Cornelius Jakhelln
Verdenshavet Sagaroman
Av samme forfatter: Gebura muse. Quadra natura 0001. Diktning, 2001. Yggdraliv. Quadra natura 0011. Diktning, 2004. Fagernorn. Quadra natura 0111. Diktning, 2006. Gudenes fall. Sagaroman, 2007. Rikke gidder ikke! Barnebok, 2008. Galderhug. Quadra natura 1111. Diktning, 2008. Voguesville. Kriminalroman, 2009. Trisyn. Dikt, 2010. Kosmopolis. Dikt frå den norrøne diaspora, 2011. Raseri. En hvitings forsøk på en selvbiosofi, 2011. Umgangskrigen. Dikt, 2013. Germania. Roman, 2014. Lysbilder. Dikt, 2015. Til ungdommen (red.) Antologi, 2016. Kulden er de andre. Ungdomsdikt, 2016. Nazi Jihad. Uroman, 2017. Jeg er mennesket. Dikt i naturlig utvalg, 2018.
© CAPPELEN DAMM AS, Oslo, 2019 ISBN 978-82-02-59888-4 1. utgave, 1. opplag 2019 Omslagsdesign: Martin Kvamme Sats: Type-it AS, Tronheim 2019 Trykk og innbinding: ScandBook UAB, 2019 Satt i 10/14 pkt. Sabon og trykt på 80 g Enso Creamy 1,8 Materialet i denne publikasjonen er omfattet av åndsverklovens bestemmelser. Uten særskilt avtale med Cappelen Damm AS er enhver eksemplarfremstilling og tilgjengeliggjøring bare tillatt i den utstrekning det er hjemlet i lov eller tillatt gjennom avtale med Kopinor, interesseorgan for rettighetshavere til åndsverk. Utnyttelse i strid med lov eller avtale kan medføre erstatningsansvar og inndragning, og kan straffes med bøter eller fengsel. www.cappelendamm.no
første bok. allheimføinger
O.
§ 1. Påppdatering fra Radio O: Stimpønkera i Majjones «Råkkeriffet bjynner gadadada-bång-baba-bång-bababababababababa! Halla fra Valhalla, fålks, og vellkommen te første påppdateringa fra Radio O! Dette er deres pratekammrat O som herjer i studio på Effem 99.9! I dag skal det handle om stimpønkera i Majjones. En gang jei var ute og reka i Lånndånn, traff jei på fire svartkledde typer med kølsvart farga hår, trangblække dennimbukser og non jævli spisse buuts. De var ganske like å se te, kjekke karer, men kansje litt tynne. Den ene sa te mei med en gang han så mei: «Gabbagubbe hei!» Og jei bare «gabbagabba hei!» tebake. Det var no spessielt med detta bændet, alle kara hadde det blække håret rett opp i non veldie spisser, nesten som et kunstverk a Mona Hatsoum. Tre a dem drassa på non durabelie, blække gittarkasser. «Va speller dere ‘a, gutter?» spurte jei. «Stimpønk!» kom det konntant. «Aha! Dere går i stim?» 7
«Ser det sånn ut, eller, gabbagubbe?» «Ja, det jør jo enkli det. Nei, serr, jei veit at stimpønk er ei blanning a lukk fra dampmaskinas tid og den angliske pønkrørsla. Se skikkeli mokkabønnegammal ut og være mekti sinna. Rait?» «Rait.» «Va heter bændet? Pangpang Kåbbåis?» «Nei, Majjones heter vi. Alle i bændet har samme etternavn. Majjones med cojones!» «Nettopp, dere er vi mange som har hørt om. Hadde dere ikke ei låt som hette ‘Gamperævva’?» «Det er kårrekt!» sa Stompa Majjones. «Å var d’ikke noe greier med at dere pleide å knuse mjælkeflasker på panna?» «Jo, kan stemme det! Det var Thomas her som bjynte med det. Han blei så gira a all denne geitemjælka at han bare måtte knuse no!» «Va’kke det starten på stimpønken? Må ha jort jævli vont å knuse den mjælkeflaska på panna! Hæ?» «Nei, godt var d’ikke akkurat! Det var en skitten jobb som måtte jøres. Det er slik jei ser det i dag.» «Å den melkebarten du hadde! Hahaha!» kom det fra Bodø Majjones. «Drekke mjælk, knuse mjælkeflasker, dere heter Majjones … Har dere i bændet et spessielt forhold te meieriprodukter?» «Far min var mjælkebonne, han!» sa Stompa, «han hadde mjælkebar på gården og allting! Korovi Mjølkebar kalte han ‘en. Dialekt for ‘Kurævva’, asså.» «Tenker den mjælka smakte friskt!» «Like friskt som mjelka åt mor di!» 8
