracht van borduren belicht als een vorm van verzet en genezing van trauma’s. D(R)AAD verbindt verleden en heden door historische borduurwerken te combineren met hedendaagse kunstwerken. De historische ‘bevrijdingsrok’ die te zien is in de tentoonstelling Allemaal Haarlemmers vormt de aanleiding voor D(R)AAD. Borduren heeft door de eeuwen heen diverse toepassingen gehad, zoals reparatie, decoratie en statusuitdrukking. Naast deze bekende functies kan borduren ook een vorm van protest zijn en dienen als stem onder moeilijke omstandigheden. Het helpt bij het verwerken van trauma’s en biedt troost tijdens conflicten, ziekte en gevangenschap. De eeuwenoude meditatieve traditie van borduren, met zijn duurzame techniek, dient als inspiratie voor de hedendaagse makers die te zien zijn in deze tentoonstelling en contrasteert sterk met ons snelle en steeds veranderende tijdperk. D(R)AAD is de eerste kleine tentoonstelling in de reeks Laat los en koester, die onderzoekt hoe hedendaagse kunst kan bijdragen aan een nieuwe beleving van cultureel erfgoed. De reeks werpt met hedendaagse vraagstukken en actuele thema’s een reflectieve blik op objecten, verhalen en thema’s uit de permanente tentoonstelling Allemaal Haarlemmers. Hiermee biedt het een alternatieve en ruimere kijk buiten de grenzen van Haarlem en haar directe omgeving. D(R)AAD biedt een unieke inkijk in de geschiedenis en de hedendaagse praktijk van borduren als protest en genezing. Werken van onder anderen Lilly Lulay, Klaas Rommelaere en Patricia Kaersenhout zijn te bewonderen tot en met 21 april 2024.

Kees Verwey, Straat met huizen, 1974 olieverf op doek, Stichting Kees Verwey.

89 HRLM ✶ 53

NIEK & GUY Stap binnen in de bijzondere wereld van Niek & Guy. In hun adembenemende voorstelling Es Rever creëren ze met hun unieke mix van magie, theater en muziek een show die je zal verbazen, ontroeren en onbedaarlijk hard laten lachen. Van een poëtische koorddanser tot snoeihard rockende gedachtenlezers en alles daartussenin. Niek en Guy nemen je mee op een verrassende reis door de wereld van kleinkunst en variété. Ondanks hun jonge leeftijd zijn deze twee getalenteerde artiesten zeker geen vreemden in de entertainmentwereld. Niek Takens is een meermaals bekroonde goochelaar die op zeer jonge leeftijd al Nederlands Kampioen Goochelen werd. Guyllaume Wibowo is een veelzijdige artiest die zijn talenten als balletdanser, goochelaar en muziekproducent combineert en zo een unieke stijl creëert. Wanneer: Zaterdag 24 februari, 20.30 uur

PIET VAN EEGHEN Vrijwel uit het niets won autodidact en wiskundeleraar Piet van Eeghen de publieksprijs op het Leids Cabaret Festival 2022. De Telegraaf sprak over een heerlijke podiumpersoonlijkheid en prees zijn virtuoze taalgebruik en onnavolgbare timing. Ook Theaterkrant was lovend: ‘Een allround performer die zowel een uitstekende conferencier als een begenadigd muzikant (gitaar en piano), componist en liedtekstdichter is. Als die gast net zo leuk is voor de klas als op het podium dan zijn zijn leerlingen te benijden.’ In zijn debuutvoorstelling De Verlichting Nabij leer je Piet kennen in zijn absurdistische liedjes en van subtiele ironie doorspekte conferences. Hij verovert de zaal met zijn charme, deelt bizarre hersenspinsels met het publiek en neemt zijn geest schaamteloos onder de loep. Wanneer: Zaterdag 2 maart, 20.30 uur

54 ✶ HRLM 89

HOOP Theater is hoop, zo leerde ik ooit van een docent op de theaterschool. Het zette me indertijd aan het denken. Was dat echt zo? Het voelde als een enorme verantwoordelijkheid. Als ik het goed begreep rustte op mijn jonge theatermakerschoudertjes de taak mensen hoop te geven. Niet niks. Hoop is een hele hoop. Ik ging anders naar voorstellingen van mijn grote voorbeelden (en die van collega’s) kijken. En ja, na een avond Adèle Bloemendaal of Toneelgroep Amsterdam (tegenwoordig ITA) kwam ik vaak fris en energiek weer naar buiten. Op het podium wordt ‘het ongewone van het gewone’ zichten hoorbaar. Het alledaagse krijgt daar kleur en melodie. Vaak word je bovendien een spiegel voorgehouden waar je niet graag in kijkt. Dat blijkt in het theater juist vermakelijk. In de programmering van Theater de Liefde staan ook dit jaar weer een hoop(!) jonge theatertalenten te trappelen. Misschien ken je de kersverse Jannes Laven, Rashid Dijks en Ben Kütteren nog niet? Geeft niks, je kunt met alle drie kennis komen maken – op één avond nog wel. Op 16 februari komen zij onder de noemer Triple op inspirerende wijze uiting geven aan hun worsteling met het leven. Op 22 maart is het podium vrij voor twee jonge vrouwen: Jenninke de Jong en Marjolein Fokkema. En dan is er natuurlijk op iedere eerste woensdag van de maand O.P. de Liefde, het open podium voor jong talent, omlijst door onze swingende huisband. Ik zou zeggen: of je nou een krasse knar bent of niet, neem jong volk uit familie- en kennissenkring mee naar ons theater. De jeugd heeft de toekomst, dus kan het theater niet zonder!

Mylou Frencken

ANDERS KIJKEN MET…

DE REDACTIE VAN HRLM

De redactie van HRLM bezocht de Topstukken van het Frans Hals Museum en bleef wat langer stilstaan bij het schilderij Officieren en onderofficieren van de Sint-Jorisschutterij van Frans Hals, waarop het enige bekende zelfportret van de schilder is te zien.

Frans Hals, Officieren en onderofficieren van de St. Jorisschutterij, 1639. In 1639 liet de top van de Haarlemse SintJorisschutterij zich portretteren door Frans Hals (1582/1583 - 1666). Het werd zijn zesde, grootste en laatste schuttersstuk. De mannen staan in twee rijen – heel anders dan in Hals’ andere schuttersstukken. De beweging komt hier vooral van de wapens en vaandels van de schutters. Een van hen is Frans Hals zelf, die sinds 1612 schutter was. Hij was geen officier, maar kijkt je vanuit de linkerbovenhoek toch aan. Het is het enige zelfportret dat we van hem kennen. FRANS HALS Frans Hals behoort met Rembrandt en Vermeer tot de beroemdste en meest vernieuwende schilders van de Hollandse 17de eeuw. Zijn vlot geschilderde, levendige (groeps)portretten van échte mensen inspireren al eeuwenlang bezoekers én andere kunstenaars. Bekende moderne kunstenaars zoals Manet en Van Gogh

reisden zelfs naar Haarlem om zijn portretten van schutters en regenten te bewonderen. SCHUTTERSSTUKKEN Tussen 1616 en 1639 maakte Frans Hals zes schuttersstukken. Op de enorme doeken schilderde hij groepen gewapende burgers die als 17de-eeuwse buurtwacht hun stad verdedigden tegen indringers en binnen de muren de orde handhaafden. Op het moment dat Frans Hals het hierboven afgebeelde schuttersstuk schilderde, beheerste hij dit type portretten van stedelijke burgerwacht volledig. Het was zeer uitzonderlijk om zoveel opdrachten voor schuttersstukken te krijgen. De compositie is met twee rijen niet heel dynamisch, maar was nodig om de negentien officieren en onderofficieren op dit meer dan 4 meter lange doek te krijgen. Toch wist Frans Hals beweging te suggereren met zijn kenmerkende losse penseelstreek en het subtiele lijnenspel

van wapens en vlaggen. De opvallendste persoon trekt niet zoveel aandacht. Het is de tweede persoon van links op de bovenste rij. Dit is Frans Hals zelf, zijn enige bekende zelfportret. Hij heeft als enige geen attribuut of sjerp, en was een gewone schutter bij de schutterij, die verder niet op Haarlemse schuttersstukken voorkomen. Frans Hals was toen ongeveer 56 jaar. Dit schuttersstuk is een van zijn hoogtepunten, maar daarna volgden nog vele andere opdrachten. Hij bleef zijn leven lang schilderen tot in zijn tachtiger jaren en bereikte daarmee een uitzonderlijk hoge leeftijd voor die tijd. Daar is hier nog niets van te zien. Hij kijkt de kijker zelfbewust aan en claimt daarmee zijn plek tussen de (onder-)officieren, wetende dat hij zichzelf hiermee vereeuwigde. Ontmoet 16de- en 17de-eeuwse, moderne en hedendaagse kunst in de Topstukken van het Frans Hals Museum, Groot Heiligland 62, franshalsmuseum.nl.

89 HRLM ✶ 55

www.schuur.nl

MAANKONINGIN Club Lam

Met Maankoningin presenteert Club Lam een originele en humoristische theatervoorstelling waarin de clichébeelden van historische vrouwen bruut worden ontkracht. Maria Theresa van Oostenrijk, de vrouw van Lodewijk XIV, leeft in een hybride tijd, waarin verleden, heden en toekomst naast elkaar bestaan. Wanneer: 2 & 3 februari

SOFIA COPPOLA Filmspecial

Trek je All Stars aan, zet een shoegaze muziekje uit de jaren 80 op en bestel een stuk taart of een lekkere Japanse whisky: in januari en februari staat Sofia Coppola centraal in onze filmzalen! Om de release van Priscilla (vanaf 4 januari) te vieren draaien we (bijna) haar hele oeuvre. Een oeuvre waarin de belevingswereld van meisjes en jonge vrouwen centraal staat, nog steeds een zeldzaamheid in Hollywood. Wanneer: t/m 14 februari

SOLO DAGEN Lang leve alleen!

