ARBOJAARBOEK 2021 PREVENTIEGIDS VEILIG EN GEZOND WERKEN
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 1
4-3-2021 16:03:38
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 2
4-3-2021 16:03:38
Arbojaarboek 2021 Preventiegids veilig en gezond werken Redactie Peter Ladage, Veiligheidskundige Dirk Muis, Veiligheidskundige/arbeidshygiënist Mart van der Steeg, Veiligheidskundige/arbeidshygiënist
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 3
4-3-2021 16:03:38
Samenstellers en uitgever zijn zich volledig bewust van hun taak een zo betrouwbaar mogelijke uitgave te verzorgen. Niettemin kunnen zij geen enkele aansprakelijkheid aanvaarden voor (de gevolgen van) onvolkomenheden die eventueel in deze uitgave voorkomen. ISBN 9789 4621 5719 4 NUR 807 © 2021 Vakmedianet Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, in fotokopie of anderszins zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van art. 16h t/m 16m Auteurswet 1912 jo. Besluit van 27 november 2002, Stb. 575, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoeding te voldoen aan Stichting Reprorecht, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp. Correspondentie inzake overneming of reproductie richten aan: Vakmedianet, Postbus 448, 2400 AK Alphen aan den Rijn.
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 4
4-3-2021 16:03:38
Leeswijzer Leeswijzer
Dit Arbojaarboek bestaat uit vier delen: a. Organisatie en werknemers. b. Risico’s en belastende factoren. c. Werkplekken en -middelen. d. Informatie en communicatie. Vrijwel alle hoofdstukken zijn volgens een vast stramien ingedeeld. Zo beginnen de hoofdstukken met een inleiding op het onderwerp en eindigen ze met een overzicht van relevante wetgeving en verwijzingen naar literatuur en internet.
De kern van ongeveer de helft van de hoofdstukken bestaat uit de volgende driedeling: risico’s; risico-inventarisatie en -evaluatie; maatregelen. De kern van de meeste overige hoofdstukken bestaat uit de volgende driedeling: belang voor de praktijk; middelen; organisatie. A. Organisatie en werknemers Het eerste deel van dit boek omvat een aantal algemene hoofdstukken over de organisatie van een bedrijf en haar werknemers. Hierin komen managementsystemen (zorgsystemen) en het onderwerp risico-inventarisatie en -evaluatie aan de orde. Daarnaast komen aan de orde: medezeggenschap, werk- en rusttijden, en bedrijfshulpverlening. B. Risico’s en belastende factoren In het tweede deel volgen hoofdstukken die elk een specifiek risicotype of een specifieke belasting behandelen. Ieder hoofdstuk vormt een afgerond geheel en biedt een beknopt, maar compleet overzicht van de basiskennis over het betreffende onderwerp. Naast hoofdstukken over gevaarlijke stoffen en biologische factoren, zijn hoofdstukken opgenomen over verschillende fysische factoren zoals geluid, trillingen, klimaat en straling. Aparte hoofdstukken schenken aandacht aan fysieke belasting en psychische belasting. C. Werkplekken en -middelen Het derde deel van dit jaarboek gaat over werkplekken en werkmiddelen. Naast een algemeen hoofdstuk over bedrijfsruimten krijgen kantoren en de bouw aandacht. Bovendien komen elektriciteit, arbeidsmiddelen en persoonlijke beschermingsmiddelen in aparte hoofdstukken aan de orde. D. Informatie en communicatie In het vierde deel volgen enkele hoofdstukken over informatie en communicatie met daarin Risicocommunicatie en werknemersgedrag en Duurzaamheid.
V
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 5
4-3-2021 16:03:39
VI
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 6
4-3-2021 16:03:39
Auteurs Auteurs
M.D. van Alphen (Hoofdstuk 28) Industrial Hygiene Specialist, Dow Benelux BV Dr. W.J.T. van Alphen (Hoofdstuk 15) Veiligheidskundige, arbeidshygiënist, microbioloog/chemicus Zzp’er en deeltijd verbonden aan de stichting Post Hoger Onderwijs Veiligheidskunde (PHOV) Dr. C. Baaijens (Hoofdstuk 7) Manager Research, Déhora Consultancy Group Ir. T. Beuker (Hoofdstuk 19) Adviseur bij BBA Binnenmilieu Mr. A.H.M. Boere (Hoofdstuk 4) Coördinerend wetgevingsjurist bij Ministerie SZW, tevens plaatsvervangend hoofd van de afdeling Wetgeving Drs. Ing. S. Bruinsma (Hoofdstuk 27) HSSE manager bij OBA Bulk Terminal Amsterdam Ir. D.W. van der Drift (Hoofdstuk 1 en 2) Arbeids- en organisatiedeskundige bij Zorg van de Zaak H. van Elsäcker-Degenaar (Hoofdstuk 21) Docent en consultant stralingsbescherming, NRG Consultancy & Services Ing. R. van der Heide (Hoofdstuk 43) Hogere veiligheidskundige, docent en PBM-expert, Copla Opleiding & Training W. Heijboer (Hoofdstuk 44) Blomsma Signs & Safety R. Kaasschieter (Hoofdstuk 16) Bedrijfsfysiotherapeut/Ergonoom bij Arbo Advies Kaasschieter Drs. D. de Knecht (Hoofdstuk 46) Safety & human factors consultant bij Intergo I. van ’t Leven (Hoofdstuk 26) Adviseur arbeidsomstandigheden in laboratoria, Microbioloog en Toxicoloog, Iris Advies te Arnhem Drs. M.C.A.M. van Limpt (Hoofdstuk 22) Senior A&O-deskundige/psycholoog NIP bij Habilis mens en organisatie E. Marinus (Hoofdstuk 17 en 18) Arbeidshygiënist, zelfstandig adviseur en docent, en docent PHOV en SGOB Ir. S.H.S. van der Meulen (Hoofdstuk 24 en 25) Arbeidshygiënist RAH bij Well-being Services, IBM Nederland B.V. D. Muis (Hoofdstuk 5 en 31) Veiligheidskundige/arbeidshygiënist H. Pleij (Hoofdstuk 9 t/m 14) Senior adviseur, Hoger Veiligheidskundige, Arbeidshygiënist bij Arbo Support Dr. E. van Rongen (Hoofdstuk 20) Stralingsdeskundige en wetenschappelijk secretaris bij de Gezondheidsraad
VII
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 7
4-3-2021 16:03:39
Ing. J.N. Schouten (Hoofdstuk 29, 30, 36 t/m 42) Manager Kenniscentrum van Aboma bv Ing. R. Simonis (Hoofdstuk 23) Hoger veiligheidskundige en arbeidshygiënist bij Effect Veiligheid bv E.B.M.J. Snelder (Hoofdstuk 32 t/m 34) Bouwkundig veiligheidskundige Ing. M. van der Steeg (Hoofdstuk 44) Veiligheidskundige/arbeidshygiënist HRM, arbo en milieu, Vrije Universiteit Amsterdam F.P. Wieringa (Hoofdstuk 20) Medical Technologist, PhD D. van Wieringen (Hoofdstuk 35) Gecertificeerd Hoger Veiligheidskundige bij Tauw bv Drs. ing. A. Zanders (Hoofdstuk 8) Directeur en adviseur crisisbeheersing, Zanders Consulting & Training B.V. K. Zonneveld (Hoofdstuk 6) OR-opleider/adviseur, Koen Zonneveld Advies
VIII
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 8
4-3-2021 16:03:39
Inhoudsopgave Leeswijzer V Auteurs VII A ORGANISATIE EN WERKNEMERS
1
1
Arbobeleid 1.1 Inleiding arbobeleid 1.2 Passend arbobeleid 1.3 Onderdelen arbobeleid 1.4 Overige thema’s arbobeleid 1.5 Rol ondernemingsraad bij arbobeleid 1.6 Verwijzingen arbobeleid
1 1 1 1 3 6 6
2
Arbodeskundige ondersteuning 2.1 Inleiding arbodeskundige ondersteuning 2.2 In- of externe arbodeskundige ondersteuning 2.3 Scenario’s deskundige ondersteuning 2.4 Preventie en bescherming arbodeskundige ondersteuning 2.5 Taken bij arbodeskundige ondersteuning 2.6 Taakverdeling arbodeskundige ondersteuning 2.7 Keurmerk arbodienst arbodeskundige ondersteuning 2.8 Selecteren arbodienst arbodeskundige ondersteuning 2.9 Afspraken arbodienst arbodeskundige ondersteuning 2.10 Jaarplan, evaluatie en afspraken arbodeskundige ondersteuning 2.11 Europees aanbesteden arbodeskundige ondersteuning 2.12 Rol ondernemingsraad arbodeskundige ondersteuning 2.13 Verwijzingen arbodeskundige ondersteuning
8 8 9 9 10 11 12 12 13 14 17 18 20 20
3
Veiligheid- en gezondheidsmanagement 3.1 Inleiding veiligheid- en gezondheidsmanagement 3.2 Plaats binnen het brede scala van managementsystemen 3.3 Invoering en ontwikkeling 3.4 Omgeving van de organisatie 3.5 Leiderschap 3.6 Planning 3.7 Ondersteuning 3.8 Uitvoering 3.9 Evaluatie van de prestaties 3.10 Verbetering 3.11 Praktische richtlijnen, methoden en hulpmiddelen 3.12 Verwijzingen
21 21 23 24 29 31 33 36 39 42 43 44 48
4
Wetgeving en normering 4.1 Arbeidsomstandighedenwet, inleiding 4.2 Arbobesluit, -regeling en -beleidregels 4.3 Arbocatalogi: vastleggen middelvoorschriften 4.4 Europese regelgeving 4.5 Betekenis praktijknormen 4.6 Handhaving en werkwijze van de Inspectie SZW 4.7 Civielrechtelijke aansprakelijkheid
50 50 64 67 71 75 77 85
5
Risico-inventarisatie en -evaluatie 5.1 Inleiding, doel en aanpak risico-inventarisatie en -evaluatie
91 91
IX
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 9
4-3-2021 16:03:39
5.2 5.3 5.4 5.5 5.6 5.7 5.8 5.9
Wettelijk kader Belang van de RI&E RI&E-instrumenten Uitvoering RI&E Toetsing RI&E Dynamische RI&E Specifieke en verdiepende RI&E’s RI&E en literatuurverwijzingen
92 95 95 98 108 110 111 112
6
Arbo en medezeggenschap 6.1 Inleiding arbo en medezeggenschap 6.2 Medezeggenschap en arbo 6.3 Rechten en bevoegdheden medezeggenschap 6.4 Van wet naar praktijk 6.5 Verwijzingen medezeggenschap
113 113 114 118 123 127
7
Werk- en rusttijden 7.1 Inleiding werk- en rusttijden 7.2 Afwijkende werktijden 7.3 Risico’s van afwijkende werktijden 7.4 Maatregelen bij afwijkende werktijden 7.5 Wetgeving werk- en rusttijden 7.6 Het Nieuwe Werken 7.7 Verwijzingen werk- en rusttijden
128 128 129 132 139 146 151 153
8
Bedrijfshulpverlening 8.1 Inleiding 8.2 Verplichtingen en wetgeving 8.3 Opzet van de BHV-organisatie 8.4 Maatgeving van de bedrijfshulpverlening 8.5 Organisatie 8.6 Plannen en procedures voor bedrijfshulpverlening 8.7 BHV-plan versus bedrijfsnoodplan 8.8 Ontruimingsplan 8.9 Hulpmiddelen 8.10 Competenties van bedrijfshulpverleners 8.11 BHV-opleidingen 8.12 BHV trainen 8.13 BHV-oefeningen 8.14 De bedrijfshulpverleningsorganisatie 8.15 Kenmerken van de BHV-organisatie 8.16 De BHV-organisatie in normale omstandigheden 8.17 Een praktische BHV-organisatie 8.18 Elk bedrijf zijn eigen organisatie 8.19 De bedrijfsbrandweer 8.20 De praktische BHV-activiteiten 8.21 Samenwerking externe hulpverleners 8.22 Verwijzing bedrijfshulpverlening
155 155 155 156 156 156 156 157 157 157 157 158 158 159 159 160 160 161 161 162 162 164 164
B RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
165
9
Gevaarlijke stoffen 9.1 Inleiding gevaarlijke stoffen 9.2 Risico’s gevaarlijke stoffen 9.3 Normen en richtlijnen gevaarlijke stoffen 9.4 Maatregelen gevaarlijke stoffen 9.5 Verwijzingen gevaarlijke stoffen
165 165 165 168 172 173
10
Blootstelling aan gevaarlijke stoffen 10.1 Inleiding blootstelling aan gevaarlijke stoffen 10.2 Risico’s blootstelling aan gevaarlijke stoffen 10.3 Normen en richtlijnen blootstelling aan gevaarlijke stoffen
174 174 175 176
X
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 10
4-3-2021 16:03:39
10.4 10.5
Maatregelen blootstelling aan gevaarlijke stoffen Verwijzingen blootstelling aan gevaarlijke stoffen
178 182
11
Opslag van gevaarlijke stoffen 11.1 Inleiding opslag van gevaarlijke stoffen 11.2 Risico’s opslag van gevaarlijke stoffen 11.3 Normen en richtlijnen opslag van gevaarlijke stoffen 11.4 Maatregelen opslag van gevaarlijke stoffen 11.5 Verwijzingen opslag van gevaarlijke stoffen
184 184 184 184 185 188
12
Stof 12.1 Inleiding stof 12.2 Risico’s stof 12.3 Normen en richtlijnen stof 12.4 Maatregelen stof 12.5 Verwijzingen stof
190 190 190 190 191 192
13
Vezels en asbest 13.1 Inleiding vezels en asbest 13.2 Risico’s vezels en asbest 13.3 Normen en richtlijnen vezels en asbest 13.4 Maatregelen vezels en asbest 13.5 Verwijzingen vezels en asbest
193 193 193 194 195 197
14
Bijzondere stoffen 14.1 Bestrijdingsmiddelen 14.2 Cryogene vloeistoffen 14.3 Kunststoffen 14.4 Kwik 14.5 Lood 14.6 Metaalbewerkingsvloeistoffen 14.7 Nanomaterialen 14.8 Oplosmiddelen 14.9 Chroom VI
198 198 200 202 203 204 206 209 211 214
15
Biologische agentia 15.1 Inleiding biologische agentia 15.2 Biologische agentia 15.3 Risico's biologische agentia 15.4 Risico-inventarisatie en -evaluatie biologische agentia 15.5 Maatregelen biologische agentia 15.6 Normen en richtlijnen biologische agentia 15.7 Verwijzingen biologische agentia 15.8 Voorbeeld van een draaiboek bij pandemieën
216 216 216 217 222 224 229 235 237
16
Fysieke belasting 16.1 Inleiding fysieke belasting 16.2 Potentiële gezondheidseffecten fysieke belasting 16.3 Wetgeving fysieke belasting 16.4 Risico-inventarisatie en -evaluatie fysieke belasting 16.5 Risicobeheersing fysieke belasting 16.6 Verwijzingen fysieke belasting
242 242 242 244 245 265 269
17
Geluid 17.1 Inleiding geluid 17.2 Risico’s geluid 17.3 Normen en richtlijnen geluid 17.4 Maatregelen geluid 17.5 Verwijzingen geluid
271 271 271 272 274 277
18
Trillingen 18.1 Inleiding trillingen
278 278
XI
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 11
4-3-2021 16:03:39
18.2 18.3 18.4 18.5
Risico’s trillingen Normen en richtlijnen trillingen Maatregelen trillingen Verwijzingen trillingen
278 278 280 281
19
Binnenklimaat 19.1 Binnenklimaat inleiding 19.2 Thermisch binnenklimaat – Inleiding 19.3 Thermisch binnenklimaat – Normen en Richtlijnen 19.4 Thermisch binnenklimaat – Maatregelen 19.5 Binnenluchtkwaliteit – Inleiding 19.6 Binnenluchtkwaliteit – Normen en richtlijnen 19.7 Binnenluchtkwaliteit - Maatregelen 19.8 Verwijzingen Binnenklimaat
282 282 282 285 291 293 294 296 298
20
Niet-ioniserende straling 20.1 Inleiding niet-ioniserende straling 20.2 Niet-ioniserende straling: biologische en gezondheidseffecten 20.3 Normen en richtlijnen niet-ioniserende straling 20.4 Maatregelen niet-ioniserende straling 20.5 Verwijzingen niet-ioniserende straling
299 299 300 303 303 305
21
Ioniserende straling 21.1 Inleiding ioniserende straling 21.2 Risico’s ioniserende straling 21.3 Normen en richtlijnen ioniserende straling 21.4 Maatregelen ioniserende straling 21.5 Verwijzingen ioniserende straling
308 308 311 312 316 319
22
Psychosociale arbeidsbelasting 22.1 Inleiding psychosociale arbeidsbelasting 22.2 Risico's psychosociale arbeidsbelasting 22.3 Risico-inventarisatie en -evaluatie psychosociale arbeidsbelasting 22.4 Maatregelen psychosociale arbeidsbelasting 22.5 Verwijzingen psychosociale arbeidsbelasting
320 320 320 324 325 328
C WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
331
23
Werkruimten en werkplekken 23.1 Inleiding werkruimten en werkplekken 23.2 Risico’s werkruimten en werkplekken 23.3 Normen en richtlijnen werkruimten en werkplekken 23.4 Maatregelen werkruimten en werkplekken 23.5 Verwijzingen werkruimten en werkplekken
331 331 331 332 332 341
24
