Skip to main content

VMT 2 (2018)

Page 36

Thema: Reiniging& Desinfectie

Droog infectiedruk verlagen

VOEDINGSMIDDELEN, MANAGEMENT EN TECHNOLOGIE DE DOOIER WORDT DUUR BETAALD • REINIGINGS LESSEN UIT LACTALIS-RECALL • FAGEN WAPEN TEGEN LISTERIA • MEER EISEN AAN MACHINEFABRIKANT • COSUN GEEFT BOOST AAN INNOVATIE
WWW.VMT.NL 2018 | EDITIE 2

18. 8.

Droge damp reduceert micro-organismes en virussen in hele productieruimtes

10.

22.

VMT . 16 FEBRUARI 2018 . NR 2 04 INHOUD
Foto cover: Marco de Swart De fipronilaff aire bracht Van Wijngaarden in grote problemen. Nu gloort er weer hoop Reinigingslessen uit Lactalis-recall Fagen wapen tegen listeria

Nieuws

6 Nieuws

35 Technisch nieuws

41 Agenda

42 Colofon

Thema: Reiniging & Desinfectie

Voor de voedingsindustrie zijn er een aantal relatief nieuwe reinigings- en desinfectiemethodes. In dit themanummer worden er enkele besproken.

10 Reinigingslessen uit Lactalis-recall

14 Biofilms gerichter te lijf gaan

18 Droog infectiedruk verlagen

22 Fagen specifiek wapen tegen listeria

26 Zout en water zet chemie buitenspel

28 Desinfectiemiddel vereist toelating

Nieuws & Achtergrond

8 De dooier wordt duur betaald

Wetgeving & Toezicht

31 Fitnesscheck voor Algemene Levensmiddelen

Verordening

Technologie & Techniek

32 Voedingstrends eisen meer van machinefabrikant

Ingrediënt & Product

36 Cosun geeft boost aan innovatie

Alles of eentje?

Zonder grondige reiniging geen afdoende desinfectie. Een waarheid als een koe, een dooddoener van formaat. Toch wordt er in de praktijk nog te weinig aandacht aan besteed, benadrukken auteurs van diverse artikelen in dit themanummer Reiniging & Desinfectie. Nog eentje: zonder goede monstername geen positief monster. Tegelijkertijd betekent een negatief monster niet dat het gezochte micro-organisme zich niet bevindt in uw productieruimte of, nog erger, product.

Als u een pathogeen aantreft, moeten alle alarmbellen afgaan. Het hele proces, van grondstof tot productieruimte en uitgeleverd product, moet nauwgezet worden onderzocht, geëvalueerd en aangepast. Dus ook het schoonmaakregiem.

Nu zijn productieruimtes lastig te reinigen en te desinfecteren. Eenmaal besmet komt u vaak nooit meer van een pathogeen af. Daarom moet de reiniging en desinfectie anders worden georganiseerd. In dit nummer enkele veelbelovende methodes.

Een nieuw dilemma doet zich nu voor: moet u proberen alle micro-organismes zoveel mogelijk uit te roeien? Of alleen die ene specifi eke, bijvoorbeeld listeria, en de rest niet al te veel verstoren en erop rekenen dat de overblijvers een evenwicht vormen waarin the bad guys minder snel kunnen toetreden en groeien. In dat laatste geval zijn fagen vanwege hun zeer specifi eke werking het ultieme ‘desinfectiemiddel’. Maar om te kunnen vertrouwen op dat evenwicht van micro-organismes is nog veel (praktijk)onderzoek nodig. Als er parallellen zijn te maken met het humane microbioom, dan gaat de industrie een veelbelovende toekomst tegemoet. Maar nog steeds een waarin goed reinigen het belangrijkste uitgangspunt is.

05 COLUMN
Hans Damman
h.damman@mybusinessmedia.nl

Unilever

Unilever zag vorig jaar zijn omzet met bijna twee procent toenemen tot 53,7 miljard euro. De nettowinst groeide met bijna 17 procent en kwam uit op 6,5 miljard euro. De groei in de categorie hartige producten was bovengemiddeld, meldt Unilevers jaarverslag. Het merk Knorr was de motor van deze groei. Het speelde goed in op kernbehoeftes van de consument, zoals de behoefte aan meer natuurlijke producten en producten die op kooktijd besparen. De dranken en ijsdivisie presteerde ondanks felle concurrentie naar behoren. Zo zorgde de Magnum double raspberry voor groei in dubbele cijfers op merkniveau. Langzamerhand ziet Unilever dat de innovatie-inspanningen in het hoogwaardige theesegment zich uitbetalen. Zo laten de Leaftheeën ‘een goede groei zien’. ......................................................................................www.unilever.com

Rabobank

Rabobank lanceert het Rabo Frontier Ventures (RFV) Fonds van 60 miljoen euro voor start-ups in de financieel-technische (FinTech)-sector en agrifood. Het fonds moet een extra stimulans geven aan innovatie. De bedrijven moeten nieuwe mogelijkheden genereren voor klanten op lange termijn en aansluiten op de strategische richting van de bank en de maatschappij. De focus ligt op vier thema’s: Financial cruise control, Platform banking, Emerging technologies en Data4Food. Het fonds heeft al in diverse start-ups geïnvesteerd. Een daarvan is we.trade, een Europees platform dat e-commercehandel voor midden- en kleinbedrijven stimuleert op basis van blockchaintechnologie.

....................................................................www.rabofrontierventures.nl

Ben&Jerry’s

Sinds 30 januari liggen er twee nieuwe soorten Ben&Jerry’s in de schappen van de Nederlandse supermarkten. De veganistische ijssoorten zijn lactosevrij en Fairtrade-gecertificeerd. Het nieuwe zuivelvrije assortiment is aangevuld met de smaken Chunky Monkey en Chocolate Fudge Brownie. De Chunky Monkey bestaat uit bananenijs met walnoten en chocoladestukjes en is naast zuivelvrij ook glutenvrij. Allebei de ijssoorten zijn op basis van amandelmelk gemaakt. “Het heeft ons maanden gekost om alleen al de amandelbasis goed te krijgen, voordat we ook maar konden beginnen aan de chunks”, laat smaakgoeroe Eric Fredette van Ben&Jerry’s aan Max Havelaar weten.

.........................................................................................www.benjerry.nl

Blue Band

Blue Band komt met fruit- en groentespreads voor het ontbijt, verkrijgbaar in de kleurrijke varianten aardbei & bietjes, abrikoos & pompoen en appel & wortel. De nieuwe spreads bestaan voor 70 procent uit groente, fruit en peulvruchten en zijn op basis van kikkererwten. Ze bevatten geen toegevoegde suikers of zout en zijn zonder kunstmatige kleur- en smaakstoffen gemaakt. Volgens de fabrikant zit er in vergelijking met jam 60 tot 80 procent minder suiker in. Ze liggen bij Albert Heijn en Jumbo. Binnenkort volgen meer Superunie-supermarkten. .......................................................................................www.blueband.nl

VMT Online

• VMT sprak met de zes multinationals van het Evolved Nutrition Label (ENL)-initiatief. Op dit moment wordt de betrouwbaarheid van het voorgestelde kleurcoderingssysteem beoordeeld. Naar verwachting wordt de Europese en nationale overlegperiode begin dit jaar afgerond.

• FrieslandCampina onderzoekt dit jaar de mogelijkheden voor sportvoeding op de Aziatische markt. Aan het woord komen marketingmanager Lesley Cordial en R&D-manager Sophie Nicolas over de ontwikkeling van de lijn.

• Beleid voor allergenen en de uitvoering daarvan laten sterk te wensen over. Overheden, toezichthouders en bedrijfsleven geven onvoldoende prioriteit aan bescherming van de consument. Goedwillende pioniers zorgen onbedoeld voor nog meer onduidelijkheid.

Breid uw abonnement uit naar een VMT optimaal abonnement én lees naast het vakblad alle informatie op vmt.nl

Roelofs nieuwe baas FrieslandCampina

Bas Roelofs is sinds 1 januari de nieuwe baas bij FrieslandCampina Nederland, dat deel uitmaakt van de businessgroup Consumer Dairy. Roelofs volgt Berndt Kodden op, die de functie van president businessgroup Specialised Nutrition bekleedt. Roelofs leidt niet alleen FrieslandCampina Nederland, maar is tevens clusterleader voor de hele Benelux. Hij was eerder salesdirecteur en shoppermarketingdirector van FrieslandCampina in Nederland. De laatste tweeënhalf jaar werkte hij in Dubai als managing director van FrieslandCampina Middle East. Daarnaast werd Menno Oosterhoff benoemd tot sales- en trademarketingdirector. Het concern stelde Marloes Schutte aan als marketingdirector. Voor België trekt Jan Pieter Tanis de kar. Hij is managing director FrieslandCampina België en is verantwoordelijk voor de consumentenmerken, foodservice en de huismerken in België. Hij rapporteert aan Bas Roelofs.

06 NIEUWS IN HET KORT
................................................................................................www.vmt.nl
www.frieslandcampina.nl

‘Meer eenmanszaken failliet in foodsector’

De gunstige economische vooruitzichten mogen dan een positief effect hebben op het aantal faillissementen in Nederland, dat geldt niet voor de voedingsmiddelenindustrie. Waar in andere sectoren het aantal bedrijven daalt dat over de kop gaat, stijgt dit juist in food. Dat blijkt uit een rapport van ABN Amro.

In het hele bedrijfsleven nam het aantal faillissementen vorig jaar af vergeleken met 2016. Het verschil met 2013 is nog groter, toen ging 61 procent van de ondernemingen bankroet, blijkt uit het rapport van de bank. Maar in food (groothandels en voedingsindustrie) nam het aantal faillissementen toe met 14 procent in vergelijking met 2016. Dat kwam volgens ABN Amro omdat er meer eenmanszaken omvielen. Een opvallende ontwikkeling, omdat in andere sectoren minder start-ups ten onder gingen, weet de financiële instelling.

Forse investeringen kosten kleine foodondernemers vaak de kop. “Zij moeten initieel een investering doen of ze moeten investeren om op te schalen. De kans op een faillissement is dan ook groter dan bijvoorbeeld bij kenniswerkers”, meldt ABN Amro. Het type eenmanszaak in de foodsector mag dan verantwoordelijk zijn voor meer gevallen van bank-

roet, het aantal absolute faillissementen ligt onder het langetermijngemiddelde. De bank meldt verder dat bij correctie van de cijfers voor eenmanszaken in food blijkt dat het aantal faillissementen in de voedingsmiddelenindustrie stabiliseert. ABN Amro verwacht dat 2018 een gunstig jaar wordt voor deze sector. De volumes zullen na een daling vorig jaar dit jaar weer stijgen. Vorig jaar was er een verminderde

aanvoer door de fipronilcrisis en het fosfaatplafond, signaleert de bank. ABN Amro verwacht dat de groei in 2018 voor rekening komt van de economische groei, waardoor de vraag naar Nederlandse voedingsmiddelen zal toenemen. Wel waarschuwt de bank dat de brexit een risico vormt voor de exportgeoriënteerde sectoren.

................................................www.abnamro.nl

DNV en VeChain bundelen krachten

DNV GL en VeChain hebben een samenwerkingsakkoord bereikt over de inzet van blockchain. De bedrijven willen daarmee de efficiëntie in toeleveringsketens aanzienlijk verhogen. De technologie wordt in eerste instantie ingezet in de voedingsmiddelenindustrie en retail. “Gegevens worden steeds waardevoller. Dankzij deze samenwerking met VeChain kunnen we inspelen op de veranderende wensen en behoeftes in de datagedreven economie”, aldus ceo Luca Crisciotti van DNV GL Business Assurance. “Door optimaal gebruik te maken van het Internet of Things en blockchaintechnologie geven we een nieuwe dimensie aan het kwaliteitsborgingsproces. Ons Digital Assurance Concept biedt zowel bedrijven als consumenten een uniek inzicht in product- en leveranciersinformatie met een niveau van nauwkeurigheid dat tot nog toe onmogelijk was.”

.................................................................................................www.dnvgl.be

R-Biopharm AG

Sneltest voor het testen van grondstoffen en oppervlakten

07 MEER NIEUWS OP WWW.VMT.NL NIEUWS VMT . 16 FEBRUARI 2018 . NR 2
RIDA®QUICK Gliadin

De dooier wordt duur betaald

Mayonaisefabrikant voelt impact fipronilaffaire

De fipronilaffaire trekt in de voedselketen een spoor van vernieling. Niet alleen in de pluimveeketen is met 65 tot 75 miljoen euro, volgens een EZ-rapport, de financiële schade groot. Het raakte ook fabrikanten van eindproducten in hun portefeuille. Voorbeeld is mayonaisefabrikant Van Wijngaarden uit Wormerveer die plots de eigeelprijzen zag verdrievoudigen. “Dit had voor ons verkeerd kunnen aflopen.”

Juli 2017 zal Michel van Wijngaarden voor altijd bijblijven. In die maand gingen de prijzen van eigeel door het dak en begonnen de problemen voor zijn bedrijf, dat onder andere Zaanse mayonaise maakt. De NVWA, de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit, trof die zomer in eieren het verboden middel fipronil aan. Het bedrijf Chickfriend gebruikte vermoedelijk een bestrijdingsmiddel met fipronil om stallen te reinigen voor bestrijding van bloedluis. De NVWA besloot een aantal pluimveebedrijven te blokkeren. Dat aantal liep al snel op tot honderden bedrijven die op slot gingen vanwege fipronil. Omdat er toen onvoldoende eieren beschikbaar waren, raakten de schappen van de supermarkten leeg. De schaarste zorgde voor een forse prijsstijging van eieren: consumenten betaalden 37 procent meer in 2017 dan in

2007, meldt het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Alleen al de prijzen van scharreleieren stegen tussen begin 2016 en december 2017 met zo’n 20 procent, blijkt uit de prijsindex van het statistiekbureau.

Eigeelprijs explodeerde

Ook Van Wijngaarden kreeg te maken met fors hogere prijzen, want eigeel is een belangrijk bestanddeel voor onder andere de Zaanse mayonaise van de fabrikant. Van de ene op de andere dag verdrievoudigde de prijs van deze grondstof van twee tot zes euro per kg. Het grootste deel van het benodigde eigeel koopt het bedrijf onder contract. Afhankelijk van de groei wordt

de rest van het volume extra bijgekocht. “Normaal gesproken doen we dit tegen dezelfde voorwaarden als in het contract. Maar door de fipronilaffaire explodeerde de prijs. We betaalden dus in het vierde kwartaal van 2017 de dagprijs voor het niet-ingedekte volume. Dat was drie keer zoveel als normaal.”

Dit berokkende het bedrijf veel schade: aan de inkoopzijde alleen al bedroeg die zo’n 150.000 euro. Kon de mayonaisefabrikant

08 VMT . 16 FEBRUARI 2018 . NR 2 NIEUWS & ACHTERGROND
ANALYSE
Mayonaisefabrikant Van Wijngaarden kwam flink in de problemen door de fipronilaffaire: “Ik ben echt nat gegaan”, zegt directeur Michel van Wijngaarden. Nu gloort er weer licht aan de horizon.

niet een deel van de gestegen kosten van eigeel bij de supermarkten neerleggen?

“Nee, het is mijn verantwoordelijkheid”, zegt hij. “Ik kan die extra kosten bijvoorbeeld niet bij Albert Heijn neerleggen.”

Van Wijngaarden is de supermarktketens juist dankbaar dat ze vertrouwen bleven houden in zijn producten.