Op festival Solo Dagen vieren we twee dagen lang de solo, en de nieuwe theater- en filmmaker, in al haar gedaanten. Met een uitgebreid festival programma waarbij je twee dagen zapt van zaal naar zaa koop je het beste je passe-partout. Bekijk het hele programma op schuur.nl/solo Wanneer: 9 & 10 februari

MYRTHE SIEBINGA ZOEKT EEN KAMER De Warme Winkel

De Millennials en Gen Z staan voor hete vuren. Gezelschap De Warme Winkel vertaalt hun woningnood, hun stikstofcrisis en de toenemende inflatie in een verrassende theatervoorstelling over de hospiterende Myrte Siebinga die gewoon op zoek is naar een kamer. Wanneer: 16 & 17 februari

EN ZE LEEFDEN NOG LANG EN GELUKKIG Het Zuidelijk Toneel – Stichting Nieuwe Helden

Sprookjes bestaan niet. Of toch wel? In deze pakkende theaterervaring wordt het eerlijke verhaal verteld in de vorm van een verwonderende sage. Stichting Nieuwe Helden en Het Zuidelijk Toneel zoomen in op de hedendaagse problematiek rondom inkomensongelijkheid en zetten je ongetwijfeld aan het denken. Wanneer: 21 februari

56 ✶ HRLM 89

Algemeen directeur Patronaat

Jolanda Beyer

Lief en leed Zo bij de start van het nieuwe jaar neem ik ook altijd de tijd om over het leven na te denken. Wat me dan eigenlijk altijd weer opvalt is de hoeveelheid lief en leed die voorbijkomt. In mijn eigen privé-omgeving, bij de Patronaatfamilie en ver daarbuiten. Ik durf zeker niet te beweren dat ik van iedereen in mijn omgeving al het lief en leed ken. Maar dat er in ieders leven lief en leed is, is eigenlijk een gegeven. Er zijn tijden dat er meer lief is, en tijden dat er meer leed is, het is zelden alleen lief of alleen leed. In dat kader vind ik de vraag: Alles goed? altijd maar lastig. Want wat zeg je dan? Als iemand dat aan mij vraagt, zeg ik meestal: veel gaat goed, maar zeker niet alles. Interessant genoeg is de vervolgvraag dan meestal gericht op wat er dan niet goed gaat.

Zelfs en misschien wel juist nu het buiten best guur kan zijn. Oekraïne/Rusland is nog lang niet over, de situatie Israël/Palestina is gewoonweg verschrikkelijk, en zo kan ik nog wel even doorgaan. Dichter bij huis roept de uitkomst van de verkiezingen veel emoties op. Een uitkomst die in mijn ogen, op zijn zachtst gezegd, in ieder geval geen keuze lijkt te zijn voor inclusiviteit en cultuur. Binnen al dit en ondanks of misschien zelfs wel dankzij alles, doen velen hun stinkende best om het leven zo goed en fijn mogelijk te maken. Voor zichzelf maar ook voor de ander.

Ik denk dat mijn antwoord voor iedereen geldt, ik ken eigenlijk niemand bij wie alles altijd goed gaat. Ook in mijn privéleven en bij Patronaat zijn er leuke, minder leuke en soms ronduit stomme ervaringen. Mooie dingen zoals nieuw leven, nieuwe huizen, nieuwe banen en bij sommigen kwam Gaston op bezoek. Er zijn vast en zeker nieuwe liefdes ontstaan, maar op de een of andere manier ben ik altijd de laatste die dat weet. Er zijn ook liefdes geëindigd, geliefden en collega’s ziek geworden en soms zelfs niet meer bij ons. Velen kunnen geen huis vinden in Haarlem en er zijn meer mensen die Gaston niet op bezoek hebben gehad. Blijkt dat mijn geliefden, collega’s, vrienden en bekenden allemaal net normale mensen zijn. Meestal houden we rekening met elkaar, steunen we elkaar en zijn we lief tegen elkaar.

Het fijne van mijn werk bij Patronaat is dat het ook echt voelt als het leven een beetje fijner maken. Want als ik iets geleerd heb in de afgelopen jaren is het dat muziek ALTIJD helpt. Of nu het lief of het leed overheerst, muziek doet iets met je. Er is altijd een artiest, een concert, een nummer, een kolkende massa, die of dat troost kan bieden, je blij kan maken, een connectie met de ander geeft, of gewoon helpt om toch even een potje keihard te janken. Ook al helpt het maar voor even, het helpt! En daarvoor wil ik het Patroteam van harte bedanken. Door hen staan deze artiesten in Patronaat en hebben heel veel mensen een fijne ervaring waarbij ze hun sores even konden vergeten. Een beetje meer lief en een beetje minder leed, al is het misschien maar voor even.

89 HRLM ✶ 57

EERBETOON AAN OVERLEDEN POPHELDEN Op 22 maart 2024 is alweer de zesde editie van Tributeconcert RipLive in Patronaat. De editie Remembering 2023 stelt popartiesten centraal die in dat jaar zijn heengegaan. HRLM is bij een aantal vaste medewerkers (zangers, muzikanten en (oud)-producenten) langsgegaan met de vraag: welke muzikale held die ons in 2023 is ontvallen mag niet ontbreken?

Lisa Cobelens (zangeres, producent)

“Sinead O’connor is echt mijn jeugdheld. Toen zij overleed raakte mij dat diep. Nothing Compares 2 U draaide ik altijd als ik liefdesverdriet had. In dat nummer kon ik me helemaal laten gaan. De wereld verging en niemand was mooier, leuker of knapper dan die jongen die mij totaal niet zag zitten. Nothing Compares 2 Piet, Klaas of Henk. Met tranen over mijn wangen zat ik dan in de spiegel te staren. En dan hoorde ik ineens heel hard onder aan de trap: “Aan tafel!” Nou, dan was het: Snot weg en gehaktbal erin. Maar ik heb al het verdriet overleefd hoor, haha.”

Marieke Terol-Hegger (zangeres)

“Tina Turner gaf mij veel troost en kracht. Als ik mij even down voelde dan zette ik haar platen op. Vooral Proud Mary en River Deep Mountain High. Van deze nummers krijg ik enorm veel energie. Als ik ze zing of luister voel ik een kracht opkomen vanuit mijn tenen tot aan mijn kruin. Als ik Tina hoor dan ben ik er weer.”

Bart van der Poel (gitarist)

“Plastic Bertrand kwam in de jaren ’70 met het Franstalige nummer Ça Plane Pour Moi. En als punkliefhebber vond ik dat heel tof. Het Toppop-clipje uit die tijd is een van de lelijkste ooit. Als je bedenkt dat Plastic Bertrand dat nummer zelf nooit heeft gezongen, dat was Lou Deprijck die dit jaar overleed, snap je gelijk ook dat hele slechte playbacken op tv.”

Arnold Smits (gitarist)

“Naar Jeff Beck heb ik in mijn jonge zoektocht als gitarist veel geluisterd. Die man kon als geen ander praten met z’n gitaar. Wellicht dat we iets doen uit zijn Yardbirdstijd. Maar als je wilt horen wat ik fantastisch vind aan zijn spel en sound, moet je het instrumentale Goodbye Pork Pie Hat opzetten van de elpee Wired. Het is een bloedmooie, ongeëvenaarde uitvoering, die me nog altijd ontroert. Maar of ik mezelf eraan zou wagen? Ik denk dat ik nederigheid moet betrachten en zijn versie ongeschonden moet laten.”

58 ✶ HRLM 89

Mindel Koning (zangeres)

“In juni overleed Astrud Gilberto. Zij is vooral bekend door het nummer Girl from Ipanema, dat door veel grootheden is gecoverd. Maar haar versie samen met Jao Gilberto, met die combinatie van bossa nova en jazz, werd een wereldwijde hit. Ik hou van de Braziliaanse klanken ‘nouoe.’ De sfeer die het uitstraalt, dat zachte. Het geeft me het gevoel van warmte, van de zon, zee en liefde. Prachtig, die herinneringen aan liefde en gevoelens van verlangen.”

Hans Goes (zanger, producent)

“Ik vind het toch wel schrikken als een jeugdheld plots overlijdt. Toen Andy Rourke, de bassist van de legendarische band The Smiths, veel te jong overleed, bedacht ik me dat ik die platen echt grijs heb gedraaid. Het nummer Bigmouth Strikes Again neemt me weer helemaal terug naar mijn jeugd. De melodieuze baslijnen van Andy in combinatie met de melancholische zang van Morrissey en de gitaar van Johnny Marr. Ongeëvenaard, die band!”

“Toen Rudolph Isley van de Isley Brothers overleed bedacht ik me dat die band een van de allermooiste liedjes met de prachtigste boodschap ooit hebben gemaakt: Harvest For The World. Dat raakt mij enorm, omdat ze zingen over de ongelijke verdeeldheid in de wereld en dat eigenlijk iedereen zou moeten meedelen. When will there be a harvest for the world? Wanneer gaat iedereen op de hele wereld oogsten? Mooi.” Uiteraard is dit nog maar een handjevol helden die een eerbetoon gaan krijgen op 22 maart. Op deze avond zullen ongetwijfeld de grootste hits van o.a. De La Soul, Won Ton Ton, Heddy Lester, Jane Birkin, David Crosby, Killing Joke, The Kinks en The Pogues voorbijkomen. Op www.patronaat.nl vind je de lange lijst pophelden die in 2023 zijn heengegaan. Vrijkaarten winnen! Laat weten welke artiest die vorig jaar is overleden jij graag terug wilt horen bij het concert, wie weet win jij wel 2 vrijkaartjes. Mail naar contact@riplive.nl

89 HRLM ✶ 59

Fotografie:: Franklin van der Erf, Hans van Leuven.

Alain Timmers (oud-producent RipLive, tot vorig jaar hierbij betrokken)

60 ✶ HRLM 89

Fotografie: Linda LLambias.

Deze column wordt afgewisseld door Edwin van Balken (directeur Stadsschouwburg/Philharmonie) en Marelie van Rongen (directeur De Schuur).

Marelie van Rongen

Wat nou infuus?

