Cobouw Magazine Innovatie

Cobouw Magazine 01 2023  INNOVATIE

NR. 1

2023

NEW DELFT BLUE

Over duizenden tegels worden grote bladeren gemaakt met een ingenieus nervenpatroon

INNOVATIE WAAROM KIEZEN WE ALTIJD HET VEILIGE PAD?

“Kijk vanuit een ander perspectief naar het bouwproces en begin helemaal opnieuw” Pagina 37

VMN MEDIA

01-76_CM_01_Cover_FINAL.indd 168,1

VMN MEDIA

15-03-2023 12:29

WELLNESS

VOOR DE VOETEN

Lake District Knokke

Lake District: strakke lijnen, optimale lichtinval en diverse bouwvolumes. Het markante lijnenspel van dit luxe complex zorgt voor een uniek beeld in het Belgische Knokke. Bestaande uit drie gebouwen van verschillende groottes biedt het project ruimte aan 166 appartementen, een hotel- en 600m2 kantoorruimte. In het ontwerp werd rekening gehouden met diverse omgevingsfactoren en de ligging; het gebouw bevindt zich dichtbij strand en zee. In samenwerking met Ghelamco Group België, gevelbouwer Byldis en Reynaers Aluminium werd gekozen voor de combinatie van raam- en deursysteem MasterLine 8 en hefschuifsysteem MasterPatio. De minimalistische aanzichtbreedstes, grotere afmetingen en het design geven Lake District een luxe uitstraling.

Together for better www.reynaers.nl

01-76_CM_01_Cover_FINAL.indd 2,4

TERENCE XXG PRO BOA® BLACK MID ESD HI S3 ART. NR.: 768641 | MAAT: 39 T/M 48 DE ZOOL MET INFINERGY ® VAN BASF ZORGT VOOR EEN AANGENAAM DRAAGGEVOEL. NU VERKRIJGBAAR BIJ DE ELTEN-DEALER OF ONLINE VIA ELTEN-STORE.NL.

15-03-2023 12:29

REDACTIONEEL

3

COLOFON Hoofdredacteur Eric Verweij, hoofdredacteur Coördinatie oos

alk off a

nc

oo

re ac e r

Medewerkers issink

le

e

eroen re le o an la sc orre

aan

o eer a

ebbelin

e ra

o as van elzen

Eindredactie en rik an

r e an

Vormgeving ico

rba ra sc On

onal

akker

le

er

e

aan

van e erk

ris iaan ro

O

ies van

en ei er

o an

ebbelin

zanne

els

ran

Turbulente tijden vragen om afgewogen beslissingen. Al meer dan 160 jaar doen we bij Cobouw ons best voor de troepen uit te lopen. Als toonaangevend informatieplatform zien we het als onze taak om de bouw te bewegen richting een duurzame toekomst. Niet door met het vingertje te wijzen, maar door betrouwbare informatie en heldere data te combineren met een scherpe en kritische blik. We willen de bouw bewustmaken van de mogelijkheden die er liggen.

en el e oo e

ean ierre ei nen

ie mogelijkheden publiceren we dagelijks online en wekelijks in de krant. Daarnaast brengen we vanaf

Uitgever ieke

is an

nu negen keer per jaar een magazine uit. Naast de

ikkelor

iekes ikkelor

Cobouw50 Bouwers en Cobouw50 Projecten ook vijf thema-

v n e ia nl

magazines, te beginnen met de editie over innovatie die nu voor je ligt. Al deze uitgaven verschijnen in een nieuwe stijl en als

CEO rik

volwaardig magazine van 76 pagina’s.

oeks ra

Het leek ons wel toepasselijk om de eerste uitgave over innovatie te laten gaan. Het cliché ‘Change is permanent’ gaat

Advertenties

namelijk zeker ook op voor de bouwsector. Veranderen omdat

n e laze a in eklaze a rec

het niet anders kan. Veranderen omdat de opgaven simpelweg

vak e iane nl

te groot en te complex zijn om op te lossen met alleen bestaan-

se e

de methodes en technieken. Veranderen omdat we ons motto

eis

‘Kijk verder Bouw beter’ handen en voeten willen geven. Veranderen geldt niet alleen voor jou, maar zeker ook voor ons.

Klantenservice

Vandaar deze nieuwe

e ia

opzet. En net als met alle inno-

ele oon os b s

oelo aren sveen

vaties kan het altijd weer beter, dus we zijn alweer druk aan de

O alle ar ikelen in obo r s a

e rsrec

e rsrec

besc er

e

o enbaar

or en e aak

o verveelvo

erken i

a azine

slag met de volgende editie over

eli k

het midden- en kleinbedrijf, die

o en nie el ers

zon er sc ri eli ke

oes e

in van e oo

re ac e r

o

ever n ien bi

ebr ik van

e i

ar ikelen van obo

verschijnt op 25 april.

earc iveer

Eric Verweij, Hoofdredacteur

nie is vol aan

aan bovens aan e is obo

erec

iervoor sc a ever oe in

e clai en

i

C O B O U W M AG A Z I N E

03_CM_01_Voorwoord_FINAL.indd 3

15-03-2023 12:06

INHOUD

4

14

Innovatief aanbesteden doe je niet via de veilige weg

30

BIM-tijdreizen door woonproject Fibonacci

37

Hoe innovatief zijn deze vijf directeuren?

6

Tunnels van de lopende band Op de bouwplaats van de Fehmarnbelt-tunnel duizelt het je al snel bij zoveel tunnelmoten, dimensies en getallen.

I N N O VAT I E - E D I T I E 2 0 2 3

04-05_CM_01_Inhoud_FINAL.indd 4

15-03-2023 12:10

5

13

Column: Rob Roef

29

Kladblok: Schrijf de houten paal nog niet af

48

Talent: De frisse blik van Anna Buiter

Uitbundige ornamentiek uit de 3D-printer Aan deze gevelstenen in de P.C. Hooftstraat kan zelfs Gaudí nog een puntje zuigen.

65

20

Column: Monique Donker

72

Bouwberichten Top10: De meest innovatieve projecten

50

Digitaal krachtenspel in de ‘Robothaven’

58

Feringa Building vertrouwt op zijn melkmeisjes.

66

Eeuwig ‘gratis’ CO -neutrale warmte uit diepe reservoirs

C O B O U W M AG A Z I N E

04-05_CM_01_Inhoud_FINAL.indd 5

15-03-2023 12:10

PROJECT

6

TUNNEL F MET NEDERLANDSE INNOVATIEKRACHT

I N N O VAT I E - E D I T I E 2 0 2 3

06-11_CM_01_Project - FehmarnBelt-tunnel_FINAL.indd 6

15-03-2023 12:11

7

L FABRIEK Elke twee weken een tunnelelement van 210 meter lengte. Zeker drie jaar lang. Dat is de duizelingwekkende productie die de fabriek moet ophoesten van de zinkelementen voor de Fehmarnbelt-tunnel. En als die klaar is hebben Denemarken en buurlanden nog wel wat andere tunnels en caissons op hun verlanglijstje staan.

Tekst Ad Tissink

r n oveel ele en en nod voor de lan e n nnel er ereld da de o dra ever al n een vroe ad eda da een e ale nnel a r e el and o n Foto: Femern A/S

O O

06-11_CM_01_Project - FehmarnBelt-tunnel_FINAL.indd 7

A A INE

15-03-2023 12:11

PROJECT

8

V

Rodbyhavn te vinden. Barten werkt gemiddeld één week per maand vanuit Kopenhagen en drie weken in Nederland. Op de bouwplaats zelf, twee uur rijden van Kopenhagen, komt hij niet eens zo vaak. Al gaat dat veranderen nu de tunnelfabriek begint te draaien.

Want dat is het meest in het oog springende deel van dit megabouwwerk. Er zijn zo onvoorstelbaar veel elementen nodig voor de langste zinktunnel ter wereld, 89 om precies te zijn, dat de opdrachtgever al in een vroeg stadium bedacht dat een speciale tunnel-fabriek wel handig zou zijn. Aannemingscombinatie

C ( in i

A

nfra C

Aarsleff en nog een

handvol partijen) heeft die handschoen opgepakt.

De eerste van de vijf fabricagelijnen is bijna klaar en ergens in de komende weken wordt daar de eerste tunnelmoot (24 bij 45 bij 9 meter) gestort. De proefsectie die afgelopen zomer is gerealiseerd wordt momenteel nog onderworpen aan de laatste tests, om te kijken of alles aan de eisen en specificaties voldoet.

Die eisen zijn namelijk vrij extreem. Er mag bijvoor-

Vijftien jaar is hij er al mee bezig. Niet altijd full-time,

beeld geen scheurvorming in het beton optreden

maar de Fehmarnbelt-tunnel tussen Duitsland en

tijdens de bouwfase. De tunnelmoten worden daarom

Denemarken, beheerst wel een belangrijk deel van de

niet gerealiseerd door vloer, wanden en dak na elkaar

civieltechnische carrière van Piet Barten. En dat houdt

te storten; de hele sectie wordt in één doorlopende

nog wel even aan. De oplevering staat gepland voor

betonstort gerealiseerd. Op die manier ontstaan er

2029, maar niemand zal raar opkijken als het een paar

veel minder aansluitvlakken en is ook het gevaar van

jaar later wordt. Ondanks zijn lange betrokkenheid en

temperatuurspanningen lager. Het betonmengsel

het feit dat hij ongeveer elk instort-anker en elk voeg-

wordt daar voortdurend op afgestemd en de tem-

profiel kent, kijkt Barten vaak zijn ogen uit als hij de

peratuur in de reusachtige fabriekshal wordt zomer

bouwplaats in het Deense Rodbyhavn bezoekt. Soms

en winter constant gehouden op 20 graden. “Nul

moet hij even te rade bij zichzelf om vast te stellen

scheurvorming is een uitzonderlijke eis”, benadrukt

wat hij precies ziet. “Het is allemaal zó groot en zó

arten. n de betonwereld wordt s heurvorming in

veel en zó anders ook, als je die onderdelen die je van

de verhardingsfase eigenlijk als onvermijdelijk gezien.

de tekentafel kent, ineens voor je ogen ziet verrijzen.”

Natuurlijk zijn er grenzen aan wat is toegestaan en

De projectmanager van de Nederlandse ingenieurscombinatie TEC, troost zich met de gedachte dat hij niet de enige is. Deense, Duitse, Franse, Belgische en Britse ingenieurs die betrokken zijn bij dit grootste civieltechnische project van Europa, hebben dezelfde worsteling. Honderden, misschien wel duizenden ingenieurs zijn er druk mee. En die zijn bij lange na niet allemaal dagelijks in de keet bij

e o van de nnel a re no n volle an e nneldelen orden o v rod el nen e or en over l anen naar en ed d Foto: Femern A/S

wordt er geïnjecteerd of nabehandeld als de scheuren vooraf afgesproken waarden overschrijden. De betonreparatiebedrijven zijn vaak al bij voorbaat geboekt.” aar bij de ehmarnbelt tunnel is dat dus uit den boze. Het idee is dat de tunnel 120 jaar lang mee moet gaan zonder gevaar dat het zilte water van de Oostzee ooit de wapening bereikt. Terwijl er dus continu een kolom water van 45 meter

I N N O VAT I E - E D I T I E 2 0 2 3

06-11_CM_01_Project - FehmarnBelt-tunnel_FINAL.indd 8

15-03-2023 12:11

9

O O

06-11_CM_01_Project - FehmarnBelt-tunnel_FINAL.indd 9

A A INE

15-03-2023 12:11

10

Foto: Femern A/S

Fabriek voor het hele Oostzee-gebied

van de voegen bevindt zich het bekende W9U-profiel.

Nederland ging jarenlang prat

namelijk nog volop plannen

Eén van die typische innovaties uit de Nederlandse

op het bouwdok Barendrecht

voor andere tunnels. En er zijn

zinktunnelbouw. Het faciliteert zettingen tijdens de

waar caissons en zinkelemen-

ook ideeën om caissons als

levensduur en garandeert tegelijkertijd waterdichting.

ten gebouwd konden worden

randelementen voor werk-

Voor de Fehmarnbelt – tunnel is een variant ontwik-

en te water gelaten. De tunnel-

eilanden op zee toe te passen,

keld die van twee kanten injecteerbaar is. De eerste

fabriek van Rodbyhavn is van

o als

keer injecteren gebeurt als het element buiten op de

een compleet andere orde en

windmolens. De fabriek is

schuifbaan ligt voor de fabriek. Daar wordt ook de

kent zijn gelijke niet in de

natuurlijk ook niet beperkt tot

voorspanning aangebracht, worden de kopschotten

wereld. De Deense opdracht-

projecten voor Denemarken

geplaatst, het gina-profiel gemonteerd enzovoort.

gever ziet de potentie en maakt

of Duitsland, maar kunnen

al plannen om de fabriek over

leveren in het complete

die tijd nog zo’n 4 meter boven maaiveld op de

te nemen van aannemer FLC na

Oostzeegebied: van Zweden en

schuifbaan. Voordat het dus door een sleepboot kan

oplevering van de Fehmarn-

Finland tot en met de Baltische

worden aangepikt voor transport moet het ruim 10

belt-tunnel. Denemarken heeft

Staten en Polen.

meter zakken. Dat gebeurt in twee bassins die tussen

n erin voor offs ore

De vloer van het element bevindt zich al

de fabriekshal en de werkhaven liggen. n het eerste bassin wordt het opgedreven vanaf de schuifbaan waarna het waterpeil een paar meter wordt verhoogte op de onstru tie inwerkt.

et een paar

laagd. n het volgende bassin kan het element verder

weken moet dus de eerste moot worden gestort die

zakken totdat het dak nog een meter boven water

aan die extreme eis moet voldoen. De eerste van

uitsteekt. Barten: “Het klinkt allemaal weer zo simpel.

een kleine 750 stuks. Elke moot is een bouwwerk op

En op de luchtfoto ziet het er ook overzichtelijk

zich, waarvan het storten 30 uur in beslag neemt.

uit.

Non stop. n de andere dagen wordt de wapening

lang en 0 meter hoog. k zal niet zeggen dat er in

aar alleen al die roldeuren zijn dus 45 meter

gesteld, instortvoorzieningen gemonteerd en binnen-

odb havn twee sluizen formaat zeesluis

en buitenkisten geplaatst. Na het ontkisten wordt

verrijzen, maar het scheelt niet veel. En daar passeert

de moot met vijzels vooruit geduwd. Daarbij glijdt hij over een teflon schuifbaan. Ook daarbij mogen geen s heuren ontstaan.

oot voor moot ontstaat zo een

tunnelelement van 210 meter (9 moten). Ter hoogte

e eer e roe or van een le ne nnel e e vond vor e o er laa

muiden

elke twee weken een hagelnieuw tunnelelement richting de afzinklocatie. Dat zijn dimensies en getallen die je doen duizelen.”

De opzet was ooit om de 89 zinkelementen

I N N O VAT I E - E D I T I E 2 0 2 3

06-11_CM_01_Project - FehmarnBelt-tunnel_FINAL.indd 10

15-03-2023 12:11

PROJECT

11

TEC Tunnel Engineering Consul-

overheid aan het ontwerp van

Europa, met één eurocode, in de praktijk houden veel

tants, TEC, is een joint venture

de Fehmarnbelttunnel. Dat

landen vast aan hun eigen bouwregels. De Denen

van Royal HaskoningDHV

gebeurt in een combinatie

hebben hun strenge eisen ten aanzien van scheur-

en Witteveen+Bos. De twee

met Ramboll en Arup. In 2016

vorming al in het eerste hoofdstuk toegevoegd. De

ingenieursbureaus bundelen

werd de bouw van de ruim 18

Duitsers grijpen in hun vertaling van de Eurocode naar

daarin sinds meer dan 30 jaar

kilometer lange zinktunnel

nationale regels ongeveer compleet terug op hun

hun kennis in tunnelbouw en

voor een bedrag van 4 miljard

oude vertrouwde D N normen. Aangezien de helft

waren betrokken bij de bouw

euro aan combinatie FLC

van de Fehmarnbelttunnel komt te liggen op Duits

van tunnels bij Hong Kong,

gegund. Boskalis en Van Oord

grond gebied bereidt hij zich voor op de confrontatie

Korea, Californië, Mexico en

verzorgen samen het baggeren

met de beruchte Duitse prüfingenieurs. Bijvoorbeeld

vele andere landen. Sinds 2008

van de zinksleuf.

als het gaat om de noodzaak tot het bundelen van wapeningsstaven.

werkt TEC al voor de Deense

Zinktunnel-elementen zijn altijd zwaar gewapend; staven rond 40 mm zijn geen uitzondering.

Er zit zoveel staal in, dat er soms nauwelijks nog ruimte is voor het beton. Dus is de praktijk volgens de Nederlandse ingenieur dat je sommige van die staven

IN DE BETONWERELD WORDT SCHEURVORMING IN DE VERHARDINGSFASE EIGENLIJK ALS ONVERMIJDELIJK GEZIEN.

bundelt. Want er moeten ook nog trilnaalden bij kunnen komen voor de verdi hting.

aar de Duitse

normen staan dat bundelen eigenlijk niet toe. Volgens mij zijn we er uit gekomen en is er nu één configuratie gevonden die de goedkeuring heeft, zodat de aannemer inderdaad 79 elementen kan produceren die identiek zijn en volledig uitwisselbaar. Precies zoals je wilt in een fabriek.” Voor de tien specialties, de elementen met pompkelders en andere voorzieningen, wordt een aparte fabricage-lijn opgetuigd.

Helemaal gerust is Barten er nog niet op en

ompleet zonder duikers af te zinken.

aar het is de

dat verbaast hem eerlijk gezegd wel. “Deze tunnel is

vraag of dat uitgangspunt houdbaar blijft. Controle

een uiting van het streven naar Europese eenwording.

door een duiker van bijvoorbeeld het afsluitende

Denemarken, heel Scandinavië, krijgt een veel snel-

gina-profiel ligt volgens Barten wel voor de hand. Dat

lere verbinding met de rest van uropa.

er iemand meereist in het element of via een mangat

lager politiek en ambtelijk niveau raakt die Europese

toegang krijgt om de kleppen voor de ballast-tanks

ambitie toch weer snel uit beeld en kom je terecht

te openen, dat is wel definitief verleden tijd. Dat

in een worsteling met lokale bouwregels die soms

gebeurt allemaal van afstand. Barten zelf verwacht er

de logica voorbijgaan. Vooraf dacht ik dat ik zo’n 9

komende jaren met zijn neus bovenop te staan. Om

maanden nodig zou hebben om de Duitse bouwauto-

voor de opdrachtgever toe te zien of de aannemer

riteiten op te lijnen; dat werd uiteindelijk zeven jaar. En

bouwt wat hij heeft beloofd. Eén onderdeel waar hij

we zijn voorbereid op nieuwe hobbels, als die fabriek

afgelopen jaren veel tijd aan kwijt was, zal hem ook

eenmaal op volle toeren draait. Die langste zinktunnel

dan nog bezighouden. “Want we leven dan in één

ter wereld ligt er echt niet zomaar.”

aar op iets

C O B O U W M AG A Z I N E

06-11_CM_01_Project - FehmarnBelt-tunnel_FINAL.indd 11

15-03-2023 12:11

SPONSORED CONTENT

12

SUPERKIST IS DE IDEALE FUNDERINGSVERSNELLER Hij is snel en gemakkelijk te plaatsen, licht van gewicht en dus arbovriendelijk. Mede dankzij de slimme trekpennen is hij sterk genoeg om de betondruk te weerstaan. Bij De Hoop Pekso uit Terneuzen hebben ze de ideale balkbekisting ontwikkeld, die ze vervolgens met gevoel voor de bouwpraktijk ‘Superkist’ hebben genoemd. Wat is het, hoe werk je ermee en wat zijn de grootste voordelen?

De Superkist wordt voorzien van trekpennen die ervoor zorgen dat de bekisting tijdens de betonstort sterk én maatvast is.

eenvoudig worden afgewerkt, met een super-

D

strak eindresultaat. Ten tweede levert het were Superkist is 1800 mm lang - uit één stuk, dus in één keer te plaatsen - en verkrijgbaar in meerdere breedtes en hoogtes. Daardoor sluit

de bekisting nagenoeg altijd aan op de meest voorkomende balkafmetingen. Met een wanddikte van 100 mm en bodemdikte van 80 mm is het een uitstekende isolator. EPS (geëxpandeerde polystyreen) bevat nu eenmaal veel lucht en dat zorgt voor veel overgangsvlakken om een optimale isolatiewaarde te bereiken. De Superkist wordt met name toegepast in de woning- en utiliteitsbouw, voor in het werk gestorte betonbalken bij paalfunderingen.

Wie gewend is aan de meer traditionele balkbekistingen zal blij verrast zijn om te ervaren hoe snel en gemakkelijk de Superkist in het werk te plaatsen is. Ten eerste is het aantal handelingen minimaal. De Superkist hoeft namelijk niet te worden afgeschoord en afgekranst en er komen dan ook geen beugels en houten regels aan te pas voor de onder- en

Totaalleverancier van ruwbouwproducten De Hoop Pekso uit Terneuzen is producent en leverancier van een totaalpakket aan ruwbouwproducten; van het funderingselement tot en met de verdiepingsvloer. Het brede scala aan producten vindt voornamelijk toepassing in de woning- en utiliteitsbouw. De drie productcategorieën zijn: vloeren en wanden van beton, wapeningsstaal en producten van geëxpandeerde polystyreen (EPS) zoals de Superkist, de Standaardkist en de Vorstrandbekisting.

Daarnaast biedt De Hoop Pekso, samen met zusteronderneming CascoTotaal, een ultiem circulair en modulair bouwconcept aan: Circle. Dat is een 3DBetoncasco toepasbaar voor iedere woonvorm en uitermate duurzaam.

ken met achterblijvende trekpennen een enorme tijdwinst op. Kortom: meer resultaat met minder materiaalgebruik.

Nog meer slimmigheden Maar de trekpennen zijn niet de enige slimmigheden. De Wandelstokken zijn in haarspeldvorm gebogen metalen staven waarmee de Superkist aan de ondergrond wordt vastgezet.

Dat is nodig op elke overgang van twee Superkisten of bij de hoeken. Dit werkt razendsnel.

Een ander slimmigheidje is de standaard aanwezige tonggroefverbinding waarmee twee Superkisten gemakkelijk aan elkaar worden gekoppeld en goed uitgelijnd blijven, ook tijdens het betonstorten. Het eindresultaat is ook hier weer een strakke, maatvaste fundering met een optimale betonhechting. Hoeken en T-splitsingen zijn kwetsbare plekken. Ter versteviging is hiervoor een oplossing bedacht in de vorm van de Superbinder die verwantschap vertoont met de trekpen.

bovenkransen. Dat hebben ze bij De Hoop Pekso

Tijdwinst door verloren bekisting

op een veel slimmere manier aangepakt, name-

De Superkist is een zogenoemde ‘verloren

lijk met speciale trekpennen. Hoe werken die?

bekisting’. Deze blijft als isolerende schil achter na het storten van de beton. Omdat er niet hoeft

Snel werken met trekpennen

te worden ontkist, levert dat een behoorlijke

De trekpennen zijn dunne maar sterke kunst-

tijdwinst op. Om bij de wapeningskorven de

t ffen taaf e

juiste betondekking te garanderen, worden in de

k n t t ffen rin

et aan bei e itein en een n e

beki -

erki t k n t t ffen af tan h

-

ting zijn aan de bovenzijde smalle

ders gebruikt die snel in het EPS-

inkepingen gemaakt waar deze

materiaal zijn vast te prikken. Voor

staafjes precies inpassen. De ringen

een vijftal kistmaten zijn trouwens

komen aan de buitenzijde en zorgen

kant-en-klare standaard wapenings-

er op die manier voor dat de EPS-kist

korven beschikbaar om het werken

tijdens de betonstort sterk én maatvast is en daarmee een strakke funderingsbalk garandeert. Omdat de trekpennen verdiept liggen in de Superkist, kunnen ze na het storten gewoon in het beton achterblijven.