«Da ska vi høre en av de nye låtene deres. Vilken blir det?» «Melkerampegutter!» «Jess og væsjego!» Råkkeriffet bjynner gadadada-bång-baba-bång-babablablablablablablabla og derfra rugger og ruller det videre rett opp på øverste råkkehylle! Vi skipper reklamen og er tebake i studio med O bak mikken! Dette er et inntervju jei husker at jei jore med stimpønkera i Majjones. «Så, karer, vordan får dere disse veldie hårspissene deres te å stå så rett opp?» «Nei, faen, det var spørsmålet vi ikke ville ha! Det er hemmeli, ser du!» «Mumle mumle, hemli hemli?» «Ja, viss vi gir fra oss hemmeliheten, så ville jo alle bænd bjynne å se ut som oss, eller hæ?» «Åkei, jei tror vi risper katta ut a sekken. Klare? Stimpønkera i Majjones bruker FISKELIM i håret?» Og hele bændet te å gispe! Og de bare: «Vordan faen visste du det, gabbagubbe? Hæ?» «Ellementært!» sa jei til dem, «jei er fæn a bændet, og har mange ganger prøvd å se sånn ut på håret sjæl! Prøvde mei fram i hemmelihet foran speilet. Og det var bare én løsning på superoblemet: godt, gammaldags fiskelim!» Så tok jei non skritt nærmere de durabelie gittarkassene og sa: 9
«Få se va dere har i kassene ‘a?» Da blei det nøling blant Majjonesgutta. «Nei, det kan du’kke. Vi er opptatt a at innstrumenta våre ska behandles som om det var no helli.» «He-he-helli? Men æ’kke dere et stimpønkbænd, eller? Gabba gabba hæ?» «Jo, seff er vi det, men du bare kan’ke se gittarne. Sårri.» «Va er det som lukter sånn da? Det ska jo’kke lukte no særli a en gittar?» Etter mye om og menn fikk jei Majjones-gutta te a åpne gittarkassene. Håffyfaen for en stank! «Va ER det dere har i kassene deres, gutter?» I det hælvetes stinkende sammensuriet som lå i kassene og rapte på full fiskepinne, var det skinn og bein a lofottårsk, ål, laks og gjedde. Faren te en av kara i Majjones var superfisker og tok dette med fisk kommplett allvorli. Det så bra ut å gå med gittarkasser på byen, det var de enie om i bændet, men det var jo no jævla drass med alle disse innstrumenta. Særli for mussikere som ikke øver. Va er da mer praktisk enn å bære lette kasser? Videre, fortalte Stompa Majjones, kunne superfiskærn lage fiskeskinnsbuuts te bændet! Men skinna måtte ligge litt først. Bevegelse var bra for kvaliteten på skinnet, sa’n! Og på de hundrevis a fiskeryggradene som lå der og skompa og immpregnerte skinnet a lofottårsk, ål, laks og gjedde, kokte’n fiskelim! Fiskebein te stimpønkhåret og fiskeskinn te kikkæssbuutsa! 10