Administratieve werkplekken 24.1 Inleiding administratieve werkplekken 24.2 Risico’s administratieve werkplekken 24.3 Normen en richtlijnen administratieve werkplekken 24.4 Maatregelen administratieve werkplekken 24.5 Verwijzingen administratieve werkplekken
342 342 343 345 346 350
25
Baliewerkplekken 25.1 Inleiding baliewerkplekken 25.2 Risico’s baliewerkplekken 25.3 Normen en richtlijnen baliewerkplekken 25.4 Maatregelen baliewerkplekken 25.5 Verwijzingen baliewerkplekken
351 351 351 352 352 353
26
Laboratoria 26.1 Inleiding laboratoria 26.2 Risico’s laboratoria
354 354 354
XII
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 12
4-3-2021 16:03:39
26.3 26.4 26.5
Normen en richtlijnen laboratoria Maatregelen laboratoria Verwijzingen laboratoria
357 361 365
27
Werkplekken in de infratechniek 27.1 Inleiding werkplekken in de infratechniek 27.2 Risico’s werkplekken in de infratechniek 27.3 Normen en richtlijnen werkplekken in de infratechniek 27.4 Maatregelen werkplekken in de infratechniek 27.5 Verwijzingen werkplekken in de infratechniek
366 366 366 368 370 371
28
Werkplekken in de chemische en de procesindustrie 28.1 Inleiding werkplekken in de chemische en de procesindustrie 28.2 Risico’s werkplekken in de chemische en de procesindustrie 28.3 Normen en richtlijnen werkplekken in de chemische en de procesindustrie 28.4 Maatregelen werkplekken in de chemische en de procesindustrie 28.5 Verwijzingen werkplekken in de chemische en de procesindustrie
372 372 372 374 375 377
29
Besloten ruimten 29.1 Inleiding besloten ruimten 29.2 Risico’s besloten ruimten 29.3 Normen en richtlijnen besloten ruimten 29.4 Maatregelen besloten ruimten 29.5 Persoonlijke beschermingsmiddelen besloten ruimten 29.6 Verwijzingen besloten ruimten
378 378 378 379 379 382 382
30
Intern transport en opslag 30.1 Inleiding intern transport en opslag 30.2 Risico’s intern transport en opslag 30.3 Normen en richtlijnen intern transport en opslag 30.4 Maatregelen intern transport en opslag 30.5 Verwijzingen intern transport en opslag
383 383 383 383 384 384
31
Werken aan elektrische installaties 31.1 Inleiding werken aan elektrische installaties 31.2 Risico’s werken aan elektrische installaties 31.3 Normen en richtlijnen werken aan elektrische installaties 31.4 Maatregelen werken aan elektrische installaties 31.5 Verwijzingen werken aan elektrische installaties
386 386 386 388 389 396
32
Bouwprocessen 32.1 Inleiding bouwprocessen 32.2 Risico’s bouwprocessen 32.3 Normen en richtlijnen bouwprocessen 32.4 Maatregelen bouwprocessen 32.5 Verwijzingen bouwprocessen
397 397 397 397 398 399
33
Putten en sleuven 33.1 Inleiding putten en sleuven 33.2 Risico's putten en sleuven 33.3 Normen en richtlijnen putten en sleuven 33.4 Maatregelen putten en sleuven 33.5 Verwijzingen putten en sleuven
400 400 400 400 401 402
34
Werkplekken met een verhoogd valrisico 34.1 Inleiding werkplekken met een verhoogd valrisico 34.2 Risico's werkplekken met een verhoogd valrisico 34.3 Normen en richtlijnen werkplekken met een verhoogd valrisico 34.4 Maatregelen werkplekken met een verhoogd valrisico 34.5 Verwijzingen werkplekken met een verhoogd valrisico
403 403 403 403 406 407
XIII
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 13
4-3-2021 16:03:39
35
Werken in en met verontreinigde bodem 35.1 Inleiding werken in en met verontreinigde bodem 35.2 Risico’s werken in en met verontreinigde bodem 35.3 Normen en richtlijnen werken in en met verontreinigde bodem 35.4 Maatregelen werken in en met verontreinigde bodem 35.5 Verwijzingen werken in en met verontreinigde bodem
408 408 408 409 411 413
36
Keuren van arbeidsmiddelen 36.1 Inleiding 36.2 Productrichtlijnen 36.3 Risico-inventarisatie en -evaluatie voor arbeidsmiddelen 36.4 Maatregelen en wetgeving 36.5 Gebruik van arbeidsmiddelen in de praktijk 36.6 Deskundigheidseisen keurmeester
414 414 414 418 419 419 420
37
Steigers en klimmateriaal 37.1 Inleiding 37.2 Stalen steigers 37.3 Rolsteigers 37.4 Staande ladders 37.5 Hangladders 37.6 Kooiladders
424 424 424 428 431 433 434
38
Hijs- en hefwerktuigen 38.1 Hijskranen 38.2 Werkbakken in hijskranen 38.3 Rijden met last in de kraan 38.4 Werken in de buurt van sterkstroomleidingen 38.5 Autolaadkranen 38.6 Hangsteigers 38.7 Verreikers 38.8 Vorkheftrucks en andere transportwerktuigen 38.9 Bouwliften voor goederen 38.10 Personenliften 38.11 Hoogwerkers 38.12 Hefbruggen
436 436 440 443 444 446 447 449 451 453 456 458 460
39
Gereedschappen 39.1 Inleiding 39.2 Schiethamers 39.3 Elektrisch handgereedschap 39.4 Pneumatisch handgereedschap 39.5 Vaste slijpmachines 39.6 Handslijpmachines 39.7 Motorkettingzagen 39.8 Hijsgereedschap
462 462 462 464 466 467 468 471 473
40
Apparatuur onder druk 40.1 Inleiding 40.2 Gasflessen met propaan of butaan, en LPG-tanks 40.3 Afpersen van systemen 40.4 Leidingdichtvriesapparatuur 40.5 Reinigen met vloeistof onder hoge druk 40.6 Gritstralen 40.7 Droogijsstralen
480 480 480 482 483 484 487 489
41
Lasapparatuur 41.1 Inleiding 41.2 Elektrisch lassen en snijden 41.3 Autogeen lassen en snijden
491 491 491 497
XIV
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 14
4-3-2021 16:03:39
42
Specifieke machines 42.1 Inleiding 42.2 Houtbewerkingsmachines 42.3 Metaalbewerkingsmachines 42.4 Garagewerktuigen
501 501 501 506 510
43
Persoonlijke beschermingsmiddelen 43.1 Inleiding 43.2 PBM’s fabriceren en aanbieden 43.3 Keuze en gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen 43.4 Hoofdbescherming 43.5 Oog- en gelaatbescherming 43.6 Gehoorbescherming 43.7 Ademhalingsbescherming 43.8 Hand- en armbescherming 43.9 Been- en voetbescherming 43.10 Beschermende kleding 43.11 Valbescherming 43.12 Verwijzingen
514 514 514 518 520 522 525 527 531 540 542 545 548
44
Veiligheids- en gezondheidssignalering 44.1 Inleiding veiligheids- en gezondheidssignalering 44.2 Veiligheids- en gezondheidssignalering en gevaren 44.3 Wetgeving, normen en richtlijnen veiligheids- en gezondheidssignalering 44.4 Maatregelen veiligheids- en gezondheidssignalering 44.5 Verwijzingen veiligheids- en gezondheidssignalering
549 549 549 549 561 571
D INFORMATIE EN COMMUNICATIE
573
45
Risicocommunicatie en werknemersgedrag 45.1 Inleiding risicocommunicatie en werknemersgedrag 45.2 Belang van aandacht voor risicocommunicatie en werknemersgedrag 45.3 Risicocommunicatie: een interactief proces 45.4 Risicocommunicatie in de praktijk 45.5 Communicatiemiddelen 45.6 Organisatie risicocommunicatie en werknemersgedrag 45.7 Wetgeving inzake risicocommunicatie en werknemersgedrag 45.8 Tips voor arboprofessionals 45.9 Verwijzingen risicocommunicatie en werknemersgedrag
573 573 573 574 579 581 584 588 591 592
46
Duurzaamheid 46.1 Inleiding duurzaamheid 46.2 Belang van duurzaamheid 46.3 Verwante thema’s duurzaamheid 46.4 Organisatie duurzaamheid 46.5 Middelen duurzaamheid 46.6 Verwijzingen duurzaamheid
593 593 594 596 597 600 602
Register 603
XV
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 15
4-3-2021 16:03:39
Hoofdstuk 1 Arbobeleid
A A
1 1
ORGANISATIE EN WERKNEMERS
Arbobeleid
1.1 1.1
ORGANISATIE EN WERKNEMERS Arbobeleid
Inleiding arbobeleid Inleiding arbobeleid
Dit hoofdstuk gaat in op de wijze waarop een bedrijf of organisatie de zorg voor optimale arbeidsomstandigheden kan vormgeven. Goede arbeidsomstandigheden zijn om meerdere redenen van belang voor een bedrijf of organisatie. Enerzijds is er de werkgeversverantwoordelijkheid die voortvloeit uit de arbeidsomstandighedenwetgeving (artikel 3 van de Arbowet verplicht werkgevers zorg te dragen voor ‘de veiligheid en gezondheid van werknemers inzake alle met de arbeid verbonden aspecten’). Daarnaast is het ook voor de productiviteit en continuïteit van een bedrijf of organisatie van belang om een aantrekkelijke werkgever te zijn en te blijven.
1.2 1.2
Passend arbobeleid Passend arbobeleid
Hoe een bedrijf of organisatie de zorg voor goede arbeidsomstandigheden wil vormgeven, hangt af van de situatie en de ambities van de organisatie. Wat zijn de belangrijkste motieven om aandacht te besteden aan de arbeidsomstandigheden? Brengen de werkzaamheden grote risico’s voor de werknemers met zich mee, waardoor het arbobeleid veel prioriteit heeft? Wil men aan de wettelijke verplichtingen voldoen, maar daarvoor zo min mogelijk inspanningen verrichten? Is er sprake van hoog ziekteverzuim en WIA-intrede, waardoor het uit financieel oogpunt en uit productiviteitsoverwegingen van belang is om veel te investeren in het arbobeleid? Heeft het bedrijf moeite met het vinden en behouden van voldoende personeel en is het daarom van belang om een aantrekkelijke werkgever te zijn? Welke afspraken zijn gemaakt in de branche? Dergelijke vragen zijn van belang om te bepalen hoeveel noodzaak er is en (als het goed is) hoeveel prioriteit het arbobeleid in het bedrijf krijgt.
1.3 1.3
Onderdelen arbobeleid Onderdelen arbobeleid
Deze paragraaf licht de belangrijkste onderdelen van het arbobeleid nader toe. Risico-inventarisatie en evaluatie De risico-inventarisatie en evaluatie (RI&E) is de basis van het arbobeleid. Het hebben van een actuele RI&E met een plan van aanpak is een verplichting vanuit de Arbowet (artikel 5). Het inventariseren van de risico’s heeft in de eerste plaats als doel om na te gaan wat er zoal mis kan gaan tijdens het werk en tot welke negatieve effecten dat kan leiden. Dat kan door de risico’s op de werkplek na te lopen (bijvoorbeeld met checklists, branche-informatie, arbocatalogi, door middel van rondgangen en/of interviews met medewerkers en sleutelfiguren). Vervolgens wordt de ernst van de risico’s beoordeeld, inclusief het effect dat zich daarbij kan voordoen. Ook het (opnieuw) beoordelen van de reeds getroffen verbetermaatregelen op hun effectiviteit, is onderdeel van de RI&E. Een werkgever moet geregeld het beleid toetsen op effectiviteit en het beleid zo nodig aanpassen. Op basis van de knelpunten die voortkomen uit de RI&E moet de werkgever een plan van aanpak opstellen: welke aanvullende maatregelen wil de werkgever treffen om de knelpunten te beheersen? Een organisatie kan de RI&E laten uitvoeren door een externe kerndeskundige of het voert de RI&E zelf uit. Dan is er wel de verplichting om deze te laten toetsen door een kerndeskundige.
1
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 1
4-3-2021 16:03:39
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
Het plan van aanpak dient sowieso te worden getoetst door een kerndeskundige. Deze verplichte toetsing vervalt voor kleine werkgevers (<40 uur per week personeel in dienst). Ook als er maximaal 25 werknemers in dienst zijn en de werkgever gebruikt een erkend branche RI&E-instrument, vervalt de verplichte toetsing (zie voor uitgebreide informatie over de RI&E hoofdstuk 5). Verzuimbegeleiding Het organiseren van goede begeleiding en re-integratie van uitgevallen (verzuimende) werknemers is een ander onderdeel van het arbobeleid. In het verzuimbeleid legt de werkgever vast: De visie van de werkgever ten aanzien van verzuim en inzetbaarheid. De procedures die gelden als een werknemer als gevolg van ziekte uitvalt. De middelen die betrokkenen kunnen benutten om uitgevallen medewerkers te begeleiden en hen weer te re-integreren. De rolverdeling bij verzuimbegeleiding en re-integratie: wie heeft welke taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden? Hoe men samenwerkt met externe deskundigen (zoals de bedrijfsarts). Bij verzuimbegeleiding is samenwerking met een bedrijfsarts (zelfstandig gevestigd of via een arbodienst) noodzakelijk en vloeit voort uit de Arbowet, het Arbeidsomstandighedenbesluit (artikel 2.9) en de Wet verbetering poortwachter. Deze externe deskundige bijstand wordt nader toegelicht in hoofdstuk 2. Bedrijfshulpverlening Voor elk bedrijf of organisatie is het van belang voorbereid te zijn op incidenten en calamiteiten. Elk bedrijf of organisatie kan met een ongeval, brand of andere noodsituatie worden geconfronteerd, bedrijfshulpverlening helpt dan om snel in te grijpen en letsel, leed en schade te voorkomen of te beperken. De Arbowet schrijft voor dat een werkgever adequate bedrijfshulpverlening moet organiseren (artikel 3) en waar deze tenminste op gericht moet zijn (artikel 15): Het verlenen van eerste hulp bij ongevallen. Het beperken en bestrijden van brand en beperken van de gevolgen van ongevallen. Het in noodsituaties alarmeren en evacueren van alle werknemers en andere personen in het bedrijf of de organisatie. De basis voor de bedrijfshulpverleningsorganisatie vormt de RI&E. Bedrijfshulpverlening richt zich op de restrisico’s die er zijn nadat zo veel mogelijk risico’s zijn weggenomen. Bij de organisatie van de bedrijfshulpverlening zijn van belang: Plannen en procedures. Een soort handleiding voor de tijdens een noodsituatie uit te voeren taken. Dit wordt ook wel een bedrijfsnoodplan of BHV-plan genoemd. Het ontruimingsplan maakt daar onderdeel van uit. Bedrijfshulpverleners. In de BHV-organisatie wordt bepaald hoeveel bedrijfshulpverleners er nodig zijn, welke taken zij moeten uitvoeren en welke competenties zij daarvoor moeten hebben. Ook is van belang hoe de organisatie borgt dat de BHV-ers hun competenties op peil houden (door middel van BHV-opleidingen en herhalingsopleidingen). BHV-oefeningen. Het periodiek oefenen van de afgesproken procedures, door middel van BHV-oefeningen is een belangrijk onderdeel om te testen of iedereen (BHV-ers en alle andere werknemers) nog bekend is met de procedures en of de procedures nog effectief zijn in de praktijk. De oefeningen hebben dus een tweedelig doel: testen of de procedures nog passend zijn en zorgen dat iedereen weer weet wat er van hem/haar wordt verwacht bij een calamiteit (zie voor nadere informatie over BHV hoofdstuk 8). Voorlichting In het arbobeleid wordt ook vastgelegd hoe de werkgever de medewerkers voorlicht over de risico’s voor de veiligheid, gezondheid en welzijn die de medewerkers lopen bij de uitvoering van het werk. Daarbij hoort ook het voorlichten over de maatregelen die de werkgever heeft getroffen om de risico’s te beheersen en aan welke voorschriften de medewerkers zich moeten houden om veilig te kunnen werken. Dit alles staat nader omschreven in artikel 8 van de Arbowet. Hierin staat ook expliciet bepaald dat de werkgever toezicht moet houden op de naleving van deze voorschriften door de medewerkers.