Honderden culturele instellingen – of je nou het grote Internationaal Theater Amsterdam bent of van de wat kleinere Haarlemse Toneelschuur Producties – leven in periodes van vier jaar; een zogenaamde kunstenplan-periode. En binnenkort is het weer zover – 1 februari aanstaande is de deadline als je mee wilt dingen naar subsidie van het Rijk en vele Gemeenten voor de periode 2025-2028. Elke vier jaar schrijven we dus lijvige plannen waarin we moeten terugblikken, vooruitblikken en verantwoorden. Niks geen vrijblijvend formuliertje, maar een flinke vragenlijst met criteria als artistieke zeggingskracht en ondernemerschap en in de sector afgesproken codes waartoe je je moet verhouden zoals diversiteit en inclusie, governance, fair practice en duurzaamheid. Eenmaal ingeleverd gaat een commissie de plannen beoordelen en moeten ze kiezen. Een helse klus, want er wordt altijd door veel meer instellingen aangevraagd dan er plek en geld voor is. Vele goede plannen worden dus afgewezen, ook van mensen en instellingen met bewezen kwaliteit, want nieuwe makers moeten natuurlijk ook een kans krijgen. En zo loop je elke vier jaar het reële risico uit het bestel geknikkerd te worden, wat vaak het einde van je organisatie betekent. Simpelweg omdat er geen plek is, of geen prioriteit.

stuit is dat ik sinds kort weer steeds vaker mensen – van Haagse politici tot lokale bezoekers – hoor praten over een ‘subsidie-infuus’, alsof je als culturele instelling of maker op je achterste ligt te wachten tot het geld naar binnen stroomt. Gesubsidieerd zijn is kei- en keihard werken; je bent je zeer bewust dat je publiek geld uitgeeft en moet daar ook continu verantwoording over afleggen, meerdere rapportages en monitor-gesprekken per jaar. Je wordt geacht op allerlei maatschappelijke ontwikkelingen voorop te lopen of er op z’n minst een visie, nulmeting of stappenplan voor te hebben. Kunstenaars en culturele instellingen zijn innovators en zeker geen patiënten. Misschien moet ik het positiever zien; een infuus dien je immers alleen toe aan een levend organisme dat het waard is om ook in leven te houden. En cultuur is het waard om in te investeren, ook al kan je de impact ervan soms niet in een harde euro uitdrukken. Stel je toch eens voor: een wereld zonder muziek, architectuur, beeldende kunst, film, dans, en theater! Stel je het eens echt voor. Niet alleen de schouwburgen en musea, maar ook het gedicht aan je muur, die muziekdocent op school die jouw kind zo blij maakt, de afbeelding die gebruikt werd op de rouwkaart van je moeder die haar zo onbeschrijflijk precies vertegenwoordigde. Interessant hoe wij mensen – ongeacht afkomst of opleidingsniveau – op momenten van leven en dood, feest en afscheid, allemaal grijpen naar muziek, zang, taal of mooie plaatjes om iets te kunnen verbeelden of mensen te verbinden.

Begrijp me niet verkeerd – dit wordt geen klaagzang. Het is geweldig dat die subsidie-mogelijkheden er zijn. Zeker als je in het vakgebied van talentontwikkeling van jonge makers zit, zoals het Haarlemse Toneelschuur Producties, dan zijn dergelijke subsidies echt nodig. Talentontwikkeling is een kostbare research en development-functie die je niet met alleen geld ‘uit de markt’ kan vervullen. Wat me tegen de borst

Als ik die gedachte toelaat, een wereld zonder kunst en cultuur, dan vind ik het ineens veel minder erg om weer mijn kerstvakantie op te offeren om dat kunstenplan te schrijven. Met plezier ga ik me voorstellen hoe de komende vier jaar de kunsten jou en mij kunnen ondersteunen met hoop, herkenning, reflectie en troost. En die subsidie; geen infuus maar een investering; kunnen we dat afspreken?

Geheel onzichtbaar voor jou – het publiek – vindt er elke vier jaar achter de schermen de grootste dansvoorstelling van de Nederlandse culturele sector plaats. Namelijk de dans om de meerjarige subsidies.

89 HRLM ✶ 61

www.architectuurhaarlem.nl

HAARLEMSE ARCHITECTUUR GETEKEND In de gang van het ABC Architectuurcentrum zijn bekende en onbekende Haarlemse gebouwen te zien, getekend door Eric J. Coolen. Met zijn bekende stijl van tekenen (klare lijn) heeft Eric de karakteristieken van bijvoorbeeld de Koningskerk, appartementengebouw Zuiderpolder en Gymzaal Wijzer weten vast te leggen. De met zachte pasteltinten ingekleurde werken hebben daarbij een enigszins betoverende sfeer. “Ik vind het werk van Eric en zeker ook weer de illustraties die hier hangen, fascinerend.” zegt Gabriël Verheggen, directeur van het ABC over deze expositie. “Je voelt als het ware aan deze werken en de wijze waarop Eric tekent dat hij heel goed kijkt en dat hij jou uitdaagt om dat zelf ook te doen. Goed om je heen kijken dus, dat is ook mijn advies. Neem eens de tijd om echt naar zo’n gebouw te kijken wanneer je erlangs loopt. Wanneer je dat doet, zie je zoveel meer!”

De tentoonstelling Haarlemse Architectuur Getekend Te zien: tot en met 25 februari. Waar: ABC Architectuurcentrum Groot Heiligland 47 Openingstijden: di.-za. 12-17 uur; zo. 13-17 uur, ma. gesloten

62 ✶ HRLM 89

JONG TALENT

AMEESING JULES D’ORANGE De live hiphopact aMeesing Jules d’orange valt op. Zo stond het jonge vijftal op Bevrijdingspop en veel van hun nummers zijn al op Spotify te vinden. In Fortuyn aan de Grote Markt spraken we met Jules (hiphop/zang), Noah (multi-instrumentalist), Laura (gitaar) en Sjoerd (drums). Mees (hiphop/zang en toetsen) kon helaas niet bij het interview aanwezig zijn.

Hoe zou je jullie muziek willen omschrijven? Sjoerd: “Het is een fusie van hiphop en jazz. Mees brengt vooral veel jazzinvloeden in en Noah is een goede jazzpianist. Uiteindelijk maken we daar een nieuw soort hiphop van.” Jules: “Het begint bij Mees en mij in onze homestudio. Soms heeft Mees al een beat of een muziekstuk gemaakt en ga ik daarop schrijven en soms gaat het andersom. Als de nummers bijna af zijn, gaan we het met de band bespreken en doornemen.” Sjoerd: “Een keer in de week spreken we met elkaar af in Slachthuis. Tijdens onze repetities pakken we het altijd losjes aan. De jongens komen met een basisidee en dan gaan we gewoon lekker spelen. Na drie of vier keer zit het er wel in.” Noah: “Als we samen het idee hebben doorgenomen, komt er altijd weer een mooi nieuw geheel uit.” Laura: “Doordat we een hechte vriendengroep zijn vinden we al snel een muzikale klik, maar durven we ook fouten te maken. Op die manier zijn we best experimenteel bezig.” Waar gaan de hiphopteksten over? Jules: “We zijn nu allemaal achttien en hebben met z’n allen een tussenjaar. We doen lekker wat we zelf willen. De teksten gaan daar ook over: dat we overal schijt aan hebben.

64 ✶ HRLM 89

En dat we kritisch zijn op commerciële muziek. Daar zit totaal geen creativiteit in…” Wat was tot nu toe jullie mooiste optreden? Laura: “Voor mij was dat ons eerste optreden in jongerencentrum Flinty’s, een halfjaar geleden. Er waren allemaal vrienden komen kijken en daardoor werd het echt gezellig.” Noah: “Ons optreden op Bevrijdingspop was ook echt te gek. Het was allemaal tot in de puntjes geregeld. Een top soundcheck, professioneel geluid en zelfs onze eigen container.” Sjoerd: “Het voelde alsof we al echt grote artiesten waren.” Hoe kwamen jullie aan het optreden tijdens Bevrijdingspop? Jules: “We hadden dat te danken aan het HIT, het Haarlems Interscholair Toernooi. Dat is een wedstrijd voor creatieve middelbare scholieren. Doordat we tijdens die wedstrijd een goed optreden hebben gegeven, werden we ervoor gevraagd.” Wat zijn jullie muzikale plannen? Jules: “We zijn druk bezig met nummers schrijven en repeteren. Uiteindelijk willen we over een paar maanden een nieuw album uitbrengen en heel veel optreden!” Meer informatie over aMeesing Jules d’orange check insta: @ameesingjulesdorange.

Tekst: Joost Dobbe.

Hoe zijn jullie bij elkaar terechtgekomen? Jules: “We zijn allemaal vrienden van elkaar. Mees en ik kennen elkaar al heel lang, van de middelbare school. Het eerste album hebben we samen gemaakt en vanuit daar zijn we het uit gaan bouwen naar de huidige band.”

Fotografie: Hélène Wiesenhaan.

Word nú Vriend van HRLM voor slechts € 32,50 per jaar! Als dank krijg je thuisgestuurd: • 6x HRLM stadsglossy én • 2x HRLMtje

EXCLUSIEF VOOR VRIENDEN! Dit keer het boek: Boudewijn de Groot, het groot oeuvre boek Wil je ook kans maken op een boek? Ga dan naar onze website en word vriend! – De winnaar krijgt schriftelijk bericht –

Ga naar www.hrlm-online.nl/vrienden

Fotografie: Linda Llambias.

Omdat wij van lezen houden en ook blij zijn met onze vrienden, verrassen we elke editie een vriend met een mooi boek uit onze boekenrubriek.

INTERVIEW ✶

Haarlem wordt steeds gasvrijer

Arjan krijgt energie van zonnepanelen. Check z’n verhaal op haarlem.nl/gasvrijer

› Een initiatief van de Groene Mug

89 HRLM ✶ 67

BINNEN ZONDER KLOPPEN

Inspirerend vergaderen en werken

• Het Seinwezen: duurzaam verbouwd industrieel erfgoed. • Voor ruime flex-werkplekken en bijzondere vergaderzalen. • Ongedwongen zakelijkheid dichtbij Haarlem CS. • Broedplaats van sociale innovatie in de buurt.

Gierstraat 78 023 532 4600

Foto: Hans Peter Föllmi

• 12 bieren op de tap • 12 wereldwijnen • Ruim assortiment jenevers en malt whisky’s • Heerlijke happa’s • Dat alles op een oergezellig en warm terras!

