NATUURSTEEN 7-2022

ERVARINGEN

Directeur Liong Lie van het Rotterdamse architectenbureau 123DV Moderne villa’s vertelt over zijn ervaringen met natuursteen in zijn projecten.

GROEI

Het Initiatief TruStone zet in op groei, onder andere door een betere communicatie om het convenant meer onder de aandacht te brengen.

NIEUWE OPZET

Tijdens de ALV van de hoofdsector Natuursteen van NOA in april werd geopperd of de vergadering iets minder statisch kon. Nou, dat kon zeker.

En klaar !!

Tijdens de ALV van de hoofdsector Natuursteen van NOA in april werd geopperd of de vergadering iets minder statisch kon. Nou, dat kon zeker. De nieuwe opzet had bijna te veel ingrediënten om op te noemen en het viel bij het overgrote deel van de leden in de smaak.

ONZEKERHEDEN

We zijn alweer bijna aan het eind van het jaar. Hierna nog een machinespecial – stuur vooral uw nieuwtjes in! – en dan is het 2023, de 76ste jaargang van NATUURSTEEN. We bevinden ons in een tijd van onzekerheden. We zitten midden in de herfst, maar op het moment dat ik dit schrijf is het geen guur weer, staan zelfs sommige bloemen weer in de knop en zitten de terrassen nog vol. De zekerheid van een lekkere onstuimige herfst, wandelen in een bladerdeken, snel moeten schuilen voor slagregens, het lijkt wel een beeld van weleer. Klimaatverandering? Zeg het maar. Wat zeker verandert is ons toekomstbeeld. Sterker nog, dat moet iedere keer weer worden bijgesteld. Want wat gebeurt er met de prijzen? Hoe hoog loopt de inflatie op? Welke transportprijzen zijn momenteel realistisch? Hoe reageert de consument op deze ontwikkelingen? Worden verbouwingsplannen uitgesteld? En wat zijn de gevolgen voor de natuursteensector nu de Raad van State het olifantenpaadje waar het om het stikstofbeleid en de bouw gaat, heeft afgesloten. Allemaal onzekerheden. Maar voor u ligt wel een zekerheidje; de nieuwe uitgave van NATUURSTEEN met veel boeiende artikelen. Hoe denkt architect Liong Lie over natuursteen en het toepassen ervan in zijn ontwerpen? Hoe kijkt Hugo van Osch terug op zijn bijna drie decennia omvattende carrière in de natuursteensector? En wat zijn de conclusies van ruim tweeënhalf jaar TruStone? Lees snel verder!

Wilbert Leistra redactie.natuursteen@bdu.nl

Hij noemt zich meer een ondernemer dan een natuursteenfanaat. Toch is Hugo van Osch ruim 27 jaar werkzaam geweest in de natuursteensector. “Dat is toevallig zo gegaan, maar het had ook iets anders kunnen zijn”, zegt hij erover. Maar eenmaal de keuze gemaakt, is hij er vol voor gegaan.

ICONISCH 22

Participatiemaatschappij IK Partners was voor haar nieuwe kantoor op zoek naar een dynamische, karakteristieke en natuurlijke uitstraling. Het oog viel al snel op Valley in Amsterdam. Onderdeel van het interieur vormden een aantal iconische onderdelen, gemaakt van Dekton by Cosentino.

Inner Garden Villa Teheran. (Foto: 123DV Architectuur)

Natuursteenplatform 2022: natuurstenen bouwwerken centraal

Op 2 december aanstaande vindt de vijftiende editie van het Natuursteenplatform plaats. Na een lange pauze vanwege corona – het laatste Natuursteenplatform vond november 2019 plaats – wordt bij de organiserende Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) in Amersfoort een aantal lezingen gehouden waarbij de restauratie van natuurstenen bouwwerken centraal staat.

Zo geeft Jurjen van Beek, architect bij de gemeente Rotterdam een lezing over de restauratie van het G.J. de Jonghmonument in de Maasstad. Vervolgens gaan Paul van Lare, zelfstandig beeldhouwer en restaurator in Den Haag, en Gillis Nienhuis, steenhouwer bij BamBam Restauratie Steenhouwers uit Leiden, het hebben over de restauratie van het standbeeld van Piet Hein in Rotterdam. Senior scientist bij TNO Bouw, Timo Nijland geeft een lezing over de Berlijnse firma Kessel en Röhl en de introduc-

tie van graniet in de architectuur. Jean van Luijk van Natuursteenconsultancy Van Luijk duikt de historie in tijdens zijn verhandeling de verankering van dunnen gevelplaten na 1950. Iedereen die onlangs in Amsterdam is geweest, heeft vast wel gezien dat er aan het Monument op de Dam wordt gewerkt. John van den Heuvel van het gelijknamige natuursteenadviesbureau praat u bij over het groot onderhoud aan het monument. Het lezingenprogramma wordt afgesloten door Karlijn de Wild, bouwhistoricus en restauratie architect bij Rothuizen Erfgoed. Zij gaat het hebben over de conservering van Drachenfels trachiet en Ledesteen aan de Domtoren in Utrecht. Het programma vindt plaats van 13.30 uur tot 17.00 uur, de entree is gratis, graag wel vooraf inschrijven.

Meer informatie: www.cultureelerfgoed.nl/actueel/ agenda/2022/12/02/ natuursteenplatform

Uitgesproken

In deze rubriek geeft iemand zijn of haar mening over (een onderdeel van) de natuursteensector. Deze keer is de beurt aan Nick Jonkhout, accountmanager natuursteen en keramiek slabs en gevelbekleding bij Michel Oprey & Beisterveld natuursteen en keramiek uit Echt.

Natuursteen wint weer terrein binnen de sector. De keramische vloedgolf van de afgelopen jaren leek maar door te gaan, maar de eindge bruiker kiest nu steeds vaker voor ‘echte’ natuursteen. Dit juich ik toe, want met het juiste verkoopadvies, een goede verwerker en de juiste beleving wint natuursteen het altijd van gefabriceerde alternatieven. Wat kan er immers op tegen bijvoorbeeld een prachtige groene kwartsiet; niet alleen mooi groen, maar met een kleurenpallet van koper en bruin.... een prachtige creatie van de natuur. Ik werk nu bijna vijf jaar in de natuursteensector. Ik bezoek onder andere verwerkers van natuursteen en keramiek. Veel klanten hebben de showroom vol staan met keramische of andere gefabriceerde alternatie ven in plaats van klassieke marmers, granieten en kwartsieten. Waarom eigenlijk? Begrijp me niet verkeerd, de keramische wereld is fantastisch en heeft in deze tijd echt een plek verdiend in de markt. Maar het verhaal van de klassieke natuursteen mag in mijn optiek niet verdwijnen. Daarom adviseer ik mijn klanten ook om het beste uit beide te halen. Vergeet niet te laten zien hoe mooi en bijzonder een slab marmer, gra niet of kwartsiet kan zijn. Promoot het materiaal in de showroom én op social media!

‘De uitdrukking van een steen is belangrijk’

Liong Lie

Tijdens de afgelopen editie van Marmomac in Verona werd in het Plus Theatre de expositie Stoneworld gehouden, een dwarsdoorsnede van uitzonderlijke internationale projecten waar natuursteen is toegepast. Een van de projecten betrof een villa in Teheran, ontworpen door 123DV Moderne villa’s. Reden genoeg om directeur Liong Lie van het Rotterdamse architectenbureau te bevragen naar zijn ervaringen met natuursteen in zijn projecten. “De steen moet een glimlach veroorzaken, de uitdrukking van de steen is belangrijk.”

TEKST Wilbert Leistra FOTO’S 123DV Moderne villa’s

Natuursteen is een materiaal, net zoals alle andere materialen die in een ontwerp voor een villa worden gebruikt, stelt Liong Lie. Maar toch heeft het volgens de architect en directeur van 123DV Moderne villa’s iets onderscheidends ten opzichte van andere materialen. “Natuursteen heeft iets echts, het is tijdloos, het is duurzaam. Het heeft een zekere gelaagdheid, dat onderscheidt natuursteen met bijvoorbeeld synthetische producten als kunststof.Van veraf ziet natuursteen er vaak abstract uit, van dichtbij zie je de adering, de tekening van de steen. Dat fascineert iedere keer weer. Een steen kan er van buiten of van veraf bijna nietszeggend uitzien. Maar als je dichterbij komt of als je de steen ‘opent’, dan zie je pas hoe mooi hij is. Misschien wel de mooiste steen die ik ooit heb gezien, was een zwerfkei. Toen de kop

1 Liong Lie gebruikt regelmatig natuursteen in zijn ontwerpen.

2 Voor een villa in Teheran werd een plaatselijk gewonnen travertin voor de gevel toegepast.

3 Lie: “De steen moet een glimlach veroorzaken, de uitdrukking van de steen is belangrijk.”

eraf was geslagen, kwamen de prachtige paarse kristallen tevoorschijn”, vertelt Lie enthousiast.

Creatief

Passie om iets te creëren. Deze omschrijving hoort bij Lie, zo vertelt hij over hoe hij architect is geworden. “Ik geloof niet dat ik zelf voor het vak van architect heb gekozen, het leek voorbestemd dat de architectuur voor mij zou kiezen.