“Ik had heel veel nare telefoongesprekken met klanten die garanties eisten dat er geen fipronil in onze producten zat. Ook de NVWA en tussenhandel vielen over ons heen. Dit had verkeerd kunnen aflopen voor ons. Maar we konden met monsters voldoende aantonen dat onze mayonaise geen fipronil bevat. Al die monsternames kostten me duizenden euro’s. Maar dat heeft me wel gered.”

Lege schappen

Het extra volume dat Van Wijngaarden voor veel geld op de kop wist te tikken, was niet voldoende om aan de vraag te voldoen.

“Ik kon niet bijkopen wat ik nodig had. Dat had te maken met beschikbaarheid. Ik heb dus ook niet de omzet kunnen halen die ik wilde halen in 2017.”

Omdat Van Wijngaarden niet aan zijn

Albert Heijn: “We verwachten geen commerciële conflicten door hoge eierprijzen”

Supermarktketen Albert Heijn verwacht geen prijsstijgingen bij houdbare producten zoals mayonaise en bakproducten vanwege de hoge eierprijzen. Dit komt omdat er langlopende contracten zijn met leveranciers, vertelt woordvoerder Anoesjka Aspeslagh. “We kunnen niets zeggen over toekomstige prijswijzigingen. Commerciële conflicten over hoge eierprijzen verwachten we niet.”

VMT vroeg ook andere voedingsmiddelenbedrijven of ze wilden meewerken aan dit artikel, maar kreeg nul op rekest. “Geen commentaar”, luidde de reactie van Remia. Ook Johma wilde niet reageren. Directeur Bob Sars van Bake Five, een coöperatie van zelfstandige industriële bakkerijen, zei: “Wij hebben als broodbakkerij geen impact ondervonden van de fipronilaffaire. Ik kan je dus niet verder helpen.” Branchevereniging Anevei van de eierhandelaren en eierverwerkers gaf aan niet mee te willen werken aan het artikel.

Catastrofaal

verplichtingen kon voldoen, resulteerde dat in lege schappen in de supermarkten. “We hadden veel acties in de retail en de out-of-homemarkt die we moesten cancelen omdat we niet voldoende produceren door het tekort aan eigeel. Die acties kosten je weliswaar geld, maar ze leveren je wel extra volumes op en dus meer omzet.” Vooral december was een desastreuze maand. “Er waren heel veel lege schappen. Ik ben echt nat gegaan.”

Zo goed en zo kwaad als het kon, probeerde Michel van Wijngaarden alle ballen in de lucht te houden. Met pijn en moeite wist hij zijn 50 vaste medewerkers in de fabriek in Wormerveer aan het werk te houden. Voor de flexwerkers, normaal 16 tot 25 mensen, was even geen plaats. “Zo’n crisis als met fipronil is catastrofaal voor een voorraadgestuurd- en niet-ordergestuurd productiebedrijf als het onze. We moesten veel machines ombouwen en korte runs draaien. Dat is heel inefficiënt werken. Ik miste gewoon kilogrammen in de fabriek en kon dus niet op volle capaciteit draaien”, schetst hij. “We gingen als een buikschuiver door onze voorraden.”

Hoewel alles nu in een rustiger vaarwater komt, kampen sommige supermarkten nog steeds met een tekort aan Zaanse mayonaises. Van Wijngaarden: “Er zijn nog steeds lege schappen, maar langzamerhand gaat het beter.” Aan het einde van het eerste kwartaal verwacht hij dat de zaken normaliseren: dan zullen er weer voldoende eieren op de markt zijn en zullen de prijzen verder dalen. “In heel 2018 zullen de eierprijzen echter nog aan de hoge kant zijn. In 2019 wil ik weer kunnen genieten van een lagere prijs.”

Ondernemersrisico

Als Van Wijngaarden terugkijkt op de hele fipronilcrisis, kan hij zich behoorlijk kwaad maken. Hij hekelt de aanpak van de overheid, en met name die van de NVWA. “Er zijn zoveel eieren onnodig weggegooid en veel mensen in het ongewisse gelaten. Er zijn veel ego’s en haantjes met wie we te maken hebben. Daardoor is de hele keten ontploft.” Ondanks een moeilijk 2017 overleeft het familiebedrijf Van Wijngaarden het wel. De onderneming groeit immers ieder jaar meer. “De schade die we hebben geleden is een ondernemersrisico. Ik bekijk het maar van de positieve kant: er zijn bedrijven die er veel slechter vanaf zijn gekomen dan wij. Zoiets als de fipronilaffaire overkomt je gewoon.”

• MAURICE DE JONG •

09
‘We konden niet meer aan onze verplichtingen voldoen’
Sommige supermarkten kampen nog steeds met een tekort aan Zaanse mayonaises.

Reinigingslessen uit Lactalis-recall

Controleer en minimaliseer water in droge omgeving

De Franse zuivelproducent Lactalis zette vorig jaar op 8 december een recall in van babymelkpoeder. De Franse overheid had geconstateerd dat 35 baby’s ziek waren geworden door babymelkpoeder. Daarvan waren 31 gevallen te herleiden naar de fabriek in Craon. Een sproeidroogtoren zou de besmettingsbron zijn. Wat zijn de lessen uit deze case?

In 2006 kocht Lactalis de fabriek van Celia in Craon. Momenteel is Lactalis een conglomeraat van 247 fabrieken met in 2017 een omzet van 17 miljard euro. De zuivelproducent is actief in 47 landen. De fabriek in Craon werd in 2012 uitgebreid met een tweede sproeidroogtoren. In 2005 was er al

een salmonellabesmetting met 146 ziektegevallen. Volgens Simon Le Hello van het Franse Pasteur Instituut lijkt het twaalf jaar later om dezelfde besmetting te gaan: Salmonella Agona. Deze bacterie heeft vocht nodig, is mesofiel en gaat waarschijnlijk al dood bij 56 °C.

Geen maatregelen genomen

In de omgevingsmonsters werden in augustus en november vorig jaar Salmonella spp aangetroffen, maar er werden geen adequate maatregelen getroffen. Een dergelijke situatie

komt ook in Nederlandse en Vlaamse fabrieken regelmatig voor – de goede bedrijven niet te na gesproken. Er zijn veel monitoringsdata beschikbaar, maar er worden geen echte conclusies getrokken en aansluitend passende maatregelen genomen. Want in de monsters van het eindproduct wordt bijna nooit salmonella aangetroffen. En als ze wel wordt gevonden, leidt dat weliswaar tot een uitgebreide herbemonstering, maar ook vaak tot vrijgave omdat ook daarin geen salmonella wordt aangetoond. Overigens is herbemonstering bij babyvoeding in principe niet toegestaan, tenzij getwijfeld wordt aan de analyse.

Representatief monster onmogelijk Lactalis bemonsterde de partijen. Per partij werden dertig monsters genomen, geclusterd en ingezet, terwijl voor babyvoeding volgens de Codex Alimenterius zestig monsters de norm zijn. Maar zelfs dan is het bijna onmogelijk representatieve monsters te nemen voor een hele partij droge producten, zoals melkpoeder. Een eenvoudige

rekensom laat dit ook zien. Stel dat in een partij van 25.000 kg zich een bekende hoeveelheid van 1.000 salmonellabacteriën bevindt, en de monsternamegrootte is 25 gram, dan is er sprake van een besmetting van 1 op 1.000. Dat is hoog. Bij een steekproef van dertig monsters is de kans 37,5 procent dat een of meerdere monsters positief zijn. Bij zestig monsters is dat 84,6 procent. Als de besmetting 1 op 10.000 is, dan loopt de kans al snel terug tot 4,5 respectievelijk 16,8 procent. Bij 1 op 100.000 is dit 0,5 en 1,8 procent. Conclusie? Als je wat vindt, dan weet je dat je fout zit. Als je niets vindt, dan is dat nog geen garantie dat er niets in zit. Er is dus een grote kans dat een geringe besmetting niet gevonden wordt, terwijl er voor een baby geen ontsnapping mogelijk is: het hele blik moet leeg.

Nabesmetting

Bij een nadere beschouwing van deze fabriek moet er sprake zijn van nabesmetting en niet zoals sommige Franse deskundigen beweren in de melk zelf. De melk ondergaat een hittebehandeling die de salmonella echt wel afdoodt.

Het eerste gevaar is het gebrek aan hygiënisch ontwerp vanaf pasteur tot aan de sproeidroogtoren. Bij het schakelen van water naar product zijn bij bijna alle sproeidroogtorens delen aan te wijzen waar het product langere tijd op ideale microbiële groeiomstandigheden heeft gestaan. Een puntbesmetting bij opstart

010 VMT . 16 FEBRUARI 2018 . NR 2 VOEDSELVEILIGHEID & KWALITEIT
‘Een puntbesmetting is bijna nooit te ontdekken via bemonstering’
ACHTERGROND REINIGING & DESINFECTIE

Buitenzijde van de binnenmantel van een sproeidroogtoren, waarvan de buitenmantel en isolatiemateriaal is verwijderd. De onderliggende structuur is zichtbaar, met verkleuringen door aantasting van de binnenmantel, mogelijk door vocht. Als de binnenmantel doorroest, wordt vanwege de onderdruk in de toren lucht naar binnengezogen die vanwege het vocht in de isolatie besmet kan zijn.

en herstart is vaak het gevolg van het loskomen van stagnerend – besmet – product. Een dergelijke besmetting is veel hoger dan een dose-respons van tien kiemen die al ziekte tot gevolg kan hebben. Zo’n puntbesmetting is bijna nooit te ontdekken via reguliere bemonsteringsschema’s.

Een andere bekende besmettingsroute is via de lecithine, die nagedoseerd wordt en geen hittebehandeling ondergaat. Ook nabesmetting in een niet-volledig afgesloten buffertank door het opspatten van water tijdens een natte reiniging van de vloer in de tank is een bekende route.

Om deze problemen voor te zijn, is een systematische audit naar het ontwerp en werkwijze op deze fouten onvermijdelijk. Dat heeft ook zuivelbedrijf Fonterra, in een vergelijkbaar geval, door schade en schande moeten inzien. In 2013 werd op de productielocatie Hautapu in Nieuw-Zeeland in weiproteïneconcentraat de clostridiumbacterie aangetroffen. Er moest rekening mee worden gehouden dat het om de botulismeveroorzakende variant ging. Achteraf bleek het te gaan om Clostridium sporogenes, die kan leiden tot voedselbederf maar verder onschuldig is. De oorzaak was een ontwerpfout,

waardoor een productrest achterbleef. Samenhangend met deze recall heeft Danone, dat aangeeft 350 miljoen euro schade te hebben geleden, bij Fonterra een claim ingediend van ongeveer 105 miljoen euro.

Verkeerde reinigingsmethode

De tweede oorzaak heeft te maken met de reinigingsmethode. In het verleden werden de sproeidroogtorens aan binnen- en buitenkant met veel water gereinigd. Daardoor

blijven plassen water achter. Als dit water langer dan twee uur in de omgeving blijft staan, kunnen micro-organismes zich daarin substantieel vermeerderen.

Bovendien liep niet goed afgedicht isolatiemateriaal vol met water, waardoor metaal ging corroderen. De droogkamer raakte lek. Omdat die in onderdruk staat, kwamen micro-organismes die in het vochtige isolatiemateriaal groeiden in het product. Het schoonmaken met veel water bleek de oorzaak te zijn van besmetting met de Cronobacter (Enterobacter) sakazakaii in babyvoeding. Deze bacterie was ook de oorzaak van verschillende zieke baby’s in Frankrijk in 2005. Uiteindelijk is besloten de omgeving van de sproeidroogtorens droog te houden, omdat die laatste absoluut niet geschikt zijn voor natte reiniging. Voor de demonteerbare delen die toch nat gereinigd moesten worden, is een aparte spoelkeuken gebouwd bovenop of in de buurt van de toren. Waarschijnlijk is het bij de fabriek in Craon op dezelfde wijze fout gegaan omdat salmonella, die vocht nodig heeft om te overleven en zich te vermeerderen, in de omgeving werd aan getroffen.

Nieuwe methodes

De fabriek in Craon ligt al vanaf 8 december stil. De Franse autoriteit heeft geëist dat eerst de oorzaak moet worden gevon-

011
Foto’s: Burggraaf & Partners Gecontroleerd reinigen met een hygiënische zwabber en klamvochtig doekje (foto) doet steeds meer zijn intrede om water te weren uit droge productieomgevingen.

den en er adequate maatregelen moeten worden getroffen om zo een volgende besmetting voor te zijn. Wat te doen met een complexiteit van onder meer oude bekabeling, leidingwerk, frame en muuraansluiting die absoluut niet geschikt zijn voor een natte reiniging? Het antwoord is simpel, maar vraagt tegelijk een enorme inspanning en is alleen uit te voeren door geschoold en gemotiveerd personeel: handmatig schoonmaken. Schoonmaakbedrijf Hago Food & Industry ontwikkelde een systematiek die voor het eerst is toegepast bij een nieuwe sproeidroogtoren in Delft, en later ook op andere plaatsen: gecontroleerd nat schoonmaken – dus geen spuitslang – en uiteindelijk elk onderdeel ontsmetten met microvezeldoekjes en alcohol. Het is erg arbeidsintensief, maar toch haalbaar gebleken voor grote installaties. Mar Cor Purification heeft de Minncare Dry Fog-desinfectiemethode ontwikkeld voor ruimteontsmetting. Het bedrijf past dit normaal gesproken toe voor laboratoria. Meetapparatuur en pc’s kunnen gewoon blijven staan. In de ruimte wordt een combinatie van peroxide en perazijnzuur verneveld – waarmee een log 6 reductie wordt bereikt in dertig minuten. Voorwaarde is wel dat de oppervlakken relatief schoon zijn en dat er geen (micro)condensatie ontstaat. Het bedrijf past dit nu ook toe in ruimtes bij sproeidroogtorens waar omgevingscontaminatie is aangetroffen. Voor droge en vochtige ruimtes ontwikkelde Qi NanoTech een nanocoating op basis van titaniumdioxide. Deze methode blijkt erg effectief te zijn. De op het oppervlak geprecipiteerde nanodeeltjes produceren onder invloed van het aanwezige uv-licht, afkomstig van zowel lampen als buitenlicht, zeer lokaal zuurstofradicalen. Die breken organisch materiaal – en dus ook microorganismes – af tot water en kooldioxide. Uitgebreid onderzoek van het Centraal Bureau voor Schimmelcultures, nu Westerdijk Fungal Biodiversity Institute, heeft de effectiviteit aangetoond. In diverse applicaties houdt deze nanotechnologie de

ontwikkeling van schimmels tegen, onder meer bij fruitterminals en bakkerijen. De technologie is echter ook uitstekend geschikt voor afvulhallen die te hoog zijn voor dagelijkse reiniging.

Herontwerp reinigingsmethode

Een probleem als in Craon vraagt om een herziening van ontwerp en reinigingsmethode. De ontwerpregels staan in de richtlijnen van de EHEDG. Een groot deel hiervan is vertaald in het Nederlands. De principes zijn overgenomen in de Hygiëneverordening EC 852/2004 en in de Machinerichtlijn 2006/42. Dus beide partijen, machinebouwer en de voedingsmiddelenindustrie, moeten hieraan voldoen. De ontwerpregels zijn gebaseerd op testen over het kunnen verwijderen van bewust aangebrachte micro-organismes, waarbij de referentie bestaat uit een buis met een bepaalde ruwheid. Op deze wijze kan een voorspelling worden gedaan of het apparaat behalve op het zicht schoon ook microbieel goed te reinigen is.

Praktijk

Een beginpunt voor ieder ontwerp is: maak de fabriek zodanig dat je alleen die onderdelen dagelijks hoeft schoon te maken die je vies hebt gemaakt. Dit betekent zonering

door machineonderdelen heen. Je hoeft bijvoorbeeld de achterkant van een machine niet schoon te maken als die zich in een andere ruimte bevindt.