Seinwezen.nl Inspirerend erfgoed aan het spoor Kinderhuissingel 1 2013 AS Haarlem 023 5317118

� Een kijkje in de

ereld van Jansje

De Wereld van Jansje is een Haarlemse winkel vol duurzame cadeautjes en een lunchroom waar alles uit eigen keuken komt. Je wordt er geholpen door één van de 27 medewerkers met een verstandelijke beperking. Voor hen is het werken bij Jansje een zinvolle dagbesteding. Serieus werk dat met plezier en enthousiasme wordt gedaan. Begeleiders en medewerkers vertellen over hún Wereld van Jansje. › 89 HRLM ✶ 69

Cynthia Albers medewerker

‘Ik zie er graag leuk uit, ik hou van mooie kleding’ “In de winkel hou ik het meest van cadeautjes inpakken en kletsen met de klanten of de gasten van de lunchroom. Ik heb al veel geleerd, ik kan sinds kort ook productstickers zelfstandig uitprinten. De klanten willen vaak iets weten en meestal kan ik ze antwoorden. Als ik het niet weet, vraag ik het aan een begeleider of zoeken we het op in de productmap. De mooie tassen die we in de winkel verkopen zijn gemaakt van plastic flessen (petflessen). Ik zie er graag leuk uit, ik hou van mooie kleding. Ik heb ook een vriendje, Ricardo. Eén van mijn hobby’s is zingen. Ik ben zangeres in de Buurtband van Stichting De Baan in Haarlem. Ik zing bijna altijd, ook op de fiets. Dan horen ze me van ver al aankomen. Toen ik hier kwam was ik verlegen. Dat ben ik nu niet meer.” Cynthia is enorm leergierig en geniet zichtbaar van haar werkzaamheden binnen de Wereld van Jansje. Ze houdt van complimenten en applaus. Op tijd op het werk komen blijft nog een aandachtspuntje. Wat vind je het leukste cadeautje in de winkel? Cynthia: “Oorbellen. En de andere sieraden.”

70 ✶ HRLM 89

Ludo Goos medewerker

‘Ik flirt ook wel eens, vooral als er leuke dames zijn’ “Ik bak de kokoskoekjes die de gasten krijgen bij de koffie of thee. We verkopen ze ook in de winkel. Gerben en ik bedachten deze koekjes samen en bakken ze telkens weer vers. Ik heb de naam sinds vorige week veranderd, niet meer Ludokos. Ze heten nu gewoon Ludo’s kokoskoekjes, dat snapt iedereen. Jansje is nu mijn leven. Ik ben gastheer, bij de ingang van de winkel. Dan heet ik de klanten welkom, maak een praatje met ze en flirt ook wel eens, vooral als het leuke dames zijn. Ik heb ook een vriendin, ze heet Julia Sanders. Zij werkt hier ook. Mijn doel is nu: leren appeltaart bakken. Dat gaat in stappen, elke stap moet ik afvinken als ik die gedaan heb. Eigenlijk kan ik het al, de appeltaart is heel lekker.” Ludo heeft structuur en duidelijkheid nodig. Hij wil graag precies weten wat er op een dag gebeurt, onverwachte dingen zijn soms lastig voor hem. Hij is een echte charmeur. Wat vind je het lekkerste in de lunchroom? Ludo: “Appeltaart en red velvet-taart.’ ’

› 89 HRLM ✶ 71

Begeleidster Susanne staat op de foto samen met: SONJA BONKE

Susanne Gubbels verkoopster winkel

“Als alles goed gaat hoef ik in de winkel alleen maar toe te kijken. Onze medewerkers, zoals Sonja, kunnen zelf de klanten welkom heten, ze helpen bij hun keuze en de kassa bedienen bij het afrekenen. Ik ben altijd nabij, want natuurlijk zijn er wel eens lastige dingen. Dan spring ik even in en kijk hoe we een probleem samen kunnen oplossen. We betrekken de medewerkers bij het assortiment, zodat ze weten wat ze precies verkopen. Productkennis leren we aan in korte zinnen, bijvoorbeeld ‘vilten bloemen, gemaakt door vrouwen in Nepal, met eerlijk loon’. Onze medewerkers nemen hun werk serieus. Ik word er blij van als ik zie dat ze voor openingstijd al zélf hebben gedweild of producten hebben bijgevuld. Soms loopt het hier als een geoliede machine. Maar plotseling kunnen er ook tranen zijn, of moeten ze mij direct iets leuks vertellen. Los van de gewone winkel hebben we een webwinkel, waar medewerkers cadeautjes inpakken en verzendklaar maken. Ik ben niet hun baas, eerder een collega aan wie ze alles kunnen vragen. We vormen een team, zij werken in de winkel en ik beweeg mee.”

72 ✶ HRLM 89

Mustafa El Mannachi medewerker

‘Als ik in de bediening werk, heb ik fans’ “De afwas doe ik samen met Floris. Ik werk in de keuken op maandag, woensdag en vrijdag. De kopjes en schoteltjes drogen vanzelf, de glazen en het bestek moeten we nadrogen en poetsen. Ik kan ook goed snijden, de groene plank is voor de groente, de witte voor het brood. Ik strijk altijd twee schorten, één voor mezelf en één voor in de bak, zodat er altijd een schone is. De schorten worden elke dag gewassen. Als ik in de bediening werk, heb ik fans. De klanten vinden dat ik het goed doe. Voor ik naar huis ga, loop ik al mijn collega’s langs en zeg ze gedag: ‘Groetjes thuis!’” Mustafa werkt al vijftien jaar bij De Wereld van Jansje en is erg begaan met zijn collega’s. Hij is een echte grappenmaker. Wat vind je het lekkerste in de lunchroom? Mustafa: “Tomatensoep, appeltaart en citroentaart.’ ’

› 89 HRLM ✶ 73

Romke staat samen op de foto met: GERBEN JOUSTRA, NAOMI BEUKENHORST en GINO MAHAKENA

Romke Leegstra

pedagogisch begeleider

“De medewerkers zijn hier in het kader van een arbeidsmatige dagbesteding. Ze doen belangrijk werk waar ze enorm trots op zijn. Het geeft hen voldoening, ze draaien mee met de maatschappij en zijn zichtbaar. Niet ergens achteraf, maar juist in het centrum van Haarlem. De dagbesteding is voor mensen met een licht verstandelijke beperking, syndroom van Down, autisme en niet aangeboren hersenletsel. Als pedagogisch begeleider pas ik verschillende methodieken toe binnen het team, die helpend zijn voor onze medewerkers. Ze komen naar mij toe, als vast aanspreekpunt. De zorgvraag is persoonlijk, voor iedere medewerker maak ik een eigen ondersteuningsplan. Samen bedenken we minimaal twee doelen waar we het komende jaar aan gaan werken. Ik ben trots op het feit dat de Wereld van Jansje mogelijkheden biedt waarmee de medewerkers zich steeds weer kunnen blijven ontwikkelen, vanuit veiligheid en nabijheid. Het werk bij Jansje is het sociale leven van onze medewerkers, samen met collega’s proberen we daar elke dag weer een feestje van te maken. Mijn motto is: Denk in mogelijkheden, niet in beperkingen.’’

74 ✶ HRLM 89

Sandjai Doerga chef-kok

‘Alles gaat bij ons stap voor stap’

Tekst: Paula Zuidhof. Fotografie: Hélène Wiesenhaan.

“Regelmatig zitten de medewerkers en ik aan tafel om het menu voor de komende periode te bespreken. De gerechten die we op de kaart zetten gaan met de seizoenen mee. We maken alles zelf. Kijk maar eens naar onze gebakjes, zien die er niet lekker uit? Dat geldt natuurlijk ook voor onze broodjes en andere lunchgerechten. Als we de menukaart hebben samengesteld maak ik zelf de receptuur en die moet goed uit te voeren zijn, voor iedereen. Daarom schrijven we de recepten in korte, duidelijk zinnen op, waar nodig met behulp van pictogrammen. Alles gaat stap voor stap en elke stap wordt afgevinkt door de medewerker. Soms krijgen de gerechten de naam van de bedenker, zoals Maaikes zalmwrap, Maritakoekjes gemaakt door Marit en de beroemde Ludokos, de kokoskoekjes van Ludo. Ik doe de inkoop en zorg samen voor structuur in de keuken, zodat iedereen weet wat hij of zij moet doen. De medewerkers draaien ook mee met onze catering, voor 10 tot wel 200 mensen. Dat is best ingewikkeld, maar door een gedegen voorbereiding gaat het heel goed. Daar passen we onze planning op aan.”

› 89 HRLM ✶ 75

P

oëzie

George Moormann

George Moormann is naast dichter en beeldend kunstenaar ook essayist, boekenmaker en schrijfdocent (Schrijversvakschool Amsterdam). Hij was onder meer werkzaam als redacteur bij Tirade (Uitgeverij Van Oorschot) en als eerste officiële stadsdichter van de gemeente Haarlem. Met zijn poëzielaboratorium De Zingende Zaag verbindt hij sinds 1989 poëzie, performance, beeld en grafische vormgeving met elkaar. Het gedicht is geschreven voor Els Hendrikse (1944-2023) die van grote betekenis is geweest voor het Internationaal Orgelfestival Haarlem. Op de foto zien we Els samen met organist en componist Piet Kee voor hun geliefde Sint Bavokerk waar Piet decennia lang als stadsorganist het wereldberoemde Christian Müller-orgel bespeelde. In het vers van George is overigens sprake van het grote kerkorgel in de Notre-Dame te Parijs die in 2019 door brand werd verwoest. Meer informatie: www.dezingendezaag.com

76 ✶ HRLM 89

DE STEEN VAN HERACLES Zevenduizend orgelpijpen over elf registers toe maar ook nog wat nagels en zijn doornenkroon. Slaapwandelaars, taalslagers en dronkaards juichen spugen notentaal, al lopen zij op hun laatste wolkjes. Luchtbogen, waterspugers en een verdronken orgel de kathedraal die nog nooit zo druk nog nooit zo leeg haar neus is kwijtgeraakt, de spiraal van begeerte die schakel na schakel zijn magnetische krachten verloor.

