De Nederlandse woningvoorraad moet in een rap tempo verduurzamen. Laten we daarbij vooral het comfort en de gezondheid van de bewoners niet uit het oog verliezen.
Betaalbare totaalconcepten met warmtepompen en ventilatie zijn dé basis voor verduurzaming. Door het zorgen voor een gezond binnenklimaat in meer dan een miljoen woningen én door het real time monitoren van onze warmtepompen, zijn het inmiddels bewezen concepten. Itho Daalderop heeft zowel voor de nieuwbouw als bestaande bouw slimme en compacte oplossingen ontwikkeld die perfect passen bij de typisch Nederlandse woning.
Een duurzaam thuis
Met bouwstenen als warmtepompen voor verwarming, koeling en warm water, ventilatie voor een gezond binnenklimaat, monitoring voor efficiënte service en EPV, kan voor elke woning de juiste totaaloplossing worden samengesteld. Slim samenwerken met alle partners in de bouwkolom en het centraal stellen van wensen en eisen vormen de sleutel tot succes.
Vijf miljoen huishoudens
In vijf miljoen Nederlandse huishoudens zijn onze producten aanwezig. Van Close-in boilers, ventilatieboxen tot en met energieneutrale woningen met warmtepomp en ventilatie met warmteterugwinning.
Meer weten over onze oplossingen? Kijk op www.ithodaalderop.nl.
INZICHTEN
Ook deze Cobouw50, de zestiende editie alweer, geeft volop inzichten in de prestaties van de vijftig grootste bouwbedrijven van ons land. En niet te vergeten, in die van de grootste installatiebedrijven en ingenieursbureaus.
Allemaal handige cijfers om erachter te komen hoe de bedrijven het doen, en vooral ook hoe ze het ten opzichte van elkaar doen. De enige echte benchmark voor de bouw, zeg maar.
Maar de Cobouw50 legt ook altijd weer belangrijke ontwikkelingen in de sector bloot. Eentje die dit jaar eruit springt: de opkomst van de renovatie- en onderhoudsbedrijven. Zeker, al jaren staat een aantal van deze bedrijven in de top 50. Ik noem Hemubo, Constructif en – in de tijd dat ze hun jaarrekening nog tijdig deponeerden - Coen Hagedoorn. Dat is niet nieuw, maar hun groei valt wel op. Langzaam maar zeker klimmen ze op in de ranglijst van grootste bouwers. En ontstaan er ook nieuwe onderhoudsreuzen. Zoals de Elk Groep, die dit jaar voor het eerst is opgenomen, mede dankzij een enorme omzetgroei. Nu al is duidelijk dat er volgend jaar zeker nog één bij komt: de Omdus Groep, een samenvoeging van onderhoudsspecialisten die
opgeteld goed zijn voor meer dan 300 miljoen euro omzet. De onderhoudsbedrijven profiteren natuurlijk van de enorme opgave die er ligt in het opknappen en verduurzamen van de bestaande woningvoorraad. Er is werk genoeg, voor jaren. Dat ze heel snel groeien, komt echter ook door overnames en krachtenbundelingen. Al dan niet met behulp van private equity.
En dat is meteen een tweede ontwikkeling die zichtbaar wordt als je voorbij de koele cijfers kijkt: de opkomst van private equity in de bouw. Steeds meer grote bouwers komen geheel of gedeeltelijk in handen van dergelijke investeerders. Van Wijnen en Boskalis zijn eigendom van HAL Investments.
Achter de koele cijfers zie je de opkomst van private equity
Dijkstra Draisma, KlokGroep, de eerder genoemde Elk Groep en Constructif deden ook al zaken met externe geldverstrekkers.
Het is zeer waarschijnlijk dat die trend verder doorzet. De vooruitzichten om in te stappen in de bouw en aanverwante sectoren, zijn voor investeerders immers aantrekkelijk. De woningnood, de energietransitie en de verduurzaming bieden groeipotentieel en daarmee ook mooie rendementen.
De Cobouw50 zal deze ontwikkelingen blijven volgen. En de nieuwe vanzelfsprekend oppikken. Dat die komen is in de huidige dynamische markt een zekerheid.
Joost Zwaga Adjunct-hoofdredacteur Cobouw
Bouwers blijven vrij gemakkelijk overeind
Erg hard heeft de dip de bouwsector niet geraakt. Dat is goed nieuws, vindt de bouwexpert van PwC, zeker nu de bouwproductie weer gaat stijgen.
De nieuwe nummer 1 gaat niet voor omzet
VolkerWessels toont zich eigenzinnig. Kijkend naar de cijfers levert dat de bouwer heel wat op, vindt ceo Alfred Vos.
Elk bedrijf kent zo zijn kantelmoment
Boskalis-topman Peter Berdowski, een van de langstzittende topmannen in de bouw, kijkt niet graag terug.
Hoe groot is de macht van de RvC
Stuurt een commissaris alleen wat bij of kan hij ook echt het verschil maken in de bouw?
Winnaars van de Cobouw Awards spreken zich uit
Elke winnaar heeft zijn eigen verhaal. Hier dat van de zes Cobouw Award-winnaars van dit jaar.
14 Marktanalyse
Meer omzet en winst
16 Dijkstra Draisma
Uitblinkende doeners
20 TBI
Duurzaam door cultuur
22 ProRail
Ruimte voor innovaties
26 De top 50 Alle cijfers op een rij
52 A.Hak Groep
Klaar voor de toekomst
66 Elk Groep
Op zoek naar omvang
78 Van ’t Hek Groep
Kijkt almaar verder
84 Smoelenboek
De leiders in beeld
86 Private equity
Omarmt de bouw
98 In Europa
Heersende giganten
102 Regiobouwers
De grootste per provincie
104 Van Herk Groep
Gaat voor de mens
110 De Kok Bouwgroep
Houdt alles in eigen hand
116 Willems Bouwbedrijf
Familiebedrijf houdt stand
124 Top 20 installateurs
Even pas op de plaats
136 Top 10 ingenieurs
Margedruk neemt toe
Zonder strijd geen succes
Nul CO2 -uitstoot vóór 2050. Dat is de zero in Net Zero die wij voor ogen hebben. Een route omgeven met uitdaging en strijd. Waar doorzettingsvermogen, lef én samenwerking niet zonder elkaar kunnen. In een serie mini-documentaires nemen Net Zero-helden van Dura Vermeer ons mee in hun project. Zij delen hun persoonlijke ervaringen hoe zij een bijdrage leveren aan deze ultieme ambitie.
Tel jij mee?
Top 50 BOUWERS
Alles over de vijftig grootste bouwbedrijven van Nederland. e ranglijst, pro elen, interviews en achtergronden.
Beeld: Thomas Drouault
| Unsplash
Marjon Scholten Hoofd sectorgroep bouw | PwC
‘BOUWEN MOET WEL LUCRATIEF BLIJVEN’
De voorspelde dip in de bouwsector kwam er, maar tot hele grote problemen leidde die niet. Bovendien dient zich inmiddels alweer een stijging van de bouwproductie aan. Dat is volgens bouwexpert Marjon Scholten van PwC goed nieuws, al blijven er voldoende zorgen over. “De ambities zijn groot, maar ontwikkelaars en bouwers moeten wel wat kunnen verdienen.”
Hoe staat de Nederlandse bouwsector ervoor et is een vraag die arjon Scholten, hoofd van de sectorgroep bouw van PwC, elk jaar rond het samenstellen van de Cobouw50 krijgt. Het antwoord dat volgt is meestal genuanceerd, bevat een uitgebreide terugblik op het afgelopen jaar en geeft inzicht in de ontwikkelingen in de verschillende deelsectoren. Dat is dit keer niet anders. Wel anders is dat ze het vooral graag over komend jaar wil hebben. Want, zo zegt ze zelf: “Er gloort licht aan het einde van de tunnel”. Zowel het Centraal Planbureau (CPB) als het Internationaal onetair onds voorspelt een lichte groei, in het meest gunstige scenario van 1,5 à 2 procent. En de bouwproductie, die al anderhalf jaar een dalende lijn vertoont, gaat weer stijgen.
“Ontwikkelaars en toeleveranciers zitten weer een beetje in de lift”, zegt Scholten met
een lach. “Dat is een goed teken voor het herstel verderop in de keten, want zij lopen altijd vooraan als het om dit soort bewegingen gaat. De economische voorspellingen geven ook groei aan. Wat voor de woningbouw gunstig is, is dat de rente stabiliseert, de woningprijzen zitten weer in de plus, de verkopen gaan omhoog. En er zijn in 2023 meer vergunningen afgegeven voor woningbouw in het komende jaar en het jaar erop. Het is niet helemaal duidelijk of dat komt door verbetering in de vergunningverlening zelf. Het kan ook komen door de Omgevingswet en de Wet kwaliteitsborging voor het bouwen, die begin dit jaar zijn ingegaan. Wellicht hebben die geleid tot een verhoogd aantal aanvragen nog onder de oude wet- en regelgeving. Het kan dus een tijdelijk e ect ijn. aar het betekent wel dat er de komende tijd meer woningen zullen worden gebouwd.”
Tekst Joost Zwaga
Beeld Guido Benschop
‘Partijen bewegen niet veel dichter naar elkaar toe’
beschikbaar komen. Daarnaast kunnen bezwaarprocedures eindeloos zijn, waardoor die noodzakelijke vergunningen niet verleend worden. In de Omgevingswet willen ze daar wat aan doen, maar ik vraag me af of het wel snel genoeg gaat. Ik zie ook niet dat partijen veel dichter naar elkaar toe bewegen. En dan heb je ook nog de wetgeving omtrent betaalbaar bouwen. Die is op zich begrijpelijk, maar bouwen moet ook lucratief blijven. Er moet marge overblijven voor de bouwers. Dus je ziet dat er heel veel partijen zijn met tegengestelde belangen. Daardoor is het lastig om de productie los te krijgen, terwijl het wel nodig is.”
Is dit op te lossen?
“Ik hoop het, maar ik denk niet dat het op korte termijn gaat gebeuren. Als het makkelijk op te lossen was, zou dat allang zijn gedaan.”
Helpt het als ontwikkelaars bijvoorbeeld genoegen nemen met een lagere marge? Volgens oudminister Hugo de Jonge hebben ze in voorgaande jaren zeer goed verdiend.
Toch nog even terug naar afgelopen jaar. Dat er een dip zou komen, was voorspeld. De vraag was alleen hoe groot die zou worden. Wat is het geworden?
“Het is duidelijk geen zware crisis geworden. Eerder een dipje, een teruggang. De verwachtingen van vorig jaar zijn aardig uitgekomen, denk ik.”
Dat dipje heeft bouwbedrijven niet echt zwaar in problemen gebracht. Het is al met al ook geen langdurige dip geworden.
“Dat klopt. Overigens moet dat laatste nog wel blijken. De economische voorspellingen laten wat groei zien, maar er zijn ook nog risicofactoren aanwezig. Met name de geopolitieke spanningen van dit moment. Die kunnen roet in het eten gooien.”
De woningbouw heeft een knauw gekregen. En hoewel duidelijk is dat er meer gebouwd moet worden, lukt dat niet. Waar stokt het?
“Er zitten veel belanghebbenden en stakeholders aan tafel. Er is een gebrek aan bouwgronden en dat is lastig te doorbreken. Provincies en gemeenten zitten soms heel anders in de wedstrijd en in elkaars vaarwater, waardoor bouwgronden niet
“Het is lastig in hun boeken te kijken, om te zien wat dat voor hen zou betekenen. Maar je ziet nu ook dat in een totaalproject de betaalbare woningen soms onder kostprijs worden verkocht. De winst komt dan uit de mix van woningen. Ik kan me voorstellen dat dat niet altijd bestendig is als het percentage betaalbare woningen stijgt. Als de markt zo is moeten ontwikkelaars misschien genoegen nemen met minder winst, maar uiteindelijk moet het wel voor iedereen aantrekkelijk blijven om te ontwikkelen en te bouwen.”
Is het ook niet gewoon een kwestie van geld?
Moet de overheid niet een enorme pot beschikbaar stellen, waarmee verliezen op projecten gecompenseerd kunnen worden?
“Geld is zeker een belangrijk aspect. Als de overheid geld heeft om bouwers tegemoet te komen, zou dat een deel van de oplossing kunnen zijn. Maar dan nog heb je ook te maken met wet- en regelgeving, inspraak van belanghebbenden –dat los je niet op met geld alleen.”
De Raad van State wil bezwaarprocedures graag inkorten, maar waarschuwt tegelijk dat dat lastig zal worden.
“Daar lijkt op korte termijn weinig winst te behalen, inderdaad.”
Conclusie? Die 100.000 woningen per jaar gaan we nooit redden?
“De ambities zijn er, maar de groei is niet voldoende om aan de vraag te voldoen. Met name de politiek heeft een heel grote opgave om meer los te krijgen. Je ziet dat de bouwers er goed op inspelen. Ze zijn bezig met het industrialiseren van het bouwproces, tuigen woningfabrieken op, waarmee je snel aan de vraag kunt voldoen en ook betaalbaar kan bouwen. Maar dan moet de overheid wel zorgen dat er ook afzet wordt gecreëerd. Om rendabel te zijn moet een woningfabriek wel voldoende bezetting hebben.”
Anders dan de woningbouwers, hebben de installateurs de wind volop in de zeilen. Alle bedrijven die dit jaar in de top 20 staan, boekten over 2023 een omzetstijging. En op één na behaalden ze ook allemaal meer winst.
“Ja, die maken zeker een goede tijd door. Er is veel werk, veel dynamiek. Je ziet ook veel overnames in die sector: branchegenoten die elkaar overnemen, maar ook bouwers die installatiebedrijven kopen en investeerders die zich roeren. De sector is in trek. Er zit veel groeipotentieel. Tegelijkertijd zien we wel dat de groei wat afvlakt. Die groei was enorm ten tijde van de stijgende energieprijzen. Niettemin zal het door klimaatveranderingen en de noodzakelijke energietransitie een attractieve sector blijven de komende jaren.”
Grote installateurs opereren steeds vaker ook als hoofdaannemer. Is dat een trend die zich doorzet?
“Dat zou me niet verbazen. Het aandeel installatie in een bouwwerk wordt steeds groter en belang-
‘Ontwikkelaars en toeleveranciers zitten weer in de lift, dat is een goed teken voor het herstel verderop in de keten’
rijker, door digitalisering en een uitgebreider klimaatsysteem. De dominantie neemt toe. Dat zou aansluiten bij die trend. Maar bouwers hebben dat natuurlijk ook door; ze focussen zelf ook meer op installatiewerk. Vooral grotere bedrijven investeren daarin, kopen installatiebedrijven op. Ze zien de kansen liggen.”
In de renovatie- en onderhoudsmarkt zie je ook steeds grotere bedrijven ontstaan, mede door fusies en overnames. De enige nieuwe binnenkomer in de top50 dit jaar is de Elk Groep, een renovatie- en onderhoudsbedrijf.
“Dat behoeft geen verbazing. Als je kijkt naar de verduurzaming van de totale woningvoorraad, dan ligt daar een enorme opgave. Daar valt een goede boterham te verdienen.”
Hebben de allergrootste bouwers die markt niet te veel laten liggen?
“Ja en nee. Grote bouwers hebben vaak wel een renovatietak, maar ze richten zich over het algemeen wel meer op de nieuwbouwopgave. Dat houdt wellicht ook verband met het feit dat renovatie- en onderhoud meer maatwerk is. Het is lastiger om te standaardiseren. Je zal altijd rekening moeten houden met de bestaande opzet.”
Dat is een markt met minder bezwaarprocedures, dat is zeker waar. Daarover gesproken: op 2 oktober bepaalde de Raad van State dat de ViA15 door kan. Betekent dat dat de infrasector opgelucht kan ademhalen?
“Voor dat project is het goed nieuws, maar ik vraag me af of daarmee alles is opgelost. Die grote projecten blijven lastig vanwege de stikstof. Het kabinet wil zeventien gepauzeerde projecten versnellen, maar hoe is nog onduidelijk. Aan de andere kant ligt er ook nog een enorme opgave van vervangingen en onderhoud. Dus de omstandigheden zijn best gunstig. De vraag is wel hoeveel budget ervoor wordt vrijgemaakt. Het gaat allemaal erg langzaam in de infra.”
Dus richten de infrabedrijven zich meer en meer op het energietransitiewerk?
“Die beweging zie je zeker. Netcongestie en de verbetering en uitbreiding van het energienetwerk is een inke markt. Netbeheerders etten momenteel veel contracten in de markt en kopen op die
Bruggen voor Zwijndrecht in productiehal 2 van 3.
Bruggen voor Zwijndrecht
Oefening baart kunstwerken
Beverwijk
Best
Oefening baart kunstwerken
Maastricht
Vianen Eerste ‘Mozesbrug’ in Nederland
Sinds 1962 ontwerpen, bouwen en plaatsen wij voetgangers- en fietsbruggen t/m wegverkeersbruggen door heel Nederland. Bel Haasnoot Bruggen 071 402 17 44 voor een o erte.
www.haasnootbruggen.nl
manier aardig wat capaciteit in, maar ik hoor ook geluiden dat concreet werk nog niet soepel loskomt. De intentie is er, de opgave is er, dus zal dat wel een keer gaan gebeuren.”
Het gebrek aan grote infraprojecten leidt er ook toe dat de grote infrabouwers hun vizier richten op kleinere werken, opdrachten van provincies en gemeenten. Komt het mkb daardoor niet in de knel? “Ja, ik denk dat dat zo is. Daar komt bij dat in de infra ook de industrialisatie doorgaat. De budgetten zijn beperkt en daarom zijn grote bouwbedrijven met ketenpartners en opdrachtgever bezig om meer seriematige oplossingen te ontwikkelen. Er worden raamcontracten in de markt gezet, zodat deze bouwers de kans krijgen een meer conceptmatige aanpak te kiezen. Maar voor dergelijke raamcontracten heb je aannemers met slagkracht en grootte nodig om dat te kunnen verstouwen. Mogelijk hindert dat mkb-bedrijven. Dat geldt ook voor de uitbreiding van het elektriciteitsnet. Voor spanningsstations wordt ook een conceptmatige aanpak ontwikkeld om breed uit te kunnen rollen en aan de enorme vraag te kunnen voldoen. Als je een kleine aannemer bent, kun je die volumes niet aan.”
Een heel ander onderwerp: duurzaamheid is niet meer weg te denken uit de sector. Althans, dat zeggen de bedrijven zelf. Is dat ook zo?
“Ja, maar het aantal bouwbedrijven dat iets publiceert over duurzaamheid en er dus transparant over is, stijgt niet of nauwelijks. Kennelijk zijn ze niet intrinsiek gemotiveerd om daarover te publiceren.”
‘Het is niet voor niets dat de betonsector bezig is met verduurzamen’
Hoe kan dat? Want nogmaals, ze zeggen heel duurzaam te zijn. Allemaal.
“Bouwers zeggen ook snel: ‘Ik kan er wel een verslag over schrijven, maar wij doen het gewoon.’ En van nature is de bouw ook wat bescheiden om dergelijke zaken breed te etaleren. Toch zal ze moeten: volgend jaar zijn de eerste bouwbedrijven aan de beurt om uitgebreid te rapporteren over hun duurzaamheidsbeleid en -doelen in lijn met de nieuwe CSRD (Corporate Sustainability Reporting Directive, red.) – daarin zijn ze inmiddels wel wakker geworden en lopen er grote programma’s om het voor elkaar te krijgen. Wat je wel kunt constateren, is dat de bouw vergeleken met andere sectoren erg laat loskomt. Over dik een jaar moeten ook veel andere partijen publiceren, dan heb je het over een groot deel van de top 50. Wij hadden verwacht dat zij er al veel meer mee bezig zouden zijn, maar dat valt tegen en is lang niet bij al deze bedrijven zo. Ik denk ook wel dat ze het een beetje onderschatten.”
Onderschatten?
“Je kunt als bouwbedrijf je eigen werkzaamheden misschien wel snel en goed in kaart brengen, maar de realisatie dat ook verder in de keten moet worden gekeken lijkt soms nog te ontbreken. Veel vervuilende dingen komen van de toeleveranciers; ook dat moet je in kaart brengen om te voldoen aan de CSRD.”
Voor de bouwmaterialen-leveranciers kan dat ook grote gevolgen gaan hebben?
“Zeer zeker. Ze kunnen op termijn zelfs buiten de boot gaan vallen. Het is zaak dat ze steeds beter aantonen hoe hun materialen presteren op duurzaamheidsgebied. Daar zullen ze zelfs op worden geselecteerd. Je ziet dat nu al voorzichtig gebeuren. Het is een proces dat niet zonder slag of stoot zal gaan. Een voorbeeld is dat veel woningbouwers nu al meer focussen op houtbouw in plaats van beton of staal. Bouwers kijken steeds meer naar duurzame alternatieven en toeleveranciers spelen daarop in. Het is niet voor niets dat de betonsector bezig is met duurzaam beton. De komende jaren zullen we vast geen afscheid nemen van beton in de bouw, maar wet- en regelgeving is wel de aanjager van verandering. Het gaat wat doen.”
ANALYSE
De 50 grootste bouwbedrijven
LAGER BOUWVOLUME, ONDER DE STREEP TOCH PLUSSEN
Ondanks een teruglopende bouwproductie in de laatste drie kwartalen, slaagden de vijftig grootste bouwers van Nederland er toch in hun omzet over het afgelopen jaar op te voeren. Opnieuw naar een recordhoogte, al is de hoogte van de groei wel wat afgevlakt. Dat geldt niet voor de winst; die steeg nog harder dan een jaar eerder.
En zo verschijnt er weer een recordjaar in de boeken: 41,7 miljard euro aan gezamenlijke omzet behaalden de koplopers in de bouw over 2023. Dat is een stijging van ruim 1,9 miljard euro ten opzichte van het jaar ervoor, oftewel een kleine 5 procent. Het is het derde opeenvolgende jaar dat het omzetrecord wordt gebroken door de vijftig grootste bouwbedrijven van ons land.
De dalende bouwproductie lijkt hen daarmee niet te hebben geraakt. De omzetgroei ligt echter zo’n 3 procentpunten lager dan in de voorgaande jaren. Bovendien moesten negentien van de vijftig bouwers een omzetdaling slikken, dat is een verdubbeling van het aantal van vorig jaar.
Bij enkele bedrijven was die daling behoorlijk fors. Het hardst geraakt werd Bouwbedrijf Vrolijk. De aannemer uit Breda, die in 2022 een absoluut topjaar kende, zag de bedrijfsopbrengsten met ruim 45 procent teruglopen.
Dat kostte de ondernemer 22 plaatsen in de ranglijst.
Ook Bouwbedrijf Van de Ven kreeg een inke om et daling voor de kiezen: dik 32 procent. Ballast Nedam, dat in de afgelopen jaren de weg naar boven had gevonden, leverde meer dan 22 procent omzet in. Het concern wijt dat zelf aan de aangescherpte strategie, waarbij risicovolle en complexe projecten voortaan worden gemeden. Heembouw, vorig jaar nog uitgeroepen tot de best presterende bouwer van het jaar, verloor bijna 15 procent omzet. Veel beter verging het de Elk Groep. De renovatie- en onderhoudsspecialist uit Nijmegen boekte een omzetgroei van meer dan 42 procent en veroverde zodoende voor het
Tekst Joost Zwaga
eerst een plek in de top 50. Dat die stijging vooral tot stand kwam door overnames doet daar niets aan af. Van Oord deed het met een omzetstijging van net geen 42 procent ook bovengemiddeld goed. Dat kan ook gezegd worden van Thunnissen (34,5 procent meer omzet), van KBK Beheer (32,4 procent) en van Bouwers met Visie (31,7 procent). KBK maakte dankzij de omzetgroei de grootste sprong voorwaarts in de Cobouw50: de Volendammers wonnen elf plekken en vinden zichzelf nu terug op positie 39.
Winststijging
De top 50 was over het afgelopen jaar goed voor een totale winst van 0 miljard euro. Daarmee overtro en de e ondernemingen het jaar ervoor met ruim 29 procent, toen ze onder aan de streep samen 1,47 miljard euro overhielden. Van de vijftig wisten er 28 een winststijging te boeken, waarvan dertien met 50 procent of meer. De grootste uitschieters waren zonder twijfel Baggerbedrijf De Boer (656 procent meer winst), TBI Holdings (612 procent), Bouwbedrijf Vrolijk (291 procent), ReintenInfra (224 procent) en Boskalis (149 procent).
Twee bedrijven eindigden het jaar in de rode cijfers: Van Wijnen en Daiwa House Modular Europe Jan Snel. Door investeringen in haar woningfabriek belandde Van Wijnen voor net geen 1 miljoen euro in de min. Daiwa boekte een veel groter verlies, van 16 miljoen euro. Die zijn volgens de producent van modulaire woningen hoofdzakelijk het gevolg van twee verliesgevende projecten in Duitsland. Het best renderende top 50-bedrijf over het afgelopen jaar
was Boskalis. De baggeraar behaalde een nettowinstmarge van 14 procent.
Ook twee andere ondernemingen eindigden boven de grens van 10 procent en deden het daarmee uitmuntend voor bouwbegrippen: Bouwgroep Dijkstra Draisma (12,7 procent) en Ten Brinke Group (11,7 procent). Vijftien bouwers wisten een nettowinstmarge te boeken van 5 procent of meer. Het gemiddelde kwam over 2023 uit op 4,8 procent, ruim een half procentpunt hoger dan het jaar ervoor.
De lijst van dit jaar kent drie nieuwe binnenkomers, waarvan één, de Elk Groep, zoals aangegeven nooit eerder doordrong tot de top 50. Ze groeide in de afgelopen jaren als kool, mede door een reeks overnames. Dat levert deze renovatie- en onderhoudsspecialist plek 37 op. Thunnissen Groep keerde, dankzij een omzetstijging van maar liefst 34,5 procent, na een jaar afwezigheid weer terug. Baggerbedrijf De Boer behoorde vier jaar geleden voor het laatst tot de vijftig grootste aannemers, maar kon door een omzetgroei van 18 procent dit jaar weer aanhaken.
Holding de Vier Ambachten, Van Grunsven Beheer en Vink vielen uit de lijst. Omzetdalingen van tussen de 10 en 20 procent speelden hen daarbij parten. Strukton, doorgaans goed voor een omzet van meer dan een miljard, ontbreekt nog altijd. Hoewel de rust na een langdurige strijd in de top van de onderneming is teruggekeerd bij het bouwbedrijf uit Maarssen, loopt het nog achter met het publiceren van de jaarrekeningen. De verwachting is dat dat euvel volgend jaar is opgelost.
Biense Dijkstra
Directeur-eigenaar | Bouwgroep Dijkstra Draisma
WINNAAR COBOUW50 AWARD BOUWER Bouwgroep Dijkstra Draisma
‘WE ZIJN OPLOSSERS DIE DINGEN DOEN EN MAKEN’
Dijkstra Draisma, de onderneming die haar woningfabriek in Dokkum gaat uitbreiden, behaalt een goed rendement doordat projecten niet uit de rails lopen. Het geheim volgens directeur Biense Dijkstra: “Acht is meer dan negen.”
Biense Dijkstra (56) was deze vroege morgen door de werkplaats en over het erf van zijn bouwbedrijf in Dokkum gelopen en zag iets dat hem beviel. Buiten staan de woningen klaar die gemaakt zijn voor een project van een woningcorporatie in Zaandam. Er zit een transparante folie om de houten 2D-elementen, vertelt hij aan de vergadertafel op het kantoor naast de werkplaats. “We hadden altijd witte folie. Niemand weet dan wat erin zit. Dit is veel leuker. Je ziet nu wat er op de bokken staat.” Het oog wil ook wat.
Transparant is Biense Dijkstra altijd geweest. Al draagt hij het verhaal van zijn bedrijf de laatste tijd bewust iets minder uit dan vroeger, zegt hij. Want hij ziet vaak bedrijven die zijn verhaal letterlijk kopiëren. “Dat gebeurt heel veel, daar stoor ik mij erg aan.” Het blijft meestal bij praatjes. “In het Fries zeggen ze: ‘Sizzen is neat, mar dwaan is in ding’. Dus iets zeggen dat stelt niet zoveel voor, maar iets doen, daar gaat het om.”
Innovaties
Dat doen gebeurt aan de lopende band in Dokkum, letterlijk en figuurlijk. Er faalt meer dan dat er lukt als je innoveert zegt Dijkstra, die in 2022 een deel van zijn onderneming aan investeerder Parcom verkocht. Zijn bedrijf was een van de eerste die metselrobots aan het werk zette en experimenteerde met biobased isolatie, zoals lisdodde en hennep. Ook werd een droogstapelconcept ontwikkeld en wordt achter de schermen gewerkt aan innovaties die Dijkstra nog even voor zich wil houden. Onlangs werd het Smûk-woningconcept
gelanceerd, een CO2-negatief houten huis dat samen met Velux is ontwikkeld.
Het Friese bedrijf weet al jarenlang innovatie te koppelen aan goed rendement. De omzet steeg vorig jaar van 162 naar 167 miljoen euro en de nettowinst groeide van 14 naar 22 miljoen. De bouwgroep is bij veel woningcorporaties een ketenpartner en werkt niet met bestek maar met design & build-projecten, waarbij het vaak gaat over total cost of ownership en turn-keywoningen. Van zijn klanten hoort hij dat zijn bedrijf een ‘hele plezierige partij’ is om zaken mee te doen. “Ze zeggen: ‘Er zitten geen juristen bij jullie aan tafel, er zitten oplossers die dingen doen en maken.’”
Dat financieel goed presteren komt volgens Dijkstra ook doordat zijn bedrijf erop gespitst is de faalkosten en zeperds buiten de deur te houden in het regulier werk. Het begint al met de tegel die Biense kreeg van zijn vader Rintje, die deze zomer op 87-jarige leeftijd overleed: “Acht is meer dan negen”. De acht slaat op ‘ergens acht op slaan’, aandacht geven. Communicatie is we enlijk daarbij. Verifi ren checken, communiceren, goed met elkaar afstemmen in teams”, verduidelijkt Dijkstra. Een bedrijf kan niet zonder. “Er wordt in Nederland heel veel gefaald.”
Bouwstroom
Misschien is het daarom dat de Friese ondernemer geen grote, nieuwe woningfabriek wil starten. “Ik denk wel dat wij verstandig zijn geweest om geen grote sprongen te maken met die fabrieksinvesteringen. Kijk maar om je heen”, doelt hij op de moeizame eerste stappen die sommige grote bouwers met hun woningfabrieken zetten.“Krijg maar eens een vlotte bouwstroom op orde. Dan moet je van goede huize komen.”
Uitbreiden gaat de bouwgroep in Dokkum desondanks wel. “We gaan het iets groter maken. Niet verdrievoudigen, maar de hal uitbreiden met een hal ernaast, die bouwen we tegen de bestaande hal. Er komt tussen de 30 en 40 procent volume bij.”
In Dokkum gaat Dijkstra Draisma zelf meer prefabriceren met hout. “We gaan nog meer machinaal doen. Meer het hout zelf bewerken. We gaan meer de houtroute op en meer biobased doen.”
Daarmee kunnen de Friezen weer een tijdje voort. Waar ze over tien jaar staan? “Ik weet het niet. We hebben nooit een businessplan met een hele grote filosofie gehad. Dat past niet bij ons. We gaan gewoon zien wat er op ons pad komt, waar we weer energie van krijgen en waar we weer kunnen vernieuwen. En daar duiken we weer vol goede moed met ons team bovenop.”
Achter het transparante folie moet uiteindelijk een steeds beter pakketje komen. “We moeten gewoon veel betere producten maken die veel beter in elkaar zitten. Die veel beter presteren en die veel beter passen in de business cases van de corporaties.”
Tekst Marc Doodeman Beeld Kees van de Veen / ANP
PAREL IN DE POLDER
DUURZAAMHEIDSAMBITIES
DURA VERMEER WEET ALTIJD WIE OP DE BOUWPLAATS AANWEZIG IS
Een bouwplaats van Dura Vermeer kom je niet zomaar op. Ook niet als bouwplaatsmedewerker. Eerst willen ze weten of je in het bezit bent van de juiste papieren, wat je kunt en of je op de hoogte bent van de veiligheidsnormen.
Dura Vermeer won in november 2023 de aanbesteding voor het bouwen en onderhouden van het nieuwe Huis voor de Stad in opdracht van de gemeente Amersfoort. Huis voor de Stad moet resulteren in een iconisch stadhuis dat niet alleen functioneel is voor de huidige inwoners en werknemers van Amersfoort, maar ook voor toekomstige generaties. In april 2024 is de eerste paal geslagen en de oplevering van het gebouw is in de zomer van 2026 gepland.
Veilige werkomgeving
“Veiligheid is een kernwaarde van Dura Vermeer”, weet René Evers, sinds 1999 werkzaam bij Dura Vermeer. Hij is in 1996 gestart als stagiaire en daarna doorgegroeid naar werkvoorbereider, assistent projectleider, projectleider en sinds 2013 is hij bedrijfsleider binnen Dura Vermeer Bouw Hengelo. Als bedrijfsleider is hij momenteel onder andere eindverantwoordelijk voor het project Huis voor de Stad in Amersfoort. “Bij ons staat veiligheid altijd en
KORTE LIJNTJES
“Bouwplaatsbeveiliging is belangrijk voor zowel de veiligheid van medewerkers als het beschermen van onze goederen tegen dieven en vandalen”, weet René Evers, bedrijfsleider bij Dura Vermeer. “Daarbij is het dus ook van belang om te weten wie er op mijn bouwplaats aanwezig is.“
Over de samenwerking met BauWatch is hij tevreden. “Het is fijn dat er nu een vast aanspreekpunt is. Sinds er key accountmanagers zijn, merken we hier echt een verschil in. De lijntjes zijn nu korter en dat is prettig.”
overal op nummer één. Het uitgangspunt: iedereen, elke dag, veilig en gezond van en naar huis. Dit begint bij de werkplek zelf. Ook geven we veel aandacht aan de verlichting zodat alles goed zichtbaar is. Op ieder project hebben we bouwveiligheidszones inclusief beheersmaatregelen voor vallende voorwerpen. Daarnaast zijn camerasystemen erg belangrijk. Het is voor ons fijn dat Bau atch de e org voor ons uit handen neemt. In het voortraject kijken ze al hoe de bouwplaats is ingericht. Samen bespreken we de opties voor de camerabeveiliging.”
Ook wil Dura Vermeer weten wie er op de bouwplaats zijn en of zij aan alle arbeids- en veiligheidsvoorschriften voldoen. Evers: “Niet voor niets is de wet- en regelgeving op dit gebied streng en zijn de boetes bij overtreding en nalatigheid hoog. Bouwplaats Check-in van Bau atch maakt het ons gemakkelijker om aan al die regels te voldoen. Het online systeem registreert en controleert de identiteit, arbeidsrelatie, projectintroductie en toegang van iedere medewerker op de bouwplaats. Alleen gecontroleerde mensen kunnen met behulp van een kaartlezer en tourniquet de bouwplaats op om een veilige werkomgeving te kunnen garanderen.”
‘Bij ons staat veiligheid altijd en overal op nummer één’
Duurzaamheid
Dura Vermeer heeft duurzame ambities en streeft naar Net Zero. In 2030 moet de CO2uitstoot gehalveerd zijn. Per 2050 wil het bedrijf minimaal 90 procent CO2-reductie realiseren en de rest compenseren. Met het integraal logistiek informatie- en plansysteem (ilips), speciaal ontwikkeld voor de bouw, kan Dura Vermeer het aantal vervoersbewegingen coördineren en reduceren van horizontale en verticale transporten. Met de emissiemodule is er ook inzicht in de CO2- en stikstofuitstoot. Het ontwerp voor Huis voor de Stad is gericht op duurzaamheid en aanpasbaarheid. Voor een groot deel van de benodigde materialen en gebouwonderdelen zijn bandbreedtes omschreven voor gebruik van oogstmaterialen. De overige materialen zijn biobased, zoals houten binnenwanden, keramische gevels, isovlas isolatie, beton met eco-granulaat. Tijdens de bouw wordt zo emissieloos mogelijk gewerkt, dankzij de inzet van bijvoorbeeld elektrisch materieel. Ook na de bouw gaat Dura Vermeer voor een zo duurzame en circulair mogelijke onderhoudsperiode.
Dit artikel is gesponsord door BauWatch.
René Evers, bedrijfsleider bij Dura Vermeer.
Douwe van den Wall Bake | Innovatiemanager TBI
Bianca Seekles | Lid raad van bestuur TBI
WINNAAR SDG AWARD TBI
KLIMAATTREIN ALS VEHIKEL VOOR CULTUURVERANDERING
Natuurlijk moet je doelen stellen om je bedrijf te verduurzamen, maar het belangrijkste zit toch in de mens, stelt bestuurder Bianca Seekles van TBI. “Daarom hebben wij vooral gewerkt aan cultuurverandering binnen onze organisatie, zodat mensen gaan voelen: hier moet en kan ik echt iets aan doen.”
Dat doe je vooral door er heel concreet mee aan de slag te gaan en het thema niet te zwaar te maken, zegt Seekles. “Beleid alleen beklijft niet altijd bij mensen.” Daarom begon TBI een paar jaar geleden met de Klimaattrein, waarmee het vaart wil maken om de doelen van het Klimaatakkoord van Parijs voor 2050 te bereiken.
Deze TBI Klimaattrein om innovaties op het gebied van duurzaamheid verder te brengen – met de focus op CO2reductie – is uitgegroeid tot een soort ecosysteem van pioniers binnen maar ook buiten TBI. Inspirerende ideeën om de klimaatverandering een halt toe te roepen, kunnen zich zo als een olievlek verspreiden. De Klimaattrein beschikt bovendien over een fonds waarmee initiatieven en pilots financieel vooruitgeholpen worden.
‘Het is echt menens’ Het initiatief komt mede voort uit de Innovatieprijs die TBI al sinds 2013 organiseert en die zich steeds meer ging richten op duurzaamheid. “Het zijn niet alleen ideeën en concepten, maar ook pilots. Juist dankzij de herhaalfactor krijg je impact. Zo hebben we de prijs steeds meer uitgebouwd”, zegt innovatiemanager Douwe van den Wall Bake. Cultuurverandering gaat niet van de een op de andere dag, maar kost jaren, zeggen Seekles en Van den Wall Bake. Dat de ene onderneming sneller gaat op het gebied van
duurzaamheid dan het andere binnen het decentraal georganiseerde TBI is niet erg, vindt Seekles. “Ondernemingen zoeken elkaar op. Dat heeft echt met die cultuurverandering te maken; ze zien dat ze die complexe opgave niet alleen kunnen doen.” TBI ondersteunt die kruisbestuiving met werk- en stuurgroepen en tal van bijeenkomsten en evenementen. “Vanuit TBI Holdings willen we zo laten zien dat het echt menens is en om mensen ervan te doordringen dat de natuur wel zonder ons kan, maar wij niet zonder de natuur.”
Om dat zelf te ervaren, ging de directie de afgelopen tijd op ‘klimaatexpeditie’ naar de gletsjers in Zwitserland. Mede daardoor had de Klimaattrein een vliegende start. Van den Wall Bake: “Het is een stimulerende beweging, een soort buitenboordmotor die we erbij hebben gezet.” Initiatieven die anders misschien buiten de boot zouden vallen omdat ze te risicovol of te duur zijn, krijgen nu wel een kans. Nadrukkelijk geldt dat ook voor plannen van andere partners uit de keten, zoals toeleveranciers, klanten, maar ook startups. “Het is gewoon mooi om dit te kunnen gebruiken als aanjager om te komen tot oplossingen”, zegt Seekles. “We kunnen er wel over praten en rapporteren, maar we moeten het gewoon doen.”
Zoektocht
In de aanloop naar de verplichte rapportage over zijn duurzaamheidsdoelen en -ambities, vanuit de Europese richtlijn CSRD (Corporate Sustainability Reporting Directive), publiceert TBI hier al jaren over. Voor TBI als niet-beursgenoteerd bedrijf geldt die verplichting vanaf boekjaar 2025. In 2012 was er al een eerste duurzaamheidsverslag. Toen Van den Wall Bake een jaar later in dienst kwam, is dat stap voor stap verder uitgebouwd. “Daar was het concern zeker niet het eerste mee”, stelt hij. “Maar we hebben echt wel stappen gezet.”
Het is volgens Seekles best een zoektocht geweest om alle informatie op een meetbare manier te verzamelen. Dat kost veel energie, maar is ook leuk omdat het je dwingt op een andere manier te kijken, waardoor je ook weer komt tot nieuwe innovatieve inzichten, vindt ze. “Bijvoorbeeld door beton langer te laten uitharden, zodat je minder cement hoeft te gebruiken, of door een andere sterkte beton te gebruiken om CO2 te besparen.”
Als Seekles wat verder in de toekomst kijkt, dan is het doel allereerst om “Parijs te halen”. Of het wellicht anders moet en kan binnen de bouwsector om dat doel te bereiken, is iets waar TBI voortdurend bij stilstaat. “We proberen goede dingen te doen en stappen te zetten binnen de mogelijkheden die we nu kennen, maar om Parijs te halen zijn radicalere stappen nodig. We kijken hoe we daar als TBI samen met onze partners een rol in kunnen spelen de komende jaren.”
Tekst Yvonne Ton Beeld Guido Benschop
Joost Scheepens en Janneke Vogels Manager marktstrategie en hoofd duurzaamheid | ProRail
ProRail
‘DE MARKT HELPT ONS OM TE INNOVEREN’
Duurzaamheid verankeren in je aanbestedingsbeleid is een kwestie van voortdurend netunen, weten ze bij ProRail. Zo is de spoorbeheerder geleidelijk meer ruimte gaan geven aan innovatieve oplossingen, zoals een honderd procent circulaire spoorstaaf. “De markt is al verder dan wij dachten.”
Het is vaak een wisselwerking, ziet manager marktstrategie Joost Scheepens. Zowel ProRail als de spooraannemers zijn bezig met verduurzaming en kunnen elkaar daardoor verder brengen, in samenwerking met de producenten van spoorinfra-onderdelen. “Die marktpartijen helpen ons echt te innoveren.” Voorwaarde is wel dat ze daarvoor de ruimte moeten krijgen, bijvoorbeeld bij het toepassen van materialen die ze inkopen voor hun opdrachten aan het spoor. Scheepens: “Een aannemer kan met een duurzamere asset een gunningsvoordeel halen. Er is dus een prikkel om te innoveren. Zo komen innovaties eerder bij ons terecht.” Tegelijkertijd zijn er ook strikte kaders uit het oogpunt van veiligheid. “We willen geen dwarsligger die morgen breekt, daarom moet die wel een Pro ail certificaat hebben.
Circulaire spoorstaaf
Dat ProRail en aannemers elkaar stimuleren op het gebied van duurzaamheid heeft al geleid tot mooie resultaten, ziet Scheepens. Zoals de circulaire stoorstaaf, volledig gemaakt van schroot van oude spoorstaven, in samenwerking met staal- en technologieconcern voestalpine. ProRail is van plan om aansluitend aan de pilots volgend jaar honderd kilometer aan circulaire stoorstaven in het spoor te leggen. “Daarmee komen we op 70 tot 80 procent CO2-reductie.”
Ook de duurzame bovenleiding en dwarsligger zijn in aantocht, al duurt daadwerkelijk toepassen in het spoor soms langer dan ProRail eigenlijk zou wensen. Het is immers nodig om e eerst uitvoerig te testen en certificeren odat e veilig in het spoor gebruikt kunnen worden.
Een goede balans zien te vinden tussen veiligheid en innovatie is best lastig, zegt hoofd duurzaamheid Janneke Vogels. De focus lag lange tijd te sterk op veiligheid, waardoor de mogelijkheden om te innoveren nog onvoldoende worden benut. “Daarom moeten we samen met de markt kijken of en hoe het anders kan om die ruimte te creëren, met inachtneming van bepaalde randvoorwaarden.”
Een complicerende factor is dat grote spoorprojecten soms jarenlange doorlooptijden hebben; intussen kunnen landelijke duurzaamheidseisen of die van ProRail zelf weer aangescherpt zijn. Om daarop te anticiperen, probeert de spoorbeheerder nadrukkelijk in de ontwerpfase al zo duurzaam mogelijk uit te vragen. Recent onderzoek van de NS, ProRail en de spoorbouwmeester (een onafhankelijk adviseur binnen de spoorsector, red.) laat zien dat je met slimme ontwerpkeuzes stations veel duurzamer kunt maken, zegt Vogels. “Ede-Wageningen is een van de meest duurzame stations en was op moment van ontwerpen zeer vooruitstrevend. Uit het onderzoek van de spoorbouwmeester blijkt dat als we het opnieuw zouden ontwerpen met de kennis en ambities van nu, we de CO2-uitstoot nog eens zouden kunnen halveren. Dat is echt gigantisch.”
MKI in ontwerpfase
Jaarlijks houdt ProRail zo’n 450 Europese aanbestedingen. Een paar jaar geleden is de spoorbeheerder gestart met de MilieuKostenIndicator (MKI) als gunningscriterium bij aanbestedingen voor werk waar de CO2-uitstoot het grootst is en waar dus de grootste milieuwinst te behalen viel. Dat zijn vooral projecten waarbij veel materiaal wordt gebruikt. Geleidelijk is het aantal aanbestedingen met MKI uitgebreid. Vogels: “Nu gaan we dat nog verder uitbreiden, door MKI ook mee te nemen in de ontwerpfase. Binnen het gunningscriterium kun je dus best nog veel finetunen. Pro ail is van plan op steeds meer assets maximale MKI-waarden te zetten, zoals recent voor perronkappen. “Dat moet je tijdig communiceren, zodat marktpartijen er rekening mee kunnen houden.”
Het is belangrijk om zorgvuldige keuzes te maken om de markt niet te verstoren, benadrukt Vogels. “We hebben de ambitie om in 2030 een MKI-reductie te halen van 50 procent vergeleken met 2015. Dat is best fors. We verwachten eind dit jaar op 24 procent uit te komen. Er is nog wel werk aan de winkel, maar we zijn al bijna halverwege.”
Ze constateert dat het ProRail en ketenpartners zoals aannemers en ingenieursbureaus veel tijd en energie heeft gekost om dat aanbestedingsbeleid goed op de rails te zetten. De Cobouw Award ziet ze daarom als compliment voor al die betrokken partijen, intern en extern. Wat volgens Vogels en Scheepens helpt om een verdere verduurzaming de komende jaren te versnellen, is dat dat vanuit allerlei kanten steeds meer gestimuleerd en gereguleerd wordt. Vanuit wet- en regelgeving, middels afspraken met stakeholders en door ontwikkelingen vanuit de markt. Scheepens: “We zitten voor in de bus, maar we rijden nog niet altijd even hard.”
Tekst Yvonne Ton Beeld Guido Benschop
Altijd een oplossing voor uw vloerveld
Met een breed assortiment prefab betonnen systeemvloeren biedt Dycore complete oplossingen voor uw vloerveld. Zowel voor de woning- als utiliteitsbouw, voor de begane grond en de verdieping. Bij ons staat het project centraal. Samen met onze klanten zorgen wij voor de best mogelijke uitvoering. Door het brede assortiment systeemvloeren kunnen we altijd de meest ideale vloeroplossing bieden waar het project om vraagt, wat resulteert in een soepel bouwproces.
Dat is Dycore.
Wilt u meer informatie over onze vloeren, een offerte aanvragen of advies bij de verwerking van onze producten? Een team van specialisten staat klaar om u te helpen. Neem contact met ons op!
Breedplaatvloeren
Kanaalplaatvloeren
Ribbenvloeren
www.dycore.nl
Een cascowoning in een dag
Montageservice in eigen huis
One-stop-shop voor prefab vloeren en wanden
Een enthousiast
Heembeton-team tot je beschikking
Samen bouwen wij de toekomst. Hoogwaardig, snel en exibel
Met 60 jaar ervaring zijn wij jouw kennispartner die zorgt dat jij optimaal met prefab beton kunt bouwen. Kijk voor meer informatie op www.heembeton.nl
De ranglijst van vijftig grootste bouwbedrijven van Nederland wordt jaarlijks door Cobouw opgesteld in samenwerking met PwC. Daarvoor wordt gebruikgemaakt van de jaarrekeningen van betre ende ondernemingen. Deze zijn verkregen via de Kamer van Koophandel, Company Info en via de bedrijven zelf. Het uitgangspunt is dat alleen door accountantsbureaus goedkeurde jaarrekeningen worden gebruikt. Indien in een uitzonderlijk geval gebruikgemaakt wordt van een concept-jaarrekening, wordt dat nadrukkelijk vermeld.
Cobouw en PwC streven naar een zo volledig mogelijke lijst. Echter, om verschillende redenen kan het voorkomen dat er bedrijven ontbreken in de top 50.
Meestal houdt dat verband met het niet tijdig beschikbaar zijn van een jaarrekening. Sommige bedrijven opereren op het snijvlak van twee verschillende sectoren, bijvoorbeeld de bouw- en de installatiesector. Dat kan ertoe leiden dat bedrijven opgenomen worden in de top 20 installatiebedrijven in plaats van in de top 50 bouwers. Elk jaar wordt opnieuw beoordeeld of de keuzes daaromtrent nog standhouden.
Bij de samenstelling van de top 50 ligt de focus volledig op bedrijven die van Nederlandse komaf zijn. Anders gezegd: ze moeten hun oorsprong in Nederland hebben. Vestigingen van buitenlandse aannemers in Nederland worden niet opgenomen, ook al zouden ze wel voldoende omzet draaien. Afgelopen jaren is een aantal Nederlandse bouwondernemingen in buitenlandse handen gekomen. Als een overname verder niet of nauwelijks gevolgen heeft voor de aard van de onderneming, wordt ze niet geschrapt uit de lijst. Elk jaar wordt dit opnieuw beoordeeld.
Criteria
De top 50 bouw richt zich, vanzelfsprekend, op bouwbedrijven. Wanneer een bedrijf precies een bouwbedrijf is en wanneer niet, is niet altijd even makkelijk te bepalen. Cobouw en PwC hebben daarom bewust geen harde criteria opgesteld. Daarbij speelt ook mee dat de bouw voortdurend verandert. Zo zijn reguliere bouwers steeds meer fabrieksmatig gaan werken en zijn er nieuwe markten aangeboord. Ook stort een toenemend aantal traditionele bouwbedrijven zich inmiddels op modulaire bouw. Andersom zijn modulaire bouwers steeds meer naar de reguliere bouw opgeschoven.