Als het mogelijk is een productieproces gesloten te houden, dan kan de binnenzijde – bij een goed hygiënisch ontwerp – nat worden gereinigd.

Voor de delen die opengaan, moet je geen waterslang willen gebruiken. Een waterdruk van 15 bar veroorzaakt al spetters die zestien meter ver en zes meter hoog komen. Schoonmaken betekent in dit geval vuil verplaatsen op een ongecontroleerde wijze. En daar schiet je – net zoals bij reinigen met perslucht – niet veel mee op.

Veel grote voedingsmiddelenbedrijven beginnen te beseffen dat een microbiële besmetting juist niet weg te krijgen is met grof geweld. Dat vraagt een aanpak waarbij het gebruik van water tot een absoluut minimum wordt beperkt en oppervlakken goed bereikbaar en snel droog moeten zijn. Gecontroleerd reinigen met een hygiënische zwabber en klamvochtig doekje doet dan ook steeds meer zijn intrede.

• WOUTER BURGGRAAF •

Ir. W.N.A. Burggraaf is directeur-eigenaar van Burggraaf & Partners en bestuurslid van EHEDG Nederland, wna.burggraaf@burggraaf.cc

VMT . 16 FEBRUARI 2018 . NR 2 012 VOEDSELVEILIGHEID & KWALITEIT
Gecontroleerd nat schoonmaken waarbij met de hand met microvezeldoekjes en alcohol ook grote installaties worden ontsmet.
ACHTERGROND REINIGING & DESINFECTIE

THIS IS COST SAVING

De AC10 familie bestaat uit modules met zeer beperkte afmetingen en beschikt daarnaast over voorzieningen die normaliter alleen bij veel duurdere frequentieregelaars

aanwezig zijn zoals sensorless vector mode, uitgangsfrequenties tot 590 Hz, een 3 fases 400 VAC voeding bij alle 5 frame-groottes en een 150% overload bij 0.5Hz voor 1 minuut.

parker.nl
Simpel Betrouwbaar Kostenbesparend AC10 frequentieregelaar

Biofilms gerichter te lijf gaan

Onderzoek ontrafelt problematiek in foodbedrijven

Bij Belgische voedingsmiddelenbedrijven werd op 0 tot 33 procent van de bemonsterde plaatsen biofilms aangetroffen met soms aantallen tot >10 6 bacteriën/100 cm2. Een grondige karakterisering gaf de bedrijven beter inzicht in het probleem. Vervolgens werd een nieuwe detectiemethode getest, evenals reinigings- en desinfectieproducten en methodes. Zodoende kunnen bedrijven biofilms nog gerichter aanpakken.

Belgische voedingsbedrijven genieten wereldwijd een sterke reputatie voor wat betreft kwaliteit en voedselveiligheid. Die zouden ze niet hebben behaald zonder een efficiënt reinigings- en desinfectiebeleid. Toch blijkt uit onderzoek met de sector dat persisterende besmettingen een aandachtspunt blijven. Oorzaak zijn vaak biofilms die zeer moeilijk zijn te verwijderen. Eigenlijk was er nog steeds weinig bekend over het fenomeen biofilms in de levensmiddelenindustrie, de manier waarop ze kunnen worden bemonsterd en opgespoord, welke bacteriën ze bevatten en wat de chemische samenstelling van de

beschermende laag is. Daarop heeft het Killfilm-onderzoeksproject zich gericht.

Opsporen van biofilms

In het Killfilm-project is een biofilm in praktijkomstandigheden gedefinieerd als: een biofilm bestaat uit micro-organismes die na reiniging en ontsmetting nog steeds vastgehecht zijn aan een oppervlak en daar een matrix vormen, de extracellulaire polymere substantie of EPS-laag.

In een eerste stap gingen onderzoekers van het Instituut voor Landbouw-, Visserij- en Voedingsonderzoek (ILVO) en Universiteit Gent na hoe biofilms in de deelnemende

levensmiddelenbedrijven kunnen worden gedetecteerd en bemonsterd.

Om een complete, eenduidige identificatie te garanderen, dienen er verschillende methodes gecombineerd te worden. In veel voedingsbedrijven worden al ATP- of NAD-metingen gebruikt voor de evaluatie van de reinigings- en ontsmettingsprocedure. Beide methodes geven een indicatie van het aantal levende cellen – zowel microbiële als plantaardige en dierlijke cellen – die aanwezig zijn op een oppervlak, en dus niet enkel van bacteriën. Ook kan de aanwezigheid van de EPS-matrix hiermee niet worden aangetoond. Anderzijds kunnen eiwitten worden opgespoord die een indicatie zijn van mogelijk aanwezige biofilms.

Ook de micro-organismes van de biofilm zelf kunnen worden opgespoord als indicatie voor de aanwezigheid van biofilms. Zo zijn er testkits op de markt die slijmvormende bacteriën in een monster opsporen.

014 VMT . 16 FEBRUARI 2018 . NR 2 VOEDSELVEILIGHEID & KWALITEIT
De ontwikkelde detectiemethode bestaat uit een bemonstering met behulp van een celschraper, gevolgd door het swabben met een floqswab.
WETE NSCHAP REINIGING & DESINFECTIE Foto’s: ILVO

Nieuwe detectiemethode

Aangezien al deze methodes slechts één facet van biofilms kunnen detecteren, besloten de onderzoekers samen met de levensmiddelenbedrijven in het project een eigen methode te ontwikkelen. Het gaat om een combinatie gebaseerd op het opsporen van bacteriën enerzijds en chemische componenten van de EPS anderzijds. De methode bestaat uit een bemonstering met behulp van een celschraper, gevolgd door het swabben met een floqswab. Op dit monster worden dan klassieke microbiologische analyses uitgevoerd en chemische spectrofotometrische analyses. Alleen al de keuze van het materiaal van de gekozen schraper en floqswab bleek zeer belangrijk, gezien de interferentie met de chemische componenten van de EPS. Zo zorgt bijvoorbeeld het gebruik van een cellulose sponsstick voor een chemische interferentie. Om de biofilm in levensmiddelenbedrijven in kaart te brengen, werden dus met de eigen ontwikkelde methode – na reiniging en desinfectie – allerlei types contactopper-

Multidisciplinair onderzoek

Het uitgevoerde onderzoek kaderde in het onderzoeksproject Killfilm ‘Controle van biofilmvorming in de productieomgeving om een langere shelf-life te kunnen garanderen’, gefinancierd door Flanders’ FOOD en de daaraan deelnemende bedrijven. Vijf onderzoeksgroepen waren betrokken: Laboratorium voor Enzym-, Fermentatieen Brouwerijtechnologie van KU Leuven Technologiecampus Gent, prof. Verplaetse, T. Vackier; Laboratorium voor Voedingsmicrobiologie en Biotechnologie van UGent, prof. Raes, prof. Sampers; Laboratorium voor Microbiologie van UGent, prof. Vandamme; Eenheid Technologie en Voeding van het Instituut voor Landbouw-, Visserij- en Voedingsonderzoek (ILVO), dr. ir. De Reu, prof. Heyndrickx en S. Maes; Centrum voor Microbiële en Plantengenetica (CMPG) van de KU Leuven, prof. Steenackers.

vlakken bemonsterd, waaronder transportbanden, inoxleidingen, binnenkant van ketels, messen, vormen en mengers. Wanneer die oppervlakken naast bacteriën in een voldoende hoeveelheid ook suiker, eiwitten en uronzuren – afkomstig uit de EPS-laag – bevatten, werd het oppervlak beschouwd als biofilm bevattend.

Bemonstering bij bedrijven

In totaal werden acht levensmiddelenbedrijven uit diverse sectoren bemonsterd: zuivelbedrijven, vleesverwerkende bedrijven, een sausenproducent, een eiverwerkend bedrijf en een producent van ovenhapjes. Op 17 procent van de in totaal 174 bemonsterde punten werden na reiniging en ontsmetting nog biofilms aangetroffen, variërend van 0 tot 33 procent op bedrijfs-

ring niet meer te zijn. Dit toont aan dat de bedrijven niet geconfronteerd werden met hardnekkige biofilms.

Grondige karakterisering

Vervolgens werden de ontdekte biofilms zowel microbiologisch als chemisch gekarakteriseerd. De microbiologische karakterisering gaf inzicht in de sectorspecifieke microbiële gemeenschap, aanwezig in de biofilms en de wijziging in samenstelling ervan in functie van de tijd. Ook werd duidelijk welke microorganismes de biofilm domineren en aan de basis liggen voor mogelijke contaminatie of bederfproblemen in de geproduceerde levensmiddelen. De microbiële populatie was vaak zeer divers en bleek uiteindelijk ook niet echt sectorspecifiek.

niveau. De microbiologische belasting lag in de orde van >2 tot 7 log bacteriën per 100 cm2. Als chemische component werden vooral eiwitten aangetroffen in de biofilm. De biofilms waren niet erg persistent; plaatsen die bij een eerste bemonstering positief waren, bleken dat bij een tweede bemonste-

De meest voorkomende organismes waren Pseudomonas spp. (20%), Microbacterium spp. (12%) en Stenotrophomonas spp (9%). In enkele bedrijven werden ook persisterende dominante organismes aangetroffen in de biofilm, zoals Stenotrophomonas maltophilia, Lactobacillus paraplantarum, Pseudomonas gessardii en Pseudomonas hunanensis

Biofilmvormend vermogen

Met behulp van diverse modelsystemen werd tevens het biofilmvormend vermogen van de verschillende geïsoleerde bac-

015
‘Welke micro-organismes de biofilm domineren is nu duidelijk’
Gebruik van een cellulose sponsstick voor bemonstering van biofilms zorgt voor een chemische interferentie.

teriën onderzocht onder gecontroleerde omstandigheden. In alle deelnemende bedrijven werden een of meerdere bacteriële genera gevonden met zeer sterke biofilmvormende eigenschappen.

Van alle aangetroffen bacteriën zijn gemiddeld 35 procent sterke biofilmvormers, die voor meer dan de helft (54%) behoren tot vier genera van bacteriën, zijnde Pseudomonas, Stenotrophomonas, Acinetobacter en Microbacterium. Ook was het opvallend dat er binnen eenzelfde bacterieel species stamverschillen zijn. Zo zijn er Microbacterium flavum-stammen die zeer goed biofilms kunnen vormen en andere Microbacterium

flavum-stammen die daartoe slechts matig in staat zijn. 86 procent van de zeer sterke biofilmvormers hadden bovendien een bederfpotentieel voor eiwit-, vet-, zetmeelafbraak, glucosefermentatie of andere afbraakeigenschappen met potentieel nadelige gevolgen voor de bedrijven. Het zijn deze micro-organismes die extra in het oog moeten worden gehouden. Het was echter niet evident om een link te kunnen leggen tussen bacteriën in het eindproduct die voor vroegtijdig bederf zorgden en organismes in de biofilms van de betrokken bedrijven. Dit toonde aan dat naast biofilms nog tal van andere factoren, zoals andere hygiënemaatregelen, oorzaak kunnen zijn van productieverliezen en houdbaarheidsproblemen.

Eliminatie van biofilm

In een dynamisch modelsysteem werden vervolgens de meest voorkomende reinigings- en desinfectiemiddelen geëvalueerd op hun effectiviteit voor het verwijderen van biofilms. Dit werd uitgetest voor zowel twee modelorganismes (Lactobacillus rhamnosus GG en E. coli MG1655) als voor de bacteriën geïsoleerd in de bedrijven met het hoogste vermogen tot biofilmvorming. Hierdoor kon per bedrijf een persoonlijk advies worden gegeven voor de meest geschikte reinigings- en desinfectieprocedure.

Voor de reiniging en desinfectie werden twee protocollen ontwikkeld om de verschillende procedures in de bedrijven te simuleren. Het eerste protocol simuleerde een Open Plant Cleaning (OPC)-procedure en het tweede een Cleaning in Place (CIP)procedure. Voor de meeste geteste bacteriën werd geen statistisch verschil opgemerkt tussen de verschillende reinigings- en desinfectiemiddelen. Opmerkelijk was wel dat de reinigingsstap een grote reductie van de biofilm bewerkstelligde, maar de desinfectiestap na reiniging vaak geen extra biofilmverwijdering veroorzaakte. Dit benadrukt het belang van een goed uitgevoerde reiniging. Desinfectie blijft vooral belangrijk voor de afdoding van de losgekomen bacteriën door de voorafgaande reiniging.

Herhaling om controle te houden

Ondanks de grote reductie van de biofilm door de reinigingsstap zijn de biofilms steeds in staat om na 24 uur volledig opnieuw aan te groeien. Een herhaalde reiniging en desinfectie op geregelde tijdstippen is dus zeer belangrijk om de biofilms onder controle te houden.

Naast de klassieke reinigings- en desinfectiemiddelen werd tevens een enzymatische reiniging uitgevoerd op de gevormde biofilms. De toegepaste enzymatische reiniging van de firma Realco was in het modelsysteem zeer effectief voor bepaalde bacteriën, waarbij geen teruggroei van de biofilm werd waargenomen. Voor andere sterke biofilm-

vormers werd geen bijkomende verwijdering waargenomen in vergelijking met de klassieke producten.

Ten slotte werd niet enkel de curatieve behandeling van biofilms onderzocht, maar werd ook de preventie van biofilms geëvalueerd aan de hand van een behandeling van het roestvaststaal. Zo belemmerde een gecontroleerd oppervlakteconditioneringsproces (Sublimotion-process) van roestvaststaal de aanhechting van bepaalde organismes en reduceerde dit de heraangroei van de biofilm na reiniging en desinfectie. In het Cleansurfaceproject, een vervolgproject op Killfilm, wordt nu gestart met onderzoek naar de beïnvloeding van het kleefgedrag aan roestvrijstaal door chemische en fysische oppervlaktebehandeling. Ook hiervan worden de resultaten te zijner tijd via VMT gepresenteerd.

Fundamenteel onderzoek

Binnen het Killfilm-project is tevens geprobeerd in de verschillende modelsystemen meer inzicht te verwerven in de gen-expressieprofielen van de diverse bacteriën tijdens de biofilmvorming. Veranderingen in genexpressieprofielen tussen het mono- en multispeciesmodelsysteem kunnen informatie verstrekken over de belangrijke mechanismes voor biofilmvorming van de bestudeerde bacteriestammen. Deze mechanismes vormen mogelijke doelwitten voor gerichte innovatieve biofilm-inhibitoren. Bovendien werden biofilm-inhibitoren geïdentificeerd die implementeerbaar zijn in de reinigings- en desinfectieprotocollen, waaronder 5-aryl-aminoimidazolen, tanninezuur, baicaleïne en nifuroxazid.

KOEN

VMT . 16 FEBRUARI 2018 . NR 2 016 VOEDSELVEILIGHEID & KWALITEIT
• DE REU EN SHARON MAES • Dr. ir. Koen De Reu, senior onderzoeker en groepsleider Microbiologische voedselveiligheid; Sharon Maes, doctoraatsonderzoeker, ILVO, Koen.dereu@ilvo.vlaanderen.be, +32-9-2723043
WETE NSCHAP REINIGING & DESINFECTIE
Opmerkelijk was dat de reinigingstap de biofilm sterk reduceerde, maar dat de desinfectiestap daarna vaak geen extra biofilm verwijderde.

Snel en hygiënisch inspecteren

Hoe belangrijk is het dat u weet of uw assets nog steeds voldoen aan uw hygiënische eisen? En hoe belangrijk is het tegelijkertijd dat uw productiemiddelen maximaal beschikbaar zijn? Kiezen tussen twee kwaden hoeft niet meer. Invert Robotics Europe, een innovatieve provider van inspectieservices, kan met gebruikmaking van een unieke robotcrawler uw inspectietijden significant verkorten.