Tijdens mijn jeugd was ik continu creatief bezig; met tekenen, met het ontwerpen en maken van meubels, met het improviseren met muziek met vrienden. Toen ik tijdens een voorlichtingsdag op de TU Eindhoven de ruimte bezocht waar de maquettes werden gemaakt, wist ik het zeker: ik wilde architect worden. De studie bouwkunde was een logisch vervolg en ik reisde de hele wereld over om gebouwen te bezoeken.”

Lie reisde tijdens zijn jeugd ook al een deel van de wereld over. “Vanwege mijn vaders werk – hij was microbioloog – heeft ons gezin twee jaar lang door het Midden-Oosten, Azië en Australië gereisd. Tijdens die reizen kwam ik erachter dat er niet één manier van leven was. Dat bleek namelijk cultureel bepaald. Deze opvatting is heel belangrijk voor de manier waarop ik mijn leven leid en voor hoe ik mijn projecten ontwerp. Altijd waarom vragen is belangrijk én altijd verder kijken dan het voor de hand liggende. Dat geeft mij voldoening!”

4 De kennis over de eigenschappen van natuursteensoorten doet Lie onder andere op bij natuursteenleveranciers.

5 Een bezoek aan een natuursteengroeve voor de selectie van materialen vindt Lie iedere keer overweldigend.

6 Duurzaamheid vindt Lie erg belangrijk in zijn ontwerpen.

Teheran

Foto’s van de projecten op de website van het Rotterdamse architectenbureau laten zien hoe de visie van Lie – verder kijken dan het voor de hand liggende – in de praktijk eruit ziet. Bijvoorbeeld de ‘Inner Garden Villa’, een exclusieve high end villa van vier verdiepingen in Teheran. Het project dat opgenomen was in de expositie Stoneworld tijdens Marmomac. Hoe komt een architectenbureau uit Rotterdam in Teheran terecht, luidt een logische vraag. “Toeval”, luidt het antwoord van Lie. “Ik kreeg op een avond een mail van de opdrachtgever. Hij had op het wereldwijde web gesurft op zoek naar een architectenbureau dat zijn nieuwe villa kon ontwerpen. Bij mijn bureau werkte destijds een Iraanse vrouw die naar Nederland was geëmigreerd. Zij heeft hem in het Farsi gebeld en binnen twee weken zaten we in Teheran de plannen te bespreken. Hij bleek vijf mails gestuurd te hebben naar architectenbureaus over de hele wereld en wij reageerden het snelste en hij had vertrouwen in ons.”

Al snel werd duidelijk dat de opdrachtgever natuursteen opgenomen wilden hebben in het ontwerp. Lie: “Hij vroeg ons in te stappen in zijn auto en we reden een tijdje rond om elkaar wat beter te leren kennen. Hij reed door een straat met alleen maar natuursteenbedrijven.Voor mij echt de omgekeerde wereld. Normaal maak ik een ontwerp en bedenk er dan de materialen bij. Nu stond in ieder geval

een van de materialen al vast: een lokaal gewonnen travertin. Een materiaal dat heel goed tot zijn recht komt in de omgeving. Teheran is namelijk een drukke, hectische stad. De tactiliteit van natuursteen geeft mentaal een gevoel van koelte. De travertingevel biedt een oase van rust in die omgeving. Daarnaast sluit de villa door de natuurstenen gevel prima aan met de context van de omgeving, het bergachtige noorden van Iran.”

Status

Het architectenbureau van Lie wilde in het ontwerp uitsluitend lokaal gewonnen natuursteen opnemen.Vooral vanwege het duurzaamheidsaspect om zo min mogelijk transport nodig te hebben voor de materialen, aldus de architect. “Op de vloeren en in de binnentuin is uiteindelijk een andere natuursteensoort toegepast,Volukas, een Griekse marmersoort. Dat gaf volgens de opdrachtgever toch meer status”, lacht hij.

Voor Lie is duurzaamheid een belangrijk argument om in een ontwerp voor natuursteen te kiezen. “Ik heb voor mezelf een top drie opgesteld: duurzaamheid op 1, glimlach op 2 en lang meegaan op 3. Die volgorde is niet altijd leidend. Soms is de glimlach die een steen opwekt voor mij belangrijker, welke uitdrukking de steen heeft. Dat het esthetische als uitgangspunt geldt bij een ontwerp. Maar het materiaal moet natuurlijk ook geschikt zijn voor een

toepassing. Ik heb wel eens een mooie travertin voor ogen gehad bij een project, maar het materiaal was toch te poreus. Toen heb ik voor een gesinterde steen gekozen.” De kennis over de eigenschappen van natuursteensoorten doet Lie op bij natuursteenleveranciers en wat dichter bij huis bij zijn collega Silke Rörig. “Silke werkt als architect bij 123DV Moderne villa’s. Haar ouders hebben in Duitsland een beeld- en steenhouwerij. Regelmatig vraagt zij haar vader welke lokaal gewonnen natuursteensoorten geschikt zijn voor bijvoorbeeld een villa die we in Nederland ontwerpen.”

Overweldigend

Voor de selectie van een natuursteensoort komt Lie ook wel eens in een natuursteengroeve. “Overweldigend”, was zijn reactie na zijn eerste bezoek. “En dat geldt nog steeds. Het is echt van een andere orde. Fascinerend om die enorme bulldozers als kleine mieren tegen een bergwand te zien. En fascinerend om te beseffen dat uit zo’n enorm blok natuursteen de tegel komt die in een villa op de vloer ligt. De verborgen schoonheid van het materiaal, waar ik het eerder over heb gehad met het verhaal over de zwerfkei. Ook de overgang van de randen van de groeve in het landschap eromheen geeft een mooi plaatje. Het verbaast mij iedere keer weer als ik een groeve zie, dat iemand ooit het idee heeft gehad om natuursteen te ontginnen, dat iemand er vervolgens eeuwen later machines voor gaat ontwikkelen, dat er een hele industrie omheen is ontstaan.”

Omgaan met de planeet

Lie brengt het gesprek weer terug op het onderwerp duurzaamheid. Hij beschrijft een project dat hij heeft ontworpen: Bridge House in de Achterhoek. “Het betreft een zogenoemde terpvilla in een nieuw aangelegd park van vijftien hectare. Om de grond te verarmen is de toplaag afgegraven. Deze grond is hergebruikt om een heuvel te creëren waarop de villa is gebouwd. Het woongedeelte ligt op de heuvel, de kelder er middenin. De duurzaamheidsgedachte zet zich verder voort in de woning. De villa is zelfvoorzienend. De eigenaar kan er op elk willekeurig moment de stekker uittrekken zonder dat er iets uitvalt. Toegepaste duurzame installaties zijn onder meer: zonnepanelen, dak- en vloerverwarming via warmte-koude opslag, hergebruik regenwater, septic tank, biokabel en Heat Mirror glas. Dit bijzondere glas is tevens een efficiënte en duurzame zonwering. Het werkt verkoelend en houdt de warmte beter buiten. Bij de keuze voor de te gebruiken materialen is hergebruik een belangrijke factor geweest.Vandaar de keuze voor natuurlijke materialen als hout en natuursteen. Maar er is ook gebruik gemaakt van beton en staal. Een ontwerp is altijd een combinatie van beleving en omgaan met onze planeet, waarvan de balans de ene keer iets meer overhelt naar de ene kant en de andere kant weer andersom.”

Nieuwe opzet valt in de smaak

Natuursteen Tweedaagse NOA

Tijdens de ALV van de hoofdsector Natuursteen van NOA in april werd geopperd of de vergadering iets minder statisch kon. Nou, dat kon zeker. De leden als publiek om het bestuur dat in het midden zat, de talkshow ‘Natuursteen draait doorrr’, een feestelijk afscheid van voorzitter William Slotboom, de uitreiking van de Natuursteenpenning, een beurs waar de begunstigende leden zich presenteerden, een dj die de voetjes op de vloer kreeg. De nieuwe opzet had bijna te veel ingrediënten om op te noemen en het viel bij het overgrote deel van de leden in de smaak.

EN FOTO’S Wilbert Leistra

Voor William Slotboom was het de laatste keer dat hij de ALV opende als voorzitter. Hij droeg de voorzittershamer over aan Kees Eckhardt. Die vertelde bij het aanvaarden van het voorzitterschap dat hij zich meer ziet als een tussenpaus. Eckhardt benadrukte dat verjonging noodzakelijk is. Ook waar het de voorzitter betreft. Slotboom kreeg van talkshowhost Koos van Plateringen de vraag wat zijn hoogtepunt van zijn vijftienjarige bestuurlijke carrière was. De scheidend voorzitter antwoordde “dat we weer één branchevereniging zijn”. Later op de middag werd Slotboom gelauwerd tot erelid van NOA en tot zijn grote

verrassing door de burgemeester van Winterswijk uitgeroepen tot Ridder in de Orde van Oranje Nassau.