Jei trur forresten at både innsia og utsia a gittarkassene blei litt immpregnert åsså. Hånntaket var så klistrete a fiskelim at hadde du først tatt i det, så var du støkk! Å ta en Majjones-gutt i hånda sku man åsså passe sei litt for, for plutseli hadde du en siamesisk råkketvilling med dei vor enn du gikk! «Du jore det med en Majjonesgutt, og nå vil du ha mer!» Den første skiva te Majjones hette «Joggurt til du spyr», og på den leverte gutta konntant kikkæssråkk med et årntli tupp i disserævva. Tittelkuttet handla om vordan Stompa og Bodø hadde rappa joggurt i kantina på innternatskolen og drukke så mye at de bare måtte hylsprute med halsen! Så sia disse fire kjekke unge gutta møttes på innternatskolen i Harstad, har de dratt Nårrge rundt og levert innternatskoleråkk som sparker ræv. Alle som har vært på konnsert med Majjones-gutta kjenner du igjen på det klistrete håndtrykket og en svak odør av fæsk. De er kvikke i glugga alle mann, bedre ungdom finnes knapt i nårsk mussikk! «Dø, radiomannen, forresten», sa Bodø: «Snakka ikke du litt rart, nesten som en pollitikker?» «Hæ, jei, nei? Håneidu! Jei er en mann a folket, gottsli og jovvial, det stemmer, men non pollitikker er jei nok ikke, de folka der klarer fint å prosstituere mødra sine uten min jælp. Før i tia var jei komiker, kansje det sitter ijen non vegglus i stilen.» «Komiker, du?» «Det gikk rævva, det jore det. Prodduktet var tørre vitser, nokså påengløse, attpåte levert ovenfra og ned.» 11
«Det hørtes jo egentli litt morsomt ut, hæ?» «Nei, det var ugøy», svarte jei, som sant var. «Men la oss vende tebake te bændet. På Ungdommens kullturmønstring blei det med den ene ganga Majjones opptrådte. Vi snakker skikkeli spikerbilly, fire kåte ungfoler på scena med spaiks i håret og spisse fiskeskinnsbuuts! De åpna rått med ‘Bengler i byen’, fulgte opp med ‘Baktung i Bergen’ – og etter den låta gikk det sjikkeli dritt. ‘Baktung’ handler om da Majjones-gutta satt på hybel i Bergen og freista å drekka sei stinnfotle på kullturmjælk under en lutefiskmedda. Spessialista veit jo det, at litt allkohol er det i kullturmjælk, og kansje åsså en ørliten knært i lutefisken? Det gikk ikke bedre enn med joggurten, og alle Majjosene til å åpne halsene og sprutespre galle og magesyre om sei. Særli vokkis Stompa hadde god draiv på dette med kullturmjælka, te Ungdommens kullturmønstring hadde han med sei hele tjue liter traddisjonell norsk styrkedrikk! Og Stompa te å bælme kullturmjælk i settet, og helle noe a den gode, seige drinken ned i tuten på bændkameratene jore han åsså. Refrenget var vitt! ‘Er d’ikke deili å drekke no nårrsk / Er d’ikke herli å halse litt tårsk’ etc. Og hompetitten hompetatten om ikke det skompa litt på publikum åsså! ‘Dette er for den kullturelle magesekken’, gaula han ut, Stompen, og rekti dynka de første radene a publikum med sunne bifidusbakterier i litervis. På den tia var det mye blække klær på kullturmønstringa, men etter Majjosenes første og eneste konnsert på UKM var de vite som fiskebollejesuser, alle mann! Det satt ærverdiheter fra bårrgerskapet der, et eldre par i bunad – begge 12
beinvite som blendaengler! Det der blei en sånn flau vits på fortauet uttafor etter konnserten: ‘Når kommer jesusbunaden?’ ‘Det er makt i de knyttede hender.’ Slike vitser dro Majjones-gutta der de sto med sine røde neser. Nei, bedre ungdom finner du fasan mei ikke! Sia den gang er det slutt på å tømme litervis med kullturmjelk på konnserter – men bakkdråppen te Majjones har det kjente og kjære finlandiamotivet te kullturmjelkkartongen! Sjønt vitt og blått, med kullturmjelk for fred. Det var alt for i dag! O i studio takker av med mjuk mussikk og vikingmjokk til alle!»