Dat heeft meerdere voordelen: in de

et e

erki t n

e

ci nter te

maken. Daarbij is Superkist zeer

De trekpennen in de Superkist kunnen na het storten in het beton achterblijven.

arbovriendelijk, want er kan gewoon op hoogte worden gewerkt met de wapening. Het wafelmotief aan de onderzijde van de Superkist zorgt voor een grote (zijdelingse) stabiliteit

eerste plaats kan het betonoppervlak

op het onderliggende zandbed.

Dit artikel is gesponsord door De Hoop Pekso.

I N N O VAT I E - E D I T I E 2 0 2 3

000-000_COBS_1_SC_DeRoef_FINAL.indd Hoop Pesko.indd 1212 13_CM_01_Column_Rob

10-03-2023 15-03-2023 15:51 12:11

23 15:51

COLUMN

V

H

13

V

é Rob, wat doe jij

Environment in een snoep-

tegenwoordig? Die

winkel terecht ben gekomen.

IK HOUD ME BEZIG MET INTERMENSELIJKE DIGITALISERING.

vraag heb ik de

afgelopen tijd weer regelmatig gehoord. Gelukkig maar, want dat betekent dat ik weer met veel mensen in contact ben gekomen die ik lange tijd niet heb gezien. Door de pandemie was ik nog steeds op evenementen aanwezig, maar veelal en langdurig virtueel.

Het informele gedeelte, de interactie met mijn zorgvuldig opgebouwde netwerk, verliep

De top van wetenschappers, consultants en experts op vele gebieden werkt hier samen aan grote maatschappelijke uitdagingen.

Een van de speerpunten is digitalisering. En op vele onderwerpen van alle sessies die ik volgde ken ik wel een expert waar ik direct mee kan schakelen.

Inmiddels heb ik ook al weer enkele conferenties

niet zoals ik gewend was. Hoewel ik werkzaam ben

lijfelijk mogen en kunnen bezoeken. Wat mij opviel is

in een deel van de sector die de ambitie heeft om

dat er tegenwoordig veel meer wordt gekeken naar

grote maatschappelijke uitdagingen (zoals krapte

proces en mens. Het lijkt wel alsof de technologie-

op de woningmarkt, industrieel en circulair bouwen

push, waar we jaren aan hebben gewerkt, nu werkelijk

en het energievraagstuk) het hoofd te bieden door

staat te gebeuren door intermenselijke communica-

onder meer een verregaande digitalisering, ben ik nog

tie. Interpersoonlijke communicatie in persoon biedt

steeds niet gewend aan volledig digitaal bijeenkomen.

immers verschillende voordelen ten opzichte van

Die interactie, die ik zo nodig heb, zorgde

digitale communicatie, vooral als het gaat om het op-

voorheen ook voor het ontstaan van enthousias-

bouwen en onderhouden van relaties en het creëren

me over de verschillende digitaliseringsinitiatieven

van diepere connecties.

en -ontwikkelingen in de bouw en technieksector.

Non-verbale communicatie en directe

Ik voelde dat ik in twee jaar veel was misgelopen,

feedback lijken bijna voorwaardelijk te zijn voor het

ondanks het feit dat ik wellicht meer evenementen

slagen van een samenwerking. Door samen tijd door

zou hebben bezocht dan ik had kunnen doen als ik

te brengen en face-to-face te communiceren kunnen

werkelijk had moeten reizen.

mensen elkaar beter leren kennen en een sterkere

Diverse digitale sessies over digitalisering

band ontwikkelen. Bovendien; wanneer mensen elkaar

heb ik bijgewoond; over digital twins, smart cities,

in persoon ontmoeten kunnen ze elkaar beter begrij-

linked data

N N- S - en C N standaarden

pen en makkelijker empathie tonen. Dit kan leiden tot

federatief datadelen, artificial intelligence en para-

meer respect en begrip voor elkaars standpunten en

metrisch ontwerpen. Maar gek genoeg werd ik niet

helpen om eventuele conflicten op te lossen.

meer zo enthousiast als voorheen.

p de vraag wat ik tegenwoordig doe ant-

Nu wil het feit dat ik vier jaar geleden als business developer bij de N

unit

obilit

woord ik daarom steeds vaker: “Ik houd me bezig met

uilt

intermenselijke digitalisering”.

C O B O U W M AG A Z I N E

13_CM_01_Column_Rob Roef_FINAL.indd 13

15-03-2023 12:11

ACHTERGROND

14

Hoe innovatief zijn de 10 meest innovatieve aanbesteders eigenlijk?

I N N O VAT I E - E D I T I E 2 0 2 3

14-19_CM_01_Achtergrond - Aanbesteders_FINAL.indd 14

15-03-2023 12:11

15

Hij wil Nederland niet wegzetten als een angsthazenland, maar waarom kiezen we altijd het veilige pad als het over innovatiegericht aanbesteden gaat. Slechts twee op de honderd aanbestedingen vallen in die categorie, berekende Fredo Schotanus. De hoogleraar publieke inkoop moedigt opdrachtgevers aan de lat hoger te leggen. “In het buitenland wordt innovatief ondernemerschap als moedig gezien.”

Tekst Thomas van Belzen

R

gunnen op innovatie nauwelijks een rol speelt. “In onze dataset wordt bij ongeveer twee op de honderd aanbestedingen in de bouw iets met het stimuleren van innovatie gedaan.”

Innovatief Met hulp van TenderNed en PIANOo deed Schotanus onderzoek naar het innovatieve gehalte op de tendermarkt. De onderzoekers keken naar welke procedures opdrachtgevers hanteren, zoals innovatiepartnerschap en het voeren van dialogen met opdrachtnemers. “We keken ook naar specifieke woorden binnen aankondigingen van aanbestedingen, zoals startup, innovatie n S

(Small usiness nnovation ese-

arch). Uiteindelijk rolt daar een puntenscore uit. Die is mede afhankelijk van de mate waarin een inkooptechniek innovatie stimuleert. De maximale score die een aanbesteding kan halen is 100 punten.”

Op verzoek van Cobouw maakte Schotanus samen met TenderNed een aparte uitdraai voor

Rijkswaterstaat gaat onbedreigd aan kop als uitslui-

‘werken’. Wat blijkt? In die categorie wordt nog minder

tend naar aanbestedingsjaar 2021 wordt gekeken en

innovatief ingekocht dan bij diensten en leveringen.

je alle innovatiegerichte aanbestedingen bij elkaar

Schotanus: “In de ‘werken-dataset’ zitten 9.270 aan-

optelt. Tel je de jaren 2020 en 2019 mee en kijk je

bestedingen. Alle innovatiescores bij elkaar opgeteld

naar het gemiddelde aantal innovatiegerichte aanbe-

geven 10.800 punten. Dat maakt circa 1,2 innovatie-

stedingen, dan komt Havenbedrijf Rotterdam ineens

punt per aanbesteding, wat elk jaar ook nog eens een

als meest innovatieve aanbestedende opdrachtgever

beetje afneemt. Als je specifiek kijkt naar aanbeste-

uit de bus.

dingen voor diensten en leveringen, dan kom je op

Tot zover het applaus. Want, vraag je het

een hogere waarde van 1,4 uit. Nog steeds laag, maar

hoogleraar Schotanus, dan leggen de twee top

wel al zo’n 20 procent meer.”

10-grafieken (zie kaders) vooral het verhaal bloot

Hij wil niet somberen. En al helemaal niet

over een Nederlandse aanbestedingspraktijk waar

zeggen dat de bouwsector niet innovatief is. “Ik ga

C O B O U W M AG A Z I N E

14-19_CM_01_Achtergrond - Aanbesteders_FINAL.indd 15

15-03-2023 12:11

ACHTERGROND

16

ALS IK PUUR NAAR DE AANBESTEDINGEN VAN WERKEN KIJK, DAN WORDT INNOVATIE NAUWELIJKS GESTIMULEERD VIA AANBESTEDINGEN.

Foto: Christiaan Krouwels

straks zeggen dat er weinig gebeurt met innovatie in

oo leraar publieke inkoop redo o anus.

aanbestedingen, maar ik wil eerst benadrukken dat deze conclusies weinig zeggen over het innovatiegehalte van de bouwsector. Ook zijn er aanbesteders die ruimte geven aan innovatie voor het ontwerp of nadat aanbestedingen zijn afgerond. Maar als ik puur naar de aanbestedingen van werken kijk, dan wordt innovatie

Maar wat je vaak ziet is dat die ambities niet worden

nauwelijks gestimuleerd via aanbestedingen.”

vertaald in aanbestedingen. Daar zijn ook wel verkla-

Veilige pad

ringen voor. Het kost vaak extra tijd en capaciteit en

Nederlandse overheidsdiensten kopen veilig in, stelt

veel interne processen zijn juist ingericht op ‘stan-

de onderzoeker. Zelfs bij grote opdrachtgevers, zoals

daard’-inkopen. En als het dan in de praktijk misgaat

Rijkswaterstaat. “Zij kiezen meestal het veilige pad.

trekt dat de aandacht, zowel intern als in de media.

Dat is zonde, want binnen de aanbestedingswetge-

Jouw carrière als projectleider of inkoper staat dan

ving is veel meer mogelijk. Bij de percelenregeling

ineens op het spel. Dat verklaart mede dat risicomij-

bijvoorbeeld. Die biedt inkopers specifiek de mogelijk-

dende inkoopgedrag.”

heid om een deel van een project apart te houden ten gunste van innovatie. Helaas bestaan daar geen data

Simpel

over, maar ik denk dat dit soort instrumenten wordt

Durven we niet? Leven we in een maatschappij van

onderbenut.”

angst, waardoor innovaties bij voorbaat gedoemd zijn te mislukken? Schotanus is niet de eerste die wijst

Juist in tijden van grote maatschappelijke en soms nieuwe opgaven op het gebied van milieu en

op dit culturele fenomeen. Jos Benschop, topman

mens en de toegankelijkheid van grondstoffen en ma-

van ASML, deelde die observatie eerder ook al met

terialen, is innovatief aanbesteden van belang, aldus

Cobouw. Hij roemde landen als Israël, waar innovatief

de deskundige.

ondernemerschap juist wordt gezien als moedig. Het maken van fouten hoort daar juist bij, anders kom je

“We moeten nú gaan innoveren. Op topniveau

niet verder met zijn allen.

wordt dat ook gezien, en het ontbreekt ook niet aan

Schotanus onderschrijft dat. Nederland weg-

ambities bij gedeputeerden, wethouders of ministers.

I N N O VAT I E - E D I T I E 2 0 2 3

14-19_CM_01_Achtergrond - Aanbesteders_FINAL.indd 16

15-03-2023 12:11

17 DRIE VOORBEELDEN VAN AANBESTEDINGEN MET RUIMTE VOOR INNOVATIE

Foto: Shutterstock

1

Voor de A12 kondigde Rijkswaterstaat een aanbesteding aan voor het eerste grote project met CO2-zuinig en

zetten als angsthazenland, gaat hem echter te ver.

circulair asfalt. Bedrijven die meedingen worden uit-

Zelf haalt hij inspiratie uit Zuid-Korea en de Verenigde

gedaagd om met een zo duurzaam mogelijk voorstel te

Staten. “In die landen moet een substantieel deel

komen; de ‘koploperaanpak duurzame wegverharding’

van de overheidsinvesteringen gaan naar research en development en naar het opschalen van nieuwe technieken. Gelukkig zie ik in Nederland ook een er een rechtszaak komt omdat er een bewust risico wordt genomen, krijgt een fles wijn. Daarmee stimuFoto: Dura Vermeer

2

kentering. Ambtenaren die zeggen: de eerste bij wie

leer je innovatief opdrachtgeverschap. Kennis is het probleem niet zozeer. We weten echt wel wat er wel en niet kan. Maar we hopen te veel op vooruitgang via relatief veilige pilots. Het is onmogelijk om daarmee alle duurzame en sociale opgaven waar we voor staan op te lossen. Wil je effectief innoveren dan heb je vaak schaal nodig. Dat kan via tenders.”

Herken mislukkelingen en omarm ze, geeft hij bestuurders mee. “Want niet alle innovaties zullen

De Boekelose brug wordt de meest innovatieve en duurza-

succesvol zijn.” Zorg voor structuur en programma’s,

me brug van Nederland genoemd omdat het wegdek van

alloceer budget voor innovaties en pas boeteclausules

de brug is voorzien van zonnepanelen. In opdracht van

aan. “Doe je dat niet, dan laat je echt wat liggen.

aannemer Dura Vermeer verzorgde Geomaat de revisie van de brug in Hengelo.

De Lekdijk wordt de komende jaren over een lengte van 55 kilometer versterkt. Het waterschap koos voor de

Foto: Shutterstock

3

DE EERSTE BIJ WIE ER EEN RECHTSZAAK KOMT BIJ EEN AANBESTEDING OMDAT ER EEN BEWUST RISICO WORDT GENOMEN KRIJGT EEN FLES WIJN.

aanbestedingsvorm Innovatiepartnerschap, waarin nauw wordt samengewerkt met drie Innovatiepartners: Mourik Infra, Van Oord en de combinatie Heijmans Infra – GMB Civiel – de Vries & van de Wiel (Lek ensemble).

14-19_CM_01_Achtergrond - Aanbesteders_FINAL.indd 17

15-03-2023 12:11

werkenbijduravermeer.nl

ONTWIKKEL

MEER

INNOVATIES CONTINUÏTEIT DOOR VERNIEUWING Geschiedenis schrijven door naar de toekomst te kijken. Dat doen we al meer dan 168 jaar bij Dura Vermeer. We leven in een spannende tijd; verandering in onze sector is een constante en de snelheid waarmee de wereld om ons heen verandert is nieuw. Deze tijd biedt volop uitdaging, maar juist ook veel nieuwe kansen. Kansen om efficiënter, meer klantgericht en bovenal duurzamer te werken. Welke kansen zie jij? Kijk op werkenbijduravermeer.nl.

14-19_CM_01_Achtergrond - Aanbesteders_FINAL.indd 18

15-03-2023 12:11

19

Er zijn ook innovaties die het proces goedkoper

T T

RE

maken. Bestraf daarnaast een innovatieve aannemer niet nog eens extra met een boete als een innovatie

Positie 2019-2021

Gemiddelde 2019-2021

Havenbedrijf Rotterdam NV

1

23,4

TenneT TSO

2

16,1

Schotanus ziet dat nieuwe generaties meer vertrou-

gemeente Nijmegen

3

13,6

Rijksinkooptrainees. Ze zaten boordevol energie.

Waterschap Rivierenland

4

12,5

Waterschap Aa en Maas

5

10,0

Provincie Noord-Holland

6

8,0

Rijkswaterstaat

7

7,6

Gemeente SchouwenDuiveland

8

7,1

Gemeente Schiedam

9

6,3

Twence B.V.

9

6,3

Naam

een keer mislukt.”

Gedrag wen hebben. “Laatst ontmoette ik een groep nieuwe Bij hen zie je die angst ook niet. Maar het gaat niet snel genoeg. We kunnen niet wachten op die nieuwe generaties. Het risico is ook dat ze opgaan in de heer-

E

IDDE DE

RE

-

(met minimaal 10 werken aanbestedingen afgerond in de periode 2019-2021) Positie 2021

Positie 2020

Totaalscore 2021

Rijkswaterstaat

1

1

550

Rijksvastgoedbedrijf

2

3

325

Gemeente Amsterdam

3

15

275

Gemeente Utrecht

4

-

200

N.V. Nederlandse Gasunie

5

5

150

Gemeente Eindhoven

5

13

150

Naam

sende cultuur van risicomijdendheid en veiligheid. Dat kan jonge mensen opbreken.”

HET RISICO IS DAT NIEUWE RIJKSINKOPERS OPGAAN IN DE HEERSENDE CULTUUR VAN RISICOMIJDENDHEID EN VEILIGHEID.

Met TenderNed en PIANOo blijft hij de komende jaren de meest innovatieve opdrachtgevers in beeld brengen. “Daarmee willen we vooral aandacht vragen voor deze manier van aanbesteden.”

Sceptici stellen dat Europees aanbesteden juist innovaties afremt. Een van hen is Philip van

North Sea Port Flanders nv van publiek recht

7

29

100

Gemeente Nijmegen

7

-

100

GVB

7

30

100

Provincie Gelderland

7

-

100

Nieuwenhuizen, voorzitter van MKB Infra. Schotanus is het daar niet mee eens. “Alleen al om corruptie de kop in te drukken is aanbesteden belangrijk. En als je het goed doet, draagt dat ook enorm bij aan de maatschappij en democratie in een land. Maar ik vind wel dat er in aanbestedingen meer ruimte moet komen voor innovatie. De Nederlandse overheid geeft jaarlijks 100 miljard euro uit. Stel je voor dat 5 procent daarvan is bestemd voor innovaties. Dat is 5 miljard

Bron: De top 10-rankings zijn opgesteld door Fredo Schotanus van de Universiteit Utrecht in samenwerking met TenderNed en PIANOo

euro. Dat kan een enorme boost zijn voor de markt.”

C O B O U W M AG A Z I N E

14-19_CM_01_Achtergrond - Aanbesteders_FINAL.indd 19

15-03-2023 12:11

REPORTAGE

20

NIEUWE

ORNAM E De bijna 2500 gevelstenen voor het Ceramic House in Amsterdam zijn allemaal uniek. Parametrisch ontwerpen in combinatie met digitale fabricage is de crux. En daar heeft studio RAP nog veel meeslependere plannen mee.

Tekst Ad Tissink Foto Ronald Bakker

I N N OVAT I E - E D I T I E 2 02 3

20-27_CM_01_Reportage - Studio RAP_FINAL.indd 20

15-03-2023 12:12

21

ENTIEK

UIT DE 3D-PRINTER

e roe va alen a e e vol en e r l l e olvende a roon van de enen en vor en een n r erende var an o de e evoe

CO B O U W M AG A Z I N E

20-27_CM_01_Reportage - Studio RAP_FINAL.indd 21

15-03-2023 12:12

REPORTAGE

22

T

zijn nauwelijks minder grillig van vorm, maar blijven, door de kleur en het formaat toch meer in de buurt van de klassieke baksteen.

Glazen baksteen Voor het echte resultaat kan iedereen sinds kort trouwens ook in de P.C. Hooftstraat zelf terecht. Daar zit op nummer 32 het Ceramic House dicht tegen de oplevering aan. De gevel wedijvert met die van Crystal Houses een stukje verderop in de straat. Dat ontwerp van MVRDV trok na oplevering in 2016 wereldwijd aandacht met een gevel van verlijmde massief glazen bakstenen. Naar boven toe maken die steeds meer plaats voor normale bakstenen en lost de glazen gevel als het ware op in klassiek metselwerk.

Bij het Ceramic House zijn de gevelstenen van boven tot beneden van keramiek. Maar dat is ook de enige overeenkomst met de baksteen zoals iedereen die kent. Want er zijn geen hompen klei in een vorm geperst om waalformaten, kloostermoppen,

Tonnen klei zijn er doorheen gegaan. Steeds als ze

vechtformaten of wat dan ook te produceren. Geen

dachten het proces te beheersen gebeurde er toch

van de bijna 2500 stenen is gelijk aan de andere. Ze

weer iets onverwachts. Lagen de printlaagjes wel

zijn overduidelijk familie van elkaar, maar toch is elke

mooi op elkaar, maar hechtten ze niet. Of ontstonden

steen weer anders.

er scheuren in de droogkamer. Of bleek de steen na

Na het printen met de robots van RAP zijn

het bakken in de oven sterk gekrompen. “Er was altijd

ze gestookt en geglazuurd door keramiekfabrikant

wel weer iets en het is onvoorstelbaar hoeveel mate-

Koninklijke Tichelaar uit Makkum. Tegen de gevel

riaal en probeersels we hebben moeten weggooien.”

worden ze geplakt in een vakwerk van lasergesne-

Wessel van Beerendonk van studio RAP wil er liever

den roestvaststalen cassettes. Die volgen het grillige

niet aan herinnerd worden.

golvende patroon van de stenen en vormen een

Klei printen, bakken en glazuren is volgens de

intrigerende variant op de specievoeg. Bij de plint zijn

jonge architect echt iets heel anders dan het 3D-prin-

de stenen met een open voeg gemonteerd.

ten van beton of kunststof, waar RAP al langer mee

De inspiratiebron voor het patroon in de ste-

pioniert. Maar na jaren van vallen en opstaan, denken

nen komt van weefpatronen van stoffen, vertelt Van

ze ook dit proces in de vingers te hebben.

Beerendonk. Net als bij veel andere winkelpanden in

In het atelier in Rotterdam, waar Van Beeren-

de P.C. Hooftstraat zal zich in het Ceramic House een

donk en consorten research doen, zien de proefstukken voor een nieuwe gevel in de Amsterdamse P.C. Hooftstraat er in elk geval indrukwekkend uit. De uitbundige vormen van de grote lichtgekleurde stenen voor de plint van het winkelpand hebben eigenlijk geen precedent. De elementen hoger tegen de gevel,

bekend modemerk vestigen. ee er anen ee r n ro o neer e e elaar n a

Variërende patronen De jonge architect grijpt naar zijn mouw, trekt een stukje stof omhoog en laat zien wat er gebeurt. “Kijk, hier ontstaan grove plooien”, wijst hij. “Maar als je

I N N OVAT I E - E D I T I E 2 02 3

20-27_CM_01_Reportage - Studio RAP_FINAL.indd 22

15-03-2023 12:12

23

Foto: RAP

CO B O U W M AG A Z I N E

20-27_CM_01_Reportage - Studio RAP_FINAL.indd 23

15-03-2023 12:12

REPORTAGE

24

inzoomt, zie je op kleinere schaal nog iets gebeuren: de steek waarmee de stof is geweven wordt op de ene plek uit elkaar getrokken en uitvergroot, maar stuikt verderop juist in elkaar. Die twee variërende patronen, de grote plooien met daaroverheen op kleinere schaal de weefsteek, vinden we heel intrigerend.

Dat hebben we geprobeerd te vangen in de stenen voor het Ceramic House.”

Dat hebben ze vooral niet te letterlijk gedaan.

De grote plooien zijn duidelijk herkenbaar in de gevel, maar het weefsel keert meer terug in de vorm van een soort druppel. Pearl stitches noemt Van Beerendonk ze. Op de toppen van de plooi zijn de druppels vaak dik en vol, terwijl ze naar beneden toe afplatten en

Foto: RAP

soms helemaal verdwijnen. Daar doorheen spelen trouwens nog de horizontale laagjes van het printproces. Het eindresultaat zijn vormen en geometrieën waar de Spaanse architect Gaudí nog een puntje aan kan zuigen.