Bestuur

Tijdens de ALV werden meer bestuurszaken afgehandeld. Naast Eckhardt als nieuwe voorzitter werd ook Lisa Schouten officieel als bestuurslid gepresenteerd. Aad Swaalf en Arjan Zoutewelle hadden zich herkiesbaar gesteld en werden onder applaus beëdigd voor een tweede termijn. Peter Veenstra trad af als bestuurslid, want als lid van het Hoofdbestuur van NOA is het vanwege de transparantheid niet wenselijk dat hij twee petten op zou hebben. Hij blijft wel als toehoorder de vergaderingen bezoeken.

Sectormanager Ester Litjes had een nieuwtje te melden. Op 8 en 9 november 2023 doet de hoofdsector Natuursteen van NOA mee aan een nieuwe aflevering van de Afbouwvakdagen. Plaats van handeling is deze keer de Evenementenhal in Gorinchem.

Natuursteen draait doorrr

Prominent onderdeel van de Natuursteen Tweedaagse was de talkshow Natuursteen draait doorrr.Van Plateringen schotelde de aanwezigen een aantal stellingen voor, waarover een levendige discussie zou moeten ontstaan. De leden van de hoofdsector Natuursteen van NOA moesten nog even wennen aan het concept en na enige aarzeling meldde een aantal zich aan de talkshowtafel. Het eerste gespreksonderwerp betrof de promotie en marketing van natuursteen.Van Plateringen prikkelde de deelnemers met de opmerking dat de keramische industrie meer aan promotie deed. Remy Grillo pareerde met de opmerking dat zijn bedrijf natuursteen meer promootte dan keramische materialen. Christell Bart voegde eraan toe dat Bart Natuursteen meer vraag naar

TEKST

1 Tijdens de ALV ‘nieuwe stijl’ werd onder andere de Natuursteen draait doorrr georganiseerd.

2 Scheidend voorzitter William Slotboom werd benoemd tot erelid van NOA en Ridder in de Orde van Oranje Nassau.

3 Michel Utens won de Natuursteenpenning.

4 De begunstigende leden presenteerden zich tijdens een mini-beurs.

natuursteen kreeg, maar dat meer reclame nodig is. Er is volgens haar meer budget nodig en zij zag daarin een rol voor NOA weggelegd. Bijvoorbeeld door een landelijke campagne te financieren. René Ariës was het niet met haar eens.Volgens hem moet je het niet alleen bij NOA neerleggen. Hij pleitte ervoor dat de bedrijven gezamenlijk een budget hiervoor vrij moesten maken. Nieuwkomer in de branche Berend van der Veer gaf aan dat er eerst een plan moet komen en er vervolgens een budget voor vrij gemaakt moet worden.Volgens Aad Swaalf is er geen budget voor reclame nodig. Als de natuursteenbedrijven stoppen met de verkoop van composiet en keramische materialen, zal de verkoop van natuursteen alleen maar toenemen.

Kwartsstof

Een actueel onderwerp binnen de natuursteensector is kwartsstof. Hoe moet je ermee omgaan en wat mag reglementair? Een eenduidig antwoord leverde de discussie niet op. Arne Jongerius gaf aan dat hij denkt dat bedrijven die de RI & E op orde hebben uiteindelijk meer werk krijgen ten opzichte van de bedrijven die er geen aandacht aan besteden. Maurice van Nieuwenborg klaagde dat normeringen steeds wijzigen. Als voorbeeld noemde hij het beleid omtrent kwartsstof.

Het derde gespreksonderwerp betrof het tekort aan vakmensen in de sector. Hoe denken jullie nieuwe mensen aan te trekken, vroeg talkshowhost Van Plateringen aan de tafelgenoten. Alex Bus vertelde hoe hij fanatiek scholen benaderde, presentaties gaf, stageplekken beschikbaar stelde en dat hem dat … zegge en schrijve één nieuwe medewerker had opgeleverd. Toch gaf hij aan te geloven in deze aanpak. De andere tafelgenoten waren het erover eens dat je de jeugd moet laten zien wat het werken met natuursteen

inhoudt en duidelijk moet maken dat er in de natuursteen een goede snee brood te verdienen is.

Prijsstijgingen

Het is alweer bijna het einde van het jaar, het tijdstip om na te denken over het verhogen van de prijzen. Nu extra actueel vanwege de inflatie en de gestegen kosten voor energie en transport bijvoorbeeld. John Vis gaf aan dat natuursteenbedrijven ook emotie verkopen, wie bepaalt dat er iets te duur is, stelde hij als wedervraag. Je moet niet denken voor de klant, of hij of zij iets te duur vindt. Wat heb ik ervoor nodig, welke prijs hoort daarbij, zijn volgens hem belangrijke vragen. Arne Jongerius gaf aan dat hij in het verleden wel zorgen had gemaakt of hij niet te duur was. Sinds een paar jaar is bij hem de knop omgegaan en heeft hij de prijzen verhoogd. Hij verkoopt er niet minder om, gaf hij aan. Alex Bus levert meer aan aannemers en die reageren volgens hem wel sterk op prijsstijgingen. En hiermee werd de eerste Natuursteen draait doorrrr afgesloten.

Natuursteenpenning

Het officiële deel van het programma werd afgesloten met de uitreiking van de Natuursteenpenning. Genomineerd waren twee grafmonumenten, één gemaakt door Cortlever Agricola en één gerestaureerd door Jan Reek Natuursteen. De penning werd echter toegewezen aan een werk, dat volgens juryvoorzitter Gerard Buddingh grensde aan beeldhouwwerk. Het betrof een beeld van een steur dat Michel Utens van Beeld- en Steenhouwersatelier Joop Utens had gemaakt.

Daarna was het de beurt aan de begunstigende leden die voor de aanwezigen een minibeurs hadden opgetuigd. De dj kon aan het werk en de avond duurde nog lang…

Inzetten op groei

Zelfevaluatie Initiatief TruStone

Het Initiatief TruStone zet in op groei, onder andere door een betere communicatie om TruStone meer onder de aandacht te brengen, bij natuursteenbedrijven én aanbestedende diensten. Hiervoor is een ambassadeur benoemd. Dit zijn enkele conclusies uit de zelfevaluatie van TruStone die na tweeënhalf jaar na de start van het convenant is uitgevoerd. “We zijn goed op weg, maar er is nog heel wat werk te verzetten. Positief in dit proces is dat de bedrijven de wens hebben uitgesproken om na afloop van de vijf jaar waarvoor het convenant is afgesloten, door te gaan”, aldus voorzitter Pieter van der Gaag.

TEKST Wilbert Leistra

Veel bedrijven hebben due diligence op de agenda staan, stelt Pieter van der Gaag. “Dat betekent dat die bedrijven inzet tonen om de keten transparant te krijgen, om de risico’s in kaart te brengen. Welke weg legt een plaat natuursteen af vanaf de groeve naar het natuursteenbedrijf en wie is daarbij betrokken? Deze vragen staan daarbij centraal. De antwoorden hierop moeten uitwijzen of bij de winning en verwerking van de natuursteen sprake is geweest van kinderarbeid of arbeidsslavernij. Wij merken dat het gezamenlijk optrekken in de groevegebieden door bedrijven, ngo’s en vakbonden op deze punten vruchten begint af te werpen”, legt de voorzitter van het convenant uit.

Externe factoren

Van der Gaag erkent dat de groei van het aantal bedrijven dat lid is geworden van het Initiatief TruStone iets achter blijft bij de verwachtingen. Hij denkt dat hierbij externe factoren een rol spelen. “Wij erkennen dat voor sommige bedrijven de kosten hoog worden ervaren en dat de administratieve verplichtingen misschien zwaar zijn. En zeker in deze tijd zijn externe factoren als de oorlog in

‘Er moet geen sprake zijn van ‘shaming’’

Oekraïne met als gevolg hoge energie- en brandstofprijzen van grote invloed op de bedrijfsvoering. Daar hebben wij zeker begrip voor. Maar bedrijven moeten er ook over nadenken hoe ze er gezamenlijk uit kunnen komen. Er moet geen sprake zijn van ‘shaming’ als je je doelstellingen op het gebied van bijvoorbeeld due diligence niet hebt kunnen bereiken. Wij blijven vanuit het Initiatief TruStone bedrijven ondersteunen die het door deze omstandigheden moeilijk hebben, maar wel willen,” benadrukt hij.

1 Het Initiatief TruStone zet in op groei. (Foto: SER)

2 Voorzitter Pieter van der Gaag van het convenant: “We zijn goed op weg, maar er is nog heel wat werk te verzetten.” (Foto: Wilbert Leistra)

3 Met name uit het mkb is er vraag naar verantwoorde producten, blijkt uit het mid-term review. (Foto: SER)

Vraag creëren

Een van de conclusies van de zogenoemde mid-term review tweeënhalf jaar na de start van het convenant is dat de vraag in de markt nog beperkt is.Van der Gaag: “Met name vanuit het mkb is er vraag naar verantwoorde producten. De vraag vanuit aanbestedende diensten groeit, maar loopt achter op de verwachtingen. Overheden en gemeenten moeten het op de agenda hebben. Daar moet een deel van de communicatie op gericht zijn.”

Daarnaast concludeert Van der Gaag dat de vraag er bij de consument nog te weinig is. Dit terwijl de consument steeds vaker de keuze maakt voor producten die er toe doen.