2
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 2
4-3-2021 16:03:40
Hoofdstuk 1 Arbobeleid
Open spreekuur Volgens de Arbowet hebben werknemers recht op vrije toegang tot het open spreekuur bij een Arbodeskundige (vaak de bedrijfsarts). Zij kunnen gebruik maken van dit spreekuur, ook zonder ziekmelding, en ze hoeven geen toestemming aan hun werkgever te vragen om een afspraak te maken, of te melden dat zij bij het open spreekuur zijn geweest. De bedrijfsarts geeft de werkgever ook geen terugkoppeling van dit spreekuurcontact. Het open spreekuur wordt ook wel preventiespreekuur of arbeidsomstandighedenspreekuur genoemd. Periodiek Arbeidsgezondheidskundig onderzoek (PAGO) Een PAGO heeft als doel de werkgerelateerde gezondheidsrisico’s voor medewerkers in kaart te brengen. Het geeft een organisatie-breed inzicht in de gezondheidsrisico’s van de medewerkers. De inhoud van het PAGO volgt uit de restrisico’s die zijn vastgesteld in de RI&E. Een RI&E die door een externe partij is uitgevoerd, geeft gewoonlijk een PAGO-advies, waarin wordt aangegeven op welke risico’s het PAGO zich moet richten. Het aanbieden van een PAGO aan de medewerker is verplicht voor werkgevers. Voor medewerkers is er geen verplichting deel te nemen aan het PAGO, deelname is vrijwillig. Er zijn enkele uitzonderingen op deze vrijwilligheid voor medewerkers, bijvoorbeeld voor sectoren met grote risico’s. Indien dit het geval is, staat dat in de cao van de sector vastgelegd. Over de effectiviteit van PAGO is twijfel door het (verplichte) onderzoekkader (alleen in de arbeidssituatie gelegen gezondheidsrisico’s zijn bepalend voor de inhoud), zodat in de praktijk het PAGO zich ontwikkeld heeft naar preventief medisch onderzoek (PMO). Met het verbreden van het onderzoek is deze aantrekkelijker voor medewerkers en past het onderzoek meer in de werkgeversvisies op integraal gezondheidsmanagement. PMO brengt leefstijl en conditie van werknemers in kaart en is een bovenwettelijke aanvulling op het PAGO. Een toelichting op het doel en de inhoud van het PMO staat nader omschreven in paragraaf 1.4 onder Duurzame inzetbaarheid.
1.4 1.4
Overige thema’s arbobeleid Overige thema’s arbobeleid
Dit onderdeel gaat in op een aantal overige risico’s die (naast de veiligheidskundige risico’s) van belang zijn binnen het arbobeleid. Achtereenvolgens gaan we in op de risico’s van Psychosociale arbeidsbelasting (PSA) en het thema Duurzame inzetbaarheid. Psychosociale arbeidsbelasting (PSA) Elke werkgever in Nederland moet bij het vormgeven van het arbobeleid ook beleid formuleren op het gebied van de psychosociale arbeidsbelasting (artikel 3.2 Arbowet). Wat verstaan we onder PSA? Bij PSA-risico’s gaat het volgens de Arbowet om factoren in de arbeidssituatie die stress kunnen veroorzaken. Deze term wordt gebruik voor een aantal thema’s: werkdruk, ongewenste omgangsvormen ((seksuele) intimidatie, agressie en geweld, pesten en discriminatie). Soms wordt agressie en geweld van derden (zoals cliënten, bezoekers, het algemene publiek) expliciet onderscheiden van ongewenste omgangsvormen tussen medewerkers onderling. Dit gebeurt vaak in sectoren waar dit een groter risico is (medewerkers met een publieke taak, zoals hulpdiensten, overheidsmedewerkers met veel publiekscontacten). Sinds een aantal jaar wordt het thema Arbeidsdiscriminatie expliciet genoemd als het gaat over ongewenste omgangsvormen. Naast de bekende discriminatiegronden (zoals leeftijd, ras, geslacht, geloof etc.) gaat het bijvoorbeeld ook om discriminatie op grond van het arbeidscontract (onderscheid maken tussen tijdelijk en vast personeel, parttimers en fulltimers, functieschalen etc). Werkdruk Werkdruk ontstaat als een medewerker gedurende langere tijd niet kan voldoen aan de eisen die het werk stelt. Bijvoorbeeld omdat de medewerker hiervoor onvoldoende tijd, scholing, ervaring, middelen, informatie, of bevoegdheden heeft. En als de medewerker bovendien niet in staat is om in overleg met anderen (collega’s, een leidinggevende) de problemen in het werk
3
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 3
4-3-2021 16:03:40
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
op te lossen. Met andere woorden heeft een medewerker voldoende regelmogelijkheden om zelfstandig of met anderen de regelproblemen in het werk op te lossen. Van belang hierbij zijn de factoren: autonomie, competenties en verbinding. Het zogenoemde Job-demand - job control model van Karasek gaat nader in op de relatie russen de eisen in het werk en de mogelijkheden om daaraan te voldoen. Figuur 1 Job-demand - job control model van Karasek
Het model geeft inzicht in de diverse mechanismen. Werkdruk gaat dus niet alleen over de hoeveelheid werk in de beschikbare tijd, maar om de combinatie van de werkhoeveelheid met de regelruimte. Zowel slopend werk (veel eisen en weinig regelmogelijkheden) als zinloos werk (weinig eisen en veel regelmogelijkheden) geven een hoge psychische arbeidsbelasting. Een ander veel gebruikt werkdruk model is het WEB-model van Bakker & Demerouti. WEB staat voor Werkstressoren en Energiebronnen. De theorie van het WEB-model stelt dat het hebben van voldoende energiebronnen in het werk net zo belangrijk is als het beperken van de werkstressoren. De energiebronnen vormen een buffer tegen de werkstressoren. Figuur 2 WEB-model van Bakker & Demerouti
4
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 4
4-3-2021 16:03:40
Hoofdstuk 1 Arbobeleid
Ongewenste omgangsvormen De Arbowet verplicht werkgevers ook beleid te maken gericht op het voorkomen van ongewenste omgangsvormen en maatregelen te treffen om de gevolgen te beperken als dit gedrag zich toch voordoet. Bij ongewenste omgangsvormen gaat het om (seksuele) intimidatie, agressie, geweld, pesten en (arbeids)discriminatie, zowel van derden als tussen medewerkers onderling (collega’s/leidinggevenden). Preventieve maatregelen: De risico’s voor ongewenste omgangsvormen meenemen in de RI&E. Aandacht voor werksfeer, onderling respect en samenwerking vanuit de leiding van de organisatie. Soms worden hier gedragsregels, huisregels of een zerotolerance statement voor opgesteld. Ook het opstellen en communiceren van gedragsregels voor klanten heeft een preventief doel. Inrichting van de werkplek: het voorkomen van alleenwerken, kleine werkruimten en slecht verplichte plekken in het gebouw of buitenterrein zijn hiervan voorbeelden.Ook het aanbrengen van alarmeringssystemen met bijbehorende alarmeringsprocedures vallen hieronder. Deze zijn vooral zinvol indien agressie van derden een risico vormt. Procedures voor het melden, registreren en analyseren van (agressie) incidenten. Voorlichting en instructie voor medewerkers, training over het omgaan met agressie / lastig gedrag van klanten/cliënten. Curatieve maatregelen: Procedures voor opvang en nazorg, nadat medewerkers te maken hebben gehad met ongewenst gedrag. Meestal is opvang door directe collega’s, de leidinggevende of een intern BedrijfsOpvangTeam (BOT) voldoende. Soms is gespecialiseerde trauma-opvang aanvullend nodig. Vertrouwenspersonen ongewenst gedrag. Het is van belang om één of meerdere (interne en/of externe) vertrouwenspersonen aan te stellen, waar medewerkers terecht kunnen voor een luisterend oor, begrip, advies over en ondersteuning bij het oplossen van het probleem. Een zorgvuldig protocol voor de functie van vertrouwenspersoon (onafhankelijke positie, geheimhouding, functieprofiel, opleiding en tijd voor uitvoering van de functie zijn belangrijke onderdelen van dit protocol. Klachtenprocedure en klachtencommissie. Naast het informele traject (problemen rechtstreeks bespreken met betrokkene, ondersteuning van de leidinggevende, een beroep op de vertrouwenspersoon) is het ook van belang een formeel traject voor klachten over ongewenste omgangsvormen in te richten. Zo’n formeel traject biedt medewerkers de garantie dat een onafhankelijke commissie de klacht in behandeling neemt en volgens een vastgestelde procedure behandeld en het management adviseert over te nemen maatregelen. Duurzame inzetbaarheid Naast het arbo- en verzuimbeleid zoals de arbowetgeving dat van werkgevers verwacht, richten steeds meer organisaties zich op het ontwikkelen van een beleid gericht op de duurzame inzetbaarheid van medewerkers. Duurzaam inzetbaarheidsbeleid is beleid dat is gericht op het gedurende de hele loopbaan inzetbaar houden van het personeel, door rekening te houden met de specifieke omstandigheden en wensen van medewerkers in alle fasen van hun loopbaan. Duurzame inzetbaarheid richt zich dus niet alleen op de oudere medewerkers, maar op alle levensfasen. Zowel organisaties als medewerkers zelf hebben er belang bij dat medewerkers goed inzetbaar blijven. Goed inzetbare medewerkers kunnen beter inspelen op de ontwikkelingen binnen de organisatie, veranderingen in hun functie en de veranderingen in hun loopbaan (ambities en mogelijkheden). Medewerkers die duurzaam inzetbaar zijn en erop gericht zijn dat ook te blijven hebben een kleinere kans om uit te vallen. Organisaties met een duurzaam inzetbaarheidsbeleid zijn aantrekkelijker op de arbeidsmarkt en kunnen flexibeler inspelen op veranderingen in hun omgeving. Dit is voor zowel werkgever als medewerkers van toenemend belang. Ook omdat de gemiddelde leeftijd van de beroepsbevolking stijgt, de pensioenleeftijd stijgt en de beschikbaarheid van jonge medewerkers krimpt door demografische ontwikkelingen. Het is dus essentieel om te investeren in de ontwikkeling en ontplooiing van het zittende personeel, de organisatie heeft er belang bij om goede medewerkers te behouden. Naast de zorg voor optimale arbeidsomstandigheden richt duurzaam inzetbaarheidsbeleid zich ook op de vitaliteit van de medewerkers, op hun leer- en ontwikkelmogelijkheden, hun
5
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 5
4-3-2021 16:03:40
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
ambities en hun organisatiebetrokkenheid. Functioneringsgesprekken en Persoonlijke Ontwikkel Plannen (POP) zijn belangrijke instrumenten in het beleid. Om de medewerkertevredenheid of de werkbeleving periodiek te meten, voeren organisaties vaak medewerkertevredenheidsonderzoeken (MTO’s) of Werkbelevingsonderzoeken (WBO’s) uit. Dit geeft inzicht in de sterke en zwakke punten van de organisatie als het gaat over hoe het eigen personeel het werk binnen de organisatie ervaart. Om de gezondheid van de medewerkers preventief in kaart te brengen (individueel en geanonimiseerd, ook op organisatieniveau) bieden werkgevers hun personeel ook Preventief Medisch Onderzoek (PMO) aan. Een PMO is een onderzoek gericht op de algehele lichamelijke en geestelijke gezondheid en de leefgewoonten van de medewerker (bewegen, roken, alcohol, voeding, ontspanning). Vaak wordt een combinatie van vragenlijstonderzoek en een health check aangeboden. Een PMO heeft dus een bredere insteek dan een PAGO, dat gericht is op de werkgerelateerde gezondheidsrisico’s. Het aanbieden van een PAGO is bovendien een wettelijke verplichting, terwijl het aanbieden van een PMO voor werkgevers vrijwillig is. In de praktijk worden het PAGO en een PMO wel regelmatig gecombineerd in een onderzoek.
1.5 1.5
Rol ondernemingsraad bij arbobeleid Rol ondernemingsraad bij arbobeleid
De rol van de or bij het arbobeleid is een belangrijke. De or kan grote invloed uitoefenen op het arbo- en verzuimbeleid van de organisatie. Daarom zijn de rechten van de or vastgelegd in zowel de Arbowet als de Wet op de ondernemingsraden (WOR). Kort samengevat heeft de or de volgende rechten: Informatierecht: de or heeft recht op informatie over de arbeidsomstandigheden. De bestuurder is daarbij het formele aanspreekpunt voor de or. Maar daarnaast mag de or ook informatie verkrijgen via de interne deskundigen (preventiemedewerker) en externe deskundigen (bijvoorbeeld de arbodienst). De or heeft het recht om de Inspectie Sociale Zaken en Werkgelegenheid te vergezellen bij inspectiebezoeken. De or heeft op grond van het informatierecht ook inzage in de RI&E. Instemmingsrecht: de or heeft instemmingsrecht bij het tot stand komen van regelingen op het gebied van arbeidsomstandigheden (lees het arbobeleid). Ook heeft ze instemmingsrecht over de wijze waarop de RI&E wordt uitgevoerd en de over de inhoud van het plan van aanpak. De or mag ook meebeslissen over de keuze van de arbodienst. Adviesrecht: als het gaat over belangrijke organisatieveranderingen, reorganisaties en dergelijke, heeft een or een iets minder verstrekkend recht, namelijk het adviesrecht. De arbo-aspecten bij organisatieveranderingen blijven echter onder het instemmingsrecht vallen. Initiatiefrecht: de or heeft het recht om schriftelijke voorstellen aan de bestuurder te doen over arbo-onderwerpen. De bestuurder moet hier serieus op reageren en het voorstel agenderen op de overlegvergadering met de or. Als de or bijvoorbeeld niet tevreden is met het beleid van de organisatie om de werkdruk te beheersen, kan de or zelf voorstellen uitwerken en aan de werkgever voorleggen. Daarbij kan de or zich ook laten bijstaan door externe deskundigen.