De top 50 wordt gerangschikt op basis van netto-omzet. Overige bedrijfsopbrengsten, in het geval die worden vermeld in de jaarrekening, worden buiten beschouwing
gelaten. Met de post ‘wijzigingen in onderhanden projecten’ wordt wel rekening gehouden, als deze is opgenomen in de financi le stukken.
Awards
Elk jaar wordt de Cobouw50 Award uitgereikt aan de best presterende bouwonderneming van het jaar. Om die te kunnen aanwij en beoordeelt PwC de financi le soliditeit leencapaciteit solvabiliteit en de financi le performance (winstgevendheid, rendement op gemiddeld werkzaam vermogen) over drie jaar van alle bedrijven in de top 50. De financi le performance telt in de eindbeoordeling waarder mee dan de financi le soliditeit.
Voor het eerst dit jaar is dezelfde exercitie ook uitgevoerd bij de top 20 installatiebedrijven en de top 10 ingenieursbureaus – en zijn bijbehorende Cobouw Awards voor best presterende ingenieursbureau en voor best presterende installatiebedrijf van het jaar uitgereikt.
Dit jaar wordt voor de vierde keer de aanmoedigingsprijs voor het meest duurzame bouwbedrijf, de SDG Award, uitgereikt. Hiermee willen Cobouw en PwC de aandacht voor duurzaamheid in de sector vergroten. Beoordeeld wordt in welke mate top 50-bouwers in hun jaarverslagen rapporteren over hun duurzaamheidsdoelen en verantwoording a eggen over hun duurzaamheidsbeleid. Het bedrijf dat dat het beste doet of de meeste progressie boekt, wordt beloond met de aanmoedigingsprijs. Voor eerst wordt dit jaar op dezelfde wijze ook de aanmoedigingsprijs voor meest duurzame opdrachtgever uitgereikt.
Naast de top 50 stelt Cobouw ook de lijst van grootste bouwondernemingen per provincie samen. Voor dit overzicht is (zoveel mogelijk) gebruikgemaakt van goedgekeurde jaarrekeningen, maar ook van andere bronnen, waaronder informatie verstrekt door ondernemingen zelf. Cobouw pretendeert niet dat dit regio-overzicht volledig is, maar poogt ermee inzicht te geven in welke andere belangrijke spelers er op de markt actief zijn. Hoewel vrijwel alle bouwers in het regio-overzicht inderdaad regionaal actief zijn, kan het voorkomen dat er landelijk opererende bedrijven tussen staan. Andersom kunnen er in de top 50 ook ondernemingen staan die niet landelijk actief zijn.
Bij het samenstellen van de top 20 installatiebedrijven en de top 10 ingenieursbureaus is zoveel mogelijk gebruikgemaakt van goedgekeurde jaarrekeningen. Alleen in uitzonderlijke gevallen wordt genoegen genomen met conceptcijfers. Als daar sprake van is, wordt dat vermeld.
Voor het eerst sinds lange tijd is VolkerWessels het grootste bouwbedrijf van Nederland. “Daar hoef je mij niet voor te feliciteren”, zegt ceo Alfred Vos schouderophalend. “De mensen die het echte werk doen, zijn veel belangrijker.”
Hoofdkantoor Rijssen
Omzet 6.825 miljoen
VolkerWessels
Aantal medewerkers 16.253
Activiteiten bouw, vastgoed, infra
Bestuursvoorzitter Jan de Ruiter
Uit Drenthe. Nuchter. Zoon van een stukadoor, die niet graag interviews geeft. Maar als hij praat, praat Alfred Vos no-nonsense. De ceo van VolkerWessels weet wat hij kwijt wil, door citaten waar hij aan hecht te onderstrepen met: “Die moet je meenemen in je verhaal.”
Bijvoorbeeld als emeritus-hoogleraar infrastructuur aan de TU Delft Hennis de Ridder ter sprake komt. Hij liet zich de afgelopen jaren vaker kritisch uit over Rijkswaterstaat, consultants en het Zuidasdok. “Die naam ken ik niet”, reageert Vos. “En weet je wat mijn probleem is met veel hoogleraren? Ze weten het allemaal heel theoretisch te vertellen, maar zelf hebben ze nog nooit iets gebouwd. Overal hebben ze een mening over… die moet je meenemen in je verhaal.”
Vos zet de verhoudingen graag scherp neer. Zelf hoeft hij niet zo nodig centraal te staan. Hij
Tekst Thomas van Belzen Beeld Guido Benschop
‘Ik denk dat er nu wel rugdekking is om het anders te doen’
refereert aan de ruim 16.000 werknemers die VolkerWessels telt wanneer hij zegt: “De mensen die het echte werk doen zijn veel belangrijker.” Hij houdt zijn doel voor ogen: zorgen dat VolkerWessels sterker is om het beter aan volgende generaties te kunnen overdragen. Kijkend naar de cijfers gaat het de onderneming niet slecht af. In 2023 groeide de winst naar ruim 120 miljoen euro. De omzet nadert de 7 miljard (6,81) euro. Daarmee stevende VolkerWessels dit jaar bouwgigant BAM voorbij: voor het eerst in jaren voert het familiebedrijf uit Rijssen de Cobouw50 aan. Vos vindt het geen felicitatie waard: “Iedereen kan de grootste worden.” Hij is meer trots op het gegeven dat ze jaren bij de best presterende bouwers in Europa horen. Het maakt hem bescheiden noch onbescheiden. Hoort hij tijdens
het gesprek dat de Raad van State na zeven jaar procederen ‘eindelijk’ groen licht geeft voor de aanleg van de ViA15, dan nog verroert hij geen vin. Want deze handschoen wilde VolkerWessels niet oppakken. Het is een contract dat hem niet bevalt, omdat het vol tegenstrijdigheden zit. “Door de tucht van aanbestedingsregels is het verboden om met de klant te communiceren over risico’s. Meld je ze wel, dan moet je ze vertalen naar geld, maar doe je dat, dan win je de aanbesteding niet.” Hij benadert het als een spel Risk dat een bouwer nooit kan winnen.
VolkerWessels doet er in elk geval niet meer aan mee – sinds Zeesluis IJmuiden, een voorbeeld van een prachtig binnenlands, noodzakelijk bouwwerk waar de bouwer zelf de prijs voor betaalde. “We liepen op ons tandvlees. En hebben die sluis uiteindelijk met 200 miljoen euro eigen geld gesubsidieerd.” Des te opmerkelijk was het daarom dat VolkerWessels begin september de aanbesteding van het Zuidasdok won. Ook een miljardplusproject. Ook niet zonder risico’s. Evengoed een project dat financieel kan ontsporen. et risicoprofiel hiervan is veel beter verklaart Vos. “Het grote verschil is dat Rijkswaterstaat integraal op het project meedraait: elk bonnetje, elke inkoop, elk uur wordt geïnvesteerd in het project en Rijkswaterstaat kan dat aantonen bij zijn stakeholders. Andersom draaien wij niet op voor vooraf niet te berekenen risico’s.” Hij vervolgt dat dit ook voor Rijkswaterstaat goed uitpakt. “Die zal door mee te draaien meer kennis opbouwen. Kennis die er vroeger was en in de toekomst nodig zal zijn voor het goed beheren van infrastructuur.”
BEZONNING, BIODIVERS EN ENERGIEGEVEND
Het interview met Alfred Vos vond begin oktober plaats op een bouwplaats van VolkerWessels in het Amstelkwartier in Amsterdam. Hier stond een gasfabriek en komt nu een nieuw woongebouw genaamd ‘Elements’. De toren wordt
net geen 70 meter hoog, is goed voor 140 woningen en het ontwerp kenmerkt zich door de verschillende materialen die in combinatie worden toegepast: plinten van hout, vloeren afwisselend van hout en beton, staal en gerecyclede materialen. Elements is parametrisch ontworpen, waarbij met een speciaal oog is gekeken naar de meest optimale bezonning van alle appartementen, belooft een betere biodiversiteit en is energieleverend.
‘Ik leg de puzzelstukjes op tafel en zij komen met de ideeën’
Vos spreekt over een verstandig besluit voor de BV Nederland. Rijkswaterstaat een compliment maken, gaat hem te ver. “Ze moesten wel. Geen bouwer heeft anders nog interesse. Overigens is Rijkswaterstaat nooit onwelwillend geweest. Die heeft ook te maken met ministeries die overal iets van vinden. Ik denk wel dat er nu meer rugdekking is om het anders te doen, na het mislukken van zoveel projecten.” Vos herinnert zich knooppunt Hoevelaken: na gunning werd het contract snel ontbonden. “Ineens kregen wij te maken met allemaal aanpassingen van gemeenten die hun positie gebruikten en zeiden: ‘Je krijgt alleen een vergunning, als je dit en dit aanpast: extra geluidschermen, een afrit die ineens een andere bocht moest maken. Kosten? Honderden miljoenen euro’s extra, terwijl die niet in het bestek zaten.”
Haaks op de filosofie
De wijze waarop Vos projecten afweegt en strategische keuzes maakt, kunnen worden omschreven als fair en eigenzinnig. Denk aan het moment waarop VolkerWessels in september ‘tegen de stroom in’ zijn complete energie-, installatieen telecomtak verkocht. Het baarde opzien, maar het verhaal erachter verklaart veel. “Als familieonderneming willen wij onze bedrijven nooit in hun ontwikkeling beperken. Maar de energie- en telecommarkten rollen snel uit over Europa. In tegenstelling tot de woningbouw en inframarkt is dat dus geen lokaal spel meer. Kansrijk, maar het staat haaks op on e filosofie. ij willen ons beperken tot onze vijf thuismarkten: Nederland,
Amerika, Canada, Duitsland en Groot-Brittannië. Daar voelen we ons comfortabel.”
Netbeheerders vragen al jaren om met hen mee te gaan over de grens. Om geen Nee te blijven verkopen en om perspectief te blijven bieden, is “met pijn in het hart” besloten om Visser & Smit Hanab, VW Telecom en Homij te laten gaan. Vos: “Lastig, want we houden van die mensen. Maar het is goed voor ze. Ze zijn alweer vol enthousiasme bezig met nieuwe plannen. Overigens hebben we nog zeker tien jaar aan gezamenlijke opdrachten lopen voor diverse opdrachtgevers.”
Wat is de toekomstige koers? Wat zijn typisch VolkerWessels-projecten? Vos zoekt het dicht bij huis. “Wij willen ons land veilig en droog houden met relevante projecten. Bruggen, viaducten, tunnels, dijken, waterkeringen en stranden die de tand des tijds niet goed hebben doorstaan, onderhouden en herstellen.” Hij gebruikt een bootje als metafoor: leg je die in zoetwater, dan dobbert die nog wel decennialang zonder problemen. Ligt die in zoutwater, dan is er van diezelfde boot na drie jaar niets meer over. “Zout vreet alles kapot.”
En dus focust hij zich op de enorme onderhoudsopgave. Duizenden kunstwerken moeten de komende decennia worden aangepakt. Vos is wel kritisch en stelt dat de twee laatste ministers van Infrastructuur en Waterstaat ‘het probleem’ voor zich uitschoven. “Oud-minister Van Nieuwenhuizen koos er bewust voor om miljarden die op de plank bleven liggen, niet vrij te spelen voor onderhoud. Daarmee verlegde ze het probleem naar de toekomst. Iets wat een paar jaar geleden
1 euro kostte, kost nu 1,60 euro. Ja, dan moet je nu ook niet kinderachtig doen over werken die ineens 40 procent duurder zijn geworden.”
Hij maakt zich zorgen over de staat van de Nederlandse infrastructuur. Niet als aannemer, want VolkerWessels heeft een goedgevulde orderportefeuille, maar als vader van twee kinderen, van wie er een al een rijbewijs heeft. “Elk jaar komen er stukken infrastructuur bij waar het echt gevaarlijk aan het worden is door veranderende weersomstandigheden, toenemende druk van het water, langere perioden van droogte en een dalend grondniveau. De overheid onderkent dat onvoldoende. Zolang er geen bruggen instorten, wil men het niet zien. Ze weten het, maar doen er te weinig aan.”
Vos voelt zich betrokken bij het klimaatprobleem en zegt de verantwoordelijkheid te willen nemen in de wijze waarop hij als bouwer kan bijdragen aan lagere emissies. Duurzaam bouwen is volgens hem a licence to operate. Hij verwijst naar het jaarverslag dat volgens hem “relatief groen is” en benadrukt dat “VolkerWessels als enige bouwer in dit land al duizenden energieneutrale prefabwoningen in Nederland heeft staan.”
Dat die zogeheten Morgenwoning van beton is, is volgens hem een pré. “Ze gaan zonder onderhoud 100 tot 150 jaar mee, zijn energieneutraal en hebben een RC-waarde van 7,0. Als je kijkt naar de totale productieketen, dan is die volgens ons veel duurzamer dan al die woningen van alternatieve materialen die je na twintig jaar
‘Elk jaar komt er infra bij die echt gevaarlijk aan het worden is’
moet afbreken.” Niet iedereen denkt daar zo over. “Dat respecteer ik, maar de grachtenpanden in Amsterdam, die daar sinds 1400 staan, zijn de meest duurzame gebouwen van allemaal. Weet je hoeveel verf er op hout gaat? Hoeveel bomen er in Canada moeten worden gekapt voor een houten woning? En dat het op stookolie per schip deze kant op komt? En wist je dat volledig houten woningen zorgen voor sociale onrust in Amerika, omdat ze zo gehorig zijn? Als je een houten appartementencomplex maakt, kun je daar bijna fulltime een consultant en een politieagent op zetten, omdat iedereen daar continu ruzie met elkaar maakt.”
Vervuiler
Vos benadrukt dat hij niet tegen bouwen met hout is. Sterker nog, de Groot Vroomshoop, een van de dochters van het concern, produceert al jaren houten bouwsystemen en woningen. Hij vindt het wel bijzonder dat “iedereen” zich lijkt te focussen op “een klein beetje beton in een woning” en veel minder op bakstenen. “Biobased bouwen? Dat is een grote pilot. Beton een grote CO2-vervuiler? Er zijn ook veel rapporten waarin staat dat China alles wat wij hier besparen, in twee maanden tijd compenseert met de bouw van twee nieuwe kolencentrales. We kunnen op dit moment gewoon niet zonder beton en gebruiken ons boerenverstand: hoe zorgen we dat onze producten in de totale supply chain zo min mogelijk CO2 uitstoten?”
Uitnodigingen en reacties die het interview mogelijk ontlokken, ziet hij graag tegemoet. “Prima. Wij kijken gewoon wat haalbaar is over de tijd. We kunnen wel als een kip zonder kop keihard een bepaalde richting op gaan rennen, maar we zijn een bouwer uit het oosten. Ik ben een Drent en ik wil eerst zien, dan geloven. Wat wij beloven, dat maken we waar.”
De fotograaf arriveert. Vos benadrukt dat hij het liefst op de bouwplaats op de foto wil, met helm en hesje, tussen de mensen. Want hij ziet zichzelf als een passant en noemt de rol van een ceo overschat. Hij spreekt vol lof over de nieuwe generatie. “Die zit vol power. Ik hoef niet eens een strategieplan te maken – ik leg gewoon alle puzzelstukjes op tafel en zij komen met de ideeën. Fenomenaal. Ik krijg daar zoveel energie van. Dan loop ik gewoon met een grote glimlach zo’n strategiesessie uit.”
Een iconisch baken aan de kust
Een absolute eyecatcher. SILT is een architectonisch hoogstandje gelegen tussen de dijk en de duinen van Middelkerke. Dit veelzijdige gebouw, ontworpen door het architectenbureau ZJA, in samenwerking met OZ, Bureau Bouwtechniek en DELVA landschapsarchitecten, speelt in op de specifieke technische eisen van het kustklimaat, waar wind en zout een constante uitdaging vormen. Voor dit project werd onder andere gekozen voor het ConceptWall 50 vliesgevel en het HiFinity schuifsysteem van Reynaers Aluminium.
Hoofdkantoor Bunnik
Omzet 6.270 miljoen
Aantal medewerkers 13.344
Activiteiten bouw, infra, vastgoed
Bestuursvoorzitter Ruud Joosten
Na tegenvallende cijfers in eerdere jaren wilde BAM veel minder risico op zich nemen. De bouwer uit Bunnik – vorig jaar nog op nummer 1 – gaf 10 miljoen euro uit aan een programma om dat te bewerkstelligen. Vervolgens werden buitenlandse dochterbedrijven ontmanteld of van de hand gedaan, waardoor de omzet van BAM International daalde van 569 miljoen naar 125 miljoen euro. Maar die verkopen leverden wel 394 miljoen euro op. Een tegenvaller voor BAM was dat de woningverkopen opnieuw daalden: 1.670 woningen leverde de aannemer uit Bunnik. Dat is 21 procent minder dan een jaar eerder. De omzet daalde van 6,6 miljard naar 6,3 miljard euro en die daling vond vooral plaats in het buitenland.
‘Je moet continu zorgen voor jonge aanwas, het is een structureel probleem’
Ralph
Geurts, Willems (pag.116)
Peter Berdowski
Ceo | Boskalis
INTERVIEW
Boskalis
NOOIT MET DE VINGERS TUSSEN -
Na het slagveld van de DBFM-contracten, koerst de infrasector af op realistischer vormen van samenwerking, constateert Peter Berdowski. Verwacht vooral geen blauwdruk voor Nederland in het jaar 2100 van de ‘pragmatische intellectueel’ aan het roer van Boskalis.
Boskalis
Hoofdkantoor Papendrecht
Omzet 4.283 miljoen
Aantal medewerkers 7.931
Activiteiten baggeren, grondverzet, milieu, offshore, wegenbouw, sleepdiensten, transport over water
Bestuursvoorzitter Peter Berdowski
Hij is niet zo van het terugkijken, zegt hij, en probeert directeuren en hogere managers van Boskalis ook weg te houden van de figuurlijke achteruitkijkspiegel. Maar als een van de langstzittende ceo’s in de Nederlandse infrasector is het bijna onvermijdelijk dat Peter Berdowski zo af en toe lange lijnen trekt en ontwikkelingen van nu in perspectief plaatst. Hij heeft het per slot van rekening allemaal meegemaakt, sinds hij in 1997 toetrad tot de raad van bestuur van Boskalis: de baggeroorlog, de bouwfraude, de kredietcrisis, corona. Bedrijven ontstonden, bloeiden op, maar verschrompelden soms ook of spatten uit elkaar.
Berdowski zag nooit lijdzaam toe, maar pakte telkens nadrukkelijk zijn rol. Nam bedrijven over, of deed verwoede pogingen daartoe. Desnoods met een vijandig bod, zoals tijdens de baggeroorlog begin deze eeuw. Die dreef tot ieders verrassing
Tekst Ad Tissink Beeld Guido Benschop
‘Het
wantrouwen richting de aannemerij zat heel diep’
POLITIEK ONDER VERGROOTGLAS
Boskalis-topman Peter Berdowski is nooit te beroerd om voor wat opschudding te zorgen. Dat deed hij vorig jaar door een tweede hoofdkantoor te openen, in Abu Dhabi. Daarmee voedde hij de discussie die op dat moment werd gevoerd over het vestigingsklimaat in eigen land. Dat zou volgens grote bedrijven onder druk staan. Berdowski is zelf ook al tijden kritisch over het politieke voornemens om bijvoorbeeld de komst van buitenlandse kenniswerkers te beperken.
Financieel gezien boerde Boskalis afgelopen jaar meer dan uitstekend. De omzet steeg naar 4,3 miljard euro, de nettowinst naar ruim 600 miljoen. Aan orders geen gebrek: 6 miljard euro aan werk ligt er in Papendrecht op de plank.
bouwreus HBG in de schoot van het veel kleinere BAM en maakte van het bescheiden Van Oord ineens een concurrent van formaat. Never a dull moment with Berdowski.
Maar vraag hem niet hoe het bedrijf er nu uit had gezien als HBG destijds wel onder de vleugels van Boskalis terecht was gekomen. “Dat soort kantelmomenten, daar wemelt het van in het leven van een mens of bedrijf. Hoe had mijn leven zich voltrokken als ik een andere opleiding was gaan doen? Als ik een andere partner was tegengekomen? Je schiet er niet zoveel mee op om daarover te peinzen. Je moet er wel van leren, maar daarna vooral ook weer snel door.” Misschien heeft hij die eigenschap wel van zijn vader, een Poolse staalarbeider die tijdens de oorlog na allerlei omzwervingen terecht kwam bij Demka in Utrecht. Berdowski is een migrantenkind.
De gepromoveerde chemicus die aanvankelijk op een carrière in de wetenschap afkoerste, is zelf vooral blij met het inlijven van SMIT in 2010. Die overname bezorgde Boskalis het platform waar het hele bedrijfsmodel nu op is gebaseerd. Het sleep- en bergingsbedrijf volgens een servicemodel oals in de o shore en energiesector gebruikelijk was. “Heel anders dan in de traditionele baggerij waar we als aannemer met een lumpsum werkten en de schepen alleen inzetten voor eigen projecten. Nu leerden we schepen te verhuren voor day rates en dat model hebben we gestaag uitgebreid over deelgebieden oals surve en o shore
wind. Het legt een solide basis onder alle activiteiten. Ook al zagen mensen dat toen niet en stuitte de overname aanvankelijk op de nodige scepsis.”
De droge infra-tak, het voormalige MNO Vervat dat Boskalis een jaar later overnam profiteert volgens Berdowski van diezelfde stabiele basis. Boskalis Infra, is namelijk niet onderworpen aan fikse groeidoelstellingen. Er wordt jaarlijks een stabiele 500 miljoen euro aan omzet gedraaid en dat vindt de ceo prima. Op het grote wereldwijd actieve Boskalis blijft het relatief een bescheiden bijdrage. Dat geeft het bedrijf de luxe om niet in te schrijven op werken waar ze risico’s te groot vinden. “We hebben gelukkig nooit de vingers tussen de deur gehad bij grote DBFM-projecten (design, build, finance & maintain, red.) zoals de Zeesluis, of de A15. We hebben er in de tenderfase serieus naar gekeken, maar stapten uit zodra we zagen hoe de risico’s waren verdeeld. Die kwamen namelijk volledig op het bordje van de aannemers terecht en daar pasten wij voor.”
Op het moment dat Boskalis de infra-aannemer uit Nieuw Vennep overnam, was Nederland nog steeds aan het bijkomen van de bouwfraude. “Het wantrouwen richting de complete aannemerij zat heel diep.” MNO Vervat had nota bene eerder de restanten van Koop Tjuchem overgenomen, een van de hoofdrolspelers in de Bouwfraude, al wordt Berdowski daar liever niet aan herinnerd.
De Boskalis-topman woonde in die tijd vergaderingen bij tussen aannemers en de top van Verkeer en Waterstaat, bedoeld om de vertrouwensbreuk
te helen. De minister schoof ook geregeld aan. Tijdens die sessies promoveerden DBFM-contracten geleidelijk tot de heilige graal. Die zouden de infrasector uit de impasse helpen. ‘Dat werkte in Engeland immers ook zo goed’, werd er dan gezegd. “En collega-aannemers omarmden het, want ze dachten dat ze de risico’s wel konden afprijzen. Maar risico’s schuilen in dit land vaak niet in de techniek maar in alles daaromheen. De procesmatige kant, de vergunningen, het milieu en de omgeving. Factoren die ze niet in de hand hadden, terwijl ze wel te maken hadden met financiers in hun eigen consortia die pas uit betaalden als de afgesproken milestones waren bereikt – soms waren dat er wel 98. De overheadkosten bij DBFM zijn onvoorstelbaar. Het geld vliegt er met tonnen per week uit.”
Vergaloppeerd
Berdowski trekt de parallel met een ritssluiting. “Die eerste tanden gaan wel goed, die vallen mooi in elkaar. Daar is vooraf veel energie in gestoken en zijn duidelijke afspraken over gemaakt. Maar vroeg of laat stuit je op een paar tanden die niet willen; daar loopt de rits vast. Maar die kun je niet even overslaan om er later terug te komen. Zo werkt het niet met een rits. En zo ging het dus ook fout met DBFM-contracten waarbij de aannemers op zoek moesten naar extra werkkapitaal en in grote problemen kwamen.”
Berdowski weet nog dat tijdens een van die vergaderingen met de minister een aannemer stoer riep: ‘Hier worden de jongens gescheiden van de mannen.’ Hij zal zijn naam niet noemen, de man leeft niet meer, maar zelf had hij vanaf het begin ernstige bedenkingen bij dat enthousiasme voor DBFM. “Zoals bekend hebben heel wat aannemers zich eraan vergaloppeerd.”
Bij een grote baggerklus in Melbourne waar een kanaal werd verdiept, ervoer hij de zegeningen van een alliantie-contract. Het was een heel complex werk, rekening houdend met milieu-
aspecten en omwonenden. “We hebben twee jaar besteed aan de potentiele uitdagingen en hoe we zouden omgaan met mee- en tegenvallers; daarna gingen we aan de slag. Het was het eerste infraproject van die omvang in Australië dat binnen tijd en budget tot stand kwam.”
Zo hoort het ook natuurlijk, vervolgt hij, want je kunt van niemand verwachten risico’s aan te gaan die niet zijn te overzien. “Er zullen in de komende jaren ongetwijfeld nieuwe varianten worden bedacht op alliantie-, tweefasencontracten of hoe ze ook heten. Want je denkt toch niet dat die veelgeprezen Deltawerken waren gebouwd met DBFM? De Oosterscheldekering, de Maeslantkering, ze bestaan dankzij vertrouwen en samenwerking. Gelukkig is dat besef weer terug bij iedereen. Maar de prijs is hoog geweest.”
De branche is in iets rustiger vaarwater terechtgekomen. De verstandhoudingen zijn wat genormaliseerd. Rijkswaterstaat haalt weer kennis in huis en wordt inmiddels geleid door een oud-generaal. Bij Boskalis werken veel oud-mariniers, een cultuur die goed aansluit. Berdowski kent de nieuwe DG, Martin Wijnen, uit een commissie waar beiden in zaten. Waar Wijnen zich sterk voor moet maken? Zandmotoren voor de kust? Een energie-atol op de Doggersbank? Afdammen van de Waddenzee? Berdowski kijkt wel uit. Grote meeslepende vergezichten hoef je niet van hem te verwachten.
Er komt niet ineens een visionair plan Berdowski voor de waterveiligheid van Nederland op tafel. Hij trapt eerder op de rem als hij al te enthousiaste plannen van ingenieurs onder ogen krijgt. Want die willen volgens hem nogal eens doorschieten met hun toekomstvisies en bijbehorende megabouwwerken. “Dan komen ze op de proppen met een spreadsheet van zestien kolommen en 86.000 rijen en de overtuiging: dít is hem hoor, de technisch geoptimaliseerde oplossing. Ze zijn dan alleen een paar sociaaleconomische en ecologische factoren vergeten.” Hij zegt hardop niet te hopen dat hij wordt aangezien voor een megalomaan, “maar dit soort ideeën en plannen moet echt uit de maatschappij komen. En de politiek moet knopen doorhakken. Ik ken mezelf inmiddels een beetje; het is beter als ik me daar niet te intensief mee bemoei. Er schuilt geen toekomstige politicus in mij.”
Binnenlandse wateropgave
Wat voor de Boskalis-topman wel duidelijk is, is dat de grootste en meest acute wateropgave voor Nederland nu niet ligt bij de kust, maar in het binnenland. “De zeespiegel stijgt, maar nog niet met centimeters per jaar, terwijl de weersextremen
GREEN SERIES
Duurzamer en voordeliger!
RUIMTE OM ZELF
TE ONDERNEMEN
Als er één eigenschap is die de Boskalismedewerkers typeert, stelt Berdowski, dan is dat ondernemerschap. Hij had vanaf zijn eerste werkdag bij het bedrijf HR in zijn portefeuille, dus heeft stevig ingezet op die eigenschap en er persoonlijk mensen op geselecteerd. “Het zat natuurlijk al in de genen van Boskalis”, benadrukt hij. “Baggerwerk en veel van onze activiteiten gaan 24/7 door. De kapitein van een hopper die bij Manilla aan het werk is, kan niet wachten op orders uit Papendrecht als hij op een probleem stuit. Die moet zelf creatief oplossingen bedenken, lokaal contacten leggen en snel handelen.”
Dat eigen initiatief en dat ondernemerschap gaan ver. Toen Boskalis een zandmotor aanlegde voor de kust van Togo en Benin in West-Afrika, wisten ze dat dat zou leiden tot veel zwaar vrachtverkeer. Zonder voorzorgsmaatregelen zou dat op hoge snelheid over lokale wegen denderen, dwars door dorpjes heen. Berdowski: “Daarom spraken we af om de lokale chau eurs niet per vracht te betalen, maar per uur. Ze wisten niet wat hen overkwam. Dat hadden ze nog nooit meegemaakt en het nam e ectie de prikkel weg om hard met hun dumpers te scheuren.”
De projectleider twijfelde aan het gezichtsvermogen van een chau eur en liet alle chau eurs een ogentest doen. Daaruit kwam naar voren dat 40 procent een bril nodig had. Zij werden naar huis gestuurd. Opticiens zijn dungezaaid in West-Afrika, maar een paar dagen later had de projectmanager het voor elkaar de a gekeurde chau eurs verschenen met een bril op het werk en konden zo toch aan de slag. “Dit soort dingen verzin je niet vanuit Papendrecht, hoe slim de tweeduizend mensen hier op de campus ook zijn. Zoiets moet ter plekke gebeuren, door mensen die je de ruimte geeft om ondernemerschap te tonen.”
wel in hoog tempo toenemen. We schieten heen en weer tussen perioden van grote droogte en enorme hoosbuien die hoge waterstanden op de rivieren veroorzaken. We zagen het bij de overstromingen in Limburg een paar jaar terug en recenter in Midden-Europa.”
Daar moet Nederland zich tegen wapenen. Ruimte voor de Rivier vindt hij een goede aanzet, maar niet voldoende. “We moeten nadenken over de rol van de IJssel. Die moet in de waterafvoer waarschijnlijk veel belangrijker zijn, maar je komt dan gauw in de knel met andere belangen. Kan het IJsselmeer dat wel aan? En is het dan verstandig om nog meer Markerwadden aan te leggen, zoals veel mensen willen? Dat bleek een prachtige manier om nieuwe natuur te ontwikkelen in een dichtbevolkt gebied, maar gaat ten koste van de waterbergingscapaciteit van het Marker- en IJsselmeer. Dat zoete water heb je later misschien juist hard nodig voor landbouw of de productie van drinkwater.”
Zachte oplossingen, building with nature, zullen in zijn stellige overtuiging een grotere rol gaan spelen. Veel technieken die zich hebben bewezen bij Ruimte voor de Rivier zullen van stal worden gehaald en daar worden vroeg of laat vast weer nieuwe oplossingen aan toegevoegd. “Maar die grote meeslepende vergezichten heb ik niet en daar ben ik dus ook een beetje huiverig voor. Verwacht van mij geen blauwdruk voor het Nederland van het jaar 2100. Daar blijf ik verre van. We kunnen met Boskalis hooguit vanuit onze technische expertise wat oplossingsrichtingen aandragen.”
Wetenschapper
Waar schuilt de wetenschapper die Berdowski ooit was? De chemicus die met zijn onderzoek prijzen won en voorbestemd leek om ergens hoogleraar te worden? “Heb je hem niet gezien?”, kaatst hij de bal behendig terug. “Hij zit natuurlijk in die analytische aanpak, het schakelen tussen niveaus van heel abstract conceptueel naar heel praktisch. Je leert goed kijken, analyseren en conceptualiseren. Het onderwerp van zo’n promotieonderzoek is niet eens zo relevant; het proces heeft mij enorm gevormd.”
Dat hij na zijn pensionering bij wijze van hobby weer iets met chemie gaat doen, wuift hij resoluut van de hand: uitgesloten. Het onderzoek is lichtjaren verder vergeleken met toen hij halverwege de jaren ’80 van de vorige eeuw de overstap maakte naar het bedrijfsleven. Daar is die aversie voor de achteruitkijkspiegel weer. “Niet te veel gebruik van maken.”
De vraag hoe lang die pragmatische intellectueel, zoals een van de Boskalis-commissarissen hem ooit omschreef, nog aan het roer staat, omzeilt hij even behendig. “Het zal niet nog eens achttien jaar zijn” - laat staan 27 als hij de jaren meetelt waarin hij een andere rol vervulde in de raad van bestuur. En verder lacht hij de vraag weg. “Het is te vroeg voor een afscheidsinterview”.
KIES HET BESTE VOOR JE MACHINE
ALTIJD STARTEN EN EEN LANGERE LEVENSDUUR MET
Een schone brandstof die goed is voor je machine Dankzij de lange houdbaarheid van Aspen ervaar je geen startproblemen en gaat ’ie langer mee. Ook bevat Aspen geen ethanol, waardoor E10 problemen tot het verleden behoren. Maar Aspen heeft nog veel meer voordelen. Zo is de brandstof 99% schoner, bevat het nauwelijks schadelijke stoffen en is het beter voor je gezondheid én ons milieu.
Ontdek alle voordelen. aspen-benelux.nl
Van Oord TBI Holdings
Hoofdkantoor Rotterdam
Omzet 2.866 miljoen
Aantal medewerkers 5.766
Activiteiten baggeren, offshore
Bestuursvoorzitter Govert van Oord
Voor Van Oord was 2023 op meerdere fronten een bijzonder jaar. Financieel gezien omdat de baggeraar erin slaagde de omzet op te voeren naar een record van bijna 2,9 miljard euro. En onder aan de streep verdubbelde dat ruimschoots naar 127 miljoen. Bijzonder was ook dat topman Pieter van Oord bekendmaakte het concern te zullen verlaten. Hij is inmiddels ceo van Schiphol. Zijn opvolger bij Van Oord komt uit de familie: neef Govert van Oord heeft de leiding over de Rotterdamse onderneming in handen gekregen. Bijzonder was verder dat het bedrijf voor het eerst in zijn 155-jarig bestaan een project is gestart in de Verenigde Staten. Van Oord is daar betrokken bij de aanleg van het windproject South Fork.
Heijmans
Hoofdkantoor Rosmalen
Omzet 2.117 miljoen
Aantal medewerkers 5.119
Activiteiten vastgoed, woningbouw, utiliteitsbouw, infra Bestuursvoorzitter Ton Hillen
Mede vanwege de moeizame woningmarkt nam Heijmans halverwege 2023 Van Wanrooij Bouw & Ontwikkeling over. Daarmee verdubbelde het aantal verkochte woningen haast en kwam het totaal uit op 2.579. Heijmans Vastgoed verkocht zelf net zoveel woningen als in het voorgaande jaar. De winst bleef gelijk, maar de omzet steeg van 1,8 miljard naar 2,1 miljard euro. De samenleving verhardt, merkte topman Ton Hillen op, en dat is terug te zien in de toename van het aantal vertragende bezwaarprocedures. De politiek geeft daarin niet het goede voorbeeld, stelt hij. “Stop met al dat geroeptoeter elke avond op tv.” In het vierde kwartaal trokken de woningverkopen weer aan: “De eerste tekenen van herstel”, aldus de bestuursvoorzitter.
Met een orderboek van 4,2 miljard euro, een record, droeg Bart van Breukelen de voorzittershamer bij bouw- en techniekconcern TBI in april van dit jaar over aan Hendrik de Haan. Samen met Bianca Seekles, afkomstig van TBIdochter ERA Contour, is hij nieuw in het bestuur. Het werk van TBI zit steeds meer dan vroeger in de hoek van onderhoud en vervanging dan van nieuwbouw. TBI zoekt naar klanten die continuïteit bieden. De omzet steeg van 2,3 naar 2,6 miljard euro. Onder de streep hield het bedrijf 64 miljoen euro winst over. Sinds 2007 is die niet zo hoog geweest. TBI bestaat onder meer uit de ondernemingen J.P van Eesteren, Mobilis, Croonwolter&dros, Synchroon, Era Contour, Comfort Partners, Voorbij en Rutges Vernieuwt.
Dura Vermeer Van Wijnen Groep
Hoofdkantoor Rotterdam
Omzet 1.884 miljoen
Aantal medewerkers 3.073
Activiteiten woning- en utiliteitsbouw, ontwikkeling, infra, advies, installatietechniek
Bestuursvoorzitter Job Dura
Dura Vermeer heeft de stroef draaiende woningmarkt afgelopen jaar aan den lijve ondervonden. De ontwikkelende bouwer verkocht slechts 483 woningen, zeshonderd minder dan drie jaar geleden. Ook op andere vlakken was er tegenslag: zo is het grote infraproject ViA15 nog altijd niet uit de ijskast, staan de marges op een ander groot werk, de Groene Boog, onder druk en ziet het bedrijf de bezwaren tegen bouwprojecten toenemen. Niettemin voerde Dura Vermeer de omzet en de winst op. Bovendien puilt het orderboek uit. De aannemer weet dan ook dat de woningnood, de waterproblematiek, de energietransitie en het achterstallig onderhoud aan bruggen en viaducten de komende jaren voldoende werk gaat opleveren.
Hoofdkantoor Baarn
Omzet 1.235 miljoen
Aantal medewerkers 2.290
Activiteiten projectontwikkeling, woningbouw, utiliteitsbouw, onderhoud en beheer
Bestuursvoorzitter Peter Hutten
De bouw- en ontwikkelbedrijven van Van Wijnen boekten een brutowinst van 45 miljoen euro. De winst werd volledig ingezet voor de opstart en opschaling van de woningfabriek in Heerenveen. Daardoor bleef er onder de streep een nettoverlies van 1 miljoen euro over. De omzet daalde met 1 procent naar 1.235 miljoen euro. Cfo Kees Wielaart maakt ich niet druk om de e cijfers. Dit jaar gaat de om et ink omhoog; we gaan richting de anderhalf miljard euro. Ook de winst gaat elk jaar dat we verder opschalen met stapjes omhoog. Uiteindelijk is het een gezond verdienmodel.”
Van Wijnen, eigendom van investeerder HAL, leverde vorig jaar 3.430 woningen op (2022: 4.234), daarvan was ruim 70 procent betaalbaar.
Ten Brinke Group zag de netto-omzet in het afgelopen boekjaar, dat loopt van 1 april 2022 tot en met 31 maart 2023, dalen van bijna 1,2 miljard naar 1,1 miljard euro. Het nettoresultaat daalde van 161 miljoen naar 126 miljoen euro. De onderneming legde zich de laatste jaren toe op woningbouw, maar sluit niet uit dat de focus weer zal verschuiven naar utiliteitsbouw. Het bedrijf uit Varsseveld specialiseert zich niet en ziet dat juist als zijn grote kracht. Het haalt het grootste deel (76 procent) van de omzet uit Duitsland, maar omdat de woningmarkt daar nog meer spaakloopt dan in Nederland, richt Ten Brinke zich in het buurland steeds meer op de bouw en ontwikkeling van scholen, zorgvastgoed en politiekantoren.
Na jaren van groei moest Ballast Nedam vorig jaar even pas op de plaats maken. De omzet daalde met ruim 20 procent naar 1,1 miljard euro. Die daling was wel verwacht. De bouwer uit Nieuwegein koos ervoor om grote, complexe projecten die niet repetitief zijn en grote risico’s met zich meebrengen, voortaan te mijden. Dit na een paar zeperds waar Ballast Nedam de afgelopen jaren mee te maken kreeg. Hoewel de onderneming benadrukt dat de focus op de lokale markt blijft liggen, heeft ze besloten om de internationale aanwezigheid te vergroten. Met die reden werden ook de aandelen van Rönesans Endustri Tesisleri (RET) overgenomen. Ballast Nedam keert daarmee terug naar vroegere tijden, waarin het concern volop actief was in het buitenland.
ASVB is al jaren een stabiele onderneming. Ook in 2023 bewees het bedrijf, waar zeventien zelfstandig opererende ondernemingen onder vallen, dat weer. De omzet bleef nagenoeg gelijk en de nettowinst nam enkele miljoenen toe. Dat neemt niet weg dat topman Jonathan Furst geen uitdagingen ziet. Vooral de ingezakte markt voor koopwoningen en duurdere huurwoningen baren hem zorgen. Daartegenover staat dat de markt voor renovatie en verduurzaming erg gunstig is. ASVB wil komende jaren meer met hout gaan bouwen en heeft het bedrijf Bold opgericht, dat zich toelegt op houten woningen met een beperkte ecologische voetafdruk. Dochterbedrijf Waal zet in op houtbouwconcept Meerhout, dat zich vooral richt op corporaties.
Hoofdkantoor Elburg
Omzet 802 miljoen
Van Gelder Groep
Aantal medewerkers 1.433
Activiteiten infra, telecom, rail- en verkeerstechniek
Bestuursvoorzitter Henri van der Kamp
Overnames blijven de omzet van Van Gelder stuwen. Na eerder Stam & Co en Klever Boor- en Perstechniek te hebben ingelijfd, voegde het infrabedrijf uit Elburg ook TM Techniek, de SAB Groep en Van Voskuilen Groep in. Overnames die de onderneming vooral in de energietransitie een voorsprong moet geven. Volgens topman Henri van der Kamp slaagt het bedrijf er steeds vaker in langjarige opdrachten binnen te halen, precies volgens de strategie om te focussen op partnerschap. Financieel gaat het Van Gelder voor de wind. De nettomarge steeg van 4 naar 5 procent, de nettowinst van 30 naar ruim 40 miljoen euro. Over werk heeft de aannemer niets te klagen. Het familiebedrijf heeft voor 1,6 miljard euro aan opdrachten in portefeuille, een record.
2023 was het jaar waarin alles meezat voor Mourik. Geen tegenvallers, geen fratsen, constateerde topman Kees Jan Mourik eerder dit jaar. En zo kon het gebeuren dat het doel om in een paar jaar naar een omzet van 600 miljoen euro te groeien afgelopen jaar al werd behaald. Sterker nog, het familiebedrijf ging er met 647 miljoen aan bedrijfsopbrengsten ink overheen en is nog niet uitgegroeid. De orderportefeuille zit volgens de de bestuursvoorzitter ‘ramvol’. Ook zit er nog een aantal overnames in het vat. et infrabedrijf verwacht volop te kunnen profiteren van de komende renovatie- en onderhoudsopgave in de wegenbouw. De onderneming rekent er tevens op dat er nog voldoende dijkversterkingswerk op de markt zal komen.
KlokGroep maakte afgelopen jaren grote omzetsprongen door de overnames van Heilijgers en Adriaan van Erk. In 2020 bedroeg de omzet nog 242 miljoen euro. Drie jaar later steeg de omzet van 434 miljoen naar 516 miljoen euro, voor een groot deel dankzij Adriaan van Erk. Het bedrijf uit Nijmegen verkocht afgelopen jaar 1.800 woningen en de winst steeg van 27 miljoen naar 30 miljoen euro. Toch blijft directeur Ton van de Klok waarschuwen dat de winst gaat dalen vanwege de moeizame woningmarkt. De afzet van sommige projecten stokte en de marges staan volgens hem onder druk. “Uit de cijfers van 2023 blijkt dat nog niet, omdat dit de weergave is van de jaren 2021 en 2022”, liet Van de Klok weten.
Jajo, voorheen opererend onder de naam Janssen de Jong, behaalde vorig jaar een omzet van 505 miljoen, 6 procent minder dan in 2022. De winst daalde met ruim 40 procent naar 10,1 miljoen euro. De omzet van het grootste bedrijfsonderdeel, bedrijfshuisvesting, kromp met 27 procent naar 177 miljoen euro. Onderdeel Urban Mining leed een verlies van 4,8 miljoen. “De adoptie van duurzamere materialen verloopt langzamer dan verwacht. Dit komt mede door het uitblijven van de CO2-inprijzing”, verklaarde ceo Ivo van der Mark eerder. Belangrijke dochterbedrijven van de Brabantse bouwgroep zijn Janssen de Jong Bouw, Van Zanten Bouw, New Horizon, Hercuton, Remco en restauratiespecialist Koninklijke Woudenberg.
KlokGroep
Samen maken we Nederland elke dag een stukje mooier
Antea Group is een internationaal ingenieurs- en adviesbureau; gespecialiseerd in full-service oplossingen op het gebied van onder andere milieu, infrastructuur, stedenbouw en water. Onze missie? Nederland elke dag een stukje mooier maken.
Antea Group is het thuis van 1700 trotse ingenieurs en adviseurs. Samen bouwen wij elke dag aan een veilige, gezonde en toekomstbestendige leefomgeving. Je vindt bij ons de allerbeste vakspecialisten van Nederland, maar ook innovatieve oplossingen op het gebied van data, sensoring en IT. Hiermee dragen wij bij aan de ontwikkeling van infra, woonwijken of waterwerken. Maar ook aan vraagstukken rondom klimaatadaptatie, energietransitie en de vervangingsopgave. Van onderzoek tot ontwerp, van realisatie tot beheer: voor elke opgave brengen wij de juiste kennis aan tafel. Wij denken kritisch mee en altijd vanuit de mindset om samen voor het beste resultaat te gaan. Op deze manier anticiperen wij op de vragen van vandaag en de oplossingen voor morgen. Al bijna 75 jaar.
Het zijn cijfers die je bij Vorm niet gewend bent. Vorig jaar maakte de bouwende ontwikkelaar uit Rotterdam 200.000 euro nettowinst op een omzet van 462 miljoen. Het jaar ervoor werd nog 22 miljoen euro winst gemaakt op 543 miljoen omzet. Twee woningbouwprojecten gooiden roet in het eten. Na de dip van 2023 volgen echter jaren van groei, belooft topman Hans Meurs. Zowel in omzet als winst. Het concern gaat de komende jaren veel in hout bouwen: gestapeld, grondgebonden en ‘optoppers’. In Den Haag start het eerste gestapelde houtbouwproject, dat een van de grootste CLT-woongebouwen van Nederland zal worden. Ook in Rotterdam en Amsterdam komen projecten in hout. Meurs: “Een op de vijf woningen gaan we in hout maken.”
1718
Hoofdkantoor Enschede
Omzet 449 miljoen
Aantal medewerkers 523
Activiteiten woningbouw, utiliteitsbouw, ontwikkeling, renovatie en onderhoud
Bestuursvoorzitter Hein Trebbe
Vooraf was topman Hein Trebbe wat angstig voor 2023. Hij vreesde voor een sterk inzakkende woningmarkt. Dat bleek uiteindelijk mee te vallen. Sterker nog, de omzet uit ontwikkeling en nieuwbouw van woningen nam toe. Omzetdaling bij andere activiteiten maakte wel dat Trebbe Groep – waar tevens Dijkham Bouw, Bouwbedrijf Van den Hengel en de Giesbers-bedrijven onder vallen – genoegen moest nemen met een iets lagere omzet. De ceo is positief over dit en komende jaren, desondanks baren het aantal afgegeven bouwvergunningen en het groeiende tekort aan vakmensen hem zorgen: “Dit geeft onzekerheid voor onze branche, maar evengoed voor beleggers en woningzoekenden.”
Uitdagingen te over, merkte De Vries en Verburg Groep. De omzet liep terug van 412 miljoen naar 399 miljoen euro. De prij en van grondsto en waren al ge plodeerd reden waarom het bedrijf in Stolwijk vooraf zijn bedenkingen had, liet Ton van der Spek, de cfo, eerder dit jaar weten. “We dachten vooraf dat 2022 moeilijk te evenaren zou zijn, maar dat is toch redelijk gelukt. We kijken positief en dankbaar terug.” De operationele winst nam toe, maar duurzaamheid blijft pionieren. Toch blijft dat een speerpunt voor De Vries en Verburg Groep, want zo staat in het jaarverslag: ‘Samen met onze partners nemen wij ons rentmeesterschap van deze aarde uitermate serieus.’
Emixa helpt je in jouw digitale transformatie.
Onze experts staan voor je klaar. Stoelriemen vast? Accelerate into the Future
Emixa is een IT- en consultancybureau gespecialiseerd in digitale transformatie. We helpen klanten om digitale oplossingen – zoals SAP ERP, Mendix Low Code en Siemens PLM –succesvol toe te passen. Samen met onze management consulting, data & analytics en integratiediensten bieden we het complete plaatje. We werken altijd vanuit een holistische benadering, waarbij we kijken naar de samenhang tussen bedrijfsprocessen, organisatie en systemen.
Deze bouw- en installatiebedrijven gingen je voor: APK-CIAG | BAM Infra Nederland | Comfort Partners | Croonwolter&dros | Daiwa House | Heijmans | Interflow | Medexs | SelektHuis | Slokker | Strukton | VolkerWessels | VORM
“We vertellen je ook graag meer over onze ervaringen met 4PS, Power BI en AI.”
Adem Karademir, Director Bouw en Installatie
www.emixa.com
Hoofdkantoor Rijssen
Omzet 350 miljoen
Aantal medewerkers 409
Activiteiten projectontwikkeling, woningbouw, utiliteitsbouw, renovatie en onderhoud
Bestuursvoorzitter Robbert Wittmaekers
Nijhuis is actief in Oost-, Midden- en Noord-Nederland. In alle drie de regio’s wist de ontwikkelende bouwer zijn omzet op te voeren. Daardoor stegen de totale opbrengsten afgelopen jaar met bijna een kwart. De winst steeg echter niet mee, die bleef stabiel op 10 miljoen euro. Zorgen over de toekomst maakt bestuursvoorzitter Robbert Wittmaekers zich allerminst. “Er ligt een stuwmeer aan bouwplannen”, sprak hij vorig jaar. En anders kan Nijhuis Bouw altijd terugvallen op woningrenovatie, een andere pijler van het bedrijf. De bouwer uit Rijssen heeft langjarige contracten met corporaties. Daarnaast profiteert Nijhuis van ijn eigen timmerfabriek en het geïndustrialiseerde woningbouwconcept Trento.
1920 21
Hoofdkantoor Hengelo
Omzet 320 miljoen
Nijhuis Bouw Hemubo Almere
Hoofdkantoor Almere
Omzet 342 miljoen
Aantal medewerkers 516
Activiteiten renovatie, onderhoud, woningbouw
Bestuursvoorzitter Rob van Hemert
et verdubbelde nettowinst en een inke om etstijging kan Hemubo terugkijken op een uitstekend jaar. De markten waarin het bedrijf actief is, zijn dan ook gunstig: onderhoud en nieuwbouw van woningen. En dan vooral in de regio groot-Amsterdam, waar veel onderhoud en verduurzaming van bestaande woningen wacht en veel bijgebouwd moet worden vanwege het oplopende woningtekort. Die nieuwbouw is een activiteit die Hemubo binnenboord heeft sinds de overname van Hillen & Roosen een aantal jaren geleden. De ontwikkelactiviteiten van dit onderdeel zijn wel gestopt, vooral vanwege de risico’s die eraan kleven. Op het gebied van duurzaamheid sloot Hemubo recent een samenwerking met ingenieursbureau DWA.