“Denk aan producten op het gebied van mode. Steeds meer consumenten willen weten of hun kleding is gemaakt door mensen die goede arbeidsomstandigheden hebben. Of die positief zijn voor bijvoorbeeld het milieu. Denk aan de enorme toename van de verkoop van elektrische auto’s. En wat al langer speelt, consumenten willen weten of het hout dat ze kopen verantwoord is. Maar vergeet niet, de toename van de vraag naar FSC-gecertificeerd hout is ook een proces van tientallen jaren geweest. Dan doen we het echt niet slecht, gezien wat we nu al hebben bereikt. Maar er is meer nodig om de stijgende lijn vast te houden. Communicatie en bewustwording zijn belangrijke sleutelwoorden. De consument moet weten dat er een keuze is tussen verantwoord geproduceerde keukenbladen en vloeren van natuursteen en producten waarvan dat niet duidelijk is of waarvan bekend is dat ze niet verantwoord geproduceerd zijn.”

De focus moet de komende tijd dan ook liggen op het benaderen van de consument, stelt Van der Gaag. “Dit willen we doen met behulp van brochures en het opstellen van teksten bij de producten, zodat in de winkel TruStone uitgelegd kan worden.”

Niet duurder

Een van de belangrijke boodschappen naar de consument is volgens Van der Gaag dat een ‘TruStone-keukenblad’ niet duurder hoeft te zijn dan een ander keukenblad. “Er hoeft geen prijsverschil te zijn tussen die twee producten. Nu zullen natuursteenbedrijven aangeven dat ze de extra kosten die bij het TruStone-lidmaatschap horen, toch moeten doorberekenen. Deze kosten moeten worden gedeeld door alle bedrijven. Daarnaast bestaan er regelingen, zoals die voor NOA-leden die vanuit het O&O Fonds een tegemoetkoming van de kosten krijgen.”

Leden van het Initiatief TruStone kunnen via due diligence aantonen dat zijn verantwoord geproduceerd natuursteen leveren. De gezamenlijke aanpak van het initiatief is een wezenlijk verschil met bijvoorbeeld keurmerken, zegt Van der Gaag. “Keurmerken die aan producten worden gegeven, kosten in de regel veel geld. Daarnaast moet een bedrijf het aanpakken van misstanden zelf regelen. Wij regelen het gezamenlijk met de leden. Dit levert meer gemak op.

Daarnaast heeft het gezamenlijk optrekken nog een voordeel. Bedrijven hoeven namelijk niet bang te zijn om als ‘Gekke Henkie’ te worden beschouwd. Je bent een van de velen. En zeg nou zelf, je kunt toch niet weglopen van schrijnende gevallen van kinderen die in groeves moeten werken?”

Resultaten

Van der Gaag is trots op wat bedrijven, vakbonden en ngo’s in het Initiatief TruStone voor elkaar hebben gekregen. “Mede dankzij onze inzet zijn belangrijke resultaten ter plekke behaald. Ouders zijn overgehaald hun kinderen naar school te sturen. Er is hiervoor meer bewustwording gecreëerd en er is een belangrijke stap gezet richting een mentaliteitsverandering. Daarnaast is bijvoorbeeld in de Indiase regio Rajasthan een registratiesysteem voor arbeiders opgezet en kunnen arbeiders een eigen bankrekening openen. Belangrijke maatregelen voor een gezamenlijke aanpak van arbeidsslavernij.”

De import uit Aziatische landen als China en India neemt af. Dit betekent echter niet dat het werk van het Initiatief TruStone minder belangrijk wordt. “Integendeel”, antwoordt Van der Gaag direct. “De vraag verschuift naar landen als Brazilië, Egypte, Portugal en Spanje. In Europese landen lijken de arbeidsomstandigheden op het eerste

5

4 Volgens Van der Gaag ligt er natuurlijk ook een morele verplichting bij natuursteenbedrijven om kinderarbeid en arbeidersslavernij uit de wereld te helpen. (Foto: Nikolai Bloem)

5 “Mede dankzij onze inzet zijn bijvoorbeeld ouders overgehaald hun kinderen naar school te sturen”, aldus Van der Gaag. (Foto: Nikolai Bloem)

6 Toon Huijps, de nieuwe ambassadeur van het Intiatief TruStone. (Foto: Toon Huijps)

gezicht prima, maar de enorme toeloop van arbeidsimmigranten zorgt voor problemen. Zij worden soms ook uitgebuit. Het is de taak van leden van TruStone om ook de keten naar deze landen transparant te kregen en de risico’s

‘De wil is er om ketenverantwoordelijkheid in de natuursteenindustrie de standaard te maken’

te verkleinen. En dat hoeven we niet alleen te doen, want het streven is om het initiatief uit te rollen in de rest van Europa. Hiervoor worden al gesprekken gevoerd met organisaties in Duitsland en Italië”, verzekert de voorzitter.

Wetgeving

Termen als Internationaal Sociale Voorwaarden (ISV), ketenverantwoordelijkheid en Internationaal Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (IMVO) worden steeds belangrijker. De maatschappij én de Nederlandse en Vlaamse overheid mogen verwachten en eisen dat bedrijven zich hiervoor inspannen volgens de internationale richtlijnen en verplichtingen.Van der Gaag

benadrukt dat deze zaken ook in nieuwe IMVOwetgeving worden verankerd. “Voorlopig geldt die nieuwe wetgeving naar verwachting nog niet voor MKBbedrijven, maar het is verstandig om er nu al op te anticiperen. Er ligt natuurlijk ook een morele verplichting bij natuursteenbedrijven om kinderarbeid en arbeidersslavernij uit de wereld te helpen. Daarnaast gaat de markt er echt om vragen. We hebben nu tweeënhalf jaar gezaaid, nu moeten we gaan oogsten. De betekenis van TruStone wordt steeds duidelijker, we reiken de bedrijven steeds meer handvatten aan en de dialogen met de lokale producenten worden steeds uitgebreider. De wil is er om ketenverantwoordelijkheid in de natuursteenindustrie de standaard te maken.”

Onderbelicht

Van der Gaag stipt ten slotte nog een van de prioriteiten van het convenant aan, die tot op heden een beetje onderbelicht is gebleken. “De focus heeft – terecht –vooral gelegen op het tegengaan van kinderarbeid en verbeterde arbeidsomstandigheden in de landen waar de natuursteen wordt gewonnen. Maar het inzetten voor een mindere milieubelasting is ook één van de pijlers van het convenant. Bedrijven richten zich hier steeds meer op zaken als het recyclen van het materiaal en het terugdringen van afval. Dat moet in de landen van waaruit de natuursteen wordt geïmporteerd ook hoog op de agenda worden gezet.”

Ambassadeur

De informatiesessies die het Initiatief TruStone heeft georganiseerd, zijn volgens Van der Gaag goed bezocht. “We hebben de contacten gelegd en voor een ‘warm bad’-omgeving gezorgd. Uiteraard waren er ook criticasters, dat is onvermijdelijk. Het is een ingewikkelde materie en wij bevinden ons in een leerproces. Om de communicatie met bedrijven te verbeteren en om het aantal leden van het Initiatief TruStone te verhogen hebben we een ambassadeur benoemd: Toon Huijps. Huijps is oud-directeur van Beisterveld Natuursteen en oud-commercieel directeur van Michel Oprey & Beisterveld natuursteen en keramiek. Hij kent de branche van haver tot gort en hij is bekend bij veel natuursteenbedrijven. Hierdoor zijn de lijnen kort en kan goed worden gecommuniceerd”, verklaart Van der Gaag de keuze.

‘Ik heb altijd goede mensen om mij heen verzameld’

Hugo van Osch

Hij noemt zich bij zijn afscheid meer een ondernemer dan een natuursteenfanaat. Toch is Hugo van Osch ruim 27 jaar werkzaam geweest in de natuursteensector. “Dat is toevallig zo gegaan, maar het had ook iets anders kunnen zijn”, zegt hij erover. Maar eenmaal de keuze gemaakt, is hij er voor de volle 100 procent voor gegaan. Met een nieuwe kijk op ondernemen, met veel aandacht voor personeel en duurzaamheid. Het geheim van zijn succes? “Ik heb altijd goede mensen om mij heen verzameld.”

TEKST EN FOTO’S Wilbert Leistra

Hugo van Osch zit achter het bureau van zijn kantoor bij Arte in Helmond. Hij had toch afscheid genomen? “Ja, ik heb een stapje terug gedaan. Mijn dochter Froukje en Niels van den Beucken runnen Arte. Op hun verzoek ben ik nog twee dagen in de week als adviseur op kantoor aanwezig”, antwoordt hij.

Ondernemersskills

Zijn intrede in de natuursteensector deed Van Osch in 1995. Op dat moment was hij eigenaar/directeur van een montagebedrijf met circa honderdvijftig man in dienst. “Ik kocht toen voor mijn nieuwe keuken een aanrechtblad en schrok van de prijs. ‘Dat kan vast anders en vooral beter’, dacht ik toen. Samen met vier medewerkers begon ik in een kleine bedrijfshal in Deurne met de productie van natuurstenen aanrechtbladen. Kennis van het materiaal had ik niet, dat maakte me ook niet zoveel uit, maar ‘ondernemersskills’ had ik wel.”