1.6 1.6
1.6.1
Literatuur
Bakker & Demerouti, 2007; Demerouti et al., 2001 Job Demands-resources model C. van Duinhoven, Gids voor vertrouwenspersonen, Vakmedianet, Alphen aan den Rijn, 2017 R.A. Karasek, ‘Control the workplace and its health related aspects’, in: S.L. Slauter J.J. Hurrell Jr en C.L. Cooper, Job control and worker health, New York, Wiley, 1989
1.6.2
Verwijzingen arbobeleid Verwijzingen arbobeleid
Internet
www.arbo-online.nl – site met veel informatie op arbogebied www.arboportaal.nl – via de Onderwerpen is informatie te raadplegen over het opzetten van arbobeleid
6
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 6
4-3-2021 16:03:40
Hoofdstuk 1 Arbobeleid
www.overduurzameinzetbaarheid.nl – site met veel informatie over duurzame inzetbaarheid www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/arbeidsomstandigheden – informatie over onder andere wettelijke verplichtingen rond deskundige ondersteuning op het gebied van arbeidsomstandigheden en daarnaast informatie voor zowel werknemers als werkgevers over organisatie van de arbozorg www.stecr.nl – informatie voor professionals over de thema’s inzetbaarheid, verzuim en re- integratie
7
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 7
4-3-2021 16:03:40
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
2 2
Arbodeskundige ondersteuning
2.1 2.1
Arbodeskundige ondersteuning
Inleiding arbodeskundige ondersteuning Inleiding arbodeskundige ondersteuning
Dit hoofdstuk gaat in op de wijze waarop een bedrijf of organisatie de samenwerking met de arbodienst kan vormgeven. Ook worden de handvatten voor een mogelijke werkwijze voor het realiseren van een optimale samenwerking met de arbodienst in een aantal stappen toegelicht. Het stroomschema (zie figuur Samenwerking met (externe) dienstverleners realiseren) geeft aan dat de situatie en de ambities van het bedrijf bepalend zijn voor het invullen van de arbo-ondersteuning. Het realiseren van de gewenste ondersteuning is geen eenmalig gebeuren. Een bedrijf zal nadat het de cyclus één keer heeft doorlopen, nog geen optimale ondersteuning hebben. De evaluatie van de dienstverlening kan leiden tot het bijstellen van de overeenkomst met de arbodienst. Bovendien kunnen de omstandigheden in het bedrijf veranderen (bijstelling ambities), waardoor de behoeften aan arbo-dienstverlening veranderen. Het blijvend realiseren van optimale deskundige arbo-ondersteuning is een continu proces. Het vergt een blijvende inspanning om de ondersteuning afgestemd te houden op de behoeften van het bedrijf of de organisatie. Ook de arbo-dienstverlening kan worden benaderd vanuit kwaliteitsdenken (PDCA-cyclus). In feite worden de stappen in de figuur steeds opnieuw doorlopen, met meer of minder nadruk op de verschillende onderdelen. De situatie en ambities van een bedrijf veranderen waarschijnlijk minder snel. Toch is het aan te bevelen om zo nu en dan te verifiëren of deze uitgangspunten nog actueel zijn. Ook zal een bedrijf niet telkens een andere arbodienst selecteren of een geheel nieuw contract afsluiten (stap 2 en 3). Deze stappen hebben dan meer het karakter van hercontractering waarbij de afspraken met dezelfde dienstverlener worden herzien. Het is niet altijd noodzakelijk om de cyclus bij stap 1 te starten. Heeft een bedrijf al een contract met een arbodienst, maar is men niet tevreden over de huidige dienstverlening? Dan is het zinvoller om te starten met een evaluatie (stap 5). Formuleer vervolgens de behoefte aan ondersteuning op basis van de uitkomsten en op basis van de situatie en ambities (stap 1). Vervolgens wordt de rest van de cyclus doorlopen. Figuur 1 Samenwerking met (externe) dienstverleners realiseren
8
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 8
4-3-2021 16:03:40
Hoofdstuk 2 Arbodeskundige ondersteuning
2.2 2.2
In- of externe arbodeskundige ondersteuning In- of externe arbodeskundige ondersteuning
Een andere vraag is of men de activiteiten binnen het arbobeleid voornamelijk zelf kan uitvoeren (bijvoorbeeld door de preventiemedewerker) of dat daarvoor de deskundigheid ontbreekt en men taken (gedeeltelijk) moet uitbesteden aan een externe arbodienst. Als een bedrijf ervoor kiest om activiteiten zelf uit te voeren, heeft het de keuze om deze taken bij het lijnmanagement te leggen of daarvoor interne (staf)deskundigen in te zetten. Als het om preventief arbobeleid gaat, mag een bedrijf een beroep doen op externe deskundigen als de mogelijkheden om dit intern te regelen onvoldoende zijn. Zo kan bijvoorbeeld niet van de preventiemedewerker worden verwacht dat deze over incidenteel benodigde, specialistische kennis beschikt. Als het gaat om verzuim- en re-integratietaken, mag een bedrijf deze zowel intern als extern beleggen. Veel bedrijven zullen niet voor alle taken de deskundigheid in huis willen halen. Diensten die bedrijven vanwege de specialistische kennis vaak extern zullen blijven inkopen zijn bijvoorbeeld: verzuimbegeleiding door een bedrijfsarts of specialistische interventies bij re-integratie (zoals fysiotherapie en psychotherapie). Een tussenvorm is het uitbesteden van taken aan een interne arbodienst. Binnen de huidige wetgeving is een interne arbodienst echter niet meer de enige mogelijkheid om arbo-, verzuim- en re-integratietaken intern te organiseren. De wetgeving geeft bedrijven meer vrijheid en mogelijkheden om deze taken op andere manieren intern te beleggen.
2.3 2.3
Scenario’s deskundige ondersteuning Scenario’s deskundige ondersteuning
Samenvattend zijn verschillende scenario’s mogelijk bij het bepalen van de gewenste vorm van deskundige ondersteuning. Het meest wenselijke scenario hangt af van de noodzaak van arbobeleid (veel risico’s in het werk en een hoog ziekteverzuim vergroten de noodzaak) en de meest wenselijke combinatie van zelf uitvoeren en uitbesteden. In het onderstaande schema worden enkele uiterste scenario’s aangegeven (zie Tabel Diverse scenario’s bij arbodienstverlening). Tabel 1 Diverse scenario’s bij arbodienstverlening
Regie en uitvoering in eigen hand
Hoge noodzaak arbobeleid
Lagere noodzaak arbobeleid
Bedrijf investeert veel in arbobeleid en verricht de meeste uitvoerende taken zelf. Leidinggevenden hebben de regie in hun rol als casemanager. Uitvoeringstaken worden gericht ondergebracht bij voornamelijk interne stafdiensten. Soms ligt de nadruk bij uitvoering meer in de lijn, soms meer bij de interne deskundigen in de staf. Uiterste vorm van de tweede variant is een bedrijf met een interne arbodienst.
Bedrijf voert reactief arbobeleid, komt in actie na een aanleiding (bijvoorbeeld ongeval of bezoek Inspectie SZW). Bedrijf voert dan nodige verbeteringen zelf uit. Minimaal contract met arbodienstverlener waarin alleen de wettelijke verplichtingen zijn opgenomen.
9
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 9
4-3-2021 16:03:40
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
Hoge noodzaak arbobeleid
Lagere noodzaak arbobeleid
Regie in eigen hand, uitvoering aan meest passende externe of interne partij uitbesteden
Bedrijf investeert veel in arbobeleid, houdt zelf de regie (bij leidinggevenden, ondersteund door een afdeling P&O). Daarbij zoekt ze zelf de passende externe dienstverlener of interne staf-ondersteuning bij elke activiteit. De uit te besteden activiteiten worden veelal op verrichtingenbasis gecontracteerd bij diverse arbodienstverleners. Dit scenario wordt ook wel het ‘sprokkelmodel’ genoemd, omdat de organisatie van geval tot geval bepaalt welke ondersteuning van welke partij wordt ingezet.
Is een scenario dat in de praktijk weinig voorkomt, omdat een organisatie die weinig prioriteit geeft aan arbobeleid, niet snel zo’n bewuste tussenvorm zal kiezen.
Regie en uitvoering uitbesteden
Bedrijf investeert veel in de kwaliteit van de samenwerking met de arbodienstverlener(s). Kiest veel voor uitbesteden van activiteiten. Dit scenario uit zich meestal in omvangrijke contracten.
Bedrijf sluit een contract met abonnementsconstructie af met arbodienst (vast dienstenpakket tegen vast tarief per medewerker), verder weinig interne arbo-activiteiten. Scenario waar kleine bedrijven vaak voor kiezen. Soms in de vorm van gezamenlijke inkoop, zoals mantelcontracten, casemanagementcentrales of brancheloketten.
2.4 2.4
Preventie en bescherming arbodeskundige ondersteuning Preventie en bescherming arbodeskundige ondersteuning
In de huidige versie van de Arbowet met name met betrekking tot de deskundige bijstand op het gebied van preventie en bescherming is de betrokkenheid van werkgevers en werknemers bij de arbodienstverlening versterkt. Preventie staat nog meer centraal (artikel 13, 14 en 14a). Zo is de positie van de preventiemedewerker versterkt, heeft het medezeggenschapsorgaan een grotere rol gekregen bij het arbobeleid en zijn de randvoorwaarden voor het handelen van de bedrijfsarts aangescherpt. De belangrijkste afspraken zijn hieronder opgenomen: Basiscontract: Een belangrijk punt is de invoering van het basiscontract. Het basiscontract stelt minimumeisen aan het contract tussen arbodienstverleners en werkgevers, onder andere over de toegang tot de werkvloer en de second opinion. In het basiscontract staan rechten en plichten voor de werkgever, werknemer en de arbodienstverleners. Uiteraard blijft de mogelijkheid bestaan om meer te doen, hiervoor kunnen maatwerkafspraken worden gemaakt. Open spreekuur: De werkgever moet ervoor zorgen dat de werknemer de bedrijfsarts kan bezoeken als hij vragen heeft over zijn gezondheid in relatie tot het werk, ook als de werknemer nog niet verzuimt of nog geen klachten heeft. Dit kan bijvoorbeeld via een open spreekuur. Iedere werknemer heeft dus het recht om zonder toestemming van de werkgever de bedrijfsarts te bezoeken. Dit heeft als doel klachten en verzuim te voorkomen. Vrije toegang werkvloer: De bedrijfsarts moet iedere werkplek kunnen bezoeken om zo het bedrijf beter te leren kennen. Dit geeft de bedrijfsarts goed inzicht in de arbeidsomstandigheden en de belasting in het werk. Second opinion: Indien de werknemer twijfelt aan de juistheid van het door de bedrijfsarts gegeven advies, kan de werknemer een second opinion van een andere bedrijfsarts aanvragen. Dit geeft een werknemer de mogelijkheid om het oordeel van de bedrijfsarts te la-
10
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 10
4-3-2021 16:03:40
Hoofdstuk 2 Arbodeskundige ondersteuning
ten wegen door een andere bedrijfsarts. Bedrijfsartsen moeten zo’n verzoek altijd honoreren, tenzij er zwaarwegende argumenten zijn om het niet te doen. De second opinion wordt door de werkgever betaald. Adviesrol bedrijfsarts: De bedrijfsarts moet de werkgever adviseren over het toepassen van preventieve maatregelen voor gezond en veilig werken van de werknemers. Ook is geregeld dat de bedrijfsarts adviseert bij ziekteverzuimbegeleiding, in plaats van bijstand te verlenen. Hiermee wordt benadrukt dat het de werkgever is die verantwoordelijk is voor de verzuimbegeleiding. Dit is nader uitgewerkt in het Arbobesluit. Melden beroepsziekten: Het signaleren en melden van beroepsziekten was al een taak van de bedrijfsarts. Het basiscontract stelt nu dat de bedrijfsarts beroepsziekten moet kunnen melden aan het Nederlands Centrum voor Beroepsziekten en hier dus ook tijd aan moet kunnen besteden. Klachtenprocedure: Iedere bedrijfsarts moet een klachtenprocedure hebben zodat een werknemer een klacht kan indienen. Dit geldt vanaf nu voor alle bedrijfsartsen, ook als zij niet werkzaam zijn bij een gecertificeerde arbodienst en bijvoorbeeld werken als zelfstandig bedrijfsarts. Dit is nader uitgewerkt in het Arbobesluit. Duidelijkere rol preventiemedewerker: Naast de bedrijfsarts heeft ook de preventiemedewerker een stevigere rol gekregen. Elk bedrijf moest al ten minste één werknemer aanwijzen als preventiemedewerker. De preventiemedewerker heeft als taak te adviseren aan en samen te werken met de bedrijfsarts en andere arbodienstverleners. De benoeming van de persoon en de positie van de preventiemedewerker in de organisatie zal nu met instemming van de ondernemingsraad (OR) of personeelsvertegenwoordiging (PVT) plaatsvinden. Grotere medewerkersbetrokkenheid: Met de instemming op de persoon en de positie van de preventiemedewerker krijgt de OR meer betrokkenheid bij het arbobeleid. Daarnaast hebben de bedrijfsarts en andere arbodeskundigen de mogelijkheid om overleg te voeren met de OR, PVT of betrokken medewerkers. Werknemers en arbodeskundigen kunnen daardoor beter samenwerken en zijn zo goed betrokken bij het bedrijfsbeleid voor gezond en veilig werken. Toezicht en handhaving: De Inspectie SZW heeft meer mogelijkheden gekregen om werkgevers, arbodienstverleners en bedrijfsartsen sancties op te leggen bij het niet naleven van de regelgeving en het basiscontract.
Maatwerk- of vangnetregeling Een voorwaarde om van het contract met een arbodienst af te kunnen stappen is dat een werkgever hierover overeenstemming heeft met de ondernemingsraad (OR) of personeelsvertegenwoordiging (PVT). Ook wanneer hierover via de cao-brancheafspraken zijn gemaakt, mag een werkgever van de maatwerkregeling gebruik maken. Bij ontbreken van overeenstemming in de cao of met de OR of PVT, moet een werkgever kunnen terugvallen op de vangnetregeling. Dit betekent dat een contract met een gecertificeerde arbodienst alsnog verplicht is.
2.5 2.5
Taken bij arbodeskundige ondersteuning Taken bij arbodeskundige ondersteuning
Voordat een bedrijf een contract met een externe dienstverlener afsluit, is het van belang om te formuleren wat men eigenlijk verwacht van deze organisatie. Het antwoord op deze vraag hangt af van de situatie waarin het bedrijf zich bevindt. Welke motieven zijn er om aandacht te besteden aan arbeidsomstandigheden, verzuim en re-integratie? Brengen de werkzaamheden veel arbeidsrisico’s voor de werknemers met zich mee, waardoor het arbobeleid veel prioriteit heeft? Wil men aan de wet voldoen, maar daarvoor zo min mogelijk inspanningen verrichten? Is er sprake van hoog ziekteverzuim en WIA-intrede, waardoor het uit financieel oogpunt en uit productiviteitsoverwegingen van belang is om veel te investeren in het arbobeleid? Heeft het bedrijf moeite met het vinden en behouden van voldoende personeel en is het daarom van belang om een aantrekkelijke werkgever te zijn? Welke afspraken zijn gemaakt in de branche? Hoe vult het bedrijf de interne (arbo)deskundigheid in? Dergelijke vragen zijn van belang om te bepalen welke noodzaak er is en (als het goed is) hoeveel prioriteit het arbobeleid in het bedrijf krijgt. Naast deze verwachtingen moet een bedrijf of organisatie ook rekening houden met de wettelijk verplichte taken waarvoor deskundige bijstand moet worden ingezet (artikel 13 Arbowet). Deze wettelijke taken zijn: Verzuimbegeleiding en dossiervorming in het kader van Wet verbetering poortwachter en WIA (toegang tot een gecertificeerde bedrijfsarts).
11
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 11
4-3-2021 16:03:41
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
Open spreekuur (ook wel preventief spreekuur of arbeidsomstandighedenspreekuur genoemd. Werknemers hebben recht op een dergelijk spreekuur, zonder dat er sprake is van een ziekmelding). Uitvoeren van een Periodiek ArbeidsGezondheidskundig Onderzoek (PAGO). Uitvoeren van een aanstellingskeuring voor medewerkers met specifieke functies. Ook voor het uitvoeren of laten toetsen van de wettelijk verplichte Risico-Inventarisatie en -Evaluatie (de RI&E) moet een bedrijf gebruik maken van een gecertificeerde kerndeskundige (veiligheidskundige, arbeidshygiënist of arbeids- en organisatiekundige).