Invert Robotics levert inspecties voor onder andere droogtorens, tanks, filterhuizen, cyclones en fluid beds. Het robotsysteem is gebaseerd op een gepatenteerd systeem dat in staat is om op niet-magnetische gladde oppervlakken, zoals roestvaststaal, te rijden.

Cracktest en CIP-validatie

Dit stelt Invert Robotics instaat om een cracktest of CIP-validatie in een kortere tijd uit te voeren en zonder dat medewerkers productiemodellen hoeven te betreden. Daarnaast is de robot voorzien van foodgrade materialen en als onderdeel van uw hygiëneprocedures eenvoudig te desinfecteren voordat hij ingezet wordt. Daardoor kan het gebruik van de robot uw gezondheids- en voedselveiligheidsbeleid en vooral ook uw hygiënische performance verbeteren.

Korte doorlooptijd

De inspectie met het robotsysteem is een droge test. Invert Robotics gebruikt een herleidbaar, gekalibreerd visueel inspectiesysteem. Het bedrijf kan bogen op meer dan honderden inspecties van diverse assets in de voedingsmiddelenindustrie. Invert Robotics inspecteert bijvoorbeeld tanks op volledige hoogte in korte tijd. Om het inspectiesysteem gereed te maken voor inspectie, is slechts twintig minuten nodig. Dat levert een belangrijke bijdrage aan verkorting van de doorlooptijd.

Reparatie

Het inspectiesysteem wordt vervoerd in twee eenvoudig (verrijdbare) verplaatsbare industriële koffers en is daarmee zeer mobiel inzetbaar,

in zowel Nederland als in het buitenland. Wanneer er problemen geconstateerd worden tijdens een inspectie, wilt u vaak meteen de reparatie laten uitvoeren. Daarom contracteert Invert Robotics de reparatie (door middel van rope-access) vaak mee als onderdeel van de levering. De inspectieresultaten worden tijdens de inspectie direct vastgelegd met een tijdstempel en locatie in de desbetreffende asset. Daarmee zijn de resultaten direct beschikbaar en kan er – indien gewenst – met vertegenwoordigers van de fabriekseigenaar een gezamenlijke verificatie plaatsvinden. Daarnaast worden te repareren defecten herkenbaar in de asset gemarkeerd, zodat de overdracht naar het reparatieteam eenvoudig is. Invert Robotics heeft al vele inspectie- en reparatietrajecten geleverd en het proces zodanig geoptimaliseerd dat de totale doorlooptijd van inspectie en reparatie significant verkort wordt ten opzichte van conventionele methodes.

Voor informatie:

Invert Robotics

+31 (0)76 303 6 240

www.invertrobotics.com

invertnl@invertrobotics.com

017
ADVERTORIAL

Droog infectiedruk verlagen

Damp desinfecteert complete ruimtes

018 ACHTERGROND REINIGING & DESINFECTIE VOEDSELVEILIGHEID & KWALITEIT
Foto: Marco de Swart

Een droge damp van vrije radicalen op basis van waterstofperoxide kan micro-organismes en virussen in de hele productieruimte van een voedingsmiddelenbedrijf reduceren. Van oorsprong komt het Nocospray-concept uit de medische industrie, waar het sinds 2005 wereldwijd wordt gebruikt. Het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden gaf in 2015 een toelating af voor gebruik in de voedingsmiddelenindustrie.

Het Nocospray-concept van Simpel Desinfecteren is een geautomatiseerd en effectief desinfectiesysteem voor ruimtes en oppervlakken. Het is simpel in gebruik. De Nocospray-machine met gepatenteerde nozzles zet de Nocolyse Food-vloeistof, op basis van 7,9 procent waterstofperoxide (H2O2), via een combinatie van snelheid en temperatuur om in een droge geïoniseerde damp (zie cover). Tijdens de diffusie ioniseren de uitgestoten deeltjes en degradeert het peroxide tot sterk oxiderende vrije radicalen (OH- ionen).

De desinfecterende werking is dus niet te danken aan H2O2 als zodanig, maar aan de daarmee geproduceerde OH- radicalen. Die kunnen hun elektronen overbrengen naar het bacteriële membraan, waardoor de polariteit verandert en het microorganisme implodeert. Zodra de radicalen hun elektron verliezen, ontstaan zuurstof (O2), water (H2O) en waterstof (H2).

Droge damp op gereinigd oppervlak

De droge damp heeft een deeltjesgrootte van gemiddeld 5 μ en zorgt voor een uniforme sedimentatie op elke vierkante centimeter van het te behandelen oppervlak, zonder dat dit nat wordt. Een goede desinfectie is alleen mogelijk na een goede reiniging. Met één druk op de knop kan de hele productieruimte in bijvoorbeeld één uur tijd worden vrijgemaakt van vrijwel alle micro-organismes. Een medewerker plaatst de machine in de te desinfecteren ruimte, stelt het aantal kubieke meters in en drukt op de startknop. Bij een ruimte van 1.000 m3 duurt de diffusie tien minuten. De benodigde contacttijd bedraagt dertig minuten. Dus na veertig minuten is de ruimte weer te betreden en kan de productie weer starten.

De inhoud van de te desinfecteren ruimte is op de machine simpel zelf in te stellen.

Curatief en preventief

In de toelating van het Ctgb staan twee soorten desinfectie beschreven: incidentele curatieve (hoge dosis) en dagelijkse preventieve desinfectie (lage dosis). Bij curatieve desinfectie wordt een bepaalde besmetting met één behandeling tot nul gereduceerd. Dat vergt een hoge dosis. Om bijvoorbeeld Staphylococcus aureus met een log 5 te reduceren, werd een dosering van 5 ml/m³ toegepast. Er zijn dan meer radicalen aanwezig. De contacttijd wordt dan langer, namelijk twee uur.

De curatieve desinfectie komt in de voedingsindustrie bijna niet voor, maar wel in de medische sector, bijvoorbeeld in intensive cares. Een diffusie van twee uur en een contacttijd van twee uur zijn hier geen probleem. Het is immers essentieel en prioritair om de multiresistente micro-organismes te elimineren. In de voedingsindustrie werkt deze werkwijze meestal niet vanwege productietijden en wordt de dagelijkse desinfectie toegepast.

Testen lab en praktijk

In de toelating van het Ctgb staat beschreven dat een dagelijkse preventieve desinfectie met 1 ml/m³ eveneens is toegestaan. Simpel Desinfecteren heeft Nutrilab het effect van deze dosering uitgebreid in een laboratoriumomgeving laten testen op zes micro-organismes: Staphylococcus, E.coli, Yarrowia (gist), Listeria, Salmonella en Pseudomonas. De proefopzet was speciek een oppervlaktebesmetting. De laboratoriumtesten geven een goed beeld van de reductie bij

019
Startsituatie Reductie kiemgetal en listeria in de praktijk na 1 behandeling KiemgetalListeria na 2 behandelingen na 3 behandelingen na 4 behandelingen na 5 behandelingen 12 10 8 6 4 2 0
Figuur 1. Behaalde reductie van kiemgetal en listeria in de praktijk. N = 68. Vanuit de startsituatie, gesteld op 10, is het percentage berekend van de reductie na een, drie, vijf, zeven en tien behandelingen. Foto: Simpel Desinfecteren

T0 = startsituatie; T1, T2 + T3 = na eerste, tweede en derde behandeling met 1 ml/m3 Nocospray

een dagelijkse desinfectie met een minimale dosering van 1ml/m³ (zie tabel). De praktijksituatie is echter anders, onder meer omdat besmettingen voorkomen op moeilijk bereikbare plaatsen, door onvolledige reiniging of door verplaatsing van micro-organismes. Data uit de praktijk bewijzen echter dat het Nocospray-concept ook daar goede resultaten boekt maar dat meer behandelingen nodig zijn dan in een laboratoriumopstelling om het gewenste resultaat te bereiken. Simpel Desinfecteren vroeg bij een aantal klanten data van kiemgetal en listeria op (figuur 1).

Opbouw infectiedruk en huisflora

In productieruimtes waar iedere dag, jaar in jaar uit, hetzelfde product wordt geproduceerd, ontstaat een bepaalde infectiedruk van micro-organismes die zich in die omstandigheden prettig voelen. In de ene ruimte zijn dat bijvoorbeeld vooral schimmels, in de andere ruimte is dat bijvoorbeeld listeria of een combinatie van verschillende micro-organismes. Er kunnen ook huisbacteriën ontstaan die moeilijk zijn te verwijderen omdat ze zich overal hebben genesteld. In dergelijke situaties kan er ‘niets’ aan de hand zijn. Af en toe wordt een verhoging in microbiologische resultaten geconstateerd, maar een echt probleem is het nog niet. Tot het moment dat er te

Startsituatie

vaak een te hoge piek in de microbiologische resultaten is te zien. En helemaal als de eindproducten ermee besmet blijken te zijn.

Infectiedruk verlagen

Het is dus wenselijk de algehele infectiedruk zo laag mogelijk te houden. Dat lukt niet met de traditionele manier van desinfectie, want daarmee zijn niet alle oppervlakken te bereiken, zoals wanden, plafonds, verdampers, kitranden en machines. Door het Nocosprayconcept dagelijks te gebruiken, wordt de infectiedruk in de behandelde ruimte telkens verlaagd (figuur 2). De geïoniseerde droge damp komt namelijk op alle plaatsen waar zuurstof ook kan komen. De droge damp is niet-corrosief, waardoor verdampers bij elke desinfectiebehandeling microbiologisch gezien steeds schoner worden. En als alle oppervlakken en zwevende deeltjes in de lucht een minder hoge infectiedruk hebben, werkt dat uiteindelijk ook door in goten en afvoerputjes, met als gevolg een lagere infectiedruk naar de afdeling toe. Doordat residuen ontbreken, is naspoelen overbodig. Naspoelen maakt een productieruimte weer erg nat en dat is vooral microbiologisch gezien nadelig. Door druppels aan het plafond en beschimmelde kitranden kan een volgende besmetting plaatsvinden.

Geen wondermiddel

Het Nocospray-concept is geen wondermiddel. Vooraf is nog altijd een goede reiniging nodig. Ook kan personeel niet in de ruimte aanwezig zijn tijdens diffusie en contacttijd. Verder moet het concept passen binnen de bedrijfsprocessen en moet de gebruiker de werking begrijpen zodat het beoogde resultaat wordt behaald. Sinds de eerste verkopen in januari 2016 zijn alle circa vijftig gebruikers tevreden, van kleine productiebedrijven tot de grootste vleesverwerker van Nederland. De focus ligt vooral bij de vis- en vleesverwerkende bedrijven in Nederland, waaronder F. Wellink Lekkerkerk. Bij deze leverancier van varkensvleesproducten zijn de foto’s voor de cover en dit artikel gemaakt.

• HUGO TER HOEVE •

H. ter Hoeve is mede-oprichter en mede-eigenaar van Simpel Desinfecteren, 06-54262195, info@simpeldesinfecteren.nl

020 VMT . 16 FEBRUARI 2018 . NR 2 OplossingT0T1T2T3Logreductie T1Logreductie T2 Staphylococcus Hoog16420000,91,3 E.coli Hoog34324946001,63,0 Yarrowia (gist) Hoog10 0001,0 Listeria Hoog81441418559001,64,3 Salmonella Hoog42432558123600,9T2: 1,4 / T3: 2,4 Pseudomonas Hoog15360000,41,8
VOEDSELVEILIGHEID & KWALITEIT
ACHTERGROND REINIGING & DESINFECTIE
8
verlagen 7 6 5 4 3 2 1 0
na1ebehandeling na2ebehandeling na3ebehandeling na4ebehandeling na5ebehandeling oplopendedrukdoor oplopendedrukdoor oplopendedrukdoor oplopendedrukdoor
Gemiddelde Infectiedruk Desinfectie met Nocospray Gewenste Infectiedruk Situatie zonder Nocospray Infectiedruk
Figuur 2. Door iedere dag met een lage dosering te desinfecteren, wordt de infectiedruk na verloop van tijd tot een aanvaardbaar niveau gereduceerd. Tabel 1. In laboratoriumopzet behaalde reducties van een oppervlaktebesmetting.

Start-ups

Het Food Future Event van VMT geeft u in één dag een update van de laatste ontwikkelingen in de voedingsmiddelenindustrie. Het thema van dit jaar is Radicale ketentransparantie. Het programma bestaat uit een plenaire sessie in de ochtend en een aantal parallelle sessies in de middag. Hierbij komen de volgende onderwerpen aan bod:

Blockchain Plantaardige eiwitten

Data Etikettering

Suikerverlaging Start-ups

Communicatie Jaarprijs Goede Voeding

Food Future Event

Donderdag 5 april

1931 Congrescentrum

Den Bosch

VMT abonnees betalen € 495,- (excl. btw)

De prijs voor niet-abonnees

bedraagt € 595,- (excl. btw).

Data Suikerverlaging Plantaardige eiwitten Communicatie Etikettering Kijk voor meer informatie op vmt.nl/ foodfuture
BEELD: WESTEND61 / 123RF Blockchain

Fagen specifiek wapen tegen listeria

Natuurlijke vijand vooral preventief ingezet

Voedselproducenten beschikken over een nieuw biologisch wapen in de strijd tegen onvermijdelijke pathogenen: fagen. Hun hygiënemaatregelen en HACCP-systeem blijken niet meer afdoende om bijvoorbeeld een listeriabesmetting het hoofd te bieden. Nu kunnen ook fagen worden ingezet.

De 28 lidstaten van de Europese Unie hebben in 2016 in totaal 2.536 gevallen van listeriosis gerapporteerd. Dat staat in het het EU-rapport van het Europees Centrum voor ziektepreventie en -bestrijding, ECDC, dat eind vorig jaar is verschenen. Negentien lidstaten rapporteerden ook hun listeriaslachtoffers. Dat waren er 247. En hoewel negen lidstaten geen cijfers rapporteerden, mag je ervan uitgaan dat in de EU elke dag één inwoner per dag overlijdt door met listeria besmette levensmiddelen. Zorgelijk is dat de trend niet te keren lijkt. Al jaren groeit het aantal: ten opzichte van 2015 was er in 2016 een stijging van maar liefst 9,3 procent.

Faag tegen listeria

De vis-, vlees-, kaas-, groente- en fruitindustrie produceren veel kant-en-klare producten. Dit zijn vaak risicoproducten.

Wat zijn fagen?

In het koelvak kan listeria namelijk doorgroeien tot aantallen waar consumenten ernstig ziek van kunnen worden of zelfs door kunnen overlijden. Dat geldt met name voor degenen behorend tot de risicogroepen: jongeren, ouderen, zwangeren en mensen met een verzwakt immuunsysteem. Door miljarden jaren evolutie houden fagen van dezelfde omstandigheden als listeria. Het bedrijf Micreos Food Safety

Een faag is de natuurlijke vijand van een bacterie. Al miljarden jaren houden ze bacteriën in toom. Iedere 48 uur doden ze 50 procent van de totale bacteriepopulatie in de wereld. Ze zijn het meest voorkomende micro-organisme. Je vindt er al één miljard in één ml zeewater. Fagen zijn voor mensen volledig ongevaarlijk. Daarnaast zijn ze zeer specifiek, dat wil zeggen dat iedere bacterie haar eigen type faag kent. Een faag hecht zich aan receptoren op de celwand van de bacterie en injecteert zijn dna in de cel. Het metabolisme van de cel wordt overgenomen waardoor de cel nieuwe fagen gaat maken in plaats van cellen. Dit leidt tot de dood van de bacterie, waarna de gedupliceerde fagen vrijkomen en nieuwe bacteriën zoeken om zich aan te hechten.