Het was de start van Arte di Granito. Het bedrijf groeide hard, het was aanpoten in die tijd.Van Osch vond dat het anders moest. “In plaats van harder werken, moesten we slimmer gaan werken. Niels liep toen stage bij ons. Samen met hem heb ik een plan geschreven hoe een nieuwe fabriek eruit moest komen te zien. Rode draad was het opzetten van een nieuwe organisatiestructuur om slimmer en efficiënter te kunnen werken. Dit leidde uiteindelijk tot

een geautomatiseerde fabriek met tilhulpen, een stofafzuigingsysteem, afvalscheiding en waterrecycling.Voor die tijd waren we revolutionair wat de verregaande automatisering betreft en we hebben gelijk gekregen.”

Test

De nieuwe fabriek kwam in Helmond. Een deel van de naam verdween – er werden meer materialen verwerkt dan alleen graniet – Arte bleef over. 2017 bleek een volgend keerpunt voor Arte. Aanleiding was een test die onder het personeel werd gehouden. “Het betrof de True Talent Team Test”, vertelt Van Osch. “De medewerkers kregen vragen als ‘Kennis van het materiaal had ik niet, maar ‘ondernemersskills’ had ik wel’

‘waar word ik vrolijk van’, ‘waar ben ik goed in’. Bij sommigen leidde de test tot een gevoel dat ze niet op de juiste plek zaten. Twee voormannen en de productieleider namen ontslag. De mannen uit de productie namen hun werkzaamheden over en onder begeleiding van Niels maakten zij een eigen indeling van de productie, een die voor hen het beste werkte. Dat was een proces van drie stappen vooruit en twee terug. Ze bedachten een kleurensysteem voor de indeling van de productie.Voor iedereen was direct duidelijk waar de prioriteiten lagen; rood moest

1 Na ruim 27 jaar neemt Hugo van Osch afscheid van de natuursteensector.

2 Na zelf in 1995 een aanrechtblad te hebben gekocht vond Van Osch dat dat goedkoper én beter kon. Het was de start van Arte di Granito.

af. Het werden zelfregulerende teams. Door omstandigheden precies op het juiste moment gekomen. Uit slechte dingen ontstaan altijd wel weer goede dingen, daar ben ik van overtuigd. Je moet mensen de kans geven zichzelf te ontplooien, ze weten zelf het beste wat ze kunnen.”

Duurzaamheid

Naast het optimaliseren van de organisatie en de productie zette Van Osch zich ook in voor duurzaamheid. In een eerder interview zei hij daarover: ‘Wij willen de duurzaamste werkbladenproducent van Nederland zijn’.

“Duurzaamheid heeft mij altijd getriggerd”, begint hij de uitleg. “Mijn streven is altijd geweest om de wereld beter achter te laten dan we hem gemaakt hebben. Het gaat niet alleen om centen verdienen, daar moet je je niet alleen op focussen. Je moet zelf het juiste gevoel hebben, weten dat je het goed doet.”

Tijdens de jaren dat Van Osch Arte leidde zijn veel initiatieven genomen op het gebied van duurzaamheid. “Arte heeft

zich ingezet – en doet dat nog steeds – voor het Initiatief TruStone. Arte Foundation is een zelfstandige stichting vanuit Arte ontstaan, die zich in India inzet om kinderen een eerlijkere kans te geven op een betere toekomst. Door scholing aan te bieden, waardoor ze bijvoorbeeld niet meer in de groeves kunnen werken. Maar ook dichter bij huis worden initiatieven ondernomen. Bijvoorbeeld het Social Label-project dat mensen met een afstand naar de arbeidsmarkt de mogelijkheid biedt zich te ontwikkelen om uiteindelijk in te kunnen stromen in het reguliere arbeidsproces. En Arte heeft een Code of Conduct waarin alle medewerkers en ketenpartners wordt gevraagd zich te houden aan alle afspraken op het gebied van arbeidsomstandigheden, milieu en sociale normen en waarden.”

Erkenning

Alle initiatieven van het bedrijf uit Helmond op het gebied van duurzaamheid zijn niet onopgemerkt gebleven. Regelmatig krijgt Arte hiervoor erkenning. Bijvoorbeeld door als eerste bedrijf in de branche niveau 4 van de MVO Prestatieladder te behalen. “Arte heeft ook het internationale B Corp-certificaat gekregen. Dit wordt verleend aan bedrijven die een grote, positieve impact hebben op mens, ‘Wij willen niet het beste van de wereld zijn, maar proberen wel het beste voor de wereld te zijn’

milieu en maatschappij. Normaal is een dergelijke certificering een proces van circa vier jaar, Arte heeft de erkenning binnen één jaar gekregen en zit nu in een rijtje bedrijven

met bijvoorbeeld Tony Chocolonely. De gecertificeerde bedrijven worden continu gescreend en krijgen adviezen hoe en waar verbeteringen aangebracht kunnen worden”, legt van Osch uit.

Ook dichterbij krijgt Arte erkenning. Zo heeft het bedrijf onlangs De Groene Pluim uitgereikt gekregen van de gemeente Helmond. Weer een erkenning voor de inzet van het bedrijf op het gebied van duurzaamheid. “De Groene Pluim geeft aan dat Arte koploper is, dat wij een voorbeeld zijn en oog hebben voor duurzaamheid, klimaattransitie en dat we ons inzetten voor een eerlijke en sociale wereld. Wij willen niet het beste van de wereld zijn, maar proberen wel het beste voor de wereld te zijn.”

Wij

Van Osch spreekt nog steeds over ‘wij’ als het over Arte gaat. Iedereen groet hem enthousiast in de gang. Op de ‘Wall of fame’ van het bedrijf heeft hij als enige een gouden lijst om zijn foto. “Ik ben uiteraard nog steeds begaan met de medewerkers. Ook in de crisisjaren hebben wij geïnvesteerd in het personeel, bijvoorbeeld door een gratis saladebar aan te bieden en gratis fruit. Dat betaalt zich altijd terug. We hebben een heel laag ziekteverzuim en we hebben gelukkige medewerkers. Ze zijn ook trots op wat ze maken en dat ze bijdragen aan een betere wereld. Wie wil dat nu niet?”

Indeling

Van Osch is bijna drie decennia werkzaam geweest in de natuursteenbranche. In die tijd heeft hij Arte zien ontwikke-

len. “Grofweg gezegd kun je de volgende indeling maken: de jaren 2000 – 2010 stonden in het teken van automatisering en mechanisering van het productieproces, de jaren 2010 – 2020 waren de jaren van duurzaamheid en MVO en vanaf nu is circulariteit van belang.” Ook voor de branche maakt hij een indeling. “Van 2000 tot pakweg 2010 was composiet hét nieuwe materiaal en de laatste tien jaar hebben keramische materialen een heel snelle ontwikkeling doorgemaakt. Als je nu ziet hoe ze met kleuren in 3D bijna perfecte kopieën van natuursteen kunnen maken, niet normaal. Ik denk echter wel dat er altijd vraag zal blijven bestaan naar natuursteen. Dat zijn mensen die voor de pure uitstraling gaan en die eventuele nadelen – krasjes, vlekken, verwering – voor lief nemen of die daar juist van houden.”

Boodschap

Bij zijn afscheid van de branche heeft Van Osch een boodschap aan de natuursteenbedrijven. “Bedrijven moeten hun verantwoordelijkheid durven nemen op het gebied van duurzaamheid. Ze moeten de krachten bundelen om er voor te zorgen dat de mensen in de landen waar de natuursteen wordt ingekocht het daar beter krijgen. Ook al vorm je ogenschijnlijk een kleine partij, samen kun je meer voor elkaar krijgen. Als je altijd voor de laagste prijs gaat, dan kun je tegenwoordig weten dat het niet klopt. Wij zijn ook wel dingen tegengekomen die niet klopten, maar daar moet je niet voor weglopen. Je moet de mensen juist helpen, ondersteunen. Ik vind het wel een gemiste kans dat de overheid een afwachtende houding aanneemt. Die kan juist een verschil maken.”

3 Van Osch: “Je moet mensen de kans geven zichzelf te ontplooien, ze weten zelf het beste wat ze kunnen.”

4 Op de ‘Wall of fame’ van het bedrijf heeft Van Osch als enige een gouden lijst om zijn foto.

5 De voormalig directeur van Arte zette zich in voor duurzaamheid.

Start-up

De voormalig directeur van Arte is weliswaar zijn werkzaamheden voor het bedrijf aan het afbouwen, het betekent echter niet dat een plek achter de geraniums lonkt, zo verzekert hij. “Absoluut niet! Naast mijn adviseurswerk voor Arte ben ik twee dagen in de week actief voor een start-up waar mijn zoon Jordy bij betrokken is: Chainable keukens. Zij leveren vrijwel compleet circulaire keukens aan woningbouwcorporaties en institutionele beleggers volgens het zogenoemde K-a-a-S-principe; Kitchen-as-a-Service. Dit houdt in dat het bedrijf grip houdt op alle materialen die in de keuken worden toegepast. Na een periode van 15 à twintig jaar wordt de keuken weer teruggekocht, deze garantie krijgen de afnemers, en worden de materialen weer hergebruikt. De aanschaf lijkt wat duurder, maar dat betaalt zich altijd weer terug. Je kunt op deze manier ook luxere materialen gebruiken, bijvoorbeeld een natuurstenen werkblad. Na de contractperiode wordt het blad teruggekocht, indien nodig bijvoorbeeld gepolijst, en weer hergebruikt. Op deze manier hebben mensen in een sociale huurwoning een natuurstenen aanrechtblad in de keuken. Mooi toch? Een goed initiatief met circulariteit als uitgangspunt. Dat is de toekomst!”