Na het overlijden van een dierbare komt vroeg of laat het moment van opruimen. Wat blijft behouden en wat gaat weg? Martine en Elise van hart & ziel uitvaarten adviseren de tijd te nemen om in alle rust de bezittingen van een overledene uit te zoeken en keuzes te maken. Elise: “Sommige nabestaanden ruimen het liefst gelijk op, anderen willen liever nog even wachten. Dat verschilt per persoon, de een is er eerder aan toe dan de ander. Soms is haast geboden omdat de kamer of woning snel opgeleverd moet worden. Meestal is er tijd genoeg.” Martine: “Als je de tijd neemt voor het opruimen, kun je ook creatiever omgaan met de bezittingen van de overledene.” Elise: “Je kunt alles naar de kringloopwinkel brengen, maar er wellicht ook iemand in je omgeving blij mee maken. De stropdassen van opa bijvoorbeeld kunnen naar je studerende neef en de klerenkast is wellicht handig voor de dochter van je vriendin die op kamers gaat. Hetzelfde geldt voor kunst. Je kan het naar een veilinghuis brengen of er iemand gelukkig mee maken. Overledenen blijven zo langer in herinnering.” Martine: “Je kunt kleding doneren aan een goed doel zoals Dress for Success (zie kader hiernaast - red.) of er kussenhoezen van maken voor op de bank of het bed van bijvoorbeeld de kleinkinderen.” Een heel leven door je handen Martine: “Soms willen nabestaanden gelijk na een overlijden al de praktische zaken regelen. Wij adviseren eerst de focus op het afscheid te leggen. Daarna is er tijd genoeg om verzekeringen op te heffen of om bij de notaris langs te gaan. Door tijd te nemen voor het opruimen voorkom je overhaaste beslissingen. Er gaat een heel leven door je handen, denk aan foto’s, sieraden of aan medailles van de avondvierdaagse van jaren geleden. Het is fijn om daar stil bij te staan. Dat kan verdrietig zijn, maar levert ook mooie herinneringen en plezier op.” Elise: “Je kijkt terug op het leven van een dierbare. Rouwen heeft een functie. Snel uitzoeken en opruimen maakt het verdriet niet minder. Als je het te moeilijk vindt, doe het dan niet alleen, vraag hulp van vrienden of familieleden.” Planten uit de tuin Elise: “Tijdens het opruimen van de woning wordt de tuin vaak vergeten. Sommige overledenen zijn jaren druk geweest met de tuin, het was hun lust en hun leven. Heb je zelf een tuin, neem dan enkele planten en struiken mee en herplant ze. Hoe mooi is het als een heester of hortensia die jarenlang zorg en aandacht heeft gehad van een dierbare in jouw tuin bloeit en verder groeit.” HEB JE VRAGEN AAN ELISE EN MARTINE OVER EEN UITVAART? Je kan hart & ziel uitvaarten altijd bellen en een vrijblijvende afspraak maken. Een eerste oriëntatiegesprek is zonder kosten. (023) 820 0920 of kijk op www.hartenzieluitvaarten.nl.

AS IN EEN HANGER Anneke Bruin werkt vanuit een atelier in Amsterdam. Ze maakt keramiek en sieraden geïnspireerd door de natuur. Haar sieraden benadrukken en versterken de persoonlijke schoonheid van de drager. Ze maakt ook herinneringssieraden waarin een klein beetje as gestopt kan worden. www.annekebruin.nl

DRESS FOR SUCCESS Kleding die representatief is kun je goed onderbrengen bij Dress for Success. Dit initiatief is er voor iedereen met een minimaal inkomen die stappen wil zetten op weg naar economische zelfstandigheid. Bij Dress for Success worden mensen kosteloos voorzien van een set kleding en advies waarmee ze goed voor de dag kunnen komen. www.dressforsuccess.nl

NIET ALLEEN Iedereen krijgt in het leven te maken met verlies, afscheid en dus met rouw. En rouwen doet iedereen op zijn of haar eigen manier. Niet alles hoef je alleen te doen. Bij Stichting Nabestaandenzorg kun je terecht voor een gesprek of voor specifieke hulp. www.stichting-nabestaandenzorg.nl

89 HRLM ✶ 77

Tekst: Meta van der Meijden. Fotografie: Esmee van Loon (portret), Curly and Straight. Still: Judith Cappon.

T

ijd voor opruimen

AFSCHEID ✶

Fotografie: Noord-Hollands Archief.

✶ TOEN

De bus richting de Ramplaan slipt over de sneeuw en komt tegen een boom aan op de Julianalaan, tot grote nieuwsgierigheid van een paar kinderen – 1947

78 ✶ HRLM 89

COLUMN ✶

Dolly Bellefleur Dolly Bellefleur is het alter ego van cabaretier en tekstdichter Ruud Douma. Als boegbeeld van de LHBT+-beweging vraagt Dolly al ruim drie decennia op haar geheel eigen wijze aandacht voor mensenrechten in het algemeen en de acceptatie van LHBT+ in het bijzonder. Voor haar tomeloze inzet voor de emancipatiestrijd van LHBT+ mocht ze in 2014 uit handen van Eberhard van der Laan de Andreaspenning van de stad Amsterdam ontvangen. In 2020 werd door COC Nederland de Bob Angelo Penning aan Dolly uitgereikt.

Mens, durf te leven! “Heb je de feestdagen overleefd?” mocht ik niet eens zo lang geleden graag op sarcastische toon opmerken als ik een vriendin in het nieuwe jaar tegen het lijf liep. Waarbij ik met het woord ‘overleefd’ zinspeelde op de geestelijke en lichamelijke krachttoer die Kerstmis ieder jaar is. Al die borrels, brunches en dinertjes in het dennengroen. Het is toch niet te behappen en niet meer te doen? Mamma mia het staat buiten kijf dat je lijf het aan het einde van het jaar zwaar krijgt te verduren. Het is bepaald geen sinecure. Maar oh la la ook een uitgelezen kans om de teugels schaamteloos te laten vieren en met volle teugen te genieten. Wat ik dan ook met verve doe. Blijkbaar ga ik onbewust de rest van het jaar gebukt onder de ‘diëten-dik(ke)tatuur’ zoals chansonnière Marjol Flore vol overgave bezingt in haar lijflied: Waar zijn toch de Rubensvrouwen Vol en stevig in het vlees Ronde armen, forse heupen Welgevulde decolletés Vroeger werden ze bewonderd Om zo’n weelderig figuur Maar nu worden ze veroordeeld Door de calorie-cultuur Het diëten, het niet eten Maakt ons nu het leven zuur Hoor maar wat je niet meer mag eten Van die diëten-dik(ke)tatuur ’t Lijkt wel bijna een religie Zaligheid of hellepijn Zondig zij die lekker eten Zalig zij die mager zijn

Zodra ik mij, na mijn laatste optreden van het jaar, heb bevrijd van het strakke keurslijf van haute couture draaien mijn mond en spijsverteringsorganen overuren. Dan haalt deze hongerige madam ongeremd haar (kilo)gram. Maar de vraag “Heb je de feestdagen overleefd?” durf ik tegenwoordig eigenlijk niet meer te stellen. Bang dat iemand zal antwoorden dat een dierbare de feestdagen letterlijk niet heeft overleefd. Ineens behoor ik tot de groep waar de klappen vallen en blijkt Magere Hein een gulzige veelvraat te zijn. Haast iedere week is daar koffie met cake. Meer dan ooit word ik met mijn neus op het feit gedrukt dat alles ineens zo maar afgelopen kan zijn. Daarom is mijn enige goede voornemen dit jaar om mijn lijflied Mens, Durf Te Leven! ook werkelijk in de praktijk te brengen. Het krachtige kleinkunstlied waarmee ik mijn optredens afsluit werd weliswaar door Dirk Witte al in 1917 geschreven, maar is ruim een eeuw later nog steeds verrassend actueel: Het leven is heerlijk Het leven is mooi Maar vlieg uit in de lucht En kruip niet in een kooi Mens, durf te leven Je kop in de hoogte Je neus in de wind En lap aan je laars hoe een ander ’t vindt Hou een hart vol van warmte En van liefde in je borst Maar wees op je vierkante meter een vorst Wat je zoekt kan geen ander je geven Mens, durf te leven! Om te ontspannen maak ik trouwens regelmatig een zelfportret zoals hierboven bij mijn column is afgebeeld. Hoezo mag je niet met eten spelen...?

89 HRLM ✶ 79

80 ✶ HRLM 89

REPORTAGE ✶

MIJN HAARLEM KARIN VAN DER POL eigenaresse van Katharina Ceramics en The Clay Club Karin van der Pol woont met haar gezin al 21 jaar in Haarlem. Ze is een autodidacte keramiste en runt The Clay Club, een kleiclub waar je op een flexibele manier workshops en cursussen kunt volgen. We gingen met Karin in gesprek over ‘haar’ Haarlem.

HOE BEN JE IN HAARLEM TERECHTGEKOMEN? “Nadat ik tien jaar in het buitenland heb gewoond en veel heb gereisd, kwam ik in Londen terecht, waar ik werkte bij een investeringsbank. Daar leerde ik mijn man kennen. Toen wij samen een gezin wilden stichten, wilden we dat niet in Londen doen. Uiteindelijk zijn we in Amsterdam terechtgekomen, maar toen we daar op zoek gingen naar een koophuis, was de woningmarkt echt oververhit. Omdat mijn man graag naar zijn werk in Amsterdam wilde blijven fietsen, zijn we rondom Amsterdam gaan zoeken. Het werd het mooie Haarlem.” MOEST JE NIET ERG WENNEN AAN HAARLEM, NA LONDEN EN AMSTERDAM?

“In het begin, dus 21 jaar geleden, vond ik Haarlem behoorlijk rustig en niet heel erg divers. Dat is inmiddels wel veranderd. En het was natuurlijk ook een stuk rustiger dan Londen of Amsterdam, maar dat vond ik toen ideaal, omdat we hier al snel ons eerste kind kregen. Het centrum van Haarlem is door de jaren heen trouwens wel echt een stuk leuker en hipper geworden.” MOEST JE OOK NIET EEN BEETJE WENNEN AAN DE HAARLEMMERS? “Ja, best wel. Ze lijken in eerste instantie best afstandelijk, maar daar moet je even doorheen prikken. Toen we ons eerste kind hadden gekregen, vertelde iemand van het consultatiebureau dat Haarlemmers sowieso bekendstaan als stugge muggen. Daar was ik wel blij mee; dat het dus niet aan mij lag…” WAT ZIJN JOUW FAVORIETE PLEKKEN IN HAARLEM? “In het centrum is foodmarkt Mabrouk aan de Botermarkt mijn favoriete winkel. En ik vind het heel fijn om door de Vijfhoek en langs het Spaarne te wandelen, door al die kleine straatjes. Het uitzicht over het Spaarne is ook schitterend, net een film. De molen, oude huizen en kronkels van de rivier;

prachtig! Bij mij in de buurt ben ik vaak aan het wandelen in de omliggende natuur, zoals Elswout en Koningshof. Ik drink graag een kopje koffie in ’t Wapen van Kennemerland, ook hier dichtbij.” BEÏNVLOEDT HAARLEM OOK JOUW KUNST EN JE WERK? “Vooral de natuur inspireert mij, zoals de zee en het strand. Als ik met klei bezig ben, doe ik dat met zorg en liefde. Ik heb yoga, meditatie, mindfulness en reiki gestudeerd en het werken met klei komt daar dichtbij. Als je met het aardse materiaal werkt, raak je uit je hoofd en kom je in je lijf. Je bent in het hier en nu en door het materiaal te voelen, maakt je zenuwstelsel fijne hormonen aan. Daardoor ben ik echt verliefd op klei geworden. De dialoog dat je met de klei aangaat is meditatief; je raakt echt in een flow en raakt de tijd kwijt. Ook het samen dingen maken vind ik erg fijn en ik zie dat ook terug bij mijn cursisten, alsof dat gezamenlijke maakproces nog ergens in het collectieve geheugen zit.” Ben je benieuwd geworden naar het werk en The Clay Club van Karin? Kijk dan snel op www.katharinaceramics.com voor meer informatie.