Plegt-Vos
Aantal medewerkers 487
Activiteiten woningbouw, utiliteitsbouw, renovatie, onderhoud, vastgoed, infra en milieu
Bestuursvoorzitter Theo Opdam
Zowel de omzet als de winst van Plegt-Vos is in 2023 gestegen. De omzet met 2 procent naar 320 miljoen euro, de nettowinst van 9 naar 11 miljoen euro. Vorig jaar bouwde het bedrijf uit Hengelo 2.007 woningen, waarvan zeker de helft in een van zijn woningfabrieken. Plegt-Vos kampt wel met aanloopverliezen bij de fabriek die in 2022 de deuren opende. Er wordt door de Twentenaren nog verder gesleuteld aan de ‘slimme huizenfabriek’, zoals zij die zelf noemen. “Wij innoveren als een jekko”, zei topman Theo Opdam, sinds 2017 volledig eigenaar van het concern, in een podcast van Cobouw eerder dit jaar. Met de investeringen in de fabriek en in houten woningen wil Plegt-Vos het bedrijf ‘toekomstbestendig maken’.
VB Groep
Hoofdkantoor Eindhoven
Omzet 263 miljoen
Aantal medewerkers 365
Activiteiten ontwikkeling, bouw, transformatie, renovatie en onderhoud
Bestuursvoorzitter Robert van Boldrik
Een schitterend jaar, maar meer groei is noodzakelijk. De omzet van VB Groep steeg van 235 miljoen naar 263 miljoen euro. In 2023 bestond de bedrijvengroep uit Eindhoven 150 jaar. Herontwikkeling van religieus vastgoed is een specialiteit; VB Groep rondde in Valkenswaard de transformatie van de Antonius van Paduakerk af. “We presteerden prima, in een jaar waarin de (markt)omstandigheden niet echt gunstig waren re ecteerde algemeen directeur obert van Boldrik begin dit jaar. De marges blijven laag, als gevolg van de schaarste en hoge prijzen. Verdere groei, in omzet en marge, is noodzakelijk om de steeds complexere uitdagingen aan te kunnen. De ambitie van VB Groep is een ‘stevige positie in de top 25 van bouw- en ontwikkelbedrijven’.
Henk Herremans Algemeen directeur | A.Hak Groep
INTERVIEW
A.Hak Groep
‘NIET LANGER ALLES DOEN VOOR IEDEREEN’
Na een aantal mindere jaren gaat het de A.Hak Groep weer voor de wind. Onder meer de energie- en watertransitie spelen de ondergrondse infrabouwer in de kaart.
Hoofdkantoor Tricht
Omzet 260 miljoen
A.Hak Groep
Aantal medewerkers 728
Activiteiten aanleg ondergrondse infra
Bestuursvoorzitter Henk Herremans
Wie een bezoek brengt aan het hoofdkantoor van de A.Hak
Groep in het pittoreske
Tricht, een dorpje aan de westkant van de Betuwe, wordt vriendelijk verzocht zijn auto met de achterkant in te parkeren. Waarom staat er niet bij. Het is in ieder geval een mooie metafoor; na een aantal mindere jaren richt de ondergrondse infrabouwer de blik weer vooruit. Dat leidt tot rust en mooie resultaten. Vanaf 2022 zijn de omzetten en winsten – respectievelijk 246 miljoen en 7,6 miljoen euro in 2022 en 260 miljoen en 6,2 miljoen euro in 2023 – weer solide. En de vooruitichten voor de komende jaren ijn orissant mede dankzij de energie- en watertransitie.
De vraag naar de aanleg van kabels en leidingen is groot. Hoe leidt A.Hak dat in goede banen? Welke keuzes maakt het bedrijf daarbij en wat zijn de
Tekst Jan Smit Beeld Guido Benschop
‘Om klaar te zijn voor de toekomst, moesten we onszelf opnieuw uitvinden’
HERREMANS WIL ‘NOG DRIE KEER SCOREN’
Henk Herremans startte zijn carrière bij A.Hak in 1983, direct na het behalen van zijn hts-diploma civiele techniek. Wat begon als een tijdelijke functie van acht weken, groeide uit tot een mooie carrière. Na tien jaar te hebben gewerkt als jongste directeur in deze directie, maakte hij in 2005 de overstap naar VolkerWessels, waar hij eerst zeven jaar operationeel directeur was bij Vissers & Smit Hanab. In 2012 werd Herremans benoemd tot statutair directeur bij VolkerWessels, een rol die hij met succes vervulde tot hij terugkeerde bij A.Hak. Sinds april 2021 staat hij daar aan het roer als algemeen directeur en bestuurder. Van die terugkeer heeft hij geen spijt: “Toen ik gevraagd werd om terug te komen, voelde dat als een hele eer. Een beetje als Dirk Kuijt die terugkeerde naar Feyenoord. Maar ik heb wel gezegd: ‘Ik wil in de kampioenswedstrijd nog drie keer scoren.’ Daar wordt aan gewerkt.”
belangrijkste uitdagingen? Een interview met Henk Herremans, de algemeen directeur die al eerder lang bij A.Hak werkte en, na een uitstapje, begin 2021 terugkeerde op het oude nest (zie kader) om het bedrijf klaar te stomen voor de toekomst.
Kernwaarden
Na zijn terugkeer bij A.Hak heeft Herremans de koers herijkt. Volgens de nieuwe algemeen directeur was het cruciaal om de kernwaarden van het familiebedrijf te herontdekken en tegelijkertijd te moderniseren. “We bestaan dit jaar 62 jaar en we hebben een lange geschiedenis van innovatie en samenwerking. Maar om klaar te zijn voor de toekomst, moesten we onszelf opnieuw uitvinden.”
Herremans besloot in goed overleg de strategie van het bedrijf grondig te herzien. “We hebben altijd internationaal gewerkt, vooral in het MiddenOosten,” vertelt hij, “met grote projecten in landen als Saoedi-Arabië, Iran en Irak, en daarvoor ook in Tunesië en Turkije. Na mijn terugkomst heb ik de focus verlegd naar Nederland en de omliggende landen. Zo werken we of hebben we recent gewerkt in het Verenigd Koninkrijk, Denemarken, Duitsland, België en Frankrijk.”
Met deze heroriëntatie heeft A.Hak afscheid genomen van activiteiten in het verre buitenland, waaronder de vestiging in Saoedi-Arabië die recent
is verkocht. Dit stelt het bedrijf in staat om zich volledig te richten op de infrastructuurbehoeften in Nederland en de omliggende landen, met een focus op (groen) gas, water, CO2 en warmteleidingen. De energie- en watertransitie spelen het bedrijf in de kaart. Waar in het verleden aannemers zoals A.Hak streden om als preferred supplier geselecteerd te worden, ziet Herremans nu een duidelijke verschuiving. “Klanten beginnen zich te realiseren dat zij zelf ook een preferred client moeten willen zijn. Met de enorme opgaven die voor ons liggen, is het belangrijk dat bedrijven met elkaar strategische samenwerkingen aangaan en verantwoordelijkheid durven nemen voor een gezamenlijk traject, om zo een groot bouwvolume te kunnen realiseren.”
Volgens Herremans betekent dit dat niet elke klant meer in alles bediend kan worden. “De transities en programma’s die voor ons liggen, vragen om duidelijke keuzes. Wij kunnen niet langer alles voor iedereen doen. We moeten ons focussen op klanten en projecten die echt bijdragen aan de langetermijndoelen.”
Toch betekent die veranderde rolverdeling niet dat de samenwerking met klanten altijd vlekkeloos verloopt. Herremans benadrukt dat goede communicatie en wederzijds begrip essentieel zijn, maar ook dat con icten soms onvermijdelijk ijn. Af en toe leidt dit tot een arbitrage. Dat is helemaal niet
erg. Als je het met elkaar oneens bent, is het soms goed om er een derde partij bij te halen. Het gaat erom dat je elkaar uitdaagt en opzoekt, in het belang van het project.”
Nieuwe werkelijkheid
Gecombineerd met de grote maatschappelijke opgaven spelen die nieuwe strategische keuzes A. Hak in de kaart. Herremans wijst op de enorme vlucht van raam- en andere meerjarencontracten. “Veel van onze klanten hebben de afgelopen anderhalf jaar besloten om meerjarige contracten af te sluiten. Dat was er al wel in het distributiewerk, de combi- en soloactiviteiten voor de reguliere netwerkbedrijven. Die hebben hun opdrachten nu veelal geclusterd en gekozen voor langere doorlooptijden. Gemiddeld hebben wij de afgelopen anderhalf jaar contracten afgesloten met een looptijd van tien jaar of langer.”
Maar ook grote klanten waar A.Hak projectmatig voor werkt kiezen nu voor langlopende contracten, vervolgt hij. “Dan hebben we het over bedrijven als Gasunie, Tennet, Vitens en Liander. Daar was je altijd in competitie: wie de economisch meest verantwoorde inschrijving deed, kreeg de opdracht. Ook zij realiseren zich sinds een jaar of twee dat de beschikbare capaciteit aan aannemerszijde een issue is geworden.”
De uitdagingen rond de energie- en watertransitie zijn groot. Zeer groot, meent Herremans. En ze vereisen een lange adem. “We staan voor een nieuwe werkelijkheid. Het besef is doorgedrongen dat er enorm veel moet worden geïnvesteerd in ondergrondse infrastructuur en de systemen en installaties die daarbij horen. Dat gaat om veel grotere bedragen en inspanningen dan menigeen zich realiseert.”
‘Het gaat om veel grotere bedragen en inspanningen dan menigeen beseft’
Om die opgaven zo goed mogelijk het hoofd te kunnen bieden, is het bundelen van krachten volgens de directeur essentieel. Hij is bereid daar ver in te gaan. “Het ultieme doel is om de beschikbare kennis, ervaring en middelen in te zetten voor het beste resultaat, ongeacht wie waar op de loonlijst staat. Het gaat om het project en het programma dat gerealiseerd moet worden. Alleen moet je daarbij wel constant bese en dat je nog steeds een zakelijke overeenkomst hebt. Die moet van beide kanten worden gerespecteerd of herzien.”
Herremans ziet deze manier van werken als de toekomst voor de sector. “We zijn een familiebedrijf, maar tegelijkertijd professioneel genoeg om dit soort samenwerkingen op hoog niveau aan te gaan. We hebben de afgelopen jaren veel geleerd over hoe we onze krachten moeten bundelen met andere partijen om de complexe vraagstukken van de toekomst aan te pakken.”
Tegelijkertijd waarschuwt hij voor al te hoge verwachtingen. “De energie- en de watertransitie gaan langer duren dan veel mensen nu denken. Maar dat neemt niet weg dat we er uiteindelijk gaan komen. Het is ernst geworden en dat betekent dat we nu echt strategisch moeten denken en handelen.”
Over de toekomst van A.Hak maakt Herremans zich weinig zorgen. Hij is optimistisch over de kansen, maar blijft ook realistisch. “We hebben een prachtig gevuld orderboek voor 2025. En ook de vooruitzichten voor de jaren daarop zijn uitstekend. Maar het gaat niet alleen om groei. Het gaat erom dat we onze projecten en relaties zorgvuldig managen, met oog op de lange termijn en de uitdagingen die voor ons liggen.”
A.Hak maakt daarom duidelijke keuzes. Herremans: “Als familiebedrijf hebben we niet direct een groeiambitie. We zetten vooral in op intrinsieke kwaliteiten, op marge boven omzet. We doen dat met naar verhouding veel eigen mensen, zo’n 70 procent, vooral op onderscheidende posities zoals projectleiders, monteurs of lassers. Omdat ik denk dat het bedrijf daar ook op de lange termijn het meest bij gebaat is. Dat maakt dat wij goed kijken hoe het orderboek zich ontwikkelt, omdat we ook heel druk zijn met nieuwe initiatieven op het gebied van het upgraden van projectmanagement en leren en ontwikkelen.”
Duurzame groei: daar draait het om volgens Herremans. “Elke dag iedereen weer gezond naar huis, geld verdienen en zorgen voor continuïteit op de lange termijn: dat zijn onze drie belangrijkste doelstellingen.”
Welkom in de wereld van Strukton Infra Specials!
Strukton Infra Specials doet prachtige infraprojecten! Complexe puzzels in rail-civiel, tunnels en waterbouw met vele disciplines. Zo bouwden we het eerste energieneutrale treinstation van Nederland, Delft Campus, en zijn we aan het werk op het monumentale Amsterdam Centraal Station. In Zoutkamp bouwen we een nieuw gemaal en renoveren we een monumentale sluis. Met partners verzinnen we slimme duurzame oplossingen, zoals het circulaire viaduct, om infrastructurele kunstwerken langer te behouden. We kunnen jouw hulp bij al deze mooie uitdagingen goed gebruiken!
Hoe maak jij het?
We kijken naar je uit als nieuwe collega! In een open en informele sfeer motiveren we elkaar om het beste uit onszelf te halen voor onze klanten. Collega’s staan voor elkaar klaar en dat maakt van ons een hechte organisatie waar met veel toewijding en werkplezier gewerkt wordt.
Jij maakt het Als werkvoorbereider ben je verantwoordelijk voor de voorbereiding, bewaking en bijsturing van onze projecten.
Ook het coördineren van onderaannemers en leveranciers behoort tot jouw takenpakket. Intern en extern ben je de
StruktonInfraSpecials
Strukton_Group
StruktonInfraSpecials
spil in het bouwproces. We vinden jouw persoonlijke en professionele ontwikkeling belangrijk, daarom bieden we je diverse opleidingen en cursussen.
Jij gaat het maken als werkvoorbereider!
We zoeken werkvoorbereiders met een afgeronde hbo-opleiding in de civiele techniek of technische bedrijfskunde. Enige ervaring als werkvoorbereider of projectcoördinator is gewenst, evenals kennis van administratieve processen en contractvormen als UAV-GC. Ben jij een teamspeler die van afwisseling houdt, met het enthousiasme om nieuwe dingen te leren? Heb je goede communicatieve en onderhandelingsvaardigheden? In deze functie is het ook belangrijk dat je zelfstandig kunt werken en dat je proactief en actiegericht bent. Zo draag je direct bij aan oplossingen voor bijzondere uitdagingen.
Kom jij bij Strukton bouwen aan de toekomst? Samen creëren we een positieve impact op de wereld om ons heen. Wat maak jij morgen?
Wil je meer weten?
Contactpersoon is Sebastiaan Houtgraaf, telefoon 06-25441564, e-mail sebastiaan.houtgraaf@strukton.com.
Hoofdkantoor Borne
Omzet 241 miljoen
ReintenInfra
Aantal medewerkers 754
Activiteiten wegenbouw, bouw, sloop, milieu
Bestuursvoorzitter Herman Reinten
ReintenInfra boekte afgelopen jaar weer winst, nadat de infrabouwer in het voorgaande jaar voor het eerst sinds de oprichting in 2009 verlies had gemaakt. Het rendement viel echter tegen. “2,7 miljoen euro nettowinst op 241 miljoen euro is te weinig”, aldus algemeen directeur Herman Reinten. Investeringen in mensen en materiaal en uitdagingen als verduurzaming en het arbeidstekort drukten het resultaat. Het bedrijf uit Borne – met het hoofdkantoor dat voor 80 procent bestaat uit hergebruikte materialen –wil de trots voor het vakmanschap in de bouw terugbrengen. “Ik durf wel te zeggen dat wij het woord ‘trots’ hebben uitgevonden voor de wegenbouw.” Reinten vertelde in juli dat de omzet over 2024 richting de 260 miljoen euro zou gaan.
Ter Steege Holding
Hoofdkantoor Rijssen
Omzet 237 miljoen
Aantal medewerkers 383
Activiteiten woningbouw, projectontwikkeling, utiliteitsbouw, renovatie en restauratie
Bestuursvoorzitter Hans ter Steege
Ter Steege zag de omzet iets toenemen van 228 miljoen naar 237 miljoen euro, nadat die in het jaar ervoor gelijk was gebleven. De winst, in het voorgaande jaar licht gezakt van 14,7 miljoen naar 14 miljoen, daalde verder naar 11 miljoen euro. Het familiebedrijf begon in 1911 en is uitgegroeid tot een groep zelfstandig opererende bedrijven, onderverdeeld in een industrie-, een handelen een bouw-en-vastgoeddivisie. Ter Steege Bouw Vastgoed is een totaalaanbieder die ‘opdrachtgevers van dienst kan zijn van initiatief tot ontwikkeling, financiering realisatie beheer en onderhoud . Naast nieuwbouw doet Ter Steege veel aan het transformeren van industrieel en cultureel erfgoed.
M.J. de Nijs zag zijn omzet vorig jaar met 7 procent zakken naar 239 miljoen euro. De nettowinst daalde van 5,7 naar 4,6 miljoen euro. Het bouwbedrijf uit Warmenhuizen haalt driekwart van zijn omzet uit woningbouw. Renovatie en restauratie is goed voor het andere kwart. Vooral in de kop van Noord-Holland behaalde De Nijs veel minder omzet dan het jaar ervoor. In de regio Kennemerland zakte die bijvoorbeeld van 51 naar 4 miljoen euro. Daar stond tegenover dat in Amsterdam de omzet groeide van 148 naar 175 miljoen euro. M.J. de Nijs realiseert graag opvallende gebouwen met toparchitecten: het Entrepotdok, de Silodam, de Pontsteiger en Eye staan allemaal op het cv. Momenteel werkt het bedrijf ook aan houtbouwproject Woodstone.
Daiwa is de grootste producent van modulaire woningen in Nederland. Vorig jaar werden ruim 2.500 woningen opgeleverd. Ter vergelijking: BAM verkocht in die tijd . 0 woningen. De om et van Daiwa dat o cieel Daiwa Modular House Europe Jan Snel heet, daalde vorig jaar met 3 miljoen naar 234 miljoen euro. Door twee zwaar verliesgevende projecten in Duitsland eindigde het bedrijf het boekjaar 2023 met een verlies van 16 miljoen euro. Het apanse moederbedrijf moest financieel bijspringen. n 2021 kochten de Japanners 80 procent van de aandelen van Jan Snel, zoals het bedrijf toen heette. Bestuursvoorzitter Harry van Zandwijk heeft de overige 20 procent van de aandelen in bezit.
Schagen Groep
Hoofdkantoor Zwolle
Omzet 235 miljoen
Aantal medewerkers 436
Activiteiten woningbouw, utiliteitsbouw, projectontwikkeling, grond-, weg- en waterbouw
Bestuursvoorzitter Jonathan Schagen
Het Zwolse bouw- en infrabedrijf blijft records breken. Voor het derde opeenvolgende jaar boekte de onderneming – in de markt actief met bedrijven als Salverda Bouw, Schagen Infra, Schavast Projectontwikkeling, Nova Trading, Asfaltcentrale Menginstallatie Overijssel, Betoncentrale Hasselt en Zandwinning De Hooidijk – een recordomzet. Na de 223 miljoen euro van 2022 eindigde de omzet van Schagen Groep vorig jaar op 235 miljoen, een groei van ruim 5 procent. Die toename was te danken aan de infratak, die 18 procent meer bedrijfsopbrengsten boekte. De bouwpoot, met een omzet van 148 miljoen euro de grootste, verloor een kleine 1 procent omzet. Dochter Salverda werkt al sinds 2022 aan de restauratie van het 140 jaar oude aquarium van Artis.
‘Dat zijn natuurlijk exceptionele zaken die je als commissaris nooit hoopt mee te maken’
Joseph Kuling (pag.92)
TIJDWINST EN MINDER
FOUTGEVOELIGHEID
VOOR FAMILIEBEDRIJF LAGEMAAT
Lagemaat is een familiebedrijf dat vooroploopt in de sloopbranche. Het was enkele jaren geleden dan ook tijd voor het digitaliseren van bedrijfsprocessen met de software van AFAS en Cleverdesk. Hierdoor heeft Lagemaat de papierstroom enorm verminderd, halen medewerkers snel de juiste informatie naar voren en is de foutgevoeligheid afgenomen.
Soms groeien bedrijven harder dan ze zelf hadden voorzien. Lagemaat is een mooi voorbeeld. Telde de organisatie 15 jaar geleden nog 25 medewerkers, inmiddels zijn dat er maar liefst ruim 50. Dirk Peter en Corine agemaat, de tweede generatie van de familie, hebben de groei samen met Gerd-Jan Jongerman in goede banen geleid.
De keu e voor digitalisering was daarbij cruciaal. Die ontwikkeling begon 5 jaar geleden al. n die tijd ver orgde Corine de financi le administratie nog samen met haar moeder maar een gestructureerde
projectadministratie ontbrak nog. Omdat de hoeveelheid werk en daarmee de papieren rompslomp toenam, koos de directie van agemaat voor een financieel pakket en het digitaliseren van de projectadministratie. Uiteindelijk liep het familiebedrijf door de groei ook tegen de grenzen van die oplossing aan. “Het was onbeheersbaar geworden blikt financieel directeur Bart emper van agemaat terug. Administratieve processen waren versnipperd er moest wat gebeuren. We waren toe aan één centraal systeem voor onze administratie en eenduidigheid in on e werkwij e. Dat was het moment om verder te automatiseren en bedrijfsprocessen te integreren in één allesomvattend ERP-pakket.”
Meegroeien
De oektocht naar een geschikte oplossing viel nog niet mee. Wat het complex maakte: Lagemaat verricht diverse diensten in de sloopbranche, met veel synergie tussen de bedrijfsonderdelen. Een van on e belangrijkste pijlers was om ook de urenregistratie aan het nieuwe s steem te koppelen vertelt Bart. De urenbonnen deden we nog op papier. De e cienc kon vele malen hoger. et was on e wens om de uren via een app te gaan verwerken. Daarbij wilden we de combinatie met planning maken. Zie maar eens een pakket te vinden dat dat allemaal kan onderbrengen.”
En toch is het gelukt. De directie van agemaat kwam uit bij A AS en Cleverdesk die als partners van elkaar de gewenste oplossing bieden: A AS als E P pakket Cleverdesk met specifieke software voor planning en urenregistratie en accordering.
Vlnr: Bart Kemper, Niels Schuurman en Corine Jongerman.
De e ibiliteit en schaalbaarheid van de e oplossing gaven voor ons de doorslag verklaart Corine. Vijftien jaar geleden hadden we niet gedacht dat we o ouden groeien. oe we er over vijftien jaar voor staan is niet te voorspellen. Groei is niet een doel op ich maar we lopen er niet voor weg. Daarom hebben we geko en voor een pakket dat met ons mee kan groeien.
Tijdwinst
at heeft het gebruik van A AS en Cleverdesk de organisatie van agemaat nu al opgeleverd Dat is een vraag voor Niels Schuurman die het functioneel beheer van A AS op ich heeft genomen. ij is positief over de resultaten tot nu toe: Alle administratieve processen hebben we nu in n pakket gewaarborgd waarbij we met n druk op de knop de juiste gegevens naar voren halen. De handmatige handelingen ijn beperkt en dat levert tijdwinst op. Daarnaast is de foutgevoeligheid verminderd nu alle gegevens uit n database komen. Een groot verschil met de versnipperde situatie oals we die voorheen kenden. Toen was data veel moeilijker te verkrijgen uit alle pakketten. Nu weten we waar we moeten oeken. Daardoor
ALLES IN ÉÉN PAKKET
Een foutloze projectadministratie is voor jouw bouwbedrijf van cruciaal belang. In de ERP-software van AFAS zit daarom geïntegreerde functionaliteit voor de bouw. Met onder andere projectbewaking, orderverwerking en de financi le administratie in n so twarepakket. ork ows zijn hierin de verbindende actor. et doel grip op het proces, van calculatie tot realisatie. Meer weten? Ga naar afas.nl/bouw.
Ambitieus en dynamisch
Lagemaat uit Heerde is een modern, innovatief en hecht amiliebedrij dat al meer dan 40 jaar actie is in de sloop, asbest- en bodemsanering, infra en recycling. In is vader Lagemaat begonnen als nmanszaak. In 004 zijn Dirk, eter en Corine Lagemaat en erd- an ongerman tot het amiliebedrij toegetreden. De organisatie is ambitieus en dynamisch en kent een cultuur waarin medewerkers inormeel met elkaar omgaan. Lagemaat zet zich actie in voor circulair bouwen en een duurzame toekomst. Het familiebedrijf staat garant voor een zorgvuldige aanpak van projecten op het vlak van milieu, sloop en in ra. innen Lagemaat staan kwaliteit, veiligheid en milieubewust ondernemen voorop.
kunnen we be ig ijn met het inrichten van work ows en het verder automatiseren van processen.
De samenwerking tussen A AS en Cleverdesk pakt goed uit voor agemaat. Al on e medewerkers ijn in het be it van een gebruiksvriendelijke app van Cleverdesk waarin e hun uren invullen. Dat heeft on e papierstroom enorm verminderd. Om nog maar te wijgen over de e cienc die het oplevert. ij verwerken dagelijks urenboekingen van alle medewerkers. Voorheen konden we soms het handschrift niet le en of waren er andere belemmeringen. Nu staan e met een druk op de knop in A AS dus tel uit je winst.
Eenvoudiger
Ook de gebruikerservaringen met A AS en Cleverdesk ijn positief owel op de werkvloer van agemaat als buiten op projecten. Al had dat wel even tijd nodig vertelt Bart. On e mensen hebben wel even moeten wennen aan de nieuwe software. En daarbij: sommige administratieve werk aamheden worden nooit leuk. aar het loopt goed iedereen kan met de app werken en medewerkers ien er steeds meer de voordelen van in. Als je buiten aan het werk bent vul je de bon in op de app. Dat is eenvoudiger vastleggen. En je hebt alle gegevens bij de hand oals projectnummers. et biedt dus ook in icht.
Toekomstproof
t totaalpakket voor agemaat bestaat niet dus is en blijft het een ontdekkingstocht. Dan is het fijn dat we samenwerken met de betrokken organisaties van A AS en Cleverdesk. ij ervaren hun ondersteuning als laagdrempelig en persoonlijk. e werken samen aan het doel dat we voor ogen hebben. Daar ijn we allebei positief kritisch in en dat is alleen maar goed. aar agemaat nu staat in de ontwikkeling op het gebied van digitalisering en automatisering e hebben een basis staan die toekomstproof is. et elkaar gaan we de verdere mogelijkheden uitdiepen. e ijn van een papieren organisatie naar een semi digitale organisatie gegaan. e bewegen steeds meer naar een digitale organisatie eker als we straks gaan werken op basis van data anal se. Dat kan alleen met het fundament dat we nu hebben staan.
Dit artikel is gesponsord door AFAS.
ROCKWOOL steenwol: van nature circulair
Milieuvriendelij ke keuze
Circulair bouwen vraagt om duurzame materialen.
ROCKWOOL steenwol is van nature circulair en scoort uitstekend in de volledige levenscyclusanalyse (LCA).
Over een levensduur van 50 jaar bespaart onze isolatie 100 keer meer energie dan nodig is voor de productie, wat bijdraagt aan een lagere milieu-impact.
Inspired By Nature
Onze isolatie is gemaakt van basalt, een vrij wel onuitputtelij ke grondstof en gerecyclede steenwol. Het is brandveilig, duurzaam en volledig recyclebaar, met een levensduur van wel 75 jaar. Kies voor circulaire isolatie met behoud van kwaliteit.
Verlaag de MPG
ROCKWOOL spouwisolatie helpt de Milieu-Prestatie
Gebouwen (MPG) te verlagen. Uit onderzoek blijkt dat onze producten een duurzame keuze zijn voor het isoleren van spouwmuren, wat bijdraagt aan energiezuinige gebouwen.
ROCKWOOL Roermond: elektrificatie smeltproces Duurzaam produceren staat hoog op de agenda bij ROCKWOOL. De fabriek in Roermond speelt hierin een sleutelrol door de elektrifi catie van haar smeltproces. Deze innovatieve stap vermindert de CO2-uitstoot drastisch en draagt bij aan onze wereldwij de klimaatdoelstellingen.
GMB Holding
Hoofdkantoor Opheusden
Omzet 227 miljoen
Aantal medewerkers 537
Activiteiten beton- en industriebouw, watertechnologie, installatietechniek, infra
Bestuursvoorzitter Gerrit Jan van de Pol
De omzet van GMB steeg met 34 miljoen naar 227 miljoen euro. Sinds de periode 2013-2018, toen er telkens minder werd verdiend, is de omzet van de infra- en waterbouwer uit Opheusden zich duidelijk aan het herstellen. Aangescherpte duurzaamheidseisen leverden veel werk op. Het snel elektrificeren van eigen materieel gaat moeilijk maar in 2030 wil GMB volledig circulair werken. De winst, die in het voorgaande jaar daalde van 12 naar 9 miljoen euro, steeg weer naar 15 miljoen. Helaas werden de goede cijfers overschaduwd door een fataal ongeval bij een onderaannemer; voor algemeen directeur Gerrit Jan van de Pol voor het eerst in zijn dertig jaar bij GMB. “Je hoopt het nooit mee te maken.”
Heembouw Holding
Hoofdkantoor Roelofarendsveen
Omzet 221 miljoen
Aantal medewerkers 304
Activiteiten bouw, onderhoud, ontwikkeling
Bestuursvoorzitter Léon Heddes
Verandering is de enige constante, concludeert Heembouw. Nadat de omzet in het voorgaande jaar was gestegen van 225 naar 279 miljoen euro, daalde die weer naar 221 miljoen. De winst ging van 19 miljoen naar 23 miljoen en verder naar 9 miljoen euro. De coronapandemie lijkt ‘een eeuwigheid geleden’, constateert het bedrijf, en ‘diverse oorlogen houden ons sindsdien dagelijks bezig’. Heembouw verdient het meest met werken aan bedrijfsruimten en daar liep de omzet behoorlijk terug. Maar de klanten tonen zich tevreden en de medewerkers zijn bevlogen. Zeker gezien alle dynamiek in de markt en de wereld, zijn dat “prestaties om trots op te zijn”, vindt directeur Léon Heddes. Vorig jaar won Heembouw de Cobouw50 Award voor best presterende bouwer van het jaar.
Vorig jaar stonden de Veldhovenaren nog onder de naam Bouwen met Visie in de lijst. Een fusie tussen dat bedrijf en zuster Bouwers met Visie, tegen het einde van 2023, zorgde er echter voor dat de naam Bouwen met Visie is geschrapt. De cijfers zijn opgegaan in die van de overblijvende vennootschap Bouwers met Visie. Die cijfers zijn overigens uitstekend. Het bedrijf wist de omzet met ruim 0 procent op te voeren tot miljoen. Daarbij profiteerde de aannemer van de goedlopende woningbouwmarkt in de regio Eindhoven, maar vooral ook van de uitbreiding van ASML, waar de bouwer al jaren veel werk voor verricht. De utiliteitsbouwtak van BMV was goed voor bijna 180 miljoen euro aan omzet, 45 procent meer dan een jaar eerder.
Vastbouw International Holding
Hoofdkantoor Rijssen
Omzet 219 miljoen
Aantal medewerkers 371
Activiteiten woningbouw, utiliteitsbouw, renovatie en onderhoud
Bestuursvoorzitter Piet Alma
Vastbouw International zag de omzet dalen van 243 naar 219 miljoen euro. De nettowinst nam toe van 12,4 naar 12,7 miljoen. Het hoofdkantoor staat in Rijssen, daarnaast telt het bedrijf meerdere vestigingen in Nederland, Duitsland en Polen. De kantoren in Hongarije en Tsjechië werden gesloten vanwege de kwakkelende woningmarkt. Degelijk en sober zijn woorden die de bedrijfscultuur typeren. “Ik ben opgevoed met: doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg. Dat probeer ik ook uit te stralen naar het bedrijf”, zei directeur Piet Alma (73) ooit in een interview met Cobouw. “Geen fratsen. We verdienen ons geld in Nederland met name in de sociale woningbouw. De kosten die je maakt, moeten passend zijn.”
Jonas te IJburg, winnaar “Beste Gebouw van het Jaar”.
De omzet van de bouwende ontwikkelaar uit Rijssen daalde vorig jaar fors: van 274 naar 214 miljoen euro. In 2023 werden achthonderd woningen opgeleverd en ruim zeshonderd verkocht. De nettowinst daalde van 24 naar 19 miljoen euro. De holding, waar Roosdom Tijhuis onder valt, is behalve bouwer een van de grootste projectontwikkelaars van Nederland. Ze heeft na projectontwikkelaar BPD de meeste grondposities in handen, bleek een paar jaar geleden uit onderzoek van Cobouw en Follow the Money. Vooral in het oosten en noorden van het land. Omdat installaties een steeds grotere rol spelen, werd begin 2024 een meerderheidsbelang verworven in Ter Harmsel Sanitair en Installatietechniek.
Bestuursvoorzitter Joziene van de Linde, Bram van Rijt
De omzet van de modulaire bouwer uit Oirschot steeg vorig jaar van 147 naar 152 miljoen euro. Er werd 5,3 miljoen euro winst behaald. De onderneming werd in 1929 in Oirschot opgericht door de familie Meeuwissen en begon met het bouwen en verhuren van mobiele winkels. René Meeuwissen verkocht in 2015 de eerste helft van zijn aandelen aan VDL en de tweede helft in 2023. Het bedrijf kampte in 2024 met een grote dip in de productie van fabriekswoningen. Vorig jaar werden er nog 1.500 stuks gemaakt in de fabriek in Oirschot, dit jaar zakt de productie waarschijnlijk naar zo’n driehonderd. De makkelijke e locaties raken op gaf commercieel directeur Joziene van de Linde eerder dit jaar als voornaamste oorzaak.
‘Men beseft onvoldoende hoezeer de bouwprijzen de afgelopen jaren zijn gestegen’, merkt Berghege Heerkens Bouwgroep. Opdrachtgevers schatten kosten te laag in en zo komen marges onder druk te staan. Mede hierom waarschuwt de Tilburgse utiliteitsbouwer – ondanks een goed jaar waarin de winst steeg van 5,9 naar 7 miljoen euro –voor wat er komen gaat. Ook vanwege een toenemend personeelsgebrek, waardoor het maar de vraag is of het lukt om de productie uit te breiden ‘of zelfs op peil te houden’. Dankzij de bouw van een groot distributiecentrum viel de omzet, die uitkwam op 212 miljoen euro, hoger uit dan verwacht. De verwachting is dat die in 2024 weer daalt, naar zo’n 195 miljoen euro.
Constructif Holding
Hoofdkantoor Dordrecht
Omzet 183 miljoen
Aantal medewerkers 316 Activiteiten renovatie, onderhoud, verduurzaming, transformatie
Bestuursvoorzitter Erik Stam
Constructifs omzet stijgt al jaren en ook nu houdt het bedrijf dat vol. Van 173 miljoen naar 183 miljoen euro. En dat terwijl de omzet in 2019 nog 105 miljoen euro bedroeg. Maar de winst, die in het voorgaande jaar nog een sprong maakte van 4 miljoen naar 4,9 miljoen, maakte in 2023 slechts een sprongetje naar 5 miljoen. Het Dordtse bedrijf ontstond in 2018 door een fusie, van De Kwaasteniet en Groenendijk PGN Bouw, en is sinds 2022 in handen van private-equitybedrijf IceLake. Behalve Dordrecht zijn er vestigingen in Zoetermeer, Rotterdam, Amsterdam, Rijen en Den Bosch. Constructif werkt onder meer voor woningbouwcorporaties, vastgoedeigenaren, banken, ziekenhuizen, projectontwikkelaars, overheden en zorg- en opleidingsinstellingen.
Roel van Elk
Directeur | Elk Groep
INTERVIEW
Elk Groep
‘GAVE DINGEN DOEN MET GAVE CLUB MENSEN’
Roel van Elk (45) verkocht een meerderheidsbelang van zijn bedrijf Elk Groep aan privateequityhuis Waterland. Nu wil hij een van de grootste onderhoudsbedrijven van Nederland worden én het meest innovatieve. “Traditionele bouwbedrijven zijn echt verschríkkelijk.”
Roel van Elk doet het anders dan zijn vader, van wie hij het bedrijf in 2006 overnam. Als het aan vader Wim had gelegen, was Roel wat minder ambitieus geweest. “Hij dacht: wat doe je jezelf aan”, lacht Roel op het hoofdkantoor van Elk Groep in Nijmegen, even buiten Wijchen (spreek uit Wiegen, met een zachte g), een dorp waar zijn vader het onderhoudsbedrijf in 2000 was begonnen. “Waarom zou je dat doen, doe gewoon lekker rustig aan, je hebt toch een goed leven?”, probeerde vader zijn zoon te behoeden. Roel was niet te houden. “Ik wil ook gewoon leuk werk hebben hè, en ik vind dit leuk.” Leuk om het innovatiefste onderhoudsbedrijf van Nederland te worden. “Om met een gave club mensen gave nieuwe dingen te doen.” De topman wil een top3-speler worden in de gebouwde omgeving. Daarmee bedoelt hij onderhoud, renovatie,
Tekst Marc Doodeman Beeld Guido Benschop
‘Het kan wel goed zijn, maar als het niet leuk is, wordt het niets’
DE WEG NAAR INNOVATIEFSTE EN GROOTSTE
Elk Groep is goed op weg in haar ambities. De omzet groeide vorig jaar van 128 naar 212 miljoen euro. Dit jaar wordt 300 miljoen euro aangetikt. In 2021 was dat nog 58 miljoen.
De omzetsprong die Elk Groep maakt, komt voornamelijk door de overnames van andere onderhoudsbedrijven.
Groei is volgens Van Elk nodig om “innovatieslagkracht” te krijgen. “Om te leren van elkaar. Honderd mensen weten meer dan tien mensen.”
Elk Groep wil een top3-bedrijf worden in de gebouwde omgeving: met onderhoud, renovatie, transformatie en nieuwbouw in bestaande wijken.
transformatie en nieuwbouw in bestaande wijken. “Niet op uitbreidingslocaties.”
Met Elk Groep is hij aardig op weg. De omzet groeide vorig jaar van 128 naar 212 miljoen euro. “Dit jaar komen we waarschijnlijk iets boven de 300 uit.” In 2021 was dat nog 58 miljoen. Had zijn vader twaalf man personeel in dienst, intussen zijn dat er ruim duizend. De omzetsprong die Elk Groep maakt, komt voornamelijk door de overname van andere onderhoudsbedrijven. “Wij doen vijf overnames per jaar”, zegt Van Elk, wiens uren vooral opgaan in het zoeken naar bedrijven die bij Elk Groep kunnen passen en in het integreren van deze bedrijven in de bouwgroep. Onder andere Pijl Vastgoedonderhoud, VIOS Bouwgroep, De Goede Vastgoedonderhoud, De Goede NVT Onderhoudsgroep, Bouwbedrijf Renshof, Hendriks SGR en Aannemingsbedrijf Weijermars werden sinds 2017 overgenomen. “We hebben nu achttien vestigingen.” En er kan volgens Van Elk nog meer bij. Die groei is volgens Van Elk nodig om “innovatieslagkracht” te krijgen. “Om te leren van elkaar. Honderd mensen weten meer dan tien mensen.” Van Elk wil “uitdagende”, grotere projecten doen – daar heb je “volume” voor nodig. Wat ook meetelt: als je groter bent, word je eerder serieus genomen door opdrachtgevers “en mag je je verhaal doen”. En niet te vergeten: om risico’s te spreiden, is het nuttig om groot te zijn. Dus werd het overnemen van ondernemingen die
bij Elk Groep passen de strategie. Er moet een ‘klik’ zijn, vanaf de eerste ontmoeting. “Het moet goed en leuk zijn. Het kan wel goed zijn, maar als het niet leuk is, dan wordt het niets. We komen niet binnen met de mededeling: ‘Wij zijn de grote partij, nu gaan jullie het doen zoals we zeggen.’ Dan gaat het nooit iets worden. Dat wordt een gedwongen huwelijk.”
Is het relatiemateriaal, dan probeert Van Elk het vertrouwen te winnen. Van de mensen van de overnemende partij, maar ook van de opdrachtgevers en co-makers. Hoe? “Dat ze merken dat je puur bent. Dat je gewoon echt bent. En dat je visie klopt. Wij leren van hen en zij leren van ons. Dan krijg je het beste van twee werelden. Elk Groep heeft niets voor niets een wijsheid van Steve Jobs met grote letters op de muur in het kantoor staan: ‘It doesn’t make sense to hire smart people and then tell them what to do, we hire smart people so they can tell us what to do.’
Het gaat er anders aan toe dan toen zijn vader de scepter zwaaide. Zoon Roel kwam binnen toen hij nog bouwtechniek en bedrijfskunde studeerde. “Ik dacht: waar ben ik terechtgekomen? Mensen kwamen ons vertellen wat wij mochten doen. Het was een veredeld uitzendbureau. We waren een capaciteitsleverancier.” Het is duidelijk dat hij niets met traditionele bouwbedrijven had en heeft. “Ik vind ze verschríkkelijk, echt verschríkkelijk.”
Fatsoenlijke woning
Van Elk wilde meedenken. De vraag achter de vraag achterhalen. “Dan moet je zorgen dat je kennis in huis hebt. Zo ontstond de slogan ‘geen gedoe.’ die groot op het hoofdkantoor en op alle busjes van het bedrijf prijkt. “Hoe kunnen wij nou zorgen dat er geen gedoe is bij de opdrachtgever?”
Zo: “We werken nooit met bestek. Wij zijn altijd de hoofdaannemer, de sparringpartner van de opdrachtgever. Wij ontwerpen altijd het onderhoudsscenario, het renovatieplan of het verdichtingsplan.” Als een corporatie een vraag stelt: hoe maken we deze wijk weer toekomstproof, dan kan Elk Groep al aan slag. Het hogere doel, zegt hij: “Iedereen in Nederland moet gewoon een fatsoenlijke, duurzame én betaalbare woning hebben in een vitale wijk.”
Want Elk Groep gaat verder dan wat andere onderhoudsbedrijven doen, verzekert de topman. “Wij zijn een van de koplopers van Nederland. Zo hebben wij bijvoorbeeld een blauwdruk gemaakt hoe je circulair kunt renoveren – en we doen het daadwerkelijk, het blijft niet bij pilots. Wij zijn continu bezig met: hoe kan het morgen nog een beetje circulairder? Kunnen we bij een renovatie werken met duurzamere materialen? Moeten we wel iets vervangen of kunnen we het opwaarderen? Welke materialen komen er vrij en wat kunnen we ermee doen. We vragen ons daarbij steeds af: doen we niet aan kapitaalvernietiging aarmee ik grondsto en bedoel. Kan het biobased en losmaakbaar, zodat je het er in de toekomst weer uit kunt halen?” Het zijn zeker ‘geen loze praatjes’, ‘geen kastjes en muren’, zoals dichter Merel Morre de cultuur van het bedrijf verwoordt in een groot gedicht dat achter Roel van Elk hangt en op tegeltjes is afgedrukt.
Ook houdt Elk Groep hele wijken tegen het licht. Daarbij wordt bepaald wat er goed is en wat een upgrade nodig heeft. Dat kan renovatie of transformatie zijn, of het bouwen van extra woningen voor een betere doorstroom. Garageboxen, poepveldjes voor honden, alles komt in beeld voor eventuele aanpak. “Wij zijn met best veel wijkplannen bezig”, zegt de bouwdirecteur. De meeste zitten nog in een voorstadium. Maar sommige zijn al gestart, zoals een wijk in Beuningen voor woningcorporatie Woonwaarts, waar een hoekwoning werd vervangen door drie gestapelde appartementen. In Zeist werd voor corporatie NabijWonen een voormalige supermarkt weggehaald en werden 25 (houtskelet)zorgstudio’s met houtve elisolatie gebouwd. De spin o voor onze wijkaanpak begint nu echt te komen.”
Corporaties geven het Nijmeegse bouwbedrijf die ruimte. “Ze zijn echt veranderd de laatste tien, twintig jaar.” Er is volgens Van Elk een nieuwe lichting professionals in de bouwwereld opgekomen die voor een frisse wind zorgt. “Veel meer delen, samenwerken en willen vernieuwen.”
Ruim een derde
De groei en de innovatie van Elk Groep had volgens Van Elk niet gekund zonder de samenwerking met private-equitybedrijf Waterland, dat in 2023 de meerderheid van de aandelen in handen kreeg. Roel van Elk heeft “ruim een derde”. Van Elk was in 2017 eerst in zee gegaan met O2 Capital Partners, een ander private-equitybedrijf. In die tijd werden drie onderhoudsbedrijven overgenomen. Maar Van Elk wilde meer. “Er was een consolidatieslag in de markt gaande.” De Wijchenaar wilde verder uitbreiden en had een grotere private-equitypartij aan zijn zij nodig. Waterland werd het – net als Elk Groep een bedrijf van korte lijnen en geen gedoe, weet Van Elk.
Waterland is volgens hem een actieve aandeelhouder die zijn netwerk, kennis en ondernemerservaring inzet voor de groei van het onderhoudsbedrijf. Het private-equityhuis helpt Elk Groep bij het zoeken en doorlichten van bedrijven die goed bij de bouwgroep zouden passen. Dat is het specialisme van Waterland. Van Elk: “Wij doen veel overnames per jaar. Maar Waterland doet een veelvoud.” De laatste aanwinst van Elk Groep, bouwbedrijf HuurmanLeiden, werd in september overgenomen.
De leiding van het onderhoudsbedrijf ligt ondanks het meerderheidsbelang van Waterland volledig bij Roel van Elk, algemeen directeur Johan Bombach en financieel directeur Erik ave. ij nemen een paar keer per jaar de cijfers met Waterland goed door. En maandelijks is er een meeting met een thema, waarbij ook andere Waterlandbedrijven aanwezig zijn. Welke trends zien we ontstaan, welke stappen moeten we nemen? We leren van andere branches: hoe gaat een thuiszorgbedrijf om met schijnzelfstandigen onder zzp’ers bijvoorbeeld? Of met duurzaamheid?”
Duurzaamheid staat hoog op de agenda bij zowel Waterland als Elk Groep. Van Elk: “We proberen zo goed mogelijk het bedrijf te bouwen en dat kan alleen als je duurzaam bent.” De topman hekelt “kortetermijndenkers” die denken dat duurzaamheid geld kost. “Want dat is helemaal niet waar. Bedrijven die met duurzaamheid bezig zijn, zijn gewoon de best presterende bedrijven.”
En dat wil Van Elk Groep binnen nu en vijf jaar zijn. “Top3-speler in Nederland van de gebouwde omgeving. Op nummer 3 qua omvang en nummer 1 in beste, gaafste, innovatiefste.”
Onze DRAAGKRACHT geeft de bouwsector VEERKRACHT
De sector wordt steeds complexer en veeleisender. Regelgeving over circulariteit, CO2- en stikstofreductie, en bijna energieneutraal gebruik vormen de norm.
Daarnaast moeten bouwbedrijven anticiperen op de Wet kwaliteitsborging voor het bouwen (Wkb).
De bouwsector staat ook voor mooie uitdagingen.
Jaarlijks zijn 90.000 nieuwbouwwoningen nodig, en elk gebouw heeft draagkracht nodig.
Onze vier bouwstenen vormen onze DRAAGKRACHT.
We zien onze mensen als belangrijkste bouwsteen waardoor we samen met klanten meer bereiken.
Onze kalkzandsteen wandoplossingen zijn duurzamer en kostenefficiënter dan de alternatieven.
Hiermee dragen wij ons steentje bij aan een stabielere en sterkere sector, zodat deze beter kan inspelen op veranderingen en toekomstige uitdagingen. Scan
We realiseren vandaag wat onze klanten morgen vragen.
We zijn vooruitstrevend en ontwikkelen altijd betere (wand)oplossingen.
KBK Beheer
Hoofdkantoor Dokkum
Omzet 176 miljoen
Bouwgroep Dijkstra Draisma Holding
Aantal medewerkers 247
Activiteiten woning- en utiliteitsbouw, industriebouw, bedrijfshuisvesting, recreatiebouw
Bestuursvoorzitter Biense Dijkstra
Dijkstra Draisma is al jaren het levende bewijs dat duurzaam bouwen loont. Meerdere malen werden de Friezen beloond met de Cobouw50 Award voor de financieel best presterende bouwer. De om et van de bouwgroep steeg vorig jaar van 162 naar 167 miljoen euro en de nettowinst steeg van 14 naar miljoen. Topman Biense Dijkstra die in 0 een deel van de onderneming aan investeerder Parcom verkocht is voorvechter van het gebruik van op biomassa gebaseerde isolatiematerialen. ijn bedrijf gebruikt onder meer lisdodde vlas hennep en miscanthus om woningen te isoleren. Sinds kort bouwt het bedrijf in samenwerking met Velux woningen onder warmtepomp en met amper beton maar met heel veel hout daglicht en verse lucht.
n begonnen aas louwer en laas de Boer met een paar timmerlieden een bouwbedrijfje. Nu 5 jaar later boekt dat ‘bedrijfje’ een omzet van 173 miljoen euro –voor B een absoluut record. De Volendammers ijn ambitieus. et doel is om een van de belangrijkste spelers in de andstad te worden in nieuwbouw renovatie en onderhoud. De omzetgroei vorig jaar werd vooral behaald in de nieuwmarkt goed voor miljoen euro miljoen meer dan het jaar ervoor. Maar ook in de onderhoudsmarkt groeide B door met miljoen naar miljoen euro. De groei heeft ervoor gezorgd dat de aannemer wat steviger in de top 50 staat op plek . n voorgaande jaren bungelde B meermaals onderaan. 38
Hoofdkantoor Sneek
Omzet 172 miljoen
Friso Bouwgroep
Aantal medewerkers 342
Activiteiten woningbouw, utiliteitsbouw, onderhoud, ontwikkeling, civiele beton- en waterbouw
Bestuursvoorzitter Henk Dedden
riso Bouwgroep groeide afgelopen jaren uit tot een landelijke speler. De groep is breed actief: van woningbouw tot utiliteitsbouw van beton en waterbouw tot restauratie en onderhoud. Om haar positie in die laatste tak van sport uit te breiden nam de riese aannemer Bouwbedrijf o man uit Beltrum over. Een paar maanden eerder had riso ook al olthof Bouwbedrijf uit Stiens ingelijfd. et die overname voegde Friso veertig werknemers toe en versterkte ij ich in de riese bouwmarkt. Dochters Houkesloot Toelevering en Houkesloot Prefab werden vorig jaar op eigen benen ge et. inancieel ag de bouwer de om et ruim 0 procent teruglopen tot miljoen euro. De winstmarge bleef wel op peil.