Natuursteen overal zeker te verlijmen

Voor het verstrekken van een vrijblijvend lijmadvies bel: 030- 6050214

Of bezoek onze website www.soprobv.nl

Sinds 1968 zijn wij gespecialiseerd in het in- en verkopen van zowel natuursteen, keramiek en composiet wereldwijd.

Specialist in Natuursteen & Keramiek

Wij zijn gevestigd in Echt, waar wij voorzien zijn van een voorraadhoudende loods van circa 5000 m2. Vanuit onze voorraad kunnen wij u de beste kwaliteit leveren in diverse materialen en kunt u uw eigen platen selecteren.

Bezoek onze website: www.mo-b.nl

Dynamisch, karakteristiek en natuurlijk

IK Partners, Amsterdam

Participatiemaatschappij IK Partners was voor haar nieuwe kantoor op zoek naar een dynamische, karakteristieke en natuurlijke uitstraling. Het oog viel al snel op Valley, waar een passende locatie te vinden was voor de continue groei die het bedrijf doormaakt. Architectenbureau Fokkema & Partners kreeg de opdracht een hoogwaardig, functioneel en tijdloos kantoor te ontwerpen. Onderdeel van het interieur vormden een aantal iconische onderdelen, gemaakt van Dekton by Cosentino.

Valley is een van de nieuwste iconische gebouwen aan de Amsterdamse Zuidas. Kenmerkend van het gebouw is de natuursteen gevel (zie NATUURSTEEN 1-2022 voor een projectverslag). Deze vormde voor architectenbureau Fokkema & Partners het uitgangspunt voor het integrale ontwerp voor het kantoor van IK Partners, samen met de contrasten in kleurstelling en materialisatie van het gebouw en de beplanting van alle terrassen, die ook als inspiratie dienden. Het leidde tot een functionele én ruimtelijke indeling, waarbij aandacht is besteed aan akoestiek, kunst, beplanting en diverse installatietechnieken.Voor de inrichting is een rijk palet aan materialen gebruikt, van houten vloeren en gestoffeerde wanden tot bladen en meubels van gesinterde steen.

Mondriaan

Om ervoor te zorgen dat de kantoren en de vergaderruimtes voldoende privacy kregen, ontwierp het architectenbureau uit Delft een special. Het betrof een ontwerp voor de glazen wanden waarvoor schilderijen van Mondriaan als inspiratie hebben gediend.Voor de invulling van het abstracte ontwerp is gekozen voor glas in verschillende gradaties van transparantie. Hierdoor ontstaat een soort schaduwspel dat ook in een natuurlijke omgeving voorkomt. De ronde wanden en afgeronde hoeken van het

TEKST Wilbert Leistra FOTO’S Peggy Janssen

plafond, de vloer en het fijne timmerwerk zorgen voor een natuurlijke overgang van de ene ruimte naar de andere. In combinatie met het Mondriaan-ontwerp voor de glazen wanden en het gebruik van diverse natuurlijke kleurentinten is het een erg luxueuze, comfortabele en speelse werkplek geworden.

Aansluiting

Architectenbureau Fokkema & Partners wilde in het interieur een aansluiting krijgen met het veelvuldig toegepaste natuursteen. Daarnaast had het bureau een

1 Architectenbureau Fokkema & Partners ontwierp voor IK Partners een hoogwaardig, functioneel en tijdloos kantoor.

2 De kleur van het tafelblad in de lunchruimte is geïnspireerd op Carrara-marmer.

3 De achter- en zijwanden van de nissen van de pantry’s zijn uitgevoerd in Dekton Stonika Arga.

hoogwaardige, esthetische en duurzame afwerking voor ogen. Daarom werd in het interieurontwerp een aantal iconische onderwerpen opgenomen van Dekton by Cosentino. Materiaalkenmerken als hardheid, krasvrij en gemakkelijk te reinigen waren naast het esthetische aspect hierbij doorslaggevend. De eerste eyecatcher betreft het zogenoemde duomeubel in de foyer. Dit fungeert zowel als receptie als stameubel. De bekleding is van Dekton Stonika Arga in de afwerkingen Xgloss en Polished. Deze gesinterde steen is geïnspireerd op het kwartsiet van de Taj Mahal en combineert de luxe van natuursteen met de eigenschappen van Dekton. Kenmerkend is de crèmekleurige achtergrond met subtiele bruin-gouden aders. De tekening is realistisch en de glans geeft diepte aan het materiaal. Deze kleur is ook gebruikt als afdekking van de bovenbladen van de kasten in de kantoren, voor de keukenbladen en de achter- en zijwanden van de nissen van de pantry’s.

Carrara

In de lunchruimte van het nieuwe kantoor van IK Partners staat een grote tafel. Het tafelblad is van Dekton Opera, een kleur die is geïnspireerd op het elegante Italiaanse Carrara-marmer. De afwerking van het tafelblad is Velvet en zorgt – zoals de naam al aangeeft – voor een fluweelzacht gevoel bij het aanraken van het oppervlak. Eenvoudige, lichtgrijze aders zorgen voor meer diepte en verfijning op een zacht-witte ondergrond. Het levert een klassieke elegante uitstraling op.

helpdesk

In deze rubriek behandelt een team van deskundigen vragen die door natuursteenbedrijven worden ingediend. Zijn er bijvoorbeeld scheuren in de natuursteen ontstaan of zijn gevelplaten los komen te zitten. Of vertoont een aanrechtblad verkleuring? De vragen kunnen zo divers zijn als de natuursteensector zelf. Het panel verdeelt de vragen onder in de volgende vier categorieën: materiaal, montage, onderhoud en restauratie.

Materiaal

De NATUURSTEEN helpdesk is gevraagd raad te geven bij een terrasvloer rond een zwembad, waarbij de natuursteen tegels al na twee jaar braken en spleten. De leverancier van de steen stelt dat de steen verkeerd is gelegd. De leggers menen echter dat het materiaal niet vorstbestendig is. Beide partijen doen vervolgens niets met de klachten. Deze patstelling duurt nu al geruime tijd en de bewoner/vragensteller geeft aan dat hij weliswaar gedeeltelijk tevreden is met de tegels, maar dat de losgebroken delen gevaarlijke situaties opleveren, met opengehaalde voeten als gevolg. De bewoner wil een oordeel van de NATUURSTEEN helpdesk, voordat hij de rechtsbijstandverzekering gaat benaderen. Ter onderbouwing van zijn vraag heeft de bewoner een aantal foto’s van de schade gestuurd, voorzien van informatie over de vloeropbouw.

De eerste schade trad op bij de eerste winter na aanschaf. In het daaropvolgende voorjaar bleken meer tegels schade te vertonen. Deze schade bestond uit afschilfering, een doffe klank bij bekloppen en breuken. Inmiddels had het terras een tweede winter overleefd, zonder dat er veel schade bijkwam. Het materiaal zou volgens de leverancier een travertinsoort zijn. Dit kan echter niet juist zijn, vanwege de optredende splijting en de roestinsluitingen, en omdat typische kenmerken van travertin ontbreken.

De vloertegels waren in diverse afmetingen gelegd in 30 mm dikte in romaans verband. De tegels waren getrommeld, wat op het oppervlak en de randen zichtbaar was.Volgens opgave zouden de tegels zijn gelegd in een laagje mortel op een circa 30 cm dik gestabiliseerd zandbed.Volgens de bewoner zou er voorzichtig met de vloer worden omgegaan. De terrasvloer werd niet gereinigd met een hogedrukspuit of met agressieve middelen. Ook geeft hij aan geen strooizout in de winter te gebruiken.

Op de bijgeleverde foto’s zijn echter ook andere gebreken te zien, zoals te smalle voegen voor buitentegels (< 5 mm), losse voegen en zelfs ontbrekende voegen. De voegen zouden WD-voegen zijn van een Duitse lijmleverancier, het leken inderdaad geen zand-cementvoegen te zijn. Opvallend aspect is dat de tegels onder de overkapping geen schade vertonen.

Meerdere oorzaken mogelijk

Het is vanzelfsprekend niet mogelijk om alle oorzaken op basis van fotografisch aangeleverd materiaal te kunnen bepalen. Er kunnen namelijk meerdere oorzaken zijn die de gebroken tegels kunnen veroorzaken. Denk bijvoorbeeld

aan temperatuurspanningen of aan het belasten van de vloer met slepen van zware houten tuinmeubelen. De ondergrond lijkt onvoldoende draagkrachtig. Dat tegels splijten en aan het oppervlak los schilferen wijst echter ook op steengebreken.