TVISYN
§ 2. Sogeskrivaren Tiden er en isbre som utsletter sporene våre. Den skyver hukommelsen gjennom dalføret og brer den ut over viddene. I ismassen virker alle steder like. I tiden er alle steder ett. Gebura
Det ligg ein fridom i det å vera åleine. Eg tarv ikkje nokon annan, so lenge eg hev eit brød og ein brunn, eit bord og ein benk. Ute susar vinden i bjørketrei, lauvet hev sprunge ut i sitrande, grøne kransar. Dersom kvistene med lauv skulde likna lekkjor der dei heng, vel, då måtte det vera lekkjone som held haust og vinter attende. Fyrste dagen. Eg sit i stilla, på ein trestol i ei hytte attmed Verdshavet. Klokka er mest halv fem på ettermiddagen, ei fluge surrar rundt i romet. Det er tomt etter 14
gjestene som fór. Dei reiste, eg vart attende, som so ofte fyrr. Fuglane kvitrar, eg greier aldri å tenkja på deim som noko anna enn naturens eigne lirekasser. Song etter song lirer dei av seg, ringjetonar å lasta ned i hugen, den døyande hugen. Å vera åleine tyder å hava fienden på fråstand. Fienden er ikkje her. Det i seg sjølv er grunn nok til å gjera meg glad: Fienden er ikkje her, dei vonde skapningane som ikkje vil anna enn å leggja verdi i grus. Berre tanken skjer eit skard i gleda, so eg let emnet liggja for denne gongen. Høyr, fiende: for denne gongen. Eg er for livet, for kjærleiken og eldhugen. Eg dyrkar det beste, eg nyttar det verste, og resten er anarki, kaos, ein mordars ømme ord på eit varelager. Ljoset er ikkje anna enn skuggen åt kjærleiken. Og um du hadde visst kvifor eg nyttar so mange rare ord, kann henda vilde du syngja ei vise, som fuglane, lira av deg ein syrgjeleg salme – av di eg ikkje hev noko å fortelja, leikar eg med ordi, klistrar dei til tingi, innbilte eller verkelege. Kva er eit morsmål, når ein ikkje hev ei mor? Kva er eit fedreland, når ein ikkje hev ein far? Mitt morsmål er songen, mitt fedreland er tanken. So mykje hev dei teke, at berre ordi stend att. Millom ordi er eg den einaste. Tenkjingi byrjar med tapet. 15
Eg kann fortelja, for den som vil høyra, um Allheims upphav, rørsla frå kaos mot orden og ordi som fylgde. Kven er eg? Eg er din Tvisyn, din Thoth, guden for skrivekunst, tenkjing, matematikk og mykje anna. Og i dag er eg lukkeleg utan herren min. Eg vil ikkje hava fred. Eg vil verta uroa, prata til, for alt er betre enn einsemd. So lenge hev eg sete her og skrive, at okslene kjennest som dei var av jarn. Eg er han, egyptaren, ei bylgje som rullar att og fram yver Verdshavet, frå byrjingi og ut i det endelause romet, i ei rørsle som under ævas synspunkt vert til ein spiral som stig mot si eigi uppatttaking. Eg pratar skit. Med tidi hev det vorte mykje skit, av di det hugar meg å prata. Av di eg elskar å prata, so hev det etter kvart vorte ein heil del skit. Det er alt lenge sidan eg slo fast at fridom tyder å jaga frametter, utan å sjå seg attende. Fyrrtid er fyrrtid. Nei, fyrrtidi hadde vore fyrrtid um ikkje soga tidt tok upp att seg sjølv: Framtid vert notid medan fyrrtidi atter vert framtid. Nett dét kann nok taka litt tid. * «Kvifor vil du vera diktar, Tvisyn?» «Kva er det som driv deg til å skriva dikt?» Det er eit spursmål eg gjerne skulde fenge. Intervjuaren sit der fyre meg og kikar merksamt på meg gjenom brilleglasi. Augo er vakne, dei fær med seg alt som hender. Som diktar i ein intervjusituasjon tek eg meg god tid, skodar ut vindauga eit bel, legg det høgre beinet yver det vinstre. So reinsar eg halsen med ein 16