022 VMT . 16 FEBRUARI 2018 . NR 2 VOEDSELVEILIGHEID & KWALITEIT
ACHTERGROND
& DESINFECTIE
REINIGING
Preventief sprayen van zalmzijdes moet de initiële besmetting van aangevoerde zalm sterk reduceren. 1. Hechting Bacterie 2. Infectie 3. Vermenigvuldiging 4. Assemblage 5. Cel barst open en fagen ontsnappen

past PhageGuard Listex al succesvol toe (figuur 1), een faag die zich richt tegen listeria. Afhankelijk van het proces wordt het beste moment van toedienen bepaald. Een 1-5 procent oplossing in kraanwater kan erg gemakkelijk op het oppervlak van het pro-

Wetgeving

Bij de Europese Commissie ligt een ontwerptekst voor het gebruik van Listex voor toepassingen die producten van dierlijke oorsprong decontamineren. Verwacht wordt dat de Commissie de komende maanden goedkeuring verleent. Wanneer PhageGuard Listex preventief wordt toegepast om besmetting te voorkomen – dat is bij de meeste toepassingen het geval – geldt dat deze zijn gereguleerd onder de Additievenwetgeving Nr. 1333/ 2008. Volgens artikel 2.a is deze verordening niet van toepassing op technische hulpstoffen. Ze zijn dus vrijgesteld voor gebruik en hoeven niet gedeclareerd te worden. Dit geldt ook voor producten van dierlijke oorsprong. Het ministerie van Volksgezondheid heeft dit schriftelijk aan Micreos Food Safety bevestigd.

duct worden gesproeid. Proefonder vindelijk kan dat het beste gebeuren voor of tijdens het in plakken snijden van het product.

PhageGuard kan op alle soorten producten worden gebruikt, het is volledig veilig. Ook is het biologisch, kosher en halal. Bovendien hoeft de fabrikant de faag niet te vermelden op het etiket. Ze worden namelijk beschouwd als proceshulpstof omdat ze, eenmaal opgebracht, binnen 24 uur hun werking verliezen. Dat komt omdat de eiwitwand van fagen gemakkelijk verkleeft met de eiwitten van het product, waardoor

de fagen immobiliseren en geen nieuwe bacteriën kunnen zoeken. Zie ook kader Wetgeving.

Biofilms dreiging

Hoewel schoonmaakploegen apparatuur en productieruimtes grondig reinigen en desinfecteren, kan listeria zich in veel productieomgevingen toch nestelen, ook in een (niet-verwijderde) biofilm. Zulke biofilms leveren een constante dreiging voor de productie van levensmiddelen. Ze worden namelijk gevormd door micro-organismes die extracellulaire polymeren produceren

023
Fagen zijn de natuurlijke vijand van een bacterie. Ze houden van dezelfde omstandigheden als listeria.
ham garnalen kalkoen borst vis salade calamari ijsbergsla kool bladeren gekookte worst chocolade melk mozzarella 40%50%60%70%80%90%100%
Fgiuur 1. Doeltreffendheid PhageGuard Listex tegen listeria in diverse voedingsmiddelen na zes dagen bewaren bij 6 °C (bron: Swiss Federal Institute of Technology Zürich).

die adhesie en matrixformatie faciliteren. Deze biofilms groeien verder in lagen waaruit periodiek organismes ontsnappen. Schoonmaak en desinfectie zijn dan niet afdoende omdat de aanwezige bacteriën in de biofilm niet worden bereikt.

Figuur 2 toont dat fagen in aanwezigheid van verschillende voedingssubstraten een superieure reductie laten zien ten opzichte van chemische reinigingsmiddelen. Een logische verklaring is dat fagen zelf voornamelijk bestaan uit proteïnes die niet direct reageren op het organisch substraat van de biofilm. Ze hebben dus langer de tijd dan langsspoelende reinigingsmiddelen om door de waterkanalen van de biofilm op zoek te gaan naar listeria.

Preventief inzetten

De kans op een besmetting met listeria in de productielijn is reëel. Fagen sprayen op snijlijnen, bijvoorbeeld op het mes van de snijlijn, is een goede manier om het risico op kruiscontaminatie tijdens de productie te beperken. De inzet van fagen is vooral gericht op preventie. Vanwege hun zeer specifieke hechting aan bepaalde bacteriën zijn fagen ongeschikt om elke vorm van slechte hygiëne te maskeren.

In bijna alle gevallen is het besmettingsniveau tijdens de productie laag en wijzen

Antibiotica maakt geen onderscheid

monsteranalyses besmettingsniveaus uit van minder dan 10 cfu per gram aan listeria. Dit betekent dat HACCP-systemen over het algemeen goed functioneren, waarbij kwaliteitsaudits een nieuwe ondergrens garanderen. Zelden is er in Nederland nog een grote uitbraak die toegeschreven kan worden aan één productpartij. Steeds vaker blijkt het te gaan om incidentele gevallen van listeriabesmetting. Er blijft ruimte voor ontwikkelingen in hygiënisch ontwerp, maar dat staat op gespannen voet met de trend van gemaksvoeding. Complexere machines met meer bewegende delen en een hogere mate van verwerking betekenen ook nieuwe risico’s.

Nieuwe toepassingen

Producenten die fagen eenmaal gebruiken, stoppen daar niet meer mee. Een bedrijf dat wordt geconfronteerd met een recall staat voor hoge kosten. Buiten dat heeft een recall een negatief imago tot gevolg. Een faillissement is zeker niet uit te sluiten.

Twee verschillende groepen fabrikanten gebruiken het middel. De eerste groep bestaat uit fabrikanten die aangeven dat zij een acuut probleem hebben en daarbij hulp nodig hebben. De tweede groep heeft geen last van een bacterie, maar wil Phageguard graag gebruiken om besmetting van de productieomgeving en product te voorkomen. Ze willen dus de zekerheid een veilig product te kunnen aanbieden.

Fagen worden breed gewaardeerd als alternatief voor antibiotica voor dieren en mensen. De eenvoud waarmee antibiotica kunnen worden toegepast, heeft geleid tot excessief gebruik en het ontstaan van antibiotica-resistentie van bepaalde bacteriën. Eenvoudige infecties zijn daardoor opeens niet meer te behandelen met antibiotica. Maar er is nog een ander nadeel waarvoor steeds meer aandacht komt: antibiotica doodt ook de goede bacteriën.

Twee aspecten zijn daarbij te onderscheiden. Ten eerste leggen antibiotica in tegenstelling tot fagen die specifiek zijn de resistentiedruk op de totale populatie van alle bacteriën. Ten tweede doden antibiotica juist vanwege de brede werking de kwade maar ook de goede bacteriën. Onderzoek naar het menselijk microbioom staat nog in de kinderschoenen. De miljarden bacteriën die in de mens wonen, zijn geen vijanden maar elkaars bondgenoten. De mens leeft met hen in een win-winrelatie. Dankzij deze bacteriën worden vitamines en voedingsstoffen in de dunne darm opgenomen, wordt het immuunsysteem getraind en worden infecties, allergieën en zelfs diabetes type 2 voorkomen. Ook zou deze symbiose de sleutel kunnen zijn tot een beter begrip en behandeling van ziektes als astma en autisme. Door de specifieke werking heeft de inzet van fagen geen negatief effect op het microbioom van de mens.

Het gebruik van fagen om producten te beschermen tegen listeria is zo’n grote doorbraak in de voedingsmiddelenindustrie dat er nu ook een product is ontwikkeld om salmonella af te doden: PhageGuard S. Daarnaast wordt er hard gewerkt om producten te ontwikkelen tegen E.coli O157 en campylobacter. Fagen zijn een nieuw werktuig in de toolbox.

• DIRK DE MEESTER •

D. de Meester is director Business Development bij Micreos Food Safety, d.demeester@micreos.com, 06-46048503,

VMT . 16 FEBRUARI 2018 . NR 2 024 VOEDSELVEILIGHEID & KWALITEIT
&
ACHTERGROND REINIGING
DESINFECTIE
7 6 5 4 3 Log resterend CFU/ml 2 1 MELKHAMVIS Controle SDIC - disinfectant Quats PhageGuard
Type biofilm in aanwezigheid van voedsel resten in 0.2 mm kieren Figuur 2. Behaalde reducties bij gebruik van drie verschillende desinfectiemethodes bij drie verschillende soorten biofilms (bron: WUR-publicatie N. Chaitiemwong e.a., Journal of Food Protection 2014).

Zout en water zet chemie buitenspel

Desinfecteren met elektrochemische activatie

Elektrochemische activatie (ECA) van water en zout blijkt een effectieve en gebruiksvriendelijke manier om organismes en biofilms het hoofd te bieden. De methode is geschikt voor zowel waterleidingen als oppervlakken en ruimtes. Afhankelijk van de samenstelling en concentratie van de werkzame bestanddelen zijn goede resultaten te behalen. Er zijn geen aanvullende desinfectiemiddelen nodig.

Bij het scheikundig proces elektrochemische activatie worden water (H2O) en zout (NaCl) geëlektrolyseerd tot de ionen OH-, H+, Na+ en Cl-. Deze ionen reageren met elkaar en vormen zo Elektrolyzed Oxidizing Water (EOW), een mengsel van voornamelijk water en antimicrobiële componenten, waaronder natriumhypochloride (NaOCl), chloordioxide (ClO2), ozon (O3) en waterstofperoxide (H2O2). Elke component is in lage concentraties (0,5-300 ppm) aanwezig, waardoor het middel niet giftig is voor mens en milieu. Tegelijkertijd zijn ze samen wel effectief tegen het hele microbiologische spectrum. De effectiviteit is afhankelijk van een aantal factoren, zoals zoutconcentratie, voltage en het membraanmateriaal in het ECA-systeem. Door de simpele productievereisten – zout, water en stroom – kan ECA op locatie plaatsvinden. Zodoende zijn aanschaf, transport en opslag van gevaarlijke chemicaliën voor desinfectie overbodig.

ECA in Nederland

In Nederland is ECA mogelijk met het Wattersysteem. Het daarmee gevormde desinfectiemiddel wordt Nontox genoemd. Dit systeem is goedgekeurd door het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb) voor desinfectie van zowel oppervlaktewater als drinkwater. Via laboratoriumonderzoeken van TNO is bewezen dat Nontox meer dan 5 log inactivatie (99,999%) veroorzaakt van bacteriën, schimmels, virussen en biofilms. Met puur

026 VMT . 16 FEBRUARI 2018 . NR 2 VOEDSELVEILIGHEID & KWALITEIT
ACHTERGROND
REINIGING & DESINFECTIE
Opstelling Wattermachine. De machine kan Nontox zowel automatisch in de waterleiding pompen als in een buffervat opslaan. Het desinfectiemiddel kan uit het vat worden getapt en is te gebruiken voor ruimtes en oppervlakken.

Nontox is daarvoor een contacttijd nodig van één minuut bij bacteriën en virussen, vijf minuten bij schimmels en één uur bij biofilm. Dosering van één procent Nontox op bacteriën vraagt één uur contacttijd voor log 5 reductie; 2 procent Nontox reduceert biofilm met log 4 (99,99%) in drie uur.

Waterleidingen

Het systeem kent twee toepassingen. In de eerste plaats kan de waterleiding automatisch en continu worden voorzien van een lage dosis (1-2%) Nontox, zodat biofilm en andere microbiologische vervuiling verdwijnen en niet meer ontstaan. Nontox is onschadelijk, waardoor het water met een lage dosering geschikt is als drinkwater. Sterker nog, door de verwijdering van de vervuiling neemt de kwaliteit van het water juist toe. Het systeem kan circa 66 m3 (drink)water per dag zuiveren. De smaak ervan verandert niet bij een lage dosering. Wel kan een chloorlucht optreden op het moment dat het middel in aanraking komt met vervuiling. Tevens is Nontox, net als de meeste desinfectiemiddelen, niet geschikt voor langdurig contact met metalen vanwege zijn oxiderende werking.

Ruimtes en oppervlakken

In de tweede plaats kan met het systeem het desinfectiemiddel worden geproduceerd om ruimtes en oppervlakken te ontsmetten. Eén systeem kan 1 m3 Nontox per dag produceren. Dat is voldoende voor de defectie van circa 2.000 vierkante meter oppervlak of circa 15.000 m3 ruimte via verneveling.

Zoals elk desinfectiemiddel is de effectiviteit afhankelijk van de succesvolle reiniging van de leidingen, oppervlakken en ruimtes die gedesinfecteerd moeten worden. Hoe

minder grove vervuiling aanwezig, hoe effectiever de desinfectiestap. Nontox is geen ontvetter. Daarom moeten voor een goede bestrijding de voorafgaande reinigingsstappen altijd goed worden uitgevoerd.

Biofilms verwijderen

Een van de hardnekkigste microbiologische fenomenen is de biofilm. Bij de vorming ervan werken organismes zoals bacteriën, schimmels en gisten samen om elkaars specialisatie te benutten. Organismes aan de

buitenkant zorgen voor bescherming; aan de binnenkant produceren organismes voedingsstoffen of breken giftige stoffen af. Door deze samenwerking kunnen microorganismes overleven in omstandigheden waar dat normaal niet zou kunnen. Biofilms beschermen hen tegen onder meer uv-straling, verzuring, chemicaliën en antibiotica. Vanwege de diversiteit aan micro-organismes is het dus belangrijk dat een desinfectiemiddel effectief is tegen het gehele spectrum. Nontox kan biofilms effectief verwijderen doordat de afzonderlijke werkzame componenten alle verschillende micro-organismes doden. Dat bleek uit testen van TNO. Zowel bij continue toediening in lage dosering via de drinkwaterleidingen als bij desinfectie met puur Nontox is bewezen dat de biofilm compleet verdwijnt.

Broedeieren desinfecteren

Eierbroedbedrijf Probroed & Sloot gebruikt sinds 2011 het Wattersysteem. Het bedrijf desinfecteert daarmee per keer 57.000 eie-

ren 67 minuten lang met 4 liter Nontox via verneveling in een sluis van 62,5 m3. Voor de overgang naar ECA werd de effectiviteit van Nontox vergeleken met de toen gebruikelijke middelen: Formaline (bestaande uit 37% formaldehyde) en het desinfectiemiddel Goldline (bestaande uit <8% waterstofperoxide, <10% ethanol, 2% propan-2-ol). De desinfecterende resultaten van Goldline en Formaline (zie tabel) zijn slechter dan die van Nontox. Ook de uitkomstkwaliteit van de kuikens is lager – het aantal kuikens dat is uitgekomen en er goed en levendig uitziet. Een mogelijke oorzaak is het toxische effect van Goldline en Formaline. Daarnaast is er wachttijd nodig voor werknemers om de sluis te betreden bij Goldline of Formaline. Bij Nontox is wachttijd niet nodig. De toepassing van ECA heeft dus gezorgd voor een verbeterde desinfectie, een hogere productie en veiliger werkomstandigheden.

Investering

ECA-toepassing is een duurzame investering en wordt als zodanig ook ondersteund door de overheid. Op de investering is namelijk 27 procent MIA en 75 procent Vamil mogelijk. Per maand bedraagt de investering ongeveer 450 euro aan afschrijving –MIA/Vamil buiten beschouwing gelaten. De productiekosten van 1 m3 EOW zijn ongeveer 5 euro. ECA kan andere desinfectiemiddelen volledig vervangen. Inkoop, transport en opslag van chemicaliën wordt dan overbodig.