Travertin is als materiaal vorstbestand. Het toegepaste materiaal lijkt echter meer op een kalkgesteente met stylolieten en ijzerinsluitingen. De voegen zijn te smal (2-3 mm) waardoor een goede voegvulling onmogelijk wordt. Zonder tegelhechting op de ondergrond kan de tegel wiebelen en verschuiven. De harde voegvulling zal dan onthechten, en losraken of verbrokkelen. Kapotte voegen moeten altijd zo snel mogelijk worden hersteld, omdat water nu vrij spel heeft en onder de tegels kan lopen.

Onbekend is met hoeveel afschot de vloer is aangebracht. Op de foto’s lijkt dit echter minimaal. Hierdoor worden de vloertegels onnodig lang met regenwater belast. Door het niet herstellen van de voegen loopt hierdoor veel water in het eronder gelegen mortel- en zandbed.

Hierbij kan opdrukkend ijs voor voeg- en tegelschade zorgen.

Vloeropbouw

De vloeropbouw op een zandbed is een zware vochtbelasting voor kalkgesteenten die in de regel niet vorstbestendig zijn. Tegels in de mortel op een zandbed houden veel vocht vast, en dit trekt langdurig capillair door de steen naar het oppervlak.

Hier openbaart zich weer het probleem over de juiste bepaling van de vorstbestendigheid.

Volgens de NEN/NBN- EN 12371 kan men de steen beproeven totdat er breuk optreedt in de proefmonsters of als de vermindering van de dynamische elasticiteitsmodulus

groter of gelijk is aan 30 procent . Dit staat bekend als de identificatieproef, en kent een maximum van 168 vorst-dooicycli.

Ook kan men proefstukken een aantal vorst-dooicycli laten ondergaan zoals bepaald in de productnorm, waarna men het verlies van mechanische sterkte onderzoekt die minder dan 20 procent moet zijn. Dit staat bekend als de technologische proef. Er is bij deze laatste beproeving een groot verschil tussen de toepassing of het product. Bij het beproeven van bestratingen zijn minimaal 48 cycli benodigd, en bij het toepassen van deze steen als dunne geventileerde gevelbekleding slechts 12 cycli.

Onbekend is met welke CE-kwalificatie de bewuste natuursteen tegels zijn verkocht.

Onregelmatige spanningen

Het niet aanbrengen van dilatatievoegen in combinatie met

de kleine voegjes tussen de tegels geeft uitzettingsspanningen in de vloer. Mede door het Romaanse verband ontstaan onregelmatige spanningen tussen de kleine en de grote tegels binnen het patroon. Deze spanningen zullen tot tegelbreuk en voegonthechting leiden. De terrasvloer in velden van maximaal 4 m2 opdelen, rondom begrensd door 8 mm brede kitvoegen, is sterk aan te raden.

Het compleet vervangen van het terras lijkt nog niet noodzakelijk. De meeste tegels op de foto vertonen nog geen visuele schade. De tegels hebben nu twee winters overleefd, en zullen naar alle waarschijnlijkheid steeds minder aanvullende schade gaan vertonen. De beschadigde tegels moeten wel worden vervangen. Indien deze uit grotere tegels worden verzaagd, moeten de scherpe zaagranden wel worden afgeschuurd. Mogelijk kunnen de slechte tegels ook worden omgedraaid en kunnen ze ‘als getrommeld’ worden bewerkt.

Montage

Een architect vroeg de NATUURSTEEN helpdesk om advies omtrent het mogelijke gebruik van kitvoegen bij een natuursteen gevelbekleding van Belgische hardsteen in de buurt van een woonwijk. Het betrof een gevel vanaf trottoirniveau, en de overweging was om de voegen te vullen met mortel, met elastisch blijvend materiaal of om ze open te houden.

Voegen bij een gevelbekleding hebben een of meer van de volgende functies:

• gelegenheid bieden voor het plaatsen van ankers in de plaatzijkanten, deze kunnen desnoods worden ingefreesd;

• opvangen van maatafwijkingen en hoogteverschillen tussen aangrenzende platen door zaag- en plaatsingstoleranties;

• in meer of mindere mate een regendichting, al dan niet met gevulde voegen;

• bijdrage leveren aan het uiterlijk.

De voegbreedte moet worden bepaald aan de hand van de te gebruiken plaatmaat, het materiaal en de mogelijke voegvulling. Het hart van de voeg is de maatvoering. De minimale voegbreedte wordt bepaald door:

• de eisen aan het uiterlijk van de gevel: hoe smaller de voeg, des te eerder afwijkingen zichtbaar worden in de breedte, aan de rechtheid van de voeg of in de vorm van hoogte- en vlakheidsverschillen tussen aangrenzende platen;

• de toleranties op de plaatafmetingen;

• de dikte van de ankers, al kunnen deze ook worden ingefreesd;

• de vereiste voegvulling, minimaal 6 mm is noodzakelijk voor kitwerkzaamheden;

• de minimaal noodzakelijke vrije ruimte voor uitzetting van de plaat: 2 mm.

Vanwege een maattolerantie van natuursteen gevelplaten van +/- 2 mm inclusief lichte kromming en onhaaksheid, is een gevelvoeg van 8 +/- 2 mm normaal gangbaar.

Bij een ankerdikte van minimaal 4 mm en minimaal 2 mm uitzettingsruimte is de ondergrens voor de voegbreedte 6 mm, zonder ingefreesde ankerstrippen. Uitgaande van de toleranties moet de gemiddelde voegbreedte dus 2 mm breder zijn. Geventileerde gevelbekleding die met rvs-ankers minimaal 150 mm van de achterconstructie hangt, is flexibel gemonteerd. De platen zullen hierdoor vanwege het verkeer kunnen trillen en vervorming van de achterconstructie opvangen. Denk hierbij aan doorbuiging en (beton-)krimp en kruip van de achterconstructie. De grootste werking in de voegen wordt veroorzaakt door thermische uitzetting van de gevelbekleding zelf. Het afvoegen van de onderlinge voegen met een cementair voegmiddel is daarom niet uitvoerbaar. Bij metselwerk is van ‘flexibiliteit’ en ‘verankering’ geen sprake door de halfsteens gestapelde constructie met bakstenen, waardoor deze voegen wel star kunnen worden afgevoegd (tot 8 meter hoogte en lengte overigens, daarboven zijn ook flexibele uitzetvoegen benodigd.).

Kitvoegen

Het toepassen van kitvoegen tussen de natuursteen gevelbekledingsplaten is een alternatief voor het toepassen van het open houden van de naden. Het afdichten van de 8 mm brede voegen heeft enkele voordelen boven het open laten van deze voegen. Dit betreft zowel esthetische als technische voordelen.

Esthetische voordelen van kitvoegen:

• de glimmende rvs-ankerkoppen zijn niet meer zichtbaar;

• de gevel toont homogener bij gebruik van een met hardsteen overeenkomende kitkleur;

• na een regenbui blijven de plaatranden niet langer donkerder dan het midden gedeelte;

• er kan geen vervuiling optreden door peuken, ijsstokjes, kauwgom in de open voegen;

• er zal geen water meer kunnen toetreden tot de plaatranden van bovenliggende gevelvlakken, waardoor de plaatzijkanten niet sneller zullen vervuilen dan het plaatmidden.

Technische voordelen van kitvoegen:

• de gevelplaten zijn onderling flexibel verlijmd, waardoor een hogere weerstand optreedt tegen stootbelasting, met name bij de plaatranden waar geen ankers aanwezig zijn. Hierdoor wordt plaatbreuk of anker uitbreken geminimaliseerd door aanrijdschade met fietsen, scooters of door voetballen en vandalisme;

• plaatbreuk leidt nauwelijks tot valgevaar van steen, omdat alle plaatdelen hechtend zijn verbonden aan de naastliggende delen, en losse delen hierdoor blijven hangen aan de hechtende kit;

• er treedt geen regenwater toe tot de plaatachterzijde via de voegen, waardoor minder vlekvorming zal ontstaan en ook zal er geen water, al dan niet via de ankers, binnensijpelen waardoor de isolatie hierdoor droger blijft, hierdoor optimaal isoleert en langer meegaat.

Nadelen van kitvoegen:

• de kosten voor het leveren en het aanbrengen;

• onjuist kitmateriaal en onjuiste applicatie geeft randverkleuringen in natuursteen;

• kitvoegen zullen op de lange termijn volledig verharden, waardoor deze tijdig moeten worden vervangen om onnodige spanningen tussen de gevelplaten te voorkomen. Bij een goede kwaliteitskit en een juiste verwerkingswijze bedraagt de duurzaamheid echter minimaal 25 jaar;

• Enige ventilatie is blijvend gewenst wegens het optreden van condensvocht en damp in de spouw. Dit kan worden bereikt door plastic buisjes schuin in de verticale voegen aan te brengen, en/of zo mogelijk de horizontale voegen aan de onder- en bovenkant open te houden.

Praktijkvoorbeelden

Genoemde vragen en problemen in deze aflevering van de Natuursteen Helpdesk komen uit de praktijk van het deskundigenpanel. Heeft u zelf vragen, meld ze dan! Stuur een e-mail naar redactie.natuursteen@bdu.nl en wij zorgen ervoor dat ze bij de juiste deskundige terechtkomen. U leest het antwoord in een van de volgende afleveringen van de Natuursteen Helpdesk.