89 HRLM ✶ 81

Tekst: Joost Dobbe. Fotografie: Daan Ruijter.

TEN EERSTE: BEN JIJ EEN ECHTE HAARLEMSE? “Nee, ik ben geboren en getogen in Nijmegen; onze familie woont er al jaren. Nijmegen is echt wel een andere stad dan Haarlem. Het is bruisender, doordat het een oude studentenstad is. Haarlem heeft dan weer een prachtig historisch centrum. Dat van Nijmegen is in de Tweede Wereldoorlog grotendeels gebombardeerd.”

BEELDEN TEYLERS MUSEUM Teylers Museum is een museum voor wetenschap en kunst, gesticht in 1784 als een openbare gelegenheid voor kunst en wetenschap. Het museum is genoemd naar bankier en lakenfabrikant Pieter Teyler van der Hulst (1702-1778). Hij liet zijn collectie en vermogen na aan de Teylers Stichting, die onder meer de bevordering van kunst en wetenschap tot doel had. Teylers Museum heeft de oudste museumzaal van Nederland. Het museum is sinds de stichting in 1784 geopend voor het publiek. Iedereen kent natuurlijk de beeldengroep bovenop de gevel van Teylers Museum: Wetenschap en Kunst door Faam bekroond van Bart van Hove (1850-1914). Minder bekend zijn wellicht de andere beelden van Bart van Hove in Teylers. Naast de entreehal bevindt zich een imposant trappenhuis met aan de wanden vier bronzen Engelachtige beelden; ook deze zijn van de hand van Bart van Hove. De beelden houden ieder een lamp vast, dit waren tot 1970 gaslampen.

82 ✶ HRLM 89

89 HRLM ✶ 83

Illustratie: Eric J. Coolen. Tekst: Yorick Coolen.

ONCOLOOG GERTY DE KLERK UIT HET SPAARNE GASTHUIS OVER EUTHANASIECONSULTEN Artsen die euthanasie uitvoeren moeten aan strenge eisen voldoen. Om hen daarbij te ondersteunen zijn er zogenaamde SCENartsen. SCEN staat voor Steun en Consultatie bij Euthanasie in Nederland. SCEN-artsen zijn huisartsen en medisch specialisten die speciaal zijn opgeleid. HRLM sprak over palliatieve zorg met oncoloog en SCEN-arts Gerty de Klerk. Sinds wanneer ben je SCEN-arts? “Ik ben zo’n tien jaar SCEN-arts en werk sinds 2000 als oncoloog. Ik maak deel uit van het palliatieve zorgteam van het Spaarne Gasthuis in Hoofddorp en voer zelf ook euthanasie uit. Ook ben ik lid van de Regionale Toetsingscommissie Euthanasie (RTE). Ik houd me dus vanuit verschillende invalshoeken bezig met het onderwerp. Per kwartaal heb ik een week dienst en een week achterwacht. Ook heb ik eens per kwartaal intervisie met andere SCEN-artsen, we reflecteren dan op ons handelen. Ik moet minimaal twintig SCEN-consulten per jaar doen.” Gebeurt het wel eens dat een euthanasieproces vertraagd wordt doordat er geen SCEN-arts beschikbaar is? “Nee nooit, er is altijd wel iemand beschikbaar. We hebben een grote regio. Er zijn SCENartsen die dienst of achterwacht hebben, en er is ook een vliegende keep. Daarnaast zijn er altijd mensen die bereid zijn in te springen. Iedereen doet het erbij, het is nooit spoedzorg. Een arts die voornemens is om een euthanasie uit te voeren belt naar een centraal nummer en van daaruit wordt een SCEN-arts ingeschakeld. Dat is ook om de onafhankelijkheid te waarborgen. Je kunt niet even een bevriende arts vragen om het te doen. Als ik mij niet onafhankelijk voel, doordat ik de arts of patiënt ken, doe ik het niet.” Hoe bereid je je voor op het consult? “Ik spreek eerst met de arts die het consult heeft aangevraagd en daarna lees ik de decursus, het ziekteverloop in de tijd.” En dan volgt het gesprek met de patiënt. Mogen anderen daarbij aanwezig zijn? “Idealiter spreek ik de patiënt even onder vier ogen. Ook om in alle vrijheid te kunnen

84 ✶ HRLM 89

INTERVIEW ✶

Het oordeel van een SCEN-arts is niet bindend. Maak je wel eens mee dat er wordt afgeweken van jouw advies? “De arts die het euthanasieverzoek heeft ontvangen, en eventueel gaat uitvoeren, heeft een eigen professionele verantwoordelijkheid. Hij of zij mag de euthanasie uitvoeren, maar heeft wel wat uit te leggen als de SCEN-arts er niet achter staat. Dat heb ik twee jaar geleden meegemaakt, ik heb toen geadviseerd om aanvullende informatie te vragen. Dat is gebeurd. Er is een tweede SCENarts gekomen en daarna is het goedgekeurd. Het gebeurt wel eens dat iemand toch afziet van euthanasie, er nog niet aan toe is. We worden ook wel eens te vroeg gevraagd. Hoewel dat eigenlijk niet de bedoeling is, we horen pas in beeld te komen als de euthanasie ook daadwerkelijk bijna plaats gaat vinden, doen we die vroegconsulten wel.”

Welke situaties vind je het lastigst? “Dementie en psychiatrie, hoewel er gelukkig goede richtlijnen zijn. Alzheimer is een uitzichtloze ziekte. Als je een goede wilsverklaring hebt en je bent wilsonbekwaam, dan kan het zijn dat de omgeving aangeeft dat het tijd is en dan mag het. Dat is verbeterd. Als je dementie hebt en kan onderbouwen dat er sprake is van ondraaglijk lijden, en niet wilsonbekwaam willen worden kan daar onderdeel van zijn, dan mag het ook. Bij een psychiatrische aandoening wordt er altijd een tweede, onafhankelijke, psychiater ingeschakeld.” Praat je ook met kinderen met een euthanasiewens? “Nee, dat heb ik in die tien jaar nog niet meegemaakt.” Welke misverstanden over een SCEN-consult kom je tegen? “Soms denken mensen dat ik de euthanasie ook uitvoer of dat ik meekom met de huisarts. Of dat ik hen kom toetsen. Ze zijn ook vaak wat zenuwachtig, alsof het een examen betreft. Ik leg dan altijd uit dat ik toets of de arts die de euthanasie gaat doen overal aan heeft gedacht. Het komt ook voor dat mensen zeggen dat ze recht hebben op euthanasie. Dat is ingewikkeld. Vaak is het de familie die dat zegt, maar soms is de mogelijkheid van euthanasie een gepasseerd station. Dan red je het niet meer. Ik vind het vooral belangrijk dat zo’n patiënt comfortabel is.” Welke situatie is je bijgebleven doordat deze bijzonder was? “Ieder mens is uniek, de een heeft de halve wereld rondgereisd en de ander niet, maar iedereen heeft iets te vertellen als je daar de ruimte voor geeft. Elk levensverhaal is boeiend. Sommige mensen zijn alleen, anderen worden liefdevol omringd door familie en vrienden. Natuurlijk is er verdriet

maar soms ook opluchting. Laatst voerde ik een euthanasie uit bij een oudere heer. Het was aan het einde van mijn werkdag. Ik ga nooit alleen en had een arts-assistent en een verpleegkundige meegenomen naar meneer. Zijn zoon en schoondochter waren ook aanwezig en met zijn dochter in Amerika was een videoverbinding. Meneer had een heel oude port speciaal bewaard voor deze gelegenheid. Daar hebben we met elkaar een glas van gedronken voor zijn euthanasie. Dat was bijzonder.” Wanneer iemand er alleen voor staat kan dat de euthanasiewens mogelijk beïnvloeden. Ook als iemand zich overbodig voelt, of een blok aan het been. Hoe zie jij dat? “Het alleen zijn kan onderdeel zijn van uitzichtloosheid, maar alleen zijn of je alleen voelen is niet voldoende onderbouwing voor euthanasie. Dat moet goed uitgezocht worden.” Heb je zelf wel eens van dichtbij een euthanasie meegemaakt en heeft dat je beïnvloed? “Toen ik 29 was is mijn moeder overleden door euthanasie. Het was op Goede Vrijdag, ik was zwanger. Het heeft veel indruk op mij gemaakt en is zeker van invloed geweest op het werk dat ik nu doe. Ik vind het fijn dat er artsen zijn die hun nek willen uitsteken. Het idee dat de toetsingscommissie je beoordeelt is voor velen best griezelig. Maar het is ook mooi, je maakt als arts samen met de patiënt en naasten iets heel intiems mee. Als ik een euthanasie in het ziekenhuis doe, werk ik altijd samen met één bepaalde apotheker. Dat vind ik fijn. Hij reikt mij de medicatie uit. Op de ochtend van de euthanasie denk ik bij het opstaan aan degene die later die dag zal overlijden. Ik ga ook altijd nog even bij hem of haar langs. Thuis praat ik er over met mijn partner. Het is geen standaardwerk en mag dat ook nooit worden.”