027 desinfectantaantal aerobe bacteriën (kve per ei)percentuele reductie voor desinfectie meteen na desinfectie 24 uur na desinfectie 48 uur na desinfectie Nontox (Watter) 438.2001.4202.3652399,99% Formaline 98.6001.0287.7175899,94% Goldline 37.27831.98073.5104.94286,74%
‘TNO-testen bewijzen dat de biofilm compleet verdwijnt’
• REINOUD HOMAN • R.M. Homan MSc is moleculair microbioloog bij Watter, reinoud.homan@watter.nl, www.watter.nl Tabel 1. Resultaten van drie desinfectiemethodes bij broedeieren.

Desinfectiemiddel vereist toelating

Nummer garandeert veiligheid en werkzaamheid

Desinfectiemiddelen die in een bedrijf worden gebruikt, dienen wettelijk te zijn toegelaten. Daarvan moeten gebruikers zich verzekeren. De website van het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb) geeft er snel en eenvoudig uitsluitsel over. Maar wanneer is een middel een biocide of een schoonmaakmiddel?

De fipronilcrisis in de pluimveesector is een horrorscenario waar producenten in andere sectoren van de voedingsmiddelenindustrie niet aan moeten denken: angst voor de volksgezondheid in de media en miljoenen schade door gebruik van een middel dat niet is toegelaten. Schade die de overheid of

Nederlandse markt te opereren. Daardoor komen er naar verwachting nieuwe middelen beschikbaar, ook voor bijvoorbeeld desinfectie. Wel is het voor voedingsmiddelenfabrikanten dus zaak in de gaten te houden of een middel wel is toegelaten, wat garandeert dat het veilig kan worden

delen en biociden eenvoudig via hun naam of toelatingsnummer terug te vinden, inclusief de toepassing waarvoor ze zijn toegelaten en de wettelijke gebruiksvoorschriften. Het is ook mogelijk om op Ctgb.nl een middel bij een toepassing te zoeken.

Risicobeoordeling

verzekeraars niet zomaar op zich nemen, want de verantwoordelijkheid ligt zowel bij degene die het middel op de markt brengt als bij degene die het gebruikt.

Biocidenverordening

Biociden vallen onder Europese en nationale wetgeving. Door de Biocidenverordening uit 2012 is Europa één grote markt geworden. Voor producenten van desinfectiemiddelen kan het daardoor aantrekkelijker zijn om ook op de voorheen kleine

gebruikt. Want biociden zijn verboden, tenzij ze zijn toegelaten door het Ctgb in Ede.

Toelatingendatabank

Om nieuwe fipronilaffaires te voorkomen, moeten fabrikanten verifiëren of het middel dat zij of een ingehuurd schoonmaakbedrijf willen inzetten voor dat gebruik is toegelaten door het Ctgb. In de openbare toelatingendatabank op Ctgb.nl zijn alle – circa 2.500 – toegelaten gewasbeschermingsmid-

Het Ctgb is de onafhankelijke Nederlandse toelatingsautoriteit. Het beoordeelt de risico’s en werkzaamheid van gewasbeschermingsmiddelen en biociden volgens in Europese verordeningen en nationale regelgeving vastgelegde procedures en criteria. Fabrikanten van deze middelen moeten hiervoor zelf een aanvraag indienen met een uitgebreid dossier, met een omschrijving van de toepassing en onderzoeken uitgevoerd door onafhankelijke laboratoria. Aan de hand van die onderzoeken beoordeelt het Ctgb of een middel veilig – voor mens, dier en milieu – te gebruiken is en of het werkzaam is. Met andere woorden: of een middel doet wat het etiket belooft en of het bij gebruik volgens voorschrift veilig is voor de gebruiker, volksgezondheid, dieren en het milieu. Daarbij kijkt het Ctgb ook naar de effecten van afbraakproducten en restanten van de biociden.

N- of NL-nummer

Als een middel veilig is te gebruiken volgens deze risicobeoordeling, besluit het Ctgb tot toelating op de markt. Het stelt

028 VMT . 16 FEBRUARI 2018 . NR 2 VOEDSELVEILIGHEID & KWALITEIT
ACHTERGROND REINIGING & DESINFECTIE
‘Over vijftien jaar mogen alleen professionals biociden gebruiken’

In de openbare toelatingendatabank kan eenvoudig via naam of toelatingsnummer worden geverifieerd of gewasbeschermingsmiddelen en biociden zijn toegelaten.

voorschriften op voor het etiket en het middel krijgt een N- of NL-nummer. Het Ctgb is dus belast met de risicobeoordeling en toelating. Toezichthouders als de ILT, de Inspectie Leefomgeving en Transport, en de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) zien er vervolgens op toe dat gebruikers de middelen toepassen volgens voorschrift.

Grens tussen reiniging en desinfectie

Voor veel doeleinden is met regelmatig reinigen al een acceptabele hygiëne te verkrijgen. In de voedingsmiddelenindustrie is dat echter vaak niet afdoende en is desinfectie met een biocide nodig. Maar de grens tussen biociden en reinigingsmiddelen is niet altijd duidelijk. Waar ligt die grens? Bij ‘des’-infectie. Voor reiniging gebruik je een

schoonmaakmiddel, voor desinfectie een biocide. Volgens de Biocidenverordening zijn biociden bedoeld om schadelijke organismes te bestrijden, af te weren, of de schadelijke effecten daarvan te voorkomen.

Onschadelijk maken

Biociden zijn dus middelen die als specifiek doel hebben (micro)organismes onschadelijk te maken. Denk aan desinfectiemiddelen, rattengif, middelen tegen muggen of aangroeiwerende verven. Ze moeten aan de eisen van de verordening voldoen en voor dat specifieke gebruik zijn toegelaten. Producten die al onder andere regelingen vallen, zijn geen biociden. Voorbeelden daarvan zijn geneesmiddelen, diergeneesmiddelen, gewasbeschermingsmiddelen of cosmetica.

Fipronil in niet-toegelaten biologisch middel

De oorzaak van de fipronilcrisis in de pluimveesector is de inzet van een verboden middel ter bestrijding van bloedluis in kippenstallen. Het biologische middel Dega 16, op basis van menthol en eucalyptus, is niet toegelaten door het Ctgb. Ook al zijn menthol en eucalyptus van natuurlijke oorsprong, dan nog moet een middel op risico’s en werkzaamheid zijn beoordeeld en toegelaten. De problemen werden echter vooral veroorzaakt doordat aan het biologische middel Dega 16 ook fipronil was toegevoegd. Dit insecticide breekt langzaam af en is alleen toegelaten voor zaadbehandeling van bepaalde gewassen waarbij het middel of residuen daarvan niet in eetbare delen van de plant terechtkomen, en voor de professionele bestrijding van kakkerlakken. Voor gebruik tegen bloedluis in kippenstallen was Dega 16 met fipronil dus niet beoordeeld op risico’s en niet toegelaten. De pluimveesector gebruikte bewust of onbewust een verboden middel. De verantwoordelijkheid ligt zowel bij degene die het middel verhandelt als bij degene die het middel koopt en toepast in zijn stal.

Biociden zijn verdeeld in producttypes (PT’s). Vooral middelen binnen PT 1-5 (desinfectiemiddelen), PT14 (rodenticiden) en PT18 (insecticiden) zijn voor de voedingsmiddelenindustrie van belang.

Claim bepaalt aard middel

Of je te maken hebt met een reinigingsmiddel of met een biocide is afhankelijk van de claim op het etiket of op de website van het product, zoals: bestrijdt bacteriën. Reinigingsmiddelen moeten voldoen aan de eisen uit de wet Milieubeheer en het Besluit detergentia milieubeheer. Voor deze middelen bestaat geen toelatingssysteem. Reinigingsmiddelen die zijn bedoeld als biocide, dus om schadelijke organismes te bestrijden, zijn per definitie biociden en moeten dus voldoen aan de Wet Gewasbeschermingsmiddelen en Biociden en aan de Biocidenverordening.

Resistentie

Een belangrijk punt van aandacht is resistentie. Op etiketten schrijft het Ctgb regelmatig maatregelen voor om resistentie te voorkomen tegen de werkzame stoffen in middelen. Het volgt hierbij onder meer adviezen van de Gezondheidsraad. Juist gebruik – het juiste middel, in de juiste situatie – voorkomt resistentie.

De toepassing van biociden is aan zoveel voorschriften gebonden dat alleen professionals ze mogen gebruiken. In de toelatingendatabank van het Ctgb staat ook bij de middelen of ze zijn toegelaten voor professioneel of niet-professioneel gebruik. Speciale aandacht voor het juiste gebruik, bijvoorbeeld in de vorm van een opleiding, wordt steeds belangrijker. Naar verwachting mogen over tien tot vijftien jaar alleen nog goed opgeleide professionals ze gebruiken.

Dit vooral ter voorkoming van resistentie, maar ook van ongewenste effecten op het milieu of de gezondheid.

J. van der Gevel is bedrijfsjournalist bij Ctgb, joost.van.der.gevel@ctgb.nl.

029
Foto: Marco de Swart

Hoge aanzuigcapaciteit voor viskeuze vloeistoffen

EHEDG Type EL - Class 1

Tot 50% minder energieverbruik in vergelijk met andere pomptypes, in het bijzonder bij viskeuze toepassingen

Lage shear en geen pulsatie

Zelflegend en eenvoudig te reinigen

wmftg.com/masosine-uk +31 10 462 1688 / sales.nl@wmftg.com
The cleanest pump you will ever need
NEW

Fitnesscheck voor Algemene Levensmiddelen Verordening

De Europese Commissie presenteerde half januari de resultaten van de fi tness-check van de Algemene Levensmiddel Verordening (ALV/GFL).

De verordening blijkt nog steeds bij de tijd als het gaat om inspelen op groei, concurrentievermogen en toegenomen globalisering. Minder geschikt blijkt ze voor verduurzaming en in het bijzonder voor voedselverspilling.

De Europese Commissie komt met een Regulatory Fitness and Performance Programme (Refit). Dit doorlopende programma heeft gevolgen voor de levenscyclus van de Europese wetgeving. Na evaluatie van de volledige EU-wetgeving besloot de Commissie vervolgmaatregelen te treffen, waaronder fitnesschecks. Daarbij wordt beoordeeld of de wetgeving rond een bepaald onderwerp fit for use is. Vanaf 2014 werd de ALV daarom onder de loep genomen onder de noemer Fitness Check on the General Food Law Regulation (Regulation (EC) No 178/2002). Hamvraag daarbij is of de genomen maatregelen proportioneel zijn gezien de doelstellingen en of zij de verwachte resultaten opleveren.

Positieve bevindingen

Globaal kan worden gesteld dat de hoofddoelstellingen van de ALV zijn bereikt: een hoog beschermingsniveau van de gezondheid van de mens en van de belangen van de consument, evenals een goede werking van de interne markt.

Het huidige niveau van voedselveiligheid is hoger dan voor de invoering van de ALV, is de conclusie van de Europese Commissie.

Levensmiddelen zijn nu grotendeels vrij van residuen van bestrijdingsmiddelen en van diergeneesmiddelen, of de geanalyseerde waardes liggen onder de wettelijke grenzen. De systematische toepassing van het risicoanalyseprincipe in

de EU-levensmiddelenwetgeving heeft geleid tot verhoging van beschermingsniveau van de volksgezondheid. De oprichting van de EFSA heeft de wetenschappelijke basis van EU-maatregelen verbeterd. Ook binnen de EFSA zijn belangrijke verbeteringen gerealiseerd, zoals het vergroten van de wetenschappelijke expertise, de kwaliteit van haar wetenschappelijke output en van de ontwikkeling en harmonisatie van methodes voor risicobeoordeling.

In de hele levensmiddelenketen is de traceerbaarheid van levensmiddelen en diervoeders verbeterd. Daarnaast leiden EU-noodmaatregelen en bestaande crisisbeheersingsregelingen in het algemeen tot de bescherming van de gezondheid van de consument en tot een efficiënte beheersing en beperking van voedselveiligheidsinci-

denten. Tot slot blijkt dat de ALV bijdraagt aan een effectieve werking van de interne markt door een gelijk speelveld tot stand te brengen voor alle exploitanten van diervoeder- en levensmiddelenbedrijven op de EU-markt en door verstoringen van het handelsverkeer te verminderen.

Niettemin tekortkomingen

Maar er zijn ook tekortkomingen. Zo zijn er nog steeds nationale verschillen in de uitvoering en handhaving van de EUwetgeving. Ze zijn niet systematisch, maar komen incidenteel voor. Ook is de risicocommunicatie niet altijd effectief geweest, met negatieve gevolgen voor het consumentenvertrouwen en voor de aanvaardbaarheid van de genomen beslissingen voor risicobeheersing. En tot slot zijn er langdurige vergunningsprocedures in sommige sectoren, onder meer voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en nieuwe voedingsmiddelen. Gezondheidsclaims vertragen het op de markt mogen brengen ervan.

Over de aanpak van het onderzoek door de Europese Commissie leest u meer op https://goo.gl/JHbNcK

H. Heeres is consultant bij Food Law Consultancy Bennekom

031 ACHTERGROND VMT . 16 FEBRUARI 2018 . NR 2 WETGEVING & TOEZICHT
• HEERELUURT HEERES •

REINIGING & DESINFECTIE

CONGRES

Voedingstrends eisen meer van machinefabrikant

Volop discussie op Engineering in Food & Beverage

De eisen aan het hygiënisch ontwerp van voedselproducerende machines worden steeds strenger. Dat komt door de heersende consumententrends van minder conserveringsmiddelen en de vraag naar koelverse producten. Hoe spelen foodbedrijven en machinebouwers daarop in? Vroegtijdig samen om tafel zitten is gewenst.

Voedingsmiddelenbedrijven en machinebrouwers kwamen eind vorig jaar samen op het event Engineering in Food & Beverage. Hygiënisch ontwerpen was een van de belangrijkste thema’s. Voedselveiligheidsexpert Wouter Burggraaf van Burggraaf & Partners stipte een aantal trends aan die van invloed zijn op het hygiënisch ontwerp van machines. De trend om steeds minder zout en suiker en geen conserveermiddelen toe te voegen, maakt dat voedingsmiddelen vatbaarder zijn voor microbieel bederf. “Ook de toename in kant-en-klaarmaaltijden zorgt voor een hoger risico. Een geringe nabesmetting kan al fatale gevolgen hebben”, zegt Burggraaf. Verder zijn de gevolgen van missers groter door veranderingen in de markt, zoals internationalisering.

Standaardisatie

Technisch directeur Johan Ostermann van machinebouwer Tanis FoodTec gaf tijdens zijn presentatie aan dat de insteek van de verschillende partijen bij hygiënisch ont-

werpen soms verschillend is. “Voedingsmiddelenproducenten van divers pluimage vragen om onderscheid in aanpak, maar machinefabrikanten zijn gebaat bij een zo hoog mogelijke graad van standaardisatie in voedselveiligheid.” De EHEDG-richtlijnen geven de beide partijen houvast bij machine-ontwikkeling. Soms zijn ook de richtlijnen voor machineveiligheid die machinebouwers bij het ontwerpen hanteren, in conflict met de richtlijnen voor voedselveiligheid. Het publiek kon over dit onderwerp meediscussiëren. De meningen waren verdeeld bij de stelling of machinebouwers voedselveiligheid prioriteit geven. Het liep uiteen van ‘ja, de goede wel’ tot ‘nee, ze vergeten dat onderweg’. EHEDG zou volgens Ostermann moeten worden aangevuld met een keuringsrichtlijn voor het hele proces. Nu is het ontwikkeld voor de onderdelen.

Daarnaast merkt hij, net als Burggraaf, dat foodbedrijven tegenwoordig andere eisen stellen. “Een cake met een crèmelaag moet een half jaar goed blijven buiten de koel-

kast. Dit vereist veel meer van het hygiënisch ontwerp.”