Be transformative Human-led, tech-powered
56 procent van de CEO’s wereldwijd ziet technologie als dé driver voor transformatie. Hiermee lijkt technologie nu het antwoord op iedere uitdaging. Bij PwC zien we dit anders. Ja, technologieën als cloud en AI hebben een enorme potentie. Maar om die volledig te benutten en tot de juiste oplossingen te komen, kunnen we niet zonder menselijke eigenschappen zoals begrip, visie en aandacht. Human-led, tech-powered, noemen we dat.
De om et van SB groeide vorig jaar met procent naar 155 miljoen euro. De nettowinst van het Volendamse bedrijf daalde wel: van 6 naar 5,1 miljoen. De winst van SB gaat al enkele jaren omlaag in 0 was het resultaat 0 miljoen euro dat vond de SB directie een genor maliseerd resultaat nadat in 0 0 een uit onderlijk rendement’ werd genoteerd met een nettowinst van 15,6 miljoen euro. Verwacht wordt dat het resultaat over 0 weer stijgt met een om et gelijk aan die van 0 . Daarbij zal het aandeel opbrengsten uit de bouw van huurwoningen en appartementen toenemen. SB is co maker bij woningcorporatie mere en doet met Eigen aard aan ketensamenwerking.
Thunnissen Groep
Hoofdkantoor Heemstede
Omzet 169 miljoen
Aantal medewerkers 110
Activiteiten ontwikkeling, woningbouw, renovatie en onderhoud
Bestuursvoorzitter Bart Maas en Roel van Drongelen
Thunnissen streeft niet naar een bepaalde omzet. Niettemin slaagde de ontwikkelende bouwer er opnieuw in om de om et op te voeren en met procent ink ook. et succes wordt volgens de driekoppige directie verklaard door het oog voor ‘kruimels’, zoals ze kleinere bouwprojecten noemen. Maar ook de langdurige samenwerking die ze met corporaties aangaat en het vermogen om lastige ontwikkellocaties aan randen van de stad op te pakken, leggen Thunnissen geen windeieren. Stond het bedrijf vorig jaar niet in de top 50, dit jaar kwam het in één keer binnen op plek 40. Zo hoog stonden ze nog niet eerder. De kans dat ze er dit keer wat langer in blijven staan is groot, want ook dit jaar verwacht de directie opnieuw een omzetstijging.
‘De vijver waar je uit kunt vissen wordt steeds kleiner, terwijl de opgave groeit’
Tanya
Sancisi, Arcadis Nederland (pag.136)
Een merknaam is soms zo sterk, dat het een zelfstandig naamwoord wordt. Asta staat voor Asta Powerproject, een projectplanningspakket van Elecosoft. Wie een ‘Asta’ maakt, maakt dus een projectplanning. De tool maakt plannen eenvoudig, met 4D-planningsmogelijkheden en een mobiele app. ‘’Dit leidt tot betere projectresultaten’’, zeggen Björn Schrauwen en Marco van Kemenade van Elecosoft.
Asta Powerproject is al jarenlang dé planningstool in en voor de bouwsector. Elecosoft de ontwikkelaar van de software is een beursgenoteerd bedrijf uit Engeland met circa 250 werknemers. Asta Powerproject is een volledig geïntegreerd en schaalbaar planningsplatform waarmee bouwprofessionals hun projecten kunnen plannen bewaken en uitvoeren. et is geschikt voor alle bouwprojecten ongeacht de omvang en comple iteit waar en wanneer dan ook.
Planning is vooruit ien en communicatie. De toepassing helpt hierbij en orgt voor een betere besluitvorming tijdige levering en kostenverlaging op een veilige en duur ame manier. De tool ondersteunt intussen meer dan 100.000 bouwprofessionals wereldwijd egt Bj rn Schrauwen managing director bij Elecosoft Nederland. Bijna de hele top vijftig van de Nederlandse bouwbedrijven werkt met on e software. Dat is niet vreemd want al in de jaren negentig werd de planningssoftware ontwikkeld. Door steeds te innoveren groeide het uit tot een
standaard in de bouwwereld. Dat was mede te danken aan de gebruiksvriendelijkheid.”
Asta Powerproject werkt intuïtief doordat het grafisch heel sterk is egt Elecosoft. et cre ren van een planning wordt hierdoor eenvoudiger. Taken –inclusief taakduur en volgordelijkheid – kunnen met de muis getekend worden. Vervolgens geeft de software de mogelijkheid om de planning door te rekenen en het kritische pad te berekenen.
Clashes inzichtelijk
De planningssoftware levert in icht en helpt het bouwproces beter te beheersen aldus Schrauwen. “Ook op het gebied van capaciteitsplanning en personeelsmanagement. et is mogelijk om financi le gegevens te koppelen binnen de software. Daarmee kan de aannemer ijn piek in uitgaven en inkomsten inichtelijk maken. De planning geeft een goed in icht in het voorkomen van clashes en is daarmee een duidelijk communicatiemiddel naar de opdrachtgever.
Asta Powerproject is in eerste instantie een planningstool maar door het koppelen van meer data krijg je overkoepelende informatie oals Schrauwen het noemt. Die informatie kan heel belangrijk ijn voor de bedrijfsvoering. Goede planning gaat een steeds belangrijker rol spelen in de bouw. Waarom? Marges worden kleiner er moet steeds sneller gebouwd worden en de prij en van personeel en bouwmaterialen ijn gestegen. Dus ook vanuit financieel perspectief is e ci nte planning cruciaal.
Van emenade egt dat planning in de bouw vaak nog een ondergeschoven kindje is. Toegegeven het is ook niet altijd makkelijk. Door slechte weersomstandigheden of een levering die te laat is kunnen bepaalde taken niet worden afgerond. Dit kan gevolgen hebben voor de vervolghandelingen in het bouwproces. et is belangrijk om dit vast te leggen. Asta Powerproject is de enige software die meerdere taken
De planningssoftware levert inzicht en helpt het bouwproces beter te beheersen.
achter elkaar op de regel toestaat. Door met kleurcoderingen de verschillende fases aan te duiden, wordt een planning zeer overzichtelijk.”
Met de opkomst van 4D heeft Elecosoft besloten tot een ontwikkeling van een BIM-module waarmee het 3D-model direct aan de planning te koppelen is. Het is dé oplossing voor het optimaliseren van het planproces, aldus Van Kemenade. “Een groot voordeel van het 4D-model is de heldere visuele communicatiemogelijkheid naar de opdrachtgever en onderaannemers. De bouwvolgorde an sich wordt duidelijker. Elke afwijking wordt inzichtelijk gemaakt, waardoor de voortgangsbewaking eenvoudig en overzichtelijk wordt.” Via de app is het mogelijk om voortgangsregistratie in Asta te doen. Van Kemenade: “Wanneer een bepaalde taak klaar is, kan de uitvoerder of onderaannemer de voortgang registreren, een foto maken en dit in de app uploaden. Zo kan de projectleider eenvoudig zien of een taak is afgerond. Of juist niet is afgerond.”
Service en dienstverlening
Elecosoft is naar eigen zeggen meer dan alleen een softwareontwikkelaar. “Onze kracht zit voornamelijk ook in onze serviceverlening”, zegt Van Kemenade. “We bieden ondersteuning op allerlei vlakken, denk aan het verzorgen van cursussen of maatwerkoplossingen. Voor iemand die nauwelijks of zelfs helemaal geen ervaring heeft met plannen, hebben wij een basiscursus over Asta. Verder hebben we een aantal vervolgcursussen waarin je personeelsplanningen of histogrammen leert bouwen en grafieken leert maken. Daarnaast is het mogelijk om een 4D-cursus te volgen. Hierin leer je alles over het 4D-plannen met Asta. Ook ver orgen we specifieke cursussen voor uitvoerders. Daarbij gaan we in op het maken van een day-to-day planning voor een periode van drie tot zes weken.”
Bovendien kunnen specialisten van Elecosoft worden ingeschakeld wanneer een klant met speciale projecten aan de slag gaat. “Onze consultants worden ingezet voor het bouwen van sjablonen en bedrijfsspecifieke behoeften. Elecosoft beschikt ook over een supportafdeling in Veenendaal. Die afdeling is altijd bereikbaar, voor technische ondersteuning of voor specifieke gebruikersvragen als je bijvoorbeeld even
niet meer weet waar dat ene knopje ook alweer zit.” Schrauwen: “Elecosoft is weliswaar een Engels bedrijf, maar onze support en dienstverlening is altijd in het Nederlands. Als je onze supportafdeling belt, word je dus in het Nederlands te woord gestaan.”
De bouw en installatiebranche zijn sterk met elkaar verweven, zegt Schrauwen. “Daardoor zijn werkzaamheden van de beide disciplines van elkaar afhankelijk. ij denken een e ci ntieslag te kunnen faciliteren wanneer de partijen die met elkaar samenwerken dezelfde planningstool gebruiken. Asta beperkt zich niet tot de bouwsector, maar is ook zeer goed toepasbaar in aanverwante branches. Denk aan de installatiebranche, maar ook infra, scheepswerven en bijvoorbeeld machinebouw.”
Heijmans
Projecten worden steeds complexer en daarmee worden planningen ook lastiger leesbaar aldus eo re Schae er projectco rdinator Bedrijfsbureau bij Heijmans Woningbouw Zuidwest. “De 4D-module in Asta Powerproject is voor ons een extra hulpmiddel om visueel met anderen te communiceren hoe de planning en welke werkvolgorde is bedacht.”
Heijmans werkt sinds eind 2017 met de 4D-module die in Asta Powerproject geïntegreerd is. Het bouwbedrijf is begonnen met kleine projecten. “Met de opgedane kennis van de programmatuur plannen wij nu alle appartementencomplexen en projecten op lastige locaties in 4D. Met de gedetailleerde BIM-modellen die wij van onze adviseurs krijgen en 3D-tekeningen die wij zelf maken, kunnen wij met 4D op dagniveau laten zien wat we hebben gepland.”
De module it volgens de projectco rdinator van Heijmans vol mogelijkheden. “Doordat de ifc-modellen in Asta ingeladen kunnen worden, kun je bijvoorbeeld plannen door 3D-elementen naar je planning te slepen waar een taak gemaakt wordt, of 3D-elementen koppelen aan taken die je al gemaakt hebt. De taken kun je vervolgens verschillende opdrachten in weergaves meegeven. Dit kan een kleur zijn of een volgorde van bouwen.”
Het knippen en samenvoegen van 3D-elementen biedt de mogelijkheid om onder meer stortnaden en werkvolgordes zichtbaar te krijgen. Op deze manier kan de juiste afweging worden gemaakt om het project o e ci nt en veilig mogelijk te kunnen bouwen.
Schae er: ij gebruiken het D plannen vooral vanaf de VO- en DO-fase, omdat onze BIMmodellen dan de gedetailleerde informatie bevatten die we willen laten zien. De 4D-planning gebruiken wij vervolgens binnen onze ontwerp- en uitvoeringsteams, om de planning toe te lichten en waar nodig verder te optimaliseren. Tijdens de uitvoeringsfase wordt de planning vooral gebruikt om onze bouwplaatsmedewerkers, onderaannemers en leveranciers te laten zien wat onze bouwvolgorde is. Onze ervaring is dat dit meer leeft dan het laten zien van een papieren planning.”
Asta Powerproject werkt intuïtief doordat het grafisch heel sterk is, zegt Elecosoft.
e itten in een goede ow bij Stebru constateert de Rotterdamse bouwer en ontwikkelaar zelf. De omzet steeg van 135 naar 150 miljoen euro en de winst van 5,2 naar 6,3 miljoen. Het geheim? “Dat is er niet. Integendeel: voor ons is open en eerlijk zakendoen dé basis voor succesvol samenwerken.” Stebru bouwt veel hoogbouw in binnensteden. Zoals Pegasus: twee woontorens met driehonderd socialehuurappartementen op het voormalige Haagse bedrijventerrein De Binckhorst. Algemeen directeur Robert Steenbrugge richtte Stebru in 2005 samen met zijn ouders. “Bouwen is bouwen, zeggen ze wel eens. Maar bouwen op de Stebru-manier is wezenlijk anders.”
44
Hoofdkantoor Veghel
Omzet 147 miljoen
Bouwbedrijf Van de Ven
Aantal medewerkers 200
‘Er is nu meer rugdekking om het anders te doen, na zoveel mislukte projecten’
“2023 heeft ons weer eens laten zien dat er meer is dan omzet alleen.” Turbulente tijden voor Van de Ven, dat veel verdiende met de bouw van distributiecentra. De omzet kelderde van 216 miljoen naar 147 miljoen euro. Behalve veelvoorkomende problemen, spreekt de maatschappij van de ‘verdozing’ van het landschap. Frank van de Ven, die met zijn boer Stefan het bedrijf leidt, ziet het bouwen van complexe distributiecentra – geen simpele dozen – als zijn passie. Het valt hem dan ook zwaar om te constateren dat dit een teruglopende markt is. Zijn broer vertelt over de nieuwe aanpak, met het bouwen van appartementen en grondgebonden woningen. “We gaan verder op de nieuw ingeslagen weg.”
Hurks wist vorig jaar zijn omzet wederom op te voeren. Of dat dit jaar opnieuw gaat lukken, is hoogst twijfelachtig. Topman Geert Hurks maakte begin dit jaar melding van veel doorgeschoven projecten als gevolg van toenemende netcongestie en trage vergunningverlening en financiering van beleggers. Dat doet vermoeden dat de Eindhovense bouwer even pas op de plaats moet maken, zo bekende Hurks zelf ook. Over de verdere toekomst maakt hij zich evenwel geen enkele zorgen. Het bedrijf stuurt al jaren niet meer op omzet, maar veel meer op klanttevredenheid en winstmarge. Bovendien opereert Hurks in woningmarktregio Eindhoven, die zwaar overspannen is. Hurks heeft verder enkele onderhoudscontracten afgesloten met corporaties in Brabant.
Meer omzet, maar minder winst. Dat was voor Ouwehand de uitkomst van 2023. Dat de bouwer meer omzet zou gaan boeken, had directeur Martin Ouwehand al voorspeld op basis van de goedgevulde orderportefeuille bij de start van het jaar. De lagere winst houdt verband met hogere kosten voor onder meer de inkoop van bouwmaterialen en grondsto en. Vorig jaar belandde Ouwehand voor het eerst in de top50. Alsof dat niet genoeg was, was de Katwijkse aannemer ook nog eens in de race voor de Cobouw Award voor best presterende bouwonderneming van het jaar. Het bedrijf greep net naast deze winst, maar dat mocht voor Ouwehand de pret niet drukken. Hij toonde zich al bijzonder content met de nominatie.
Hendriks Bouw en Ontwikkeling heeft vorig jaar ongeveer 10 miljoen euro aan omzet moeten inleveren en kwam zodoende uit op een omzet van 144 miljoen euro. Zowel de activiteiten in de nieuwbouw als in het onderhoud zagen de opbrengsten teruglopen. Daarmee is de opmars die het familiebedrijf afgelopen jaren maakte even gestremd. Onder aan de streep hielden de Brabanders wel meer over: 6,4 miljoen euro. Dat is bijna het dubbele ten opzichte van het jaar ervoor. In eigen stad Oss zag Hendriks zich recent gedwongen een belangrijk ontwikkelproject recht tegenover het station in de ijskast te stoppen na weerstand van omwonenden tegen vooral de hoogte van de voorgenomen bebouwing.
‘Bedrijven die met duurzaamheid bezig zijn, zijn ook gewoon de best presterende bedrijven’
Roel van Elk, directeur Elk Groep (pag.66)
Ted van ‘t Hek
Directeur | Van ‘t Hek Groep
INTERVIEW
Van ’t Hek Groep
‘DIE COMBINATIE ONDERSCHEIDT ONS VAN DE REST’
Van ’t Hek investeert en breidt zijn palet uit. De omzet kreeg in 2023 wel een knauw, maar over 2025 is Ted van ’t Hek ronduit positief. Emissieloos bouwen wordt meer ingebed en het Caribisch gebied lonkt. “Dat zijn mooie markten waarin we ons kunnen onderscheiden.”
Van ’t Hek Groep
Hoofdkantoor Zuidoostbeemster
Omzet 137 miljoen
Aantal medewerkers 354
Activiteiten funderingstechnieken, bouwkuipen
Bestuursvoorzitter Ted van ’t Hek
Wat vijf jaar geleden uitdagend was, is nu gemeengoed. Die constatering deden Ted en Ruud van ’t Hek begin 2020, toen ze spraken over de uitdagingen en mogelijkheden van het snelgroeiende familiebedrijf. Was de funderingsspecialist inmiddels niet zo groot dat het bedrijf de rol van ‘hoofdaannemer’ op zich kon nemen? De neven – de derde generatie die het bedrijf leidt – zagen in ieder geval voldoende mogelijkheden om verder te groeien. Vooral in het buitenland, zoals Brazilië. Welke stappen zet Van ’t Hek nu? Is wat vier jaar geleden uitdagend was, nu al gemeengoed?
“Ik denk het wel”, zegt Ted van ’t Hek. Hij noemt de techniek. “Wij bieden volledige bouwkuipen met palen en damwanden aan. Daar begonnen we in 2015 mee, in 2020 konden we het goed en nu is dat onze standaard. Als je een gat graaft in
Tekst Alexander Leeuw Beeld Guido Benschop
‘Projecten staan veel minder vaak on hold vanwege stikstof’
Nederland, dan wil dat gat inkalven en dat gaan we tegen met het plaatsen van stalen damwanden. We plaatsen dan gelijk de paalfundering voor het toekomstige gebouw. Voorheen gebeurde dat in verschillende fasen, door verschillende onderaannemers. Met deze combinatie onderscheiden we ons. Onze propositie is dat we zoveel mogelijk aanbieden op het gebied van bouwkuipen en fundering. We merken dat het aanslaat.”
De Noord-Hollandse Van ’t Hek Groep bestaat inmiddels uit een tiental bedrijven, waaronder De Waalpaal en Kuipers Funderingstechnieken. Eerder dit jaar kwam Brefu erbij, dat zich specialiseert in funderingsherstel in de regio Rotterdam. “Zowel qua ligging als het productenpalet is dat een prachtige aanvulling. Alles wat voor funderingen gangbaar is, proberen wij aan te bieden.”
Wat dat allemaal betekent, hebben mensen niet altijd door, vervolgt hij. “Iemand zei laatst tegen me: ‘Ted, je hebt toch maar twee paalsystemen en één soort damwand, dus wat bedoel je nou eigenlijk?’ Ik legde uit dat dat toch iets ingewikkelder ligt, dat er meerdere grondkerende oplossingen zijn en wel twintig verschillende paalsystemen. Wat we gebruiken, hangt elke keer af van de grondslag, het type bouwwerk en de omgeving. Als er veel monumentale panden in de omgeving staan, moet je trillingvrij en geluidsarm werken. Wij doen nu bij-
ORDERBOEKEN GOED VOL
Met een halvering van de nettowinst en een 12 procent lagere omzet, was 2023 financieel geen geweldig jaar voor de funderingsspecialist uit Noord-Holland. De onderneming is dan ook een van de eerste bedrijven die een dip in bouwproductie voelt in de portemonnee. Voor de komende jaren maakt an t ek zich geen zorgen. et bedrij , waaronder ook De aalpaal, Kuipers Funderingstechnieken en Van Halteren Infra vallen, ziet de markt alweer aantrekken; de orderboeken zitten goed vol. egin dit jaar startte an t ek samen met Vroom Funderingstechnieken een digitaal platform waarmee een standaard moet worden gecreëerd voor het rapporteren en delen van productiedata van funderingspalen.
voorbeeld de paalfundering voor een woontoren vlakbij het Amstelstation, en in Amsterdam is het gangbaar dat je fundeert in de tweede zandlaag, die ongeveer 18 tot 27 meter diep zit. Zo lang moeten die palen dus zijn. Dit gebouw is alleen zó zwaar en de grond is zó slecht dat we naar de derde zandlaag gaan, op meer dan 50 meter diepte. Er is eigenlijk maar één enkel paaltype dat daarvoor geschikt is: geschroefde, stalen buispalen – in twee segmenten, die we aan elkaar lassen.”
Hele waterkering
Van ’t Hek doet jaarlijks zo’n 1.200 projecten, waarbij het kleinste ook het funderingsherstel van een particuliere woning kan zijn. Het grootste project vorig jaar was de Markermeerdijken van Amsterdam tot Enkhuizen, waar de hele waterkering wordt versterkt. “Maar we werkten ook mee aan de A9 bij Badhoevedorp en Amstelveen, en aan de kademuren in Amsterdam en Den Haag. Dat zijn omvangrijke projecten.”
Van ’t Hek praat via videochat, een methode die nog geen gemeengoed was toen het vorige interview plaatsvond, vlak voor de coronacrisis. Hij weet nog hoe onzeker de beginfase van deze crisis was en dat aanpassingen de nodige creativiteit verlangden. In dat jaar liepen de opbrengsten terug, van 125 miljoen naar 112 miljoen euro, maar in de jaren erna stegen ze opnieuw naar 156 miljoen euro. In het afgelopen jaar kreeg de groep echter weer een knauw: de omzet viel terug naar 137 miljoen euro. Van ’t Hek had veel last van uitgestelde projecten. En
de kosten waren behoorlijk toegenomen.
“Wij gebruiken veel stalen damwanden en met name de staalprijzen waren in 2022 ontploft. Dat scheelde in 2023 procenten omzet. Ons resultaat voor belastingen voor 2023 is rond de 6 procent en daarmee echt wel wat lager dan in de voorgaande jaren, maar wat ons betreft gewoon gezond. Ik denk dat het dit jaar uitkomt op een procent of 4, dus nog een tandje minder. We hebben zo’n vierhonderd mensen in dienst, dan werken die cao-verhogingen wel door. En tegelijkertijd, als ik kijk naar 2025, dan ben ik ronduit positief. Ons orderboek ligt nu ruim boven de 100 miljoen. Bouwbedrijven raken hiervan in paniek, die willen één, twee of drie keer de jaaromzet, maar wij als onderaannemer zijn gewend een orderboek met vier tot zes maanden aan werk te hebben. Dit is acht maanden werk.”
Hij ziet dat de hogere rente én de onzekerheid in de huizenprijzen én de hogere bouwkosten zorgden voor stagnatie. Nu verbetert het sentiment bij de nieuwbouw, is de rente weer gezakt en zijn de materiaalprijzen een stuk gedaald. “Als ik kijk naar de inkoop van stalen damwanden, dan liggen ook die prijzen weer op een gewoon niveau.”
Hij merkt ook dat de stikstofkwestie behoorlijk op de achtergrond is geraakt. “Ik heb zelf niet helder of dat komt doordat de soep toch minder heet wordt gegeten dan een paar jaar geleden, of dat we het gewoon beter onder controle hebben. Projecten staan in ieder geval veel minder vaak on hold vanwege stikstof.”
Wel krijgt Van ’t Hek steeds vaker van klanten, met name waterschappen, het verzoek of de bouw emissieloos kan. “Daar investeren we volop in, maar het materieel waar wij mee werken is de zwaarste categorie – wat anders dan een graafkraan, zeg maar en dat is niet eenvoudig te elektrificeren. Emissieloos brengt dus de nodige uitdagingen. Aan de andere kant zien we ook projecten ontstaan zoals het heien van een landstation voor een windmolenpark, dat energie verdeelt over de hele regio.”
De rapportage over de CO2-uitstoot, verplicht vanwege de Europese CSRD-verordening, pakt Van ’t Hek op met de heibranche. “Als branchevereniging hebben we gezegd dat we dit samen willen
‘We
doen, om te voorkomen dat ieder bedrijf apart een discussie moet voeren. We willen zorgen voor eenduidige rapportage. Kleinere heibedrijven proberen we vanuit de branche te ondersteunen.”
De heibranche is heel erg gefragmenteerd, vertelden de neven vier jaar geleden al. Er zijn veel aanbieders wat voor inke concurrentie orgt. Er hebben sindsdien veel verschuivingen plaatsgevonden”, vertelt Ted, “maar er zijn ook veel nieuwe bedrijven bijgekomen, dus per saldo is de situatie hetzelfde gebleven. Er is in elk geval voldoende werk en, niet onbelangrijk, ruimte om te investeren in nieuw materieel en innovatie.”
Bestaat de wens om een rol als hoofdaannemer te krijgen dan nog? “Nee - of laat ik het zo zeggen: we voelen ons een klein beetje hoofdaannemer, omdat we met de volledige bouwkuipen ons palet zijn gaan uitbreiden en daarmee een groter deel uitvoeren in de onderaanneming. Maar we hebben besloten dat we ons in de rol van onderaannemer het prettigst voelen.”
Rotsen
In Brazilië, dat Ruud in 2020 een interessante markt noemde, is het bedrijf nog maar sporadisch actief. Wel staan er diverse machines in het Caribisch gebied. “We zijn continu aan het werk in Curaçao, Sint-Maarten en Suriname. Ten eerste wordt daar meer gebouwd en ten tweede krijgt heien er een steeds grotere rol. In Nederland weten we al honderd jaar: als we wat bouwen, moet er waarschijnlijk worden geheid. Wat overigens vijftig jaar geleden nog niet zo was, maar tegenwoordig onderheien we bijna elk kippenhok. In het Caribisch gebied hebben ze ook een heel wisselende grondslag. Tot nu toe konden ze bijna altijd op rotsen bouwen; die rotsen zijn nu op. Het volgende hotel, het volgende appartementencomplex of een uitbreiding van de haven komt op drassige grond. Wij zijn dat soort klussen gewend en dat doen we in het Caribisch gebied veel voor lokale partijen. Dat zijn mooie markten waarin we ons kunnen onderscheiden.”
In 2025 bestaat het bedrijf tachtig jaar. De volgende generatie komt al om de hoek kijken. “Het is heel leuk, ik had vanmorgen een overleg met mijn neven en wij zijn lid van FBNed, de Nederlandse vereniging van familiebedrijven – al jaren – en die organiseert nu ook bijeenkomsten voor zogenaamde explorers, familieleden vanaf achttien jaar. Bij ons is de oudste van de vierde generatie net achttien geworden. Hij werkt hier op de zaterdagen en in de vakanties. We hebben gezegd dat het leuk zou zijn als hij deze bijeenkomsten gaat bijwonen.”
De bedoeling is om het bedrijf door te geven aan de vierde generatie. Dat zijn elf telgen, aldus Ruud. “En de jongste moet nog vier worden.”
VERBIND DE BOUWPLAATS MET KANTOOR
Met de AFAS Pocket app heb je de belangrijkste informatie op de bouwplaats altijd bij de hand. De belangrijkste acties voer je zo direct én eenvoudig
VOOR OP DE WERKPLAATS
Ontvangsten registreren
Projectdossier
Werkbonnen
Standopname
Uren boeken
VOOR DE HR-ADMINISTRATIE
Declaraties
Loonstroken
Persoonlijke gegevens
Taken en signalen
Verlof
Ziek melden
Bouwbedrijf Vrolijk
Hoofdkantoor Breda
Omzet 130 miljoen
Aantal medewerkers 108
Activiteiten utiliteitsbouw, woningbouw, renovatie en onderhoud
Bestuursvoorzitter Karel Vrolijk
Bouwbedrijf Vrolijk heeft tien turbulente jaren achter de rug. In 2014 was de omzet nog 20 miljoen euro. Vervolgens zag de onderneming, die met name grote logistieke gebouwen zoals distributiecentra en fabriekshallen ontwikkelt en realiseert, de omzet toenemen naar 181 miljoen euro. In 2020 vielen de inkomsten terug naar 158 miljoen. In het jaar daarna, waarin ze verhuisden van Moerdijk naar Breda, verdiende Vrolijk het recordbedrag van 284 miljoen euro. In 2022 zakte de markt van logistieke gebouwen weer in en daalde de omzet naar 237 miljoen euro. Een jaar later liep die nog verder terug naar 130 miljoen, een winstdaling van 45 procent. Daardoor zakt Vrolijk naar de laatste plaats in de top 50 van dit jaar.
Baggerbedrijf De Boer
Hoofdkantoor Sliedrecht
Omzet 135 miljoen
Aantal medewerkers 261
Activiteiten baggeren, waterbouw, zandhandel
Bestuursvoorzitter Kees van de Graaf
Terug van weggeweest in de top 50: Baggerbedrijf De Boer. Na een afwezigheid van drie jaar staat dit Sliedrechtse bedrijf er weer in, en wel op plaats 49. Dat is het resultaat van een omzetstijging van dik 18 procent. Onder de streep boekte de onderneming ook inke vooruitgang. De nettowinst steeg van 1,3 naar 10,3 miljoen euro. De Boer noemt zichzelf een middelgroot baggerbedrijf, dat neemt niet weg dat inmiddels 80 procent van de omzet van buiten Nederland komt. Zo worden er zelfs projecten uitgevoerd ‘down under’ – aan de andere kant van de wereld – en in Suriname. Naast baggeren verdient De Boer ook geld met de handel in zand en grind, wat vorig jaar ruim 23 miljoen euro aan omzet opleverde.
‘Risico’s schuilen in dit land vaak niet in de techniek, maar in alles daaromheen’
Peter Berdowski, ceo Boskalis (pag.36)
De aanvoerders van de Cobouw50
2.
4.
7. Job Dura Bestuursvoorzitter Dura Vermeer
12. Henri van der Kamp Algemeen directeur Van Gelder Groep
17. Hein Trebbe Algemeen directeur Trebbe Groep
22. Robert van Boldrik Algemeen directeur VB Groep
9. Albert ten Brinke Algemeen directeur Ten Brinke Group
43. Robert Steenbrugge Algemeen directeur Stebru Bouwgroep
48. Ted van ‘t Hek Directeur Van ‘t Hek Groep
27. Jonathan Schagen Bestuursvoorzitter Schagen Groep
29. Gerrit-Jan van de Pol Algemeen directeur GMB Holding
30. Robbert van Helvoirt Algemeen directeur Bouwers met Visie
26. Hans ter Steege Algemeen directeur Ter Steege Holding
28. Harry van Zandwijk Bestuursvoorzitter Daiwa House Modular Europe Jan Snel
ACHTERGROND
Private equity in de top 50
PRIVATE EQUITY SLUIPT DE BOUW BINNEN
Investeerders hebben de laatste jaren op grote schaal aandelen van Nederlandse bouwbedrijven buitgemaakt. Zes bedrijven uit de Cobouw50 zijn (deels) in handen van private-equityhuizen. “Het gaat om waardecreatie.”
Private-equitybedrijven IceLake, Waterland, HAL, Parcom, PNO Pactum en Triton kochten zich de afgelopen jaren in bij grote Nederlandse bouwondernemingen. De grootste transacties deed HAL Investments. De Rotterdamse investeringsmaatschappij nam in 2020 alle aandelen van Van Wijnen (1,2 miljard euro omzet) over. HAL veroverde de afgelopen jaren ook alle beursgenoteerde aandelen van maritieme dienstverlener Boskalis (4,2 miljard euro omzet en nummer 3 in de Cobouw50) en is al sinds 1999 aandeelhouder (94 procent) bij TABS Holland, het moederbedrijf van houtbedrijven PontMeyer en Jongeneel (917 miljoen euro omzet).
Daarmee is HAL de grootste private-equitypartij die actief is in de bouw. De aandelen van Van Wijnen werden door HAL gekocht van groot-
aandeelhouder Klaas de Leeuw (57 procent), die achter in de zeventig was, en van Rabobank (43 procent). “HAL is een ander type aandeelhouder, maar het is ook een familiebedrijf dat er langjarig in staat en niet snel geld wil verdienen”, wist de nieuwe ceo Peter Hutten, nadat de deal beklonken was. “Ze zien dat ze met Van Wijnen een hele majeure rol in de bouwwereld kunnen spelen.”
Van Wijnen was op dat moment een gloednieuwe, kostbare woningfabriek in Heerenveen aan het opzetten en verwachtte er veel van. “Dankzij HAL zijn we kapitaalkrachtig”, zegt een woordvoerder van het bedrijf.
Met private equity – in goed Nederlands: privaat vermogen kunnen financiers buiten de aandelenbeurs om bedrijven financieren. Private e uit financiers kopen aandelen in een onderneming, waardoor er geld in het bedrijf komt. Met
Tekst Marc Doodeman Beeld Peter Hilz / ANP
dat geld kan worden geïnvesteerd. Private-equitypartijen halen hun geld op bij pensioenfondsen, verzekeringsmaatschappijen en/of vermogende particulieren.
Groeiplannen
Onderhoudsbedrijf Elk Groep, dit jaar voor het eerst in de Cobouw50, gebruikt private equity voornamelijk voor overnames. Directeur Roel van Elk wil met Elk Groep een van de grootste en innovatiefste onderhoudsbedrijven van Nederland worden. Hij was in 2017 eerst in zee gegaan met private-equitypartij O2 Capital Partners. Hij nam daarna drie onderhoudsbedrijven over. Maar Van Elk wilde meer.
Hij zag dat er een consolidatieslag op de onderhoudsmarkt gaande was. De Wijchenaar had een grotere private-equitypartij aan zijn zij nodig. Waterland werd in 2023 de nieuwe verstrekker van privaat vermogen en nam een meerderheidsbelang in Elk Groep. Het in Bussum gevestigde Waterland beheert volgens een recente inventari-
DE INVESTEERDERS
HAL is de grootste investeerder in de Nederlandse bouw. Het bedrijf heeft een nettovermogen van 13,6 miljoen euro en dankt zijn naam aan de scheepvaartmaatschappij Holland Amerika Line. In 1989 werden de laatste onderdelen van dit bedrijf verkocht. Met de opbrengst begon HAL Investments haar investeringsactiviteiten. Waarom HAL veel in de bouw investeert is onduidelijk.
Net als de meeste privateequitypartijen is het bedrijf dat onder leiding staat van Martijn van der Vorm niet zo happig op publiciteit. ‘Ons beleid is geen commentaar te geven’, reageerde HAL op vragen van Cobouw. Praatgraag is IceLake ook niet. Over het private-equityhuis dat in Amsterdam-Zuid is gevestigd, is weinig bekend. Op verschillende mails van Cobouw kwam geen antwoord.
satie van het FD een geïnvesteerd vermogen van ruim 14 miljard euro en deed daarmee zo’n 1.100 overnames. Deze bedrijven zijn samen goed voor 21 miljard euro omzet. Met zo’n partij kon Elk Groep uit de voeten.
IceLake Capital is een andere opvallende private-equitypartij die grote stappen in de bouw maakt. Deze in Amsterdam gevestigde investeerder kocht in 2022 onderhoudsbedrijf Constructif uit Dordrecht (nummer 36 Cobouw50, 183 miljoen euro omzet) en in 2024 Willems Vastgoedonderhoud uit Rotterdam (96 miljoen euro omzet).
Constructif is een relatief nieuw bedrijf dat in 2018 is ontstaan door de fusie van De Kwaasteniet Aannemersbedrijf en Groenendijk PGN Bouw. In de jaren erna werden Vermeulen uit Rijen en Krämer Groep uit Utrecht ingelijfd.
Willems Vastgoedonderhoud was dit jaar ook ontvankelijk voor geld van buiten. Het Rotterdamse familiebedrijf verkocht een meerderheidsbelang aan IceLake. We hebben groeiplannen, zei directeur Sjors Willems in juni van dit jaar tegen
Het in Bussum gebaseerde private-equitybedrijf Waterland is transparanter. Het bedrijf van oprichter Rob Thielen beheert 14 miljard euro vermogen en is eigenaar van onder andere biefstukketen Loetje en vakantieparkenbedrijf Europarcs. Over de Amsterdamse investeerder Parcom is bekend dat die sinds 1982 in ruim 160 (internationale) bedrijven geld gestoken heeft. De Parcom-bedrijven
hebben gezamenlijk een omzet van 6 miljard euro. PNO Pactum is de persoonlijke vennootschap van ondernemer Frans van Haren, die vaak met KlokGroep zaken doet. Van Haren is een dorpsgenoot van Ton van der Klok, directeurgrootaandeelhouder van KlokGroep. Triton, dat dit jaar met VolkerWessels zaken deed, is een internationaal privateequityhuis dat 18 miljard euro heeft geïnvesteerd.
‘Wij voeren de directie en doen de dagelijkse aansturing, daar verandert niets in’
Cobouw. “Wij willen aan de vraag van opdrachtgevers voldoen. De projecten worden complexer en om daar een juist antwoord op te kunnen geven, hebben we een bepaalde omvang en kennis over nieuwe onderwerpen nodig.”
De private financiers
Die omvang lijkt er te komen. IceLake gaat alle bouwbedrijven die het de afgelopen drie jaar heeft gekocht samenbrengen in één bedrijf: Circreate. Dat wordt meteen een van de grotere onderhoudsbedrijven van Nederland. Constructif en Willems worden de belangrijkste merken van dit bedrijf. Andere bedrijven van het nieuwe onderhoudsconcern zijn bouwbedrijf Vermeulen, Verhoeven Vastgoedverbeteraars, installatiebedrijf E-Install en asbestbedrijf Roessen & Roessen. De totale omzet lijkt vooralsnog ergens rond de 300 miljoen euro uit te komen. Roy van Eijsden, die tot mei van dit jaar ceo was bij Ballast Nedam International, wordt de ceo. Erik Stam verdwijnt bij Constructif van het toneel.
Parcom is een kleiner private-equityhuis dat in 2022 toesloeg in de bouw door een belang te nemen in Bouwgroep Dijkstra Draisma. Het bedrijf van Biense Dijkstra was een van de eerste bouwbedrijven die investeerde in een gerobotiseerde fabriek en in geprefabriceerde woningen die gasloos en circulair zijn. De kapitaalinjectie die met de aandelenoverdracht gepaard ging, zou volgens de bouwdirecteur worden gebruikt om de Friese bouwgroep verder uit te bouwen. Parcom was ook een tijdje voor 70 procent eigenaar van Jan Snel,
maar verkocht dat belang begin 2021 aan de Japanse bouwreus Daiwa.
De grootste private-equitytransactie van dit jaar in de Nederlandse bouw komt op naam van investeerder Triton. Dat bedrijf kocht drie bedrijven van VolkerWessels: Visser & Smit Hanab, Homij Technische Installaties en VW Telecom, samen goed voor een omzet van zo’n 0,9 miljard euro. De bedrijven passen niet bij de strategie van het grootste bouwbedrijf van 2023, dat zich wil concentreren op bouw, vastgoed en infra. Triton, een van oorsprong Zweedse investeerder, is sinds 2017 ook eigenaar van technisch dienstverlener Unica.
PNO Pactum lijkt de kleinste private financier. In 2022 kocht de investeerder 45 procent van de aandelen van de grote ontwikkelende bouwer Adriaan van Erk. KlokGroep (nummer 14 van de Cobouw50) kocht het leeuwendeel: 55 procent.
PNO Pactum is ook bij 15 tot 20 procent van de grondposities van KlokGroep mede-eigenaar.
PNO Pactum is de persoonlijke vennootschap van Frans van Haren, voormalig eigenaar van betonbedrijf Excluton uit Druten.
De opkomst van private-equitypartijen wordt ook gemerkt in de bestuurskamers van grote bouwbedrijven die zelf op overnamepad zijn. De investeerders kapen bouwondernemingen soms voor de neus van grote bedrijven weg, vertelde TBI-ceo Bart van Breukelen eerder dit jaar. TBI was in de markt om een groot onderhoudsbedrijf in te lijven. Het bouwconcern werd echter “agressief” afgetroefd door een private-equitypartij. Die
aarzelde niet om een voet tussen de deur te zetten, terwijl TBI nog in gesprek wilde met de overnamekandidaat.
De eigenaren van het onderhoudsbedrijf dat in zee ging met private equity gaven bovendien de voorkeur aan een biedingsproces. De TBI-ceo: “Daar zijn wij niet zo enthousiast over.” Van Breukelen probeerde het bedrijf tevergeefs te overtuigen met de belofte dat het onderhoudsbedrijf onder de hoede van TBI, dat in handen is van een stichting, het ondernemerschap en de “ziel van de onderneming” zou kunnen behouden.
“Dat is voor ons ook een voorwaarde geweest”, reageert Sjoerd Willems van Willems Vastgoedonderhoud als hem de casus wordt voorgelegd. Hoe hij dat afgesproken heeft met IceLake Capital? “We hebben contractuele afspraken gemaakt. Wij blijven de directie voeren en de dagelijkse aansturing van het bedrijf doen. Daar verandert niets in.”
Roel van Elk van Elk Groep wil waken voor een verkeerd beeld van private equity. Waterland gaat volgens hem voor continuïteit. Natuurlijk, geeft hij toe, “ieder bedrijf moet geld verdienen.”
Maar het slechte imago van private equity is niet terecht, vindt hij. “Ze willen maatschappelijk
‘Ze willen impact maken en niet in
impact maken en niet in foute industrieën zitten.” Ze passen wel op een scheve schaats te rijden, bang dat ze zijn voor reputatieschade. Niet voor niets durven pensioenfondsen bijna 100 miljard euro in private equity te investeren, blijkt uit cijfers van DNB. Van Elk: “Wat denk je wat die pensioenfondsen doen als er maar iets van een luchtje aan hun investeringen zit? Dat is killing.” Waterland wil iets goeds doen, is de overtuiging van Van Elk. In de bouw zijn ondernemingen die op kop lopen met duurzaamheid aan de winnende hand. Daar wil private financiers een steentje aan bijdragen.
Buy and build
Waarom gewoon niet naar een bank voor een lening Dan beland je in schuldfinanciering. Dat wilde Biense Dijkstra van Dijkstra Draisma niet. “Ik heb daar heel erg over na zitten denken. Wil ik mijn kinderen en ons managementteam daarmee belasten? Nee”, zei de topman toen hij met Parcom in zee ging. Ook Roel van Elk zag een bank niet itten. Een bank gaat voor haar eigen financieel gewin.” Bovendien krijgt Elk Groep bij private-equityhuis Waterland een actieve aandeelhouder die zijn netwerk, kennis en ondernemerservaring inzet voor de groei van het bedrijf. Maar private equity heeft natuurlijk ook een verdienmodel. Nadat de aandelen gekocht zijn, krijgen de partners van Waterland niet betaald voor hun adviezen bij Elk Groep. Van Elk: “Zij hebben geen salaris of niks.” De beloning komt pas later als ze het bedrijf van de hand doen, dan krijgen ze naar rato de waardesprong van het bedrijf vergoed. Buy and build, zoals dat in private-equityland heet. Gevolgd door een winstgevende exit.
Van Wijnen-cfo Kees Wielaart bevestigt dat beeld als Cobouw eerder dit jaar een kijkje in de kostbare woningfabriek (150 miljoen euro) komt nemen. “HAL zegt eigenlijk tegen ons: ‘We hebben meer geld dan ideeën, dus kom maar op met goede ideeën.’ Het gaat om waardecreatie.”
HOPPENBROUWERS BIEDT OPLOSSINGEN VOOR NETCONGESTIE
Door netcongestie was de uitbreiding en nieuwe vestiging van Hoppenbrouwers een uitdaging. Door te kijken naar wat wél mogelijk is, kunnen beide projecten alsnog doorgaan en is de technisch dienstverlener een nieuw werkgebied rijker.
Corné de Meijer is directeur van Gebouw Gebonden Installaties (GGI), één van de vijf sinds 1 mei binnen Hoppenbrouwers actieve business units. GGI is opgezet om onder andere de groei van grootschalige, complexe en risicovolle projecten te realiseren. Veel daarvan krijgen de komende decennia te maken met netcongestie. Mede dankzij de opgedane ervaring bij een tweetal eigen projecten heeft Hoppenbrouwers nu de expertise in huis om bedrijven te ondersteunen die hiermee geconfronteerd worden.
Energie-opslagsysteem
De eerste is de uitbreiding van het bedrijfspand in Deurne. Dat wordt door toevoeging van 3550 vierkante meter dubbel zo groot. Het bleek echter niet mogelijk om op korte termijn de beperkte netaansluiting van maximaal 3 x 80 ampère te verzwaren. Als alternatief is nu gekozen voor een energie-opslagsysteem van 200 kWh en 400 zonnepanelen. Verder zorgt een elektrische warmtepomp voor duurzame verwarming. De oplevering staat gepland voor januari 2025.
ORGANISATIESTRUCTUUR
Sinds mei van dit jaar heeft Hoppenbrouwers een meer marktgerichte structuur met vijf business units: Gebouw Gebonden Installaties (GGI), Industriële Automatisering (IA), Building Service (Technisch Beheer, Kort Lopende Projecten, Beveiliging), Woningbouw en Hoppenbrouwers Thuis (totaalaanpak in techniek voor thuis). Deze strategische verandering stelt de allround technisch dienstverlener in staat om gerichter in te spelen op zowel veranderende klantbehoeften als op de marktomstandigheden door energietransitie en technologische ontwikkelingen. Met de meer marktgerichte organisatiestructuur wordt de projectaanpak scherper en klantgerichter en kan Hoppenbrouwers een wendbare organisatie blijven. Daarmee legt het tevens een stevig fundament onder de ambitieuze doelstelling om 1 miljard omzet in 2030 te realiseren en verder te bouwen aan de landelijke dekking.
De netcapaciteit is net genoeg voor één warmtepomp en een laadpaal. Door bestaande oplossingen te combineren én een slim energiemanagementsysteem (EMS) in te zetten gaat het toch lukken.
Slim energiemanagementsysteem
Het tweede goede voorbeeld is de nieuwe vestiging in Dongen. Want ga er maar aan staan: Een gebouw van 2.500 vierkante meter dag en nacht van stroom voorzien, terwijl de beschikbare netcapaciteit net genoeg is voor één warmtepomp en een laadpaal. Door verschillende bestaande oplossingen te combineren én een slim energiemanagementsysteem (EMS) in te zetten gaat dit lukken. Het EMS voorspelt op basis van AI-modellen niet alleen wat de verwachte vraag is, maar ook hoe het weer eruit ziet – en wat de zonnepanelen dus kunnen leveren. Daarnaast kijkt het naar de meest interessante momenten om energie te gebruiken: verwarmen van het pand vóór 8 uur ’s ochtends is met variabele energietarieven veel goedkoper dan verwarmen tijdens piekuren.
Vooral kijken naar wat wél mogelijk is “Wij verliezen ons niet in ‘kan niet’ en ‘mag niet’, maar zoeken steeds een manier waarop het wél kan”, zegt de Meijer. “Met behulp van onze specialisten lukt het steeds weer om passende oplossingen te vinden. Het belangrijkste is het creatief denken in de mogelijkheden die bestaande systemen bieden, in combinatie met moderne software om die systemen slim aan te sturen. Als ‘system integrator’ bekijken we de gebruiksgegevens van de klant, welke systemen voorhanden ijn en hun e cienc . Daarmee kunnen we simulaties doen en ontdekken hoeveel energie wanneer nodig is. Aan de hand daarvan doen we gerichte voorstellen, niet alleen op installatietechnisch gebied, maar vooral ook over de momenten van energiegebruik, zodat piekbelastingen worden vermeden.”
In de podcast ‘Net Wel, Net Niet’ van Hoppenbrouwers laten diverse experts hun licht schijnen op netcongestie en de daarbij horende uitdagingen, zoals energiemanagement, energiehubs en energieopslag.
Wat gaat de nieuwe Energiewet brengen?
De Meijer: “De aangekondigde nieuwe Energiewet moet het makkelijker maken om netaansluitingen te delen. Dat kan bijvoorbeeld via peer-to-peer, waarbij een tussenpersoon een eindafnemer koppelt aan een ‘actieve afnemer’, of via cable pooling, waarbij meerdere afnemers samen op één stroomaansluiting zitten. Ik hoop dat de toekomstige Europese regelgeving meer ruimte gaat bieden aan energiehubs, zodat bedrijven hun energiegebruik op elkaar kunnen afstemmen om gezamenlijk de piekbelasting te verminderen. Daarbij kunnen onze specialistische oplossingen een belangrijke bijdrage leveren.”
Dit artikel is gesponsord door Hoppenbrouwers.
ACHTERGROND
Raad van Commissarissen
DENKEN IN RAMPSPOED, BEWAREN VAN RUST
Het werk van commissarissen verandert. Een goede commissaris inspireert, vermijdt ‘governancedrift’ en ‘bloedgroepdenken’, stelt kritische vragen en zet zo nodig ook door. Een doortastende commissaris had een verlies van 250 miljoen euro kunnen voorkomen.
De invloed van commissarissen moet niet worden overdreven. Ze houden de koers op de lange termijn in de gaten. De directie bekijkt hoe de markt er volgend jaar uitziet en de raad van commissarissen (RvC) kijkt verder vooruit. Gaat alles goed, dan is vijf à zes keer per jaar uitvoerig praten genoeg. Maar in crisistijd is het alle hens aan dek.
Joseph Kuling was commissaris in crisistijd. Begin 2022 begon hij enthousiast in een nieuwe RvC bij Strukton en moederbedrijf Oranjewoud.
“Wij dachten toen dat het bedrijf er goed voor stond. Door de verkoop van Worksphere was er voldoende cash om de plannen waar te maken. Gaandeweg bleek dat de problematiek groter was, ernstiger dan het bestuur waarschijnlijk zelf in de gaten had.”
“Uiteindelijk moesten wij begin 2023 een beslissing nemen in het belang van de continuï-
teit, die steeds verder in het gedrang kwam.” De omstreden bestuurder Gerard Sanderink – die naast bestuurder ook eigenaar was, wat de zaak nog complexer maakte – werd geschorst. “Dat zijn natuurlijk exceptionele zaken; je hoopt die als commissaris nooit mee te maken. Gelukkig was er geen meningsverschil binnen de raad zelf.”
Toezichthouden is veelal generiek, stelt Kuling, die meerdere bestuursfuncties en commissariaten combineert. Een commissaris moet het bedrijf en het businessmodel kennen, weten waar de sterktes en zwaktes zitten, de kansen en de uitdagingen, maar bovenal: zijn de juiste bestuurders aan boord?
Toch verandert het werk. Kuling noemt de recente rechtszaak na het faillissement van musical De Tocht: hoewel een bestuurder tegen de toestemming van de commissarissen in handelde, hield de rechtbank de raad van commissarissen verantwoordelijk.