Die hele fijne detaillering wordt mogelijk door wat Van Beerendonk noemt: digitaal vakmanschap.

Parametrisch ontwerpen gecombineerd met rechtstreeks vanuit de ontwerpsoftware aangestuurde productiemachines. Dat doen ze niet alleen met kleiprinters, maar ook met betonprinters, freesmachines,

IEDEREEN WEET DAT EEN METSELAAR DIE EEN FATSOENLIJKE ROLLAAG KAN MAKEN VANDAAG DE DAG BIJNA NIET MEER TE VINDEN IS.

zetbanken en andere apparatuur.

Voor het Ceramic House betekent de methode dat niet elke individuele druppel en elke plooi nauwgezet wordt uitgetekend. Met de soft-

Complexe metselverbanden

ware definiëren ze hoe de plooien en de steken

Van Beerendonk: “Iedereen weet dat een metselaar

zich precies gedragen en op elkaar inwerken. De computer vult dat vervolgens in en schrijft minutieuze instructies voor de kop van de kleiprinter. Zo ontstaat het gewenste eindbeeld, waarbij de golven en de druppels een doorgaande vloeiende beweging maken over de hele gevel. Elke steen kan dus maar op één plek worden gelijmd en mocht er ooit een steen beschadigd raken, dan kan er dus niet zomaar een andere worden geplaatst. Die individuele steen moet opnieuw gemaakt worden. Geprint, gebakken, geglazuurd en nogmaals gebakken. Maar dat is van later zorg.

e vor vr e d van de era enen onder roo e el van eerendon van do e n ra e ron voor e a roon n de enen o van ee a ronen van o en

die een fatsoenlijke rollaag kan maken vandaag de dag bijna niet meer te vinden is. Laat staan eentje die complexere metselverbanden aan kan, compleet met knipvoeg en andere effecten. Daar zetten wij deze nieuwe ornamentiek tegenover die mogelijk wordt door digitaal vakmanschap. Dat is niet simpel, verre van zelfs. Maar als je het eenmaal beheerst, kun je met weinig mensen een ongekende productie draaien.

Dat is het grote verschil met vroeger. En de vormvrijheid is ongekend.”

Ze maken het zichzelf natuurlijk niet makkelijk bij RAP, beseft Van Beerendonk. “We leggen de lat

I N N OVAT I E - E D I T I E 2 02 3

20-27_CM_01_Reportage - Studio RAP_FINAL.indd 24

15-03-2023 12:12

25

Foto: Ronald Bakker

Beeld: RAP

hoog en je zou kunnen zeggen dat het onze eigen

kers geworden, die op tegels van 30 bij 30 centimeter

schuld is dat we er in de ontwikkelfase zo ongelofe-

zijn geprint. Ook hier geldt weer: geen steen is gelijk

lijk veel klei en misbaksels doorheen moeten jagen.

aan een andere. De passage telt straks een kleine

Maar we willen iets maken dat mensen in vervoering

3000 tegels. Bij Tichelaar in Makkum zijn ze inmiddels

brengt. Dat ze zeggen: wow.’’ Iets dat ze nog nooit

een eind met de productie van de kenmerkende blau-

eerder hebben gezien.

we glazuurlaag. Binnen de tegel varieert de diepte

Naast die strenge zelfopgelegde esthetisch

van de glazuur sterk. De montage op het project is

eisen, moeten de stenen uiteraard ook voldoen aan

inmiddels in volle gang.

alle gebruikelijke bouwfysische eisen. Ze moeten sterk zijn, stootvast, water tegenhouden, winddruk

Hoekje om

opvangen, noem maar op. Dat is volgens Van Beeren-

De tegels zitten ditmaal gemonteerd op een systeem

donk inmiddels uitvoerig aangetoond in de laboratoria

van aluminium regelwerk, met boutverbindingen door

van het est entrum eramis he ndustrie ( C ).

de achterwand van de holle stenen. Veel aandacht is

e

uitgegaan naar de tegels ter plaatse van de randen

voldoen aan de zwaarste eisen.”

van de poorten die de ophangconstructie aan het oog

In de eigen ruimte in het Innovation Dock van de Rotterdamse RDM campus zijn inmiddels al weer

moeten onttrekken. Daar zitten stenen die een hoekje

keramische gevelelementen te bewonderen van een

omgaan. “Niks ingewikkelds voor een kleiprinter, maar

volgend project: voor het project Poortmeesters in

het moet allemaal wel passen en netjes op elkaar aan-

Delft. De wanden en plafond van twee onderdoor-

sluiten ook na een tocht in de oven. Ook hier kwam

gangen naar de binnenplaats van dit woongebouw

het optimale productieproces tot stand met veel trial

worden bekleed met 3D-geprinte tegels waarvoor

and error.

RAP zich door de cultuurhistorie van Delfts Blauw

Van Beerendonk hoopt dat er na Ceramic

heeft laten inspireren. ‘New Delft Blue’, hebben ze

House en New Delft Blue meer opdrachten komen

hun moderne interpretatie gedoopt. Doorlopend over

voor geveldelen van 3D-geprint klei. RAP heeft niet

duizenden tegels worden grote bladeren gemaakt met

voor niets permanent twee printrobots neergezet bij

een ingenieus nervenpatroon. Op de maat van de 10

Tichelaar in Makkum. Die machines moeten productie

meter hoge passage zijn die nerven behoorlijke ko-

draaien. Want er zijn nog eindeloos veel variaties

CO B O U W M AG A Z I N E

20-27_CM_01_Reportage - Studio RAP_FINAL.indd 25

15-03-2023 12:12

26

Foto: Ronald Bakker

I N N OVAT I E - E D I T I E 2 02 3

20-27_CM_01_Reportage - Studio RAP_FINAL.indd 26

15-03-2023 12:12

REPORTAGE

op dit thema denkbaar. De ruim 450 jaar oude keramiekfabrikant heeft daar ook wel oren naar.

Tegelijkertijd benadrukt Van Beerendonk dat hij niet een carrière voor zich ziet die zich beperkt tot het leveren van façades, binnenwanden en andere franje- aan projecten van anderen. Hoe beeldbepalend de bijdrage vaak ook is, hij wil met RAP als een

27

ER KAN VEEL MEER MET DAT DIGITALE VAKMANSCHAP. EN DAT WILLEN WE OOK LATEN ZIEN.

volwaardig architectenbureau opereren, dat verantwoordelijk is voor het ontwerp van de complete gebouwen. Recent leverden ze bijvoorbeeld een

wijst de architect bij de maquette van het complex in

woonboot op in Leiden. Met een constructie van CLT

het atelier in de RDM campus.

De plannen zijn nog heel pril en hij mag nog

en een gevel van massieve kurk en verder ook bijna alleen maar biobased materialen. Alles engineerden

niet zeggen voor welke opdrachtgever en welke

ze zelf; tot de positie van de wandcontactdozen in de

locatie de toren bedoeld is. Ze zijn nu in gesprek met

wanden van kruislaaghout aan toe.

de constructeur. De rastergevel met veel glas krijgt

Ze konden het niet laten natuurlijk en gaven

wel weer fraai gedecoreerde elementen. Misschien uit

de gevel een grillige geometrie mee. Niet enkel om

geprinte keramische elementen, maar het kunnen ook

bijzondere ruimtes te maken, door het dak slim te

gefreesde balken en kolommen worden, of gezette en

vouwen werd er ruim 2000 kilo hout bespaard. Het

geplooide platen. Dat moet zich allemaal nog uitwijzen

dikke pakket kurk, dat regenjas en isolatiemateriaal

in de rest van het ontwikkelproces. “Ik sluit niet uit dat

tegelijk is, lieten ze frezen in een fraai kartelpatroon.

die grillige beeldbepalende elementen dit keer deel

“Maar we hebben hiermee laten zien dat we meer

gaan uitmaken van de draagconstructie. Dat zou wel

kunnen dan fascinerende gevels realiseren. En die

een nieuwe dimensie zijn. Er kan veel meer met dat di-

ambitie hebben we ook.”

gitale vakmanschap. En dat willen we ook laten zien.“

Enthousiast geworden van de schetsen van

Het belangrijkste blijft voor Van Beerendonk

New Delft Blue benaderde een projectontwikkelaar

en consorten dat mensen geïnspireerd worden als ze

Studio RAP recent voor het complete ontwerp van een

in aanraking komen met de ontwerpen en producten

60 meter hoge woontoren. In eerste instantie dacht

van RAP. Of dat nou bij die woontoren is, bij die poort

de ontwikkelaar ook aan een poort, maar RAP wees

in Delft of de façade van die boetiek in de P.C Hooft-

op het gevaar dat door de afmetingen van de toren

straat. “Dat ze even stilhouden als ze door de poort

dat wel een erg donkere tunnel dreigde te worden.

NewDelft Blue lopen. En naar adem moeten happen

“Een spelonk bijna. Dat leek ons geen goed idee.”

als ze het Ceramic House passeren. Natuurlijk willen we na de P.C. Hooftstraat ook flagshipstores bouwen

Grillig en beeldbepalend

voor prestigieuze merken in Londen, in Singapore, of

Daarop besloten Van Beerendonk en consorten

Miami. Dolgraag zelfs. De productiecapaciteit hebben

eigenwijs met de geometrie van de toren zelf aan de

we en het is echt niet zo dat we dan een vertrouwd

slag te gaan. Ze lieten de gevel op sommige plaatsen

kunstje opvoeren. Er zijn nog tientallen, nee honder-

wat terugspringen, waardoor openingen naar de binnentuin ontstonden en op hogere niveaus ruimte ontstond voor balkons en terrassen. Allemaal aansluitend bij de stedenbouw van de aanpalende blokken. “Daar werd het complete bouwblok veel interessanter van”,

e n d e enen orden aan e ra o de evel n de oo raa

den, varianten op dit thema mogelijk. Maar we willen ook laten zien dat we met onze technologie slim en economisch kunnen bouwen. Digitaal vakmanschap, daar draait het echt om. Dat opent de wereld naar een hele nieuwe architectuur en bouw.”

CO B O U W M AG A Z I N E

20-27_CM_01_Reportage - Studio RAP_FINAL.indd 27

15-03-2023 12:12

SPONSORED CONTENT

28

INNOVATIE E OED A EEN E VI E Met de traditionele aanpak kan Nederland de vraag naar betaalbare woningen niet aan. Daarom introduceert De Meeuw ’Flexgoed als een service’. “Dit concept verkort de periode van initiatie tot en met realisatie tot twee jaar”, zegt Joziene van de Linde van De Meeuw.

vergt vele jaren van voorbereiding en alleen dat al brengt hoge kosten met zich mee, terwijl de nancierin

an w nin b

w r ecten al la ti

genoeg is. Bij De Meeuw bewijzen we al vijftig jaar dat bouwen veel sneller en goedkoper kan.”

Nu gaat De Meeuw weer een stap verder.

“Met de introductie van ‘Flexgoed als een service’ investeren wij zelf in de gebouwen voor onze opdrachtgevers. Daarmee nemen wij de nanci le r k we bi c r

ratie en e een-

ten. Zij kunnen zich beperken tot de locatie en de vergunningverlening.”

H

Volgens Van de Linde kan ‘Flexgoed als een service’ een omwenteling in het bouwen op gang et nieuwe concept ‘Flexgoed als een

Extreem duurzaam

brengen. “We kunnen overal snel de gewenste

service’ is volgens De Meeuw een

a e e onin en van e ee zo oe aak vol ens an e in e e zi n in n eeel o in on er elen keer o keer eer e ebr iken en aaree is e ree rzaa i ebben ervoor ekozen o a erialen ein eloos in o loo e o en ier ee ebben e e a vals roo al e ere ceer aar zi n e bes ro s o

woonruimte leveren. Net als bij software as a

uitkomst voor het woningtekort.

“Opdrachtgevers als gemeenten en

woningcorporaties sluiten met ons een overeenkomst voor het gebruik van de woningen die we bouwen, waarbij wij zorgen voor het beheer en de updates”, vertelt Joziene van de Linde, commercieel directeur van De Meeuw it ir ch t

aa

an het c ntract

nemen wij de woningen terug. Dit concept verkort de periode van initiatie tot en met realisa-

service betaal je voor het gebruik. Wij zorgen r het n erh

en e

ate

aa

kan

het contract worden verlengd of niet. Zo niet, dan nemen we de woningen terug om ze ergens anders te plaatsen of ze te ontmantelen zodat we de onderdelen opnieuw kunnen gebruiken. Dat is onze nieuwste bijdrage om de groeiende w nin n

nel en effectief te li f te aan

Investeren in flexibele gebouwen

tie tot twee jaar, inclusief

Het verschil met het traditionele bouwbedrijf zit

vergunningsverlening en andere procedures.”

vooral in het businessmodel. ”Voor traditionele

Er zijn volgens Van de Linde meer voorde-

bedrijven is de kous af als het gebouw is opgele-

len

e ne en e nanci le r k we

er

r at

i in e teren elf in e e e ibele

wij zelf investeren in de platforms

gebouwen die we voor onze

waaruit de woningen zijn opge-

opdrachtgevers produceren. Dat kan

bouwd. En we nemen taken uit han-

doordat de standaard platforms

den waar opdrachtgevers niet op

waarmee wij bouwen waarde hou-

zitten te wachten. Zo zie je: de

den. We kunnen ze verplaatsen,

oplossing van het woningtekort

opnieuw gebruiken, demonteren en

vraagt niet alleen om technische

onderdelen recyclen. Inmiddels blijft

innovatie, maar ook om innovatie

80 procent van de platforms waar-

van het businessmodel van ons als

mee wij bouwen ons eigendom. Nu

bouwers.”

gaan we weer een stap verder en nemen met ‘Flexgoed als een ser-

Vijftig jaar flexibel bouwen

vice’ ook de belemmerende factoren

De Meeuw staat al ruim vijftig jaar

weg die opdrachtgevers ervaren

beken al

wanneer zij zelf vastgoed moeten

e in

tri le r

an e ibele circ laire eb

cent wen

exploiteren.”

Deze gebouwen zijn altijd maat-

Traditionele woonprojecten

werk, of het nu gaat om tijdelijke of

worden zeer star door de lange

permanente huisvesting. De vele

afschrijftermijnen. Woningen zijn

voordelen van in de fabriek gepre-

moeilijk aanpasbaar aan verande-

fabriceerde en op de bouwplaats te

rende woonwensen en vaak kunnen

assembleren platforms zijn bekend:

technische installaties niet goed

een hoge kwaliteit, minder faalkos-

worden vernieuwd. Van de Linde:

ten een inke ti win t na weli k

“Dat leidt steeds weer tot verspil-

of geen stikstofproblemen en

ling van energie en materialen, ter-

gemakkelijk inspelen op de energietransitie.

Al die voordelen alleen lossen het woningtekort niet op, weet Van

wijl het eindresultaat het nét niet is.

Joziene van de Linde, commercieel directeur van De Meeuw.

de Linde: “Traditioneel bouwen

Het voor de eeuwigheid bouwen zit er zo ingehamerd bij de Nederlandse bouw, dat die moeite heeft met kortere gebruiksperioden.”

Dit artikel is gesponsord door De Meeuw.

I N N O VAT I E - E D I T I E 2 0 2 3

000-000_COBS_1_SC_De Meeuw2.indd 28 26 29_CM_01_Kladblok - Oplanger_FINAL.indd

14-03-2023 15-03-2023 17:29 12:12

23 17:29

KLADBLOK

Laten we de houten heipaal vooral nog niet afschrijven

27

langers. Eén werd gemaakt van 95 procent gerecycled zand en grind en hergebruikte binders (hoogovenslak), maar hogere verwachtingen heeft hij van het type dat werd gemaakt van gerecycled kunststof. De afvalstroom daarvan is immers nog veel groter, terwijl daar

Zijn houten heipalen uit de tijd en moeten we ze voor altijd vergeten? Niet als het aan Niki Loonen van ingenieursbureau ABT adviseurs in Bouwtechniek ligt. Als je de goede houtsoort neemt en zorgt voor oplangers rond de grondwaterspiegel, is het nog altijd een fantastische fundering. Niet voor niets staat het Paleis op de Dam in Amsterdam er al zo'n 350 jaar op.

nauwelijks goede toepassingen voor zijn te vinden.

Van beide typen kwamen er een paar onder het Natural Pavilion terecht. De eerste ervaringen zijn volgens Loonen goed. Jammer was wel dat het niet lukte de paal verdiept weg te slaan met de kunststof oplanger. De druksterkte van die oplanger is prima, maar voor het heiwerk bleek hij niet sterk genoeg.

Daarom hebben ze nu een stalen hulpbuis bedacht waarmee de paal op diepte wordt geslagen. Daarna kan de oplanger worden geplaatst en de hulpbuis getrokken. Loonen legt het allemaal uit in een schetsje (zie boven). Hij hoopt er snel meer proeven mee

Door: Ad Tissink

te kunnen nemen, want die houten paal is wat hem

V

betreft nog lang niet afgeschreven. oor het Natural Pavilion op de Floriade in

Al helemaal niet omdat je hem, zodra hij over-

Almere, een project met een enorme ambitie

bodig is, lekker kunt laten zitten in de bodem. In Almere

als het ging om duurzaamheid, adviseerde

mogen ze de palen zelfs niet trekken omdat het water-

Loonen daarom een houten paalfundering. Maar dan

schap bang is dat er dan kortsluiting ontstaat tussen

wel met een nieuw type oplangers, aangezien de

watervoerende lagen. Het is voorlopig trouwens nog

standaard prefab-betonnen exemplaren ongeveer het

niet aan de orde want dat Natural Pavilion mag nog

complete CO2-voordeel van het hele paviljoen teniet-

een paar jaar blijven staan. Sowieso raadt Loonen aan

doen. Dus niet alleen van de paalfundering, maar van

die palen na afloop lekker te laten zitten. “Een betere

het complete paviljoen dat met een nieuw ontwikkel-

methode van CO2-opslag is er namelijk niet. Als je dan

de houtbouwtechniek is neergezet.

toch CO2 wilt opslaan in de bodem, zoals sommigen

Met enkele collega's ontwierp Loonen twee nieuwe op-

willen, doe dat dan als houten paal.”

C O B O U W M AG A Z I N E

29_CM_01_Kladblok - Oplanger_FINAL.indd 27

15-03-2023 12:12

PROJECT

30

MET ZIJN

TIENE Twee keer zo snel bouwen, met minder mensen en nog beter en goedkoper ook.

Dat is het idee achter een innovatieve methodiek die VORM inzet op een Amsterdams woningbouwproject.

Vergaande prefabricage helpt vaart te maken, camera’s en parametrische software toetsen het bouwplaatswerk automatisch aan het BIM-model.

Tekst Edo Beerda Foto VORM

I N N O VAT I E - E D I T I E 2 0 2 3

30-35_CM_01_Project - Fibonacci_FINAL.indd 30

15-03-2023 12:13

31

N

EEN TORENFLAT BOUWEN O O

30-35_CM_01_Project - Fibonacci_FINAL.indd 31

A A INE

15-03-2023 12:13

PROJECT

32

O

zouden er geen afwijkingen mogen zijn.”

Zijn die er toch? Dan kan de projectmanager vanachter zijn computerscherm een ‘Field Note’ plaatsen – een digitale versie van het bekende gele plakvelletje. ‘Hoe monteren we de afvoer?’, luidt de veldnotitie bij een foto van een geopende vloer, waarin een wirwar van stalen liggers zichtbaar is. Goede vraag. Mensen op kantoor kunnen er even op kauwen, zonder dat ze ervoor naar de bouwplaats hoeven.

En ze kunnen er een aanvullende notitie bij plaatsen, bijvoorbeeld wie ermee aan de slag moet.

Afschaffing van de bouwplaats ibona

i is de eerste bouwlo atie waar het

-

vernieuwingsprogramma voor de gestapelde bouw in volle glorie tot ontplooiing komt. Vier jaar geleden kondigde de ontwikkelende bouwer de zeer ambitieuze missie daarvan aan: 20 procent goedkoper, 50 procent sneller bouwen. Vandaar de naam: VORM 2050.

Hoe je dat voor elkaar krijgt? In de eerste

Op woningbouwproject Fibonacci loopt de uitvoer-

plaats door het aantal betrokken partijen rigoureus te

der (“assemblage-coördinator”) een paar keer per

verminderen. “Dat zijn er in de bestaande bouwprak-

week een rondje over de bouwplaats. Met boven op

tijk zomaar honderd tot honderdvijftig, van ontwikke-

zijn bouwhelm een 360-graden camera die continu

ling tot oplevering”, constateert De Geus. “Die moeten

beelden maakt. Even kijken of de nieuwe metal-

allemaal met elkaar afstemmen en communiceren en

studwandjes recht staan en alle prefab-betonelemen-

daar gaat van alles mis. Breng dat terug naar vijftien

ten volgens planning zijn gemonteerd bijvoorbeeld.

tot twintig maakpartijen en laat hen al in de ontwik-

Op het moment dat hij klaar is met zijn ronde stuurt

kelingsfase hun vakkenni s op een slimme manier

de camera de beelden door naar de OpenSpace-

inbrengen. Dan krijg je een gestroomlijnde communi-

computerapplicatie met daarin de plattegronden van

catie en organisatie.”

het gebouw. De projectleider (“assemblage-mana-

Het idee is dus om er met zijn allen van

ger”) kan de beelden vervolgens direct nakijken in

tevoren goed over na te denken en het dan in één

de bouwkeet. Of honderd kilometer verderop in zijn

keer goed te doen. Wie mee wil doen als maakpartner

kantoorkamer of thuis op de bank als dat zo uitkomt.

moet wat in zijn mars hebben, want hij moet kunnen

De kersverse camerabeelden worden auto-

sparren met de architect en de constructeur over

matisch naast het BIM-plaatje gezet en dan kun je

bouwdetails én die later kunnen uitvoeren. De Geus:

zoeken naar de verschillen. “Je hebt dan een extra

“De bedenker is ook de maker. Dat maakt de keten

check of het goed gaat met de voortgang, zonder

een stuk korter.”

er veel handelingen voor te hoeven doen”, vertelt

Een ander revolutionair idee van VORM 2050

John de Geus, directeur van VORM 2050, een van de

is de afschaffing van de bouwplaats. Het bedrijf wil

innovatieve productiebedrijven van bouwende ontwik-

buiten alleen nog maar halffabricaten assembleren.

kelaar VORM. Als we volgens het BIM-model werken,

“Dus we gaan daar niet meer metselen en beton-

I N N O VAT I E - E D I T I E 2 0 2 3

30-35_CM_01_Project - Fibonacci_FINAL.indd 32

15-03-2023 12:13

33

Foto: Eran Oppenheimer

WAT DE BOUW IN HONDERD JAAR NIET IS GELUKT, GAAN WIJ NIET IN ÉÉN KEER VOOR ELKAAR KRIJGEN.

automatis h aan de lo atie in het

- of evit mo-

del. Een groene lijn door het model geeft exact aan waar de assemblage-coördinator heeft gelopen. Iedere halve seconde wordt een beeld doorgestuurd vanaf zijn helm. Dat is niet alleen handig voor controle op voortgang, kwaliteit en veiligheid, het vermindert ook het verkeer van en naar de ‘assemblageplaats’ fors.