2.6 2.6
Taakverdeling arbodeskundige ondersteuning Taakverdeling arbodeskundige ondersteuning
Conform de Arbowet moet een bedrijf of organisatie voor een aantal vastgestelde taken gebruik maken van deskundige ondersteuning door gecertificeerde kerndeskundigen. Deze deskundigen hoeven echter niet in dienst te zijn van een gecertificeerde arbodienst. Het mogen ook zelfstandig gevestigde deskundigen zijn, of deskundigen in dienst van een ander type organisatie. Daarnaast moet het bedrijf ook interne (arbo)deskundigheid organiseren. Veelal gebeurt dit door een preventiemedewerker aan te stellen (zie hoofdstuk 4 over de rol van de preventiemedewerker). Basiscontract voor arbodienstverlening De huidige versie van de Arbowet is in 2017 in werking getreden. Hierin zijn de voorwaarden voor het contract ten aanzien van externe arbodeskundige ondersteuning aangegeven, het basiscontract. Hierin staan naast de wettelijk verplichte taken ook een aantal andere verplichtingen. Belangrijkste doelen hiervan zijn: medewerkers en werkgever meer betrekken bij het arbobeleid, meer aandacht voor preventie creëren en de randvoorwaarden voor het handelen van de bedrijfsarts aanscherpen. De minimumeisen in een basiscontract met een arbodienstverlener zijn afspraken over de volgende onderwerpen: Preventief spreekuur: iedere medewerker heeft, ook zonder ziekmelding, direct toegang tot de bedrijfsarts via een preventief spreekuur. Medewerkers hoeven hiervoor geen toestemming aan de werkgever te vragen en het bezoek zelfs niet te melden. Second opinion: medewerkers die het niet eens zijn met het oordeel van de bedrijfsarts, hebben recht op een second opinion bij een andere bedrijfsarts die niet werkzaam is bij dezelfde arbodienst als de eigen bedrijfsarts. De kosten van de second opinion zijn voor de werkgever. Vrije toegang tot de werkvloer: de bedrijfsarts moet alle werkplekken in de organisatie kunnen bezoeken om een duidelijk beeld te krijgen van de gezondheidsrisico’s op het werk. De bedrijfsarts mag ook een andere kerndeskundige vragen het werkplekbezoek uit te voeren. Overleg met medezeggenschap: bedrijfsartsen mogen overleggen met de ondernemingsraad/personeelsvertegenwoordiging. Klachtenregeling: arbodiensten en zelfstandige bedrijfsartsen moeten beschikken over een onafhankelijke klachtenregeling. Meldingsplicht beroepsziekten: de bedrijfsarts heeft een meldingsplicht voor beroepsziekten. Dit was al een taak van de bedrijfsarts, maar het is nu wettelijk verankerd in het basiscontract dat de bedrijfsarts hier ook tijd aan moet kunnen besteden.
2.7 2.7
Keurmerk arbodienst arbodeskundige ondersteuning Keurmerk arbodienst arbodeskundige ondersteuning
Een arbodienst moet beschikken over een kwaliteitskeurmerk, een zogenoemd Certificaat Arbodienst. Door middel van dit keurmerk kan een arbodienst aantonen dat het voldoet aan een aantal minimale criteria. Deze criteria gaan onder andere over het in dienst hebben van de vier kerndeskundigen (bedrijfsarts, veiligheidskundige, arbeidshygiënist en arbeids- en organisatiedeskundige). Ook worden er eisen gesteld aan de organisatie en het functioneren van de diensten die de arbodienst aanbiedt. Arbodiensten worden periodiek geaudit door een certificerende instelling om na te gaan of nog wordt voldaan aan de criteria. Per 1 januari 2019 is het certificatieschema Arbodiensten aangepast aan de Arbowet (2017) en de aangescherpte regelgeving rond informatiebeveiliging en privacy (AVG). Het certificatie-
12
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 12
4-3-2021 16:03:41
Hoofdstuk 2 Arbodeskundige ondersteuning
schema Arbodiensten beschrijft de eisen waaraan arbodienstverleners moeten voldoen om in aanmerking te komen voor certificering. Enkele belangrijke aanpassingen zijn: De aanpassingen in de nieuwe Arbowet en de AVG zijn verwerkt in het certificatieschema. Arbodiensten moeten voldoen aan alle eisen van ISO 9001:2015. De indeling van het certificatieschema sluit logisch aan op de indeling van ISO 9001. Het sanctiebeleid is geconcretiseerd en wordt stapsgewijs scherper als een arbodienstverlener niet aan de eisen voldoet.
2.8 2.8
Selecteren arbodienst arbodeskundige ondersteuning Selecteren arbodienst arbodeskundige ondersteuning
Hoe kan een bedrijf of organisatie er nu achter komen wat het meest geschikte scenario voor deskundige externe ondersteuning is in de gegeven situatie? Een mogelijke werkwijze om dit vast te stellen is door gesprekken te voeren met een aantal functionarissen binnen de organisatie: een vertegenwoordiger van het management die het contract met de arbodienst zal ondertekenen; een stafmedewerker die inhoudelijk aanspreekpunt zal zijn voor de arbodienst, zoals een preventiemedewerker, arbocoördinator of P&O-functionaris; enkele direct leidinggevenden die met de bedrijfsarts te maken krijgen bij de begeleiding van zieke medewerkers; de OR of PVT, aangezien een werkgever overeenstemming met de OR of PVT moet hebben als het bedrijf een alternatief kiest voor het contract met een arbodienst. Bovendien heeft de OR instemmingsrecht op het uiteindelijke contract met een dienstverlener (zie ook paragraaf 6.3.4) De gezamenlijk geformuleerde ondersteuningsbehoefte (‘dit willen we als bedrijf bereiken, dit doen we zelf en dit hebben we daarbij nodig van de arbodienst’) is de basis voor de selectie. Het onderstaande gaat uit van de situatie dat een organisatie een nieuwe arbodienst gaat selecteren. Vanzelfsprekend kunnen de aandachtspunten ook worden gebruikt als een bedrijf een hercontracteringstraject met de huidige arbodienst wil starten. In dit stadium is het ook zinvol om na te gaan in hoeverre er brancheafspraken zijn gemaakt met arbodienstverleners. Bijvoorbeeld brancheloketten, raamovereenkomsten met arbodiensten of afspraken met verzekeraars. Het kader vat een aantal aandachtspunten samen die van belang zijn bij de selectie van een arbodienst. Aandachtspunten bij de selectie Vooraf regelen Plan het gesprek niet alleen met de accountmanager van de arbodienst, maar nodig voor de selectiegesprekken ook de deskundigen uit die zullen worden ingezet (beoogd bedrijfsarts of andere deskundigen). De organisatie krijgt vooral met deze personen te maken. Zie de selectie van de arbodienstverlener ook als een werving- en selectieprocedure van de toekomstige bedrijfsarts en andere adviseurs. Betrek de interne functionarissen die gaan meebeslissen over de keuze van de arbodienst bij het voeren van de gesprekken (management, staffunctionaris, ondernemingsraad). Nodig meerdere arbodiensten uit voor een presentatie in afzonderlijke sessies. Gespreksonderwerpen Welke visie hebben de arbodienst en de bedrijfsarts als het gaat om verzuimbegeleiding en preventie van ziekteverzuim, bijvoorbeeld bij vermoedens van onterecht verzuim, verzuim als gevolg van een arbeidsconflict? Werkt men voornamelijk vanuit het medisch model, het belasting- en belastbaarheidsmodel of het gedragsmodel? Sluit deze visie aan bij de visie van de organisatie? Op welke wijze kan de arbodienst managementinformatie genereren over ziekteverzuimcijfers en de analyse ervan? Hoe wordt de uitwisseling van persoonsgegevens tussen de organisatie en de arbodienstverlener geregeld (bijvoorbeeld ten aanzien van ziek- en herstelmeldingen)? Maakt de arbodienstverlener gebruik van een geautomatiseerd systeem en is dit compatibel met het
13
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 13
4-3-2021 16:03:41
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
systeem van het bedrijf? Of kan de dienstverlener volledig gebruik maken van het bedrijfssysteem? Hoe garandeert de arbodienst de privacy van werknemers bij het omgaan met medische informatie? Leg de arbodienst tijdens de gesprekken eens een praktijksituatie uit het bedrijf voor. Vraag de arbodienstverlener een probleemanalyse te maken en de organisatie een advies te geven. Adviseren ze niet alleen over wat er zou moeten gebeuren, maar geven ze ook aan hoe dit advies geïmplementeerd zou kunnen worden? Bedenk van tevoren aan welke criteria het advies zou moeten voldoen. Vraag de deskundigen van de arbodienst om een voorbeeldproject uit de branche of om over een voor de organisatie relevant thema te presenteren (desgewenst met referenties). Welke afspraken maakt de arbodienst over het contact met de ondernemingsraad? Heeft de arbodienst voldoende capaciteit om de gewenste deskundigen te leveren? Welke invloed heeft het bedrijf op de keuze van de in te zetten bedrijfsarts en andere deskundigen? Met name bij zelfstandig gevestigde artsen: hoe draagt de dienstverlener zorg voor vervanging bij afwezigheid? Kan de dienstverlener gebruik maken van een voldoende groot netwerk voor doorverwijzen naar specialistische interventies? Hoe houdt de arbodienst de eigen deskundigheid voldoende actueel (denk aan voldoende bijscholing, intercollegiale consultatie en werken volgens actuele protocollen)? Is de arbodienst gecertificeerd? Op welke wijze maakt de arbodienst de geleverde prestaties meetbaar (KPI) en daardoor afrekenbaar? Vraag ook welke verwachtingen de arbodienst van het bedrijf heeft: wat heeft de arbodienst van het bedrijf nodig om haar werk goed te kunnen uitvoeren? Welke afspraken maakt de arbodienst over de facturering? Is een gespecificeerde factuur mogelijk, met welke frequentie wordt er gefactureerd? Vraag ook naar praktische zaken, zoals spreekuurlocaties en bereikbaarheid.
Na afloop Evalueer de presentaties gezamenlijk en besluit met welke arbodienst het bedrijf contractonderhandelingen gaat voeren. Organiseer zo nodig een tweede gespreksronde met de arbodienst als onvoldoende informatie beschikbaar is om tot een keuze te komen.
2.9 2.9
Afspraken arbodienst arbodeskundige ondersteuning Afspraken arbodienst arbodeskundige ondersteuning
Het is raadzaam om onderscheid te maken tussen het vastleggen van algemene afspraken in een contract (eventueel voor meerdere jaren) en een jaarlijks af te spreken dienstverleningsovereenkomst waarin de concrete, wederzijdse afspraken voor die periode worden vastgelegd. Een dergelijke dienstverleningsovereenkomst wordt ook wel een Service Level Agreement (SLA) genoemd. Valkuilen contract Een valkuil bij het maken van concrete, meetbare afspraken is dat te veel, soms kleine, onbelangrijke details, worden vastgelegd. Het streven naar compleetheid wint het van de praktische insteek. Het is belangrijk om niet te veel zaken die al goed gaan vast te leggen. De op dat moment kritische succesfactoren in de samenwerking zijn het meest van belang om vast te leggen. De afspraken in het SLA hebben een beperkte houdbaarheid, na een jaar wordt het SLA herzien en kunnen de dan actuele afspraken worden bepaald en vastgelegd. Een voorbeeld: is de bereikbaarheid van de bedrijfsarts nog een knelpunt, maak daar dan eerst concrete afspraken over. Het volgende jaar kunnen dan, als de bereikbaarheid voldoende is verbeterd, afspraken worden gemaakt over bijvoorbeeld de proactieve houding van de bedrijfsarts tijdens de contacten. Het kader geeft ter illustratie drie voorbeelden van concrete, meetbare afspraken in een SLA. Service Level Agreement Een SLA met concrete, zo mogelijk meetbare afspraken is een praktisch hulpmiddel bij het werken volgens de gemaakte afspraken en het volgen, evalueren en bijsturen van de dienstverlening. Maar het maken van concrete en meetbare afspraken is ook vaak het moeilijkste onderdeel van het afsluiten van het contract en het SLA. Het helpt om onderscheid te maken tussen beoogde resultaten (bijvoorbeeld over verzuimre-
14
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 14
4-3-2021 16:03:41
Hoofdstuk 2 Arbodeskundige ondersteuning
ductie) en inspanningsafspraken (wie doet wat). Bijvoorbeeld: “We streven gezamenlijk naar een verzuimreductie van x%. De bedrijfsarts doet daarvoor …, de leidinggevenden doen…” Op het niet nakomen van afgesproken inspanningen kan men de betreffende personen aanspreken. Bij het niet realiseren van het beoogde resultaat ligt een gezamenlijke evaluatie van alle (ook onvoorziene) factoren meer voor de hand. Mogelijke afspraken Service Level Agreement arbodienst Naast de afspraken met een arbodienstverlener van uit het basiscontract is het wenselijk afspraken te maken over de volgende onderwerpen: Sociaal Medisch Overleg (SMO) Doelstelling van het Sociaal Medisch Overleg (SMO) is bewaken dat de gemaakte afspraken over oorzaken van meerdere verzuimgevallen op organisatieniveau achterhaald worden. In het overleg worden afspraken gemaakt over (stapsgewijze) werkhervatting. Het bedrijf weet welke mogelijkheden er zijn voor aangepast werk voor de verzuimende medewerker en de bedrijfsarts kent de beperkingen van de cliënt. Het SMO vindt bij grote bedrijven bij voorkeur op de afdelingen plaats met een frequentie van eens per zes weken. Bij veel problematiek is het wenselijk deze frequentie te vergroten. Hierover moeten dan aanvullende afspraken worden gemaakt. Vaste deelnemers aan het SMO zijn: de leidinggevende, de P&O-functionaris, de bedrijfsarts. Ad hoc deelnemers aan het SMO zijn: de naaste hogere manager, de zieke medewerker, de bedrijfsmaatschappelijk werker, de arbodeskundige (bijvoorbeeld van de arbodienst). De afspraken in het SMO worden vastgelegd in een verzuimformulier (afspraken over individueel verzuimgeval). Niet medische afspraken op organisatieniveau worden vastgelegd in een SMO-verslag. Verzuimanalyse Een goed inzicht in de verzuimcijfers maakt het mogelijk om maatregelen te nemen om het verzuim te beperken. Maak afspraken, zodat elk kwartaal de bedrijfsarts een overzicht geeft van middellange (één tot zes weken) en lange (meer dan zes weken) verzuimgevallen en frequente ziekmeldingen (vierde ziekmelding binnen halfjaar). In de rapportage wordt onderscheid gemaakt naar verzuimdiagnose, verzuimduur (frequent kort verzuim – middellang – lang), afdeling, functietype en oorzaken in het werk. In de managementrapportage is een analyse van achterliggende oorzaken opgenomen en worden aanbevelingen gedaan om werkgerelateerde oorzaken aan te pakken. De managementrapportage wordt in het managementteam besproken in aanwezigheid van de P&O-functionaris en de bedrijfsarts. Het managementteam formuleert doelstellingen en activiteiten om werkgerelateerde oorzaken aan te pakken. Risico-Inventarisatie en -Evaluatie Maak afspraken met de arbodeskundige (veiligheidskundige, arbeidshygiënist en/of arbeiden organisatiedeskundige) dat zij periodiek RI&E en het plan van aanpak auditen en de stand van zaken bespreken met het managementteam en de preventiemedewerker. De arbodeskundige geeft adviezen over de op te stellen voortgangsrapportage, waarin plannen en aanvullingen van de RI&E voor het komend jaar worden opgenomen. Tevens geeft de arbodeskundige aan welke nieuwe ontwikkelingen in de Arbowet van invloed zijn op de actualiteit van de RI&E en het plan van aanpak. De voortgangsrapportage wordt met de ondernemingsraad en het managementteam besproken in aanwezigheid van de arbodeskundige en preventiemedewerker (arbocoördinator). Servicelevel agreement Waarschijnlijk zijn meerdere gesprekken tussen de arbodienst en het bedrijf nodig om te komen tot het uiteindelijke contract en het SLA. Het is nuttig om de arbodienst te vragen om een conceptcontract of voorlopig SLA op te stellen. Op deze wijze kan het bedrijf controleren of de arbodienst de behoeften van de klant goed heeft begrepen. Voor het contract wordt afgesloten, moet de gewenste financieringsconstructie worden bepaald. De meest voorkomende constructies zijn: een contract op verrichtingenbasis; een all-in-contract; een combinatie van deze twee vormen. Bij een all-in-contract is het verstandig ook na te denken over de inzet van de arbodeskun-
15
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 15
4-3-2021 16:03:41
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
digen. Met een uurtje factuurtje komt de inbreng van de HVK-er, arbeidshygiënist en/of A&Oer tussen wal en schip. Maak afspraken in de vorm van een abonnement, bijvoorbeeld twee dagdelen per jaar per tien werknemers. Daarnaast zijn constructies mogelijk waarbij de hoogte van de factuur afhangt van het resultaat van de dienstverlening. Soms wordt ook de constructie van een raamovereenkomst gekozen. Contract arbodienst op verrichtingenbasis De arbodienst hanteert een uurtarief per kerndeskundige. De factuur die wordt gestuurd, is gebaseerd op de hoeveelheid uren die de verschillende deskundigen hebben gewerkt voor de organisatie. Vooraf wordt een inschatting gemaakt van het verwachte aantal uren werk, de factuur wordt op basis van nacalculatie vastgesteld. Vaak worden incidentele activiteiten zoals het uitvoeren van een RI&E, of een werkplek- of ongevalsonderzoek op verrichtingenbasis opgenomen in het contract, of buiten het contract om als apart project afgesproken. Voordelen: De organisatie betaalt alleen voor de inspanning (in aantal uren) die daadwerkelijk is geleverd. Worden vooraf geplande activiteiten niet uitgevoerd, dan volgt daarvoor ook geen factuur. De factuur wordt lager wanneer het ziekteverzuim afneemt. Nadelen: Vooraf is geen inzicht in de hoogte van de factuur. Wanneer bijvoorbeeld het ziekteverzuim stijgt, stijgt ook de factuur van de dienstverlener. Het is financieel voordelig voor de arbodienst om veel tijd aan de organisatie te besteden. De arbodienst heeft – kortzichtig geredeneerd – zelfs financieel voordeel bij een hoog ziekteverzuim. De rekening is gebaseerd op de geleverde inspanning, niet op het resultaat van de inspanning. Contract arbodienst op basis van een all-in-tarief Met de arbodienst wordt vooraf een abonnement afgesproken. De arbodienst verricht een aantal activiteiten tegen een vaste prijs per medewerker. Vaak wordt de ziekteverzuimcontrole uitgevoerd op basis van een all-in-prijs per in dienst zijnde medewerker. De all-in-prijs is gebaseerd op een verzuimpercentage (met marges). Ligt het verzuim daarboven of daaronder, dan wordt de all-in-prijs aangepast. Voordelen: De organisatie weet vooraf nauwkeurig hoe hoog de factuur zal zijn (binnen gegeven marges). De factuur wordt niet hoger wanneer het ziekteverzuim toeneemt (binnen de gestelde marges). Nadelen: Het is financieel voordelig voor de arbodienst om weinig activiteiten te verrichten na het aangaan van dit contract. De arbodienst heeft – kortzichtig geredeneerd – het meeste financiële voordeel wanneer ze zo min mogelijk activiteiten verricht voor een organisatie met een all-in-contract. Contract arbodienst met bonus-malusafspraken Bonus-malusafspraken kunnen worden opgenomen in het contract om het voor de arbodienstverlener financieel aantrekkelijk te maken om de arbo-doelstellingen van de organisatie te helpen realiseren. Een clausule kan bijvoorbeeld worden opgenomen waarin wordt afgesproken dat de factuur van de arbodienst stijgt met een bepaald bedrag als het ziekteverzuim in de organisatie daalt met een bepaald percentage. Ook kan worden afgesproken dat de arbodienst een bonus ontvangt voor specifieke extra inspanningen. Voordelen: De factuur van de arbodienst stijgt wanneer de arbo-doelstellingen worden gerealiseerd. De factuur is dus (deels) gebaseerd op het resultaat van de dienstverlening. De constructie is een extra – financiële – prikkel voor de arbodienstverlener om zich in te spannen voor resultaatgerichte activiteiten van de organisatie.