89 HRLM ✶ 85

Tekst: Gertien Koster.

bespreken of de euthanasie echt de diepste wens van de persoon zelf is. Daarna mogen er anderen bij komen. Dat kan ook steunend zijn. Ik toets of de arts die de euthanasie gaat doen aan alle zorgcriteria heeft gedacht. Dat vlecht ik door het gesprek. Ik vraag of de patiënt in zijn of haar eigen woorden kan vertellen wat er aan de hand is en wat de situatie ondraaglijk maakt. Ik check of diegene goed is voorgelicht, maar ook hoe hij in het leven staat, waar hij geboren is, of hij kinderen heeft en wat voor opleiding en werk hij heeft gedaan. Ik informeer of alternatieven besproken zijn en of hij of zij al eens een sterfproces van een naaste heeft meegemaakt en welke indruk dat heeft achtergelaten. Kortom, ik vorm mij een beeld van de persoon die euthanasie wil. Zo’n gesprek duurt minimaal een uur. Aan de aanvrager van het consult vraag ik vooraf of hij gelijk gebeld wil worden na het gesprek. Meestal willen ze dat wel. Dan bel ik vanuit de auto om een uitgebreide terugkoppeling te geven. Op een later tijdstip maak ik een verslag.”

samen met HRLM ✶

Kunstlijn en HRLM op atelierbezoek bij…

Rosa Navarro

‘Kunst is voor mij een vlucht uit de werkelijkheid’ › 89 HRLM ✶ 87

f 88 ✶ HRLM 89

‘Het eindresultaat is steeds weer een verrassing’ Figuratieve en abstracte vormen in opvallende kleuren kenmerken de fotoprints van Rosa Navarro. De kunstenaar experimenteert met fotografietechnieken. “Als ik werk voel ik me gelukkig en hoef ik even niet na te denken over de ellende in de wereld.” Rosa heeft haar werkruimte in een grote schuur in de achtertuin van haar woning aan de Brouwersvaart. De wanden van het atelier hangen vol met ingelijste fotoprints. De meeste werken hebben felle kleuren, roze en blauw overheersen. Het zijn afdrukken van planten, objecten en vloeistoffen. Midden in het atelier staat een tafel met daarboven een grote UV-lamp. Op de grond en in kasten staan dozen met fotopapier en prints, potten verf, flessen vloeistof en stapels papier in verschillende kleuren. De kunstenaar studeerde af aan de faculteit voor Schone Kunsten aan de Universiteit van Barcelona. Na jaren schilderen stapte ze over op fotografietechnieken als blauwdruk (cyanotypie), fotogram en lumen print. Er ging een wereld voor haar open. “Ik liep vast met schilderen. Ik miste de techniek om verder te komen, dat frustreerde me.” Via een bevriende fotograaf ontdekte ze cyanotypie, een fotografisch proces waarbij na ontwikkeling een cyaan-blauwe afdruk ontstaat. “Ik was gelijk geïntrigeerd. Terug in Nederland begon ik te experimenteren. Het bijzondere van deze methode is dat je op een betrekkelijk eenvoudige wijze een mooi resultaat krijgt. Het nadeel is dat de afdruk altijd blauw is, een beetje eentonig.” FOTOPAPIER IN DE ZON Rosa werkt ook met fotografische procedures als fotogram en lumen print. Het afdrukken van een voorwerp dat direct op lichtgevoelig materiaal is gelegd en vervolgens belicht. “Ik zal laten zien hoe het werkt.” Ze loopt naar de werktafel met UV-lamp. “Dit bloemetje bijvoorbeeld leg ik op het fotopapier met daarop een glasplaat om het te fixeren.” Ze knipt de UV-lamp aan, die luid begint te zoemen. Het felle licht schijnt op de bloem. “Waar het UVlicht het papier belicht verschijnt kleur, onder de bloem blijft het wit. Door het papier langer of korter aan licht bloot te stellen krijgt het meer of minder kleur.” Rosa zet de lamp weer uit.

samen met HRLM ✶

› 89 HRLM ✶ 89

‘Ik spring snel van het ene over op het andere’

“Als ik het papier te lang belicht wordt de kleur te fel. Meestal is tien minuten genoeg. In de zomer maak ik gebruik van de zon, dat gaat veel sneller. In vijf minuten heb je een mooie kleur. Vervolgens maak ik een foto van de afdruk en die ontwikkel ik. Van het origineel vervagen de kleuren in de loop der tijd, het wordt uiteindelijk een zwartwit print.” Inmiddels heeft Rosa dozen vol met verkleurde afdrukken. Ze weet niet of ze er wat mee kan, maar wil ze ook niet weggooien. “Misschien maak ik er wel één groot kunstwerk mee.” EFFECTEN VAN ZEEPBELLEN De kleuren die tijdens de belichting ontstaan zijn afhankelijk van het soort papier dat Rosa gebruikt. Volgens haar hangt de kleur af van de hoeveelheid zilver in het papier. Ze graaft in een grote doos en toont prints in rozeen paarstinten. “Ik werk afwisselend met papier van het merk Ilford en Foma.” Naast experimenteren met licht varieert ze ook in onderwerpen. De kunstenaar onderzocht onder meer de effecten van het belichten van zeepbellen en kartonnen verpakkingsmaterialen op fotopapier. “Soms pakt het goed uit en andere keren niet. Dat

90 ✶ HRLM 89

is onderdeel van het experiment. Ik heb wel het gevoel steeds beter te snappen hoe het werkt, maar je kan het effect niet helemaal beheersen. Het eindresultaat is iedere keer een verrassing.” Soms kleurt ze de prints later nog wat bij met verf of viltstift. Momenteel is ze aan het onderzoeken wat er nog meer mogelijk is met blauwdruk. ”Ik druk nu af op glas in plaats van op fotopapier. Aan het mengsel van chemicaliën voeg ik verf toe en breng dat aan op het glas. Zo kan ik variëren in kleur en zijn niet alle afdrukken blauw.” AANGEVRETEN BLAADJES Rosa haalt haar inspiratie hoofdzakelijk uit de natuur. Ze raakt geïnspireerd door wat ze om zich heen ziet. “Planten, bomen, en het verstrijken van de seizoenen. Ik let op details in het landschap, zoals bloemetjes of speciale bladeren. Ik heb honderden aangevreten blaadjes gefotografeerd, bepaalde rupsjes eten hele patronen in het blad. Ik maak visueel werk, er zit niet per se een diepere boodschap achter. Ik ben wel zeer begaan met de klimaatproblematiek. De wereld is zo gek op het moment, we maken alles kapot.” Ze maakte een serie fotoprints over de ‘plastic soep’, de opeenhoping van grote

hoeveelheden plastic en ander afval in oceanen en zeeën. Het zijn afdrukken van afstervend koraal en ronddrijvende plastic zakken. “Waar zijn wij mee bezig? Ik maak me daar echt zorgen om. Het lastige is dat ik als individu niets kan veranderen aan oorlogen of hongersnood bijvoorbeeld. Ik voel me vaak machteloos. Uit protest zou ik politieke kunst kunnen maken, maar dan kom ik helemaal niet meer los van dat rotgevoel. Mijn omgeving snapt niet altijd waarom ik me zo druk maak om al het slechte in de wereld. Misschien ben ik hypergevoelig. Eigenlijk wil ik het er liever niet over hebben, het deprimeert mij. Ik laat liever het mooie van de natuur zien, even wegvluchten uit de ellende. Als ik werk hoef ik niet na te denken en ben ik puur bezig met de techniek voor een mooi resultaat. Daar word ik blij van. Geluksmomentjes creëren, dat is toch een mooie reden om kunst te maken.” BUBBELTJESPLASTIC EN ORIGAMI Kunst maken en kunst kijken geeft Rosa voldoening én betekenis aan haar leven. Ze vindt het fantastisch om kunst van anderen te zien en te bewonderen. “Voor mij is dat

‘Experimenteren met fotografie boeit me’

van levensbelang, een ontsnapping aan de problemen die er spelen in de wereld. In de coronatijd werden musea gesloten, dat vond ik zwaar. Ik heb kunst nodig. Ook alle culturele activiteiten vielen weg, zoals theater en film. Gelukkig is dat nu allemaal weer toegankelijk.” Naast inspiratie uit de natuur haalt Rosa ook ideeën voor fotografie uit haar directe omgeving. Denk aan aparte objecten en grappige of interessante materialen als bubbeltjesplastic, tule of gaas. “Ik heb veel origami, Japanse vouwkunst, gefotografeerd. Echt prachtig. Ik hou van Japan, de tradities en de natuur. Mensen fotografeer ik bijna niet. Ik ben niet zo blij met de mensheid op het moment, het is moeilijk om nog het mooie in de mens te zien. Bomen en planten zijn voor mij veel interessanter.” CONSTANTE ONTDEKKINGSTOCHT Rosa maakt wat ze mooi vindt én waar ze gelukkig van wordt. Het experimenteren met fotografische technieken vindt ze fascinerend. “Het is boeiend om steeds weer nieuwe methoden uit te proberen en te kijken wat allemaal mogelijk is. Op een zeker moment heb ik alles uitgetest en ga ik op zoek naar een andere techniek. Het is een constante ontdekkingstocht voor mij. Sommige kunstenaars gaan heel lang door op één thema, of werken binnen één bepaalde stijl en maken daar echt een studie van. Ik spring snel van het ene over op het andere, heel associatief. Dit is leuk denk ik dan, eens kijken wat ik daar allemaal mee kan. Steeds weer op zoek naar nieuwe uitdagingen, dat past bij mij. Als klein meisje was ik al zo, een beetje onrustig. Op school vonden ze dat ingewikkeld, de leraar wilde dat ik ging schaken om meer concentratievermogen te ontwikkelen. Ik zat graag in mijn eigen droomwereld. Misschien is dat nog steeds wel zo en dan vooral in een mooiere wereld”, zegt ze lachend. ✶ NIEUWSGIERIG HOE DE BEELDEN VAN CYANOTYPIE ONTSTAAN? Rosa Navarro organiseert workshops. Ze geeft uitleg over het maken van fotogrammen met verschillende objecten en leert hoe je van een foto een blauwe print kan maken. Voor meer informatie: rmnavarro_2000@yahoo.es of 06-27560977.