Zeker in Amsterdam met zijn drukke verkeer scheelt dat tijd, uitstoot en geld. “De beeldenstroom vanaf de camerahelm geeft de projectleiding een soort Google

storten, dat gebeurt in de fabriek. Na just-in-time

Streetview door het project”, zegt Martijn Tijhof van

aanlevering op de montageplaats zetten onze monta-

techbedrijf OpenSpace, de ontwikkelaar van de ‘360°

geploegen alles in elkaar.”

De 360-graden camerabeelden leveren een puzzelstukje dat nog ontbrak in het verhaal: automatische controle. Prefab-elementen worden gemodelleerd in BIM-modellen en daarvanuit geproduceerd.

Ze zijn dus tot op de millimeter nauwkeurig terug te vinden in het model. De computerapplicatie koppelt de locatie waar de bouwplaatsbeelden zijn geschoten

Fibonacci is de eerste bouwlocatie waar het VORM-vernieuwingsprogramma voor de gestapelde bouw in volle glorie tot ontplooiing komt.

Reality Capture’ app. “Je kunt erdoorheen navigeren en weet zonder dat je ernaartoe moet hoe het staat met de voortgang.” Het is ook goed zichtbaar of er veilig wordt gebouwd. De privacy is gewaarborgd doordat de app gezichten automatisch vervaagt.

Beeldenstroom Op het Fibonacci-project begon de beeldenstroom

C O B O U W M AG A Z I N E

30-35_CM_01_Project - Fibonacci_FINAL.indd 33

15-03-2023 12:13

100% cement free

1st

Gen

Scan & ontdek

ONDERWEG NAAR EEN CEMENTVRIJE GENERATIE 30-35_CM_01_Project - Fibonacci_FINAL.indd 34

15-03-2023 12:13

35

al binnen te rollen vanaf de bouw van de fundering en de parkeergarage. In de loop van het werk ontstaat op die manier een complete catalogus van bouwbeelden die ‘tijdreizen’ mogelijk maakt door het project. Handig dus met het oog op de Wet Kwaliteitsborging Bouw, die de bewijslast bij de bouwer legt en dossiervorming noodzakelijk maakt. Daarnaast geeft de app inzicht in de hoeveelheid betonelementen, plafonds en

Foto: VORM

wanden die aanwezig zijn op de montageplaats. De applicatie kan aan de hand daarvan ook berekenen of een verdiepingsvloer bijna voltooid is. De OpenSpace app herkent de verschillende elementen automatisch

VORM 2050

– óók als een betonelement een andere kleur heeft na

VORM 2050 is als nieuw VORM-productiebedrijf opgezet om het

een regenbui. “Een kwestie van training met behulp

totale proces van ontwikkeling en realisatie te versnellen. Dat

van machine learning”, zegt Tijhof. Een volgende stap

gebeurt vooral door parallelle ontwikkeling, digitalisering, pro-

is dat de app leert wanneer elementen verder zijn

ductie en bouw, met een beperkt aantal vaste partners.

afgewerkt, met een stuclaag of behangetje erop.

John de Geus startte deze nieuwe VORM-onderneming vier jaar

Voorlopig zitten de monteurs nog niet op

geleden. “We hebben vanuit de holding het vertrouwen gekregen

de app, maar dat zal op termijn ook veranderen. In

om dit van scratch af op te zetten en mee te bouwen aan de ambitie

de toekomst wil VORM 2050 ook toeleveranciers en

van VORM om jaarlijks 5.000 betaalbare, unieke woningen in

onderaannemers toegang geven tot de app.

leefbare buurten te realiseren”, vertelt De Geus. “Inmiddels zijn we met 24 mensen. Een teken dat we succesvol zijn.”

Honderd jaar Haalt VORM alle ambitieuze VORM 2050-ambities op het project Fibonacci? Nog niet, maar de bouwers zijn een aardig eind op streek. Op de bouwplaats

Vrachtwagens leveren al die puzzelstukjes kant-en-

lopen gemiddeld zo’n tien tot twaalf monteurs rond.

klaar aan. Ze klimmen samen woonlaag na woonlaag

Dat is niet veel voor een complex met 243 betaalbare

omhoog richting de zeventiende etage. Alleen het

huurwoningen. Verder werken er op het project zo’n

inbouwen van de metalstudwanden gebeurt nog ter

25 bouwpartners. Die gaan het niet redden in de helft

plekke. “Maar dat is ook verleden tijd op het volgende

van de tijd. “Nee, wat de bouw in honderd jaar niet is

project”, verzekert De Geus. In het High Five complex

gelukt, gaan wij niet in één keer voor elkaar krijgen”,

in Utrecht (921 studentenwoningen) wil VORM 2050

lacht De Geus. “Geeft niks, we leren. Maar als we een

straks ruw- en afbouw volledig in elkaar schuiven.

Is het niet lastig om de kosten laag te houden als het

paar projecten verder zijn, hebben we het erin. Daar ben ik van overtuigd.”

Toch hebben ze de vaart er nu al goed in, mede dankzij een snelbouwsysteem met een hoge mate van prefabricage en repetitie. Het bestaat uit prefab-gevels van Hibex, een prefab-casco van Stabiel Management, hsb-inbouwsystemen van Webo en Rutec, prefab-badkamers van Portisa en prefabinstallatiepakketten van Linthorst en Van der Pol.

Een computerapplicatie koppelt de locatie waar de bouwplaatsbeelden met de camera zijn geschoten automatisch aan de locatie n e o Revit-model.

O O

30-35_CM_01_Project - Fibonacci_FINAL.indd 35

aantal bouwpartners sterk slinkt en alleen een select groepje onderaannemers de klussen aankan? “Zou je denken, maar als je met vaste partijen werkt die hun beste oplossingen in jouw project kwijt kunnen, gaat de kostprijs vanzelf naar beneden”, reageert De Geus.

“Een producent die weet wat en hoe hij iets mag maken, is blij om weg te zijn uit die benauwde inkoopmarkt waarmee hij altijd te maken heeft gehad.”

A A INE

15-03-2023 12:13

SPONSORED CONTENT

36

NIEUW BOUWCONCEPT BLIJKT SUCCESFORMULE Het Circle-bouwconcept heeft een zeer lage MKI van 0,13 en is daarmee, voor zover we nu weten, het meest circulaire betoncasco van Nederland. Waarschijnlijk zelfs van Europa. Circle, dat eind 2021 werd geïntroduceerd, blijkt inderdaad de succesformule waarop de gebruikers rekenden. De tijd is er rijp voor.

bouwmaterialen naar de fabriek, via de bouwfase en de vele gebruiksmogelijkheden als w

n nit t t e ti eli ke nale waarin het

wapeningsijzer wordt omgesmolten en het beton tot granulaat wordt verwerkt. Aangezien de fabriek direct naast de Zuiderkanaalhaven van Terneuzen ligt, is het zelfs mogelijk om het transport op duurzame wijze plaats te laten vinden: met elektrische binnenschepen en vervolgens met elektrische vrachtwagens.

Levensloopbestendig Het betoncasco heeft vaste maten en grote ope-

O

ningen. Deze zijn enerzijds op velerlei wijze dicht te zetten en af te werken, anderzijds m de wooncrisis het hoofd te bieden, zijn nú grote aantallen woningen nodig. “Het duurzame betoncasco van het Circle-

bouwconcept biedt daarvoor een snelle, hoogwaar i e en

ral eer e ibele

l

in

Voor Rob Hogendoorn, commercieel directeur van CascoTotaal in Terneuzen, is het een duidelijk verhaal. Het blijkt beleggers, corporaties, maar ook architectenbureaus, bouwbedrijven en ingenieursbureaus, zeer aan te spreken. Het circulaire bouwconcept van ingenieursbureau ABT, KAAN Architecten en betonproducent CascoTotaal is een breed inzetbaar basisproct

recie wat we n n

i hebben

Om het gemak van Circle te onderstrepen, reekt

b an

rie

bbel e ibel

et

betoncasco voegt zich gemakkelijk naar archi-

Loskoppelen drager en afbouw

maken ze de koppeling tot grotere woonunits

O een e ibele levensloo bes en i ei e realiseren is ekozen voor een sli ere bena erin van e ins alla ie eel er en bi e eers e versies van e be oncasco no lei in en voora in es or n s aa e ins alla ie e eel los van e casco ro c ie aarvoor is on er an ere r i e ecre er ssen e n erin sbalken e e van e e a ins alla ie ec nisc e voor eel or in erne zen no aar n e be oncasco ebo i be oncasco is zo el o e be ane ron als o ver ie in snivea inze baar e aak ook e er ebr ik veel e akkeli ker

(tiny house) of als gekoppelde en gestapelde

makkelijker. De inzetbaarheid als enkele unit groep woningen, geeft beleggers en corporaties een r te

ate an e ibiliteit

atere aan a -

singen zijn eenvoudig te realiseren door wanden weg te halen of juist bij te plaatsen.

Compacte starterswoningen kunnen zo uitgroeien tot ruime gezinshuizen en later weer terugkrimpen om meerdere alleenstaanden (jong of oud) te huisvesten.

Rob daarover: “We maken al langere tijd een grote denkfout, namelijk om overal grote woningen te willen bouwen. Die zijn daardoor duur. Kiezen we voor een slimmere maatvoering, zoals bij ons betoncasco, dan kunnen we kleiner e k

aar te eli kerti er b

eel e ibeler en

wen

tectonische en inrichtingswensen, is als enkele nit f r

tw

nc

Volwaardig en flexibel

le in etbaar en bli kt

e bet nca c

ook nog eens zeer levensloopbestendig te zijn.

l

en af fabriek aan het

Bovendien liggen de bouw- en installatiekosten

Bouwbesluit onder andere qua bouwfysica en

aan de goede kant van de streep. Begrijpelijk

brandveiligheid. Ze zijn daarbij ook nog eens

dat er veel positieve reacties zijn en dat de

zeer duurzaam. “Of ze permanent of tijdelijk

eerste projecten in de pijplijn zitten.

worden ingezet, speelt bij ons uit oogpunt van kwaliteit dus geen enkele rol. De woonunits

Met een Milieu Kosten Indicator (MKI) van 0,13 euro is het betoncasco van Circle

kunnen snel op een tijdelijke locatie worden

bij voorbaat een winnaar. In de zeer lage MKI-

neergezet, maar als na tien of vijftien jaar

score is alles over de gehele levensduur meege-

wordt besloten om ze te laten staan, dan is dat

rekend; van winning en transport van de

techni ch een enkel r blee De prijs van de woonunits op basis van het Circle bouwconcept spreekt beleggers en corporaties zeker aan. Rob verwacht voor een in le nit een ba i be ra e cl btw an 120.000 tot 130.000 euro en voor een grondgebonden woning iets van 170.000 tot 180.000 euro. Dat maakt ze op voorhand concurrerend.

Verdere ontwikkelingen Eén van de volgende stappen is de ontwikkeling an

Artist impression van appartementen gebouwd met het Circle betoncasco. Beeld: Archikon.

eci eke w

nc nce ten in a en

raak

met opdrachtgevers en bouwbedrijven. Daarnaast werkt CascoTotaal aan een tweede productielocatie en een dealernetwerk van b

wbe ri en

r

eci eke

el r e en

Dit artikel is gesponsord door CascoTotaal.

I N N O VAT I E - E D I T I E 2 0 2 3

000-000_COBS_1_SC_CascoTotaal.indd 36 37-47_CM_01_Interviews - Innovatie volgens_FINAL.indd 36

10-03-2023 15-03-2023 16:26 12:20

3 16:26

INTERVIEWS

37

Een nieuw perspectief De zoektocht naar innovatie is voor bedrijven in de bouw vooral ook een zoektocht naar strategische samenwerkingen.

In je eentje gaat het niet lukken, ook niet bij de grootste bouwers van het land. Vijf directeuren over hoe vernieuwen en veranderen geen keuze is, maar wel de nodige uitdagingen opwerpt.

Tekst en fotografie Johan Nebbeling

C O B O U W M AG A Z I N E

37-47_CM_01_Interviews - Innovatie volgens_FINAL.indd 37

15-03-2023 12:20

INTERVIEW

38

Innovatie vraagt een lange adem, samenwerking - ook met niet direct voor de hand liggende partijen - en de bereidheid om risico’s te nemen en tegenvallers te accepteren, zegt Barbara Huizink, programmadirecteur Innovatie van Dura Vermeer Divisie Infra. “Het verkennen van nieuwe wegen is cruciaal om innovatie te laten slagen. Daar is lef voor nodig, want een garantie op succes is er niet.”

Innovatie volgens

Barbara Huizink

(Dura Vermeer Divisie Infra)

V

an nut en noodzaak van innovatie is iedereen

en werkmethoden snel uit te proberen, weet ze uit

in de bouwwereld wel overtuigd, ziet Huizink.

ervaring. “Kleinere opdrachtgevers, zoals gemeenten,

“Het besef leeft breed dat wij een belangrijke

staat meestal meer open voor vernieuwingen. Natuur-

rol hebben bij het oplossen van grote maatschappe-

lijk ook, omdat dat meestal kleinere projecten zijn en

lijke vraagstukken, zoals de klimaatverandering en

de financiële risico’s dus beperkter.”

de energietransitie. Daarvoor is innovatie nodig. Niet als doel op zich, maar als middel tot verduurzaming.

Certificering

Er gebeurt in onze sector ook al veel op innovatief

Tenslotte vormen de complexe wet- en regelgeving

gebied, maar het kan altijd sneller.”

en lange (product)certificeringsprocedures een belemmering voor de introductie van nieuwe tech-

Want, zoals dat heet: tussen droom en daad staan wetten in de weg en praktische bezwaren.

nieken, systemen en werkmethoden. Tussen idee

Ideeën genoeg, maar de bouwsector is in de regel

en introductie kan daardoor jaren zitten. Terwijl: het

conservatief, aldus Huizink. “We doen het al jaren zo,

kán sneller, zegt Huizink. Nog dit jaar realiseert Dura

dus waarom veranderen? In de bouw zijn we gewend

Vermeer samen met partners de grootste Watthub ter

om alles van A tot Z te controleren en elk risico uit te

wereld, ontwikkeld in een absolute recordtijd van ne-

sluiten. Maar om te innoveren moet je soms het lef

gen maanden. De Watthub is een innovatief duurzaam

hebben om risico’s te nemen.”

‘laadplein’ voor zwaar elektrisch bouw- en transportmaterieel bij Geldermalsen met 39 laadpalen.

Kleine marges

Het laadplein is een stand alone-voorziening.

Succes is nooit gegarandeerd, ook financieel, zegt

De stroom voor het opladen van elektrische voer-

Huizink. “Maar je moet fouten kunnen maken en de

tuigen komt van windmolens langs de A15. “Het is

tijd en ruimte nemen om kansen te signaleren en

100 procent groene stroom, waarmee we ook het

deze te verzilveren. Bij Dura Vermeer houden we het

al overbelaste stroomnet niet belasten. Al klinkt het

innovatieproces onder controle door het aangaan van

eenvoudig, technisch is het een complex project. Het

kleine experimenten. Indien nodig sturen we snel bij.

is echt een wereldprimeur.”

Risicomijdend gedrag ziet Huizink in nog sterkere mate bij opdrachtgevers. “Vanwege de kans op

Windcorporatie

mislukkingen of vertragingen kiezen veel opdrachtge-

Innovatief is volgens Huizink ook de manier waarop

vers voor oplossingen die zich lang en breed heb-

het project tot stand is gekomen: in nauwe samen-

ben bewezen. Dat staat vernieuwing in de weg. Het

werking met de Windcorporatie Betuwe Wind. “Dat is

grootste obstakel voor snelle innovatie is volgens mij

een partner buiten de bouwwereld. Zij kijken anders

dan ook de terughoudendheid van opdrachtgevers.”

naar vraagstukken dan wij en dat heeft enorm geholpen bij de ontwikkeling en realisering. We moeten

Vooral grotere partijen, zoals Rijkswaterstaat,

als bouw veel meer de blik naar buiten richten en

staan niet altijd te trappelen om nieuwe technieken

I N N O VAT I E - E D I T I E 2 0 2 3

37-47_CM_01_Interviews - Innovatie volgens_FINAL.indd 38

15-03-2023 12:20

39

CV Barbara Huizink Leeftijd: 37 Opleiding: MSc Materials Science & Engineering TUDelft

LEF TONEN DOOR RISICO’S TE NEMEN.

Functies: Technical project lead & project manager Philips, manager innovation Eneco, global material and production process manager Bugaboo, zelfstandig innovatieconsulent en mede-oprichter Jumping Fish

investeren in samenwerking met partners van buiten de sector.”

Dura Vermeer doet dat, zegt Huizink. ”We werken samen met start-ups met vernieuwende ideeën, afgedankt bitumen van daken hergebruikt.

diensten of producten. Niet met een grote zak geld,

Ook het project Liggers 2.0 is een voorbeeld

maar door onze faciliteiten beschikbaar te stellen en gezamenlijke productontwikkeling. Soms nemen we

van succesvolle innovatie. Met ingenieursbureau

deel in die bedrijfjes. Zij willen graag, want voor hen

RHDHV, Vlasman Sloopwerken, Haitsma Beton en SGS

zijn we vanwege ons volume altijd een aantrekkelij-

als toetsende organisatie heeft Dura Vermeer een

ke partner. Het gaat trouwens niet per se om grote

betrouwbare methodiek ontwikkeld waarmee afge-

vernieuwingen. Innovatie kan ook in kleine stapjes.”

dankte betonnen brugliggers, die voorheen werden verpulverd, kunnen worden hergebruikt.

De 100 miljoen euro die in het kader van het

Circulair asfalt Innovatie is binnen Dura Infra een actueel thema,

Nationaal Groeifonds zijn bestemd voor innovaties in

aldus Huizink. In de organisatie dragen ‘ambassa-

de bouw, ziet Huizink het liefst besteed aan het toe-

deurs’ het belang van innovatie uit en een groepje

komstbestendig maken van Nederland. “Klimaatver-

medewerkers is in de projectorganisatie NEXT vrijge-

andering gaat effect hebben op onze infrastructuur.

maakt voor het ontwikkelen van innovatieve ideeën.

Innovatie is nodig om klimaatbestendige oplossingen

Dat heeft, behalve tot de Watthub bij Geldermalsen,

te creëren, denk bijvoorbeeld aan waterbergende

onder meer geleid tot de introductie van 100 procent

wegen. Daarnaast moeten we onze projecten emis-

circulair asfalt. Daarbij is in een traject van drie jaar

sieloos uitvoeren. Ook daar is versnelling nodig.”

nauw samengewerkt met het bedrijf Roof2Road, dat

C O B O U W M AG A Z I N E

37-47_CM_01_Interviews - Innovatie volgens_FINAL.indd 39

15-03-2023 12:20

INTERVIEW

40

CV Berri de Jonge Leeftijd: 43 Opleiding: Civiele Technologie & Management, Universiteit Twente Werkervaring: Werkt sinds 2007 bij PlegtVos

Van een traditioneel bouwbedrijf naar een fabriek die huizen produceert: met zijn Slimme Huizenfabriek zet bouwbedrijf Plegt-Vos een grote stap naar industrialisatie en robotisering. “We benaderen het bouwproces vanuit een nieuw perspectief”, zegt Innovatiemanager Berri de Jonge van Plegt-Vos.

Innovatie volgens

Berri de Jonge (Plegt-Vos)

D

e Slimme Huizenfabriek van Plegt-Vos in

woningen, verwacht De Jonge.

Almelo maakt mogelijk wat in de innovatieve

“En dat is nog maar het begin. We hebben nu

auto-industrie al tientallen jaren gemeen-

één productiehal in gebruik, waarmee we, als het hele

goed is: geïndustrialiseerde, gerobotiseerde en

proces goed is ingeregeld, naar schatting een jaar-

gestandaardiseerde bouwproductie. Op basis van een

productie van 4.000 kunnen halen. Maar er is op de

‘standaardchassis’ levert de huizenfabriek producten

locatie ruimte voor vijf productiehallen, waarmee we

af die technisch grotendeels identiek zijn, maar qua

de productie zouden kunnen opschroeven naar circa

verschijningsvormen kunnen verschillen. Afgelopen

7.500 tot 10.000 per jaar.”

zomer rolden de eerste kant en klare houten geveldelen van de lopende band. En hoewel het produc-

Anders bouwen

tieproces nog volop wordt gefinetuned, zal de fabriek

Een kleine tien jaar terug - de economische crisis had

dit jaar voldoende gevels produceren voor 1.000

de bouwsector zwaar getroffen - besloot Plegt-Vos

I N N O VAT I E - E D I T I E 2 0 2 3

37-47_CM_01_Interviews - Innovatie volgens_FINAL.indd 40

15-03-2023 12:20

41

‘anders’ te gaan bouwen. “Vakmensen verlieten de

“Maar we verwachten dat we straks 10 tot 20 procent

bouw en keerden er niet meer terug. Daar komt bij dat

goedkoper kunnen produceren, volgens onderzoek

de materiaalkosten fors zijn gestegen en dat duur-

van McKinsey.”

zaamheid en circulariteit belangrijker zijn dan ooit.

Continuïteit is voor ons belangrijk, daarom móesten

Procesoperators

we het wel anders gaan doen”, zegt De Jonge.

Nog een voordeel: de productie vraagt weinig per-

Om te beginnen viel de keuze op hout, een

soneel en de medewerkers hoeven bovendien geen

biobased bouwmateriaal waarmee Plegt-Vos – ook

verstand te hebben van bouwen. Het zijn vooral pro-

eigenaar van een timmerfabriek in Langeveen – al

cesoperators. “En omdat de arbeidsomstandigheden

jarenlang ruime ervaring had. Vervolgens ontwikkelde

er prettiger zijn dan op een bouwplaats en bijvoor-

het bedrijf het concept voor een fabriek, waar delen

beeld parttime werken eenvoudiger is te realiseren,

van woningen onder de meest ideale omstandig-

is het ook voor vrouwen een aantrekkelijke baan.

heden geproduceerd kunnen worden. “We hebben

Ongeveer een derde van de medewerkers is vrouw.

in het bijzonder gekeken naar de productie van

Daarmee boren we meteen ook een groot potentieel

vrachtwagens. De verhouding tussen geproduceerde

aan medewerkers aan.”

De Slimme Huizenfabriek is een voorbeeld

volumes en de aangeboden variatie is vergelijkbaar

van innovatie zoals die nog maar mondjesmaat voet

met de bouw.”

aan de grond krijgt in de bouwsector. De oorzaak?

De Jonge: “De bouw is een traditionele wereld. We zoeken altijd naar zekerheden. Wat jammer, maar be-

BOUWPROCES BENADEREN VANUIT EEN NIEUW PERSPECTIEF.

grijpelijk is. De strikte wet- en regelgeving werkt ook remmend. Gemeenten zijn daardoor vaak voorzichtig.

We moeten soms echt moeite doen om ze te overtuigen dat onze houten woningen voldoen aan alle wettelijke eisen. Soms gaan innovatieve projecten na een lange voorbereiding en veel overleg niet door omdat de verantwoordelijke ambtenaar het uiteindelijk toch niet aandurft.”