Tekst Alexander Leeuw Beeld Arie Kievit / ANP
‘De echte kunst is het stellen van de juiste vraag op het juiste moment’
Als gevolg van recente grote fiasco s in diverse branches hebben toezichthouders zich moeten professionaliseren. Ook in de bouw, dat zich kenmerkt door grote projecten, is hun werk uitdagender geworden. Commissarissen zijn aansprakelijk. Hoe kunnen ze voorkomen dat, bijvoorbeeld, 250 miljoen euro overboord wordt gegooid?
Rampen en rust
Een commissaris vraagt zich altijd af wat het rampscenario is, stelt Cees van Bemmel. Hij maakte als directeur bij Van ijnen de financi le crisis mee en gebruikt die kennis onder meer in zijn werk als commissaris bij Hurks. Hij zou de RvC een andere titel willen toebedelen: “Tegenkracht. Om de producten nog beter te maken, te sparren, en te zorgen dat mensen nog beter hun best doen.” Hij ziet dat de bouw ook in de toekomst voldoende tegenkracht kan gebruiken. “Er is volop werk. Het is een hele mooie sector, maar ook eentje die het moeilijk heeft vanwege alle procedures. De vraag is of daardoor gaten vallen. Bouwers zijn een soort circusartiesten die allemaal bordjes in de lucht moeten houden. We stikken van de regels die niet te handhaven zijn. Schaf de helft vandaag af, daar wordt het leven een stuk plezieriger van.”
OUD GEDAAN
Cobouw haalde gegevens over de commissarissen van de Cobouw50 uit CreditSafe en analyseerde deze met behulp van AI (ChatGPT). De jongste commissaris is Ted van ’t Hek, geboren in 1983 en begin dit jaar benoemd als RvC-lid bij GMB Holding. De langstzittende commissaris is Ton Krol (1946) van M.J. de Nijs en Zonen, die in 1996 werd benoemd. Wat viel ChatGPT verder op? ‘De leeftijden variëren tussen de 41 en 81 jaar, met een gemiddelde leeftijd van 64,8. Het merendeel is tussen de 60 en 71 jaar, wat erop wijst dat de meeste commissarissen zeer ervaren professionals zijn. Dit is vrij gebruikelijk, aangezien commissarissen vaak oudere, ervaren individuen zijn met een lange carrière in hun sector. Maar er zijn ook commissarissen die al op jongere leeftijd verantwoordelijkheden in toezichthoudende functies hebben gekregen.’
De bouwwereld is altijd onderhevig aan externe factoren, stelt hij. “Corona. De oorlog in Oekraïne. In zulke tijden kan een commissaris helpen de rust te bewaren. Meedenken, want zoiets heeft de directie ook nooit meegemaakt. Tijdens een crisis zeggen mensen altijd: ‘Misschien dat dit goedkomt.’ Maar laat het niet aankomen op hoop; hoop is vrijwel altijd uitgestelde teleurstelling.”
Het komt uiteindelijk allemaal neer op risicobeheersing, aldus Van Bemmel. “Ondernemers nemen risico’s, maar het moeten wel risico’s zijn waar ze grip op hebben.” Voldoende solvabiliteit helpt ook, weet hij. “Een crisis is makkelijker in te dikken als je financieel een tijdje vooruit kunt. Dus houd geld op de bank. Het is net als thuis: zorg dat je je rekeningen kunt betalen. Het is het medicijn voor elk rampscenario.”
Voor kwart miljard het schip in Een rampscenario voltrok zich bij Stichting Woonbron in de jaren nadat de woningcorporatie het stoomschip (ss) Rotterdam kocht. Woonbron kocht het in 2005 voor 1,75 miljoen euro om het te renoveren. De RvC protesteerde nauwelijks toen de kosten opliepen en de mede-investeerder eruitstapte. Bij de oplevering in 2010 bedroegen de kosten 250 miljoen euro, terwijl het schip voor slechts 30 miljoen euro kon worden verkocht.
Deze kwestie fascineert commissaris John van der Starre. “Hoe kan het nou dat zo’n hele zware raad van commissarissen – bestaande uit twee hoogleraren, een rechtbankvoorzitter en een paar exwethouders – faalde in het toezicht en een kwart miljard euro liet uitgeven?” Gedreven door zijn fascinatie en ervaringen besloot Van der Starre deze casus centraal te stellen in zijn proefschrift, dat hij in oktober verdedigde, over de oordeelsvorming in raden van commissarissen.
Zelf heeft hij de nodige ervaring als directeur en toezichthouder, naast zijn huidige werk als RvC-voorzitter van adviesbureau Moore MKW. Hij heeft “niet veel, maar wel voldoende” crisissituaties meegemaakt. “Bijvoorbeeld een situatie waarin twee aandeelhouders niet langer samen door één deur konden, waardoor ‘bloedgroepdenken’ ontstond: mensen kiezen partij en dat werkt averechts. In dit geval waren het directeurgrootaandeelhouders, dus als commissaris zit je dan in een spagaat.”
In zijn proefschrift beschrijft Van der Starre onder meer hoe intern toezicht zich ontwikkelde als gevolg van financi le crises en bedrijfsschandalen zoals Polly Peck in 1991, Enron in 2001 en Ahold in 2003. Over de frauduleus handelende top van Koninklijke Ahold schrijft hij: ‘De bestuursvoorzitter (Van der Hoeven) was meerdere jaren achtereen uitgeroepen tot ‘manager van het jaar’, maar werd in hoger beroep veroordeeld tot een geldboete wegens valsheid in geschrifte.’
In het jaar nadat Woonbron het ss Rotterdam kocht, werd de woningcorporatie ‘voor de derde keer op rij uitgeroepen tot de corporatie met de sterkste reputatie’. In de context van die tijd, zegt Van der Starre, was het ook helemaal geen idiote beslissing om dat schip aan te scha en. Corporaties werden geacht zich wat ondernemender op te stellen. Dat de RvC niet gelijk alarm sloeg bij de stijgende kosten, was dan ook niet gek. “Een van de commissarissen had daarover opgemerkt dat grote projecten vaak mislopen en drie of vier keer over de kop gaan.” Niemand voorzag het uiteindelijke fiasco.
Hij stelt vast dat ‘governancedrift’ een aspect was waarop de raad faalde. Toe icht definieer ik als het proces van continue oordeelsvorming. Je moet permanent een beeld hebben van wat er gebeurt in een organisatie, door informatie te verzamelen en te evalueren. Het kan zijn dat die informatieverzameling verzwakt, omdat een commissaris op de bestuurder of historische bedrijfsvoering vertrouwt, vanwege het trackrecord. De praktijk van het toezichthouden gaat dan afwijken van wat theoretisch gewenst is – gewenst is dat de commissaris analyseert en blijft bevragen. Dat is die drift.”
Gebrek aan kritiek
In de verslagen van de vergaderingen in kwestie, zag Van der Starre het gebrek aan kritiek – bijvoorbeeld toen de noodzaak bleek voor een asbestsanering van ruim 11,7 miljoen euro. Het bestuur van Woonbron beweerde dat de ‘onzekerheidsmarge vrijwel tot nul is teruggebracht’, maar volgens Van der Starre was dat “een onjuiste interpretatie die niet kritisch werd bevraagd door de commissarissen.” Hij zag ook dat de RvC informatie vroeg om haar onzekerheid weg te wuiven. Een mooi voorbeeld daarvan is een risicoanalyse van Deloitte, die werd gepresenteerd als een analyse door de accountant. Maar het kwam van de consultancyafdeling, die een hele andere achtergrond heeft. Geen accountant had er ooit naar gekeken. Het onderzoek was bovendien uitermate beperkt: er was met slechts een kleine kring van medewerkers bij Woonbron gesproken. Sommige problemen begonnen al voor de investering.
‘Tegenwoordig moet een commissaris veel bewuster zijn’
toe werd een beetje bijgestuurd, maar op geen enkel moment trad iemand op als advocaat van de duivel.” Het terugtrekken van de medeinvesteerder had een signaal kunnen zijn – een indicatie dat het project financieel niet aantrekkelijk was. “Een van de commissarissen stelde wel kritische vragen, maar zette niet door. Dit was een moment geweest om dat wel te doen.”
“Woonbron was tot stand gekomen door verschillende fusies van woningcorporaties. Bij een van die fusies was door een con ict het bloedgroepdenken ontstaan, met het vertrek van de bestuursleden tot gevolg. Om bloedgroepdenken te voorkomen, werd het een ongeschreven regel om niet buiten de vergadering over zaken te discussiëren. Het gevolg was dat alles besproken moest worden in strak geplande vergaderingen van tweeënhalf uur, waardoor kritische beschouwing achterwege bleef. Dan kun je de toezichthoudende rol niet adequaat vervullen.”
Rationaliteit en emotie
Gangbare theorieën over intern toezicht benadrukken rationaliteit, maar de casus van het stoomschip toont volgens Van der Starre ook het belang van de emotionele aspecten. “Irritatie goed kanaliseren door te zeggen ‘Ik ben het er niet mee eens’ verbetert de oordeelsvorming. Maar het kan escaleren. Een mooi voorbeeld bij het ss Rotterdam was de commissaris die vanwege zijn toch wat kritische houding niet meer werd herbenoemd. Hij besloot gelijk niet meer terug te keren, terwijl hij nog een vergadering had kunnen bijwonen. Emotie is dan niet de beste raadgever.”
Een belangrijk punt in Van der Starres analyse is dat er geen rampscenario (in zijn woorden: geen worst-case scenario) werd geformuleerd. “Het was allemaal hosanna. Af en
Zo blijkt hoe het vak van commissaris met de jaren is veranderd, merkt Van der Starre. “Vroeger was het een karikatuur: iemand die op de vergadering een envelop met vergaderstukken opende om te kijken wat er moest worden besproken. Leuk voor op een cv. Tegenwoordig moet een commissaris veel bewuster zijn. Het vraagt zowel technische kennis als cognitieve, motivationele en emotionele vaardigheden. Je leert het niet uit boekjes, maar door het internaliseren van vakbekwaamheden.”
Rolvast
“Natuurlijk kom je goede en minder goede commissarissen tegen”, zegt Joseph Kuling, die in 1997 aan zijn eerste commissariaat begon bij een lokale Rabobank. “Ook voor die tijd werkte ik altijd met commissarissen.” Goede commissarissen zijn volgens hem scherp, rolvast, en uitdagend. “Ik vind het zelf bovendien belangrijk dat ze hun bestuur inspireren. Dat ze innovatief zijn, met nieuwe ideeën komen en stappen durven te zetten met de onderneming. De echte kunst is het stellen van de juiste vraag op het juiste moment.”
Nadat de RvC van Oranjewoud en Strukton, waar Kuling op dat moment deel van uitmaakte, besloot om Sanderink in 2023 te schorsen, bleek de situatie nog ernstiger dan de commissarissen al vermoedden. “Het onderzoek door de Ondernemingskamer loopt nog, we moeten zien wat daaruit komt, maar we hebben nu een bedrijf dat langzaam maar zeker weer de goede kant opgaat. De nieuwe bestuurders hebben veel goede besluiten genomen en het is hun verdienste dat onze medewerkers weer trots kunnen zijn. Achteraf ben ik heel blij dat we hebben ingegrepen.”
NIEUWE GENERATIE GROENE DAKRAMEN VAN FAKRO OP ALLE FRONTEN VERBETERD
Greenview is de dakramenlijn die Fakro vanaf 1 januari in Nederland introduceert. Met de nieuwe generatie dakramen komt het doel van volledig klimaatneutraal produceren dichter binnen bereik voor de dakramenleverancier.
Op het eerste gezicht lijken de nieuwe dakramen misschien niet heel verschillend. “Toch is het hele ontwerp op de schop gegaan”, zegt commercieel directeur Bart Peters van Fakro Nederland. “Vrijwel alle onderdelen zijn opnieuw ontworpen en verbeterd.” Dat vernieuwde ontwerp zorgt voor een betere thermische isolatie en geluidsisolatie en een strakker design.
Ergonomie en montage verbeterd Ergonomisch zijn de dakramen ook verbeterd, wat onder meer blijkt uit de nieuwe handgreep en de aangepaste bediening van het ventilatiesysteem. Verder zijn de ramen makkelijk te monteren en beter losmaakbaar. Ook de kleurstelling is aangepast om beter aan te sluiten bij de kleuren van op dit moment veel gebruikte dakpannen. Het huidige ombergrijs (RAL 7022) als standaardkleur voor de buitenprofilering maakt straks plaats voor antracietgrijs
UNIVERSELE MATEN
De nieuwe Greenview-dakramen hebben dezelfde afmetingen, zodat klanten de huidige Fakroramen probleemloos kunnen vervangen door de nieuwe generatie. Er is alleen één verschil, vertelt commercieel directeur Nederland Bart Peters. “We hebben onze sponningmaten aangepast, zodat ze nu universeel zijn.” De sponningmaten zijn dan gelijk aan die van de meest voorkomende dakramen. Dit zorgt ervoor dat je de binnenaftimmering van het te vervangen dakraam kunt laten zitten. Een stuk minder werk dus.
(RAL 7016). De kleur van de binnenafwerking verandert van gebroken wit (RAL 9010) naar signaalwit (RAL 9003).
Verspilling voorkomen
Vanaf 1 januari 2025 stapt Fakro over op de productie van de nieuwe dakramenlijn. De bestaande dakramen zullen echter ook nog een korte periode leverbaar blijven om de voorraden op te maken en zo verspilling te voorkomen. Hoewel de gevolgen voor klanten nauwelijks merkbaar zijn, is Fakro achter de schermen al geruime tijd bezig met de voorbereidingen van de lancering van de Greenview-dakramen. Zo zijn de productielijnen aangepast met nieuwe machines, worden artikeldata overgezet en is er een logistiek plan gemaakt voor een soepele overgang van de oude naar de nieuwe producten.
Go Green
De lancering van de nieuwe dakramenlijn
Greenview betekent voor Fakro een logische vervolgstap die past binnen de bedrijfsfilosofie
Go Green. Peters: “Die staat voor alle inspanningen die Fakro dag in dag uit verricht om het beter te doen voor mens, milieu en maatschappij. Wij werken met reële doelen en we doen niet aan greenwashing. Dat past niet bij onze mentaliteit.”De afgelopen jaren is dankzij die aanpak al veel vooruitgang geboekt. Bijvoorbeeld door duur ame grondsto en te gebruiken (zoals FSC Mix hout of kunststof dat bestaat uit gemiddeld 63 procent gerecycled PVC), alle producten te voorzien van een materialenpaspoort en steeds vaker verpakkingsloos aan te leveren. De Greenview-dakramen worden net als de bestaande ramen opgenomen in de Nationale Milieudatabase, maar dan met weer een iets betere milieuscore.
Goede werkomstandigheden Ook in de productie, distributie en montage heeft Fakro veel gedaan om minder water en energie te gebruiken, afval en transportbewegingen te minimaliseren en om het installeren makkelijker en lichter te maken. Goede werkomstandigheden zijn eveneens een belangrijk onderdeel van de Go Green filosofie egt Peters. “We hebben oog voor de mens, zowel intern als extern. De kern is dat iemand die bij Fakro werkt zich veilig en gezond moet voelen en prettig moet kunnen werken. Dat roepen we niet alleen, maar we stellen jaarlijks doelen die terug zijn te vinden in de MVO-rapportages van zowel Fakro Nederland als van Fakro Polen. Elk jaar kijken we wat we weer meer kunnen doen om een prettige werkgever te zijn en naar buiten toe om het werk voor de verwerkers lichter te maken.”
Dit artikel is gesponsord door Fakro.
Het vernieuwde ontwerp zorgt voor een betere thermische isolatie en geluidsisolatie en een strakker design.
EUROPESE BOUWGIGANTEN
De 35 grootste bouwondernemingen van Europa zijn samen goed voor ruim 400 miljard euro omzet. Wie zijn het? En op welke plek staan de Nederlandse bouwreuzen?
Tekst Joost Zwaga Visualisatie Aico Turba
Grootste bouwers van Europa x miljard euro
1 Vinci Frankrijk 68,8
2 Bouygues Frankrijk 56,0
3 ACS Spanje 39,0
4 Hochtief Duitsland 27,7
5 Eiffage Frankrijk 21,8
6 Strabag Duitsland 17,7
7 Colas Frankrijk 16,0
8 Skanska Zweden 13,7
9 Saipem Spa Italie 11,9
10 Balfour Beatty Engeland 11,4
11 Webuild Italie 9,9
12 FCC Spanje 9,0
13 Ferrovial Spanje 8,5
14 Acciona Spanje 8,1
15 Volker Wessels Nederland 6,8
16 Porr Oostenrijk 6,6
17 Barrat Engeland 6,3
18 BAM Nederland 6,3
19 Mytilineos Griekenland 5,5
20 Peab Zweden 5,1
21 NCC Zweden 5,0
22 Sacyr Spanje 4,6
23 Bilfinger Duitsland 4,5
24 Taylor Wimpey Engeland 4,2
25 Boskalis Nederland 4,2
26 Kier Engeland 4,0
27 Besix Belgie 3,4
28 Enka Insaat Turkije 2,9
29 Jan de Nul Belgie 2,9
30 Van Oord Nederland 2,9
31 TBI Holdings Nederland 2,6
32 Ronesans Turkije 2,5
33 Yit Finland 2,2
34 Heijmans Nederland 2,1
35 Dura Vermeer Nederland 1,9
Koplopers IN DE REGIO
Niet in de top50, maar wel groot. Wie zijn het? En hoeveel omzet hebben ze? De meest opvallende bouwbedrijven per provincie.
OOK DE REGIO STOOMT DOOR
Veel regionale bouwbedrijven zagen vorig jaar hun omzet opnieuw toenemen. Wie zijn de grootste, waar zijn ze gevestigd en hoeveel zetten ze om? De regio in beeld.
Totale omzet regiobouwers
4,862 miljard euro
Marktaandeel naar omzet
100 en minder: 0,7%
100 tot 250: 5,2%
250 tot 500: 17,7%
500 en meer: 76,4%
Marktaandeel naar gecombineerde omzet x miljoen euro
Hegeman Bouwgroep Almelo 69 Hegeman Bouw & Infra Nijverdal 60
Biggelaar Velddriel 129
Burgland Dodewaard 111
NTP Hattem 104
Klaassen Dinxperlo 71
Reinbouwgroep Dieren 45
Van Norel Epe 45 Rots Aalten 39
Breijer Rotterdam 133
Vink Bouw Nieuwkoop 111
Van Herk Sliedrecht 102
Smits Vastgoedzorg Rotterdam 98
Blokland Hardinxveld-Giessendam 98
ABB Sliedrecht 91
Van Omme & de Groot Rotterdam 85
Van den Herik Sliedrecht 76
Van Grunsven Erp 118
Den Ouden Schijndel 110
Martens en Van Oord Oosterhout 88
BVR Roosendaal 84
De Kok Bergen op Zoom 78
Knaapen Son 77
Krinkels Breda 73
Barli Uden 73
Vaessen Raamsdonkveer 63
Cornelissen Zeeland 59
Van Herpen Heesch 52
Remmers Tilburg 51
Van Schijndel Ge en 49
Hoedemakers Rosmalen 47
Holding de vier Ambachten Sas van Gent 117
Fraanje s-Heer Arendskerke 104
Peters Middelburg 73
Van de Kreeke
Nuth 90
Mertens Weert 72
Willems Venlo 59
Grausbouw Hoensbroek 34
Arno Hokke
Directeur | Van Herk Groep
INTERVIEW
Van Herk Groep
‘WIJ BEGINNEN ALTIJD MET LUISTEREN’
Groei is geen primaire doelstelling van de Van Herk Groep uit Sliedrecht. Wel snel, betaalbaar en duurzaam bouwen, met – altijd – de eindgebruiker in het achterhoofd. “Mensen gaan bij ons vóór gebouwen. Dat zit in onze cultuur”, zegt directeur Arno Hokke.
Als kind ging Arno Hokke (57) tijdens de schoolvakanties vaak mee naar het werk van zijn vader, die uitvoerder was op grote bouwwerken. “Ik struinde over die bouwplaatsen en vond het allemaal prachtig en indrukwekkend.” Zo ontstond bij hem het ‘bouwvirus’. Via een carrière bij onder meer Era Bouw kwam hij in 2007 in dienst bij de Van Herk Groep. Aanvankelijk als technisch directeur bij Bouwonderneming Stout en sinds 2020 als bestuurder van de Van Herk Groep, die drie werkmaatschappijen omvat: projectontwikkelaar Herkon, bouwonderneming Stout en bouwbedrijf Lagendijk & Stout.
Eigen vermogen
Met in 2023 een omzet van ruim 100 miljoen euro, een winst van 6 procent en een solvabiliteit van procent is de Van erk Groep een financieel
gezonde onderneming. Bij het bedrijf werken circa 125 mensen, waarvan ongeveer veertig in de uitvoering. De ge onde financi le positie maakt het mogelijk dat de groep kan investeren in innovatie en het ontwikkelen van nieuwe bouwconcepten. Het succes komt volgens Hokke mede voort uit de samenwerking tussen de drie werkmaatschappijen; ze versterken elkaar en vullen elkaar aan. “De synergie tussen onze bedrijven is heel sterk. Door de samenwerking tussen onze werkmaatschappijen kunnen we een breed scala aan projecten aan.”
Bouwonderneming Stout is de grootste en oudste van de drie werkmaatschappijen en een allround bouwbedrijf. Ze vierde vorig haar 115jarig bestaan. Stout richtte zich vanouds vooral op (grote) utiliteitsbouwprojecten, maar heeft in de laatste tien jaar de focus meer verlegd naar nieuwbouw en transformatie van woningen.
Tekst Johan Nebbeling Beeld Guido Benschop
‘Voor een gebouw dat we hebben ontwikkeld er staat, zijn we zo’n zeven jaar verder’
DEELNAME DOOR PLEIJSIER BOUW
Ongeveer 60 procent van de omzet komt nu uit die sector. Een kwestie van risicospreiding om schommelingen in de markt beter op te vangen, aldus Hokke. “Er is altijd wel een sector waarin het beter gaat dan in andere.”
Projectontwikkeling
Stout is dankzij de nauwe samenwerking met Herkon, opgericht in 2000, ook een zelf ontwikkelende aannemer. “Met Herkon genereren we onze eigen projecten, die vervolgens door Stout en Lagendijk & Stout worden uitgevoerd. Zo verbreden we onze markt en versterken we onze marktpositie en kunnen we projecten en e ci nt en tegen lagere kosten uitvoeren”, aldus Hokke.
Bouwonderneming Lagendijk & Stout, dat in 2021 door de Van Herk Groep werd overgenomen, is kleiner en meer op de lokale markt actief. Het richt zich naast kleinere nieuwbouwprojecten op onderhoud en renovatie.
Hoewel Stout en Lagendijk & Stout ieder hun eigen marktsegment bedienen, werken ze vaak samen. Hokke: “De dynamiek tussen de types projecten van Stout en Lagendijk & Stout verschilt enorm, vandaar die scheiding tussen de bedrijven. Maar ze vullen elkaar ook aan, waardoor we als allround bouwbedrijf een brede markt kunnen bestrijken.”
Grootaandeelhouder Ad van Herk heeft zijn meerderheidsbelang in de Van Herk Groep verkocht aan Pleijsier Bouw uit Genemuiden. Daarmee komt na 36 jaar een einde aan de betrokkenheid van Ad van Herk bij de onderneming. De Van Herk Groep zal na afronding van de transactie onder leiding blijven staan van de huidige directie, die de resterende aandelen in handen heeft. De identiteit en zelfstandigheid van de dochterbedrijven blijft ook behouden. Pleijsier Bouw ziet in de overname een kans om zich te versterken in het zuidwesten van Nederland. Zelf heeft de bouwer een sterke positie in de Randstad en het midden van het land. Pleijsier maakte afgelopen jaren naam met de bouw van onder meer het nhow hotel bij RAI Amsterdam en meerdere Van der Valk hotels. Hoeveel omzet de bouwonderneming boekt, is niet bekend. In de laatste jaarrekeningen staan geen omzetgegevens vermeld. In 2022 gaf de directie aan dat de bedrijfsopbrengsten over 2021 rond de 120 miljoen euro lagen.
De Van Herk Groep brengt drie eigen woonconcepten op de markt: het Stout Huismerk, het Stout Houtmerk en – sinds kort – het Stout Huurmerk. Het Huismerk werd in 2016 gelanceerd en bestaat in de basis uit een gestandaardiseerde woning. Hokke: “De plattegronden van de woning liggen vast, inclusief leidingen, installaties en alles wat daarbij hoort. Kleine aanpassingen op het concept zijn mogelijk, maar de basis ligt vast. Daardoor kunnen we e ci nt snel en kostenbesparend bouwen. Omdat we dat proces beheersen, zijn ook onze faalkosten sterk gedaald.”
De kracht van het concept is, aldus Hokke, bovendien dat het uiterlijk van de woning kan worden aangepast aan de wensen van de opdrachtgever. “Die kan er zijn eigen stempel op drukken door een architect opdracht geven de
schil te ontwerpen die de woning een eigen uitstraling en identiteit geeft. Aan de buitenkant zie je dus niet dat het een conceptwoning is.” et Stout uurmerk is specifiek gericht op woningcorporaties die zoeken naar betaalbare oplossingen voor sociale huurwoningen. Het concept is in principe gelijk aan het Huismerk en biedt de opdrachtgever dezelfde voordelen, maar de woningen en het bijbehorende proces zijn afgestemd op de eisen en de productmarktcombinaties van de corporatiesector. “Met het Huurmerk stellen we corporaties in staat snel en betaalbaar te bouwen, zonder dat dit leidt tot saaie, eenvormige woonwijken.”
Houtmerk
Het Houtmerk komt er in de basis op neer dat het betonnen casco van een woning in het concept is vervangen door (duurzamer) hout. “We zien dat steeds meer opdrachtgevers geïnteresseerd zijn in dit duurzame aspect. Met ons Houtmerk spelen we daarop in. Daar ligt de toekomst.”
Duurzaamheid en circulariteit, signaleert Hokke, worden steeds belangrijker in de bouw en dus ook voor zijn onderneming. “We letten scherp op energiegebruik en de toepassing van biobased en circulaire materialen in onze projecten. Zo hebben we een belang in de startup Hylife Innovations, die zich richt op de energieopslag door middel van groene waterstof en energiemanagementsystemen. Zo kunnen we woningen toekomstbestendig maken en problemen zoals netcongestie helpen oplossen.”
‘Mensen gaan voor
Veel van de onderdelen van de conceptwoningen die door de Van Herk Groep worden gerealiseerd, zijn prefab-elementen. “Omdat deze in de fabriek onder gecontroleerde omstandigheden worden geproduceerd, kunnen we sneller werken en is de kans op fouten aanzienlijk kleiner”, zegt Hokke. “Wij hebben geen eigen fabriek, maar kiezen bewust voor het samenwerken met specialistische partners. Zij beschikken over de juiste expertise en beheersen het proces volledig; waardoor we oplossingen volgens de nieuwste innovaties kunnen leveren.”
Net als veel andere ontwikkelaars heeft Van Herk last van de lange doorlooptijden van projecten. “Voor een gebouw dat we hebben ontwikkeld er staat, zijn we gemiddeld zeven jaar verder. De regelgeving is complex, het verkrijgen van vergunningen kan – zeker als er bezwaren worden ingediend – jaren duren en gemeenten kampen met capaciteitsgebrek. Ook de ora en fauna wetgeving helpt niet mee. In Spijkenisse bijvoorbeeld liep een van onze ontwikkelprojecten drie jaar vertraging op, omdat er vleermuizen werden ontdekt.”
Bedrijfsverzamelgebouwen
In principe ontwikkelt en bouwt de Van Herk Groep alle soorten utiliteitsgebouwen, maar van oudsher zijn bedrijfsverzamelgebouwen een specialisme. “Bedrijfsverzamelgebouwen zijn op zich niet zo spannend, maar voor ons een interessante markt. Er komt veel marktkennis bij kijken, omdat je een product moet aanbieden dat naadloos aansluit op de wensen van de lokale gebruikers.”
De eindgebruikers staan bij de Van Herk Groep altijd voorop, zegt Hokke: “Mensen gaan voor gebouwen, is niet voor niets ons motto. Dat zit in onze cultuur en geldt ook voor onze eigen mensen. Bij een nieuw project beginnen we altijd met luisteren: wat wil de opdrachtgever met dit gebouw? Als wij bijvoorbeeld een woonzorgcentrum bouwen, willen we weten: wat voor mensen komen erin, hoe gaan ze het gebruiken, hoeveel groepen zijn er, hoe zijn de looplijnen?
Dan kun je soms met kleine maar slimme oplossingen veel bereiken. Het gaat in essentie om het managen van het verwachtingspatroon van de opdrachtgever en dat van ons. Daar zijn we in de loop der jaren heel goed in geworden.”
‘PREFAB BETON HEEFT
DE TOEKOMST’
Met een groeiend woningtekort, strengere milieueisen en de vraag naar snellere bouwprocessen is innovatie cruciaal. Eén van de oplossingen is prefab beton, dat snelheid combineert met efficiëntie en duurzaamheid. Dat maakt het aantrekkelijk voor een sector die steeds meer onder druk staat, zegt Bestcon, prefab hoogbouwspecialist in het Brabantse Best.
De geschiedenis van geprefabriceerde bouwmethoden gaat terug tot de negentiende eeuw toen industri le processen voor het eerst werden toegepast in de bouwsector. Toch kwam prefab beton pas in de tweede helft van de twintigste eeuw op grote schaal in gebruik met name in periodes van wederopbouw en snelle verstedelijking. n Nederland speelde prefab beton bijvoorbeeld een cruciale rol bij de wederopbouw na de Tweede ereldoorlog toen snel en goedkoop woningen moesten worden gebouwd om het woningtekort aan te pakken. De laatste decennia ien we een hernieuwde en stijgende interesse in prefab beton vertelt onald eurntjes algemeen directeur van Bestcon. Dit komt door de veranderende eisen op het gebied van duur aamheid energie e ci ntie en kostenbesparing maar ook door de vraag naar meer e ibele bouwmethoden en het groeiende tekort aan vakmensen in de bouw. n de woning en utiliteitsbouw bieden we als prefab beton sector namelijk een breed scala aan voordelen die aansluiten bij de huidige vraagstukken van de bouwsector. eurntjes somt de voordelen van prefab beton op. E n van de belangrijkste voordelen is de snelheid van het bouwproces. Omdat de betonnen elementen vooraf in de fabriek worden geproduceerd kunnen de bouwactiviteiten op de locatie aan ienlijk worden versneld. Dit betekent minder vertraging door weersomstandigheden en een betere planning van het bouwproces. Voor de woningbouw waar snel handelen essentieel is ge ien de huidige woningcrisis biedt prefab beton een directe oplossing om woningen sneller op te leveren onder in te boeten op kwaliteit.
Kwaliteit
n een gecontroleerde fabrieksomgeving kan prefab beton met een hoge mate van precisie worden geproduceerd. eurntjes: Dit orgt voor een constante kwaliteit van de elementen wat de duur aamheid en levensduur van de constructie ten goede komt. Er is ook veel minder afval op de bouwplaats elf. Afmetingen en vormen kunnen met precisie worden berekend wat orgt voor minder verspilling van materi-
alen. Door minder afhankelijk te zijn van weersomstandigheden en door een e ci nter bouwproces kunnen projecten sneller en met minder personeel worden gerealiseerd. Dit maakt prefab beton een kostene ci nte keu e vooral voor grote bouwprojecten oals appartementencomple en of hotels.
Vervuilers
De bouwsector is verantwoordelijk voor een aan ienlijk deel van de CO2 uitstoot wereldwijd. Daarom is er dringend behoefte aan duur amere bouwmethoden weet eurntjes. Prefab beton kan hierin een steeds belangrijkere rol gaan spelen. e bouwen voor de eeuwigheid om het te laten staan. e kunnen de elementen hergebruiken door re en demontabel te
70Lux in Zoetermeer, een project van prefab specialist Bestcon.
Door Cick Geers
Ronald Keurntjes, algemeen directeur Bestcon.
bouwen. En als we daar niet voor (kunnen) kiezen, dan kunnen we alsnog het element vermalen tot granulaat om het weer opnieuw te gebruiken. Ik durf dat wel duurzaam te noemen.”
Prefab beton kan daarnaast bijdragen aan een lagere CO2 uitstoot tijdens het bouwproces. Door eciëntere productiemethoden kunnen energieverbruik en grondsto enverspilling worden beperkt. Daarnaast ijn on e leveranciers van grondsto en met name het cement be ig om te kijken of de e grondsto en duurzamer – dus met minder CO2-uitstoot – geproduceerd kunnen worden. Ook wordt er veel onderzoek gedaan naar alternatieve bindmiddelen.”
Urgentie
De woningmarkt in Nederland staat momenteel onder druk. Het woningtekort blijft stijgen, en de noodzaak om betaalbare en duurzame woningen te bouwen, is urgenter dan ooit. De overheid streeft ernaar om jaar-
VERBETERING
Hoewel prefab beton duurzamer is dan veel traditionele bouwmethoden, blijft de industrie een energieintensief proces met een aanzienlijke CO2-uitstoot. Innovaties zoals van alternatieve bindmiddelen kunnen helpen om de milieu-impact verder te reduceren. Ook hierin haalt Keurntjes de samenwerking tussen Bestcon met Heijmans aan. “Zij hebben zichzelf een prachtige duurzame uitdaging opgelegd, die verder gaat dan het Parijsakkoord. Zij zijn daarmee de katalysator voor toekomstige ontwikkelingen. Bestcon werkt daar graag aan mee door middel van het comakership.”
Hoogbouwconcept van Heijmans
Bestcon heeft als doel om dé prefab beton specialist te zijn op het gebied van hoogbouw. “We denken mee in concepten van de toekomst en daarom zijn we er trots op dat we co-maker zijn van het constructief prefab beton concept van Heijmans; de eerste zelf ontwikkelende bouwer die hoogbouw echt conceptmatig aanvliegt”, zegt Ronald Keurntjes, algemeen directeur van Bestcon. Steenzicht in Den Haag is het eerste concrete project waarin Heijmans dit concept toepast.
lijks minimaal honderdduizend woningen te bouwen om aan de groeiende vraag te voldoen. Hoe kijkt Keurntjes naar die opgave? “Ik ben ervan overtuigd dat prefab beton hier een veelbelovende oplossing biedt. Vooral in stedelijke gebieden, waar ruimte schaars is en er snel gebouwd moet worden, biedt prefab beton kansen om projecten op een e ci nte en kostenbesparende manier te realiseren. Bij Bestcon hebben we tal van projecten gerealiseerd die dit onderbouwen. Ik noem 70Lux in Zoetermeer, Het Dok in Amsterdam en Hof 36 in Leiden. Stuk voor stuk geweldige projecten die de kracht van prefab beton in de hoogbouw onderschrijven.”
Keurntjes is overigens fan van prefab in het algemeen. “Houtskeletbouw bijvoorbeeld is momenteel hip & happening. Voor hoogbouw denk ik toch echt dat prefab beton het beste materiaal is. Bij de uitdaging die er ligt in relatie tot het woningtekort moeten we alle zeilen bijzetten. We hebben alle bouwmethoden hard nodig. Laten we vooral per project bekijken wat de beste oplossing is. We dienen tenslotte met elkaar hetzelfde doel.”
Kanttekeningen
Hoewel prefab beton veel voordelen biedt, zijn er ook enkele kritische kanttekeningen. Het transport van prefab betonnen elementen naar de bouwplaats kan bijvoorbeeld zorgen voor logistieke uitdagingen en extra kosten. Ook op het gebied van personeel zijn er zorgen. Keurntjes: “De milieuzones vormen een uitdaging. Ge lektrificeerde voertuigen lijken de oplossing, maar ook op dat gebied zijn er nog veel vragen. Hoe ver kun je bijvoorbeeld elektrisch rijden met het gewicht dat wij moeten vervoeren? En ja, het personeelstekort vraagt ook aandacht. Nu er plannen zijn om de arbeidsmigratie een halt toe te roepen, zullen we Nederlanders bereid moeten vinden. Robotisering is slechts een deel van de oplossing. Dus ook op het gebied van arbeid liggen er nog uitdagingen.”
Toch is Keurntjes positief en enthousiast over de toekomst. “Ja, de bouwopgave is groot en de uitdagingen op het gebied van duurzaamheid vragen veel van ons. Maar ik ben ervan overtuigd dat wanneer we als industrie de doelstellingen uit het Parijsakkoord kunnen realiseren, we een zonnige toekomst tegemoet gaan. Voor mij staat daarbij één ding als een paal boven water: we kunnen het niet zonder prefab beton.”
Dit artikel is gesponsord door Bestcon
110
Robbert van de Sande en Bart de Kok
Directie | De Kok Bouwgroep
INTERVIEW
De Kok Bouwgroep
‘OP EIGENWIJZE MENSEN KUN JE BOUWEN’
Tal van ondernemers bereiken ooit het punt waarop ze bese en: het bedrijf moet niet groter worden, anders verlies ik het overzicht. Voor Robbert van de Sande (50), directeur van De Kok Bouwgroep, is dat precies nu het geval.
Het bedrijf bestaat dit jaar honderd jaar en telt zo’n 180 medewerkers die hij en Bart de Kok, mededirecteur en derde generatie De Kok, allemaal van gezicht en van naam kennen. Dat is mooi. En dat moet ook zo blijven. Maar dit is wel de omvang waarbij beide directeuren, en aandeelhouders, het idee hebben dat ze het nog kunnen sturen. Dat doen ze dan ook volop. Bewust is ervoor gekozen om met eigen personeel te werken. Bart: “We draaien zo’n 80 miljoen euro omzet per jaar en je ziet dat andere partijen met een vergelijkbare omzet dat doen met de helft van de bezetting.” Alleen wordt die vervolgens aangevuld met zzp’ers, en dat wil De Kok Bouwgroep per se niet. Ze gaan ervan uit dat een ‘eigen’ medewerker zich meer betrokken voelt bij zijn werk en bij het bedrijf. “We zijn een familiebedrijf en dat is toch anders.” Veelal komen de werknemers op jonge leeftijd binnen, leren
natuurlijkerwijs hun vak en het bedrijf kennen en snappen na een paar jaar precies wat het betekent om voor De Kok te werken, aldus Bart.
De Kok Bouwgroep richt zich hoofdzakelijk op nieuwbouw, renovatie en verduurzaming, en service en onderhoud – veelal in opdracht van wooncorporaties en overheden. Deze laatste tak is ondergebracht in de vestiging in Oosterhout. Het projectmatig bouwen en renoveren vindt plaats vanuit de vestigingen in Breda en Bergen op Zoom.
Cursussen
Waar de directie vol op inzet, is de verantwoordelijkheid van de individuele medewerker. Robbert met een knipoog: “We hebben heel veel eigenwijze jongens in dienst.” Het uitgangspunt is dat als er een reparatie moet worden gedaan, de medewerker deze uitvoert zoals die het thuis ook zou doen. Niet plichtmatig de gegeven instructies opvolgen, maar de verantwoordelijkheid nemen
Tekst Pieter de Leeuw Beeld Erald van der Aa
‘Ik ben ervan overtuigd dat er straks kansen komen voor de hele bouwsector’
ALLES IN EIGEN HUIS
De Kok Bouwgroep zag afgelopen jaar de omzet teruglopen met ruim 3 procent, tot 77 miljoen euro. Daarmee keerde het Brabantse familiebedrijf weer terug op het omzetniveau van 2021. Over 2022 werd ruim 80 miljoen omgezet, een record voor de onderneming. Onder aan de streep hield de bouwer, die vestigingen heeft in Bergen op Zoom, Breda en Oosterhout, afgelopen jaar net geen 3 miljoen over. Dat is wel een inke stijging ten opzichte van het jaar ervoor; toen kwam het nettoresultaat uit op 1,9 miljoen.
De Kok Bouwgroep, die in 2024 zijn 100jarige bestaan vierde, bouwt woningen, kantoren, maar ook scholen, verzorgingshuizen en fabriekshallen. Daarnaast verduurzaamt en onderhoudt het bedrijf corporatiewoningen en andere gebouwen. Dat doet het met zo’n 180 werknemers, die gezien worden als de basis van de groep. Door zoveel mogelijk in eigen huis te houden e aannemer houdt, bouwt De Kok Bouwgroep aan sterke en bestendige relaties en kan het naar eigen zeggen kwaliteit garanderen.
om de vraag te stellen: ‘Is dit eigenlijk wel de beste oplossing of moet ik dan over een jaar weer terugkomen?’ De doelstelling is dat ze vertrouwen op hun kennis en ervaring.
De medewerkers worden daarbij geholpen met cursussen, omdat het in het werk veelal om meer dan techniek alleen gaat. Als er een andere oplossing voor een probleem wordt gevonden, is het belangrijk om hier goed uitleg over te kunnen geven aan de bewoner. De cursussen zijn daarvoor bedoeld. Een extern bureau verzamelt de input van de bedrijfsleiders – het woord ‘manager’ is niet zo passend bij het bedrijf – en maakt daar een cursusprogramma van, dat onder meer bestaat uit rollenspellen. Zo krijgen de medewerkers het vertrouwen, maar hoeven ze het niet allemaal alleen te doen, reden waarom de directeuren hier belang aan hechten.
Bedrijfsquiz
Om de betrokkenheid van de medewerkers nog meer handen en voeten te geven, is er de maandelijkse VGM Lunch: een tikje formele benaming voor een schaal broodjes op de bouwplaats.
Tijdens deze gemeenschappelijke lunch van twee directeuren en zo’n tien medewerkers – waarvan de afkorting staat voor veiligheid, gezondheid en milieu – passeert in anderhalf uur alles wat voor de medewerkers van belang is. Soms wordt door Bart afgetrapt met een kleine bedrijfsquiz (vaste vraag: wat kost een accuboormachine?) zodat ook de wat schuchtere medewerker loskomt en zijn ervaringen durft te delen. De lunch is ontstaan toen de functioneringsgesprekken te veel op elkaar gingen lijken. Robbert: “Uiteindelijk draait het allemaal om betrokkenheid.”
Toen Bart zo’n dertig jaar geleden in het bedrijf stapte, had zijn vader er al enige afstand van genomen. Bart kwam er snel achter dat het niet goed zat – helemaal niet goed zelfs. “Met het bouwen werd het geld verdiend, maar op andere plekken in het bedrijf werd verlies gedraaid”, vertelt hij. Er was een installatiebedrijf en een tak die zich bezighield met projectontwikkeling. “Dat was een spannende en een leerzame tijd.”
Spannend, omdat er op enig moment zelfs sprake van was om het bedrijf te verkopen. Leerzaam, omdat de bouwonderneming werd
gedwongen de niet-corebusiness-gerichte bedrijven te stoppen of ze te verzelfstandigen. Na deze harde reset bleef De Kok Bouwgroep trouw aan de nuchtere strategie van het bedrijf: risico’s spreiden. Dus niet alleen maar huizen bouwen, want het is te kwetsbaar als op enig moment de bouw weer stageert. Zeker als ervoor gekozen is om te werken met een groot eigen medewerkersbestand. Om deze reden worden ook scholen en bedrijfspanden gebouwd en is inmiddels zwaar ingezet op de verduurzaming van vastgoed. Zit het in de ene markt even tegen, dan kan dat in de andere markt worden rechtgetrokken.
Klaarstaan
In die tijd was Robbert ook al werkzaam voor het bedrijf. Hij was een paar jaar eerder binnengekomen als stagiair en zette de huidige serviceen onderhoudspoot op. Robbert groeide “in vijftien jaar, denk ik” door van stagiair naar de functie van directeur.
Over de huidige woningcrisis zegt hij: “Ik ben ervan overtuigd dat er straks voor de hele bouwsector kansen komen. Want er komen woningen bij. Misschien niet de aantallen die we steeds voor ogen hebben, maar een groot deel ervan gaat wel komen. De gevraagde snelheid en schaalgrootte maakt dat deze woningen niet allemaal op de traditionele manier kunnen worden gebouwd.
‘We bouwen geen fabriek, maar staan
Daarvoor zijn gewoon niet genoeg handen op de bouwplaats.”
Dus kijkt ook De Kok Woongroep naar concepten die in een fabriek worden gemaakt, al dan niet met hulp van robots zodat alleen nog maar geassembleerd hoeft te worden. “Nu zijn die aantallen nog marginaal, maar dat gaat groeien”, vervolgt hij. “Daar zorgt de markt wel voor; over vijf jaar ziet het er heel anders uit.”
Nu is de betaalbaarheid nog een groot probleem, vervolgt hij, maar de markt gaat een keer afkoelen. “En dan moeten we klaarstaan. Intussen is het natuurlijk zaak dat Den Haag de regie gaat nemen, zodat er inderdaad op grote schaal kan worden gebouwd.”
De geschiedenis van het bedrijf wijst de weg; risico’s spreiden is en blijft het devies. “Als zoveel gezinnen zijn aangewezen op de levensvatbaarheid van het bedrijf, is het wat mij betreft onverantwoord om alles op één paard te zetten”, zegt Bart. Daarom willen ze niet nog groter worden. Beiden hebben het gevoel dat ze dan het warme contact zullen verliezen. Robbert: “Je wil het toch weten als er bij iemand thuis iets speelt.”
Schaalvergroting
Daarbij zeggen ze ook dat ze het misschien wel bij het verkeerde eind hebben. Tenslotte zijn ze naar eigen zeggen niet de jongste meer en “kan het best zijn dat de volgende generatie stelt dat juist schaalvergroting de beste strategische keuze is.” In elk geval wordt de markt nauwgezet gevolgd, waarbij ontwikkelingen – houtbouw wordt genoemd als mooi voorbeeld – de interesse heeft. Bart: “Wat we zeker niet gaan doen is een fabriek bouwen, maar we staan wel open voor partnerships.”
En gekoesterd wordt de cultuur van eigenwijze mensen. Medewerkers met een eigen mening die ze niet onder stoelen of banken steken, want het kan maar zo zijn dat ze gelijk hebben. Dan mogen ze erop rekenen dat er naar ze wordt geluisterd. Bart: “Als we dat vasthouden en erin slagen om de markt goed te volgen, is het bedrijf over honderd jaar nog even gezond.”
VELLINGKANTBLOKKEN ZORGEN VOOR SCHONE EN STILLE GYMZALEN
Werken met vellingkantblokken biedt veel voordelen: goede akoestiek, door en door gekleurd, makkelijk schoon te houden en betaalbaar. Bij de nieuwbouw van het Charlemagne College kwamen al deze voordelen samen.
Op Locatie Eijkhagen in Landgraaf is door Mertens Bouw uit Weert de nieuwbouw gerealiseerd van het Charlemagne College. Deze VOschool is circa 10.000 vierkante meter groot en omvat een drietal gymzalen. Het bestaande schoolgebouw stamt uit de jaren zeventig en voldeed technisch niet meer aan de eisen van deze tijd qua duurzaamheid en gebruikscomfort. Hierdoor kreeg nieuwbouw de voorkeur boven een langdurige en kostbare renovatie.
Nieuwbouw
Door de nieuwbouw te realiseren op de naastgelegen sportvelden was geen tijdelijke huisvesting nodig. Na de sloop van het oude gebouw kan de buitenruimte worden afgerond, waaronder een landschappelijk schoolplein, sportvelden en een kiss&ride zone. Het ontwerp van de nieuwbouw is gemaakt door BDG Architecten en het risicodragend bouwmanagement was in handen van HEVO, dat zichzelf omschrijft als “dé Nederlandse specialist op het gebied van duurzame huisvesting”.
Accent op een goede akoestiek
Bij de inrichting van de nieuwbouw ging veel aandacht uit naar gymzalen en kleedkamers,
BIA BETON, HEVO EN BDG ARCHITECTEN
De in Wijchen gevestigde BetonIndustrie Arts BV (BIA Beton) is producent van stenen, blokken en systeemwanden. HEVO verwierf de opdracht via Risicodragend Projectmanagement (RPM), een methode die prijs, planning en kwaliteit waarborgt en invloed op het proces biedt. Vanuit hun vestigingen in ‘s-Hertogenbosch en Zwolle werken meer dan 100 experts van HEVO aan huisvestingsvraagstukken voor organisaties door het hele land.
BDG Architecten ontwerpt al bijna 90 jaar gebouwen die inspelen op de behoeften van gebruikers en de omgeving versterken.
mede vanwege de voor sportleraren vaak onprettige akoestiek, maar ook voor de leerlingen. Bij het Charlemagne College zijn de wanden opgebouwd uit door BIA Beton geleverde vellingkantblokken in een tweeledige kleurstelling. Senior projectleider Jos Ramakers van HEVO was nauw betrokken bij de totstandkoming van de nieuwbouw en de keuze voor vellingkantblokken: “De keuze daarvoor is in de ontwerpfase gemaakt, in overleg tussen opdrachtgever Stichting Voortgezet Onderwijs Parkstad Limburg (SVO|PL), bouwadviseur HEVO en BDG Architecten.” Daarbij lag het accent met name op zaken als een goede akoestiek, een fraaie en binnen het gehele ontwerp passende afwerking en het gemakkelijk kunnen schoonhouden van de wanden.
Extra versterking
Jeroen de Rooij is ontwerper en BIM-modelleur bij BDG Architecten. Hij was nauw betrokken bij de kleurkeuze en de technische aanpassingen. Volgens de Rooij omvatte het oorspronkelijke voorontwerp de vanwege een goede akoestiek veel gebruikte geperforeerde houten wandafwerking. Uit budgettair oogpunt is echter vrij snel besloten om met vellingkantblokken te gaan werken. Die biedt tweezijdig schoonwerk en is gemakkelijk te onderhouden. Een belangrijk aandachtspunt voor het team was de bevestiging van de diverse sporthulpconstructies. De constructieve eigenschappen van de enkelsteens gestapelde en onderling verlijmde vellingkantblokken vragen ter plaatse namelijk om extra versterking.
Maatvoering
Een ander aandachtspunt was de maatvoering bij de aansluitingen van de maatvaste vellingkantblokken op kozijnen en dragende staalconstructie. “Het was zeker een moeilijk project, ook omdat alles zichtbaar is, dus ook de lateien en dergelijke.” Gelukkig is ook de Rooij content met het eindresultaat: “Je merkt dat nu de akoestiek echt beter is en dat de toepassing van de door en door gekleurde blokken de ruimtes meer sfeer geeft.” Daarbij is gekozen voor een tweekleurige wand: wit aan de onderzijde en een gele strook aan de bovenkant.