16
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 16
4-3-2021 16:03:41
Hoofdstuk 2 Arbodeskundige ondersteuning
Nadelen: Het ziekteverzuimpercentage van een organisatie is van veel meer factoren afhankelijk dan alleen van de inspanningen van de arbodienst (bijvoorbeeld de stijl van leidinggeven in de organisatie, niet-werkgerelateerde oorzaken van ziekteverzuim). De arbodienst heeft slechts beperkte mogelijkheden hier invloed op uit te oefenen. De bedrijfsarts kan in een ethisch conflict terechtkomen waarbij mensen te snel weer beter worden verklaard om de bonus niet mis te lopen. Dit heeft ongewenste neveneffecten voor de betrokken medewerkers en op de langere termijn ook voor de organisatie. De constructie kan ten onrechte de indruk wekken dat de verantwoordelijkheid voor ziekteverzuim ligt bij de externe dienstverlener in plaats van bij de werkgever. Raamovereenkomst met arbodienst Contractvorm waarbij een aantal algemene afspraken over prijs en werkwijze van tevoren wordt vastgelegd. Vervolgens kan de opdrachtgever per situatie besluiten om de dienstverlener in te schakelen voor een specifiek traject. Voordelen: Eenmalige onderhandelingen over prijs en werkwijze zijn nodig, daarna is inzet snel mogelijk. Er kan een lagere prijs per traject worden onderhandeld dan bij losse inkoop. Ruimte voor maatwerk en keuze van passende dienstverlener voor specifiek traject is mogelijk. Nadelen: Bij het sluiten van raamovereenkomsten met meerdere dienstverleners voor een type interventie zijn meerdere contractonderhandelingen nodig. De factuur wordt niet lager wanneer het ziekteverzuim afneemt (pas wanneer het verzuim onder een afgesproken percentage komt). De rekening is niet gebaseerd op het resultaat van de dienstverlening. Alleen reëel bij voldoende schaalgrootte. Als slechts incidenteel gebruik wordt gemaakt van een dienstverlener is het op ad-hoc-basis aangaan van een contract op verrichtingenbasis of voor vaste prijs geschikter. Wanneer er een conceptcontract is opgesteld waar het bedrijf en de arbodienst zich in kunnen vinden, dan is het tijd om ook formeel instemming aan de ondernemingsraad te vragen. Wanneer deze intensief betrokken is geweest bij het proces om te komen tot een contract, zal de instemmingsaanvraag en het verlenen van instemming in veel gevallen een formaliteit zijn. Informeer vervolgens alle betrokkenen over de gemaakte afspraken. Dit betekent dat medewerkers moeten worden geïnformeerd over de hoofdlijnen en de voor hen relevante afspraken zoals de afspraken rond ziek- en herstelmeldingen. Ook de medewerkers van de arbodienstverlener die voor de organisatie gaan werken, zullen (door de accountmanager) moeten worden geïnformeerd over de inhoud van het contract en het SLA.
2.10 2.10
Jaarplan, evaluatie en afspraken arbodeskundige ondersteuning Jaarplan, evaluatie en afspraken arbodeskundige ondersteuning
Het afgesloten contract en de jaarlijkse dienstverleningsovereenkomst (in de vorm van het SLA of een apart jaarplan) vormen de basis voor de organisatie en de arbodienst om mee te werken. Het is aan te raden om daarbij direct afspraken te maken over de wijze waarop het nakomen van de gemaakte afspraken kan worden gevolgd. Het bedrijf zal vooraf willen bepalen welke afspraken in de overeenkomst zo cruciaal zijn dat zij moeten worden gemonitord. Objectieve kwaliteitscriteria Een bedrijf of organisatie kan ervoor kiezen om een uitgebreid monitoringssysteem op te zetten, of om slechts enkele aspecten kwalitatief te monitoren. Een probleem bij het monitoren van de dienstverlening is dat de meest cruciale kwaliteitscriteria bij dienstverlening vaak moeilijk objectief en kwantitatief meetbaar zijn (bijvoorbeeld de proactiviteit bij de adviezen van de bedrijfsarts). Gemakkelijker te meten criteria (bijvoorbeeld het aantal spreekuurcontacten in een periode) zijn vaak minder belangrijk voor het uiteindelijke oordeel over de dienstverlening. Een valkuil van een uitgebreid monitoringssysteem is dat veel energie gaat zitten in het vol-
17
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 17
4-3-2021 16:03:41
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
gen van de dienstverlening. Als te veel, triviale, afspraken worden gemonitord, bestaat bovendien het gevaar dat een evaluatiegesprek met een arbodienst gaat over de meetbare punten, in plaats van over de belangrijke punten. Aan de andere kant is de volgende situatie wellicht herkenbaar: een bedrijf wil de dienstverlening evalueren omdat men ontevreden is over een aantal onderdelen. Vervolgens moet men vooral evalueren op basis van meningen en niet op basis van feiten, omdat deze niet of nauwelijks zijn vastgelegd. Dit leidt gemakkelijk tot welles-nietes-discussies en weinig constructieve afspraken. Een beperkte mate van monitoring van de dienstverlening is daarom zinvol om de kwaliteit van de evaluatie te vergroten, en daarmee de kans op verbetering van de dienstverlening. Evaluatie Een bedrijf zal de dienstverlening en samenwerking met een vaste frequentie willen evalueren. Het is raadzaam om vooraf met de arbodienst af te spreken op welke wijze dit gebeurt. Zoals gezegd vormt de met behulp van de monitoring verzamelde informatie het uitgangspunt voor de evaluatie. Wanneer een evaluatie aanleiding geeft tot bijsturing, is het zinvol om in het evaluatiegesprek concrete afspraken te maken: welke afspraak is niet nagekomen, wat moet concreet veranderen om wel aan de verwachtingen te kunnen voldoen, wie moeten veranderen, wat zijn de consequenties wanneer dit niet het gewenste resultaat oplevert, enzovoort. Overigens kan tijdens een evaluatiegesprek ook worden vastgesteld dat het bedrijf zijn afspraken niet is nagekomen. Naast bijsturing kan de evaluatie een aantal andere uitkomsten hebben: De evaluatie kan leiden tot de wens om de dienstverleningsovereenkomst aan te passen. Het bij voortduring niet nakomen van de afspraken kan betekenen dat een deel van de factuur niet wordt voldaan (in het contract afspreken onder welke condities dit kan). Het bij voortduring niet nakomen van de afspraken kan betekenen dat het contract wordt ontbonden of niet wordt verlengd (in het contract afspreken onder welke condities een van beide partijen dit kan doen). Wanneer het bedrijf de samenwerking met de arbodienstverlener wil verbeteren is een uitgebreide evaluatie van de dienstverlening een goed startpunt. Wanneer in de organisatie weinig feiten over de dienstverlening zijn vastgelegd (de monitoring uit stap vier), zal eerst vervangende informatie uit de organisatie moeten komen. Een middel hiervoor is bijvoorbeeld het uitzetten van een vragenlijst onder leidinggevenden. De informatie die hieruit komt is een basis voor een evaluatiegesprek met de arbodienstverlener, dat de aanzet is voor het maken van nieuwe afspraken.
2.11 2.11
Europees aanbesteden arbodeskundige ondersteuning Europees aanbesteden arbodeskundige ondersteuning
Een bijzondere situatie is die van een werkgever in de publieke sector. Daar is men verplicht de inkoop van arbodienstverlening (boven een drempelbedrag) via een Europese aanbestedingsprocedure vorm te geven. Het is daarbij van groot belang om heel gericht te formuleren welke ondersteuningsbehoefte er is en aan welke criteria de dienstverlening moet voldoen. Voor deze situaties is het doorlopen van onderstaande cyclus nog meer van belang dan voor andere werkgevers. In paragraaf 2.8 staan aanvullende tips voor het inkopen van arbodienstverlening via Europese aanbestedingen Aanbestedingstraject De belangrijkste tip is wellicht het gehele aanbestedingstraject niet te onderschatten in de tijd en de zorgvuldigheid die het proces vergt. Realiseert u zich daarbij dat u de keuzes die u maakt in eisen (uitsluitingscriteria) en wensen (gunningscriteria) achteraf niet meer kunt aanpassen. Eisen formuleert u gesloten en de inschrijver moet hier met ‘ja’ op antwoorden. Een ‘nee’ betekent namelijk uitsluiting van de verdere procedure. Bij wensen mag de inschrijver een zo passend mogelijk antwoord op uw vraag formuleren. Hoe beter het antwoord aansluit op uw behoeften, hoe meer punten u toekent. Daarnaast kunt u vooraf een weging toekennen aan
18
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 18
4-3-2021 16:03:41
Hoofdstuk 2 Arbodeskundige ondersteuning
de gunningscriteria. Daarmee geeft u sommige criteria meer gewicht dan andere. Verdeling aantal gunningscriteria en weging Als u een onevenredige verdeling heeft ten aanzien van de rubrieken die u hanteert, kan dit de beoordeling vertekenen. Een voorbeeld maakt dit duidelijk. Stel, u heeft drie goede criteria geformuleerd ten aanzien van de visie van de arbodienstverlener. En u heeft tien goede, maar preciezere criteria geformuleerd ten aanzien van zorgvuldigheid (bereikbaarheid, tijdige facturering, privacybescherming etc.). Dan loopt u de kans dat u een arbodienst selecteert die zeer zorgvuldig is, maar geen of geen inspirerende visie heeft. U kunt dit wat compenseren door de weging die u aan de criteria geeft (de drie visiecriteria wegen elk zwaarder dan de tien zorgvuldigheidscriteria). Maar controleer daarbij wel of de maximale aantallen punten bij visie en bij zorgvuldigheid overeenkomen met het belang dat u aan beide rubrieken toekent. Gunningscriteria Een te precieze formulering bij het opstellen van gunningscriteria brengt een risico met zich mee. Als u heel nauwkeurig formuleert wat uw wensen zijn, dan wordt de vrijheid van de aanbieders beperkt. Alle inschrijvers zullen zo gunstig mogelijk willen antwoorden op uw wensen en min of meer hetzelfde antwoord geven, namelijk dat ze voldoen aan het gevraagde. Dit maakt het moeilijk hen van elkaar te onderscheiden. Ga bij het formuleren van de wensen na wat het meest waarschijnlijke antwoord op uw vraag zal zijn. Is er weinig keus dan zal er weinig onderscheidend vermogen zijn. Wilt u juist een goed beeld krijgen hoe de aanbieder zijn dienstverlening zou vormgeven, gezien uw situatie? Vraag hun dan dit in eigen woorden te beschrijven in plaats van het exact voor te schrijven. Dit levert een groter onderscheidend vermogen op tussen de aanbieders. Is het voor u wel van belang dat de aanbieder exact levert wat u verwoordt, dan is het criterium waarschijnlijk een eis en geen wens. Neem het punt dan ook op bij de eisen. Prijs als gunningscriteria Overweeg bij het toekennen van een weging van de diverse gunningscriteria zorgvuldig hoe zwaar u het criterium ‘prijs’ wilt wegen ten opzichte van de kwaliteitscriteria. Als de prijs een te grote rol speelt in de weging, kunt u achteraf gedwongen worden die arbodienst te selecteren die weliswaar de goedkoopste is, maar waar u gezien de scores op kwaliteit het minste vertrouwen in heeft. Goedkoop is hier duurkoop, want de lagere rekening van de dienstverlener levert u wel een hoger verzuimpercentage op, wat een veelvoud aan extra kosten met zich meebrengt. Als de prijs zwaar weegt in uw offerteaanvraag, dan stimuleert u de aanbieders een zo goedkoop mogelijk pakket aan te bieden, maar waarschijnlijk niet de kwaliteit van dienstverlening te leveren die u wenst. Bijvoorbeeld het aanbieden van eerste spreekuren van vijftien minuten, zodat het voor een bedrijfsarts wel heel moeilijk wordt om een goed oordeel te vormen en een passend advies te geven. Presentatie versus kwaliteit Het organiseren van een presentatie geeft u een goede indruk van de bekwaamheid van de professionals die u wilt inzetten. Zorg ervoor dat de kwaliteit van de presentaties voldoende zwaar meetelt bij de gunningscriteria. Realiseert u zich wel dat het tijdens de presentaties wettelijk verboden is nog te onderhandelen over het aanbod dat de aanbieders in hun offertes hebben gedaan. Zij mogen hun aanbieding alleen toelichten. Wilt u meer weten, dan kunt u op internet diverse publicaties vinden die u uitgebreid ondersteunen bij het volgen van de wettelijke procedures, bijvoorbeeld: Handboek Efficiënt Inkopen van Arbo VO, Werkwijzer Europese aanbesteding arbodienstverlening voor gemeenten van het A&O-fonds gemeenten (zie paragraaf 2.13.1 voor de links naar deze documenten). In het tweede document zijn ook diverse voorbeelden van aanbestedingsdocumenten (zoals voorbeelden van een programma van eisen) opgenomen waaruit u toepasbare eisen en wensen mag overnemen.