Leren van farma

Volgens Marc-Jan Backer, businessdeveloper Food & Pharma bij Tebodin, is het validatiemodel in de voedingsindustrie nog niet wijdverspreid. Dit in tegenstelling tot in de farmaceutische industrie. “Belangrijk is om vooraf uitgangspunten vast te stellen in termen van output”, zegt hij. Volgens Backer blijkt dat het validatiemodel niet alleen bij grote nieuwbouwprojecten effectief is, maar ook bij aanpassingen van bestaande productielijnen of installaties. Hij geeft een voorbeeld van het bestellen van een keuken. “Dit kun je doen door een lijstje te maken van wat je in de keuken wilt hebben, zoals kastjes, zoveel meter aanrecht en die en die apparaten. Zou je dit volgens het validatiemodel doen, dan bepaal je eerst welke maaltijden je in de keuken wilt kunnen bereiden. Dat bepaalt dan in grote mate het wensenen eisenlijstje bij het ontwerpen.” Zijn collega Marcel Tan gaf later nog een voorbeeld. Bij een klant in de farma functioneerde een CIP-unit niet meer na een jaar of drie. Dit kwam doordat de oorspronkelijke ontwerpeisen niet meer gevolgd werden. “Dit is een mooi voorbeeld om aan te geven dat ook aanpassingen aan een installatie – en niet alleen bij nieuw-

032 VMT . 16 FEBRUARI 2018 . NR 2 TECHNOLOGIE & TECHNIEK

bouw – gevalideerd moeten worden.” Naderhand werden leidingen aangelegd voor een tweede schoon te maken tank. In die leidingen zaten dode zones, waar men drie jaar later achter kwam. “Dat was te voorkomen geweest als oorspronkelijke ontwerpeisen waren aangepast aan de nieuwe eisen. Dan was tijdens de validatie al uitgekomen dat het ontwerp niet deugdelijk was omdat sommige leidingdelen niet doorstroomd zouden worden. “Dit is change control: alle voorgestelde wijzigingen eerst evalueren en na goedkeuring documenteren en verifiëren dat die wijzigingen zijn doorgevoerd zoals goedgekeurd. Change control is denk ik in farma veel verder doorgevoerd dan in food”, aldus Tan.

Specificieke criteria

Levensmiddelentechnoloog Bob van de Meerendonk, tevens mede-eigenaar van engineeringsbureau VMEngineering, ging dieper in op procesvalidatie. “Validatie zonder criteria is zinloos”, betoogt hij. “Normen en richtlijnen zijn er genoeg, maar belangrijk is hoe je er in de praktijk mee omgaat. Validatie gebeurt op vier niveaus: installatietechnisch, procestechnisch, functioneel en generiek. “Neem een tank die is ontworpen volgens specifieke criteria, zoals EHEDG”, geeft hij als voorbeeld. ‘Tijdens de validatie kan wor-

den getest of hij aan de criteria voldoet.”

Op installatieniveau vindt overeenstemming plaats met de installateur. “Overeenstemming tussen betrokkenen, bijvoorbeeld tussen kwaliteitsafdeling en leveranciers, is

cruciaal.” Ook worden afspraken gemaakt over het aantal te inspecteren lassen en wat te doen bij overmatige afkeur. Als de tank is gebouwd, wordt een lasinspectie bij de leverancier uitgevoerd en vindt een hygiënische inspectie plaats op locatie. Na drie maanden volgt een CIP-test.

Van de Meerendonk geeft aan dat het zonder procestechnische kennis zeer lastig is het hygiënisch ontwerp vanaf een tekening te beoordelen. Een expert kan bijvoorbeeld

bepalen waar dode leidingstukken zijn en een hygiënische inspectie op locatie uitvoeren. Ook de toegankelijkheid voor reiniging wordt in deze stap beoordeeld. Op functioneel niveau wordt een riboflavinetest uitgevoerd om het reinigingssysteem te valideren. Andere testen op dit niveau zijn onder meer een ATP-meting en een spoelwatertest. Op generiek niveau gaat het om de hygiënische toestand van een installatie als die door allerlei omstandigheden is veranderd. Hieronder vallen ook slijtage en technische problemen. Volgens Van de Meerendonk is het belangrijk om de hygiënische toestand van cruciale onderdelen van de installatie regelmatig te monitoren en eventueel bij te stellen.

033
Hygiënisch ontworpen machine voor de bakkerij-industrie van Tanis FoodTec.
‘Validatie zonder criteria is zinloos’
• DIONNE IRVING •

Het multifunctionele en uitermate flexibele portioneer systeem van TVI kan alle typen vers vlees verwerken. Voor iedere portie, in iedere consistentie en altijd geoptimaliseerd op gewicht en productverspilling.

Gebruikers profiteren van een efficiënte en hoge verwerkingssnelheid alsook een naadloze integratie in automatische verpakkingslijnen.

Beter portioneren van vers vlees.

Wij beweren niet alleen dat dit de beste ATP meter op de markt is. We bewijzen het!

Neogens AccuPoint® Advanced is de eerste en enige ATP hygiëne meter op de markt met AOAC certificering.

Deze certificering volgt de resultaten van een extern onderzoek uitgevoerd door NSF International wat laat zien dat AccuPoint Advanced de prestaties van andere ATP meters overtreft.

Neem vandaag nog contact met ons op voor een vrijblijvende proefperiode of meer informatie!

TVI is onderdeel van de MULTIVAC Groep · www.multivac.nl Tel: 0800 020 3519 • Fax: 0800 022 2586 Email: accupoint_nl@neogeneurope.com • Web: neogen.com/uk 091601

Decentraal installeren

Het is absoluut noodzakelijk gebruik te maken van de nieuwste techno logieën. Dat is ook nodig om te kunnen blijven voldoen aan de steeds hogere eisen die worden gesteld aan fl exibiliteit en modulariteit bij machines in de levensmiddelenindustrie voor wat betreft hygiënisch design.

Murrelektronik past zijn gedurende vele jaren opgedane ervaring met decentrale installatietechniek speciaal in dit vakgebied toe. Een voorbeeld hiervan is de Cube67HD, een veldbus IO-module uit de bekende modulaire IP67-serie in een roestvrijstalen behuizing en met beschermingsgraad IP69K.

www.murrelektronik.nl

Overname VMEngineering

Adviseur voor de zuivel- en voedingsindustrie Niras koopt een meerderheidsaandeel in VMEngeneering in Nederland, specialist in proces- en verpakkingsengineering.

“Op deze manier versterken we onze positie in een aantrekkelijke markt”, zegt senior vicepresident Thomas B. Olsten van het Deense Niras. “De zuivelindustrie is noemenswaardig in Nederland en buurlanden. Wij kijken er naar uit verder te groeien – ook in het Verenigd Koninkrijk. Daar zijn beide bedrijven actief.”

De bedrijven melden dat zij samen meer kunnen bieden aan klanten in Nederland en het Verenigd Koninkrijk op het gebied van procesoptimalisering, internationaal projectmanagement en basisvoorzieningen om productie mogelijk te maken.

............................www.vmengineering.com

Pastafilatakaas

GEA is onlangs geselecteerd om een uitgebreide productielijn voor de pastafilatakaas te leveren aan BMI in het Duitse Jessen.

Met dit voorbeeldproject brengt GEA zijn gezamenlijke expertise op het gebied van kaasmaken samen, die voortkomt uit de overname van De Klokslag en CMT in respectievelijk 2014 en 2015. BMI werd meer dan zestig jaar geleden opgericht. De organisatie brengt onafhankelijke zuivelbedrijven en melkleverende coöperaties samen om elk jaar een verscheidenheid aan verse zuivelproducten te produceren, waaronder meer dan 60 miljoen ton kaas. De GEA-fabriek zal BMI’s productiecapaciteit voor pizzakaas met ongeveer 2,5 ton per uur uitbreiden.

www.gea.com

Directiewisseling Van Meeuwen Industries

Rogier van Meeuwen (33) is per 1 januari zijn vader Frank van Meeuwen opgevolgd als managing director van Van Meeuwen Industries en de aan haar gelieerde ondernemingen in Nederland.

Rogier werkt sinds 2010 bij Van Meeuwen. Hij wordt de derde generatie leidinggevende in het bedrijf. Van Meeuwen Industries is specialist in hoogwaardige smeermiddelen, smeertechnisch onderhoud en oppervlakte-actieve chemicaliën die productieprocessen en eindproducten optimaliseren.

www.vanmeeuwen.com

035 MEER TECHN ISCH NIEUWS OP WWW.VMT.NL VMT . 16 FEBRUARI 2018 . NR 2 TECHNISCH NIEUWS

Cosun geeft boost aan innovatie

R&D geconcenteerd in nieuw innovatiecentrum

Cosun nam vorige zomer zijn nieuwe innovatiecentrum in Dinteloord in gebruik. Dat was hard nodig want de oude faciliteiten in onder meer Roosendaal barstten uit hun voegen. Nu alle R&D-activiteiten ondergebracht zijn onder één dak verbetert de samenwerking en de uitwisseling van ideeën, vertelt general manager R&D Arno Pouls.

De kantoren zijn nagenoeg verdwenen: er zijn vrijwel alleen open werkplekken. Deuren zijn een zeldzaamheid. Hier en daar zijn er nog scheidingswanden en dat is het dan

ook wel. Het R&D-centrum van Cosun –kosten 15 miljoen euro – oogt open, transparant en fris. Het is voor de medewerkers haast onmogelijk om elkaar niet tegen het

lijf te lopen in de in december officieel geopende faciliteit. Op elk van de drie niveaus van het R&D-centrum is er een koffiecorner waar de 120 medewerkers elkaar kunnen treffen. Dat kan ook in de open vergaderruimtes en in de hospitalityruimte, het restaurant. Cosun schafte pasjes aan om de verschillende R&D-ruimtes te betreden.

Een van de hypermoderne labs in het nieuwe innovatiecentrum.

036 VMT . 16 FEBRUARI 2018 . NR 2 INGREDIËNT & PRODUCT
“Dat moet het ontmoeten bevorderen”, legt R&D-manager Arno Pouls uit. Alle laboratoria hebben glazen wanden. Even bij elkaar buurten kan gemakkelijk. Soms is REPORTAGE Foto’s: Sanne van Hassel

wat privacy noodzakelijk. Daarom zijn er een paar gesloten vergaderruimtes. Pouls: “Het zijn wel ‘staande’ vergaderzalen. Dat vergadert sneller, efficiënter en is gezonder. Bovendien kun je aan 30 procent van onze bureaus staand werken. Of deze manier van vergaderen en werken de innovatie bevordert? Als mensen zich goed voelen, heeft dit natuurlijk een positief effect op innovatie.”

Eén locatie

Cosun concentreerde zijn R&D-activiteiten om een belangrijke reden op één locatie: de samenwerking bevorderen en daarmee dus de innovatie. Pouls wijst uit het raam op een laag gebouw. Werklui zijn medio januari nog bezig er de laatste hand aan te leggen. “Hier komt het Beetlab, waar onderzoek wordt gedaan naar de suikerbieten en de cichoreiteelt. Maar omdat we ook onderzoek doen naar ziektes die dit gewas kunnen treffen, zit het Beetlab in een apart gebouw om contaminatie te voorkomen.”

Deze maand zal het helemaal klaar zijn. Alle onderzoeksfaciliteiten, die eerst verspreid waren over Roosendaal en Bergen op Zoom, staan dan op één plek. “Ik verwacht snellere innovaties die dus in een kortere tijd op de markt komen. Want mensen die anders nooit zo gemakkelijk met elkaar praten, inspireren elkaar nu en brengen elkaar op ideeën.” Hij doelt dan op de R&D’ers en medewerkers van de afdeling New Business Development die in hetzelfde gebouw rondlopen.

“Door kortere lijntjes is het nu ook mogelijk sneller te reageren op opmerkingen van klanten.” Door de keten heen valt er beter te optimaliseren, omdat alle R&D-kennis van zand tot klant onder één dak zit. “Vaak zie je dat iedereen alleen zijn eigen deel optimaliseert. Nu weet je bijvoorbeeld eerder welke kwaliteit grondstof van de akker welk effect in de verwerking heeft. Door dit inzicht kun je hier in een eerder stadium op reageren.” De R&D-faciliteiten zitten niet alleen dicht bij elkaar, maar ook vlak bij de kassen van een agrofoodcomplex, Suiker

Unie in Dinteloord en het 50 hectare grote bedrijventerrein Nieuw Prinsenland aan de A4 dat Suiker Unie ontwikkelt. Dit biedt synergievoordelen voor het uitwisselen van

energie en grondstoffen, geeft Pouls aan. “We leveren aan de kassen bijvoorbeeld water dat een restproduct is van de suikerproductie.”

Reststromen hergebruiken

Het innovatiecentrum is weliswaar splinternieuw; de apparatuur is dat niet. “Er is maar weinig nieuwe apparatuur aangeschaft. De apparaten staan nu wel logischer bij elkaar. Zo hebben we nu één grote proeffabriek in plaats van twee. Je kunt hier installaties beter combineren wanneer je apparaten moet koppelen.”

Veel onderzoeken in de onderzoeksfaciliteit staan in het teken van hoogwaardig hergebruik van reststromen. Hiermee wil Cosun

de komende jaren verdere groei bereiken. Neem bijvoorbeeld arabinose, een suiker afkomstig uit bietenpulp. “We hebben een proces om deze stof te isoleren en op te zuiveren. De pure arabinose heeft effect op enzymen die sacharose afbreken. Het vermoeden bestaat dat de suikerpiek afgevlakt wordt. Dat kan dus een gezondheidseffect opleveren”, vertelt de general manager. Cosun onderzoekt dit effect verder via klinische studies. De onderneming streeft er samen met andere voedingsbedrijven naar toepassingen te ontwikkelen die een gezondheidsvoordeel kunnen claimen, aldus Pouls.

Open innovatie

Cosun richt zich niet alleen op food- maar ook op non-foodtoepassingen. Zo ontwikkelde de Noord-Brabantse onderneming

Betafib een cellulose uit bietenpulp die ervoor zorgt dat vloeistof heel snel stabiliseert. Het bestanddeel is toe te passen in verf en wasmiddelen. Cosun werkt hiertoe samen met Akzo. Een vorm van open innovatie? Ja, bevestigt Pouls. De Dinteloordse faciliteit biedt mogelijkheden om dit

037
Het innovatiecentrum ligt bij Suiker Unie in Dinteloord en het nieuw te ontwikkelen bedrijventerrein Nieuw Prinsenland.
‘Bij open innovatie moet je van tevoren bedenken welke informatie je wel en niet deelt’

verder te ontwikkelen. “In Roosendaal (waar het oude R&D-centrum stond, red.) waren daarvoor niet altijd de juiste middelen en ruimtes aanwezig. De huidige faciliteiten bieden wat dat betreft meer ondersteuning.”

Volgens Pouls is open innovatie een must. Bepaalde informatie moet je op een bepaald moment van buiten halen, geeft de R&Dmanager aan. “Open innovatie is geven en nemen. Daarbij is het essentieel om van tevoren te bepalen welke informatie je wel en niet wilt delen. Of we hier intern discussies over hebben? Die is er altijd en die blijft bestaan. Het is wel belangrijk dat alle partijen er voordeel bij hebben.” In de toekomst ziet de R&D-manager samenwerkingen ontstaan met bedrijven die zich op bedrijventerrein Nieuw Prinsenland gaan vestigen. “Daar staan we open voor. Ook kunnen we hier onze R&D-faciliteiten verhuren.”