Dit artikel is gesponsord door BIA Beton.
Jeroen de Rooij: ‘Je merkt dat de toepassing van de gekleurde blokken de ruimtes meer sfeer geeft.’
Ralph Geurts
Algemeen directeur | Willems Bouwbedrijf
INTERVIEW
Willems Bouwbedrijf
‘WE PROBEREN E I IE- N E E U EN
Ook onder de paraplu van Ballast Nedam heeft Willems Bouwbedrijf zijn identiteit als Limburgs familiebedrijf overeind weten te houden. De overname biedt nieuwe kansen, maar schaarste aan personeel en netcongestie zijn een sta-in-de-weg voor al te grote groeiambities.
Van oudsher stond Willems Bouwbedrijf in Venlo vooral bekend als hallenbouwer. Dat imago klopt niet meer, zegt algemeen directeur alph Geurts. et bedrijf profileert zich nog steeds als utiliteitsbouwer, terwijl het werkpakket steeds diverser is geworden, variërend van een duurzame wasserij voor de gezondheidszorg, scholen en een crematorium tot logistieke bedrijfspanden. “Veel complexe utiliteitsprojecten, waaronder verschillende projecten met de B EEA N kwalificatie Outstanding. Distributiecentra maken nog altijd ongeveer de helft van de omzet uit, maar dat zijn volgens Geurts zeker niet altijd ‘rechttoe-rechtaan hallen . Ook binnen de logistiek ijn het vaak de complexere projecten die de aannemer voor zijn rekening neemt, bijvoorbeeld met ingewikkeld betonwerk.
De zorg is een betrekkelijk nieuwe sector waar de Limburgse utiliteitsbouwer zich op richt. Samen met Volantis Architects uit Venlo ontwikkelde Willems vier jaar geleden Domi Curae, een bouwconcept voor kleinschalige groepswoningen in de intramurale ouderenzorg. Inmiddels zijn er al een paar zorgcomplexen op deze leest gebouwd en het concept lijkt aan te slaan. “Het is niet bedacht met een bouwbril, maar echt met de bril van een zorge ploitant. enmerkend is onder meer de ‘slimme plattegrond’ die geschikt is voor veel zorginstellingen – met korte looplijnen voor bewoners en personeel –en een staalconstructie als basis. Gebruikelijk in de utiliteitsbouw, maar niet de zorg, zegt Geurts. Die keuze zorgt wel voor een snellere bouwtijd en een gunstiger exploitatie. Ondanks de belangstelling vanuit de org voor het nieuwe bouwconcept zal Willems zeker niet alles inzetten op die nieuwe markt, want
Tekst Yvonne Ton Beeld Guido Benschop
‘We wachten niet meer alleen tot een klant naar ons toe komt ’
levering vaak jaren overheen. “Wij hebben met ons eerste Domi Curae-project aangetoond dat het vele malen sneller kan. We hebben dat in anderhalf jaar tijd gedaan.”
Verwevenheid
Het 126-jarige familiebedrijf is stevig geworteld in de regio. Het meeste werk komt dan ook uit het goede netwerk dat Willems heeft opgebouwd in zijn voornaamste werkgebied: Limburg, ZuidoostBrabant en Zuidoost-Gelderland. “Zeker 60 tot 70 procent van onze omzet zijn bouwteam-projecten die we bewust kiezen. We zitten relatief weinig op de aanbestedingsmarkt.”
De combinatie van verbreding van marktsegmenten, korte lijnen met klanten en een zorgvuldige keuze van opdrachten leverde de afgelopen jaren een stabiele omzet op tussen de 50 en 60 miljoen euro.
politieke besluiten maken het tot een uitdagende sector. Geurts ziet de bezuinigingen vanuit Den Haag alweer aankomen. “Zorginstellingen gaan hun huisvestingsbeleid daar op aanpassen en dat heeft invloed op hoe huisvesting en indeling eruit gaan zien. Om de vier tot zes jaar veranderen zorgplannen, wat betekent dat je continu moet bewegen met je zorgconcept.”
Daar komt nog eens bij dat het voor Willems nieuwe marktsegment door lange interne besluitvorming “wat trager is dan wij gewend zijn”. Daardoor gaan er vanaf eerste initiatief tot op-
BOUWEN IN DUITSLAND
Als Limburgs bedrijf in de grensregio is Willems ook al vijftien jaar actief op de Duitse markt, vooral in de deelstaat Noordrijn-Westfalen, waar het ook een eigen kantoor heeft. Willems bouwt daar overwegend voor Nederlandse bedrijven en een kleine groep Duitse opdrachtgevers. Het aandeel van de Duitse werkzaamheden op de totale
De verwevenheid met de regio is ook terug te zien in het personeelsbestand. Medewerkers komen doorgaans uit de buurt en velen zijn al tientallen jaren in dienst bij de bouwonderneming. Geurts: “Ze hebben ook bewust gekozen om bij Willems te werken. Nog los van de projecten die wij doen, heeft dat ook te maken met de cultuur van het bedrijf.”
Natuurlijk zorgde de overname door Ballast Nedam drie jaar geleden voor veel vragen onder de vijftig werknemers, herinnert Geurts zich. Mensen wilden vooral weten wat de gevolgen voor hun baan en voor het bedrijf zouden zijn. Samen met collega-directeur Frank Derks heeft hij ruim de tijd genomen om gesprekken met het personeel te voeren. “Dat heeft ervoor gezorgd dat we de
omzet is nu nog beperkt. Algemeen directeur Ralph Geurts ziet daar niet snel verandering in komen. Ook al ligt buurland Duitsland vanuit Venlo bijna om de hoek, het Duitse bouwstelsel is heel anders dan het Nederlandse. Strengere regels maken bijvoorbeeld dat een Duits project veel meer voorbereiding vergt.
Geurts: “Je moet door meer poortjes dan in Nederland.” Ook cultuur en werkwijze verschillen sterk. “Een Nederlander probeert ondanks regels en kaders toch altijd net even het randje op te zoeken. In Duitsland is dat zoals ze zeggen nicht in Frage.”
‘Netcongestie
heeft ons 20 tot 30 miljoen aan omzet gekost’
onrust – als je al kunt spreken over onrust – vrij snel konden wegnemen en het verloop relatief laag is geweest.”
Een klein deel vertrok, van wie enkelen na een jaar toch weer terugkeerden bij Willems. Voor de directie ligt dat anders, maar per saldo is er nu, drie jaar verder, voor het personeel weinig veranderd volgens Geurts. “Los van het feit dat er boven hun loonstrookje nu Ballast Nedam staat.” Wat daarbij zwaar telde, is dat Willems zijn eigen naam behield na de overname. Dat was voor de Limburgse aannemer een essentieel punt vanwege de lange geschiedenis, de naamsbekendheid en het eigen karakter van het familiebedrijf.
“We proberen het bedrijf Willems met het familie-DNA, zoals we dat zelf noemen, te behouden. Dat is niet alleen voor ons, maar ook voor onze klanten belangrijk. Er zijn zelfs klanten die zeggen: ‘Ik heb helemaal niet meegekregen dat jullie nu onderdeel zijn van een ander bedrijf.’ Dat is voor ons een compliment.”
Aanvulling
De overname biedt ook kansen, ziet Geurts. Als onderdeel van Ballast Nedam is Willems onder de Laudy Groep in Sittard geschaard, die verder nog bestaat uit Laudy Vastgoedontwikkeling en Laudy Bouw & Ontwikkeling. De twee bouwbedrijven binnen de groep vullen elkaar mooi aan en met Laudy Vastgoedontwikkeling richt Willems zich nu ook op eigen ontwikkelingen. “We wachten niet meer alleen tot een klant naar ons toe komt met een project, maar proberen ook eigen initiatieven te verwezenlijken vanuit een eigen ontwikkeling.” Wat niet wil zeggen dat Willems ineens een compleet andere koers gaat varen. Het bedrijf kiest bewust voor een gestage groei. Geurts: “De basis is goed. De focus ligt op een aantal marktsegmenten.
We weten dat sommige minder worden en dat we dan moeten focussen op de andere segmenten. Zo proberen we mee te varen op de schommelingen in de conjunctuur. Dat gaat ons tot dusver goed af.”
Grote groeiambities lijken bovendien weinig realistisch, aangezien het volgens Geurts in Limburg nog wel lastiger is om aan personeel te komen dan in de Randstad. Weliswaar is het verloop bij Willems klein, maar door de vergrijzing is er toch een gestage uitstroom. “Je moet continu zorgen voor jonge aanwas en het is een structureel probleem om jonge mensen te vinden. De vijver is niet zo groot, vandaar dat we ook direct betrokken zijn bij het opleiden van jonge vakmensen bij bijvoorbeeld Bouwmensen.”
Naast personeelskrapte zet ook netcongestie een rem op de groei van Willems. Wachttijden voor zware aansluitingen variëren tussen de drie en acht jaar, ervaart het bouwbedrijf. “Dramatisch”, meent Geurts, omdat voor de utiliteitsprojecten meestal behoorlijk zware aansluitingen nodig zijn. Door die lange wachttijden stagneren projecten, worden ze op de lange baan geschoven of zelfs geannuleerd. “Dat heeft ons de afgelopen jaren 20 tot 30 miljoen euro aan omzet gekost.” Hij vindt dat de overheid actiever moet zijn om het probleem aan te pakken.
“Dit heeft zijn weerslag op de hele Nederlandse economie en niet alleen op de bouw.”
Een lichtpuntje is dat de problemen op het stroomnet geleid hebben tot creatieve oplossingen. “Samen met installatiebedrijven zijn we gaan kijken hoe we zonder zware aansluitingen projecten toch kunnen realiseren.” En dat lukt geregeld, zij het niet voor grote projecten. Aan werk ontbreekt het de Limburgse aannemer in elk geval niet. “De orderportefeuille voor 2025 ziet er prima uit. We zitten tot eind volgend jaar vol en kijken al vooruit naar 2026.”
DANKZIJ BOUWTOOL
EXACT KAN UNBRANDED FOCUSSEN OP PRODUCTIES
Van Vandaag Inside tot de MTV Awards en de concertreeks van Adele: decorbouwer Unbranded werkt aan uiteenlopende projecten. Het Hilversumse bedrijf werkt sinds januari met Exact-software, waardoor alle processen in één tool samenkomen. “Zo kunnen we ons volledig focussen op geweldige producties”, zegt general manager Mikael Olsthoorn.
Trots is Olsthoorn op zijn collega’s, wanneer de concertreeks van wereldster Adele –afgelopen zomer op het buitenterrein van de Munich Messe in München - ter sprake komt. Het ging om een reeks van tien concerten met meer dan 730.000 bezoekers. In opdracht van organisator Live Nation werd Unbranded, onderdeel van de 0 E perience Group gevraagd mee te bouwen aan de inrichting van de Munich Messe. Het ging om een terrein van zestig voetbalvelden groot.
De lat lag volgens Olsthoorn bijzonder hoog, want het decor moest zo hoogwaardig, degelijk en veilig zijn dat het ruim anderhalve maand zon, regen, wind en storm zou kunnen doorstaan. En dat is gelukt: “We kregen de opdracht vrij laat, dus het was alle hens aan dek. Daar zijn wij gelukkig goed in: veel in korte tijd maken. Tijdens de opbouw hadden we in München 40 à 50 mensen rondlopen: die waren tweeenhalve week volle bak aan het werk.” Voor de
megaklus in de Zuid-Duitse stad leverde Unbranded onder meer een halve kilometer aan zonneluifels. Maar ook Adele in 8,5 meter hoge lichtbakletters tegen de achterkant van elke tribune, twee spiegels in de vorm van de letter A van bijna vijf meter hoog en dertien food & drinks paviljoens met op maat gemaakte vlonders van Douglas hout. Verder: strakke, zwarte entreepoorten met een totale lengte van 200 meter. En, niet in de laatste plaats, vijf grote ‘portals’ op achttien meter hoogte, als verbindingen tussen de vier grote tribunes.
De meeste decorstukken voor Adele zijn gemaakt op Media Park Hilversum, de thuisbasis van Unbranded. Het bedrijf, begin jaren vijftig ontstaan als decorbouwer voor de Nederlandse Televisie Stichting (de huidige NOS), beschikt over een eigen timmer- en metaalwerkplaats, spuitcabine en decoratiehal. Wanneer de decorstukken klaar zijn, gaat het (in delen) met vrachtwagens naar de locatie van het evenement.
Eigenzinnig
Het project voor Live Nation geeft goed aan waar Unbranded toe in staat is. Olsthoorn: “Ik ben anderhalf jaar geleden begonnen bij Unbranded en zie dat hier alleen mensen werken die creatief, passievol en een tikkie eigenzinnig zijn. Juist daardoor zijn we in staat dit soort projecten te doen. Hoe groot de uitdaging ook is, hoe moeilijk de omstandigheden ook zijn en hoe beperkt de productietijd ook is, we krijgen het voor elkaar. Daar ben ik echt trots op.”
Digitaliseren
Bij Unbranded staan circa vijftig mensen op de loonlijst: twintig hebben een kantoorfunctie, de rest werkt in de productie of logistiek. Daarnaast beschikt het bedrijf over een grote e ibele schil. n ijn rol als general manager zet Olsthoorn zich in om het werk leuker en makkelijker te maken, mede door digitalisering en automatisering. “Geloof het of niet, maar vorig jaar werd hier nog gewerkt met handgeschreven urenbriefjes.”
Met een bovengemiddelde interesse in data, innovaties en nieuwe technieken is Olsthoorn de juiste persoon deze transitie te leiden. Daarnaast is hij oprichter van ‘De Intrapreneurs’, een platform dat zich richt op het stimuleren van ondernemerschap binnen organisaties. “Ik luister naar ideeën van iedereen, ongeacht de positie. Op die manier vergroot je de betrokkenheid en waardering van alle medewerkers.”
Softwaresystemen
Toen Olsthoorn aantrad als general manager, maakte Unbranded gebruik van meerdere softwaresystemen die niet of nauwelijks met elkaar communiceerden. “Vaak werd dezelfde informatie op vier verschillende plekken ingevuld. Dat is vooral heel ine ci nt waardoor je veel ruis op de lijn krijgt. Het was onoverzichtelijk en inconsistent, dat moest echt anders.”
Bij een vorige werkgever had Olsthoorn al tot grote tevredenheid met E act Online gewerkt. k wil dat alle
Mikael Olsthoorn (rechts): ‘Dankzij Exact kunnen we ons volledig focussen op geweldige producties.’
medewerkers hier met plezier kunnen werken. Het is een creatieve, maar soms ook chaotische business waarin continue van alles verandert. Dan heb je een gebruiksvriendelijke tool nodig. Unbranded was al wel bezig met een partij op het gebied van automatisering, maar dat liep niet goed: het was niet gebruiksvriendelijk er was geen in icht in financi n en projectenstatus. Het voelde als varen in de mist. Uiteindelijk heb ik ervoor gepleit om met Exact in zee te gaan, omdat ik wist dat het ons verder zou helpen op het gebied van digitalisering. Misschien verrassend, ik kwam al snel uit op Exact voor Bouw uit: 95 procent van wat wij willen, kan met deze software. Daar was ik ook wel een beetje verbaasd over, maar het is een schot in de roos.”
Implementatie
“Van inkooporders, projectadministratie en planning tot contracten met onderaannemers en facturering:
EXACT VOOR BOUW
Bouwbedrijven die Exact voor Bouw gebruiken, kunnen rekenen op een e ci nte samenwerking met medewerkers, onderaannemers en opdrachtgevers. an projectgegevens, werktekening en uitvoerdersbonnen tot urenregistratie en verbruikt materiaal in de app kunnen gebruikers alle projectgegevens vastleggen. De bouwso tware van E act is een open plat orm waar je als gebruiker eenvoudig andere applicaties aan koppelt. Door bundeling van processen en werken vanuit n systeem kun je slimmer inkopen, bouwprojecten beter aanpakken en sneller actureren.
alles kan worden verwerkt in het bouwsoftwareprogramma van Exact”, zegt Olsthoorn. “De implementatie verliep vlot. Ik heb vier maanden te tijd genomen om key personen bij Unbranded te overtuigen, denk aan hoofd financi n en projectmanagers. Toen ij overtuigd waren, ging de rest mee.”
Voor Olsthoorn was het prettig dat Exact zowel implementatie- als de consultancykosten laag hield. “Het past niet bij het businessmodel van Exact. Daarin verschillen ze van de concurrenten. Als je even vastloopt met iets, kun je chatten of de helpdesk bellen. Problemen worden snel opgelost. Exact heeft ook tal van instructiefilmpjes gemaakt waarin op een heldere manier wordt uitgelegd hoe je bijvoorbeeld een inkoopfactuur kan maken.”
Olsthoorn merkt dan zijn collega’s blij zijn met het nieuwe softwaresysteem. Het is gebruiksvriendelijk, er is overzicht. “En het scheelt ons veel manuren. Door te digitaliseren maak je als bedrijf natuurlijk een enorme e ci ntieslag.
Meegroeien
Alle werknemers maken gebruik van Exact voor Bouw: op kantoor via de webbrowsers, daarbuiten via de app. Olsthoorn bepaalt wie wat op welk niveau kan zien. “Dat is een kwestie van vinkjes aan- en uitzetten. Bij onze klus voor Adele in München moest ik bovendien een aantal basisgebruikers aan het programma toevoegen: dat kost twaalf euro per maand. Na een maand kun je dat weer uitzetten. Met andere woorden: Exact groeit met je mee, zonder dat de kosten enorm meegroeien.” Naast een focus op digitaliseren zorgt Olsthoorn voor een solide basis met werkplezier voor iedereen. “Door een solide basis krijg je een schaalbare organisatie waarbij het werkplezier tijdens groei behouden blijft.” Zo’n megaproject in München levert extra tractie op, merkt hij. Op dit moment is Unbranded be ig met een opdracht voor de finale van The League of Legends World Championship (online gaming) in de O2 Arena in Londen. Ook staat de uitreiking van The TV European usic Awards in anchester op het programma.
Het buitenterrein van de Munich Messe in München had een grootte van zestig voetbalvelden. Klant: Live Nation Entertainment, Leutgeb Entertainment Group GmbH. Ontwerp: Florian Wieder, Wieder Design. Foto: Ronja Hartmann.
Unbranded leverde dertien food & drinks paviljoens. Klant: Live Nation Entertainment, Leutgeb Entertainment Group GmbH. Ontwerp: Florian Wieder, Wieder Design. Foto: Ronja Hartmann.
BouwKennis
Jaarrapport
een must-have voor de beleidsmaker in de bouw
BouwKennis doet jaarlijks uitgebreid deskresearch inclusief uitvoerige enquête onder de gehele bouwkolom. Het vormt de basis voor het BouwKennis Jaarrapport, een unieke dwarsdoorsnede van de bouw-, installatie- en vastgoedsector. Van bedrijfseconomische cijfers tot DESTEP-analyse, van inkoop tot logistiek en van bouwprognoses tot marketingstrategie. De informatie uit dit rapport kun je gebruiken voor de externe analyse van je marketing- of businessplan. Zo maak je snel en e ectief je plannen voor de komende jaren.
Bestel nu de strategiedeal en ontvang bij het jaarrapport twee visiedocumenten en toegang tot een productie- en prognosevideo!
Blijf vooroplopen en bestel vandaag nog! Kijk op www.bouwkennis.nl
Top 20 INSTALLATIEBEDRIJVEN
De grootste installatiebedrijven van Nederland op een rij. Welke ontwikkelingen spelen er in deze sector en wie presteert het beste van allemaal?
MARKTANALYSE
Installatiesector
‘OVERALL IS ER GEEN REDEN TOT KLAGEN’
Installateurs maken na een aantal hoogtijjaren even pas op de plaats, onder meer door wijzigingen in het overheidsbeleid. Maar op langere termijn blijven de vooruitzichten zonnig.
ITekst Jan Smit
n de installatiebranche leek het de afgelopen jaren alsof de bomen tot in de hemel groeiden. Zowel in 2022 als in 2023 zagen installatiebedrijven de omzet met gemiddeld zo’n 10 procent toenemen. De winsten stegen eveneens, zij het iets minder onstuimig door hogere personeel- en materiaalkosten. Begin dit jaar was er even een lichte terugval. Toch blijven de vooruitzichten goed, meent Doekle Terpstra, voorzitter van Techniek Nederland, de ondernemersorganisatie voor de installatiebranche en de technische detailhandel. Wel hebben er volgens hem wat verschuivingen plaatsgevonden. Die houden verband met wat Terpstra omschrijft als “het jojoënde overheidsbeleid”. Hij doelt dan onder meer op het beëindigen van de salderingsregeling voor zonnepanelen, het terugdraaien van de verplichting om bij vervanging van de cv-ketel minimaal
Top 20 Installatiebedrijven
Bedrijfsopbrengsten
2023
Spie Nederland
Equans Nederland
Unica Installatiegroep
VDK Groep
Croonwolter&dros
Koninklijke Kuijpers
Hoppenbrouwers Techniek
Batenburg Techniek
Breman Topholding
Allinq Group
Van Dorp installatiebedrijven
Eiffage Energiesystemen
Kemkens Groep
Siers Groep Oldenzaal
Hollander Techniek
Foja Beheer
Linthorst Techniek
Mansveld Groep
Lek/HABO Groep
A. De Jong Groep
2022
Nettoresultaat In % omzet
2023
Solvabiliteit In
een h bride warmtepomp aan te scha en en de verminderde subsidie op de aanschaf van o n pomp. Een deel van de installateurs is daar volgens Terpstra e treem gevoelig voor en dan met name de ondernemers die ich specifiek richten op de installatie van onnepanelen of warmtepompen voor de particuliere markt. Vooral bedrijven met een wat smaller duur aamheidsportfolio kregen de achterliggende periode een inke draai om de oren.
BENG-normen
Tegelijkertijd relativeert de voor itter van de branchevereniging heeft Nederland ook te maken met alle wet en regelgeving op Europees niveau. Die stuurt de verdere verduur aming van Nederland in de komende jaren op het gebied van utiliteits en woningbouw. Dat is iets wat gewoon gaande was is en al blijven. e hebt het dan over BENG normen gasvrij bouwen verplichte labels C voor kantoren noem maar op. Dat ijn allemaal ontwikkelingen die niet alleen nationaal bepaald worden maar ook een internationale conte t hebben. Daar it de borging in voor de komende jaren.
Ook als het gaat om bijvoorbeeld de netcongestie is Terpstra niet bang dat dit installateurs erg al raken. ntegendeel: door technische s stemen in gebouwen en woningen slimmer aan te sturen kunnen de problemen op het elektriciteitsnet voor een belangrijk deel worden opgelost. Oplossingen waar ook het kabinet volgens Terpstra met interesse naar kijkt. Ook in die in kun je eggen: overall is er voor de branche geen reden tot klagen. et perspectief is nog steeds goed dat al ook o blijven. Op een aantal deelsegmenten is er het een en ander gebeurd. et name op die e treem gevoelige consumentenmarkt. Daar ijn tikken uitgedeeld. ij ijn daar ook erg boos over geweest omdat de overheid ich daar niet als een betrouwbare partner heeft gemanifesteerd. ekerheid en consistentie dat is waar iedereen volgens Terpstra om schreeuwt. et geldt voor de energiecrisis klimaatmaatregelen de infrastructuur. Daar waar we de afgelopen jaren met n allen een soort mood hebben ontwikkeld van: e gaan die maatschappelijke problemen bij de kop pakken ie je dat dat nu getemperd wordt. Dat is toch een beetje curieus. et kabinet spreekt over het versterken van de bestaans ekerheid en dat soort mooie termen. De energie uinigheid van woningen verbeteren draagt daar direct aan bij.
Een van de leden van Techniek Nederland die weinig last heeft van het jojo nde overheidsbeleid is de Siers Groep met
‘We zitten volop in het werk.
name omdat dit familiebedrijf beperkt werk aam is binnen de installatiebranche. et richt ich in dit segment vooral op elektrotechnisch installatiewerk voor bedrijven wij igingen in het overheidsbeleid hebben hier niet of nauwelijks vat op.
Booming business
o richt de e groep richt ich hoofd akelijk op de aanleg van ondergrondse infrastructuur voor elektriciteit telecom water en warmte. Booming business vertelt algemeen directeur Peter Siers. Vorig jaar at on e om et voor het eerst boven de 00 miljoen euro. Dit jaar plussen we naar verwachting o n 0 procent en ook de langetermijnverwachtingen ijn positief. e itten volop in het werk. Alle contracten die we nu afsluiten lopen tussen de acht en twaalf jaar.
Die goede gang van aken heeft alles te maken met de energietransitie stelt oen Siers adjunct directeur oon en beoogd opvolger van Peter. Netbeheerders itten om ons te springen. Dat is niet o vreemd: wij faciliteren de hele energietransitie in Nederland bij ons begint het. Siers doet dat niet alleen stelt hij. e hebben met alle netwerkbeheerders collega s en brancheverenigingen een convenant ondertekend waarin we hebben afgesproken dat we elkaar daarbij oveel mogelijk helpen. et gaat hier per slot van rekening om het maatschappelijk belang.
Peter vervolgt: Dat betekent bijvoorbeeld dat we meer vrijheid krijgen om elf innovatieve oplossingen aan te dragen. e doen dat onder meer door in treintjes te werken door iedereen dat te laten doen waar hij goed in is. Dus niet de monteur ook laten graven. De e aanpak komt de snelheid en de kwaliteit ten goede. Ook in de installatietak richt Siers ich veel op innovaties. o stond e samen met enault aan de basis van de eerste bi directionele laadpaal waarmee de auto owel kan worden opgeladen als ontladen. oen: aar daar ijn we mee gestopt toen het te mainstream werd. Dat past niet bij ons bedrijf. Siers steekt verder veel tijd en energie in de ontwikkeling van grootschalige batterijopslag. oen: Daar ie ik in de toekomst nog wel veel raakvlakken met ons ondergrondse infrawerk.
1
Spie Nederland
Hoofdkantoor
Breda
Omzet
1.460 miljoen
Aantal medewerkers
5.528
Bestuursvoorzitter
Lieve Declerq
Spie werkt in zo’n beetje alle sectoren waar technische installaties nodig zijn, van industrie tot telecommunicatie. De onderneming, onderdeel van de Franse Spie Group, boekte afgelopen jaar in vrijwel alle sectoren vooruitgang. De directie wijt dat aan een verbeterd contractmanagement, een verbeterd klantportfolio en een vermindering van de faalkosten. Maar ook aan de energietransitie, die veel werk oplevert. De omzet steeg met 17 procent naar 1,46 miljard euro, mede door de overnames van Grid Solutions en Aero Dynamiek. Een jaar eerder lijfde Spie ook al Strukton Worksphere in. Sindsdien mag het bedrijf zich de grootste installateur van Nederland noemen.
2
Equans Nederland
Hoofdkantoor
Bunnik
Omzet
1.297 miljoen
Aantal medewerkers
5.500
Bestuursvoorzitter
Wieger Droogh
Equans Nederland maakt onderdeel uit het Equans-concern, dat is sinds 2022 in handen van de Franse bouwreus Bouygues. In Nederland is Equans goed voor 1,3 miljard euro omzet. De technische dienstverlener biedt een breed scala van diensten aan, maar als het aan topman Wieger Droogh ligt zal de focus van het bedrijf steeds meer komen te liggen op projecten die het verschil maken op het gebied van duurzaamheid. Of zoals hij zelf onlangs zei: “Als je kunt kiezen tussen een klant die niet een heel duurzaam project heeft of een klant met een heel duurzaam project, dan gaan we voor dat laatste.”
3
Unica Installatiegroep
Hoofdkantoor
Hoevelaken
Omzet
843 miljoen
Aantal medewerkers
3.778
Bestuursvoorzitter
John Quist
De doelstelling om door te groeien naar een omzet van 1 miljard euro is het afgelopen jaar weer een stukje dichterbij gekomen. Mede door twee overnames – Breedveld & Schröder en Tenergy – en de gunstige marktomstandigheden kwamen de bedrijfsopbrengsten over 2023 uit op 843 miljoen euro. Aangezien in 2024 ook alweer een aantal branchegenoten is ingelijfd en de autonome groei doorzet, is het omzetdoel binnen handbereik. Last van de stagnatie in de woningbouw heeft Unica niet. Een paar jaar terug trok de installateur zijn handen al van deze markt af.
4
VDK Groep
Hoofdkantoor
Zwolle
Omzet
793 miljoen
Aantal medewerkers
3.057
Bestuursvoorzitter
Frans van der Kolk
De opmars van de VDK Groep is ongekend. Boekte de Zwolse installatiegroep van Frans van der Kolk over 2020 nog een omzet van 74 miljoen euro, drie jaar later is dat bijna 800 miljoen. Die enorme groei is hoofdzakelijk het gevolg van de overnames. Heel veel overnames. Ruim zestig – vooral kleinere –installateurs lijfde VDK in. Anders dan veel andere grote spelers laat ze die bedrijven onder eigen naam in de markt opereren. De groei werd mede mogelijk gemaakt door de Britse investeerder EMK Capital, die in 2020 instapte en inmiddels een meerderheidsbelang heeft in het bedrijf.
Croonwolter&dros
Hoofdkantoor
Rotterdam
Omzet
767 miljoen
Aantal medewerkers Bestuursvoorzitter
2.823
Piet Jan Heijboer
Utiliteitsbouw, industrie en infra zijn de belangrijkste markten voor Croonwolter&dros, gespecialiseerd in onder andere elektrotechniek, werktuigbouw, automatisering en informatisering. Afgelopen jaar zag het dochterbedrijf van bouw- en techniekconern TB de om et ink groeien, met ruim 15 procent naar 767 miljoen euro. Onderaan de streep hield het installatiebedrijf meer dan 23,5 miljoen euro over. Dat is fors meer dan het jaar ervoor toen er door tegenvallers op een aantal infraprojecten slechts 350.000 euro werd verdiend. De directie constateert dan ook tevreden dat het Rotterdamse bedrijf momenteel ‘goed presteert in een positieve markt’.
Hoofdkantoor
Omzet
Batenburg Techniek
Hoofdkantoor
Rotterdam
Omzet
Aantal medewerkers Bestuursvoorzitter
345 miljoen 1.281
Ralph van den Broek
Batenburg wil volop inzetten op duurzaamheid. Zo is het streven dat in 2030 minimaal 75 procent van de activiteiten een positieve impact heeft. Nog eens twintig jaar later moet dat zelfs op 100 procent liggen. Eind vorig jaar bedroeg het aandeel 68 procent. Het installatiebedrijf profiteert vooral van de toenemende vraag naar duurzame oplossingen voor de energietransitie. Dat Batenburg zich specialiseerde in automatisering en elektrificatie pakt goed uit. Vorig jaar steeg de omzet met bijna 14 procent naar 345 miljoen euro. Het nettoresultaat klom naar 20,1 miljoen.
Helmond
379 miljoen
Aantal medewerkers Bestuursvoorzitter
1.358
Aukje Kuypers
Kuijpers revancheerde zich afgelopen jaar sterk, nadat 2022 uiterst teleurstellend was geëindigd voor de Brabantse technisch dienstverlener. De omzet steeg met ruim 23 procent naar 379 miljoen euro, bovendien verviervoudigde de nettowinst, tot net iets meer dan 14 miljoen. ‘Een resultaat dat past bij een bedrijf van deze omvang en dat nodig is om te kunnen blijven investeren in de toekomst van het bedrijf en vooral de ontwikkeling van onze mensen’, concludeerde Aukje Kuypers, die al jaren aan het roer van het familiebedrijf staat. Kansen zie zij komende jaren volop, met name vanwege de netcongestie en de energietransitie die vragen om technische oplossingen.
9 Kuijpers 6
Breman Topholding
Hoofdkantoor
Genemuiden
Omzet
336 miljoen
Aantal medewerkers
1.532
Bestuursvoorzitter
Bernardo
Eenkhoorn
Breman gaat ‘volop voor de energietransitie’. Het is de essentie van wat het bedrijf het ‘unieke Bremanisme’ noemt, het hogere doel: zorgen voor een beter woon- en werkklimaat. ‘We hebben de aarde in bruikleen en hebben de verantwoordelijkheid om deze goed achter te laten voor toekomstige generaties’, aldus de onderneming die vorig jaar zowel de omzet als de winst wist op te voeren. In vier van de vijf sectoren – woningbouw, woningbeheer, utiliteit en renovatie – nam de omzet toe. Alleen bij de installatiefabriek, een jonge divisie binnen Breman, daalde de omzet van 10,2 naar 8,6 miljoen euro.
10 7
Hoppenbrouwers Techniek
Hoofdkantoor Omzet
Udenhout
354 miljoen
Aantal medewerkers Bestuursvoorzitter
1.842
Henny de Haas
Jaarlijks streeft Hoppenbrouwers Techniek naar een overname of drie. Vorig jaar werden dat er uiteindelijk vijf. Daarmee voegde het concern nog eens 45 miljoen euro aan omzet toe. Daarmee is de overnamehonger nog niet gestild. Topman Henny de Haas heeft vaker laten weten dat hij wil doorgroeien naar een omzet van zo’n 1 miljard euro. Dat moet in 2030 zijn bereikt. Pas dan staat er volgens hem een “gezonde en stabiele onderneming”. Over de winst is De Haas nog niet tevreden. Vorig jaar kwam de nettomarge uit op 3 procent, terwijl op 5 procent was gerekend. De oorzaak? Soms loopt de integratie van een overgenomen bedrijf net iets minder soepel dan verwacht.
Allinq Group
Hoofdkantoor
Harderwijk
Omzet
313 miljoen
Aantal medewerkers Bestuursvoorzitter
947
Wim Beukers
Allinq is thuis in alles wat met bekabeling te maken heeft. Het ontwerpt, bouwt, beheert, onderhoudt en ontmantelt netwerken binnen en buiten de telecomsector. Daarbij gebruikt de onderneming graag de laatste technische snufjes. Eind vorig jaar bracht ze alle digitale oplossingen onder in één tak: Allinq Digital. De omzet van het concern steeg het afgelopen jaar niet hard, met een kleine 4 procent naar 312 miljoen euro. Wel was er een verschuiving waarneembaar: kwam in 2022 ongeveer 25 procent van de omzet uit Duitsland, Denenmarken en Tsjechië, vorig jaar was dat nog maar 13 procent.
Van Dorp Installaties
Hoofdkantoor
Zoetermeer
Omzet
293 miljoen
Aantal medewerkers Bestuursvoorzitter
1.206
Martin ten Brummeler
Van Dorp blijft groeien, al ziet de onderneming wel dat de krapte op de arbeidsmarkt momenteel belemmerend werkt. Voor dit jaar rekent het installatiebedrijf dan ook niet op spectaculaire groei. Althans, autonoom. Want via overnames kan het natuurlijk wel. Sterker nog, dit jaar lijfde Van Dorp onder meer Installatie- en Verwarmingstechniek Hartog uit Nijmegen in, alsmede Weveke Brandbeveiliging uit Hillegom. Henk Willem van Dorp, die het bedrijf groot maakte, is nog altijd verbonden aan Van Dorp. Niet als algemeen directeur of presidentcommissaris, maar na een wijziging van het bestuursmodel als voorzitter van de raad van bestuur.
Eiffage Energiesystemen
Hoofdkantoor
Nijmegen
Omzet
Aantal medewerkers
252 miljoen 1.232
Bestuursvoorzitter
Remko Hellenberg
De naam Ei age Energies stemen werd begin vorig jaar gelanceerd en is het moederbedrijf van onder andere installatiebedrijven Kropman, Avics en Building Services Amersfoort. Met bijna 160 miljoen aan omzet is Kropman veruit het grootste onderdeel van de groep, die op haar beurt weer deel uitmaakt van het ranse Ei age. De Nederlandse dochter zag vorig jaar de omzet met 6 procent toenemen tot 252 miljoen euro. Daarvan is ruim 200 miljoen euro afkomstig van services en kleine projecten. Zo’n 50 miljoen euro komt uit grote projecten en contamination control. De nettowinst daalde met 2 miljoen euro naar 10,6 miljoen.
Hollander Techniek 14
Siers Groep
Hoofdkantoor
Oldenzaal
Omzet
201 miljoen
Aantal medewerkers Bestuursvoorzitter
638
Peter Siers
Klein of groot, Siers voert het uit, zolang het maar onder de grond is. Gas, water, elektra, telecom en warmte – de Tukkers leggen de netwerken aan, koppelen ze en onderhouden ze. Mogelijk staat het bedrijf dit jaar voor het laatst in de top 20. Iets meer dan de helft van de omzet haalt het uit leiding- en montagewerk. Telecommunicatie, installatiewerk, bliksem- en overspanningsbeveiliging en aardingen zorgen voor 40 procent van opbrengsten. Siers ziet zichzelf om die reden meer als een infrabedrijf dan een installateur en zou daarom meer thuishoren in de top 50 bouwers. Financieel kende de groep een zeer stabiel jaar.
Hoofdkantoor
Apeldoorn
Omzet
170 miljoen
Aantal medewerkers
529
Bestuursvoorzitter
Erik Hollander
Hollander Techniek probeert altijd voorop te lopen. Daarom wordt sinds dit jaar de vestiging van de onderneming in Apeldoorn verwarmd met behulp van een 100 procent waterstofketel. Volgens het installatiebedrijf zelf betreft het het eerste gebouw in Nederland dat verwarmd wordt op groene waterstof. Hollander Techniek bestaat inmiddels vijftig jaar en groeide in die tijd uit van installateur naar totaalinstallateur en system integrator. Het bedrijf zette afgelopen jaar ruim 170 miljoen om, een derde meer dan het jaar ervoor. Dit jaar won Hollander Techniek de Techniek Inclusief Award, vanwege het beleid op diversiteit en inclusie.
Kemkens Groep
Hoofdkantoor
Oss
Omzet
205 miljoen
Aantal medewerkers Bestuursvoorzitter
789
Joep Kemkens
Kemkens is sinds begin dit jaar weer volledig in handen van Kemkens zelf en dus weer 100 procent een familiebedrijf. Grootaandeelhouder Joep Kemkens kocht toen Essent uit. Het energiebedrijf bezat 49 procent van de aandelen in de serviceinstallateur uit Oss. Kemkens onderhoudt in Zuid-Nederland zo’n 400.000 cv-ketels en installeert daarnaast jaarlijks zo’n 20.000 toestellen. Dat doet het goed: bij de uitreiking van de Cobouw Awards werd Kemkens uitgeroepen tot het best presterende installatiebedrijf van het afgelopen jaar. Kemkens boekte over 2023 een nettowinst van 18,6 miljoen op een omzet van bijna 205 miljoen euro.
Foja Beheer
Hoofdkantoor
Apeldoorn
Omzet
141 miljoen
Aantal medewerkers Bestuursvoorzitter
452
Fons Jans
Onder de paraplu van Foja Beheer vallen onder meer de ondernemingen Hamer, Voets installaties, ContrAll, FBS en Jans. Deze installatiebedrijven zijn actief in de marktsegmenten industrie, utiliteit, mobiliteit, brandstof en communicatie & ict. Vorig jaar was het concern goed voor een omzet van 142 miljoen euro. Daarvan werd ruim 85 procent gerealiseerd in Nederland. Installatietechniek zorgde voor ruim een derde van de omzet, service en onderhoud voor ruim 20 procent. Door een tekort aan personeel, materiaalschaarste en prijsstijgingen moet de onderneming met wat minder winst genoegen nemen dan waarop was gehoopt.
Mansveld Groep
Hoofdkantoor
Eindhoven
Omzet
78 miljoen
Aantal medewerkers
Bestuursvoorzitter
324 Luuk Mansveld
Luisteren, denken, doen – dat is volgens Mansveld zelf de kracht van het installatiebedrijf. Het kende vorig jaar een uitstekend jaar. Mede door de betrokkenheid bij grote nieuwbouwprojecten steeg de omzet met bijna 40 procent naar 78 miljoen euro. De groei deed zich bij alle divisies voor, ook bij de tak die zich bezighoudt met techniek op live evenementen, congressen en beurzen. Eind vorig jaar droeg Ruud Mansveld de dagelijkse leiding over aan zijn zoon Luuk. Met hem staat nu de derde generatie aan het roer van het Eindhovense familiebedrijf. Ruud Mansveld blijft als commissaris verbonden aan de onderneming.
Linthorst Techniek
Hoofdkantoor
Apeldoorn
Omzet
Aantal medewerkers
99 miljoen 324
Bestuursvoorzitter
Erik Linthorst
Linthorst Techniek brengt, zoals ze zelf zegt, ‘gebouwen letterlijk en figuurlijk tot leven . Dat doet het installatieconcern met technische oplossingen voor duurzame en betaalbare leef- en werkomgevingen en door deze omgevingen te voorzien van het meest optimale energieconcept van dit moment. Het bedrijf werd in 1978 opgericht door Henk Linthorst. Inmiddels vormen zijn zonen Erik, Gijs en Gertjan de directie. Wat niet is veranderd is dat Linthorst nog altijd voor duurzaamheid en innovatie gaat. Financieel kende Linthorst Techniekeen prima jaar, met een omzetstijging van 37 procent en een winstgroei van dik 12 procent.
Lek/Habo Groep 1920
Hoofdkantoor
Ter Aar
Omzet
69 miljoen
Aantal medewerkers
245
Bestuursvoorzitter
Patrick Lek
Lek/Habo moest in 2023 een omzetdaling slikken, van 8 procent. Zorgen maakt het installatieconcern zich daar niet over. De daling houdt vooral verband met inke om etstijging een jaar eerder, die het gevolg was van een aantal eenmalige projecten. Voor het bedrijf was de margeverbetering die werd geboekt dan ook belangrijker. Nog niet tevreden is de directie met de rendementen van de buitenlandse activiteiten, met name in Duitsland. Halverwege het jaar werd ek abo getro en door een grote brand op het industrieterrein in Ter Aar. Panden voor opslag van reservematerialen en machines gingen daarbij volledig verloren.
A. de Jong Groep
Hoofdkantoor
Schiedam
Omzet
62 miljoen
Aantal medewerkers
207
Bestuursvoorzitter
Albert de Jong
A. de Jong bestaat al meer dan 145 jaar en hoort daarmee tot de 300 oudste familiebedrijven van Nederland. De onderneming uit Schiedam bedenkt, bouwt en onderhoudt duurzame klimaatinstallaties voor de Nederlandse markt. Daarnaast is het met De Jong Energy Services wereldwijd actief op het gebied van industriële brandersystemen, skidbouw en procesautomatisering. Met ruim tweehonderd werknemers en vestigingen in Schiedam, Rijswijk en Zaandam zette A.de Jong vorig jaar 62 miljoen euro om, 20 procent meer dan in het jaar ervoor. De nettowinst kwam uit op 1,5 miljoen euro, dat is zelfs negen keer zoveel als in 2022.
Joep Kemkens Directeur-eigenaar | Kemkens Groep
WINNAAR COBOUW50 AWARD INSTALLATEUR Kemkens Groep
‘DE LIJNEN ZIJN KORT EN WE KUNNEN SNEL SCHAKELEN’
In de afgelopen decennia is de Kemkens Groep uitgegroeid tot een belangrijke speler in de installatiesector. Wat maakt dit familiebedrijf zo succesvol? Directeur en eigenaar Joep Kemkens over de indrukwekkende groei van zijn bedrijf, de recente ontwikkelingen en de uitdagingen en kansen.
Dat de Kemkens Groep goed presteert staat buiten kijf. Het bedrijf, dat zijn oorsprong heeft in Oss, maakte de afgelopen twintig jaar een aanzienlijke groei door. Toen directeureigenaar Joep Kemkens in 2003 het roer overnam, had het bedrijf een omzet van 30 miljoen euro en zo’n 130 medewerkers. Inmiddels, in 2023, telt Kemkens ruim negenhonderd medewerkers en heeft het een omzet bereikt van 203 miljoen euro met een winst van 19 miljoen euro. Die groei vloeit volgens Kemkens zowel voort uit autonome groei als uit acquisities. “Ik denk dat ongeveer de helft van onze groei te danken is aan overnames en de andere helft aan autonome groei. We hebben de afgelopen jaren actief ge ocht naar overnamekansen om ons geografisch bereik en ons dienstenaanbod te vergroten en ons werkgebied te verdichten, maar tegelijkertijd hebben we altijd sterk ingezet op het optimaliseren van onze interne processen. We zijn een Lean en Mean organisatie die zich alleen richt op datgene waar we goed in zijn. Die focus is denk ik een factor van belang.”
Terug in de familie
Een van de recente mijlpalen in de geschiedenis van het bedrijf is de terugkoop van de aandelen van Essent. Dit energiebedrijf verwierf in 2009 een belang van 49 procent in de Kemkens Groep, maar sinds dit jaar is de installateur weer volledig in handen van de familie. “De samenwerking met Essent is altijd prima verlopen en heeft ons geholpen
bij het uitbreiden van onze activiteiten, met name in de particuliere markt,” zegt Kemkens. “Maar de markt voor verduurzaming biedt nu zoveel kansen dat ik dit een mooie kans vond om weer volledige zeggenschap te krijgen. Ik denk daarbij vooral aan de grote opgave die er ligt in de bestaande bouw voor brede en toegankelijke verduurzaming van zowel koop- als huurwoningen. De samenwerking met Essent blijft nauw. Die is voor beide partijen goed geweest en kan tot in lengte van jaren goed blijven.”
Het succes van Kemkens is volgens de directeur te danken aan een sterke focus en een doelmatige bedrijfsvoering. “We concentreren ons op de disciplines die we goed beheersen: met name woningbouw, renovatie, onderhoud en service en specifieke onderdelen van de nieuwbouw legt hij uit. “We hebben een schaalbaar model gemaakt dat ons in staat stelt om tegen een relatief lage kostprijs te opereren. Dit hebben we bereikt door een hoge mate van automatisering en een e ci nte organisatiestructuur. Operational excellence staat bij ons centraal. Dit betekent dat we continu onze processen verbeteren en onze kostenstructuur scherp houden, zodat we onze klanten optimaal kunnen bedienen.”
Kemkens benadrukt ook het belang van een familiebedrijfscultuur. “We hebben korte lijnen en kunnen snel schakelen. Dat is iets waar andere grote bedrijven vaak moeite mee hebben. Wij hebben geen grote overhead. Dat is denk ik ook een van de redenen waarom we vaker hoog eindigen in de ranglijsten van best presterende installateurs.”
Communicerende vaten
Hoewel de Kemkens Groep zich in een sterke positie bevindt, zijn er ook uitdagingen. De particuliere markt, met name die op het gebied van zonnepanelen en warmtepompen, ondervindt de laatste tijd tegenwind. Het schrappen van de salderingsregeling voor zonnepanelen en het terugdraaien van de verplichting om cv-ketels in 2026 te vervangen door warmtepompen, heeft zijn impact. “Vooral de solarmarkt wordt hierdoor geraakt,” erkent Kemkens. “De particuliere markt voor zonnepanelen is zo’n beetje gehalveerd; dat voelen wij ook. Gelukkig kunnen we deze terugval deels opvangen doordat we nog steeds veel projecten uitvoeren voor bijvoorbeeld woningcorporaties.”
Ook op de markt voor warmtepompen ziet Kemkens een afname in de particuliere vraag. Maar dat wordt gecompenseerd door een stijgende vraag naar cv-ketels. “Het zijn als het ware communicerende vaten. Dat helpt ons om de balans te bewaren en minder afhankelijk te zijn van de grillen van de overheid.”
Ondanks de uitdagingen is Kemkens optimistisch over de toekomst. “De markt voor verduurzaming biedt nog altijd veel kansen. We blijven ook investeren in onze eigen organisatie om voorbereid te zijn op wat zich mogelijk aandient in de toekomst. Innovatie is daarbij een sleutelwoord. Door te blijven investeren in nieuwe technologie n en e ci nte processen kunnen we onze positie in de markt verder versterken.”
Tekst Jan Smit
Beeld Guido Benschop
ANCHOR: BOUW VERANDERT, MAAR RISICOMANAGEMENT BLIJFT ONGEWIJZIGD
Van traditionele bouw naar prefabricage, van bierviltje naar BIM, van baksteen naar biobased, van handmatig naar machinaal en digitaal; de bouwwereld verandert in rap tempo. Eén ding is volgens Anchor Insurance niet veranderd: het proces van risicomanagement. “Onze taak als verzekeringsmakelaar is al jaren dezelfde: risico’s beheersbaar en inzichtelijk maken voor klanten, groot en klein.”
Menselijke fouten, technische missers, financi le vergissingen contractuele verrassingen; ze zijn van alle tijden en kunnen grote gevolgen hebben, zegt bouwconsulent Klaas Norel van Anchor Insurance. “Je kunt deze risico’s vermijden, beperken, overdragen, zelf dragen en/of verzekeren. Samen met de aannemer nemen we het proces door om te bepalen welke risico’s hij zelf wil dragen en welke hij wil verzekeren. Dat hele traject noemen we risicomanagement. Stap één is of een bouwbedrijf een bepaalde klus überhaupt moet aannemen. Iemand die huizen bouwt op de hei,
gaat niet ineens windmolens op zee bouwen. Ik ben vijftig jaar in deze branche werkzaam en dat proces van risicoanalyse is nog steeds hetzelfde. Het belang van de aannemers staat altijd voorop, ook wanneer dat níet leidt tot het bemiddelen van een polis. Je moet het zo zien: we rijden niet met een auto vol polissen naar klanten toe, nee, we halen risico’s op en dragen die over aan verzekeraars’’
Explosieven
Neem de sloop van een fabriekspijp naast een grote fabriek, waar Norel bij betrokken was. Het sloopbedrijf had aanvankelijk het plan explosieven te gebruiken. “Hoe klein ook, er was wel degelijk een risico dat de fabriekspijp op de fabriek zou vallen waarbij de schade groot zou zijn. Ik wilde best een polis schrijven, maar had een beter idee: bouw een steiger, breek de schoorsteen steen voor steen af en gooi ze met beleid naar beneden, zodat ze met een kruiwagen afgevoerd konden worden. Eenvoudiger, minder risico’s en vooral: geen dure verzekering.”