Robots

Handling

In de Slimme Huizenfabriek van Plegt-Vos – een

Innovatie gaat verder dan alleen nieuwe materia-

investering van 20 miljoen euro - voert een lopende

len, processen of bouwmethoden ontwikkelen en

band langs robots die de assemblage voor hun reke-

toepassen. “Het raakt het hele proces. Het gaat ook

ning nemen. Een robot brengt vervolgens steenstrips

om efficiënte logistiek en handling op de bouwplaats.

aan, wat en passant 100 tot 120 metselaars vervangt.

Je kunt prachtige geprefabriceerde gevelelementen

Aan het einde van de rit rolt een kant en klaar gevel-

aanvoeren, maar als een timmerman er een koevoet

deel van de band. De andere delen van de woning

onderzet, omdat het element niet past, gaat de boel

worden vanuit de timmerfabriek in Langeveen als

kapot en heb je een kostenpost.”

complete modules aangevoerd, inclusief kabels, lei-

In de bedrijven is een cultuuromslag nodig,

dingen en installaties. Op de bouwplaats worden de

meent De Jonge. “Je moet vanuit een ander perspec-

onderdelen gemonteerd tot een woning. Binnen een

tief naar het bouwproces kijken en helemaal opnieuw

dag is een woning wind- en waterdicht. Maximaal vijf

beginnen met de vraag: wat is er nodig om snel,

weken later is de woning gebruiksklaar. “De bouw-

duurzame, betaalbare huizen te kunnen bouwen?

plaats is voor ons het laatste station van de fabriek”,

Daarvoor moet je ook – of misschien wel juist - men-

zegt De Jonge.

sen aantrekken die helemaal niet uit de bouwsector

De voordelen van deze bouwmethode zijn

komen en met een frisse blik naar de bouw kijken.

navenant: snelheid uiteraard, kostenbesparing en

Op onze eigen innovatieafdeling werken mensen met

veel grotere voorspelbaarheid op de bouwplaats.

allerlei achtergronden, maar geen enkele bouwkun-

“Daarmee verhogen we de kwaliteit en kunnen we

dige. De valkuil daarvan is dat je als innovatieafde-

flink besparen op faalkosten.” Vooralsnog is een huis

ling te ver voor de troepen uit gaat lopen. Daarom is

uit de fabriek in deze aanloopperiode ongeveer 3 tot

het belangrijk dat je het samen met het hele bedrijf

5% goedkoper dan een traditioneel gebouwd huis.

innoveert.”

C O B O U W M AG A Z I N E

37-47_CM_01_Interviews - Innovatie volgens_FINAL.indd 41

15-03-2023 12:20

INTERVIEW

42

Directeur Dorien Staal van Voorbij Prefab gooide op de Betondag van 2019 de knuppel in het hoenderhok met haar pleidooi voor duurzamer beton. Ongeloof en hoon waren haar deel. “Kan niet, lukt niet.” Vier jaar later zet Voorbij de toon in CO -arm beton. Niet volledig klimaatneutraal, maar wel beton met een lagere CO -uitstoot en kleinere ecologische footprint.

Innovatie volgens

Dorien Staal (Voorbij Prefab)

I

nnovatie, weet Staal, gaat natuurlijk om tech-

Beton is een van de meest klimaatonvriende-

niek, maar begint bij je eigen overtuiging dat

lijke bouwmaterialen. Bij de productie van met name

vernieuwing nodig en haalbaar is en de bereid-

cement, een essentieel bestanddeel, komt veel CO2

heid daarvoor je nek uit te steken. “Na die uitspraak

vrij. Door te experimenteren met samenstellingen

op de Betondag kreeg ik veel over mee heen. De

en procedés wisten Staal en haar medewerkers de

heren uit de sector vonden dat ik niet wist waarover

CO2-uitstoot in hun beton met 40 procent te vermin-

ik, een buitenstaander en vrouw nota bene, het had.

deren, zonder de kwaliteit van het beton en produc-

Maar ik was ervan overtuigd dat het kon, duurzamer

tiesnelheid van de fabriek in het geding te brengen.

beton produceren, al wist ik alleen nog niet hoe. Een

Veel geld kostte dat niet: Voorbij deed het met een

jaar na die betondag rolden de eerste duurzame

investeringsbudget van 50.000 euro uit het innovatie-

prefabelementen van de band in onze gerobotiseerde

fonds van moederbedrijf TBI, zelf investeerde Voorbij

fabriek.”

20.000 euro.

Sindsdien is het hard gegaan. De aanvankelijke weerstand van collega-fabrikanten verdween

Specialisten

geleidelijk toen bleek dat Staal én haar belofte had

Staal: “We hebben geen aparte innovatieafdeling,

waargemaakt én vooral toen ze bereid bleek het re-

maar maken gebruik van de ideeën van onze me-

cept van haar duurzamer beton te delen. Nu werkt ze

dewerkers, allen specialisten op hun vakgebied. Ze

veel samen met andere betonfabrikanten en is ze een

zijn trots op het bedrijf en hun bijdrage daaraan en

aanjager van innovatie in de doorgaans conservatieve

komen vaak met goede suggesties. Het helpt dat we

betonsector.

een platte organisatie hebben met weinig hiërarchie.

Iedere medewerker wordt uitgenodigd om mee te

Geen patent

denken. Ik word trouwens ook veel benaderd door

“We hebben bewust geen patent aangevraagd op ons

mensen van buiten de betonsector die menen het

duurzame beton, zodat iedere betonfabrikant het ook

Ei van Columbus te hebben gevonden. Veel van hun

kan produceren. Delen is essentieel voor succesvol-

ideeën zijn nog onbruikbaar of lastig opschaalbaar,

le innovatie, ik doe alles in alle openheid. Mijn doel

maar het geeft wel aan dat het thema duurzaam

is een duurzamer betonproductie, waardoor we als

beton leeft.”

Innovatie is volgens Staal tot dusver vooral

sector kunnen bijdragen aan het beperken van de klimaatverandering. Dan kun je innovaties niet voor

een kwestie van kleine stapjes zetten. “Wij sleutelen

jezelf houden. Wat niet betekent dat collega-fabrikan-

nog dagelijks aan ons productieproces. Kunnen we de

ten bij ons iets kunnen halen zonder er iets voor terug

droogtemperatuur een graad verhogen of de samen-

te doen. Voor wat hoort wat. We willen graag delen,

stelling van ons product veranderen, waardoor we

maar als we niets terugkrijgen, vertraagt dat onze

weer iets duurzamer kunnen produceren? Dat proces

innovatie. En we zijn ook gewoon een commercieel

houdt nooit op.”

bedrijf.”

Met het zetten van die kleine stapjes is zeker

I N N O VAT I E - E D I T I E 2 0 2 3

37-47_CM_01_Interviews - Innovatie volgens_FINAL.indd 42

15-03-2023 12:20

43

CV Dorien Staal Leeftijd: 50 Opleiding: TU/e, constructief ontwerpen Functies: Algemeen directeur Voorbij Prefab, voorzitter Betonvereniging, Stuurgroep Betonakkoord

DELEN IS ESSENTIEEL VOOR SUCCESVOLLE INNOVATIE.

nog winst te behalen, zegt Staal. “Ik schat dat we de

anders komt de noodzakelijke grootschalige vernieu-

komende twee jaar zo nog 15 tot 20 procent extra

wing nooit van de grond.”

CO2-reductie kunnen bereiken.”

Maar de overheid kan ook in de regelgeving meebewegen, aldus Staal. “De huidige regelgeving

Op de schop

is totaal niet op innovatie gericht en belemmert deze

Maar daarmee is het ‘laaghangend fruit’ wel geplukt.

zelfs. Zo staan in het Bouwbesluit richtlijnen over de

“Om echte vooruitgang te boeken moet de betonke-

samenstelling van beton. Daar kun je van afwijken,

ten als geheel drastisch op de schop. Iemand moet

maar dan moet je wel iedere keer aantonen dat de

de regie nemen, want betonbedrijven zijn vanouds

kwaliteit gelijkwaardig is . Dat kost allemaal veel tijd

geneigd alleen naar hun eigen rol te kijken. In het

en geld en is ook de reden dat opdrachtgevers vaak

recente betonakkoord zijn afspraken gemaakt over de

toch maar voor conventioneel beton kiezen.”

ketenintegratie, maar het wordt een hele opgave om

Het moet, zegt Staal, mogelijk zijn om grote

dat te realiseren. De betonketen is een complexe, met

stappen te zetten bij de verduurzaming van de beton.

veel verschillende partijen en belangen.”

“Kunnen we bijvoorbeeld een goed alternatief vinden

De overheid kan de verduurzaming van de

voor wapeningsstaal, dan maak je weer een substan-

sector stimuleren door het financieel ondersteunen

tieel verschil. In een volledige biobased bouwsector,

van experimenten en ontwikkelingen. “We hebben als

zoals sommigen voorstaan, geloof ik niet. En of het

sector een voorstel ingediend bij het Nationaal Groei-

lukt om in 2030 volledig CO2-neutraal beton te ma-

fonds. Hopelijk gaat een deel van de miljarden die het

ken, dat weet ik ook niet. Maar het is wel mijn ambitie.

fonds te verdelen heeft naar de betonsector, want

Hoe dan ook, er is nog een wereld te winnen.”

C O B O U W M AG A Z I N E

37-47_CM_01_Interviews - Innovatie volgens_FINAL.indd 43

15-03-2023 12:20

44

CV Léon Heddes Leeftijd: 58 Opleiding: O

cierso lei in bi

e

Koninklijke Marine. Na tien jaar in de projectontwikkeling terechtgekomen en vooral in de praktijk kennis en ervaring opgedaan Functies: Ontwikkelingsmanager, later regiodirecteur bij Amstelland Vastgoed (nu AM), regiodirecteur bij Heijmans Vastgoed, directeur projectontwikkeling bij Amvest, algemeen directeur Heembouw.

De uitdagingen waar de bouw voor staat zijn groter en complexer dan die van de wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog en alleen op te lossen met vergaande innovaties, op elk gebied. Dat zegt Léon Heddes, algemeen directeur van Heembouw. “Ketenintegratie en structurele samenwerking zijn essentieel.”

Innovatie volgens

Léon Heddes (Heembouw)

V

oor Heddes staat het als een paal boven

het bouwproces, van ontwerp tot oplevering. Industri-

water dat het anders moet in de bouw. “Er is

ele bouw op grote schaal en integratie van de bouw-

veel innovatie op het gebied van materialen

keten zijn daarvoor essentiële voorwaarden. “Duur-

en techniek, maar het bouwproces zelf verschilt niet

zaamheid is hét thema van de komende decennia.

wezenlijk van hoe we het vijftig jaar geleden deden.

Dat is zo groot dat je het alleen kunt aanpakken door

Dat kan niet meer, gezien de enorme opgave waar we

structurele samenwerking met strategische partners.”

als sector voor staan. We móeten innoveren, op elk Suboptimalisatie

gebied.”

Innovatie in de bouw heeft wat hem betreft

De sterk versnipperde bouwketen leidt tot wat hij

dan ook niet alleen betrekking op de (noodzakelijke)

suboptimalisatie noemt: “Het is een van de grote

ontwikkeling van nieuwe materialen en technieken,

ongemakken van de bouwsector dat elke aannemer

maar behelst vooral een radicale verandering

alleen verantwoordelijkheid neemt voor zijn eigen

van

I N N O VAT I E - E D I T I E 2 0 2 3

37-47_CM_01_Interviews - Innovatie volgens_FINAL.indd 44

15-03-2023 12:20

INTERVIEW

45

postzegel. Wat daarbuiten valt, schuift hij af. Die

op inzet is ‘parametrisch ontwerpen’, een grotendeels

versnippering staat de innovaties in de weg die nodig

geautomatiseerd en op basis van kunstmatige intel-

zijn om de grote stappen te kunnen maken die vereist

ligentie functionerend en zelflerend ontwerpproces.

zijn om de enorme maatschappelijke problemen op te

Dat komt er grofgezegd op neer dat integrale ont-

lossen waar we voor staan.”

werpen tot stand komen aan de hand van een groot

Het besef dat het anders moet, is er wel, ziet

aantal in de computer ingevoerde data en parameters.

Heddes. “Het wemelt van de goede bedoelingen.

Maar aan goede bedoelingen heb je niets. Je moet

Varianten

ook daadwerkelijk stappen willen zetten. Dat loopt

Door ‘aan de knoppen te draaien’ komen mogelijke va-

echter vaak vast op argwaan en onderling wantrou-

rianten van het ontwerp tot stand. Doet een architect

wen. We zijn een conservatieve sector die niet van

normaal gesproken maximaal een stuk of vijf voorstel-

verandering houdt.”

len, parametrisch ontwerpen selecteert een stuk of

Financiële prikkels kunnen aannemers over

twintig varianten waaruit de opdrachtgever een keus

de streep helpen om verder te kijken dan het eigen

kan maken. “Het ontwerpproces wordt ook inzichtelijker voor de opdrachtgever. Die ziet wat de gevolgen zijn van zijn keuzes en kan de meest optimale of

AAN GOEDE BEDOELINGEN ALLEEN HEBBEN WE NIETS.

wenselijke oplossing kiezen.”

Parametrisch ontwerpen maakt het ook mogelijk om specificaties voor onderdelen direct naar een leverancier te sturen. De gevelplaten van het nieuwe hoofdkantoor van de makelaarsvereniging NVM in Utrecht zijn bijvoorbeeld op deze wijze tot stand gekomen. “Perfect op maat en kleur”, aldus Heddes.

Heembouw wil in 2025 volledig overschakelen op deze parametrische manier van ontwerpen en bouwen.

belang en verantwoordelijkheid te nemen voor het

Innovaties komen bij Heembouw – in 2022

grotere geheel, denkt Heddes. “Aan innovaties kleven

voor het tweede jaar op rij uitgeroepen tot beste

financiële risico’s. Creëer daarom een gezamenlijke

werkgever in de bouw en infra – vanuit alle lagen van

pot waaruit tegenvallers kunnen worden betaald. Zo

de organisatie. “Afgezien van het projectteam voor

spreid je de risico’s. Leveren innovaties aan het einde

parametrisch ontwerpen, hebben wij geen aparte

van de rit geld op, verdeel dan de opbrengst onder

innovatieafdeling. We hebben acht innovatiecoaches

de partijen. Met dergelijke incentives vergroot je de

die ideeën ophalen vanuit alle lagen van de orga-

bereidheid tot samenwerking.”

nisatie. Elke twee weken houden de coaches een innovatieoverleg, waar ze ideeën vanuit de organi-

Toeleveranciers

satie bespreken. Medewerkers die een innovatief

Samenwerking moet echter verder strekken dan die

idee hebben krijgen vervolgens alle ruimte om dat te

tussen aannemers en onderaannemers, maar ook be-

ontwikkelen.”

trekking hebben op bijvoorbeeld toeleveranciers. “We kunnen het probleem van het enorme plasticoverschot

Insectenhotel

op de bouwplaats alleen oplossen als we samen met

Op die manier is bijvoorbeeld het plan ontstaan om

de producenten van bouw- en verpakkingsmaterialen

een insectenhotel te maken van de waterbuffer voor

innovatieve materialen en methoden ontwikkelen.”

de Sprinklerinstallatie van het distributiecentrum

Als ontwerpende bouwer’

eembouw heeft

Hydra op industrieterrein Lage Weide in Utrecht. “Een

een eigen architectenbureau – kent Heddes de onmis-

van onze medewerkers met een persoonlijke gedre-

kenbare voordelen van samenwerking en keteninte-

venheid voor de natuur kwam ermee. Die watertank,

gratie. “Wij hebben een groot deel van de bouwketen

waar je normaal niet zoveel mee kunt, heeft nu een

in eigen hand, van ontwerp tot uitvoering. Door ons

tweede functie die bovendien goed past bij het

ontwikkelde innovaties kunnen we daardoor meteen

natuurinclusief bouwen dat we in dit project heb-

in de praktijk uittesten en waar nodig bijstellen. Die

ben toegepast. Omwonenden, die we nauw hebben

wisselwerking telt ons in staat om grote stappen te

betrokken bij de ontwikkeling, waren daar zo van

maken op het gebied van innovatie.”

gecharmeerd dat er geen enkel bezwaarschrift is

Een van die innovaties waar Heembouw stevig

ingediend tegen de bouwplannen.”

C O B O U W M AG A Z I N E

37-47_CM_01_Interviews - Innovatie volgens_FINAL.indd 45

15-03-2023 12:20

INTERVIEW

46

In de brede bouwsector zijn installatiebedrijven vaak aanjager van innovatie. Als een van de grootste installatiebedrijven en technische dienstverleners van Nederland vervult SPIE een voortrekkersrol, zegt Lieve Declercq, algemeen directeur van SPIE Nederland. “Bij ons gaat innovatie verder dan techniek.”

Innovatie volgens

Lieve Declercq (SPIE)

H

et is een activiteit die is opgestegen uit de

innovaties. Onze business units hebben innovatiema-

diepte van de SPIE-organisatie: Greenfox.

nagers die ideeën vanuit hun vestiging aandragen en

“Een van onze medewerkers kwam in con-

inbrengen in een innovatieoverleg. Daaruit kiezen we

tact met een ondernemer die een technisch en sociaal

per jaar een aantal thema’s, zoals decentrale energie-

innovatief concept had uitgewerkt voor het vervangen

voorziening, waterstof en communicatienetwerken.

van energiezuinige led-verlichting door mensen met

Die thema’s werken we uit in pilots en proefprojecten.”

een afstand tot de arbeidsmarkt. Dat concept hebben wij geïntroduceerd als Greenfox. De armaturen zijn

Strategische thema’s

iets duurder dan normaal, maar Greenfox draait goed

Daarnaast formuleert SPIE steeds voor periodes van

en biedt aan tientallen mensen werkgelegenheid.”

drie jaar vier strategische, richtinggevende thema’s.

Voor de komende periode zijn dat energietransitie,

Greenfox is ook een vorm van succesvolle innovatie waar bij SPIE ruimte voor is, wil Declercq maar

digitale transformatie, duurzaamheid en cybersecurity.

zeggen. “Bij ons strekt innovatie verder dan wat daar

Met name die laatste discipline – cybersecurity - is

meestal onder wordt verstaan. Natuurlijk innoveren we

volgens Declercq een nog vrijwel onontgonnen gebied.

ook op het gebied van systemen, technieken en werk-

“De beveiliging van onze ICT-systemen hebben we in

wijzen. Maar wij bieden onze medewerkers de ruimte

Nederland aardig voor elkaar. Maar in de beveiliging

om op alle terreinen met vernieuwende voorstellen

van de operationele systemen in de industrie, infra en

te komen. Onze mensen zijn gepassioneerd en echte

gebouwen - de kasten langs de weg die onze vitale in-

doeners die boordevol ideeën zitten. Niet alle ideeën

frastructuur aansturen - is nog een wereld te winnen.”

De gestructureerde aanpak van SPIE resulteert

ontstijgen het hobbystadium, maar vaak genoeg komen er mooie en bijzondere innovaties uit voort die

steevast in nieuwe, innovatieve toepassingen. Zoals

niet zelden leiden tot een succesvolle businesscase.”

een pilot met decentrale energievoorziening in samenwerking met het Ministerie van Defensie. “Voor een

Toonaangevend

kazerne in Utrecht werken we aan een systeem voor

Met de overname van Strukton-dochter Worksphere

het opwekken en opslaan van energie uit zonnepane-

in 2022 is SPIE in Nederland met ruim 7.000 mede-

len, windmolens en afvalstromen. De aldus opgewekte

werkers toonaangevend op het gebied van instal-

elektriciteit wordt gebruikt voor verlichting en verwar-

latietechniek, bij uitstek een sector waar innovatie

ming, maar ook voor het opladen van elektrische voer-

vanouds hoog op de agenda staat. Logisch dus, dat

tuigen. Het grote voordeel van een dergelijk systeem

innovatie voor SPIE een speerpunt is.

is dat het onafhankelijk van het grid functioneert. Dat maakt het ook bijzonder geschikt om bijvoorbeeld be-

“We steken al twintig jaar veel energie in innovatie. We doen dat heel gestructureerd, van plan tot

drijventerreinen zelfstandig van energie te voorzien.”

project. Onze organisatie is er op ingericht. Met het programma Aantoonbaar Groen trainen we mede-

Broeikasgasvrije transformator

werkers en managers in het zoeken naar duurzame

Een andere veelbelovende innovatieve toepassing, die

I N N O VAT I E - E D I T I E 2 0 2 3

37-47_CM_01_Interviews - Innovatie volgens_FINAL.indd 46

15-03-2023 12:20

47

CV Lieve Declercq Leeftijd: 56 Opleiding: Business Engineering, Katholieke Universiteit Leuven Functies: Algemeen directeur SPIE Nederland, lid raad

BIJ ONS GAAT INNOVATIE VERDER DAN TECHNIEK ALLEEN.

van toezicht Catharina Ziekenhuis Eindhoven, voorzitter raad van bestuur Vitens, marketingdirecteur Renewi, managing director Maltha Groep, international oiltrader Esso.

vanuit de organisatie is aangedragen, is de ontwik-

den aan dat project. Kijk, dan kún je wat. We hebben

keling van een S

speciaal voor dit project mensen aangenomen.”

vrije transformator. S

( wa-

velhexafluoride) is een extreem sterk broeikasgas.

Een SF6-vrije transformator draagt dus bij aan het

TKI Bouw en Techniek

verminderen van de opwarming van de aarde.

SPIE is voorts betrokken bij het Topconsortium

De kleine marges waarmee ook de installatie-

voor Kennis en Innovatie Bouw en Techniek waarin

branche kampt, maken het niet altijd even makkelijk

toonaangevende Nederlandse techniek- en bouwbe-

innovaties te ontwikkelen, te testen en te implemen-

drijven en kennisinstituten werken aan een CO2-vrije

teren, aldus Declercq. “Innovatie vraagt financiële

bebouwde omgeving in 2050 met behulp van techni-

speelruimte. Je moet als organisatie echt leren om

sche en bouwkundige innovaties.

die te nemen. Daar zijn we de laatste vijf jaar steeds

Lieve Declercq: “60 procent van de nieuwe

beter in geworden.”

technieken die hiervoor worden ontwikkeld, heeft

Alle beetjes helpen en innovatie kan goed in

betrekking op civiele constructies en het gebruik van

kleine stapjes, zegt Declercq. Maar om de wezenlijke

innovatieve bouwmethoden en -materialen, zoals

innovaties te kunnen ontwikkelen die nodig zijn om Ne-

CO2-vrij beton. Maar daarnaast is innovatie van tech-

derland en Europa toekomstbestendig te maken, zijn

nische systemen onmisbaar om de doelstellingen van

echt langetermijnprojecten nodig, zegt ze. “Zoals het

TKI Bouw en Techniek te kunnen realiseren. Cyberse-

streven van de EU om de uitstoot van CO2 in 2030 met

curity en digitalisering zullen daarbij een belangrijke

55 procent te verminderen en van Europa in 2050 een

rol spelen. En daar zijn wij nou net heel erg goed in.

volledig klimaatneutraal continent te maken. Wij zijn,

Wij willen en kunnen bijdragen aan een toekomstbe-

samen met netbeheerder Tennet, voor elf jaar verbon-

stendig Nederland.”