Toekomst

Voor Cosun is het R&D-centrum een van de instrumenten om de groeistrategie te verwezenlijken. Het bedrijft mikt op een omzetstijging van tien tot twintig procent

buiten de corebusiness: niet-suiker- en niet-inulineproducten. De ontwikkeling van non-foodtoepassingen en biobased spelen in het groeimodel een belangrijke rol. Zo is het galactronzuurmolecuul uit bietenpulp om te bouwen naar een andere molecuul waarmee kunststof kan worden gemaakt, geeft Pouls een kijkje in de toekomst. “Maar dit is nog in de labschaalfase. Cosun gebruikt het R&D-centrum ook als etalage om jong talent te laten zien hoe leuk

dat je niet per se bij chemiebedrijven hoeft te werken als je talent hebt voor scheikunde”, zegt Pouls, die natuurlijk hoopt dat toekomstig scheikundetalent zijn weg vindt naar Dinteloord.

Sensorisch laboratorium

het is om voor het bedrijf te werken. “Dit jaar is hier bijvoorbeeld de Nederlandse Scheikunde Olympiade. Twintig van de beste scheikundescholieren van het vwo komen hiernaartoe om van onze mensen practica en theorie te krijgen over het vak. De beste vier gaan naar de Internationale Scheikunde Olympiade. We laten hier zien

Omdat een innovatie uiteindelijk staat of valt met de smaak, wil Pouls graag het sensorisch laboratorium laten zien. Hier wordt met veel licht gewerkt. “Omdat we de kleur wegfilteren, kunnen de 25 leden van het smaakpanel bijvoorbeeld bij koekjes niet zeggen dat het een bruiner is dan het ander. Het smaakpanel beoordeelt de producten louter op smaak.” Bijna dagelijks zijn er in dit lab niet alleen smaaktesten maar ook kwaliteitscontroles, geeft Pouls aan. “Dit nieuwe lab is van een hoger niveau. Dat we kleur kunnen filteren, maar ook kunnen spelen met temperatuur en relatieve vochtigheid, maakt de smaakbeoordelingen alleen maar beter.”

VMT . 16 FEBRUARI 2018 . NR 2 038 INGREDIËNT & PRODUCT
Nu is er één grote pilothal waar de apparaten logischer bij elkaar staan.
• MAURICE DE JONG • REPORTAGE
‘Medewerkers die anders niet zo gemakkelijk met elkaar praten, brengen elkaar op ideeën’
Het innovatiecentrum oogt open en modern.

VMT - Thema’s 2018

VMT 3 (09-03)

VMT 4 (30-03)

VMT 5 (20-04)

VMT 6 (11-05)

VMT 7 (01-06)

VMT 8 (22-06)

VMT 9 (24-08)

VMT 10 (14-09)

VMT 11 (28-09)

VMT 12 (19-10)

VMT 13 (02-11)

VMT 14 (23-11)

Alle genoemde data zijn publicatiedata. Sluitingsdatum voor redactionele bijdragen is 6 weken voor publicatie. Sluitingsdatum voor adverteren is 2,5 week voor publicatie.

Adverteerdersindex VMT

LabCo AZO pagina 13 DNV GL Business Assurance pagina 44 DUPP – Food Recruitment pagina 2 + 3 Eco2Clean pagina 43 Eurofins Food Testing Netherlands pagina 39 Heleon food group pagina 40 Invert Robotics Europe pagina 17 Multivac pagina 34 N&S Quality Consultants pagina 40 Neogen Europe pagina 34 Parker Hannifin pagina 13 Qlean-tec pagina 25 R-Biopharm pagina 7 Realco pagina 30 Watson-Marlow pagina 30
‘Fipronil slaat deuk in vertrouwen’ VOEDINGSMIDDELEN, MANAGEMENT TECHNOLOGIE COLUMN: WAT ZIJN EIWITTEN? CONSUMENT ROMIG MONDGEVOEL AMANDEL HAALT IN MEGAPOTENTIE VOOR MICROALGEN ZUIVEREN ALTIJD NODIG Plantaardig alternatief voor kaas Thema: Plantaardige eiwitten WWW.VMT.NL 13 001-001_VMT13CVR_A_Cover.indd

jouw

WIL JIJ IN ONS TEAM?

•KENNISEXPERT KWALITEIT EN VOEDSELVEILIGHEID

•(SENIOR) QA ADVISEUR KWALITEIT EN VOEDSELVEILIGHEID

Synergie in roestvaststaal

Veiliger, sneller en goedkoper reinigen?

Hygiëne en reiniging is een belangrijk aandachtsgebied in de voedingsmiddelenindustrie. De Heleon Group biedt een compleet programma aan toekomstgerichte, efficiënte en proceszekere reinigingscomponenten. Plus de bijhorende kennis over toepassingen.

De Heleon Group helpt u om de beste oplossing voor uw reinigingstaken te formuleren en heeft daarvoor een breed scala aan producten ter beschikking.

Ontdek de kracht van de Heleon Group.

Heleon Group Holstaal BV Vierlinghstraat 10 4251 LC Werkendam Nederland Tel: (+31) 183-679860 www.heleon-group.com
Roestvaststalen buizen en fittingen - sanitaire koppelingen - afsluiters - slangen - filters en andere armaturen voor de voedingsmiddelen en farmaceutische industrie
manier. ons team. één resultaat. Ben jij op zoek naar een leuke uitdaging in de Agro en Food sector?
Neem dan een kijkje op ns-werkenbij.nl/zoek-jij-deze-job, bel naar 0418 - 57 58 59 of stuur meteen een video boodschap naar werkenbij@ns-quality.nl

VeggieWorld

De grootste internationale veggiebeurs van Europa – eerder in wereldsteden als Berlijn, Parijs en Zürich – verovert nu Nederland. Na het succes van de eerste twee edities in Utrecht en de speciale Winter Fair in Haarlemermeer, is de vak- en publieksbeurs op 10 en 11 maart in Jaarbeurs Utrecht. Tijdens VeggieWorld kunnen bezoekers ervaren hoe een plantaardige toekomst eruitziet. Ze kunnen kennismaken met de meest vooruitstrevende producenten en hun producten uit Duitsland, Oostenrijk en Groot-Brittannië.

Datum: 10-11 maart, Locatie: Utrecht

Event Food Micro

Op het event Omgevingshygiëne, Technologie en Microbiologie presenteren sprekers de laatste ontwikkelingen in hygiëne in de productieomgeving. Specifieke aandacht is er voor praktische zaken en de nieuwste ontwikkelingen, zoals het gebruik van reinigings- en desinfectiemiddelen voor apparatuur en omgeving, biofilms, gebruik van water en de relatie van gebruikte middelen tot het eindproduct. Dr. Martine Reij van Wageningen University & Research gaat in de openingslezing in op industriële hygiëne. De organisatie van het event is in handen van stichting Food Micro.

Datum: 22 maart, Locatie: De Bilt

VersVak 2018

VersVak is de vakbeurs waar leveranciers en zelfstandige ondernemers uit de brood & banket, vlees en agf-sector bijelkaar komen. De beurs heeft een duidelijke focus op deze drie sectoren, is specifiek gericht op Noordoost-Nederland en staat in het teken van het ambacht. Twee dagen lang presenteren food- en non-foodleveranciers hun innovaties en worden bezoekers geïnspireerd door demonstraties waarin vakmanschap centraal staat. Daarnaast is VersVak het enige platform in de regio Noordoost-Nederland voor brood & banket, vlees en agf.

Datum: 9-10 april, Locatie: Hardenberg

Cursussen Beurzen Congressen

20-feb VOB Kaasopleiding, Ede

20-feb Cursus Interne Auditing / Leveranciersaudits, Zaltbommel

20-feb Cursus Residuen in de agf, Zaltbommel

21-feb Axon Life Sciences Seminar, Amsterdam

21-feb Cursus ISO 14001:2015, Zaltbommel

20-22 februari Wintercourse, Doorn

22-feb Indumation Network Event, Leuven (BE)

25-28 februari Salon du Fromage et des Produits Laitiers, Parijs (FR)

27 februari20 maart Gevareninventarisatie en risico-analyse grond- en hulpstoffen, Den Bosch

27-februari Training Leveranciersaudits, Doorn

27-28 februari Kwaliteitsmanagement in twee dagen, Zaltbommel

27 februari26 april Cursus Levensmiddelenmicrobiologie en -hygiëne, Ede

28-feb Leergang Risicomanagement, Den Bosch

1 maart -18 mei Cursus Basis Bakkerijtechnologie, Den Bosch

6-28 maart Microbiologische richtwaarden, Gentbrugge en Westerlo (BE)

5-8 maart The GFSI Global Food Safety Conference 2018, Tokio (JP)

13-mrt

15-16 maart Training Coördinator Voedselveiligheid, Doorn

15-mrt Training Werken met CareNet Online QA Software, Houten

15-mrt

Vital2-risicobeoordeling allergenen, Beveren (BE)

Voor de volledige agenda: www.vmt.nl

041 KIJK VOOR DE VOLLEDIGE AGENDA OP WWW.VMT.NL VMT . 16 FEBRUARI 2018 . NR 2
AGENDA
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . www.vivalasvegas.nl
Training Etikettering, Houten 08-mrt Cursus Allergenenmanagement, Nijmegen
maart VeggieWorld, Utrecht
07-mrt
10-11
Printpack 2018, Algiers
11-13 maart
(DZ)
Workshop
Hygiënische Perslucht, Ede
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . www.foodmicro.nl
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . www.easyfairs.com/versvak

Voedingsmiddelen, Management en Technologie is hét mediaplatform voor de voedings-, genotmiddelen- en drankenindustrie in Nederland en België. VMT is opgenomen in Food Science and Technology Abstracts (FSTA) en is een voortzetting van Conserva en Voeding + Techniek, waarin opgenomen het internationaal tijdschrift voor Brouwerij & Mouterij. VMT verschijnt 16x per jaar.

MYbusinessmedia

Mr. H.F. de Boerlaan 28

7417 DA Deventer

Postbus 58

7400 AB Deventer

T 0570 504065

F 0570 504080

E redactie.vmt@mybusinessmedia.nl

I www.vmt.nl

Uitgever

Suzanne Wanders

T 0570 504328

E s.wanders@mybusinessmedia.nl

Hoofdredactie

Willem-Paul de Mooij

T 0570 504386

E w.mooij@mybusinessmedia.nl

Eindredactie

Margo Verbiest

T 0570 504329

E m.verbiest@mybusinessmedia.nl

Global Quality and Accreditation Manager Feed Professionals in Food

Zuid-Holland

Kwaliteitscontroleur Food Professionals in Food

Noord-Brabant

Senior Etiketteringsspecialist Professionals in Food

Heel Nederland

Bedrijfsleider Vlees

Professionals in Food Gelderland

Redactie

Hans Damman

T 0570 504387

E h.damman@mybusinessmedia.nl

Dionne Irving

T 0570 504396

E d.irving@mybusinessmedia.nl

Maurice de Jong

T 0570 504367

E m.jong@mybusinessmedia.nl

Rik de Langen (webredactie)

T 020-4602208

E r.langen@mybusinessmedia.nl

Redactie-adviesraad

Dr. ir. R.W. van den Berg; prof. dr. ir.

M.A.J.S. van Boekel; prof. dr. ir. M. Uyttendaele; F. Egberts, dr. ir. C.D. de Gooijer; M. Janssen; dr. P.M. Klapwijk; prof. dr. ir. A. Van Landschoot; ir. F. Lanting; ir. J. Maagd; A. Postema; ir. J. van de Put; drs. J. Stark (voorzitter); dr. W. Visser; Ir. E.J.C. Paardekooper (erelid)

Met medewerking van TNO, NIZO food research, Wageningen Universiteit en Researchcentrum, Universiteit Gent, Universiteit Utrecht.

Advertentie

Voor print, online en website-advies: Monique van Neutegem

T +31 6 50449402

E m.neutegem@mybusinessmedia.nl

Anneloes Veerman

T +31 6 12707014

E a.veerman@mybusinessmedia.nl

Marketing

Rosalie de Wildt

T 0570 504355

E r.wildt@mybusinessmedia.nl

Vormgeving

Colorscan bv, www.colorscan.nl

Druk

Drukkerij Roelofs, Enschede

Abonnementen

Voor vragen over abonnementen, bezorging en/of adreswijzigingen

kunt u: Bellen met +31 570 504300; Mailen naar klantenservice@vmt.nl; Schrijven naar MYbusinessmedia bv, VMT, Postbus 58, 7400 AB Deventer.

Jaarabonnement VMT Optimaal

Nederland € 306,-

Jaarabonnement VMT Magazine

Nederland € 234,-

Jaarabonnement VMT Online

Nederland € 210,-.

Studentenabonnement € 114,-

Vacatureservice

Productontwikkelaar

Döhler Roggel Roggel

Kwaliteitsmanager Levensmiddelen

Professionals in Food Zeeland

Operations Manager

Vergeer Holland/ DUPP - Food Recruitment Reeuwijk

Senior Kwaliteitsmedewerker

Padifood Service Oss

Proefabonnement (3 edities) € 29,Prijzen zijn excl. btw en € 3,95 administratiekosten. Beeindiging van het abonnement kan uitsluitend schriftelijk geschieden, uiterlijk drie maanden voor het einde van de abonnementsperiode; nadien vindt automatisch verlenging plaats.

ISSN 0042-7934

Niets uit deze uitgave mag zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever openbaar worden gemaakt of verveelvoudigd, waaronder begrepen het reproduceren door middel van druk, offset, fotokopie of microfilm of in enige digitale, elektronische, optische of andere vorm.

Publicaties geschieden uitsluitend onder verantwoording van de auteurs. Alle daarin vervatte informatie is zorgvuldig gecontroleerd. De auteurs aanvaarden echter geen aansprakelijkheid voor de gevolgen van eventuele onjuistheden.

www.vmt.nl

Coördinator Administratie Levensmiddelen

Professionals in Food

Zuid-Holland

Account Manager

DPS – Dutch Protein & Services/ DUPP - Food Recruitment Tiel

Meer vacatures: zie vacatures.vmt.nl of check de QR-code

042 VMT . 16 FEBRUARI 2018 . NR 2 COLOFON

Past dit nog wel op uw bord?

Voedselveiligheidsrisico. Driemaal woordwaarde. De spelregels voor de vijfenzeventig vakjes van een scrabblebord zijn helder. Maar de spelregels voor de food sector worden steeds complexer. Hygiënevoorschriften, schoonmaakprotocollen en onderzoeksresultaten. Neem ze iets minder serieus en je loopt risico’s. Bedrijven vragen zich dagelijks af: ‘Is het schoon? Doe ik te weinig? Doe ik te veel? Bij de aanpak van de hygiëne in uw bedrijf kijkt Eco2Clean waar uw inspanningen effectief zijn, en waar u wel en – vooral ook – niet op moet inzetten. Met producten, scholing, software en inzet van gespecialiseerde vakkennis. Een aanpak die ontzorgt. Zodat u kunt doen wat écht op uw bordje past.

Zorg voor hygiëne in de food www.eco2clean.nl

ALS HET GOED IS, IS HET GOED.

Maar verbetering zit in een klein hoekje.

Certificeren? Dan moet u voldoen aan de norm. DNV GL toetst u snel en goed. Maar iedereen houdt van opstekers, niet van standjes. Daarom kijken we bij certificering ook naar wat goed gaat en zelfs nog beter kan. Op die gebieden die voor uw bedrijf of organisatie belangrijk zijn. Aandachtspunten waarop u zélf beoordeeld wilt worden. Certificering die net even verder voert. Want verbetering zit in een klein hoekje.

U kunt ons bereiken via 010 2922 700 of www.dnvgl.nl

■

Online beschikbaar!

Whitepapers over certificering, training, interne audits, tips & trucs

■ www.dnvgl.nl/paper

SAFER, SMARTER, GREENER
CERTIFICERING EN TRAINING
voedselveiligheid
Nieuw: whitepapers

Turn static files into dynamic content formats.

Create a flipbook