Anchor Insurance zet alle kennis en kunde in om klanten zo goed mogelijk te helpen, vult collega Sander Twigt aan. Hij is aansprakelijkheidsbroker voor de bouw. “Het voorbeeld van de fabriekspijp geeft aan dat we meer doen dan louter een polis afgeven. We hebben een aantal kernwaarden: service en dienstverlening, kennis en kunde en betrouwbaarheid. Zonder verzekeringen staat alles stil terwijl de bouwopgave in ons land gigantisch groot is. Tot 2030 moeten zo’n 1 miljoen huizen worden gebouwd. Verzekeren is overigens geen wettelijke verplichting,
Vlnr (boven): Klaas Norel, Eugene Koster, Robin van der Heiden, Mark Nouws. Vlnr (beneden): Age Tanja, Caroline Elderhorst, Sander Twigt.
maar bijna altijd een contractuele.”Door de grote vraag hebben bouwbedrijven de afgelopen jaren andere werkmethodes ontwikkeld, met gevolgen voor de CAR-verzekering en aansprakelijkheidsverzekering. CAR staat voor Construction All Risks. Met deze verzekering wordt schade aan én door het werk verzekerd. Twigt: “Door samen te werken met regionale tussenpersonen die de bouwwereld in de regio goed kennen, zijn we in staat onze specialistische kennis landelijk inzetten. Want een Limburgse aannemer praat het liefst met een Limburgse verzekeringsmakelaar en een Friese bouwer praat graag met een Friese makelaar. Wanneer het om hele specialistische risico’s gaat, komen wij om de hoek kijken.”
De regionale partners bieden het ABC-verzekeringsproduct van Anchor Insurance aan. Het biedt een volledige oplossing voor bouwrisico’s vanaf de ontwerpfase, tijdens de bouw en na oplevering, met een goede dekking en een scherpe premie. Het ABC-product is een unieke combinatie van de drie belangrijkste polissen voor de bouwrisico’s. Het uitgangspunt is dat alle werkzaamheden van een aannemer automatisch verzekerd zijn. Heiwerkzaamheden en bronbemaling hoeven bijvoorbeeld niet vooraf gemeld te worden.
Nieuwe risico’s
De bouwwereld is ink in beweging met veel nieuwe ontwikkelingen: modulair bouwen, biobased en herbruikbare bouwmaterialen, de forse bouwopgave, andere contractvormen, de energietransitie en verduurzaming. Nieuwe ontwikkelingen leiden tot nieuwe risico’s of verplaatsing van risico’s. Dat vraagt om nieuwe verzekeringsdekkingen, zegt CAR-broker Caroline Elderhorst. “De ontwikkeling van prefabricage zorgt voor een duidelijke verschuiving van de risico’s: van bouwplaats naar fabriek. Een fabriek kan
‘Als er een goed plan is, kun je bij een verzekeraar terecht’
in brand vliegen, er is kans op seriematige fouten. Ook wordt er met andere materialen gebouwd, zoals hout. Dat leidt tot meer brandgevaar en vochtproblemen. Want door de klimaatverandering valt er meer regen in ons land. Nieuwe ontwikkelingen, nieuwe risico’s.” Collega Robin van der Heiden knikt. Hij is aansprakelijkheidsbroker en beoordeelt de risico’s voor aannemers op het gebied van aansprakelijkheid. “Wat ons vak uitdagend maakt, zijn de vele innovaties. Een verzekeraar berekent premies op basis van het verleden, terwijl wij ook naar de toekomst moeten kijken. En de ontwikkelingen volgen elkaar in rap tempo op. Neem het elektrificeren van het wagenpark van een bedrijf. Stel, je gaat met een asfaltmachine in een tunnel aan het werk. Een verzekeraar is gewend dat een asfaltmachine een dieselmotor heeft. Wanneer er brand uitbreekt, gaat de brandweer de tunnel in om te blussen. Maar een elektrische asfaltmachine die in brand staat, kun je niet blussen. Wat zijn de gevolgen? Wat is je plan? Dit zijn onderwerpen die besproken moet worden, want je wil risico’s in kaart brengen om een polis af te geven. Als er een goed plan is, kun je bij een verzekeraar terecht. Anders niet.”
Digitalisering
De specialisten van Anchor Insurance zien alle innovaties in de bouw voorbijkomen, aldus Twigt. “We praten veel met aannemers, we weten wat er speelt. Neem de opmars van drones. Aannemers zetten ze steeds vaker in, onder andere voor inspecties en om projecten vanuit de lucht in kaart te brengen. Een drone kost veel geld. Kan die in de keet blijven liggen? En wat gebeurt er als een drone kapot valt? Of iemand verwondt? Een mooie innovatie die ook nieuwe risico’s met zich meebrengt.”
BELANG VAN KLANTEN STAAT VOOROP
Anchor Insurance, opgericht in 2005, is een onafhankelijke, internationaal georiënteerde assurantiemakelaar uit Rotterdam. Bij Anchor werken circa vijftig mensen. De aandelen zijn volledig in bezit van de eigen medewerkers. Anchor is een gespecialiseerde risico-adviseur en beursmakelaar, volledig onafhankelijk van externe financiers o verzekeraars. et bedrij staat voor de belangen van de aannemers in de bouw.
Naast directe klanten vertegenwoordigt Anchor als beursmakelaar ook de meer complexe verzekeringen voor zo’n vijfentwintig tussenpersonen verspreid over het hele land. De visie en strategie bestaat uit drie pijlers: service & dienstverlening, kennis & kunde en betrouwbaarheid. Bij alles wat de medewerkers doen, staat het belang en de wensen van klanten voorop. Anchor richt zich op een aantal specifieke niches constructie, marine, energie en transport. De makelaar investeert in specialisten met jarenlange ervaring in de Nederlandse co-assurantiemarkt. De bestendige groei wordt vooral gerealiseerd door mond-tot-mondreclame. De slogan: ‘Wij doen wat wij zeggen en zeggen wat wij doen . Richting klanten, maar ook richting verzekeraars. E ciency wordt gerealiseerd door inzet van geïntegreerde serviceteams. De verzekeringsmakelaar bemiddelt voor nagenoeg alle top tien bouwbedrijven in Nederland, maar ook de top drie van aannemers uit België zijn klant. Daarnaast bedient Anchor een groot aantal aannemers met een omzet van 5 tot 300 miljoen euro.
Een andere grote verandering voor verzekeringsmakelaars is digitalisering. Elderhorst: “Toen ik begon, ging ik twee keer per week met een enorme stapel bestektekeningen en andere relevante papieren naar de beurs om o ertes bij ver ekeraars op te halen. De verzekeraars zaten achter tafeltjes in het WTC in Rotterdam. Vervolgens ging ik terug naar kantoor om die o ertes uit te schrijven voor klanten.
Dat ging per post, nu via de mail. De tijdwinst is enorm, al maakt digitalisering het contact met klanten minder persoonlijk. Aan de andere kant: bij grote projecten zit ik wel graag met klanten en verzekeraars rond de tafel, zeker in het begin.”
Norel, Twigt, Elderhorst en Van der Heiden beamen dat ze een mooi vak hebben. “De bouw is ink in beweging geen dag is de elfde weet Norel. “Bovendien zijn we op de hoogte van de nieuwste innovaties. Onze taak is de aannemer helpen bij risicomanagement, om de continuïteit van project en bedrijf veilig te stellen.”
Twigt: “De wereld van verzekeringen is heel dynamisch. Wanneer ik door Nederland rijd, kom ik altijd projecten tegen waar Anchor Insurance bij betrokken is. Het is vaker gezegd, maar zonder verzekeringen wordt er niet gebouwd.”
Top 10 INGENIEURSBUREAUS
De tien grootste ingenieursbureaus van Nederland. Welke bedrijven zijn het? En hoe doen ze het, individueel en ten opzichte van elkaar?
Beeld: Thomas Drouault
MARKTANALYSE
Ingenieursbranche
‘DE VIJVER WORDT STEEDS KLEINER’
Investeringen in duurzaamheid en infrastructuur leverden een belangrijke bijdrage aan de stijgende omzet van Nederlandse ingenieursbureaus. Maar personeelstekorten en hogere kosten drukken de winstgevendheid.
In 2023 steeg de gemiddelde omzet van Nederlandse ingenieursbureaus met een kleine 7 procent. Dit is minder dan in voorgaande jaren, toen de groei rond de 10 procent lag. Grote bureaus zagen hun omzet iets toenemen, terwijl kleinere bureaus het moeilijker hadden om mee te komen in deze groei. De gemiddelde winstmarge nam met ongeveer 7 procent toe, een kleine verbetering ten opzichte van 2022 De omzetstijgingen kwamen voornamelijk door investeringen in duurzaamheid en infrastructuur, terwijl personeelstekorten en stijgende kosten een remmende werking hadden op de winstgroei.
Top 10
Ingenieursbureaus
Bedrijfsopbrengsten X € 1.000
Arcadis Fugro
Royal HaskoningDHV
Antea Group
Witteveen+Bos
Tauw Group
Iv-Groep
Movares Group
Bilfinger Tebodin
Deerns Groep
De personeelstekorten baren ingenieursbureaus zorgen. Dat geldt ook voor marktleider Arcadis, vertelt Tanya Sancisi, algemeen directeur Arcadis Nederland. “Er studeren in Nederland steeds minder ingenieurs af. Daar azen niet alleen ingenieursbureaus op, maar ook de consultancy, de overheid en semioverheden. De vijver waar je uit kunt vissen wordt steeds kleiner, terwijl de opgave groeit.”
Wat ze daarbij scheef vindt, is dat Arcadis in Nederland steeds vaker goede mediors en seniors ziet vertrekken naar klanten. Dat zijn veelal overheidsgerelateerde opdrachtgevers die deze ingenieurs meer kunnen betalen dan ingenieursbureaus, mede omdat de veelal langlopende opdrachten die zij de bureaus verstrekken deze ruimte niet bieden. Terwijl diezelfde klanten wel weer met allerlei spoedeisende opdrachten bij Arcadis aankloppen in de verwachting dat het bureau daar du moment de juiste specialisten op kan zetten. Sancisi: “Dat was misschien vroeger zo, maar dat kunnen we ons nu niet meer permitteren.”
Arcadis Nederland realiseerde vorig jaar een omzet van een kleine 300 miljoen euro. Dat was 7,6 procent van de totale omzet van Arcadis, dat met zo’n 37.000 medewerkers wereldwijd actief is. In Nederland focust Arcadis vooral op
Nettoresultaat In % omzet
Solvabiliteit In %
Tekst Jan Smit
grote integrale opdrachten. Sancisi: “Dat zijn voor ons de meest interessante klussen. Gebiedsontwikkelingen, hoogwaterbeschermingsprogramma’s, grote infrastructurele werken waarbij je niet met één ding bezig bent maar waar verschillende disciplines in elkaar grijpen en je kennis van die disciplines moet hebben om dat project goed op te zetten.”
Digitalisering
Klimaatadaptie, de energietransitie, maar ook waterbeheer en de bevolkingsgroei spelen grote ingenieursbureaus in Nederland in de kaart. Ook op infragebied ligt er een grote opgave. Sancisi wijst bijvoorbeeld op de vervangings- en renovatieopgave. “Als je alleen al ziet wat er allemaal aan bruggen en tunnels in de renovatie moet, hebben we met alle ingenieurs in heel Nederland nog jaren genoeg te doen. Dan hoef je bij wijze van spreken niet eens met elkaar te concurreren. De vraag is alleen: hoe gaan we het doen, binnen welke tijdspanne en zijn er budgetten voor?”
Om die groeiende opgave te kunnen oplossen, werken de grote bureaus steeds e ectiever en e ci nter. De digitalisering speelt daarbij een belangrijke rol, aldus de Arcadis-directeur. Volgens Sancisi zijn de meeste grote bureaus daarmee behoorlijk op streek. Bij opdrachtgevers laten de e ectiviteit en e cienc volgens haar nog wel eens te wensen over. “Als ingenieursbureaus zouden we graag zien dat projecten sneller op de markt komen en sneller kunnen worden afgerond, door op veel modernere en meer adaptieve manieren te werken dan nu gebeurt. Sommige projecten duren zo lang voordat ze van de tekentafel komen, dat wat toen een modern en duurzaam idee leek nu al lang hopeloos verouderd is. Wij zien opdrachtgevers hier ook mee worstelen. Meer e ibiliteit bij uitvragen kan dit voorkomen. ansen en uitdagingen die arije ulshof ceo van o al HaskoningDHV, grotendeels herkent. De enorme vraag naar ingenieurs- en adviesdiensten bijvoorbeeld; voor HaskoningDHV is dit reden om keuzes te maken. Hulshof: “We hebben internationaal negen focusmarkten. En daarbij voor Nederland nog twee specifieke aandachtsgebieden: de gebouwde omgeving, daar hebben wij een hele brede, grote portefeuille in, en de Aanpak Transitie Nederland. Daarbinnen kijken we naar strategische projecten. Kun je bijvoorbeeld een positieve impact maken?
hebben
Zo kijken we op dit moment onder meer naar carbon capture and storage (ccs), de ondergrondse opslag van CO2. Dat is een nieuwe ontwikkeling, maatschappelijk van groot belang en mede daarom voor onze mensen zeer interessant.”
Die keuzes hangen samen met de grote maatschappelijke opgaven, maar ook met de beperkte capaciteit, waarmee o al askoningD V elf vooralsnog goed uit de voeten kan. Vorig jaar wist het ingenieurs- en adviesbureau een kleine duizend nieuwe medewerkers aan zich te binden, waardoor het personeelsbestand steeg naar 6.500. Er zijn nog wel 600 vacatures.
Die grote personeelsaanwas is bijzonder. Temeer omdat ook Hulshof merkt dat er door klanten aan haar mensen wordt getrokken, vooral vanuit de commerci le hoek met hogere salarissen. Maar ze is er ook van overtuigd dat het niet alleen om geld draait. “De intrinsieke motivatie en de uitdaging wegen voor veel van onze mensen mee. Vooral bij jongeren. Als je dan een drogevoetenprogramma in Vietnam, Jakarta of de Filipijnen mag doen, is dat vaak een kans die ze met beide handen aangrijpen.”
Tenders
Ook op andere gebieden valt er volgens Hulshof nog best het nodige te winnen. Clustering en betere samenwerking bij tijd- en geldverslindende tenders bijvoorbeeld. Door de opgaven en innovatiekracht te bundelen en meer te vertrouwen op de kennis en kunde van de markt zouden die processen een stuk aan e cienc en e ectiviteit kunnen winnen, meent zij.
De waterschappen zijn daar al druk mee bezig en verdienen wat haar betreft een pluim. Een mooi voorbeeld volgens Hulshof: project Meanderende Maas, de integrale gebiedsontwikkeling die zich richt op het verbeteren van de Maasdijk tussen Ravenstein en Lith in combinatie met rivierverruiming en ruimte voor natuur en recreatie in uiterwaarden. “Daar zie je goed hoe een tweefasencontract waarin we nauw samenwerken met de aannemer en het waterschap in de planstudie én realisatiefase het resultaat ten goede komt.”
Arcadis
Hoofdkantoor
Omzet
Amsterdam 5.003 miljoen
Aantal medewerkers
35.999
Bestuursvoorzitter
Alan Brookes
Opnieuw verbeterde Arcadis zijn omzet en opnieuw tot een record, ditmaal van 3,8 miljard euro. Het ingenieursbureau, dat wereldwijd actief is, dankt de stijging naar eigen zeggen aan de energietransitie en de verduurzaming van bedrijfsgebouwen. Beide markten groeien nog steeds. Vooral in Europa en de Verenigde Staten deed Arcadis goede zaken. In China kreeg het concern daarentegen te maken met verslechterde marktomstandigheden. Onderaan de streep hield het 160 miljoen over, 22 procent meer dan het jaar ervoor. Het orderboek ligt met 3,1 miljard euro ook al op recordhoogte.
2 1 4 3
Hoofdkantoor
Omzet
Leidschendam 2.187 miljoen
Aantal medewerkers
10.220
Bestuursvoorzitter
Mark Heine
ugro profiteerde ook vorig jaar weer volop van werkzaamheden voor de bouw van windparken op zee. De omzet die het bodemonderzoeksbureau in deze tak van sport boekte, steeg met 55 procent. Maar ook de stijgende vraag vanuit olie- en gasbedrijven naar diensten van Fugro zorgde voor meer omzet. De totale omzet kwam over het hele jaar uit op 2,2 miljard, een groei van 27,5 procent ten opzichte van een jaar eerder. Topman Mark Heine ziet de toekomst zonnig tegemoet aangezien geodata cruciaal is bij de energietransitie. Niettemin wil hij de activiteiten uitbreiden naar onder meer onderzoek voor CO 2-opslag en kustbescherming.
Hoofdkantoor
Amersfoort
Omzet
736 miljoen
Aantal medewerkers
5.675
Bestuursvoorzitter
Marije Hulshof
HaskoningDHV wil met zijn projecten een positieve invloed hebben op mens en milieu. Om die reden is het ingenieursbureau vorig jaar begonnen opdrachten en o ertes s stematisch te beoordelen. Bij de grotere projecten, samen goed voor de helft van de omzet, wordt extra gelet op klimaatverandering, circulariteit, biodiversiteit, sociale waarde, veiligheid en welzijn. Financieel gaat het voor de wind: de omzet steeg met 5 procent naar 736 miljoen euro; de winst verdubbelde bijna naar 24,8 miljoen. Overal ziet het Amersfoortse bedrijf de omzet toenemen, behalve in ZuidAfrika, waar de markt volgens directeur Marije Hulshof uitdagend is.
Hoofdkantoor
Heerenveen
Omzet
201 miljoen
Aantal medewerkers
1.051
Bestuursvoorzitter
Tanja Lendzion
Antea Group, onderdeel van Oranjewoud NV, presenteerde vorig jaar het strategisch plan Blauwdruk, waarin digitalisering, kunstmatige intelligentie en robotisering speerpunten zijn. De medewerkers spelen een grote rol bij de totstandkoming en de uitvoering van het plan. Ook introduceerde de onderneming vijf nieuwe businesslijnen om beter in te kunnen spelen op de ontwikkelingen in de markt: bebouwde omgeving, energie & onderhoud, leefomgeving, mobiliteit en realisatie. Onder leiding van Tanja Lendzion werd de omzet met 10 procent opgevoerd tot ruim 200 miljoen euro, de winst nam met bijna 25 procent toe tot 17,7 miljoen.
Antea Group Fugro
Royal HaskoningDHV
Hoofdkantoor
Deventer
Omzet
177 miljoen
Aantal medewerkers
1.199
Bestuursvoorzitter
Wouter Bijman
Witteveen+Bos ziet de vraag naar oplossingen om droge voeten en schoon drinkwater te houden toenemen. Onder andere door klimaatverandering, intensief watergebruik en verontreiniging. Dat legt het ingenieursbureau, dat vorig jaar betrokken was bij 3.100 projecten verspreid over 25 landen, geen windeieren. De omzet steeg met ruim 7 procent naar 156 miljoen; de winst klom met dik 40 procent naar 17,4 miljoen. Behalve op waterprojecten, focust het bureau zich ook op infrastructuur. Samen met Arcadis werkt het bureau onder meer aan het Zuidasdok in Amsterdam. Onlangs werd het contract verlengd tot eind 2036.
Hoofdkantoor
Deventer
Omzet
160 miljoen
Aantal medewerkers
1.337
Bestuursvoorzitter
Henrike Branderhorst
De toegenomen vraag naar advies over verduurzaming van de industrie en de fysieke leefomgeving heeft vorig jaar de om et van Tauw doen stijgen, met 9,5 procent naar 160 miljoen. Ook de winst nam toe, met 17 procent tot 5,4 miljoen. Om haar expertise op het gebied van innovatieve dataverzameling en visualisatie te verbeteren nam het ingenieursbureau, dat vooral actief is in Nederland, Duitsland, Frankrijk en Italië. drone-specialist GEOzicht over. Onlangs maakte Ralph van Roessel bekend met ingang van komend jaar te vertrekken bij Tauw. ij was es jaar co-ceo, samen met Henrike Branderhorst.
Hoofdkantoor
Omzet
Papendrecht 149 miljoen
Aantal medewerkers
772
Bestuursvoorzitter
Maarten van de Waal
Iv-Groep richt zich op verschillende markten, maar vooral op industrie, energie, infrastructuur, water, bebouwde omgeving en staal- en werktuigbouwkundige constructies. Zelf zegt de onderneming te werken aan bijzondere projecten die van groot belang zijn voor de maatschappij. Dat kunnen windparken zijn, maar ook unieke bruggen, sluisdeuren, fabrieken of waterzuiveringen. Hoewel het bureau wereldwijd actief is, wordt omzet voor bijna 70 procent in eigen land behaald. Die omzet groeide afgelopen jaar met zo’n 16 procent naar 149 miljoen. Ook de nettowinst steeg, met 44 procent tot 10,5 miljoen.
Hoofdkantoor
Utrecht
Omzet
118 miljoen
Aantal medewerkers
803
Bestuursvoorzitter
Barbara Visser
Voor Movares was 2023 een bijzonder jaar. Het ingenieursbureau kwam namelijk in handen van Innovus Smart Engineering. Een verrassende overname aangezien de overnemende partij een stuk kleiner is dan Movares zelf. Maar volgens het ingenieursbureau uit Utrecht gaat vooral om de krachtenbundeling van verschillende specialismen. Die is essentieel om de opgave op het gebied van energietransitie en mobiliteit de komende jaren het hoofd te kunnen bieden. Op 1 november trad oud-staatssecretaris van Defensie Barbara Visser aan als ceo van het ingenieursbureau. Visser nam die rol over van interimmer Robert Claasen.
Hoofdkantoor
Den Haag
Omzet
92 miljoen
Aantal medewerkers
597
Bestuursvoorzitter
Kevin Pieterse
Chemie, olie en gas, pharma en infra zijn de belangrijkste markten voor Bilfinger Tebodin dat tien jaar terug onderdeel was van de BAM Groep. Vanzelfsprekend haalt het adviesen ingenieursbureau uit Den Haag veel werk uit de verduurzaming van de procesindustrie en de voortgaande energietransitie. Het concern, dat onderdeel is van de Duitse bouw- en techniekreus Bilfinger boekte over het afgelopen jaar een omzet van 92 miljoen euro, een kleine 4 procent meer dan in het jaar ervoor. Groei werd er met name behaald in het segment energie.Het nettoresultaat verdubbelde in dezelfde periode bijna, tot meer dan 6 miljoen euro.
Hoofdkantoor
Den Haag
Omzet
77 miljoen
Aantal medewerkers
Bestuursvoorzitter
519
Tjerk van der Meer
Deerns is onder andere actief in de markten clean technology, datacenters, gezondheidszorg, luchthavens en vastgoed. En dat doet het advies- en ingenieursbureau in Duitsland, Frankrijk, Engeland, Spanje, Italië, Brazilië en in het Midden-Oosten. Ruim 40 procent van de omzet komt evenwel uit eigen land. Afgelopen jaar groeide Deerns vooral in Nederland, Italie en België. Overall namen de bedrijfsopbrengsten toe met iets meer dan 18 procent, tot 77 miljoen euro. Was de onderneming uit Den Haag over 2022 nog licht verlieslatend, afgelopen jaar hield ze onderaan de streep 2,4 miljoen euro over.
Maarten van de Waal
Ceo | Iv-Groep
WINNAAR COBOUW50 AWARD INGENIEUR
Iv-Groep
‘WE WILLEN BIJDRAGEN AAN EEN BETERE WERELD’
“Financiële cijfers zijn belangrijk, maar niet onze enige drijfveer. Wij willen bijdragen aan de grote thema’s van deze tijd, zoals de energietransitie. Dat is waar we trots op kunnen zijn.”
Maarten van de Waal, ceo van ingenieurs- en adviesbureau Iv, laat er geen misverstand over bestaan: hij is blij met de Cobouw Award voor het best presterende ingenieursbureau. “Een grote eer,” aldus Van de aal. Omdat het bedrijf financieel goed presteert de om et in 2023 telde 149,4 miljoen euro. Maar er is meer dan goede resultaten, voegt hij daar direct aan toe. “Het is geweldig om erkend te worden voor de projecten die we doen, vooral omdat e bijdragen aan maatschappelijke thema s oals duur aamheid en de energietransitie. De e prijs motiveert ons om nog beter te presteren en de e missie voort te etten.
Iv is opgericht in 1949 en telt inmiddels ruim 1.300 medewerkers. Aartsvader van het bedrijf is Henk Veth. Hij begon destijds klein op een olderkamertje in otterdam onder de naam Ingenieurs- en Architectenbureau H. Veth. Belangrijke klant was oogovens. n werd ob van de Waal directeur en eigenaar van het bedrijf. Sindsdien heeft de groep een solide reputatie opgebouwd in diverse sectoren, oals de maritieme industrie o shore en energie infrastructuur en water en de gebouwde omgeving.
Complexe projecten
Iv biedt technische ontwerpen, engineeringoplossingen en adviesdiensten aan voor complexe projecten, van de ontwerpfase tot aan de implementatiebegeleiding – of het
nu gaat om het bouwen van o shore installaties het ontwerpen van waterwerken of het ontwikkelen van duur ame infraprojecten.
In 2022 nam Maarten van de Waal het stokje over van ijn vader. at de onderneming volgens hem o bij onder maakt, is de multidisciplinaire aanpak. “We werken met teams van e perts op verschillende gebieden oals werktuigbouwkunde, civiele techniek, elektrotechniek en klimaattechniek. On e kracht ligt in de samenwerking tussen de e disciplines.
Die samenwerking rijkt ver ook naar de andere projectpartners egt Van de aal: et gaat erom dat je in een teamverband de opgaven oplost. Dus niet alleen een bere kening of een advies biedt, maar bijvoorbeeld ook ondersteuning in de inkoop, het contractmanagement of het management en het beheer van de kunstwerken. Daarom is het belangrijk om dicht bij je opdrachtgever te itten en te begrijpen wat hij nodig heeft. En daarin de goede diensten naar voren te schuiven odat je de klant ook echt ont orgt.
Juiste moment
De kracht van v it in het bieden van gedegen oplossingen op het juiste moment. De energietransitie de vervangings en renovatieopgave, de woningnood – er is gewoon heel veel werk te doen”, aldus de ceo. “Het komt vaak alleen wat moei aam los. ij slagen er aardig in om die projecten dan toch doorgang te laten vinden.”
Sectoren waarin het ingenieursbureau een stevige vinger in de pap heeft ijn o shore en energie infra en de industrie. ooie projecten in de e werkgebieden ijn het ontwerp van de sluisdeuren en de basculebruggen van de Nieuwe Sluis Terneu en die recent opende en van de G transformatorplatforms van Tennet in de Noord ee.
De opdracht van de e netbeheerder is de grootste ooit in het bestaan van het ingenieursbureau. Ook helpt het bedrijf de komende jaren Tata Steel in muiden bij het verduur amen van de staalproductie.
Door de grote maatschappelijke opgaven die moeten worden vervuld energietransitie klimaatadaptie iet Van de aal ook de toekomst voor v onnig in. De belangrijkste uitdaging volgens de ceo is het binnenhalen en behouden van voldoende personeel. ant de opgaven mogen dan groot ijn tegelijkertijd komen e moei aam op de markt. ij refereert daarbij aan het veranderende politieke landschap. “Neem de plannen voor de vervanging en renovatie van verouderde infrastructuur. edereen was ich al aan het voorbereiden maar dan worden de projecten ineens uitgesteld. Dat orgt voor on ekerheid en vraag een grote mate van e ibiliteit. e moet daar snel op kunnen inspelen. Dat maakt het juist weer lastig om nieuwe mensen aan te nemen.”
Tekst Jan Smit
Beeld Guido Benschop
Wij gaan voor hout.
Jij ook?
geWOONhout is trots onderdeel van TBI
Project Xylino, Almere
> 93 appartementen
> 10 grondgebonden woningen
> 436 houten modules
> volledig digitaal voorbereid
> geproduceerd in onze fabriek
> opdrachtgever: Alliantie Ontwikkeling
> ontwerp: Arons & Gelauff architecten
> i.s.m. Koopmans Bouwgroep en Synchroon
geWOONhout produceert circulaire, modulaire woningen/appartementen die duurzaam zijn door het gebruik van natuurlijke materialen en een hoge mate van losmaakbaarheid. Deze permanente woningen, volledig van hout (LVL), worden geproduceerd in de energieneutrale fabriek in Wehl. Zo werken we aan het oplossen van het klimaatprobleem én het woningtekort.
Bekijk al onze projecten
Betaalbaar, circulair en snel. De woningtypes variëren van studio’s tot ruime gezinswoningen en appartementen. Ze voldoen aan de MIA/Vamil subsidievoorwaarden en staan garant voor toekomstbestendige kwaliteit.
Wanneer kies jij voor bouwen met hout?
Meer weten? We vertellen je graag meer op www.gewoonhout.nl
SAMEN NAAR EEN TOEKOMSTBESTENDIG NEDERLAND MET GIS
De AEC-sector (Architecture, Engineering en Construction) staat voor grote uitdagingen. De sector werkt keihard aan de grote maatschappelijke opgaven die in elkaar haken, waaronder klimaatadaptatie, de vervangingsopgave en de energietransitie. “Wij dragen daar graag ons steentje aan bij”, zegt Frank de Zoeten van Esri Nederland.
Volgens e re van Tol business developer bij Esri Nederland heeft klimaatverandering allerlei gevolgen oals een stijging van de waterspiegel e treme droogte hevige neerslag in korte periodes en hittestress in steden. aar liefst 0 procent van Nederland is kwetsbaar voor overstromingen. Daarnaast woont 0 procent in stedelijk gebied waar hittestress een grotere rol speelt. Om ade uaat in te spelen op de gevolgen van klimaatverandering ijn betrouwbare data in icht en over icht nodig. et on e software kun je klimaatrisico s goed in kaart brengen en ArcG S in etten bij het bepalen van maatregelen die rekening houden met al die veranderende omstandigheden.
Efficiëntie
et toekomstbestendig maken van assets betreft onder meer toekomstige bouwwerken en woonwijken weet Van Tol. ArcG S biedt ondersteuning in integraal projectmanagement. Dank ij realtime data e ibele dash-
DATAGEDREVEN WERKEN
Volgens Jeroen van Winden, CTO bij Esri Nederland, levert GIS een belangrijke bijdrage aan datagedreven werken. “Door datagedreven te werken, stuur je op feiten. Juist bij die belangrijke maatschappelijke opgaven waar we in Nederland voor staan, gaat het erom dat de data betrouwbaar is en dat iedereen diezelfde data deelt en hanteert. Organisaties binnen de AEC-sector die bewust datagedreven werken, kunnen e ectiever inspelen op de veranderende wereld. Door data te combineren, komen ze tot nieuwe inzichten die tot actie leiden. Wij helpen organisaties en bedrijven bij het begrijpen en toepassen van datagedreven werken met GIS als dragende factor. Samen bouwen we dus echt aan een toekomstbestendig Nederland.”
boards en veldwerk apps worden de e ci ntie duur aamheid en veiligheid van projecten optimaal ondersteund. Dat geldt ook voor dijkversterkingsprojecten. Ga er maar aan staan Nederland telt maar liefst .500 kilometer aan dijken en waterkeringen en ook nog eens .000 kilometer aan regionale waterkeringen. Dan wil je als ijkswaterstaat of als waterschap in icht hebben in de stand van aken van dijken en keringen. Vervolgens ontwikkel je plannen voor mogelijke versterkingen of aanpassingen van keringen binnen het oogwaterbeschermingsprogramma. Daarna is het aan uitvoerende partijen oals ingenieurs en aannemers om de plannen verder te onder oeken en uit te voeren. et is daarbij belangrijk dat al de e partijen projectinformatie met elkaar delen. ArcG S voor iet daarin en bevordert o de eci ntie communicatie en de samenwerking.
ArcGIS bevordert de efficiëntie, communicatie en de samenwerking
Inzicht
Naast klimaatadaptatie staat Nederland voor een enorme vervangingsopgave en een energietransitie. Van Tol: aterwerken tunnels wegen bruggen en viaducten en riolering vragen om goed onderhoud en beheer. aar er is onwetendheid over de werkelijke conditie hiervan. Bovendien komt de bereikbaarheid van Nederland in het geding en is er ook nog eens een tekort aan vakkundig personeel. Ook hier geldt: in icht is essentieel. On e software wordt nu al veel gebruikt om in beeld te brengen hoe het ervoor staat met infrastructuur en assets en of er onderhoud dan wel vervanging noodakelijk is. Door gegevens uit het veld te ver amelen te anal seren en te implementeren kan er beter samengewerkt en gestuurd worden binnen projecten.
Voor de energietransitie is het gebruik van slimme technologie ook hard nodig egt rank de oeten business developer bij Esri Nederland. e hebben in Nederland te maken met een ruimtelijke pu el. et stroomnet moet uitgebreid worden met nieuwe kabels en leidingen. eel veel straten ullen daartoe opengebroken moeten worden. Om dat alles in goede banen te leiden ijn omgevingsdata nodig. Duidelijk is dat locatietechnologie onmisbaar is bij alle projecten en werk aam heden in relatie tot de maatschappelijke opgaven.
Dit artikel is gesponsord door Esri Nederland.
ArcGIS biedt ondersteuning in integraal projectmanagement.
SNELLER DOORBOUWEN TIJDENS BEROEPSPROCEDURES
Vastgoedprojecten lopen steeds vaker vertraging op door regels en procedures rondom bouwen. Hierdoor lopen beleggers, bouwbedrijven en projectontwikkelaars het risico dat hun project niet gerealiseerd kan worden. Marsh biedt een nieuwe oplossing waarmee een project beschermd wordt tegen de gevolgen van vertraging of annulering van een vergunning door beroepen en negatieve rechterlijke uitspraken bij de Rechtbank of Raad van State.
Erwin Konijn, Practice Leader Real Estate bij Marsh, ziet risicomanagement als het sluitstuk van een lang proces. “Zonder het nemen van risico’s kom je niet vooruit, maar met het nemen van te veel risico, doe je juist een stap achteruit. Het draait om het nemen van overwogen risico’s. Daar helpen wij onze klanten bij. Wij bieden hun het gehele spectrum van risicomanagement aan: alles onder één dak.”
De toegevoegde waarde van Marsh? Die zit hem in de sectorale focus. “Doordat wij dagelijks alleen maar met vastgoedbeleggers, bouwbedrijven en projectontwikkelaars in contact staan, zijn wij op de hoogte van de laatste ontwikkelingen in de sector en beter in staat om te identificeren waar de risico s liggen.
Verzekering na beroepsprocedures
Met die blik op de ontwikkelingen in de vastgoedbranche, introduceerde Marsh een verzekering na beroepsprocedures, speciaal voor de vastgoedsector. “Steeds meer vastgoedprojecten krijgen te maken met regels rondom bouwen en
Marsh introduceert een verzekering na beroepsprocedures, speciaal voor de vastgoedsector.
MARSH NEDERLAND
“Met kantoren in meer dan 130 landen is Marsh ‘s werelds grootste verzekeringsmakelaar en risicoadviseur. Al meer dan 150 jaar helpen wij onze klanten door het veranderende risicolandschap te navigeren, ambitieuze doelen te realiseren en de toekomst veiliger te maken. Zij vertrouwen op Marsh om hen te adviseren tijdens de moeilijkste en meest uitdagende tijden, zodat ze succes kunnen boeken en veerkracht kunnen opbouwen”, aldus Konijn. Via haar voorganger R.Mees en Zoonen is Marsh Nederland zelfs al ruim 300 jaar in Nederland actief.
Wil je meer informatie over de verzekering na beroepsprocedures of in contact komen met Marsh? Scan hiervoor de QR-code.
Erwin Konijn: ‘Zonder het nemen van risico’s kom je niet vooruit.’
omgevingsvergunningen. Door die regelgeving en het groeiend aantal beroepsprocedures lopen betrokkenen het risico dat hun project vertraging oploopt, met als gevolg: het niet langer kunnen realiseren van zo’n project. De doorlooptijden bij de Raad van State bedragen inmiddels meer dan twee jaar. Als belegger, bouwbedrijf of projectontwikkelaar moet je dan inmiddels meer dan twee jaar wachten tot duidelijk wordt of je door kunt met een project. In het afgelopen jaar zagen we de bouwkosten met tien procent stijgen. Als je dan in afwachting van zo’n beroep bent, kun je terug naar de tekentafel, want kom je niet langer uit de kosten.”
Met de ‘Verzekering na beroepsprocedures’ hoopt Marsh die vertraging bij veel projecten te voorkomen. “Je verzekert een project tegen de gevolgen van vertraging of annulering door beroepen en negatieve rechterlijke uitspraken bij de Rechtbank dan wel de afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State. Dat betekent dat ver ekeraars garant staan voor het financieel verlies wanneer het project vertraging oploopt of niet kan worden gerealiseerd. Daarmee stel je investeerders, banken en kopers gerust en zijn ook je ontwikkelings- en bouwkosten verzekerd.”
Meer zekerheid en sneller doorbouwen
Met een verzekering na beroepsprocedures hoef je de uitkomst van een beroep dus niet langer af te wachten. Dat versnelt het bouwproject aanzienlijk. “Je kunt de bouwgrond sneller aanschaffen en starten met bouwen zonder vertragingen. Dat is prettig voor de continuïteit van de bouwwerkzaamheden en de afstemming met de bouwbedrijven. Met een bruikbare vergunning en ondanks (lopende) beroepsprocedures verzeker je zowel de aankoopprijs van de grond, de bouwkosten de financiering bij de bank n eventueel de eenheden die je nog niet hebt verkocht. Ook kun je doorgaan met de plannen voor het in de markt zetten van het project.”
Dit artikel is gesponsord door Marsh Nederland.
Winnaars COBOUW AWARDS
De winnaars van de Cobouw Awards in de categorieën Duurzaamheid, Young Talent, Digitalisering, Innovatie, Bouwvrouw en Infra aan het woord.
Stefan Prins Partner en architect | Powerhouse Company
WINNAAR DUURZAAMHEID AWARD
Marga Klompé-gebouw | Powerhouse Company
‘WE HEBBEN EEN PRAGMATISCHE MANIER VAN DUURZAAMHEID TOEGEPAST’
Het nieuwste onderwijsgebouw op de Tilburgse universiteitscampus moest op de eerste plaats energiezuinig worden. Architectenbureau Powerhouse Company wilde graag een stap verdergaan en verkende de grenzen bij het duurzaam bouwen met hout.
Het Marga Klompé-gebouw op de campus van Tilburg University bestaat uit een auditorium, dertien collegezalen en zelfstudieplekken voor ongeveer duizend studenten. Het onderwijsgebouw is grotendeels opgebouwd uit hout en dat maakt het bijzonder: volgens Stefan Prins, partner en architect bij Powerhouse Company in Rotterdam, heeft de Brabantse universiteit het eerste massief houten collegegebouw in heel Europa.
CO2-negatief
Aan de buitenkant is niet direct zichtbaar dat hout de basis vormt van het gebouw; de natuurstenen gevels bepalen de eerste aanblik. “Dat heeft te maken met de locatie en de cultuurhistorische laag van de campus”, verklaart Prins. “In zijn ontwerptaal verhoudt het gebouw zich tot het Cobbenhagengebouw. Dat heeft een mooie monumentale, modernistische architectuur. Die kwaliteit hebben we ook in het Marga Klompé-gebouw gestopt. De ruimtelijkheid heeft veel weg van het Cobbenhagengebouw, maar dan met een hedendaagse manier van bouwen.”
Een gebouw dus met oog voor zijn omgeving, maar vooral ook voor duurzaamheid en circulariteit. “De universiteit wilde een energiezuinig onderwijsgebouw en dat is ook gelukt. Maar in onze visie op het gebouw zijn we nog een
stap verdergegaan op het gebied van materiaalkeuze en CO2impact. Door 1.300 kuub hout toe te passen, is het pand CO2-negatief. Want de hoeveelheid CO2 die in het hout is opgeslagen, is groter dan de hoeveelheid C02 die tijdens de realisatie is vrijgekomen.”
Heel technisch
Er kwam heel wat rekenwerk aan te pas om het grote gebouw – met een oppervlak van ongeveer 5.000 vierkante meter – in hout te ontwerpen. Prins: “Als je zo’n gebouw in beton bouwt, weet je hoe je de constructie, stabiliteit en brandveiligheid moet aanpakken. Als je in hout bouwt, moet je over al die dingen opnieuw gaan nadenken. Onze R&D-afdeling, een team van ontwerpers en engineers, speelde hierbij een belangrijke rol. Het ontwerpproces was van het begin af aan heel technisch. Dat was voor dit gebouw cruciaal.”
Het uitgangspunt was om zoveel mogelijk met hout en biobased materialen te doen en voor circulaire oplossingen te kiezen. “Alleen daar waar het niet kon, hebben we voor iets anders gekozen. De begane grondvloer bijvoorbeeld is van beton. Het deel waar het trappenhuis en de lift in zitten, is ook van beton. Dat wilden we eigenlijk in hout doen, maar door de typologie van het gebouw kregen we dat niet voor elkaar. Want de grote ruimtes hebben veel impact op de stabiliteit van het gebouw.”
Capriolen
Ook bleek het beter om de dakconstructie van het auditorium niet in hout uit te voeren. “Dat auditorium heeft een overspanning van zo’n 18 meter. We hadden een hele verdieping moeten opo eren wanneer we het vakwerk van hout hadden gemaakt. Want dat zou een constructie van 4 meter hoog zijn geworden. Dan ga je capriolen maken die geen bijdrage leveren aan duurzaam bouwen. Voor die overspanning hebben we stalen vakwerken gemaakt die losmaakbaar zijn. En de coating kan er later ook ooit weer af. Bij alles hebben we de vraag gesteld: ‘Kan het biobased of in hout? Zo niet, wat kan het dan zijn en kunnen we dan producten vinden die daar goed bij passen?’ We hebben daarmee een heel pragmatische manier van duurzaamheid toegepast.”
Geen concessies
Concessies wil Prins het niet noemen, integendeel zelfs. “Het gebouw draagt de naam van Marga Klompé, de eerste vrouwelijke minister in ons land. Zij hield niet van gepolder en concessies doen. In plaats daarvan stond ze erom bekend dat ze alle verschillende belangen goed begreep en ze wist daar synergie uit te creëren. Dit gebouw is ook op die manier ontstaan, samen met onze adviseurs Breed Integrated Design en Royal HaskoningDHV. Vanuit alle uitdagingen rondom het project is synergie ontstaan.”
Tekst Rob Hendriks Beeld Guido Benschop
RENEWI PLEIT VOOR
OPEN DIALOOG MET
BOUWSECTOR VOOR
MAXIMALE IMPACT
Als waste-to-product bedrijf speelt Renewi een verbindende schakel in een circulaire economie. Door nauwere samenwerking met partners valt in de bouwwereld nog veel winst te behalen, zegt Sander Leenders, commercieel directeur van Renewi. “Sámen impact maken, daar geloof ik heilig in.”
Van glas- en steenwol, beton en plastic tot pvc, purschuim en hout; de diversiteit aan bouw- en sloopafval is groot. Hoewel, Renewi spreekt liever van een waardevolle bron van grondsto en. Een nieuw leven geven aan gebruikte materialen in plaats van ze te verbranden of te storten; dat is de missie. Het bedrijf verwerkt jaarlijks 11 miljoen ton afval per jaar. Daarvan krijgt ongeveer 64 procent een nieuw leven. “Hoe minder recyclebare materialen de verbrandingsoven in gaat, hoe beter”, zegt commercieel directeur Sander Leenders van Renewi. “Door materialen terug te brengen in de keten, gaat de uitstoot van CO2 ook omlaag.’’ Renewi werkt nauw samen met verschillende partijen 148
die gebruikte materialen weer terug in de keten brengen. Leenders: “Van betonpuin wordt granulaat gemaakt, sloophout wordt toepast voor de productie van spaanplaten en van karton wordt golfkarton gemaakt. In de loop der jaren is een hoop kennis en kunde opgebouwd op het gebied van bouwen met circulaire materialen en technieken. Ik vind het belangrijk dat die kennis wordt gedeeld en daarom pleit ik voor een open dialoog. Zo kunnen bouwbedrijven, leveranciers en andere betrokken partijen van elkaar leren.”
Afvalloze bouwplaats
Renewi kijkt ook naar ‘de voorkant’: hoe krijg je minder afval? In de ideale wereld is er sprake van een afvalloze bouwplaats. Tot die tijd is het van cruciaal belang dat afval op de bouwplaats zo goed mogelijk wordt gescheiden. Dat is soms lastig, vooral wanneer op een postzegel wordt gebouwd. Met name op inbreidingslocaties in steden is weinig plek om verschillende containers neer te zetten. Afval scheiden op compacte bouwlocaties kan wanneer betrokken partijen dat goed met elkaar afstemmen.
Om klanten optimaal te ondersteunen in hun doelstellingen op het gebied van duurzaamheid, heeft Renewi een CO2- en recyclingsrapportagetool ontwikkeld. Dit is gebeurd volgens de CSRD-richtlijn. Deze richtlijn verplicht bedrijven hun impact op klimaat, maatschappij en (ESG-)beleid te rapporteren. Afval is een belangrijk onderdeel. Bedrijven moeten niet alleen over hun eigen CO2-uitstoot rapporteren, maar ook over de uitstoot in hun waardeketen. Deze cijfers maken inzichtelijk wat de milieu-impact is van het
Sander Leenders, commercieel directeur van Renewi
aanleveren van gescheiden afval ten opzichte van restafval. “Het is een verplichting die vanuit de Europese wetgeving is opgelegd, te beginnen bij beursgenoteerde bedrijven”, weet Leenders. “Wij proberen die rapportageverplichting om te zetten in een kans. We hopen bedrijven te motiveren om afval nog beter te scheiden. Voor veel bedrijven is het voldoen aan de CSRD echter een grote kluif. Om het ze makkelijker te maken, is deze tool ontwikkeld. Dat hebben we gedaan in nauwe samenwerking met TNO en Royal HaskoningDHV, om de objectiviteit te kunnen laten valideren.’’
Advies BREEAM-NL
Om organisaties met nieuwbouw- en/of renovatieplannen hun circulaire ambities handen en voeten te geven, adviseert Renewi over BREEAM-NL-projecten. B EEA N is de certificeringsmethode voor een duurzaam gebouwde omgeving. “We kijken ook naar afvalmanagement en het gebruik van bouwmaterialen. Neem verpakkingsmateriaal van bouwmaterialen; hoe kunnen we ervoor zorgen dat er minder afval binnenkomt op de bouwplaats? Op dat gebied kunnen we organisaties van advies voorzien en begeleiden, zodat ze een hogere BREEAM-NL score krijgen.”
MI I N
Waarde creëren in het hart van de circulaire economie; daar staat Renewi voor. Aan de voorkant biedt Renewi afvalbeheerdiensten aan, terwijl aan de achterkant het grootste deel van het verzamelde afval wordt omgezet in hoogwaardige circulaire materialen. Renewi werkt graag samen met klanten, leveranciers, lokale gemeenschappen, medewerkers, toezichthouders, overheden, investeerders en kredietverstrekkers. Het bedrijf – met 154 vestigingen en ruim 6000 medewerkers in zes landen – speelt een belangrijke en innovatieve rol op het gebied van waste-to-product-oplossingen. Daarom is Mission75 gestart. Deze missie verwijst naar het ambitieuze plan om het eigen recyclingspercentage te verhogen van 64 naar 75 procent. Met Mission75 wil Renewi ruim acht miljoen ton circulaire materialen weer in de markt zetten als alternatief voor nieuwe virgin grondsto en.
Renewi heeft meerdere samenwerkingsovereenkomsten afgesloten met bouwbedrijven die BREEAM-NLprojecten realiseren. Het doel: het op een juiste, duurzame manier inzamelen en verwerken van de afvalstromen die vrijkomen bij bouwprojecten. Renewi maakt inzichtelijk hoe de werkzaamheden zo duurzaam mogelijk uitgevoerd kunnen worden, inclusief het meten van milieuprestaties. Het bedrijf helpt organisaties hun doelstellingen te realiseren op het gebied van circulariteit, CO2-besparingen en Zero aste door integraal afval en grondsto enmanagement te bieden. Met als resultaat afvalvrije werkplekken, gebouwen en openbare ruimtes. Zo heeft de recycler de juiste middelen om stromen als puin, hout, isolatiemateriaal, folie en karton gescheiden in te zamelen, te verwerken en als circulaire materialen opnieuw op de markt aan te bieden.
Bewustwording van het scheiden van afval is belangrijk, aldus Leenders. Dat kan bijvoorbeeld met het ophangen van posters in de bouwkeet en bouwafvalborden aan containers, om ervoor te zorgen dat mensen op de bouwplaats op de juiste manier sorteren. “Je wilt voorkomen dat purschuim in een container terechtkomt die bedoeld is voor plastic. Of vlakke glasplaten in een container voor beton. Door vervuilde containers kunnen we minder recyclen.”
Afvalcoach
Voor bedrijven die een duwtje in de goede richting nodig hebben, is er Renewi Ecosmart. Het biedt innovatieve en duurzame afvalbeheeroplossingen die bedrijven helpen hun milieudoelstellingen te bereiken, afvalkosten te besparen en bij te dragen aan een circulaire economie. “Via Ecosmart detacheren we afvalcoaches. Een afvalcoach gaat met medewerkers aan de slag voor een betere afvalscheiding. Bij een werkplaatsinspectie wordt ook gekeken naar de veiligheid. Een opgeruimde bouwplaats is immers een veilige bouwplaats.”
Renewi doet er alles aan om de eigen CO2-footprint naar beneden te krijgen. In 2030 moet de uitstoot van CO2 gehalveerd zijn. “Hoe? Het meest tastbare voorbeeld is elektrificering van ons wagenpark. et meer dan duizend vrachtwagens hebben we een van de grootste vloten van Nederland, daar valt winst te behalen.”
Verder noemt Leenders Green Collective, een initiatief dat afvalinzamelaars verenigt om samen bedrijfsafval in binnensteden in te zamelen met gezamenlijke wagens via gecombineerde inzamelroutes. Het leidt tot een schonere en veiligere binnenstad én minder transportbewegingen.
Renewi beschouwt zichzelf als een voorloper in de transitie naar een circulaire economie en is actief in verschillende branches: zakelijke dienstverlening, zorg, retail, horeca en bouw. Vergeleken met de andere branches is de bouw nog een tikkie traditioneel, aldus Leenders. De bouw maakt gelukkig al inke stappen ua verduur aming. Door nog meer samen te werken en kennis en innovaties met elkaar te delen, valt er meer winst te behalen. Renewi denkt graag mee.”