19
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 19
4-3-2021 16:03:41
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
2.12 2.12
Rol ondernemingsraad arbodeskundige ondersteuning Rol ondernemingsraad arbodeskundige ondersteuning
De rol van de OR bij de samenwerking met de arbodienst is belangrijk. De OR heeft instemmingsrecht bij de inrichting van de arbodienstverlening (maatwerk of vangnetregeling, interne of externe arbodienst, etc). Als voor een externe arbodienst wordt gekozen heeft de OR instemmingsrecht bij de keuze van de arbodienst en de inhoud van het contract. Zie voor een uitgebreidere toelichting op de rol van de OR paragraaf 1.5.
2.13 2.13
2.13.1
Literatuur
Checklist voor een basiscontract arbodienstverlening, OVAL, 2018 (via www.oval.nl/ nieuws/update-checklist-basiscontract-arbodienstverlening-1) Handboek Efficiënt Inkopen Module Inkoop Arbodienstverlening Arbo-VO, Heerlen, 2007. (via: www.voion.nl/downloads/4f0111b0-9582-44c3-8abe-d64927b22d64) R.J. Pille et al, Gids voor het Post-Arbotijdperk. Hoe speelt u in op het wegvallen van de verplichte aansluiting bij een gecertifieerde arbodienst?, Falke & Verbaan BV Eindhoven, 2005
2.13.2
Verwijzingen arbodeskundige ondersteuning Verwijzingen arbodeskundige ondersteuning
Internet
www.oval.nl – informatie van de brancheorganisatie van arbodiensten, interventiebedrijven, adviesbureaus op het terrein van outplacement en loopbaanbegeleiding en loopbaancoaching, re-integratiebedrijven en jobcoachorganisaties www.uwv.nl – informatie van het uitkeringsorgaan werknemersverzekeringen www.stecr.nl – informatie voor professionals over de thema’s inzetbaarheid, verzuim en re- integratie www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/arbeidsomstandigheden – informatie over onder andere wettelijke verplichtingen rond deskundige ondersteuning op het gebied van arbeidsomstandigheden en daarnaast informatie voor zowel werknemers als werkgevers over organisatie van de arbozorg osha.europa.eu/fop/netherlands/nl/systems/index_html – uitleg over het Nederlandse arbostelsel www.arboportaal.nl – via de Onderwerpen is informatie te raadplegen over verantwoordelijkheden van onder andere de preventiemedewerker, de bedrijfsarts en andere arbodeskundigen www.arbo-online.nl – site met veel informatie op arbogebied, onder andere over arbodienstverlening
20
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 20
4-3-2021 16:03:41
Hoofdstuk 3 Veiligheid- en gezondheidsmanagement
3 3
Veiligheid- en gezondheidsmanagement
3.1 3.1
Veiligheid- en gezondheidsmanagement
Inleiding veiligheid- en gezondheidsmanagement Inleiding veiligheid- en gezondheidsmanagement
In dit hoofdstuk wordt beschreven hoe men een managementsysteem op het gebied van veiligheid en gezondheid (verder vaak afgekort als V&G-MS) kan opzetten, invoeren en voortdurend verbeteren binnen een organisatie. Hierbij wordt ‘organisatie’ gebruikt als algemene term voor bedrijf, instituut, school etc. De termen Werknemer en Medewerker worden in deze tekst als synoniemen gebruikt. In de tekst wordt steeds gesproken over V&G; veel bedrijven integreren milieu (M) met V&G zodat de afkorting VGM ontstaat. De paragrafen 3.1, 3.2 en 2.3 betreffen respectievelijk ‘Inleiding’, ‘Plaats binnen het brede scala van Management Systemen (MS-en)’ en ‘Invoering en Ontwikkeling’. In de paragrafen 3.11 en 3.12 worden respectievelijk Hulpmiddelen en Verwijzingen behandeld. In de paragrafen 3.4 t/m 3.10 zijn de onderdelen van een V&G-systeem conform ISO 45001 (af te korten tot V&G-MS) opgenomen. Bij de opzet van dit hoofdstuk is uitgegaan van de High Level Structure (HLS) die het uitgangspunt is geweest voor de gewijzigde normen ISO 9001, ISO 14001 en ISO 45001, de opvolger van OHSAS 18001. Het hieronder beschreven V&G-MS is gebaseerd op: de Nederlandse Wet- en regelgeving (inclusief BRZO-eisen); de ISO-norm 45001, zodat het V&G-MS van meet af aan de geïntegreerde structuur (HLS) volgt (zie ook paragraaf 3.4.3); de Veiligheid Gezondheids- en Milieu Checklist Aannemers VCA Petrochemie (de zwaarste versie van VCA), ter illustratie van hoe op een pragmatische wijze invulling kan worden gegeven aan de eisen van wet- en regelgeving. VCA is ook gekozen omdat vele opdrachtgevers de VCA-eis stellen aan hun opdrachtnemers.
3.1.1
Integratie
Een managementsysteem (ook wel zorgsysteem genoemd) is een hulpmiddel om op een systematische en gestructureerde manier de doelen van een bedrijf of organisatie te verwezenlijken. Afhankelijk van het thema van het systeem, spreekt men bijvoorbeeld van een arbozorg-, een veiligheids-, een milieu- of een kwaliteitsmanagementsysteem. Het oudste, meestal niet genoemde, systeem is het financiële systeem. Veel bedrijven werken slechts met één managementsysteem waarin verschillende thema’s zijn opgenomen: een zogenoemd geïntegreerd managementsysteem. De integratie vindt met name plaats op het uitvoerend niveau: in een werkvoorschrift worden kwaliteits-, milieu- en veiligheidsaspecten gecombineerd. De International Standard Organization (ISO) werkt zelf ook aan integratie van managementsystemen: in 2014 is de zogenoemde High Level Structure (HLS) gepubliceerd. In deze HLS zijn de kernelementen en -eisen opgenomen. Aan deze kern (de HLS) kunnen de verschillende normen en richtlijnen worden ‘opgehangen’, zoals bijvoorbeeld de norm voor arbeidsomstandigheden. In 2015 zijn in deze HLS-opzet de nieuwe versies van ISO 9001 (kwaliteit) en ISO 14001 (milieu) gepubliceerd. In 2018 is de vernieuwde norm voor arbeidsomstandigheden gepubliceerd: ISO 45001 ter vervanging van OHSAS 18001. Meer over de High Level Structure: zie paragraaf 3.2.1. Een belangrijke aanleiding om een managementsysteem als hulpmiddel te gaan gebruiken is dat dit dwingt om te kiezen tussen dat wat belangrijk is (en dus moet worden geregeld) en dat wat aan het vrije spel der krachten kan worden overgelaten. Voor een onderneming die voor het eerst besluit met een systeem te gaan werken biedt zo’n systeem houvast en uniformiteit. Er zal vaak een externe adviseur bij de eerste opzet zijn betrokken, die de onderneming ondersteunt zodat deze het wiel niet opnieuw hoeft uit te vinden. Het werken met een systeem verzekert voortdurende aandacht en bezig zijn met de doelen, waar specifieke aandacht anders snel sneuvelt in de ‘dagelijkse drukte’.
21
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 21
4-3-2021 16:03:41
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
3.1.2
Uitbouw naar risicomanagement en Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO)
Ondernemingen die al langer werken met een managementsysteem kunnen dit verder uitbouwen zodat het steeds beter past bij het eigen bedrijf en de doelen. Naarmate de ontwikkeling vordert, zal een systeem in zijn opzet steeds eenvoudiger worden: de behoefte aan regulering neemt af, de flexibiliteit neemt toe en er wordt een groter beroep gedaan op de kwaliteiten van de medewerkers. Het systeem blijft een hulpmiddel en er dient voor te worden gewaakt dat de ‘echte’ doelen voorop blijven staan en dat het hulpmiddel hieraan wordt aangepast. De doelen die worden nagestreefd met een managementsysteem kunnen betrekking hebben op kwaliteit van geleverde producten of diensten, maar ook op arbeidsomstandigheden, milieuprestaties, personeel, voedselveiligheid of financiën. Een tendens die op vele gebieden al jaren is waar te nemen, is het sturen op doelen op basis van de grootte van de risico’s. Naast de bekende negatieve interpretatie van risico (de kans op een ongewenst effect) wordt ook de positieve interpretatie steeds meer gebruikt: de kans op een gewenst effect. Bijvoorbeeld de kans dat een innovatieve onderneming kan worden opgezet. Risicomanagement is door de ISO-organisatie nu ook als kernelement in de HLS opgenomen. Sinds enkele jaren bestaat er dan ook een richtlijn voor management van (alle typen) risico’s: ISO 31000, zie Figuur 1 ISO 31000: management van alle typen risico’s. Zo’n (geïntegreerd) managementsysteem kan ook worden gebruikt in het kader van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO – in het Engels Corporate Social Responsability CSR). Ook voor CSR bestaat een richtlijn ISO 26000. Bovendien is in de High Level Structure nu het kernelement ‘Context van de organisatie’ opgenomen: “Wat is de omgeving van het bedrijf?” en “Wat verwacht de omgeving van het bedrijf?”, zijn vragen die in dit kernelement beantwoord dienen te worden. Dat deze vragen nu voor alle managementsystemen gelden, geeft het belang aan dat er aan wordt toegekend aan MVO/CSR. Figuur 1 ISO 31000: management van alle typen risico's
22
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 22
4-3-2021 16:03:41
Hoofdstuk 3 Veiligheid- en gezondheidsmanagement
Figuur 2 ISO 26000: Corporate Social responsability (CSR) of Maatschappelijk Verantwoord ondernemen (MVO)
3.2 3.2
3.2.1
Plaats binnen het brede scala van managementsystemen Plaats binnen het brede scala van managementsystemen
Integratie van managementsystemen - de High Level Structure (HLS)
Uiteraard kan ieder managementsysteem afzonderlijk worden gebruikt maar door de invoering van de High Level Structure (HLS) vindt integratie van meerdere managementsystemen automatisch plaats. Binnen de HLS zijn de kernelementen en -eisen (de essentie van de besturing) opgenomen, die de kern vormen van alle generieke en specifieke managementsystemen en van de generieke en specifieke richtlijnen (een generieke richtlijn is bijvoorbeeld ISO 31000 Risicomanagement). De generieke management-systemen 9001, 14001 en 45001 zijn normen (‘standard’ in het Engels) waartegen een organisatie zich kan certificeren d.w.z. dat het bedrijf aantoonbaar aan de eisen van de norm voldoet (bij een richtlijn zoals risicomanagement is certificering niet mogelijk). Alle nieuwe versies van deze normen en richtlijnen kunnen als het ware aan de kern (de HLS) worden opgehangen of ‘ingeplugd’. Binnen de High level structure komen als kerneisen van corporate governance (governance betekent letterlijk ‘bestuur’) de volgende essentiële onderdelen voor (zij komen aan bod in de paragrafen 3.4 t/m 3.10): Leiderschap Risicomanagement Compliance-management Procesmanagement Verbetermanagement Borging en aantoonbaarheid Figuur 1 High Level Structure (ISO 45001 hoort tot de generieke normen)
Voordelen van en obstakels bij integratie Integratie heeft belangrijke voordelen: Het verbeteren van de synergie en de inzichtelijkheid: geen kunstmatige scheiding tussen aandachtsgebieden en een eenduidige aanpak.
23
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 23
4-3-2021 16:03:42
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
Het bevorderen van het gebruikersgemak in de uitvoering: geen afzonderlijke ICT- systemen of boekwerken en minder procedures. Het besparen van kosten: eenvoudiger systeemonderhoud, besparing op interne en externe audits en lagere coördinatiekosten (één aanspreekpunt).
Obstakels bij integratie kunnen zijn: Een faseverschil in de ontwikkeling van de individuele zorgsystemen. Landelijk gezien is kwaliteitszorg het meest ontwikkeld, gevolgd door milieuzorg, terwijl arbozorg het minst ontwikkeld lijkt. Bij een groot faseverschil is voorzichtigheid geboden met integreren. De ontwikkelingsfase van de diverse managementsystemen beïnvloedt het sturingsniveau (beleid, beheer en uitvoering) waarop de integratie kan plaatsvinden. Bij een faseverschil ligt integratie op het niveau van de uitvoering het meest voor de hand. De overheidsbemoeienis bij milieu, arbeidsomstandigheden en BRZO door wet- en regelgeving en inspecties door de overheid (in overleg op te lossen). De betrokkenheid van verschillende deskundigen zoals de arbodienst, de milieudienst en de kwaliteitsdienst (in overleg op te lossen).
3.3 3.3
3.3.1
Invoering en ontwikkeling Invoering en ontwikkeling
Procesmanagement
Het managementsysteem wordt bij voorkeur ontworpen op basis van: de processen in de organisatie; de diverse (meer of minder gecompliceerde) functies binnen die processen. In iedere organisatie vindt een groot aantal bedrijfsprocessen plaats, zoals inkopen, produceren en afleveren. Het primaire proces (de ‘core business’) is het proces dat het bestaansrecht van een organisatie vormt. Voor een accountantsbureau is dit het controleren van de jaarrekeningen en voor een autofabrikant de productie van auto’s. Naast het primaire proces zijn in de organisatie ondersteunende en sturende (management)processen aanwezig. Zo heeft het accountantsbureau een administratieve afdeling (ondersteunend proces) en een management dat zorgt dat een strategie wordt ontwikkeld en toegepast om de doelstellingen van de organisatie te verwezenlijken en er plannen worden gemaakt voor de toekomst (sturend proces). De autofabrikant is onder andere sterk afhankelijk van een goed functionerend machinepark (onderhoud is een ondersteunend proces). Het is van belang om het managementsysteem op te bouwen rond deze processen. Verschillende aspecten zoals arbo, milieu en kwaliteit kunnen op deze wijze eenvoudig en doeltreffend worden geïntegreerd. Het management beschrijft deze processen, hoe ze verlopen, wat de verschillende stappen zijn en welke functionarissen welke rol vervullen in elk van de stappen. Figuur 1 Bedrijfsproces
24
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 24
4-3-2021 16:03:42
Hoofdstuk 3 Veiligheid- en gezondheidsmanagement
3.3.2
Managementsystemen in organisaties met professionals
Wereldwijd en zeker ook in Nederland is een beweging gaande waarbij steeds meer bedrijven veranderen van complexe organisaties met eenvoudige functies naar eenvoudige organisaties met complexe functies. Factoren die dit beïnvloeden zijn o.a. de informatietechnologie, maar ook de steeds hogere arbeidsproductiviteit stuwt deze beweging. Dergelijke complexe functies worden vervuld door professionals (ook wel ‘kenniswerkers’ genoemd). Het mag duidelijk zijn dat het managementsysteem mee dient te groeien met deze ontwikkeling en deze bij voorkeur dient te stimuleren. In de klassieke organisatie worden werknemers vooral beschouwd als uitvoerders van handelingen, die vastliggen in procedures en voorschriften. Bij een kenniswerker worden in toenemende mate alleen het resultaat van het werk, de benodigde competenties en ervaring en de noodzakelijke coördinatie-mechanismen vastgelegd. Op deze wijze krijgt de kenniswerker een grote vrijheid in de wijze van werken en een grote verantwoordelijkheid voor het resultaat. Het is de taak van het management om de voorwaarden te realiseren waaronder dit optimaal kan plaatsvinden, bijvoorbeeld door het faciliteren van het uitwisselen van ‘best practices’. Het spreekt vanzelf dat aspecten als motivatie, beleving en competentie van de individuele medewerker een centrale plaats krijgen. Ook het (interdisciplinair) samenwerken met collega’s, klanten en leveranciers en de verantwoordelijkheid voor zowel inhoud, tijd als geld van het eigen werk, brengen wezenlijk andere aandachtsgebieden binnen het bereik van het managementsysteem. Zo is voor het hebben en ontwikkelen van de juiste competenties competentiemanagement een noodzakelijke functie binnen de onderneming. Ook de beleving van de (groep van) medewerkers wordt dan onderwerp van de PDCA-cyclus (zie hiervoor paragraaf 3.3.5). Met name het INK-model (van het Instituut Nederlandse Kwaliteit) besteedt veel aandacht aan deze gebieden. Het is duidelijk dat de beschreven ontwikkeling inhoudt dat ook de organisatiecultuur sterk verandert.