‘Natuursteen moet je kunnen voelen, beleven’

Marcel Agricola

De jeugd heeft de toekomst. Maar hoe is het gesteld met de toekomst van de jeugd in de natuursteensector? Hoe denken ze zelf over die toekomst? En hoe kunnen jongeren enthousiast gemaakt worden voor een baan in de natuursteenbranche? In de rubriek ‘Jong geleerd’ vertellen ze het zelf. In deze editie Marcel Agricola (53 jaar), DGA bij Cortlever Agricola Natuursteen in Diemen.

Hoe lang ben je werkzaam in de natuursteensector en hoe ben je erin terecht gekomen?

“Omstreeks mijn tiende levensjaar ben ik op de zaterdagen en in de vakanties al met mijn vader meegegaan naar zijn bedrijf. Begonnen met schoonmaken en opruimen op kantoor, later meehelpen in de werkplaats. Nog tijdens mijn studie elektronica heb ik ook het vakdiploma natuursteen behaald, destijds nog noodzakelijk voor de vestigingsvergunning. Na een jaar op het laboratorium van Draka-kabel te hebben gewerkt, ben ik na afloop van de militaire dienst toch bij het familiebedrijf in dienst getreden. Elektronica komt overigens goed van pas om de steeds meer geavanceerde machines werkend te houden.”

Wat spreekt je het meest aan in je werk en wat is je mooiste project tot nu toe?

“Behalve het ondernemen, ons product. Gemaakt door de natuur bewerken wij de mooiste materialen alleen voor de juiste toepassing. Mijn mooiste project hoop ik nog te gaan maken. Wegens de grote diversiteit van de projecten tot nu toe, vind ik het onmogelijk om hieruit een keuze te maken. Luxe interieurprojecten met fraaie marmers in ‘open boek’ maken mij trots, maar ook bijzondere bouwprojecten, zoals laatst de bekleding van de ingang van de parkeergarage van het Pillows Hotel te Amsterdam geheel in Belgische hardsteen.”

Heb jij het bedrijf van je ouders overgenomen of ben je dat van plan?

“Enkele jaren nadat mijn compagnon het 50 procent belang van zijn vader had gekocht, heb ik het 50 procent belang van mijn vader gekocht.”

Hoe denk jij over natuursteen en keramiek?

“Natuursteen is uniek en onvervangbaar. De unieke uitstraling van natuursteen is niet te vangen in een print.

Keramiek met unieke prints hebben daarom mijn voorkeur boven die met prints van bestaande natuursteensoorten. Ik zie keramiek als toevoeging op ons assortiment en als een extra kans bij toepassingen en projecten waar bewust voor een ander product dan natuursteen wordt gekozen.”

Wat moet volgens jou de grootste innovatie binnen de sector worden?

“Om concurrerend te kunnen blijven met zowel andere landen als andere producten, zullen wij nog veel meer moeten gaan automatiseren. Niet alleen in de productie, maar ook op kantoor. In de productie verwacht ik dat robots steeds meer gemeengoed gaan worden, vooral om (relatief zware en) repeterende handelingen van de mens over te nemen.”

Hoe denk jij de steeds mondigere consument te kunnen bereiken?

“Via het digitale domein zijn er steeds meer kanalen om klanten te bereiken.Voor ons formaat bedrijven is dit bijna niet meer in eigen beheer bij te houden. Toch is het heel belangrijk om hier voldoende aandacht aan te geven. Het internet is al een zeer belangrijke medium ter oriëntatie, maar wordt ook steeds meer voor daadwerkelijke verkoop gebruikt.Voor veel ‘standaard’ producten kan dit een goede manier zijn, maar een bezoek aan de showroom blijft mijn absolute voorkeur hebben. Natuursteen moet je niet alleen zien, maar kunnen voelen, beleven. Daarnaast gaat de informatie overdracht veel efficiënter in een persoonlijk gesprek.”

Er is een groot tekort aan personeel. Hoe denk je jongeren enthousiast te maken voor het werken in de natuursteenbranche?

“Dit is een maatschappelijk probleem. Al decennia worden scholieren vooral gemotiveerd om zo ver mogelijk door te leren en het beroepsonderwijs heeft ten onterechte een negatieve uitstraling gekregen. Nederland richtte zich zo veel mogelijk op een diensteneconomie. Gelukkig komt men er langzaam achter dat alles begint met het voortbrengen van producten en is een omslag merkbaar. Er komt weer meer aandacht voor de beroepsopleidingen. Nu moet de maatschappelijke waardering voor deze beroepen weer groeien, ook financieel. Tot die tijd zullen wij uit een relatief kleine vijver moeten vissen met een goed verhaal en een mooi perspectief. Organisaties zoals de NOA zullen hierbij moeten helpen met hun expertise en netwerk.”

Hoe ziet de sector er volgens jou over tien jaar uit?

“Bedrijven die niet met de tijd meegaan, zullen de komende tien jaar steeds minder perspectief krijgen. Door het uitblijven van goede bedrijfsopvolging zullen helaas meer bedrijven ophouden te bestaan. In de productie zullen we steeds meer robots gaan zien, waarbij ik hoop dat de nichemarkt voor ambachtelijk werk wel blijft bestaan. Gelukkig komt ook de perceptie terug dat het beter is om meer lokaal te produceren. Wanneer wij dit efficiënt genoeg kunnen, dan brengt ons dit enorme kansen.”

Aan wie wil je het stokje doorgeven en waarom?

“Ik wil het stokje doorgeven aan Rolf Veringmeijer van West Gedenktekens uit Zoetermeer. Ik ken hem eigenlijk niet, maar tijdens de laatste ALV van NOA kwam hij een paar keer aan het woord en ik ben benieuwd wat zijn achtergrond is.”

Colofon

NATUURSTEEN, vakblad voor de totale natuursteenbranche 75ste jaargang www.vakbladnatuursteen.nl

Sanders Woonmedia BV

Torenallee 20 5617 BC Eindhoven www.sandersmedia.nl

Uitgeefteam Sanders Media

Peter Vorstenbosch (uitgever) Martin ten Hoven (salescoördinator)

Redactiecoördinator

Wilbert Leistra

T +31(0)6 – 3611 32 63

E redactie.natuursteen@sandersmedia.nl

Centrale redactie Linda Hulsman

13 AGENDA

Administratie

E administratie@sandersmedia.nl

Abonnementen

T +31(0)88 – 226 66 88

E sanders@mijntijdschrift.com

Jaarabonnement € 97,43 excl. BTW Jaarabonnement buitenland € 119,00 excl. BTW

Opzeggen abonnement

Abonnementen kunnen op elk gewenst tijdstip ingaan, lopen automatisch door, tenzij uiterlijk twee maanden voor de vervaldatum is opgezegd bij de abonnementenservice. Zakelijke abonnementen worden niet tussentijds beëindigd.

Advertentieverkoop

Martin ten Hoven

T +31(0)6 – 4611 82 59

E martin@sandersmedia.nl

Vormgeving

Frizzon B.V., Arnhem

Technische realisatie

Vellendrukkerij BDU, Werkendam

Auteursrechten

© Alle auteursrechten en databankrechten ten aanzien van (de inhoud van) deze uitgave worden uitdrukkelijk voorbehouden. Deze berusten bij NATUURSTEEN c.q. de betreffende auteur. Niets uit deze uitgave mag zonder schriftelijke toestemming van de uitgever worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, scan, fotokopie, elektronisch of op welke wijze dan ook. NATUURSTEEN wordt tevens elektronisch opgeslagen en geëxploiteerd. Alle auteurs van tekstbijdragen in de vorm van artikelen of ingezonden brieven en/of makers van beeldmateriaal worden geacht daarvan op de hoogte te zijn en daarmee in te stemmen e.e.a. overeenkomstig de publicatie- en/of inkoopvoorwaarden. Deze zijn bij de redactie ter inzage of op te vragen.

December Natuursteenplatform 2 december RCE-gebouw, Amersfoort 2023 Xiamen International Stone Fair 26 t/m 29 maart 2023 Xiamen, China stonefair.org.cn (Foto 1)

29 april 2023

Irmir, Turkije marble.izfas.com.tr

ook ik sta garant voor een vlotte service na verkoop

Van jongs af aan heb ik een fascinatie voor techniek en machines. Meer dan 15 jaar heb ik gewerkt als productie verantwoordelijke in een grote steenhouwerij. In die periode heb ik zelf dagelijks met natuursteen gewerkt en ik was er mede verantwoordelijk voor de investeringen in een modern machinepark.

Bij het leveren van de nieuwe machines volgde ik natuurlijk alle ontwikkelingen en vernieuwingen op de voet. Ik wilde alle machines van binnen en van buiten leren kennen. Deze ervaringen wil ik graag doorgeven. Nu ben ik bij VIEK-Machines.com dagelijks op de baan voor het installeren van nieuwe machines maar ook voor onderhoud, service of gewoon om iemand te helpen.

Het werk als service technieker geeft me een enorme voldoening omdat ik kan doen wat ik graag doe: werken aan en met machines!

Op mij kan je rekenen: I’m Your Local Service Man.