Thessa Luijendijk Adviseur duurzame infrastructuur | Provincie Zuid-Holland
WINNAAR YOUNG TALENT AWARD
Thessa Luijendijk
‘IK SPREEK DE TAAL VAN DE AANNEMER EN DE OPDRACHTGEVER’
Bevlogen zet Thessa Luijendijk zich in voor een klimaatneutrale en circulaire infrastructuur in 2050. Met haar brede ervaring in de wegenbouw bedenkt en implementeert ze uitvoerbare en impactvolle maatregelen.
Het uitvragen in de aanbesteding van het gebruik van asfaltgranulaat in de deklaag van de wegen in de provincie Zuid-Holland. Het is een van de concrete maatregelen die Thessa Luijendijk (26) heeft doorgevoerd als adviseur duurzame infrastructuur bij de provincie ZuidHolland. “De ontwikkelingen in de markt gaan harder dan de starre kaders van de overheid toestaan. Ik zou een dikke pluim krijgen als ik het binnen drie jaar voor elkaar kreeg.” Maar door haar enthousiasme en ervaring in de wegenbouw had ze nog geen jaar nodig.
Luijendijk begon acht jaar geleden als stagiaire civiele techniek bij ingenieursbureau Sweco in het team Assetmanagement Wegen, gevolgd door een stage bij de afdeling onderzoek en ontwikkeling in het wegenbouwlaboratorium van Boskalis. In deze periode pakte ze de kans om de theorie in de praktijk te ervaren. “Geef me een schep en uitleg, dan doe ik mee”, zei ze tegen de mannen die aan het asfalteren waren bij de kartbaan van Strijen.
De afronding van haar studie combineerde het jonge talent met haar werk als wegbouwkundig adviseur bij Sweco. In 2021 benaderde Mourik Infra haar om de kar te trekken bij de ontwikkeling van duurzaam asfalt. “Ik heb daar veel geleerd over asfaltgranulaat, Warm Mix Asfalt (WMA) en biobased asfalt.”
Toen ze vorig jaar de overstap maakte naar de provincie, werd ze op persoonlijke titel gevraagd voor diverse landelijke initiatieven, zoals de Crow-werkgroep Warm Mix Asfalt. WMA, geproduceerd op een temperatuur van maximaal 140 graden Celcius, vervangt per 1 januari 2025 Hot Mix Asfalt (165 graden Celcius). Een enorme stap voor de verduurzaming van de wegenbouwsector. Met haar kennis zorgde Luijendijk ervoor dat Zuid-Holland de overstap naar WMA dit jaar al maakte. “Ik spreek de taal van de aannemer en de opdrachtgever.“
Waar komt je passie voor asfalt vandaan? “Op mijn twaalfde – ik zat toen al in 3 havo – zocht ik een meeloopstage. Via via mocht ik mee naar de aanleg van een nieuw stukje snelweg. Toen ik de geur van het asfalt rook en de grote machines zag, wist ik: dit is het!”
‘Een echt buitenmens met een pragmatische opvoeding’, noemt Luijendijk zichzelf. Door haar drive en praktijkgerichte houding kreeg ze waardering en respect in de wegenbouw. Al was dat niet altijd makkelijk. “Ik ben vrij klein en daarnaast ook jong. En een vrouw die in een team met mannen komt, brengt verandering. Dat is niet erg, maar soms levert dat weerstand op. Dat hoor ik ook van andere vrouwen in de bouw die ik spreek. ”
Imago
Ze merkt dat er nauwelijks nieuwe mensen bijkomen in de infra, terwijl veel collega’s met pensioen gaan. Luijendijk meent dat het imago van de sector – fysiek zwaar, vroeg op, nachtwerk – hieraan deels bijdraagt. Ze pleit daarom voor een e ibele ondersteunende en veilige werkomgeving voor iedereen, zoals het uitvoeren van wegwerkzaamheden op de dag.
Daarnaast zet ze zich met hart en ziel in voor meer vrouwen, diversiteit en inclusie in de bouw. “Nieuwe mensen met verschillende visies zijn hard nodig. Hoe kunnen we anders de infrasector verduurzamen om de planeet leefbaar te houden?”
Om mensen te enthousiasmeren voor een carrière in de wegenbouw geeft ze presentaties op evenementen, beurzen en scholen. Ook is ze betrokken bij de opzet van een Europese community voor vrouwen in het asfalt. “Ik merk dat er wel vrouwen instromen, maar de uitstroom gaat bijna net zo hard.”
Toch ziet Luijendijk de toekomst van de infrasector positief tegemoet. “Verandering begint bij jezelf. Nederland is ver met hergebruik, Warm Mix Asfalt en biobased asfalt. Ik kreeg laatst de kans om een delegatie van de Expressway Authority of Thailand – een Thaise overheidsinstelling, vergelijkbaar met Rijkswaterstaat – rond te leiden. Zij waren speciaal voor de wegenbouw naar ons land gekomen.”
Tekst Margreet Kwaks Beeld Guido Benschop
Jalbert Landwaart Productmanager | Allinq
WINNAAR DIGITALISERING AWARD In Control
SCAN-APP BRENGT BUIZEN EN LEIDINGEN NAUWKEURIG IN KAART
Vastlegging van ondergrondse kabels en leidingen kan met een innovatieve app razendsnel. Even inscannen met een tablet of mobiele telefoon en de bijbehorende software brengt de hele omgeving automatisch in kaart. Er komt geen GPS-stok meer aan te pas.
Graafploegen moeten kabels en leidingen die ze tegenkomen nu nog handmatig inmeten, met meetstokken om de GPS-coördinaten vast te leggen. Sommige bedrijven vragen daar zelfs een externe partij voor. Dat is tijdrovend en er is altijd kans op fouten. Het is namelijk de bedoeling dat exact in kaart wordt gebracht waar en op welke hoogte alles ligt. En dat is niet altijd eenvoudig. De app ‘In Control’ doet het volledig automatisch en zeer nauwkeurig. Dat kan graafschades voorkomen. “De enige opdracht die wij een graafploeg meegeven, is dat ze met een tablet een filmpje maken van elke geul die e graven. De app doet de rest”, vertelt Jalbert Landwaart van Allinq. “Het is daarmee superlaagdrempelig. Moet ook, want anders verdwijnt zo’n oplossing achter in de bus van de monteur.”
Puntenwolk
In Control werkt met zogenaamde LiDAR scanningtechniek. Dat is een technologie die infraroodsignalen uitzendt en na weerkaatsing weer opvangt. Wat dus ook kan met je telefoon of tablet. De app maakt een puntenwolk van alle objecten die in beeld komen en stelt op basis daarvan een 3D-model samen. En dat in een zeer hoge resolutie: LiDAR technologie is tot op 10 centimeter nauwkeurig.
Een algoritme dat op de achtergrond loopt, zorgt ervoor dat elke buis of leiding die is gefilmd op de juiste plaats in
het 3D model terechtkomt. Dit gebeurt aan de hand van de GPS-coördinaten. Een ander algoritme zorgt ervoor dat ook de diepte overeenkomt met de werkelijkheid. Eventuele foto’s worden automatisch toegevoegd als extra controlepunt. Handig allemaal, want je kunt de opdrachtgever dus heel makkelijk laten zien dat het werk correct is uitgevoerd. “Je hebt in één arbeidsgang je kwaliteitscheck en je opleverproces op orde”, zegt Landwaart.
Het 3D-model plaatst de geregistreerde buizen en leidingen ook in de omgeving. Je ziet dus struiken, bebouwing en bestrating. Daarvoor vergelijkt de app ze met databronnen als Google Streetview, Encyclomedia en de Basisregistratie Adressen en Gebouwen. Het is daardoor makkelijk om aan de hand van het model de betre ende bui en terug te vinden. Dat maakt graven in de toekomst veiliger.
Iedere partijen die een schop in de grond zet en dit moet melden bij het Kabels en Leidingen Informatiecentrum C heeft er profijt van. Volgens de et informatie uitwisseling bovengrondse en ondergrondse netten en netwerken moeten nieuw aangelegde leidingen binnen twintig werkdagen bij KLIC zijn geüpload. Dat is met de app een uitje van een cent.
Het model geeft tevens informatie over de bodembedekking. Dat is praktisch bij volgende graafklussen, want er is bij de planvorming direct duidelijkheid waar het beste kan worden gegraven. Spitten in een zachte berm is immers makkelijker dan door een laag tegels of klinkers. Verder kan de app goed kleuren uit elkaar houden: een rode middenspanningskabel onderscheidt hij makkelijk van een grijze laagspanningskabel, de diverse bontgekleurde glasvezelkabels kan hij herleiden naar de verschillende aanbieders.
België
Allinq introduceerde zijn innovatieve app ruim een jaar geleden. Sindsdien hebben niet alleen veel partijen in Nederland, maar ook in België ermee gewerkt. Onze zuiderburen lopen achter bij de vastlegging van een KLIC-systeem zoals we in Nederland hebben. In Control helpt ze om die omissie voortvarend te kunnen aanpakken. Nederland zelf kan er zijn eigen systeem mee aanscherpen.
KLIC schrijft een meter nauwkeurigheid aan beide kanten voor. Dat voorkomt lang niet alle graafschades. Als de foutmarge naar 10 centimeter gaat, wordt schadevrij graven een stuk eenvoudiger. “Ik denk dat we met onze app het aantal graafschades drastisch naar beneden kunnen brengen”, zegt Landwaart. “Uiteindelijk opent het de deur naar volledig automatisch graven.”
Als ‘grondroerders’ de app ook gaan gebruiken bij het graven van wettelijk voorgeschreven proefsleuven, kan binnen vijf jaar de hele Nederlandse ondergrond in kaart zijn gebracht, schat hij. In verband met de energietransitie, uitbreiding van het glasvezelnet en rioolonderhoud moet namelijk twee derde van alle straten open. Allinq geeft licenties uit voor gebruik van de app.
Tekst Edo Beerda Beeld Guido Benschop
TANJA LENDZION (ANTEA GROUP): ‘IMPACT MAKEN BEGINT BIJ JEZELF’
Van een Smart Bridge Leeuwarden en een circulair energiesysteem op forteiland Pampus tot de planstudie ‘Kaderrichtlijn Water’ Oost-Nederland; met dit soort duurzame projecten maakt Antea Group Nederland elke dag een stukje mooier, aldus CEO Tanja Lendzion. “Stop met eindeloos praten. Maak die eerste stap, begin gewoon.”
Duurzame oplossingen ontwikkelen voor de leefomgeving; dat is wat de circa 1800 ingenieurs en adviseurs van Antea Group dagelijks doen. Dat kan gaan om de inpassing van brug, weg of natuurgebied, maar ook om het klimaatneutraal maken van een industriegebied of woonwijk. Altijd met oog voor milieu en veiligheid. Wat de werknemers met elkaar gemeen hebben? Betrokkenheid tonen bij de uitvoering van projecten.
Antea Group speelt een belangrijke rol op het gebied van innovatie en duurzaamheid, zegt CEO Tanja Lendzion. “Duurzaamheid is voor ons echter geen einddoel, maar een voortdurend proces. We streven naar een positieve impact op de leefomgeving door Nederland elke dag een beetje mooier maken kan niet als je dat niet duurzaam doet. En dat begint echt bij onszelf. Ons doel: een CO2-neutrale bedrijfsvoering in 2026. En niet in 2030. Of 2050. Want in 2050 ben ik, als het goed is, met pensioen. Ik sta nú aan het roer, ik heb er nú nog invloed op.”
Goede voorbeeld
Door duurzame initiatieven binnen de eigen organisatie te implementeren en medewerkers te stimuleren zich duurzaam te gedragen,
SMART BRIDGE
Met het Smart Bridge-concept is het mogelijk om slimmer en effectiever te investeren in het beheer en onderhoud van bruggen en andere kunstwerken. “We zijn begonnen met een pilot die dit jaar is afgerond. De resultaten zijn zo veelbelovend dat de gemeente de monitoring met vijf jaar heeft verlengd. We willen dit idee in heel Nederland toepassen. We staan in immers voor een grote opgave als het gaat om onderhoud of vervanging van bruggen en viaducten. Een brug een jaar later vervangen dan aanvankelijk de bedoeling was, is serieus geld. En vijf jaar nog meer.”
hoopt Antea Group zelf het goede voorbeeld te geven. o is het wagenpark ge lektrificeerd pakken werknemers die voor hun werk naar het buitenland (Europa) moeten zoveel mogelijk de trein in plaats van het vliegtuig, staat de verwarming in de wintermaanden een graad lager dan voorheen wordt er duur ame ko e gedronken en is er een cateraar die met seizoensgebonden streekproducten werkt. Het zijn volgens Lendzion initiatieven van collega’s. “Zo is ook het duurzaamheidsfonds ontstaan, een ink bedrag dat we ter beschikking stellen aan onze opdrachtgevers met duurzame ideeën. Onze medewerkers mogen stemmen wie wat krijgt. Zo vergroot je betrokkenheid. Bovendien is het een mooie manier om duurzaam gedrag te stimuleren.”
Antea Group heeft twee jaar geleden ook een eigen bos van zo’n tien hectare gekocht.
“Dat bos, in de buurt van Nuenen, onderhouden we zelf. We planten bomen en hopen op meer biodiversiteit.”
Toewijding
De mensen van Antea Group werken aan innovatieve projecten die de energietransitie en klimaatadaptatie bevorderen. Door het gebruik van geavanceerde technologieën zoals drones, 3D-modellen en slimme infrastructuren blijft Antea Group vooroplopen in de sector. Lendzion: “Innovatie is een belangrijk onderdeel van onze strategie. Onze kracht is dat we niet alleen heel snel innovaties detecteren, maar ze ook kunnen vermarkten. Daar komen mooie dingen uit. De Smart Bridge in Leeuwarden vind ik een mooi voorbeeld van slimme infrastructuur, in eigen huis bedacht vanuit het duurzaamheidsprincipe. Met onder meer sensoren en algoritmen vertelt de brug ons hoe hij zich voelt en wat zijn levensduur is. Zo kun je met verkeersstromen variëren. Wanneer je er op die manier naar kijkt, kan de brug langer gebuikt worden dan vooraf bedacht.”
Een ander idee van Antea Group is ReSource, bedoeld voor organisaties die de transitie naar een circulaire economie willen versnellen. ReSource is een marktplaats voor bouwmaterialen van sloopprojecten die bij nieuwe projecten hergebruikt kunnen worden.
Doe-modus
Antea Group wil bijdragen aan een veerkrachtig en toekomstbestendige leefomgeving, zegt Lendzion. “Antea Group is bovendien een bedrijf dat snel in de doe-modus schiet, met ondernemende mensen die graag innovatieve dingen bedenken. Als je op de lange termijn iets wil, moet je op korte termijn iets doen. Dat is ook mijn boodschap aan de bouwwereld: maak die eerste stap als je impact wil maken.”
De mensen van Antea Group werken aan innovatieve projecten die de energietransitie en klimaatadaptatie bevorderen.
DUURZAME ZONWERING ZONDER ZORGEN
Dankzij vijftig jaar expertise levert PZN hoogwaardige zonwering en ontzorgt het bedrijven van ontwerp tot oplevering. Door vroeg in het bouwproces mee te denken, optimaliseert PZN efficiëntie en kosten. “Onze zonwering zorgt voor een comfortabele werkomgeving en verhoogt de productiviteit.”
Ontzorgen van A tot Z; bedrijven pronken er maar wat graag mee. De partner voor duurzame buitenzonwering die dit naar eigen zeggen dagelijks in de praktijk brengt, is PZN (Project Zonwering Nederland). “Bij voorkeur spelen we al in de vroegste fase van het bouwproject een rol”, zegt Hugo Top, commercieel manager van PZN. “Bij het tekenwerk dus. Nu zien grote bedrijven zonwering vaak als sluitpost achteraan in het traject, terwijl wij al waarde kunnen toevoegen bij het tekenen van het bestek. Dan kunnen we optimaal adviseren en sturen. Daardoor wordt het eindresultaat niet alleen mooier, maar kan het ook sneller en goedkoper worden gerealiseerd. Bijvoorbeeld zonder dat extra werkzaamheden nodig zijn.”
Veel ervaring
Onlangs werkte PZN samen met een aannemer die uit zichzelf al verhoogde dorpels had aangebracht. Top: “Die waren in het ontwerp meegenomen, waardoor de zonwering eenvoudig kon worden gemonteerd.” Bij het tekenwerk kan PZN dus al een rol spelen, maar ook bij het inmeten op locatie, de vakkundige montage, de bouwbegelei-
DUURZAAMHEID
PZN streeft naar een zo duurzaam mogelijke productie en naar producten met een zo laag mogelijke milieu-impact. “Wij zijn continu bezig met het verlagen van onze CO2-uistoot en ons energieverbruik”, zegt Hugo Top, commercieel manager van PZN. “We hanteren daarbij het managementsysteem van de CO2prestatieladder.” PZN bezit met trots de AluEco-certificering en zet zich in voor duurzaam hergebruik van aluminium en daarnaast voor minimalisering van afvalstromen en hoogwaardig recyclen van productieafval. “Wij voeren LCA’s uit en brengen de milieu-impact van onze producten over de gehele levensduur in kaart. Zo kunnen wij e ectieve verbeteringen doorvoeren om de milieu-impact te verlagen. Ons doel is om zonwering te produceren met de laagste milieu-impact in de markt.”
ding, de oplevering en zeker ook de service en het onderhoud van de projectzonwering. “Ook na de montage blijven wij betrokken met regelmatig onderhoud en snelle service als dat nodig is.” Dit ontzorgen naar behoefte van de klant doet PZN met een brede expertise. PZN heeft meer dan een halve eeuw ervaring in zonweringstechniek en is gericht op de zakelijke markt: woningen, kantoren, bedrijfsgebouwen en andere objecten. PZN werkt duurzaam en biedt een korte levertijd door eigen productie in Nederland, met een kostenvoordeel voor de klant. “We hebben een eigen fabriek, van waaruit we direct leveren. Er komt dus geen tussenhandel aan te pas.”
Ook na de montage blijven wij betrokken met regelmatig onderhoud en snelle service
Tot zover de onderscheidende werkwijze van PZN. Minstens zo belangrijk: de producten zelf. Top: “Goede zonwering is een essentieel onderdeel van een comfortabele werk- en leefomgeving. Onze zonweringssystemen zorgen ervoor dat direct onlicht wordt gefilterd odat medewerkers ongestoord kunnen werken zonder hinder van re ecties op beeldschermen. Daarnaast helpen ze bij het reguleren van de temperatuur in het gebouw, waardoor hittestress verleden tijd is. Dit draagt bij aan een prettig werkklimaat en verhoogt de productiviteit en niet te vergeten het comfort voor werknemers en bezoekers.”
Grotere opdrachten
Voor veel ontwikkelaars, aannemers, architecten en woningbouwverenigingen is PZN inmiddels een betrouwbare partner. De nadruk ligt daarbij steeds meer op grotere projecten. “Intussen hebben we al meerdere opdrachten waarbij we honderden zonweringen hebben geleverd. Daar hebben we de mensen én de capaciteit voor.” Voeg daarbij het feit dat P N allerlei relevante keurmerken en certificeringen heeft – van VCA en VMRG, tot niveau 3 van de CO2-prestatieladder – en het is volgens PZN duidelijk dat het een bedrijf is waarop én waarmee gebouwd kan worden. PZN is ook te vinden op bekende platformen zoals 12Build en BouwConnect. Uiteraard is op de eigen website, pzn.nl, veel meer informatie te vinden. Top: “Bovendien hebben we daar een handige productconfigurator waarmee je elf 2D- en 3D-tekeningen kunt maken en bestekteksten kunt genereren.”
Goede zonwering is een essentieel onderdeel van een comfortabele werk- en leefomgeving, weet PZN.
Rob Nijsse (l), Peter Eigenraam en Ate Snijder (r)
Directie | ENS Engineers
WINNAAR INNOVATIE AWARD
Circular Arch Bridge | ENS Engineers
CIRCULAIRE BOOGBRUG
IS ALS EEN BLOKKENDOOS
Boogbruggen bestaan al duizenden jaren, toch is een Delfts exemplaar een opmerkelijke innovatie. De ‘droogstapelbrug’ van ENS Engineers is circulair, oersterk, maakt grote overspanningen en kan zo weer uit elkaar.
De 14 meter brede oeververbinding over de slotgracht van The Green Village, de proeftuin van de TU Delft, bestaat uit vijftig losse betonblokken en 156 kleine keramische blokken. Er zijn twee stevige landhoofden nodig voor het tegenwicht, maar verder houdt alleen de zwaartekracht de constructie overeind.
Ten opzichte van historische boogbruggen heeft de onderhoudsarme Circular Arch Bridge een ongewoon auwe boog. “We hebben berekend dat hij met een zeeg van slechts 0,85 meter veilig is”, vertelt Ate Snijder van ENS Engineers. “Voor alle zekerheid hebben we hem 60 millimeter hoger gemaakt, want we verwachten dat de landhoofden nog iets gaan zetten. Hij kan dus nog een stukje zakken.” Dat valt mee, blijkt uit metingen; ook met een proefbelasting van drieduizend kilo – drie containers met slootwater – gaf de constructie geen krimp.
Blokkendoos
De robuustheid is mede te danken aan de slimme vormgeving van de betonblokken. Deze hebben op de raakvlakken een gegolfd patroon, waardoor ze in elkaar grijpen. Lijm of cement komt er niet aan te pas. Een laagje van 2 millimeter pol o meth leen PO vlakt one enheden uit en voorkomt spanningsconcentraties.
De ‘blokkendoos’ van ENS Engineers (Peter Eigenraam, Rob Nijsse, Ate Snijder) bestaat uit 24 standaard blokmaten. Daarmee kun je in principe iedere fiets en voetgangersbrug
met een overspanning van 5 tot 30 meter maken. Gewoon een kwestie van stapelen.
De opbouw van het exemplaar op The Green Village gebeurde op het land. Aannemer GKB legde de genummerde betonblokken één voor één op een houten ondersteuningsconstructie, waarna een 160-tons kraan de 27 ton zware brug in één keer op zijn plek hees. De constructie werd daarvoor tijdelijk voorzien van trekstangen. “Dat ging prima, maar je zou de ondersteuningsconstructie ook meteen over de waterpartij kunnen leggen”, vertelt Snijder. “Dan kun je al het werk met een klein kraantje doen.”
Hij schat dat op die manier een complete brug in pakweg een week af is tegen bescheiden kosten. ooggekwalificeerd personeel is niet nodig, iedere bouwvakker kan een ondersteuningsconstructie in elkaar schroeven en er genummerde stenen op leggen.
Daar komt bij dat de stenen met het oog op de circulariteit zijn vervaardigd uit gerecycled beton (Circuton) of geopolymeerbeton, met daarin gerecyclede toeslagmaterialen. De blokken zijn ongewapend en van een lage betonklasse. De constructie wordt immers uitsluitend op druk belast. Anders dan bij stalen bruggen is er ook geen sprake van vermoeiing.
In de Delftse proefbrug zijn in het middendeel kleine blokjes toegepast van hergebruikt keramiek fijngemalen wasbakken en toiletpotten. Deze bleken vrij bewerkelijk. De bedenkers richten zich daarom in de toekomst vooral op grote blokken. Leg daarvan een voorraadje aan en je kunt razendsnel bouwen.
De computer berekent de precieze vorm van de overspanning. Daarna is het een kwestie van de herbruikbare mal opbouwen, de blokken erop leggen en de ondersteuning weer weghalen. Als de brug aan het eind van zijn levensduur is, gaan de blokken terug naar het depot. Daarvandaan kunnen ze naar de volgende brug.
Landhoofden
Het maakt de oeververbinding 100 procent circulair, op de landhoofden na. In Delft zijn de betonnen steunpunten van een eerdere brug hergebruikt. Deze zijn elk gefundeerd op acht schoor geslagen palen die de spatkrachten opvangen. ENS Engineers breekt zich nog het hoofd op een herbruikbare versie hiervan. Snijder: “Dat probleem is oplosbaar, we denken aan stevige grondschroeven.”
Het is de bedoeling dat de volgende boogbrug hiermee wordt uitgerust. Waar die komt te liggen? Waarschijnlijk op een steenworp afstand van de eerste, op een nieuwbouwlocatie nabij de Schie. Dat is alleen wel buiten de regelvrije zone van The Green Village. “In principe kun je dit overal bouwen, mits je kunt aantonen dat het veilig is”, zegt Snijder. “Daar moet ons monitoringprogramma in Delft voor zorgen.”
Als dat is afgerond, ligt de weg open voor opschaling van de productie. Kansen genoeg, want de komende jaren staan o n 00.000 Nederlandse fiets en voetgangersbruggen op de nominatie voor vervanging.
Tekst Edo Beerda Beeld Guido Benschop
Lidewij de Haas
Uitvoerend directeur | BAM Bouw en Techniek
WINNAAR BOUWVROUW AWARD Lidewij de Haas
‘DE KETEN IN DE BOUW MOET ECHT EEN STUK KORTER’
Lidewij de Haas is verknocht aan de bouw. Inclusie, duurzaamheid en uitdragen hoe leuk werken in de bouw is, staan hoog op de agenda van de executive director BAM Bouw en Techniek.
De Haas (53) is ruim een jaar aan de slag als uitvoerend directeur bij BAM Bouw en Techniek. Ze ontwikkelde diverse initiatieven om een inclusieve werkomgeving te creëren. Daarbij stelde ze de vraag: wat is er nodig om te zorgen dat iedereen zich gezien en gehoord voelt? Diversiteit is volgens De Haas van groot belang om te komen tot nieuwe ideeën en innovaties. Een duurzame toekomst vraagt om focus, versnelling en het actief opzoeken van samenwerking, zowel intern als met klanten en partners. Ze vindt het belangrijk dat huidige en toekomstige collega’s zichzelf herkennen in hun leiders.
Bij het samenstellen van een nieuw managementteam streefde ze dan ook naar een grotere diversiteit aan achtergronden en perspectieven. “Er is nu een team strategie en transformatie dat zich bezighoudt met veranderprocessen. Binnen BAM Bouw en Techniek zijn er dwars door de organisatie veranderambassadeurs actief om het top of mind te houden.”
Sleutelposities
Het is in de bouw nog best lastig om meer vrouwen op sleutelposities te krijgen, merkt De Haas. De ingenieursen advieswereld, waarin ze ruim 25 jaar werkte, is daar al een stuk verder mee. “Ik was een van de drie vrouwen in de viertallige directie van Arcadis.”
Wel ziet ze het aandeel vrouwen bij BAM groeien, al gaat het langzaam. “Een kwestie van volhouden. Fundamentele verandering komt voort uit hard werken.” Ze herinnert zich een wijze les uit een leiderschapstraining die ze lang geleden kreeg: “Iemand die op jezelf lijkt, vind je sneller goed dan iemand die anders is. Daarom voelt het onnatuurlijk om die ander erbij te betrekken, maar juist samen kom je verder.”
Samenwerken en leidinggeven lopen als een rode draad door haar carrière. Op haar 29ste, toen ze na een uitstapje naar het ministerie van Verkeer en Waterstaat terugkeerde bij Arcadis werd e hoofd adviesgroep ilieu E ecten Studies. Zeven jaar later kreeg ze de kans om directeur marktgroep Milieu & Leefomgeving te worden en vanaf 2011 maakte ze in diverse functies deel uit van de directie – eerst als enige vrouw in de top. In al haar rollen zette ze zich in voor beleid met meer diversiteit en inclusie.
Allemaal ervaring die van meerwaarde is voor BAM. Vanwege de uitdaging van een andere tak van sport en de wens om meer impact te maken, stapte ze in juni vorig jaar over. “Bij een bouwer kan ik nog meer resultaat boeken op het gebied van duurzaamheid en inclusie”, legt ze uit.
De bouwvrouw, die biologie en milieukunde studeerde, is er trots op dat biodiversiteit een prominente plek heeft in de strategische plannen van BAM. “Voor mij is het heel logisch dat aan de voorkant, al voor het bouwproces, wordt nagedacht over biodiversiteit en klimaatadaptatie.”
De lange keten in de sector staat volgens De Haas versnelling op duurzaamheid in de weg. “Door alle partijen in een project vanaf het eerste moment samen aan tafel te zetten, maak je gebruik van alle kennis in de keten en kun je echt tempo maken.”
Voetbalstadion
Vanuit haar drive om de keten korter te maken, participeert ze in diverse netwerken. “Er wordt steeds meer gepraat over partnerschap in de bouw, maar het moet wel concreet zijn. Bij het Bestuurdersnetwerk Infra kwamen we enkele jaren geleden al tot de conclusie dat de manier waarop wij in de bouwsector in Nederland werken veel tijd kost. Door alle aanbestedingen werkt er elk jaar een voetbalstadion vol technici aan oplossingen die we voor een groot deel weer weggooien. Terwijl de opgave groter is dan ooit. Dat moet echt anders.”
Ten slotte, wat maakt leidinggeven zo leuk? “Ervoor zorgen dat alle mensen in hun kracht kunnen staan. Ik heb nog altijd voordeel van mijn studie: een bioloog richt zich op de optimale balans in een ecosysteem, door te kijken naar zowel de grote als de kleine dingen die wel of niet goed gaan. Dat doe ik ook in een organisatie.”
Tekst Margreet Kwaks Beeld Guido Benschop
DEKRA ADVISEERT
BOUWWERELD:
‘OMARM NIEUWE TECHNOLOGIE’
Nagenoeg elk elektrisch product dat in Nederland op de markt verschijnt, krijgt na uitgebreid testen een keurmerk. Grote kans dat het om DEKRA Mark gaat, het nieuwe KEMA-KEUR, zeggen Bram Holtus en René Bakker van DEKRA Certification. Hun oproep aan de bouwsector: omarm nieuwe technologie, doe er je voordeel mee. “En zorg ervoor dat het getest en gecertificeerd is, zodat je weet dat het aan alle veiligheidsnormen voldoet.”
Met circa vijftigdui end medewerkers ruim vijftig laboratoria en een om et van vier miljard euro is DE A de grootste onafhankelijke e pertorgani satie ter wereld op het gebied van testen inspectie en certificering. De organisatie nam in 00 het Neder landse bedrijf E A ualit over maar het eigendom van het keurmerk E A E bleef in handen van ema. DE A behield na de overname wel de e clu sieve gebruikslicentie voor het keurmerk. Onlangs is besloten dat DE A ark E A E gaat vervan
gen als certificeringsmerk van DE A.
E A E is in de jaren dertig opge et als herken baar veiligheidskeurmerk voor elektrische apparaten. DE A is in 5 in Berlijn opgericht met als missie verkeersveiligheid te verbeteren: de automobiel was toen in opkomst. De multinational geldt anno 0 als wereldwijde aanbieder van uitgebreide diensten en oplossingen op het gebied van veiligheid en duur aamheid. et hoofdkantoor bevindt ich in Stutt gart. E A E was decennialang bekend in Nederland maar inmiddels ook een beetje ouderwets en beperkt egt Bram oltus managing director van DE A Certification. De principes van DE A ark ijn identiek aan die van E A E maar met DE A ark breiden we continu uit met nieuwe productgroepen en bieden we on e klanten eenvou diger toegang tot internationale markten. et andere woorden: DE A ark kan dus ook worden ge ien als productpaspoort voor toegang tot lokale markten over de hele wereld.
Internationale kennis et de overname bleef inderdaad het e clusieve recht om E A E certificaten te verstrekken maar E A eur wordt toch DE A ark egt en Bak ker sales manager bij DE A. et is een logische stap. DE A is internationaal en biedt veel meer mogelijkheden. k heb vijftigdui end collega s in alle werelddelen. e hebben heel veel kennis in huis. Samen kennen we de af etmarkt in de hele wereld heel goed. arketingtechnisch is het ook een voordeel voor on e klanten. n Nederland voert DE A met circa 50 medewerkers in het Arnhemse testlab jaarlijks
René Bakker (links) en Bram Holtus van DEKRA Certification.
zo’n 14.000 opdrachten uit, aldus Holtus. “Dat gaat over huishoudelijke apparaten, e-bikes, elektrische auto’s, maar ook over meterkasten en alles wat er in zit (leidingen, lasdoppen, stopcontacten, stekkers) en medische apparatuur. De diversiteit aan te testen producten is bijzonder groot.”
Bakker: “Wij opereren internationaal. Stel, je wil als Nederlands bedrijf met je product naar Zuid-Korea, dan verzorgen we de markttoegang. We doen business in onder andere Europese landen en de Golfstaten. Ook maken we vaak gebruik van onze testlocaties in andere landen. Sommige producten moeten op tien of meer aspecten getest worden. Wat we in eigen huis kunnen doen, doen we hier. Maar het komt voor dat we enkele onderdelen van een test op een andere testlocatie uitvoeren. Dat is het voordeel van een internationaal bedrijf, want de lijnen zijn kort. Ik kan heel eenvoudig schakelen met een collega in Milaan, Malaga of een andere stad.”
Omvormer zonnepanelen
Om aan te geven wat er allemaal bij het testen en certificeren van een product komt kijken noemt Holtus een inverter voor zonnepanelen. “Daar zitten een hoop veiligheidsaspecten op het gebied van elektriciteit aan, dus moet er veel getest worden. Zo moet je de overbelasting testen. Stel dat er spanningspieken komen, hoe gaat het product zich dan gedragen?
Blijft het veilig genoeg? De waterdichtheid wordt getest, maar ook stofdichtheid en mechanische sterkte. Bovendien kijken we naar de app die er bij hoort, en dan met name naar cyber security. Je wil voorkomen dat iemand de boel gaat hacken. Wat een hacker kan doen? De setting van de inverters van de zonnepanelen dusdanig veranderen waardoor alles veel te heet wordt. Alles moet getest en gecertificeerd worden voordat het veilig op de markt kan.”
DEKRA staat voor een veilige en duurzame wereld, ver-
Soepele overgang
‘DEKRA Mark is het nieuwe KEMA-KEUR’; zo heet de campagne die DEKRA begin 2024 heeft gelanceerd om de overgang zo soepel mogelijk te laten verlopen. Het doel van deze campagne is om alle belanghebbenden te vertellen dat KEMA-Keur niet langer wordt uitgegeven maar wordt vervangen door DEKRA Mark. Dit is één van de belangrijkste keurmerken die er zijn. Het toont aan dat producten door een onafhankelijke partij grondig zijn getest en voldoen aan alle vereiste veiligheidsnormen. Omdat het keurmerk is gebaseerd op internationaal aanvaarde en erkende normen, is het een productpaspoort voor toegang tot lokale markten over de hele wereld. DEKRA Certification is een nationale certificatie-instelling binnen standaardorganisaties IEC en CENELEC. Het zet de expertise en middelen van DEKRA in voor de introductie van nieuwe diensten en standaarden die aansluiten op veranderende marktbehoeften op het gebied van veiligheid, beveiliging en duurzaamheid. Voorbeelden zijn het opladen van elektrische voertuigen, cybersecurity, halfgeleiderschakelaars, warmtepompen, geavanceerde EMC-testen, Industry 4.0 connectiviteit en systemen voor energieopslag. Iedere bezitter van een geldig KEMA-KEURcertificaat kan overigens gratis een DEKRA Mark-certificaat aanvragen. In het kader van het overgangsproces zal DEKRA deze certificaten gelijktijdig met bestaande KEMA-KEUR-certificaten verstrekken. Deze certificaten worden waar noodzakelijk geleidelijk uitgefaseerd op basis van individuele overeenkomsten met fabrikanten. Dit met het oog op de verhoogde inspanning die soms nodig is om productmarkeringen en documentatie bij te werken.
volgt oltus. Naast het testen en certificeren van producten maakt het bedrijf zich hard voor energietransitiedoelen die we als samenleving hebben gesteld.” Zo is DEKRA in 2024 lid geworden van de Current/OS Foundation, een stichting die de adoptie en verdere ontwikkeling van een open standaardsysteem voor de distributie van gelijkstroom (DC) bevordert. Dit is een samenwerking van wereldspelers die ervoor orgt dat de veiligheid en e ectiviteit van gelijkstroomtoepassingen met meerdere bronnen wordt gewaarborgd. De stichting streeft naar verbetering van de veerkracht, duurzaamheid en veiligheid van de energiedistributie. Bij gelijkstroom is de spanning constant, bij wisselstroom (AC) wisselt de spanning vijftig keer per seconde tussen positieve en negatieve spanning. Bakker: “Gelijkstroom en wisselstroom zijn honderd jaar geleden al bedacht, maar AC is gangbaar geworden. Er zijn echter veel positieve ontwikkelingen: toepassing van gelijkstroom is veel veiliger geworden, bovendien is het materiaal technisch goedkoper en 25 procent energiezuiniger dan wisselstroom.”
De toepassing van gelijkstroom is een antwoord op de netcongestie. Bakker: “Voor veel ondernemers die een business willen beginnen of uitbreiden, is het lastig een passende AC-aansluiting te krijgen. Als DEKRA willen we graag bijdragen aan de veiligheid van nieuwe systemen en het ontwikkelen van certificeringschema s. Voor ondernemers die op dit moment klem zitten, raad ik aan om toch naar Current/OS te kijken. De verschillende partijen die meedoen, bieden oplossingen.”
Nieuwe technologie n vragen vaak om inke investeringen, ook bij DEKRA. Het bedrijf heeft afgelopen twee jaar zo’n 11 miljoen euro geïnvesteerd in nieuwe test setups voor onder meer warmtepompen. Bovendien is de testlocatie in Arnhem uitgebreid met een nieuwe Open Area Test Site (OATS) voor het testen van elektromagnetische compatibiliteit (EMC). Op de nieuwe testlocatie kunnen onder meer grote voertuigen, waaronder elektrische bussen en e-trucks, en drones getest worden.
Exoskeletten
Naast elektrificatie van machines is de robotisering in de bouw een belangrijke ontwikkeling. Holtus: “Met name op het gebied van exoskeletten gebeurt er heel veel. Een exoskelet is ook een geweldige toepassing: je hebt er ineens twee robotarmen bij die gipsplaten in het plafond kunnen schroeven. Ook is het een prachtige oplossing voor stukadoors, omdat ze met een exoskelet niet langer met zakken van vijftig kilo hoeven te lopen. Ik merk ook enige scepsis, want de bouw is toch een beetje een stoere mannenwereld en een exoskelet wordt niet als stoer gezien. De maatschappij bepaalt de mate van snelheid waarin we dit soort technologieën gaan omarmen.”
De technologische ontwikkelingen in de bouwwereld gaan in elk geval razendsnel, vult Bakker aan. “Koudwatervrees is helemaal niet erg, maar omarm nieuwe technologieën. Als het gaat om veiligheid door testen en certificeren denkt DE A graag mee.
Gerjan Gerrits (l) | Roelofs
Hans van den Berg | Gemeente Berkelland
WINNAAR INFRA AWARD
Bouwteam Groot Onderhoud Wegen Berkelland
‘ZACHTE KANT EN BEHEERSING DATA MINSTENS ZO BELANGRIJK’
Het moest efficiënter kunnen, makkelijker, sneller. Zonder dat de kwaliteit eronder zou lijden, tegen ongeveer dezelfde kosten en met aandacht voor verduurzaming. Twee jaar later blijkt die opzet geslaagd: het bouwteamproject waarin de aannemers Roelofs en NTP en de gemeente Berkelland samenwerken aan het wegonderhoud in de gemeente, sleept er de Cobouw Infra Award mee in de wacht.
Als gemeente staan we jaarlijks voor een inke opgave op het gebied van wegonderhoud”, zegt Hans van den Berg van de gemeente Berkelland. “Ons jaarbudget bedraagt 1,6 miljoen euro voor groot onderhoud en in 2023 1,2 miljoen euro voor reconstructies. Tot voor kort besteedden we, zoals vrijwel alle gemeenten, opdrachten uit aan de markt op de reguliere manier, dus per deelproject. Omdat wegonderhoud grotendeels cyclisch is, zochten we naar een innovatieve, opdrachtgerichte manier van samenwerking, gericht op de lange termijn. Een bouwteam bleek de beste keuze.” In de aanbestedingsprocedure die volgde, draaide het volledig om kwaliteit; de prijs speelde geen rol. Roelofs en NTP scoorden beide 100 procent en kwamen daarmee als beste uit de bus. Na loting viel de keus in eerste instantie op Roelofs, maar ook NTP werd bij het bouwteam betrokken. “Zowel Roelofs als NTP heeft veel kennis en ervaring in huis”, aldus Van den Berg. “Daar wilden we optimaal van kunnen profiteren. Dit project is ook een proeftuin voor ons en een showcase voor de rest van het land.”
Gelijkwaardig
In het bouwteam werken de drie partijen sinds 2022 voor een periode van vijf jaar samen op basis van volledige gelijkwaardigheid. Begrotingen en o ertes worden gedeeld planningen voor uitvoeringsdagen gezamenlijk opgesteld. Dat
geldt ook voor weginspecties en advisering. Alle activiteiten vinden plaats op basis van een jaarcyclus, die loopt van september tot en met augustus. De derde jaarcyclus is inmiddels achter de rug. Een van de tastbare resultaten: de gehele beheercyclus, die normaal anderhalf jaar duurt, werd nu in elf maanden afgerond.
Maar ook op andere gebieden is er winst, zegt Gerjan Gerrits van Roelofs. “Wij hebben bijvoorbeeld alle benodigde data nu op orde, waardoor we veel beter inzicht hebben gekregen in het onderhoudsproces en daarop kunnen anticiperen. Dankzij de langdurige samenwerking kunnen we beter vooruitplannen en snel schakelen bij onverwachte ontwikkelingen. Vervangingsopgaven die voortvloeien uit onze inspecties integreren we naadloos in de investeringsplannen.”
Duurzaamheid
Op het gebied van duurzaamheid werpt de samenwerking eveneens vruchten af. Het bouwteam werkt volgens de GWW Ambitieweb-methode, waarbij de duurzaamheidsdoelstellingen jaarlijks worden aangescherpt. Gerrits: “We gebruiken onder meer biobased bindmiddelen, zoals grasfalt voor deklagen en Warm Mix Asfalt in plaats van gewoon asfalt. Verder proberen we zoveel mogelijk materialen en grondstoffen te hergebruiken en experimenteren we met bitumenvervangers, zoals Lynpave.”
Maar minstens zo belangrijk voor het succes van het bouwteam is wat Gerrits ‘de zachte kant’ ervan noemt. “Echt intensief samenwerken vraagt om volledige openheid en 100 procent vertrouwen. Onder begeleiding van een externe trainer hebben we een dag met elkaar doorgebracht om elkaar te leren kennen. In een samenwerkingsplan hebben we vastgelegd hoe we binnen het bouwteam met elkaar willen samenwerken.”
Misschien daardoor hebben zich geen grote opstartproblemen voorgedaan, aldus Van den Berg. “De samenwerking loopt eigenlijk vanaf de start heel soepel en prettig. Dankzij de korte lijnen weten we elkaar te vinden als er iets speelt. Iedereen ziet dat het werkt, en dat motiveert. Ook het gemeentebestuur is lovend.”
Omwonenden
Toch zijn er ook nog wel verbeterpunten, constateert Gerrits. Bijvoorbeeld op het gebied van omgevingsmanagement. “We hebben ervaren dat we meer aandacht moeten besteden aan het informeren van en communiceren met omwonenden, ook bij relatief kleine onderhoudswerkzaamheden.” Verder blijft het voortdurend aanscherpen van de duurzaamheidsdoelstellingen aandacht vragen.
Inmiddels heeft de samenwerking van Berkelland de aandacht getrokken van andere partijen. “We worden regelmatig benaderd door gemeenten en provincies om een presentatie te houden. Dat doen we graag. We zijn trots op wat we hier hebben bereikt.”
Tekst Johan Nebbeling Beeld Guido Benschop
Specialisten in civiele techniek en ontwerp van bruggen
Met onze mix van creativiteit, techniek en technologie krijgt jouw project een vliegende start
Ontwerp en ingenieursbureau Holland Dynamics BV
Het team van ingenieurs, architecten, landschapsarchitecten, ontwerpers en stedenbouwkundigen van IB Holland Dynamics ontwerpt en engineert bruggen die bouwbedrijven helpen om aanbestedingen te winnen. Onze ontwerpen zijn praktisch uitvoerbaar en staan garant voor hoogwaardige kwaliteit en gedetailleerde afwerking. Met jarenlange ervaring in duizenden brugprojecten – van voetgangers- en fietsbruggen t/m wegverkeersbruggen – bieden wij betrouwbare en innovatieve oplossingen.
Jouw ambities waarmaken met creativiteit, techniek en technologie
De specialisten van TNO doen er alles aan om wetenschappelijke kennis toe te passen op de praktijk. Dat leidt tot vele innovaties waar de bouwsector nu en in de toekomst baat bij heeft. In de TNO Innovatie Update geeft TNO een kijkje in de keuken.
Hergebruik is de toekomst. Ook voor beton. Hergebruik gaat een stap verder dan recyclen; het is schoner, er zijn geen nieuwe (of aanvullende) materialen voor nodig en is dus een prachtig antwoord op de strenger wordende milieueisen. ReCreate onderzoekt het hele traject van hergebruik van prefab betonelementen, van deconstructie tot nieuwbouw. TNO zet de belangrijkste inzichten op een rij:
1 Deconstructie: secuur en snel
Het demonteren van een gebouw waarvan prefab betonelementen hergebruikt kunnen worden, vereist een andere aanpak dan het traditionele sloopwerk met een sloopkogel en grove grijpers. De elementen moeten met zo min mogelijk schade ‘geoogst’ worden. Het grootste struikelblok in deze fase is het aspect tijd. Op basis van de praktijk is een deconstructieprotocol opgesteld om secuurder, veiliger maar eker ook e ci nter te kunnen demonteren. Dat document is binnenkort beschikbaar op www.recreate-project.eu.
CIRCULAIR BOUWEN
ReCreate is onderdeel van het Europese onderzoeks- en innovatieprogramma Horizon 2020. Zweden, Finland, Kroatië, Duitsland en Nederland werken binnen ReCreate samen aan onderzoek naar het vergemakkelijken van het hergebruik van prefab betonelementen. Het gaat om wanden, vloerplaten, kolommen en balken die uit te slopen constructies worden gehaald om ze later opnieuw te kunnen gebruiken. Voor Nederland zijn TNO, Eindhoven University of Technology, Lagemaat Sloopwerken B.V, Consolis VBI en IMd Raadgevende Ingenieurs bij ReCreate betrokken. Benieuwd wat TNO kan betekenen op het gebied van circulair bouwen? Scan de QR-code.
Na demontage is deze betonwand gereed voor hergebruik in een nieuw gebouw.
2 Informatie: beschikbaar?
Van ieder prefab betonelement moeten de specificaties bekend ijn. Die informatie moet toegankelijk zijn en aan het element gekoppeld worden. Niet alleen materiaal en afmetingen zijn nodig. Ook gegevens over constructieve eigenschappen (draagkracht, wapening) en bestendigheid tegen brand moeten bijvoorbeeld bekend zijn om hergebruik in een nieuwe constructie mogelijk te maken.
3 Testen voor zekerheid
Testen is altijd nodig. Is er veel informatie beschikbaar dan volstaat een eenvoudige verificatie. Is er weinig of geen informatie, dan moet er uitvoerig worden getest. Zo kan worden bepaald of de kwaliteit en capaciteit goed genoeg zijn om het element in de nieuwe constructie te plaatsen. Hiertoe hebben Nederlandse en Finse ReCreate-partners protocollen opgesteld. De producerende marktpartijen streven ernaar om aan gebruikte prefab betonelementen CE-markering en garantie toe te kennen.
4 Marktplaats voor beton?
Om de prefab betonelementen voor hergebruik aan te bieden, moeten ze worden aangeboden aan de markt. Voor ieder element is een apart BIM-model gemaakt dat op een equivalent van Marktplaats zal worden geplaatst. Uitgangspunt is natuurlijk dat hergebruik voor alle betrokken commerci le partijen interessant moet zijn. Daarom wordt ook dit aspect nadrukkelijk onderzocht en zijn er inmiddels al verschillende businessmodellen ontwikkeld.
5 Ontwerp: omgekeerd denken?
De partners realiseerden een aparte plug-in voor 3D ontwerpsoftware die de betonelementen middels een bibliotheek beschikbaar maakt. Een ontwerpende architect ziet direct welke elementen beschikbaar zijn en wat hij/zij dus kan gebruiken in het ontwerp. De software checkt direct of het element in het ontwerp past en voldoet aan de specificaties. Het onderzoeksteam werkt ook aan een tool die de omgekeerde aanpak mogelijk maakt: dan vormen de beschikbare elementen het uitgangspunt voor het nieuwe ontwerp. In de loop van de tijd zal blijken welke werkwijze architecten gaan toepassen om gebruikte prefab betonelementen in zetten.
Ook belangrijk om te noemen is de kennisoverdracht die nodig is. Circulair bouwen, inclusief het hergebruik van prefab betonelementen is de toekomst. Het moet daarom een prominente plek binnen het bouwonderwijs krijgen, zodat het straks de gewoonste zaak van de wereld is. Zoals recyclen dat nu al is.
Cobouw50 Bedrijven is een jaarlijkse uitgave van Cobouw. De ranglijst van de vijftig grootste bouwers van Nederland is tot stand gekomen in samenwerking met PwC. Aan de Cobouw50 Bedrijven kunnen geen rechten worden ontleend.
Hoofdredacteur
Eric Verweij
Redactionele coördinatie
Joost Zwaga
Eindredactie
Esther Gotink, Hendrik Jan Huurdeman
Tekst
Edo Beerda, Thomas van Belzen, Marc Doodeman, Rob Hendriks, Margreet Kwaks, Alexander Leeuw, Pieter de Leeuw, Johan Nebbeling, Jan Smit, Ad Tissink, Yvonne Ton, Joost Zwaga
Fotografie
Guido Benschop, ANP
Vormgeving
Colorscan bv, www.colorscan.nl
Uitgever
Mieke Luisman-Stikkelorum
Verkoopleider
Florance Jacobs
Basisontwerp
Aico Turba Grafisch Ontwerp
Druk
Wilco Meppel bv
Vragen of opmerkingen
Redactie: cobouw@vmnmedia.nl
Overige vragen of nabestellen Cobouw50: VMN media klantenservice: 088 584 08 88
Cobouw is een uitgave van VMN media.
De ideale fundering voor uw project
Of het nu gaat om het heien van palen en het trillen van damwand of het trillingsvrij en geluidsarm uitvoeren van een complete bouwkuip met palen. Gebruik onze expertise om te komen tot de ideale funderingsoplossing die past binnen uw bouwproject.