C O B O U W M AG A Z I N E

37-47_CM_01_Interviews - Innovatie volgens_FINAL.indd 47

15-03-2023 12:20

TALENT

48

De verse blik van...

Anna Buiter Technische vooruitgang genoeg, maar de bouw moet ook de mens niet uit het oog verliezen. Anna Buiter (25) zet zich dan ook in voor sociale innovatie. “Je moet meegaan met de tijd en de behoeftes van bewoners.”

Tekst Petra Platschorre Foto Eran Oppenheimer

W

oningtekort, klimaatproblemen en een

Buiter richt zich via haar traineeship op de

gebrek aan grondstoffen en personeel.

modulaire woningbouw. Ze is drie jaar lang betrokken

Buiter noemt zomaar even wat uitdagin-

bij de NH bouwstroom, een samenwerking tussen

gen die de bouw raken. Zorgelijk, niet? “Ik denk dat

acht Noord-Hollandse woningcorporaties en zes

iedereen zich zorgen maakt. Ik vind het ook lastig om

bouwers. De zes bedrijven gaan jaarlijks betaalbare

naar het geheel te kijken. Dus ik kies gewoon steeds

fabriekswoningen bouwen voor de corporaties.

één stukje uit waar ik me op focus. Je kunt niet alles

Sinds de zomer is Buiter betrokken bij het uit-

zelf oplossen.”

zetten van de eerste projecten bij Eigen Haard. Na dit

Voor Buiter is het duidelijk: houd de mens

jaar gaat ze aan de slag bij een van de zes bouwers,

centraal. “Ik wil zorgen dat de bewoner en de gebruiker

in het laatste jaar loopt ze mee bij gemeenten die nu

in beeld blijven. Dat we die niet vergeten in ons proces

betrokken worden in het proces van de bouwstroom.

van mooie ideeën. We moeten dicht bij onszelf blijven.”

Wat Buiter betreft is industrieel bouwen dé toekomst

Via een traineeship werkt ze nu aan projecten

voor de bouw. Dat is noodzaak: we moeten sneller

bij woningcorporatie Eigen Haard. Het werk sluit aan

bouwen, met minder personeel en minder grondstof-

bij die menselijke kant van de gebouwde omgeving

fen. “Minder maatwerk dus en niet steeds het wiel

die Buiter zo mateloos interessant vindt. Hoe ervaart

opnieuw uitvinden.”

iemand een gebouw en hoe maak je de mens blij? Dat

Toch merkt ze in haar traineeship dat modu-

wordt niet altijd meegenomen in ontwerpen. Daarnaast

laire bouw nog lang niet altijd wordt geaccepteerd.

veranderen wensen ook. Ze wijst op de nieuwe manier

Het wordt vaak over één kam geschoren met con-

van wonen en werken sinds de pandemie. Ook ziet ze

tainerwoningen. “Maar dat zijn het dus echt niet. Het

het in de ontwikkeling van steeds kleiner wordende

zijn gewoon woningen die volgens het bouwbesluit

huishoudens. “Ik denk dat het delen van voorzieningen

gemaakt worden. En het voordeel van het produce-

en ruimtes een nieuwe vorm van innovatie is.”

ren in een fabriek is dat je eigenlijk heel goed kunt

Dat proces is nooit af. De wereld blijft ver-

innoveren. Als je erachter komt dat iets niet helemaal

anderen en de technologie ook. “Misschien hebben

werkt, kun je dat aanpassen."

we straks allemaal wel een smart home. Je moet dus

De bekendheid mist, en de angst voor een-

meegaan met de tijd en de behoeftes van bewoners.”

heidsworst of een gebrek aan ruimtelijke kwaliteit overheerst. Onterecht, vindt Buiter. “Dus we moeten

Uitdagingen

het nu gaan bewijzen met projecten.”

Die technologische ontwikkeling gaat ook hard, ziet Buiter. Juist alle uitdagingen in de bouw maken dat er

Toekomst

ruimte is om nieuwe dingen te proberen en te blijven

De industriële bouw heeft dus de toekomst. Net als

innoveren. “Ik denk echt dat we op dit moment in het

circulariteit en duurzaamheid. Buiter verwacht dat

walhalla zitten voor bouwinnovaties.”

dit straks volledig geïntegreerd is in alle ontwerpen.

I N N O VAT I E - E D I T I E 2 0 2 3

48-49_CM_01_Talent - Anna Buiter_FINAL.indd 48

15-03-2023 12:13

49

Tijdens mijn master kwam de verschuiving: bijna alle afstudeerprojecten waren in hout.

“Ik zag dat al in de laatste twee jaar van mijn stu-

Wie is Anna Buiter?

die. Tijdens de bachelor gebruikten we voor al onze

De 25-jarige Anna Buiter wilde al op haar twaalfde architect wor-

ontwerpen beton en staal. Tijdens mijn master kwam

den. Twee jaar later bezocht ze de open dag van Bouwkunde aan de

de verschuiving: bijna alle afstudeerprojecten waren

TU Delft. Sindsdien heeft ze nooit meer naar iets anders gekeken.

in hout.”

Na deze studie koos ze voor de master architectuur. Ze volgt nu

Een circulaire bouweconomie is de enige weg

een traineeship via de Construction University, een programma

voorwaarts. Op dat gebied kunnen de meer ervaren

van Building Heroes. Ze zet zich hiermee in om het woningtekort

bouwprofessionals wel wat leren van de jongere

aan te pakken en richt zich op sociale innovatie. Architect worden

generatie, denkt Buiter. “Onze kennis komt van men-

is niet meer per se haar doel; ze wil vooral haar bouwkundige

sen die al heel lang in het vak zitten, maar wat ik bij

kennis inzetten om te zorgen dat architecten de mens bij hun

mijn generatie zie is een open blik en de intrinsieke

ontwerpen niet uit het oog verliezen.

motivatie om iets te doen waar we in geloven. We zijn bezig met zingeving en hoe we de wereld gaan redden. Ik denk dat de oudere professionals van ons kunnen leren door wat vaker de vraag te stellen: waarom doen we het eigenlijk al dertig jaar zo?

C O B O U W M AG A Z I N E

48-49_CM_01_Talent - Anna Buiter_FINAL.indd 49

15-03-2023 12:13

ACHTERGROND

50

Slimme bolders en zeeën aan data Slimme infrastructuur rukt op in de Rotterdamse haven.

Nieuwe kades die erbij komen zitten bomvol sensoren, slimme bolders berekenen zelfs hoe hard een schip aan de trossen trekt. Het Havenbedrijf wil op termijn vanuit haar ‘hersencentrum’ alle infra op afstand in de gaten houden. Is het de eerste stap richting een robothaven?

Tekst Edo Beerda Fotografie Ries van Wendel de Joode

I N N O VAT I E - E D I T I E 2 0 2 3

50-55_CM_01_Achtergrond - Rotterdam Haven_FINAL.indd 50

15-03-2023 12:13

51

e aal roe naast de Amaliahaven.

O O

50-55_CM_01_Achtergrond - Rotterdam Haven_FINAL.indd 51

A A INE

15-03-2023 12:13

ACHTERGROND

52

Z

onvermijdelijk voor een haven als die van Rotterdam. Dat heeft alles te maken met de enorme schaal. Het Havenbedrijf beheert alleen al zo’n 80 kilometer kademuur. Vroeger liepen er dagelijks mannetjes rond om al die aanlegplekken in de gaten te houden. En er was periodiek onderhoud. Of een stuk kade nou in orde was of niet, de boor ging erin en de metselaar kwam langs. Dat is niet meer van deze tijd, tegenwoordig vertellen sensoren in detail wat de werkelijke staat van een object is. “We zijn een haven omdat we kademuren hebben”, zegt Voogt in een kamer met weids uitzicht over het uitgestrekte havengebied.

“Het enige wat voor ons echt telt, is dat zij maximaal operationeel zijn.”

Dat lukt niet door stomweg te kijken naar

Zeven van de nieuwste kades van de uitgestrekte

een sensormelding. Het draait vooral om een goede

Rotterdamse haven zijn al volledig ‘smart’. Er zitten

interpretatie van data. En daarbij spelen alle gegevens

sensoren in de paalfunderingen, in de fenders die

die binnenrollen een rol: civieltechnische data die

als stootkussen fungeren, in de bodem eromheen en

omgevingssensoren doorgeven over bewegingen in

zelfs in de ankers die de kadewanden op hun plaats

de funderingspalen, grondwaterstand en gronddruk

houden. Legt een 400 meter lange containerreus met

spelen een rol, maar ook KNMI-gegevens over wind,

een dreun aan tegen de kademuur, dan gaat er een

temperatuur en regen. De gebruikers van terminals

seintje uit een treksensor via een glasvezelverbinding

zijn ook belangrijke leveranciers van informatie. Zij

naar een controlecentrum. Daar is vervolgens exact

hebben data over het gewicht van containers en

bekend hoeveel het anker is opgerekt of hoeveel een

bulkladingen die binnenkomen, schepen die aan-

damwand is verbogen. Wat de slijtage door de jaren

meren en kranen die voorbijrollen over de kades. “Al

heen is, brengen de sensoren ook haarfijn in beeld.

die data samen geven betekenis aan gegevens die we

“De inspecteur van de toekomst is een sensor”, vertelt

doorkrijgen uit die ene treksensor in dat grondanker”,

asset manager Henk Voogt van het Havenbedrijf

legt Voogt uit. “Daarom zijn we gegevens steeds meer

Rotterdam. “Een sensor werkt zeven dagen per week,

gaan koppelen. Slimme infrastructuur bestaat feitelijk

24 uur per dag door, is nooit moe en er zijn geen

uit systemen van systemen.”

problemen met interpretatieverschillen. Daar kan de

Palen 81

mens niet tegenop.”

Om niet te verzuipen in de zeeën aan data die voort-

Tachtig kilometer kademuur

durend binnenstromen, is er in de Havenbedrijftoren

De switch naar digitaal beheer – asset management

op de Wilhelminapier één afdeling die als kool groeit:

– zoals het in vakjargon heet, is in de moderne tijd

het data-analysecentrum. Op dit ‘vertaalbureau van

I N N O VAT I E - E D I T I E 2 0 2 3

50-55_CM_01_Achtergrond - Rotterdam Haven_FINAL.indd 52

15-03-2023 12:13

53

gaten houden of de krachten niet te hoog oplopen bij hoekverandering door de wisseling van het tij.

Betekent het dat het alarm voortdurend afgaat? Integendeel, de havenbeheerder kwam er dankzij de slimme sliphaken achter dat de palen veel meer kunnen hebben dan gedacht. Je zou dit type palen dus lichter en voordeliger kunnen uitvoeren.

Een goede les voor de volgende keer. Om dezelfde reden liet het Havenbedrijf in de Prinses Amaliahaven de funderingspalen voor de 1.700 meter lange kademuren al voor de bouw beproeven. Zou het niet kunnen met minder en lichtere palen dan voorgeschreven? Ja, bleek na het tot bezwijken toe belasten van een rij proefpalen vol meetsensoren. Het scheelt vele miljoenen bij de bouw van de nieuwe diepzeekades op Maasvlakte-II.

Klappen

WE ZIJN GEGEVENS STEEDS MEER GAAN KOPPELEN. SLIMME INFRASTRUCTUUR BESTAAT FEITELIJK UIT SYSTEMEN VAN SYSTEMEN.

Sensoren geven in de Amaliahaven ook een goed beeld wat er gebeurt als een kademuur zijn grootste klap krijgt: bij het vrijbaggeren na de bouw in het droge. Je kunt het wel berekenen, maar het daadwerkelijk zien kan nieuwe inzichten opleveren. Sensoren drukken straks ook de onderhoudskosten tijdens het gebruik van de nieuwe haven. Zo wordt het drainagesysteem dat grondwater achter de kademuur afvoert continu door sensoren gemonitord. Functioneert de bolvormige afsluiter nog wel die voorkomt dat zeewater terug-

de haven’ ontwikkelen veelal jonge mensen – data

stroomt naar het grondwater? Als dat niet zo is, komt

scientists – algoritmes voor het detecteren van trends

er direct een seintje binnen. Het Havenbedrijf stuurt

en grenswaarden in de databrij. Dat voorkomt dat de

dan een duiker naar beneden om aangroei van de af-

alarmbellen voortdurend afgaan.

sluiter te verwijderen. Voogt: “Het scheelt veel geld als

Dat is bijvoorbeeld belangrijk voor de recent

je geen dure duiker periodiek langs elke afsluiter hoeft

geplaatste ‘palen 81’ in het Calandkanaal. Deze

te sturen in die honderden meters lange kademuur.”

slimme palensets zijn onderdeel van de ligplaatsen

De slimme bolders die straks langs dezelfde

waar megaschepen hun lading kunnen overslaan op

kade staan, geven nauwkeurig door hoeveel trek-

kleinere schepen of bunkerschepen langszij kunnen

kracht de megacontainerschepen van 24.000 TEU

laten komen voor bijtanken (‘bunkeren’) van stookolie.

uitoefenen die hier straks aanmeren. Blijkt de 2.500

De lieren en sliphaken op deze enorme buispalen

kN waarop de bolders berekend zijn te veel? Dan kan

zijn voorzien van sensoren. Die meten de hoek en de kracht die op de palen wordt uitgeoefend. De havenbeheerders kunnen aan de hand ervan in de

er aa heden aan een slimme bolder.

O O

50-55_CM_01_Achtergrond - Rotterdam Haven_FINAL.indd 53

de havenbeheerder ze op een volgende locatie lichter uitvoeren. Daar komen geen labtests meer aan te pas, de meetresultaten komen direct uit de praktijk.

A A INE

15-03-2023 12:14

VBI Integraalvloer

Prefab Next Level

Compleet en efficiënt vloerconcept

100% Plug and Play

Direct klaar voor vloerafwerking

Juist nu is het belangrijk om sneller, slimmer, schoner en duurzamer te bouwen, om zo de efficiëntie van de bouw te optimaliseren. De VBI Integraalvloer is een allround prefab vloer die geschikt is voor elke conceptmatige woningbouwer.

De E- en W-installaties zijn al tijdens het productieproces in de vloer geïntegreerd. Door de universele koppelingen kunnen de leidingen bij de bouw ‘plug and play’ worden aangesloten. Tevens heeft de vloer een kant-en-klaar trapgat.

Hierdoor verloopt het bouwproces slim én veilig en wordt een hoge productiesnelheid behaald.

Direct na het plaatsen van de vloer kan worden doorgegaan met het plaatsen van de wanden. De vloer kent nauwelijks toleranties en is door het gladde en strakke oppervlak direct klaar voor vloerafwerking. Het aanbrengen van een deklaag is niet meer nodig.

Nieuwsgierig naar sneller bouwen met de VBI Integraalvloer?

Kijk voor meer informatie op www.vbi.nl/integraalvloer

VBI_Intergraalvloer_210x297mm.indd 1 50-55_CM_01_Achtergrond - Rotterdam Haven_FINAL.indd 54

01-03-2023 08:45 15-03-2023 12:14

23 08:45

55

TIEN JAAR MEER OF MINDER GEBRUIKSTIJD MAAKT NOGAL UIT IN DE ROTTERDAME HAVEN, WAAR ÉÉN STREKKENDE METER KADEMUUR GEMIDDELD 40.000 EURO KOST.

Pioniersmarkt Realisatie van slimme infrastructuur is een pioniersmarkt. Het Havenbedrijf werkt er veel samen met startups en snelgroeiende innovators, zoals Inventec, dat optische glasvezeltechnieken levert voor ontgrondingsdetectie en monitoring van ankerkrachten en grondwaterniveaus. De slimme sliphaken in het Calandkanaal zijn afkomstig van Straatman. Hoogfrequente tiltsensoren voor monitoring van kademuren komen van Senceive.

Het Havenbedrijf heeft accelerator PortXL opgezet om innovaties een steuntje in de rug te geven.

Krachtenspel

naste ontwerpen, lagere bouwkosten, intensievere be-

Bij ECT in de Europahaven wordt op dezelfde manier

nutting van infrastructuur en oprekken van de levens-

het hele krachtenspel op de trossen in beeld gebracht.

duur.” Tien jaar meer of minder gebruikstijd maakt nogal

De bolders van deze terminal uit 1980 zijn destijds

uit in de Rotterdamse haven, waar één strekkende

ontworpen voor containerschepen van 3.000 TEU.

meter kademuur gemiddeld 40.000 euro kost.

Die bestaan nauwelijks meer, tegenwoordig liggen er

Erachter gloort nog een hoger doel, namelijk

12.000 TEU reuzen voor de kant. Het spant erom of de

het koppelen van alle infradata aan data van de opera-

aanlegpalen het nog houden. De zes slimme bolders

tionele diensten binnen het digitale platform Portbase

die hier zijn geplaatst bij één van de ligplaatsen laten

Wanneer een loods in zijn meters kan uitlezen hoe-

zien hóe dicht ze precies bij de grenswaarde zitten.

veel de omliggende kades kunnen hebben, kunnen

Razend interessant natuurlijk voor de civiele tech-

sleepboten een containerreus misschien sneller naar

neuten van de havenbeheersdienst. Verderop, op de

zijn ligplaats brengen. Daar aangekomen kan de

Euromaxterminal, deden zij ook een proef met slimme

slimme fender geautomatiseerd een seintje geven

fenders. Sensoren erin geven aan wanneer het rubber

aan slepers, roeiers en loodsen wanneer het laden of

zijn veerkracht kwijt is. Dat maakt het mogelijk deze

lossen is afgerond. Dat scheelt tijd en onnodige com-

stootkussens helemaal ‘op’ te gebruiken.

municatie. Een volledig geautomatiseerde ‘port call’ voor alle 30.000 zeeschepen en 100.000 binnenvaart-

Port Call

schepen die jaarlijks voorbijkomen is de natte droom

Rinkelt de kassa dankzij het digitaal asset management? Nog niet. Vooralsnog investeert het Havenbedrijf vooral fors in de slimme infra. Een voorbeeld: een slimme bolder is drie keer duurder dan een ‘domme’.

“Maar we gaan ervan uit dat we die investeringen in de toekomst dubbel en dwars terugverdienen. Door uitge-

van de havenbeheerders. Misschien is het straks ook l e infrastructuur r o e e kades die erbij komen en o vol sensoren.

wel noodzaak, want de eerste autonoom varende ‘robotschepen’ komen eraan. “Zo’n schip zal automatisch melding moeten krijgen welke bolder beschikbaar is en of de waterdiepte voldoende is”, zegt Voogt. “Het is nog niet zover, maar we gaan snel die richting op.”

C O B O U W M AG A Z I N E

50-55_CM_01_Achtergrond - Rotterdam Haven_FINAL.indd 55

15-03-2023 12:14

Must read voo r iedereen die in koop professioneel in de organisatie wil verankeren!

Inkoop in strategisch perspectief De geheel herziene, achtste druk is uit! installatiejournaal.nl/praktijkboeken

Nieu w edit e ie!

Inspectie van elektrische installaties

Alles over visueel inspecteren, meten en rapporteren installatiejournaal.nl/praktijkboeken

Sinds 2019 produceren wij als familiale cementproducent voor verschillende markten en toepassingen. We streven naar een duurzame groei samen met onze klanten door in te zetten op onze kernwaarden:

• Service: -

24/7 open voor afhalingen op 7 verschillende laadpunten.

Efficiënte scheepsbelading (tot max 200ton/uur) Opslagcapaciteit uitgebreid (110.000 ton klinker en 30.000 ton cement)

• Kwaliteit: -

CEM I 52,5 R en CEM I 52,5 N beschikbaar (KOMO gecertifieerd) Kalksteen attesten beschikbaar op verschillende cementen Gamma aan BENOR/KOMO en AFNOR gecertifieerde cementen

• Duurzaamheid: -

Nieuwe cement types met lagere CO2 voetafdruk MKI beschikbaar voor alle cementypes CSC certificaat behaald = ZILVER certificaat

Contacteer ons vrijblijvend met al uw vragen op: info@cemminerals.be of +32 471 09 17 18

Cemminerals_adv185x132_01.indd 1

56-57_CM_01_Advertenties.indd 56

2/14/23 11:24 AM

15-03-2023 12:15

000-000

SPONSORED CONTENT

BREDENOORD LOODST DE BOUWSECTOR DOOR DE ENERGIETRANSITIE De tijd dat Bredenoord enkel met dieselaggregaten bouwplaatsen van energie voorzag, is voorbij. De multinational uit Apeldoorn ontwikkelt nu mobiele energiesystemen die amper tot geen CO2 of NOₓ uitstoten. “Met onze innovatieve producten maken wij de energietransitie van onze klanten mede mogelijk.”

57

t an li t e

l

in el er

ni ch irecte r

l t tech-

illen we r te

projecten emissievrij maken, hebben we batterijen nodig. We hebben meer dan tien jaar geleden al een mobiel batterijsysteem ontwikkeld.

Nu werkt Bredenoord aan een versnelde doorontwikkeling van een veiliger batterijsysteem met een betere energiedichtheid en een groter la lab

er

en

at

en we an it het

ew ech ark at re en

r

ew ech ark heeft

ericht

eni in

et er-

Smartgrid op AC en DC at i

l en

teent e het

r ect an re en

B

er

l teent e

r

ee t inn

at i

atie e

e ntwikke-

ling van een smartgrid – een slim energiesystee

wel wi

el tr

al

redenoord is een internationaal ver-

eli k tr

huurbedrijf van mobiele energiesys-

accupakketten vaak op met wisselstroom, wat

temen. Wie voorheen energie nodig

veel ruimte in beslag neemt en relatief traag

had op een locatie zonder stroom –

aat

van bouw- en infrabedrijven tot energiebedrij-

la en n e klanten h n

n

el i

eli k te

it

aken

k

ni ea

er enkele aren enken

ven en eventorganisatoren – kon rekenen op de

we een volledig ontwikkeld eindproduct te heb-

dieselaggregaten van Bredenoord. De laatste

ben gerealiseerd. Een smartgrid dat ons in staat

decennia moest het schoner, dus ontwierp Bre-

stelt machines aan elkaar te koppelen, waar we

denoord emissiearme en emissievrije genera-

zonnepanelen en laadpalen op kunnen aanslui-

toren en batterijen, vertelt chief commercial

ten en waarin batterijopslag centraal staat.

cer

n r inin

n n e

ari e hi -

Hiermee kunnen we bouwplaatsen volledig

torie staan wij bekend om onze dieselaggrega-

elektri ceren

ten en minder om onze innovatieve producten.

bouwmachines.”

an b

wlift en b

wkraan t t

Maar vanaf het prille begin hadden we al een windmolen op ons terrein staan. Met de steeds scherpere milieu- en klimaateisen uit Brussel

Noël Steentjes

re

ctie in

i echter

et ei en

internet f thin

tee

at

Bredenoord recent heeft ontwikkeld, speelt

en Den Haag, de stikstofcrisis en de verplichte r cent

Internet of things

hierin een belan ri ke r l

eer

i n we

nodig, zag Bredenoord de afgelopen jaren in.”

er

erklaart teent e

in n e hele l

t te

integreren. Moesten we eerst de urentellers in

Methanol en waterstof

n ea

De geleidelijke technische vernieuwing heeft

dat automatisch. Een ander mooi voorbeeld is

onder invloed van de klimaatcrisis plaatsgeaakt

r een er nellin

e t r inin

re aten han

ati a e en n

aat

het automatisch inchecken van een generator e

of batterijsysteem als deze vanaf een bouw-

hebben nieuwe investeringsplannen gemaakt

plaats of evenementenlocatie terug naar een

die zijn afgestemd op de energietransitie. Zo

e ti in

hebben we een derde generatie waterstofaggre-

n ee

aat ntwikkel

n

hebben we e eer te

methanol-brandstofcel-aggregaat gerealiseerd,

De waterstofaggregaat van Bredenoord

aat

k n e klanten r

ci ntere be ri f

erin

teren an ank i

machine learning kunnen we bovendien voorspelbaar onderhoud gaan doen en uit de datas-

waarbij bio-methanol wordt omgezet in elektri-

tr

citeit. Dit proces is schoon, stil en emissievrij

tr

doordat er geen verbrandingsmotor nodig is.

wordt het mogelijk om op afstand onze genera-

Bouwbedrijven die nabij natuurgebieden wer-

toren en batterijsystemen aan te sturen.”

en k nnen we trak

recie a e en welk

erbr ik een r ect heeft eha

k

ken, stellen we zo in staat emissievrij projecten

Partnerships

te realiseren. Maar dat zijn veelal kleine projecten

r

t chali e k

tene

ci nte

ercieel irecte r r inin

biele

energieopwekking met volledig fossielvrije bran

t ffen li kt eker t t

n

niet

e-

r te win t

l e e ebr iker

een ebr iker

r

el

reekt an ata le eren

ier ee k nnen we

lijk. We hebben echter wel ruimschoots de

per klant de beste, schoonste en energiezuinig-

beschikking over emissiearme oplossingen en

ste energiecombinatie bepalen. Bovendien bereikt Bredenoord hiermee een belangrijke

kunnen met onze batterijen in volledig emmisie ri e

l

in en

r ien

k lanceren we

Toon Bruining

stap in de totaalontzorging van onze klanten in hun energievraagstuk.

binnenkort een biogasgenerator.”