kremt som kjem upp frå brjostet som ein liten trompetstøyt. «Eg kjenner det i alle musklane mine, ja, i hjernecellone mine, at det å dikta er naudsynt for meg. Den dagen eg ikkje kann dikta lenger, då er eg god nok til å døy. Og kva som driv meg? Det må vera den mentale musikken, som òg ligg nære matematikken. Å dikta på vers, det vil seia, i ei eller onnor form for metrikk, er ei verksemd som kann skildrast matematisk.» «Me som hev lese alle bøkene dine, Tvisyn, veit jo at du òg hev dikta i prosa. Kva med prosadiktet, kor stend det i høve til verselæra? Eit prosadikt utan verseføter kann då ikkje skildrast matematisk på same vis?» Her skulde eg havt ei pipe, banka henne tom på kanten av oskefatet, reinsa pipehovudet med eit lite verkty av stål. Dinest taka fram tobakkspungen, opna honom so angen av fersk tobakk rekk burtåt nasevengen til intervjuaren, kitlar honom – dinest grava ut ein pris tobakk med klypa, leggja det ned i hovudet på pipa, so stappa det med eit anna lite verkty av stål. So gjeld det å glytta ut vindauga att, medan eg diskret og distré leitar etter fyrstikkone i vestelumma. Eg set pipa til munnen og læser munnstykket millom øvre og nedre tanngard. Soleis sit pipa godt fast. Og jammen, der fann eg fyrstikkone nedst i høgre vestelumma! Eg tek ut øskja, opnar henne og finn ei fyrstikke med raudt hovud. Med eit eksploderande ritsj! langsmed øskja tek det fyr i stikka, og eg set henne innåt pipehovudet, samstundes med at eg dreg luft inn i lungone, so det skal fata i pipa. Ein knitrande ljod når tobakken 17
tek fyr! Etter ein augneblink sig den fyrste røykskyi upp or pipehovudet, og eg dreg meir røyk inn. Med ein liten sukk av lukke set eg meg betre til rettes i chesterfieldstolen. «Hugsar du spurningi, Tvisyn? Kann eit prosadikt skildrast matematisk?» «Orsak! Eg gløymde meg reint burt», skulde eg seia då, for å gjeva inntrykk av å vera ein diskret og distré mann. Sjølvsagt hev eg fullt yversyn yver alt som hender kring meg, men det er ikkje nett noko gildt inntrykk å gjeva andre av eigen person. «Ja, prosadiktet … Dette er eit vanskeleg spursmål! Som du peikar på, hev eg skrive prosadikt … og med deim freista å skipa ein rytme, med bruk av allitterasjon, hakkande k-ar og klukkande l-ar i flokk! Assonans er òg eit velnytta verkty i kassa, med ljodar som ‘skapa’, ‘laga’ og ‘bandamannasaga’. Millom setningane – det er fylgjeleg ikkje vers me talar um her – freistar eg å gjera tematiske sprang, frå det eine til det andre, frå djupet av storbyens metropolitanatunnelar til dei høgaste, snødekte tindar! Det er naturleg å tenkja seg at det vantar ein bindelekk millom desse setningane – ja, det er ein del av kunsten. Prosadiktet, slik eg hev freista det, er som eit målarstykke i liten storleik, der målarteknikken er hakkande, hamrande galen, ja, som i ein tomtomtrommande, tummelumsk tropp av tamtamtomsingar!» Eit nytt drag or pipa. Eg set meg attende i stolen, medan intervjuaren ser på meg med dei gløgge augo sine. Er det eit lite spor av ovundring eg ser bak brilleglasi? Det kann ikkje utelukkast heilt. For kor ofte talar denne skribenten 18
med ein diktar av Tvisyns format? Det er nok ikkje so ofte, kjenner eg meg sjølv rett. * Hittil hev nok ikkje dikti mine vore allemannseige. For sume tiår sidan sende eg nokre dikt til Åsgårdsposten. Etter nokre månader kom det svar frå bladstyraren, Brage, at han diverre hadde mist dikti – men han takka meg so mykje for at eg hadde sendt deim inn! Det var berre leitt at han ikkje kunde vera meir til bry. I 1009 freista eg å senda inn eit dikt til punkmagasinet Hovudlima. Ja, du veit, namnet kjem av desse punkarane som rakar seg på båe sidor av hovudet og lèt det attverande håret standa rakt upp, anten som ei sopelime eller som ei gamaldags rive med tri eller fleire tindar. Teksten var meint som ei breibeint og ærleg helsing til alt kva punkarane hev kjempa og gråte! Og ikkje som den skiten eg høyrer på Radio O, «stimpunkarane Majjones», pføy!