89 HRLM ✶ 91

Tekst: Meta van der Meijden. Fotografie: Christhilde Klein.

samen met HRLM ✶

92 ✶ HRLM 89

KOKEN ✶

COUSCOUS

MET GEHAKTBALLETJES

Voor 6 personen | Bereidingstijd: 90 minuten • 1 kg fijne of middelfijne couscous (griesmeel van durum, spelt, gerst, enz.) • 250 ml olijfolie, plus een beetje extra • 100 g boter • 1 tl smen (gerijpte boter, optioneel) • ½ bosje koriander, fijngehakt • ½ bosje bladpeterselie, fijngehakt • 1 gele ui, fijngehakt • 5 teentjes knoflook, fijngehakt • 500 g rundergehakt • 1 tl gemalen komijn • 1 tl kurkuma • 1 tl karwijzaad • 1 tl gemberpoeder • 1 el ras el hanout • 100 g paneermeel van oudbakken brood • 300 g tomatenblokjes uit blik • geraspte schil van 1 biologische citroen • 100 g geroosterde pijnboompitten • zout en peper 1 Bereid de couscous in bouillon. Doe als je geen couscoussier of stoompan hebt de couscous gewoon in een grote kom. Voeg de olijfolie toe en roer de korrels luchtig met je handen. Schenk 1 liter bouillon bij de couscous. Dek de kom af met plastic folie en wacht 5 minuten. Roer de korrels daarna luchtig met een vork en voeg de boter en eventuele smen toe. Breng de couscous eventueel voor het toevoegen van het water op smaak met de ras el hanout en 1 theelepel zout. GEMAAKT MET LIEFDE In Shoukran voert chef Abdel Alaoui je langs zijn rijke culinaire familiegeschiedenis en geeft hij menig traditioneel gerecht een moderne twist. Met de honderd recepten die dit kookboek rijk is, zet je gegarandeerd een waar Marokkaans feestmaal op tafel waarvoor iedereen je duizendmaal zal bedanken. Shoukran! Uitgeverij Becht, € 26,99.

2 Doe ondertussen de koriander en peterselie (houd een beetje achter voor de garnering) met de helft van de ui en knoflook in een grote kom met het rundergehakt, de komijn, kurkuma, het karwijzaad, gemberpoeder en wat zout en peper. Voeg het paneermeel toe en vorm balletjes ter grootte van een walnoot. 3 Schenk een beetje olijfolie in een grote pan of braadpan, voeg de andere helft van de ui en knoflook toe en bak ze op laag vuur tot ze kleur krijgen. Doe de tomatenblokjes erbij en breng op smaak met wat zout en peper. Laat 5 minuten op laag vuur inkoken. Doe de citroenschil erbij en schik de gehaktballetjes erop. Leg het deksel op de pan en stoof de balletjes 10 minuten. 4 Schep de couscous in een berg op een diep bord en schik de balletjes met de saus erop. Bestrooi het gerecht met pijnboompitten en wat verse kruiden.

89 HRLM ✶ 93

Uitgelicht Het complete, allesomvattende boek over elk liedje van Boudewijn de Groot. Testament, Het land van Maas en Waal, Verdronken vlinder, Als de rook om je hoofd is verdwenen en Avond, maar ook Pastorale, Malle Babbe en Annabel: het oeuvre van Boudewijn de Groot is rijk en strekt zich uit over zeven decennia. Aan de vooravond van zijn tachtigste levensjaar sprak Boudewijn de Groot vele tientallen uren met muziekjournalist Peter Voskuil. Ze luisterden elk officieel uitgebracht liedje terug waar hij als artiest, songwriter, producer of gastmuzikant bij betrokken was. Album voor album, liedje voor liedje, noot voor noot. Dit zijn de verhalen achter al zijn liedjes. Aangevuld met historische documenten en zeldzame, niet eerder gepubliceerde fotografie uit tal van archieven (waaronder ook dat van Boudewijn zelf) is dit het ultieme, geautoriseerde standaardwerk over zijn carrière. Spectrum, € 69,99.

HAARLEMSE NIEUWE

Inspirerend

Wanneer Amir hoort dat zijn vader een week eerder in Alexandrië is begraven, probeert hij die informatie weg te stoppen, de stad en zijn vader te vergeten. Hij wil in Nederland wortelen en carrière maken. Tussen morgenzee en avondland laat op sprankelende wijze zien hoe uit een mengelmoes van culturen nieuwe, inspirerende verhalen ontstaan. Querido, € 24,99.

VERBODEN LIEFDE In dit waargebeurde verhaal krijgt een getrouwde vrouw van achtendertig in de jaren ’60 een relatie met de zestienjarige vriend van haar zoon. Diverse malen proberen ze een einde aan hun verhouding te maken, maar beiden ervaren hun liefde als iets magisch, groter dan deze wereld. Langzaam stevenen ze af op een drama dat hun levens voorgoed zal veranderen. Uitgeverij Aspekt, € 22,95.

Verleden

Koloniaal Haarlem concentreert zich op de rol van Haarlemmers en hun bedrijven, maar beschrijft ook wat de inwoners, vroeger en nu, merken van de handel en wandel van stadgenoten in onder meer Suriname, de eilanden onder Nederlands gezag in de Caraïben en voormalig Nederlands-Indië. Hierbij is er ook aandacht voor stemmen die klonken tegen het systeem van slavernij en kolonialisme. Loutje Uitgeverij, € 19,95.

RODE HAKKEN Dit boek gaat over femicide, moord op vrouwen. Vaak is de dader de (ex-)partner. Het is belangrijk dat iedereen weet wat femicide is en hoe je het herkent. Met rode schoenen als symbool voor vrouwenmoord wordt jaarlijks overal geprotesteerd. De auteurs schenken hun deel van de opbrengsten van dit boek aan Orange the World, de campagne tegen geweld tegen vrouwen en meisjes. Gopher, € 18,50.

Alle boeken op deze pagina’s zijn verkrijgbaar bij De Vries Van Stockum.

94 ✶ HRLM 89

Grootheid

Frans Hals was naast Rembrandt en Vermeer een van de drie grote schilders van de zeventiende eeuw. Bovenal was hij de beroemdste portretschilder van zijn tijd. Steven Nadler voert de lezer mee in de roerige wereld van de Nederlandse Republiek van de zeventiende eeuw en het sociale en culturele leven van Haarlem, waar Frans Hals zijn leven lang woonde. Atlas Contact, € 34,99.

LEZEN ✶

De keuze van De Vries Van Stockum WONDERLIJKE VRIENDSCHAP Een buitengewoon woordeloos prentenboek over een konijn, een boom en hun wonderbaarlijke zoektocht naar vriendschap, verbeelding en een gemeenschap. Verwonder je samen met kinderen van alle leeftijden over de magische kracht van de natuur. Een visueel overdonderend, woordeloos avontuur vol verrassingen en vriendschap die je vleugels geeft. Een buitengewone vriendschap bloeit op, die werkelijk alle vormen aanneemt. Uitgeverij De Eenhoorn, € 27,50. BIJZONDERE PRESTATIES! Een talent hebben maar het niet mogen ontwikkelen omdat je een vrouw bent. Het was vele eeuwen de realiteit, maar er waren altijd vrouwen die het toch lukte hun gaven te ontwikkelen. In Opmerkelijke vrouwen verdiept Josephine Rombouts zich in de levens van vorstinnen en kokkinnen, wetenschappers en ondernemers die schier onmogelijke hordes moesten nemen om tot hun bijzondere prestaties te komen. Querido, € 24,99. VERSTANDIGE ZINNETJES Geliefd columnist Aaf Brandt Corstius laat zich inspireren door uitspraken die ze in het dagelijks leven tegenkomt en die haar raken of aan het denken zetten – een perfect cadeauboek. Aaf noteert elk verstandig zinnetje in haar notitieblok, om later op te schrijven hoe ze het zelf toepast in haar leven. En hoe het behulpzaam kan zijn in ieders bestaan. Dit boek staat vol verhalen over deze wijze zinnen, verzameld door jaren goed opletten. Ook over die kabouter en zijn muts. J.M. Meulenhoff, € 17,50. GEVAARLIJKE PLEK In de nieuwe thriller van de auteur van Ik ben Pelgrim opent CIA-agent Kane de jacht op een terrorist die de wereld dreigt te vernietigen. Wanneer je, net als Kane, werkzaam bent als spion voor de CIA in Verboden Gebieden, dan hebben grenzen geen betekenis. Jouw taak is om je toegang te verschaffen, te doen wat nodig is en weer te ontsnappen... op welke manier dan ook. Je weet wanneer je moet rennen, wanneer je je moet verstoppen en wanneer je moet schieten. Maar voor sommige plekken gelden de standaardregels niet. A.W. Bruna Uitgevers, € 29,99. BRILJANT EENVOUDIG KOKEN De langverwachte opvolger van culinaire klassieker Polpo: het allerlekkerste uit de keuken van Florence. Brutto ma buono, ofwel: lelijk, maar goed. Dit is de keuken van Florence – verbluffend eenvoudig, met weinig ingrediënten, maar uitzonderlijk goed. Dit nieuwe, oogstrelende kookboek van Russell Norman bevat de beste recepten uit zijn veelgeprezen Londense restaurant Trattoria Brutto. Met gerechten voor elke thuiskok en Russells inspirerende verhalen en insider tips is Brutto een liefdesverklaring aan de eerlijke Toscaanse keuken. Fontaine Uitgevers, € 34,99.

Jeltjes favoriete boek DE ONZICHTBAREN Prachtige roman afspelend in het snel veranderende Rusland in de jaren ’80 over de kracht van het vertellen van verhalen en het verwezenlijken van idealen. Indrukwekkende tweede roman van Frank Nellen. Hollands Diep, € 22,99.

JELTJE DE VRIES Directeur De Vries Van Stockum

89 HRLM ✶ 95

IN BEELD

Er was weer heel veel te doen in Haarlem. HRLM-fotograaf Franklin van der Erf legt voorstellingen en evenementen vast. DE AVOND VAN HET NAMENLIED

KERSTMARKT MUSEUMNACHT KIDS

VERJAARDAG HAARLEM

Gespot

Fotografie: Linda Llambias.

Lopend in onze mooie stad moet je soms even stilstaan bij een opvallend en verrassend beeld.

89 HRLM ✶ 97

HET LEUKSTE TIJDSCHRIFT VOOR OUDERS MET JONGE KINDEREN

HRLM Van alles voor en over kleine en grote mensen

15

LEKKER BEZIG!

Nu overal verkrijgbaar!

waar je kwaliteit beleeft

De specialist in Haarlem en omgeving voor al uw audio-, video- en witgoedapparatuur. Al sinds 1965 staan wij voor u klaar. Offline & Online!

KLEVERPARKWEG 11 . 023 5271424 . INFO@ANDREA .NL . WWW. ANDREA .NL

100 ✶ HRLM 89