Dit artikel is gesponsord door Bredenoord.

C O B O U W M AG A Z I N E

000-000_COBS_1_SC_Bredenoord.indd 57 56-57_CM_01_Advertenties.indd 57

14-03-2023 12:15 17:32 15-03-2023

58

I N N O VAT I E - E D I T I E 2 0 2 3

58-63_CM01_Project - Fehringa Groningen_FINAL.indd 58

15-03-2023 12:15

PROJECT

59

De Groningse onderzoeker Ben Feringa won een Nobelprijs met een moleculair machientje, dat in al zijn nietigheid net zo groots is als het naar hem vernoemde laboratoriumcomplex in Groningen. Met een inhoud van 350.000 m3 is het lab niet alleen een van de grootste ter wereld, het is door diverse noviteiten ook nog eens volledig aardbevingsbestendig.

DE MELKMEISJES VAN

Tekst en fotografie Alex J. de Haan

FERINGA

O O

58-63_CM01_Project - Fehringa Groningen_FINAL.indd 59

A A INE

15-03-2023 12:15

PROJECT

60

D

verwacht. Deze eerste fase vormt verreweg het grootste deel van het complex en bestaat uit vijf van de in totaal zes bouwdelen. De oplevering van het zesde en laatste bouwdeel wordt in de tweede helft van 2025 verwacht.

Aardbevingsbestendig De bouwers van Feringa Building staan voor een grote uitdaging in het aardgaswingebied van Groningen, het moet bevingsbestendig. Het ontwerp van architect Ector Hoogstad Architecten, dat werd doorgerekend door ingenieursbureau abtWassenaar, kreeg opvallend zware seismische poeren toebedeeld, die de krachten afleiden. Zware stabiliteitswanden staan in alle richtingen opgesteld: horizontaal, verticaal en diagonaal.

De verdiepingen zijn daarentegen zo licht mogelijk uitgevoerd. Aluminium puien, stalen dakopbouw voor de technische ruimte en houtskeletbouw helpen daarbij. Daarmee wordt voorkomen dat het gebouw

Dagelijks doorkruist projectdirecteur Marc Harks van

tijdens een aardbeving topzwaar wordt en heftig in

hoofdaannemer Ballast Nedam ‘hét visitekaartje van

beweging komt.

de exacte wetenschappen’ in Groningen. En het valt hem elke weer op: ‘’alles is groot’’ aan de Feringa

Melkemmers

Building. Bovendien zit het vol vernuftige bouwop-

De constructie van de voorzijde van Feringa Building

lossingen. Zo zijn drie V-vormige vleugels met elk vijf

wordt gevormd door zes zogeheten melkmeisjes. Net

verdiepingen en daarboven een grote technieklaag

als de melkemmers aan het juk van de melkmeid, zijn

zo geschakeld dat laboratoria aan de noordzijde geen

de verdiepingsvloeren opgehangen aan kolommen die

hinder van direct zonlicht hebben en de kantoren

door een vakwerkconstructie in de dakopbouw wor-

aan de andere kant van de gang juist zoveel mogelijk

den gedragen. Via twee kolommen in het midden wor-

daglicht vangen.

den de krachten weer afgedragen naar de fundatie. ‘’De tweede vloer hangt dus aan het juk op

‘’Het is immens’’, beaamt ook Henk Broekmans, bouwplaatsmanager van hoofdaannemer

de vijfde vloer’’, doceert projectdirecteur Harks, die

installatie De Groot-Lammerink installatiecombinatie,

een soortgelijke constructie eerder op onder meer

een samenwerkingsverband van twee installateurs

het station van Breda toepaste. De kolommen in het

speciaal voor dit project. ‘’Dit kom je zelden tegen in

midden staan hier op zware seismische poeren. ‘’De

Nederland.” Beide aannemers bouwen al sinds de zo-

architect wilde op de begane grond en de eerste

mer van 2019 aan de eerste fase. Dagelijks zijn bijna

verdieping geen draagconstructie in het zicht. Tijdens

vierhonderd mensen op de bouwplaats te vinden, van

de bouw hadden we wel tijdelijke kolommen nodig om

wie tweehonderd alleen al van De Groot-Lammerink.

de constructie op te kunnen bouwen, maar die zijn inmiddels allemaal verwijderd.’’

De oplevering van de eerste fase van het

Op meer fronten is in Feringa Building reke-

Groningse lab wordt na vier jaar bouwen deze zomer

I N N O VAT I E - E D I T I E 2 0 2 3

58-63_CM01_Project - Fehringa Groningen_FINAL.indd 60

15-03-2023 12:15

61

ZELDEN KOM JE IN NEDERLAND TEGEN WAT WE HIER HEBBEN. HET IS EXTREEM.

ge gebouwen mee. Bouwkundig zijn de meeste labs grotendeels gelijk qua materialisatie, alleen de dertig laserlabs worden afwijkend uitgevoerd. Wanden en plafonds zijn hier deels zwart en verduisterd ontworpen, omdat ‘’reflecties van laserstralen het onderzoek anders kunnen storen’’.

Atrium ning gehouden met aardbevingen. De zes gebouwdelen worden met dilatatienaden van 30 centimeter breedte gescheiden. De horizontale bewegingen van het gebouw worden daarmee tijdens een beving opgevangen.

Repeteerwerk In de bouw zit relatief veel repeteerwerk, constateert Marc Harks van de hoofdaannemer. In elke vleugel en op alle vijf de verdiepingen komen veel van dezelfde ruimtes voor. Op de bovenste verdieping slingert de in staal uitgevoerde technische ruimte met de V-vormi-

Het atrium van Feringa Building met uitzicht op kantoren en laboratoria. Op de vloer komen een koffiebar, zitjes en expositieruimte.

Onder de vloer bevindt zich het auditorium van twee verdiepingen hoog met 420 zitplaatsen.

Het atrium, de ruimte tussen twee van de V-vleugels, vinden Harks en Broekmans een van de mooiste onderdelen. De hoge vliesgevel, de vakwerkspanten en een luchtkussen als dak - dat tegelijkertijd als zonwering functioneert - vormen straks het hart van het gebouw. Studenten en medewerkers kijken vanuit een koffiebar met terras of de expositieruimte uit op de vijf verdiepingen met labs en collegezalen, die worden gescheiden door gevels met glas. Achter de vliesgevel aan de voorzijde van Feringa Building komt een over de gehele lengte van het gebouw doorlopende passage met natuurstenen en eiken vloeren

C O B O U W M AG A Z I N E

58-63_CM01_Project - Fehringa Groningen_FINAL.indd 61

15-03-2023 12:15

Merkkwaliteit voor de utiliteitsbouw ● Technische oplossingen voor

industriedeuren en dockequipment voor veilige bedrijfsprocessen

● Dockleveller HTL2 ISO met tot

55 % verbeterde warmte-isolatie

● 24/7 service voor controle,

onderhoud en reparatie

www.hormann.nl

Motief 201-23 Industriële eindklanten

Alle soorten tijdelijke huisvesting Bouwkeet, schaftwagen, opslagcontainer, schottenkeet, varianthal - wij hebben het allemaal! Of het nu gaat om een klein project of een langdurig project. Onze specialisten staan voor u klaar!

algeco.nl/nl/branches/bouw

58-63_CM01_Project - Fehringa Groningen_FINAL.indd 62

15-03-2023 12:15

PROJECT

63

Het bouwbord • Opdrachtgever: Rijksuniversiteit Groningen (RUG) • Bouwkundig: Ballast Nedam • Installaties: De Groot-Lammerink is een samenwerking tussen De Groot Installatiegroep (hoofdvestiging Emmen) en Lamme-

en diverse zitjes. Zes ‘gele huisjes’, zoals ze inmiddels

rink Installatiegroep (hoofdvestiging Ootmarsum).

worden genoemd, poppen uit de voorgevel.

• Labmeubilair: Wesemann GmbH

De omvang van Feringa Building was reden

• Cleanroom: Kelvin

voor de installatiebedrijven De Groot en Lammerink

• Constructie: abtWassenaar

om samen te werken. ‘’We hadden nog niet eerder

• Architect: Ector Hoogstad Architecten

zo’n groot project bij de hand gehad’’, vertelt Henk Broekmans van de speciaal voor de klus opgerichte DGL Installatiecombinatie. ‘’Na een verschrikkelijk korte voorbereiding van de engineering zijn we aan de slag gegaan. Als we dit project op de traditionele

waarin de complete Feringa Building was gegoten.

manier hadden aangepakt, was het niet gelukt. We

Een operateur liep met een tablet mee om de robot

zijn daarom modulerend aan de slag gegaan.’’

instructies te geven. De robot werkt drie keer sneller dan monteurs, terwijl bij het boren in plafonds fysieke

Aorta

belasting wordt voorkomen, aldus Broekmans.

In de fabriek van De Groot in Hengelo zijn zo’n

Opvallend is ook het stickeren van alle lei-

achthonderd verschillende modules voor alle E en

dingen. ‘’Eén van onze mensen is al een tijd dagelijks

W-installaties in elkaar gezet. Broekmans: ‘’Daarmee

bezig om de juiste etiketten op elke leiding te plakken.

hebben we een flinke slag geslagen. Het ging om

Hij noteert alle informatie en brengt alles ook in kaart.’’

modules voor de aorta van de installatie. Van daaraf

Met een trapje gaat de medewerker niet alleen door

konden we alle labs, collegezalen, kantoren en andere

de 500 meter lange technische ruimte op het dak,

ruimten aansluiten’’. In Hengelo waren zes tot zeven

maar ook het hele gebouw door.

man met niets anders bezig dan het monteren van de modules en het prefabriceren van verdelers en het

Schachtkooien

leidingwerk.

Na de toepassing ervan in het Forum in Groningen heeft Broekmans de geprefabriceerde schachtkooi

Voor het monteren van de modules gebruikte De Groot-Lammerink een boorrobot, die dagelijks

voor leidingwerk ook in Feringa Building geïntrodu-

zeshonderd tot zevenhonderd gaten boorde. De pre-

ceerd. Voor de - ook geprefabriceerde - wko-instal-

cieze locatie van elk boorgat kwam uit het BIM-model,

latie waren kilometers aan zware stalen buizen van 32,5 cm doorsnee nodig. ‘’Als we al het leidingwerk ter plekke hadden moeten monteren, waren we veel meer tijd kwijt geweest en had de opslag ervan op de bouwplaats ook voor overlast gezorgd.’’ De acht mee oo e kamer van Feringa Building.

Aldus Henk Broekmans van e roo Lammerink Installatiecombinatie (rechts) en Marc Harks van Ballast Neda e vloer hangt aan de kolommen van het melkmeisje.

ter hoge kooien werden in Hengelo gemonteerd, via het dak in de schacht gehesen en ter plekke op elkaar aangesloten. ‘’We waren in een dag klaar.’’

Henk Broekmans vergelijkt het nieuwe laboratoriumcomplex met een ziekenhuis. ‘’Daar heb je maar een aantal behandelruimtes, maar hier bevinden zich alleen maar behandelruimtes. Als je alle lab-meubels op een rijtje zet, dan ben je 6 kilometer verder. Daar bovenop komen nog eens 450 zuurkasten. Het is allemaal groot, veel en immens.’’

C O B O U W M AG A Z I N E

58-63_CM01_Project - Fehringa Groningen_FINAL.indd 63

15-03-2023 12:15

SPONSORED CONTENT

64

APPARTEMENTEN SUPERSNEL GEBOUWD MET GEVELKLAAR Voor Woningcorporatie Stek heeft Ouwehand Bouw in Voorhout een appartementencomplex met 61 appartementen gerealiseerd met het Gevelklaar-systeem van Spaansen Bouwsystemen. “Het gebouw van in totaal vijf bouwlagen is in acht weken tijd gebouwd; van begane grond tot en met dakvloer. Hierna is direct de afbouwfase gestart.”

leveren en ook een buitenschil kunnen aanbieden”, vertelt groepsdirecteur Ab Knook van Spaansen. “Sinds de crisis in 2012 zijn er veel bouwplaatsmedewerkers vertrokken. Er zijn dus steeds minder arbeidskrachten die het handwerk kunnen doen. Zo zijn wij op het idee gekomen.

Samen met onze vier grootste klanten – waaronder Ouwehand Bouw – hebben wij het Gevelklaar-systeem ontwikkeld. Met het dit systeem leveren wij meer toegevoegde waarde aan onze klanten. Binnen twintig maanden stond er een werkende fabriek waar robots miljoenen steenstrips per jaar plakken. Ter vergelijking: een metselaar metselt gemiddeld 600 stenen op een dag, wij plakken er 1.400 per uur.”

H

et bestaande betoncasco van Spaan-

‘Learning by doing’

sen, inclusief instortvoorzieningen

Project Hooghkamer Voorhout is het grootste complex tot nu toe dat is gerealiseerd met het Gevelklaar-systeem. “Inmiddels hebben wij al diverse projecten met grondgebonden woningen en kleinschalige appartementencomplexen naar tevredenheid gerealiseerd en zien we door ‘learning by doing’ steeds meer mogelijkheden”, vertelt Martin Ouwehand, directeur van Ouwehand Bouw.

zoals elektra- en waterleidingen, vormt de basis voor het apparte-

mentencomplex dat Ouwehand Bouw voor Woningcorporatie Stek heeft gerealiseerd. Het prefabsysteem is verder uitgebreid door de kozijnen tijdens de fabricage in te storten en de wanden te voorzien van isolatie. Daarna worden keramische steenstrips – strip voor strip – met het RoboBrick-systeem op de isolatie verlijmd.

Naast een snelle bouwtijd zijn er meer

Authentiek Juist de input van de aannemers vindt Knook heel waardevol. “Welke detailleringen zijn belangrijk, hoe ga je met voegen om? Zij zijn de specialisten. Het is een continu proces. Het metselwerk moet er zo authentiek mogelijk uitzien. Je kunt variëren in kleuren, maar ook in diktes om zo reliëf in de gevel te creëren. En plakken kan op allerlei manieren: er kan gestapeld worden, in halfsteens verband, maar ook uitkragingen. Inmiddels zijn er dertig verschillende kleuren in steen en zijn er ook ecostrips toegevoegd aan het assortiment.”

De ontwerpvrijheid is gekaderd waardoor

grote voordelen aan deze manier van werken.

Martin Ouwehand: “Wij kunnen steigerloos

het voortraject om tot een VO te komen heel

werken, zijn productiever en hebben minder

belangrijk is. Ouwehand: “Mits de engineering

faalkosten. Ook zorgt dit voor een betere logis-

in een vroeg stadium bij de aannemer wordt

tiek op de bouwplaats en schone gevels. Maar

neergelegd, kan er met het Gevelklaar-systeem

vooral speelt het duurzaamheidsaspect mee.

goed aan de wensen van de klant worden vol-

Hiermee verlagen wij de CO -uitstoot op de

daan. Het is wel van belang om van binnen naar

bouwlocatie enorm.”

buiten te ontwerpen in plaats van buiten naar binnen. Hiermee maak je ook budgettair het ver-

Toegevoegde waarde

schil. Essentieel is daarbij ook dat de vloeren

Spaansen Bouwsystemen ontwikkelde het

‘kant en klaar’ worden gemaakt, met eventueel

Gevelklaar-systeem pas een paar jaar geleden.

ook de prefab-balkons in deze vloer en daarbij

“Wij wilden meer dan alleen prefabbetoncasco’s

just in time worden geleverd zodat de doorlooptijd in de planning goed in elkaar valt.”

Woningcorporatie Stek wilde innovatiemogelijkheden op de markt ontdekken. “Samen met de opdrachtgever, gemeente en architect hebben wij daarom in een vroeg stadium gekeken naar de mogelijkheden om met het Gevelklaar-systeem te bouwen en gekeken hoe we de gevel helemaal naar wens konden maken”, zegt Ouwehand. “Hiervoor zijn minimale concessies gedaan aan het ontwerp. Er staat nu een duurzaam gebouw met verschillende metselpatronen, rollagen, kleuren en gevelverfraaiingen. Het heeft een mooie authentieke uitstraling, net alsof het is gemetseld. Het sluit daarmee zeer goed aan op de bestaande wijk Hooghkamer in

Het gebouw van woningcorporatie Stek telt vijf bouwlagen en is in acht weken gebouwd

Voorhout.” Knook en Ouwehand geven elkaar de hand: “Prachtig werk.” En doorontwikkeling van Gevelklaar is alweer in zicht.

Dit artikel is gesponsord door Spaansen.

I N N O VAT I E - E D I T I E 2 0 2 3

64_COBS_1_SC_Spaansen.indd 64 65_CM_01_Column_Monique Donker_FINAL.indd 64

10-03-2023 15-03-2023 17:00 12:16

23 17:00

COLUMN

V

Z

ijn ze gek geworden in de Brainport Regio?

Daar waar andere

gemeenten (onder meer vanwege de hoge prijzen en toenemende complexiteit) hun verduurzamingsambities wat los lijken te laten, kiezen

65

V

INNOVATIE LUKT NIET ZONDER EEN GEZONDE DOSIS NAÏVITEIT.

gemeente Eindhoven en

De ruime meerderheid die niet gelooft in de ambitie, had toch de agenda vrijgemaakt om bij de sessie aanwezig te zijn. Zij waren er niet om te benadrukken dat het een zinloze ambitie is. Deze middag klonk er dan ook geen ‘ge-ja-maar’ en

Helmond een andere koers. Zij

geen ‘kan niet’. Er is niet met

hebben de ambitie om in 2030 klimaatneutrale steden

de vinger gewezen naar de ander. Eindhoven zet met

te zijn. Onlangs was ik in dit kader bij de doorbraak-

de ambitie een stip op de horizon die we al over zeven

sessie Wat als het ons lukt?’ Aan het begin van de

jaar bereiken. Met de lange doorlooptijd van gebieds-

sessie vroeg de moderator: ‘Wie denkt dat dit ons

ontwikkelingen en bouwprojecten betekent dit dat we

gaat lukken?’ Hij kwam al snel tot de conclusie dat

vandaag andere keuzes moeten maken. Het diverse

ongeveer 75 procent van alle aanwezigen denkt dat

gezelschap (bouwprofessionals, zorginstellingen, wo-

de ambitie niet haalbaar is. Oei, wat nu?

ningcorporaties, financiers, ambtenaren, buurtinitia-

Als drie kwart niet gelooft… Betekent dit

tieven, etc.) was nieuwsgierig om samen te ontdekken

ook dat maar liefst 25 procent van de aanwezigen

wat er nodig is om deze ambitie wel te laten slagen.

(net als ik) wél denkt dat het lukt om in 2030 een

En, zijn ze gek geworden? Nee, zeker niet,

klimaatneutrale stad te zijn. Daar word ik erg blij

als je het mij vraagt. Alleen door het stellen van

van. Ken je de innovatietheorie van Rogers? Hij stelt

torenhoge ambities dagen we elkaar uit om een extra

dat de doorsnede van een gemeenschap bestaat

stap te zetten. We hebben meer gezonde naïviteit

uit 2,5 procent innovators en 13,5 procent early

en lef nodig. Alleen zo winnen we de wedstrijd met

adaptors. De kunst van succesvolle innovatie is om

alle uitdagingen waar we voor staan. Mijn gedachte:

een innovatie voorbij deze groep Early Adaptors

stop met het toestaan dat we waarde zien als een

naar de Early Majority te krijgen. Tussen deze twee

businesscase die zich vertaalt naar harde euro’s op de

groepen zit een innovatiekloof en die moet worden

bankrekening. De waarde ligt namelijk in de toekomst.

overwonnen om tot succes en opschaling te komen.

Ga niet alleen het echte gesprek voeren met elkaar,

Met de 25 procent die wel gelooft in de ambitie zijn

maar ga doen. Durf je kwetsbaar op te stellen en durf

we over de kloof en hebben we draagvlak om samen

eerlijk te zeggen dat je niet alles weet. En stel je voor,

impact te maken!

wat als het wél lukt?

C O B O U W M AG A Z I N E

65_CM_01_Column_Monique Donker_FINAL.indd 65

15-03-2023 12:16

66

I N N O VAT I E - E D I T I E 2 0 2 3

66-71_CM_01_Reportage - Heatstore_FINAL.indd 66

15-03-2023 12:16

REPORTAGE

67

ONDIEPE BRONNEN, HOGE PIEKEN De exploderende energieprijzen maken geothermie interessanter dan ooit. Waarom niet het hele land aansluiten op een warmtenet gevoed uit diepe reservoirs? Dan heb je eeuwig ‘gratis’ CO -neutrale warmte. De praktijk is weerbarstiger, toch kan geothermie een sleutelrol spelen in de energietransitie. Ondiepe bronnen kunnen veel stedelijke gebieden voorzien van warmte, blijkt uit nieuw onderzoek.

Tekst Edo Beerda Foto ANP

O O

66-71_CM_01_Reportage - Heatstore_FINAL.indd 67

A A INE

15-03-2023 12:16

REPORTAGE

68

D

kunnen zijn voor de warmtepomp. “Zevenhonderd doubletten kosten ongeveer 15 miljard euro.

Waar práten we in ’s hemelsnaam over?”, lacht TNO-onderzoeker en hoogleraar Geothermie Jan-Diederik van Wees. “Nee, de kosten voor het aanboren van bronnen is niet meer het grootste probleem. De bottleneck zit ‘em vooral in de aanleg van de bijbehorende warmtenetten en de vergunningverlening. Dat kost nog te veel tijd en geld en is logistiek ingewikkeld.”

Zijn die hobbels eenmaal genomen, dan kan de aannemerij ook haar borst natmaken. De aanleg van duizenden kilometers warmtenet zou een megaoperatie vergen. Omdat warmtenetten op een relatief lage voedingstemperatuur (50-70°C) worden ontworpen is daarnaast een kosteneffectieve isolatie op industriële schaal nodig van miljoenen woningen.

Dat vermindert de energievraag en maakt inpassing van andere lagetemperatuurbronnen mogelijk.

Geothermiegolfje TNO is de afgelopen jaren een van de aanjagers ge-

De branchevereniging van geothermie rekende vijf

weest van het onderzoek naar geothermie. Logisch,

jaar geleden al voor dat met een flinke inspanning

vindt de kennisinstelling, want de helft van de Ne-

in 2030 zo’n 700.000 huizen op warmte uit de diepe

derlandse energievraag komt voort uit de vraag naar

ondergrond zouden kunnen draaien. Je zou er 175

warmte. Oplossen van de warmtevraag is cruciaal als

aardwarmtedoubletten voor moeten aanleggen,

we Nederland aardgasvrij willen maken. Met geo-

samen goed voor ongeveer 50 PJ aan warmte. De

thermie kan het zonder dat je het moet hebben van

miljardeninvestering die daarvoor nodig is, leek toen

weersafhankelijke pv-panelen en windmolens en van

nog een veel te grote hindernis. Nu het halve land

Russisch gas.

met dikke truien aan thuis zit en menig huishouden de

Maar we zijn nog lang niet zover. Nederland

energierekening met angst en beven afwacht, lijkt dat

heeft pas een luttele 31 aardwarmtedoubletten,

een koopje.

vrijwel allemaal in de glastuinbouw. Ze produceren

TNO had toen ook al een oplossing in het

samen zo’n 6,3 PJ warmte. Dat is het equivalent van

vizier die de kosten flink zou kunnen drukken: tijdelijk

175 miljoen kuub gas, oftewel het gasverbruik van

bufferen van opgepompt warm water in ondiepe reser-

175.000 huishoudens.

voirs. Warmteopslag maakt volcontinu produceren van

Er zitten nog eens 70 projecten in de pijplijn,

warm water mogelijk – dus óók in de zomer wanneer

dus er komt wel een klein geothermiegolfje aan. Niet

er weinig warm water wordt afgenomen. Daarmee

zo gek ook, want de doubletten kunnen de redding

komt het verre toekomstperspectief in beeld waarin

betekenen voor glastuinbouwers in tijden van extreem

geothermie ongeveer een kwart van de Nederlandse

hoge gasprijzen.

warmtevraag voorziet met 700 doubletten. Geothermie

Het betreft hier allemaal bronnen op een

zou ook een goedkoop, nagenoeg CO2-vrij alternatief

diepte van 2 tot 4 kilometer. Deze lagen zijn in Neder-

I N N O VAT I E - E D I T I E 2 0 2 3

66-71_CM_01_Reportage - Heatstore_FINAL.indd 68

15-03-2023 12:16

69

land uitzonderlijk goed bekend, want de olie- en gasindustrie heeft ze allemaal in kaart gebracht. Voordeel van deze diepe bronnen is de hoge temperatuur van zo’n 80°C. Nadeel zijn de hoge boorkosten.

Visualisatie Over de ondiepere lagen tussen 0,5 en 2 kilometer is veel minder bekend, terwijl die juist qua kosten interessant zijn. Het WarmingUP-programma onderzoekt wat de potentie hiervan is én bekijkt hoe je warmtenetten kunt opzetten en voeden vanuit ondiepe bronnen.

Het onderzoek is bijna afgerond en nu al is duidelijk dat het potentieel ervan veel groter is dan gedacht. “De impact van WarmingUP is heel erg groot”, vertelt Van Wees. “De onderzoeksresultaten tonen aan dat we grote stedelijke gebieden kunnen gaan ontsluiten met geothermie. Eerder dachten we

Foto openingspagina: De aanleg van een nieuw ondergronds warmtenet in Rotterdam. De enorme buis (1500 meter lang) wordt op de Wilhelminapier in de grond getrokken, onder Katendrecht door, naar de Brielselaan. ↓ Voordeel van diepe bronnen is de hoge temperatuur van zo’n 80°C. Nadeel zijn de hoge boorkosten.

een computervisualisatie bij. Die geeft een beeld van de potentie van geothermie: grote groene vlekken in dichtbevolkte gebieden in de Randstad, maar ook in de Flevopolder en grote delen van Brabant. “De vlekken tonen aardlagen, zogenoemde aquifers, waar het water goed doorheen kan stromen”, legt Peters uit. “Nadat je een put hebt geslagen pomp je warm water er aan de ene kant uit. Aan de andere kant pomp je het afgekoelde water terug, na gebruik bovengronds.”

Volcontinu produceren De temperaturen uit die ondiepe bronnen zijn tussen de 35 en 40°C. Dat is een prima voeding voor een warmtepomp. Meteen boren dus in al die gebieden?

Dat kan, hoewel er investeringsrisico’s blijven. Als je net niet helemaal goed zit met een boring kan een put een lager debiet halen dan gedacht. Ter vermindering

dat daar geen geschikte lagen waren.”

van dat risico is ook daar een onderzoek voor opge-

TNO-onderzoeker en projectmanager Lies

zet. De Seismische Campagne Aardwarmte Nederland

Peters van WarmingUP thema Geothermie haalt er

Foto: ANP

C O B O U W M AG A Z I N E

66-71_CM_01_Reportage - Heatstore_FINAL.indd 69

15-03-2023 12:16

66-71_CM_01_Reportage - Heatstore_FINAL.indd 70

15-03-2023 12:16

71

Actieplan versnelling geothermie Brancheorganisatie Geothermie Nederland heeft vorig jaar een actieplan Versnelling Geothermie gepresenteerd. Dat bevat handreikingen om de aanleg van bronnen en distributienetten voor aardwarmte op te voeren en een oproep tot oprichting van een Taskforce.

Het plan pleit voor stroomlijning en voorspelbaarder maken van het vergunningenproces. De geothermiesector wil daarnaast een stabieler investeringsklimaat en meer duidelijkheid over de subsidiebudgetten. Zonder duidelijkheid durft niemand de grote investeringen aan te gaan die nodig zijn voor aanleg van warmtenetten en aardwarmtebronnen.

Foto: ANP

Volgens Geothermie Nederland is een verviervoudiging (40-50 PJ) in 2030 mogelijk van de bijdrage van aardwarmte in de energievoorziening.

(SCAN) brengt met geluidsgolven in heel het land in kaart waar het zin heeft om te boren.

Het internationale Heatstore-project is een ander belangrijk, recent onderzoek. Als onderdeel daarvan is in Nederland grootschalige seizoensopslag van

een vaste prijs uit een buis. En als je in een slecht

heet water in ondiepere grondlagen gedemonstreerd.

geïsoleerd huis zit kan de temperatuur van water uit

Het maakt volcontinu produceren van geothermie-

geothermie te laag zijn om de boel warm te krijgen.

bronnen mogelijk. Dat kan nu niet, omdat de warmte-

TNO pleit daarom ook voor een industriële aanpak

vraag ‘s winters veel hoger is dan ’s zomers. Volgens

van woningisolatie. In de afgelopen jaren zijn op dat

berekeningen van TNO is warmteopslag cruciaal om

gebied aardige stappen gemaakt.

aan de seizoensfluctuatie in warmtevraag te kunnen voldoen met geothermische bronnen. Daarnaast kan

Spanningen

het de prijs van geothermische warmte met een kwart

Dan is er nog de angst voor aardbevingen door al dat

verlagen. Dergelijke buffers zijn ook bruikbaar voor

gewroet in de ondergrond. Is die terecht? “Tot nu toe

seizoensopslag van heet water uit andere bronnen.

zijn er geen voelbare bevingen geweest bij geothermieprojecten in Nederland en elders”, zegt Van Wees.

Met een fijnmazig netwerk van bronnen verspreid over het hele Nederlandse grondoppervlak

“Geothermie heeft een heel andere invloed op de

van 30.000 vierkante kilometer zijn de potentiële

spanningen in de ondergrond dan gaswinning, maar

vermogens enorm. “De winbare warmte in geschikte

theoretisch zijn aardschokjes niet 100 procent uit te

aardlagen is voldoende voor honderden jaren voor 5

sluiten. Goede monitoring is daarom belangrijk.”

Geen Groningse toestanden dus. Het échte

miljoen huishoudens”, rekent Van Wees voor. “Meer kan ook, maar als je het hele land erop aansluit zal de

probleem is wat hem betreft van praktische aard:

warmtebron sneller afkoelen” Dan moet je mogelijk

hoe krijg je voldoende warmtenetten aangelegd?

na honderd jaar op zoek naar iets nieuws, maar je

Is er geen snelle aanleg van duizenden kilometers

mag ervan uitgaan dat we dan wel weer iets anders hebben bedacht.

Geen Groningse toestanden Klinkt allemaal prachtig, maar toch zit in de praktijk nog niet iedereen te wachten op aansluiting op een warmtenet. Het idee van ‘gedwongen winkelnering’ stuit sommigen tegen de borst. Mensen die net geïnvesteerd hebben in zonnepanelen en een warmtepomp zitten niet te wachten op energie tegen

Tuinbouwbedrijven rond Luttelgeest zijn met Europees geld gestart met boren naar warm water op 2200 meter diepte om een groot deel van de kassen te verwarmen met groene duurzame energie.

buizenstelstel mogelijk, vergelijkbaar met de nationale operatie die Nederland in de jaren zestig opzette voor het uitrollen van het gasnet? “Ja, dat kan wel, maar boren van een bron kost drie tot vier jaar, inclusief voorbereidingen. Aanleg van en aansluiting op een warmtedistributienetwerk vergt nog eens een paar jaar”, zegt Van Wees. “Die snelheid opvoeren laten wij over aan de politiek en belangenorganisaties. Als wetenschappers kunnen wij alleen maar zeggen: de kansen zijn er.”

C O B O U W M AG A Z I N E

66-71_CM_01_Reportage - Heatstore_FINAL.indd 71

15-03-2023 12:16

BOUWBERICHTEN TOP 10

72

Opmerkelijke projecten

1. PARKEREN IN BIOTOOP

Cobouw Bouwberichten selecteert dagelijks actuele en kwalitatieve bouwinformatie. Op de projectenportal staan 400.000 projecten. Naast data over wie, wat, waar en wanneer gebouwd wordt, is hier ook taktische informatie beschikbaar. Op deze pagina enkele opvallende innovatieve projecten.

Een parkeergebouw ontworpen als een kleine biotoop: zo omschrijft ontwerpbureau wUrck de onlangs opgeleverde parkeergarage op de campus van de TU Delft. De gevel bestaat uit houten cassettes en lamellen. Het is gebouwd volgens het modulaire ModuPark-systeem, met prefab betonnen en stalen elemen-

Meer informatie over deze tien geselecteerde projecten? Ga naar bouwberichten.nl

ten. Ballast Nedam Park & Connect realiseerde het parkeergebouw met

Tekst Cobouw Bouwberichten

600 plaatsen.

1

5. INSTALLATIEARM KANTOOR

2 6

6. EIGEN HUIS BESTUREN

3 7

7. THEATER OP FUNDAMENTEN

Aanvankelijk had Deltawind het

SlimWonen, zo heet het huisbestu-

In Den Bosch verrijst op dit moment

idee een volledig installatievrij

ringssysteem dat Heijmans toepast

het nieuwe Theater aan de Parade.

kantoor in Oude-Tonge te bouwen,

in vijftien koopwoningen in Den

Na ruim veertig jaar trouwe dienst

maar dat bleek niet mogelijk. Het

Haag. Zo kunnen bewoners het

is het oude theater deels gesloopt.:

gebouw - met kasgevel - krijgt

huis besturen en monitoren: van

de kelder en de constructie van de

uiteindelijk een warmtepomp,

verlichting en zonwering tot bevei-

grote zaal zijn behouden gebleven.

PV-panelen en laadpalen. Het

liging. Het biedt op een laagdrem-

Ook andere oude materialen wor-

duurzame, grotendeels circulaire

pelige manier oplossingen op het

den hergebruikt. Voor het ontwerp

en dus installatiearme kantoor is

gebied van comfort, sfeer, gemak

heeft NOAHH zich laten inspireren

ontworpen door RO&AD Archi-

en veiligheid. Het Energiekwartier

door de eeuwenoude patronen in

tecten. Vis á Vis tekende voor de

bestaat uit De Verademing en de

de karakteristieke Bossche metsel-

buitenruimte.

Elektriciteitsfabriek.

werken.

I N N O VAT I E - E D I T I E 2 0 2 3

72-73_CM_01_Bouwbrichten Top10_FINAL.indd 72

15-03-2023 12:17

73

2. HOUT-HYBRIDE KANTOOR

3. CIRCULAIR OP LLOYDPIER

4. ROND WOONGEBOUW

In opdracht van DPG Media bouwt

Op de Rotterdamse Lloydpier is

Een natuurinclusief en rond

Besix aan Mediavaert, een groot

TBI-onderneming ERA Contour eind

woongebouw als verbindende

hout-hybride kantoorgebouw.

vorig jaar begonnen met de bouw

schakel tussen wonen en groen in

Het verrijst op Amstel Business

van SAWA, het allereerste circulaire

Eindhoven: dat is het door LEVS

Park Zuid in Amsterdam. Flexibi-

woongebouw van 50 meter hoog

ontworpen ROOT in een notendop.

liteit, gezond werken, innovatie

in Nederland. Het gebouw – dat

Door de ronde vorm kan volgens

en creativiteit vormen belangrijke

bestaat uit 109 woningen – krijgt

de architect met één krachtig

speerpunten in het door Team V

liefst 700 strekkende meter aan

gebaar een aantal kwaliteiten

Architecture ontworpen gebouw.

plantenbakken. SAWA bestaat voor

worden gerealiseerd: behoud van

Nooit eerder werd in Europa een

90 procent uit CLT (cross lamina-

oude bomen, brede woonkamers

hout-hybride- kantoor van deze

ted timber). Alleen al met de bouw

met panoramische balkons en

omvang gebouwd.

wordt 5000 ton CO2 opgeslagen.

terrassen.

4

8

5

9

8. BIO-BEESD

9. GASLOOS CENTRE

Het is bijna klaar, Utrecht I Logis-

Betaalbare, duurzame woningen

leukste naam van een bouwproject,

tics Centre in Maarssen, op een

voor starters in Olst: daar staat

dan zou Bio-Beesd een hele goede

zogenaamde ‘last mile’- locatie. Het

House2Start voor. DCK Vastgoed

kans maken om als winnaar uit de

is een hypermodern en gasloos dis-

is de initiatiefnemer. House2Start

bus te komen. Het is de naam van

tributiecentrum met kantoorruimten

heeft drie belangrijke uitgangs-

een nog te bouwen Brede School

en een Breeam Excellent-certifi-

punten: door compact te bouwen

in het Gelderse dorp, met plek voor

cering. Goodman is de opdracht-

minder materiaal gebruiken, door

twee basisscholen, kinderopvang

gever, Archicom heeft het ontwerp

collectieve tuinen kan er slimmer

en bibliotheek. De gemeente West

gemaakt. Bouwbedrijf Vrolijk is de

verkaveld worden en als industriali-

Betuwe, opdrachtgever van dit

aannemer. De kavel is optimaal be-

satie van het bouwproces met een

project, wil dat het een biobased

nut door het parkeerdek boven het

hoge mate van automatisering en

en natuurinclusief gebouw wordt.

laden en lossen te plaatsen.

robotisering.

Als er een prijs bestaat voor de

10. STARTEN IN OLST

10

C O B O U W M AG A Z I N E

72-73_CM_01_Bouwbrichten Top10_FINAL.indd 73

15-03-2023 12:17

SPONSORED CONTENT

74

ENERGIEPOSITIVITEIT HÉT ULTIEME DOEL VOOR BREMAN De Breman Installatiegroep heeft het motto ‘energiepositief’ hoog in het vaandel staan. Dat uit zich niet alleen in het adviseren en installeren van energiepositieve oplossingen, maar ook in het begeleiden van klanten gedurende de totale levenscyclus van producten, legt Manager Kenniscentrum energietransitie Mark Sprenkels uit. “Zo vergt een zuinige installatie misschien een grote investering, maar over de totale levenscyclus levert het altijd een besparing op.”

winst. De klant gaat er dan een volgende keer toch over nadenken.”

Levenscyclus Meer energie teruggeven dan je gebruikt, is dat wel haalbaar op dit moment? Sprenkels is stellig: “Technisch is het zeker haalbaar. De producten zijn er. Wij kunnen aan onze klanten installatieconcepten bieden die energiepositief zijn. Ze leveren dus meer energie aan het gebouw dan het nodig heeft. Dat is niet zo moeilijk, zowel in nieuwbouw als bestaande bouw. Maar het betekent voor de klant een extra investering, denk aan meer zonnepanelen. We adviseren over het investeringsniveau, maar geven ook aan wat de totale kosten van een concept zijn. Het kan best zijn dat een con-

S

cept aan de voorkant een grote investering prenkels legde eerder al uit dat energiepositief een belangrijke kernwaarde is die verankerd is in het DNA van Breman. De term spreekt aan,

maar hoe geef je die handen en voeten in de praktijk? Sprenkels geeft een voorbeeld: “Je kunt het aantal reisbewegingen van en naar de bouwplaats reduceren. Een oplossing daarvoor is bijvoorbeeld kiezen voor prefab. Wij hebben een aantal fabrieken waar we halffabricaten maken die daar al in elkaar worden gezet, zodat de spullen op dagproductie naar de bouw kunnen worden gebracht en kunnen worden geïnstalleerd. Zeker bij renovatie is er een continue

Materiaalgebruik Bij installatieproducten komt nog steeds veel kunststof kijken, maar daar wint het gebruik van gerecycled kunststof ook terrein, zegt Sprenkels. “Datzelfde geldt voor de metalen die we gebruiken; dat zijn omgesmolten metalen. Daarnaast streven we ernaar zo min mogelijk verpakkingsmaterialen te gebruiken.

Ook onze leveranciers beseffen steeds meer dat de energietransitie niet alleen gaat over energieverbruik, maar ook over materiaalgebruik.”

vraagt, maar over de hele levensduur gerekend juist een grote besparing oplevert.”

Dat gegeven kan een klant overtuigen dat verduurzaming zeker wat oplevert. “We kunnen de klant nooit dwingen, maar we kunnen wel inzicht geven in de kosten en baten. En het is altijd mogelijk om het in stappen te realiseren. We zien dat het steeds vaker in fases gebeurt bij projecten: eerst de schil van het gebouw aanpakken en dan overstappen op een andere energiebron. Wij helpen klanten dan met de vraag hoe ze die stappen makkelijker kunnen maken. Dat doen we bijvoorbeeld door trainingen en kennissessies aan te bieden.”

stroom van producten. We hebben daardoor

Advies

geen afval op de bouw; op de werkplaats pakken

Breman is volgens Sprenkels steeds meer naar de

we de producten al uit en monteren we voor

adviesrol opgeschoven. “We adviseerden al op

zover mogelijk.

operationeel niveau, dus over producten en diensten. Nu adviseren we ook over het proces; we

Recycling

denken vooraf al mee met de klant over

Met leveranciers maakt Breman

verduurzaming. Wij kiezen voor de totale

afspraken over de te gebruiken materi-

levenscyclus van de installatiecompo-

alen. “Wij dagen ze uit om zoveel

nent. We adviseren onze klant over de

mogelijk recyclebare producten te

beste productkeuze en installeren het

leveren of tenminste producten met

product. Na verloop van tijd vervangen

een lange levensduur. Wij willen pro-

we het product misschien en nemen het

ducten die tijdens de volledige levens-

beheer en onderhoud voor onze rekening.

duur goed blijven werken. In overleg

Aan het eind van de levensduur komen

met de klant kiezen we soms ook voor

we de boel vervolgens ook weer ophalen.

refurbished materialen. Dat groeit

Met dit levenscyclus-denken wil

vooral in de utiliteitsmarkt, denk aan

Breman zich onderscheiden in de

schakelkasten of kabelmateriaal. We

markt. “Wij vinden het belangrijk dat

zien het ook terug in het serviceonder-

producten worden geïnstalleerd op een

houd. Een onderdeel van een cv-ketel

manier die goed te onderhouden is.

kan vervangen worden, maar wordt

Bijvoorbeeld doordat de monteur er

dan gerepareerd en weer opgenomen in de stroom van vervangingsonderdelen.

Wij respecteren altijd de keuze van de klant, dus als die alleen nieuw materiaal wil, dan leveren wij dat. Hierover in

goed bij kan, in een zo ergonomisch

Breman adviseert klanten over productkeuze en installatie, maar kan ook het beheer en onderhoud verzorgen.

gesprek gaan met de klant is vaak al

mogelijke houding. Wij proberen er bij installatie al rekening mee te houden dat het product ooit vervangen moet worden. Zo kunnen we de volledige levenscyclus garanderen.”

Dit artikel is gesponsord door Breman.

I N N O VAT I E - E D I T I E 2 0 2 3

74_COBS_1_SC_Breman.indd 74_Sponsored Content.indd 74 74

14-03-2023 15-03-2023 17:27 12:17

Cobouw Magazine 01 2023  INNOVATIE

NR. 1

2023

NEW DELFT BLUE

Over duizenden tegels worden grote bladeren gemaakt met een ingenieus nervenpatroon

INNOVATIE WAAROM KIEZEN WE ALTIJD HET VEILIGE PAD?

“Kijk vanuit een ander perspectief naar het bouwproces en begin helemaal opnieuw” Pagina 37

VMN MEDIA

01-76_CM_01_Cover_FINAL.indd 168,1

VMN MEDIA

15-03-2023 12:29

WELLNESS

VOOR DE VOETEN

Lake District Knokke

Lake District: strakke lijnen, optimale lichtinval en diverse bouwvolumes. Het markante lijnenspel van dit luxe complex zorgt voor een uniek beeld in het Belgische Knokke. Bestaande uit drie gebouwen van verschillende groottes biedt het project ruimte aan 166 appartementen, een hotel- en 600m2 kantoorruimte. In het ontwerp werd rekening gehouden met diverse omgevingsfactoren en de ligging; het gebouw bevindt zich dichtbij strand en zee. In samenwerking met Ghelamco Group België, gevelbouwer Byldis en Reynaers Aluminium werd gekozen voor de combinatie van raam- en deursysteem MasterLine 8 en hefschuifsysteem MasterPatio. De minimalistische aanzichtbreedstes, grotere afmetingen en het design geven Lake District een luxe uitstraling.

Together for better www.reynaers.nl

01-76_CM_01_Cover_FINAL.indd 2,4

TERENCE XXG PRO BOA® BLACK MID ESD HI S3 ART. NR.: 768641 | MAAT: 39 T/M 48 DE ZOOL MET INFINERGY ® VAN BASF ZORGT VOOR EEN AANGENAAM DRAAGGEVOEL. NU VERKRIJGBAAR BIJ DE ELTEN-DEALER OF ONLINE VIA ELTEN-STORE.NL.

15-03-2023 12:29