3.3.3
Ontwikkelingsfasen van managementsystemen
Als een bedrijf of organisatie een managementsysteem gaat toepassen, volgt men in het algemeen de onderstaande ontwikkelingsfasen. Hoe snel de ontwikkelingsfasen worden doorlopen hangt met name af van het ‘lerend vermogen’ van het bedrijf en van de gestelde prioriteiten. Het doorlopen van een fase kan enkele jaren duren. De ontwikkelingsfasen zijn: 1. De organisatie heeft nog geen managementsysteem: er bestaat echter behoefte aan (meer) structuur, een duidelijker keuze voor de doelen en borging zodat de doelen kunnen worden gerealiseerd. De organisatie kiest ervoor een managementsysteem te gaan hanteren. Vaak wordt hierbij een externe adviseur ingehuurd. 2. De organisatie heeft een werkend managementsysteem dat in deze fase nog sterk is gebaseerd op normen. Dat biedt houvast en laat de medewerkers eraan wennen dat op deze wijze wordt gewerkt. Er wordt een start gemaakt met het systematisch beoordelen en verbeteren van de eigen prestaties. 3. Na de tweede fase wordt het managementsysteem ‘herontworpen’ en volledig afgestemd op het eigen primaire proces (dit kan zijn ‘projectmanagement’, ‘het vervoer van goederen van A naar B’ of ‘het produceren van vrachtauto’s’). In deze fase worden ook het beleid en de daarvan afgeleide doel- en taakstellingen opnieuw vastgesteld. Niet zelden wordt de nodige ballast overboord gezet. Het accent ligt in deze fase op het zelf keuzes maken. 4. In de vierde fase wordt de keuze gemaakt om het werkingsgebied van het managementsysteem (verder) te verbreden. Bijvoorbeeld: naast kwaliteit en VCA, die in fase 2 zijn ingevoerd, worden nu ook arbeidsomstandigheden en milieu toegevoegd aan het werkingsgebied van het managementsysteem. Fase 3 en 4 kunnen ook omgewisseld worden afhankelijk van de behoeften van het bedrijf. 5. Tot slot kan de organisatie ervoor kiezen om het managementsysteem uit te breiden tot alle aandachtsgebieden en daarbij het management van haar processen hierop af te stemmen. Naast de al genoemde thema’s komen dan ook gebieden zoals medewerkerstevredenheid en maatschappelijke verantwoordelijkheid aan bod. In het eerder genoemde INK-model vinden we al deze ‘stakeholders’ terug. Het ontwikkelen van de samenwerkingsketens met de stakeholders is een langdurig proces dat het bedrijf echter continuïteit biedt (het essentiële kenmerk van ketens is dat de besluitvorming over de volledige keten
25
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 25
4-3-2021 16:03:42
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
plaatsvindt). Gedurende het doorlopen van de fasen verschuift het accent van reactief via preventief naar proactief. De organisatie kiest altijd zelf hoe ver en in welk tempo men wil gaan en of men al dan niet wil certificeren. De keuze is direct verbonden met de belangen en omstandigheden. Deze belangen en omstandigheden veranderen (soms snel), waardoor men is genoodzaakt om van tijd tot tijd keuzes te heroverwegen. Het managementsysteem kan zich ontwikkelen tot een natuurlijk deel van de organisatie. Talloze valkuilen, zoals verstarring, bureaucratie en reorganisaties kunnen het systeem echter minder effectief maken. Tijdens de jaarlijkse Management Review dient men zich hiervan bewust te zijn en dient hierop te worden geanticipeerd.
3.3.4
Ontwikkeling van veiligheidssystemen naar pro-activiteit
Bij pro-activiteit zijn de processen in het managementsysteem zodanig ingericht dat de organisatie effectief voorbereid is op ontwikkelingen en veranderingen in de markt en in de technologie. De organisatie ziet veranderingen aankomen en is in staat de strategie en de werkwijze hierop aan te passen. Voor alle hoogontwikkelde managementsystemen geldt dat voor een goede werking meer nodig is dan alleen de implementatie van het systeem. Dat geldt met name voor veiligheidsmanagementsystemen die erop gericht zijn pro-activiteit te bereiken (naast OHSAS 18001 / ISO 45001 bijvoorbeeld ook NTA 8620). Voor een ontwikkeling naar pro-activiteit zijn aanvullend de volgende aspecten van belang: voortdurend zichtbare betrokkenheid van de hoogste leidinggevende(n) zoals dit bijvoorbeeld tot uitdrukking komt in een prominente plaats voor veiligheid in het managementen werkoverleg en zichtbare aanwezigheid en betrokkenheid van deze personen bij de problemen op de werkvloer; aandacht voor de belangen van alle bij de organisatie betrokkenen partijen (zie het eerder genoemde INK-model); verbetering van cultuur en houding/gedrag. Zoals de figuur duidelijk maakt kan een bedrijfsvoering met weinig tot geen afwijkingen slechts worden gerealiseerd wanneer het bedrijf een hoog ontwikkelde cultuur heeft waarin de medewerkers elkaar voortdurend op een constructieve manier helpen en wijzen op tekortkomingen en verbeterkansen. Deze bedrijfscultuur laat zich karakteriseren als ‘rapporterend’ (bijvoorbeeld het melden van alle bijna-ongevallen), flexibel, rechtvaardig (een ‘no-blame culture’) en een groot ‘lerend’ vermogen. Slechts in een bedrijfscultuur die medewerkers veel mogelijkheden tot opleiding en ontplooiing biedt, een ruime ‘span of control’ toekent en consequent bezig is met verbetering en vernieuwing kan echte pro-activiteit worden ontwikkeld.
26
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 26
4-3-2021 16:03:42
HOOfDSTUK 3 VEILIGHEID- EN GEZONDHEIDSMANAGEMENT
Figuur 2 Ontwikkelingsfasen (naar prof. P. Hudson LU)
3.3.5
Verbeteren binnen managementsystemen
Binnen een managementsysteem worden drie sturingsniveaus onderscheiden: beleid (strategisch), beheersing (tactisch) en uitvoering (operationeel). Op ieder niveau is sprake van een regelkring (Deming-cyclus): Plan – Do – Check – Action, in het Nederlands: Planning – Uitvoering – Controle – Correctie (zie figuur De Deming cyclus: Plan-Do-Check-Action). In het managementsysteem is ook de relatie tussen de drie besturingsniveaus strategisch, tactisch en operationeel, geregeld. De P-D-C-A cirkel ziet er (bedrieglijk) eenvoudig uit: in de praktijk blijkt dat vooral de fasen Check en Action niet de aandacht krijgen die zij nodig hebben (een niet gesloten cirkel werkt niet). Organisaties zijn vaak meer bezig met het maken en uitvoeren van plannen dan het beoordelen of de plannen het gewenste resultaat hebben en deze zo nodig bijsturen.
27
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 27
4-3-2021 16:03:42
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
Figuur 3 De Deming-cirkel: Plan-Do-Check-Action
Als een managementsysteem volgens dit principe functioneert, kan dit bijdragen aan een goede kwaliteit van de output (product of dienst) maar bijvoorbeeld ook aan goede arbeidsomstandigheden. Naast het hanteren van deze cyclus wordt ook voortdurende verbetering nagestreefd (zie paragraaf 3.10). Voor voortdurende verbetering is het, naast het gebruik van een management systeem, noodzakelijk aan de volgende voorwaarden te voldoen: zichtbaar commitment van en vertrouwen in de leiding van het bedrijf en actieve betrokkenheid van de medewerkers; een lerende organisatie en een flexibele bedrijfscultuur (d.w.z. open staan voor verbetering en kritisch naar de eigen processen kijken). Wanneer verbeteren met succes en herhaaldelijk worden toegepast, wordt de organisatie een ‘lerende’ organisatie. Naast de PDCA-cyclus wordt in hoogontwikkelde managementsystemen ook de IMWR-cirkel gebruikt om daarmee de hierboven genoemde aspecten te benadrukken (Inspireren – Mobiliseren – Waarderen – Reflecteren), zie figuur De IMWR-cirkel van het INKmodel.
28
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 28
4-3-2021 16:03:42
Hoofdstuk 3 Veiligheid- en gezondheidsmanagement
Figuur 4 De IMWR-cirkel van het INK-model
3.4 3.4
3.4.1
Omgeving van de organisatie Omgeving van de organisatie
De organisatie en haar omgeving (issues en risico’s)
Om rekening te kunnen houden met de belangen van alle betrokkenen (bijvoorbeeld opdrachtgevers, gemeente, vakbonden) is het nodig de omgeving, waarin de organisatie opereert, goed in beeld te hebben. Bij de opzet van het V&G-MS zijn daarom de volgende aspecten van belang: Wat is het type organisatie (welke branche) en wat zijn de belangrijkste arbeidsgerelateerde gevaren en risico’s? Welke eisen stellen opdrachtgevers of andere belanghebbenden en hoe en wie houdt er toezicht? Welke inventarisaties zijn in de branche beschikbaar? (b.v. arbocatalogus) Welke informatie is beschikbaar over het veiligheidsniveau, het ziekteverzuim en eventuele beroepsziekten zowel in de organisatie als in de branche?
3.4.2
Eisen en verwachtingen van belanghebbenden
Nadat informatie is verzameld over de organisatie en de branche, wordt in meer detail nagegaan welke eisen en verwachtingen er bestaan bij de belanghebbenden (o.a. de medewerkers) en met name bij opdrachtgevers in het geval daar sprake van is. Dit bepaalt in hoge mate de wijze waarop het werk is georganiseerd. Bij de opzet en implementatie van het managementsysteem zijn daarom de volgende aspecten van belang: De organisatie kan ook opdrachtgever(s) hebben, die eisen kunnen stellen aan het V&Gmanagement, zeker als de organisatie werkt binnen de organisatie van de opdrachtgever. Werkt de opdrachtgever in een productie-omgeving of is er sprake van een projectorganisatie en met welke ‘systemen’ werkt de opdrachtgever? Met ‘systemen’ wordt niet alleen bedoeld VCA of een systeem als ISO 14001 maar ook bijvoorbeeld projectmanagementsystemen of kwaliteits- en V&G-systemen. Consumenten kunnen indirect eisen stellen aan V&G-management – denk bijvoorbeeld aan de publieke discussie over kledingfabricage in 3e wereldlanden. Wanneer er sprake is van uitleen van personeel aan de opdrachtgever, waarbij deze opdrachtgever het werk zelf organiseert en toezicht houdt dan is er sprake van een inleen-
29
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 29
4-3-2021 16:03:43
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
of uitzendconstructie. Zoals uit het bovenstaande blijkt kan er sprake zijn van een hele keten van opdrachtgever(s), leveranciers, (consortia van) hoofdaannemer(s), onderaannemers, adviseurs etc. Het is zaak in zo’n geval deze keten goed in beeld te brengen, niet alleen vanwege de eisen en verwachtingen maar ook in verband met de aansprakelijkheden, de besluitvorming in de keten en de onderlinge communicatie.
Het is mogelijk dat er buiten de hierboven genoemde partijen nog andere belanghebbenden zijn zoals bijvoorbeeld aandeelhouders, consumenten, lokale of landelijke overheden. Het is uiteraard van belang ook bij hen na te gaan of zij specifieke eisen hebben op V&G-gebied. Veelal zal een bedrijf er toe overgaan een specifiek voor haar opgestelde omgevingsanalyse te gebruiken (en te onderhouden). Voor het opstellen van zo’n analyse zijn methoden beschikbaar. Een model dat van oudsher nadrukkelijk inspeelt op de vele belanghebbenden en de omgeving, is het bekende INK-model waarvan hieronder het model is weergegeven (zie ook onder paragraaf 3.12). Figuur 1 het INK-model (Instituut Nederlandse Kwaliteit)
3.4.3
Scope van het V&G-MS
Onder de scope van het V&G-MS wordt verstaan: de omvang en de reikwijdte van onderwerpen en thema’s op V&G-gebied binnen het managementsysteem van de organisatie. Ook de organisatorische en ruimtelijke afbakening hoort tot de scope (zo kunnen onderdelen van het bedrijf bewust binnen de scope worden opgenomen en kunnen andere onderdelen buiten de scope worden gehouden). Een organisatie kiest zelf de scope en de structuur van haar management systeem (MS). Zo kan de scope doelbewust worden beperkt. De structuur kan volgens een norm worden opgezet maar dat hoeft niet. Veel organisaties werken met verwijzingstabellen met de paragraafnummers zodat duidelijk is welke delen van haar MS overeenkomen met de paragrafen, zoals deze in normen worden genoemd. De komst van de High Level Structure maakt zo’n verwijzingstabel eenvoudiger. Bij de opzet van een V&G-MS op basis van ISO 45001 wordt voor het vaststellen van de scope met het volgende rekening gehouden: welke wet- en regelgeving (W&R) van toepassing is en bijvoorbeeld tot gebruik van welke bovenwettelijke branche-regelgeving heeft de organisatie zich verplicht; welke eisen en verwachtingen vloeien voort uit de inventarisatie als genoemd in paragraaf 3.4.1) en paragraaf 3.4.2; welke functies worden op werkplekken binnen welke processen uitgeoefend. De scope omvat alle activiteiten, producten en diensten binnen de bedrijfsvoering van de organisatie of die de V&G-prestaties van de organisatie beïnvloeden. Er kan voor worden gekozen de scope te beperken tot een deel van de organisatie; het is echter niet toegestaan bijvoorbeeld contractors, werkzaam in dat deel, uit te sluiten wanneer deze de V&G-prestaties
30
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 30
4-3-2021 16:03:43
Hoofdstuk 3 Veiligheid- en gezondheidsmanagement
beïnvloeden.
3.4.4
Algemene eisen aan het V&G-systeem
Een algemene (vanzelfsprekende) eis is dat de organisatie haar V&G-MS zó opzet, implementeert, onderhoudt en continu verbetert dat zij haar V&G-prestaties verbetert. Hoewel dit een ‘open deur’ lijkt te zijn, blijkt het in de praktijk niet zo eenvoudig te zijn aan alle aspecten te voldoen.
3.5 3.5
3.5.1
Leiderschap Leiderschap
Leiderschap en commitment
Leiderschap is inmiddels zo’n cliché dat weinigen beseffen dat naast torenhoge verwachtingen, die ook in ISO 45001 zijn opgenomen, er ook torenhoge eisen worden gesteld aan leiders. De leider van de toekomst moet: zelf permanent leren en zijn eigen percepties voortdurend ‘aanscherpen’ aan de realiteit; zeer gemotiveerd zijn om dit lastige proces vol te houden; emotioneel ‘sterk in de schoenen staan’ om de eigen vrees en die van anderen voor het proces van veranderen de baas te blijven; nieuwe vaardigheden ontwikkelen om cultuuraspecten te analyseren en veranderingen in gang te zetten; het vermogen bezitten draagvlak te realiseren. Het hogere management (en alle leidinggevenden) dienen voortdurend in ‘woord en daad’ uit te dragen dat zij arbeidsomstandigheden belangrijk vinden. Dat kan bijvoorbeeld door er tijdens bezoeken aan de werkplek aandacht aan te besteden. Psychologisch beschouwd kan niet genoeg benadrukt worden hoe belangrijk het is dat medewerkers voortdurend van hun eigen leiders te horen krijgen dat deze het belangrijk vinden. ISO 45001 noemt een groot aantal eisen verbonden aan leiderschap. Praktische methoden waarmee het commitment van het hogere management zichtbaar kan worden getoond zijn onder andere: zelf de verantwoordelijkheid nemen en zelf rekenschap geven van het voorkomen van werkgerelateerde ongevallen of gezondheidsproblemen; zorgen voor veilige en gezonde werkplekken; het belang van veilig en gezond werken promoten; het beschikbaar stellen van de benodigde middelen (materieel, opgeleid personeel, huisvesting); een juiste veiligheidscultuur binnen de organisatie ontwikkelen, leiden en bevorderen; medewerkers die incidenten, gevaren, risico’s en kansen melden beschermen tegen represailles; het stellen van ambitieuze, maar wel realistische, V&G-doelstellingen; het voortdurend tonen van voorbeeldgedrag door het hoger management (een absolute must); het hanteren van persoonlijke doel- en taakstellingen; het belonen / erkenning geven (zoveel mogelijk) aan medewerkers; het regelmatig lopen van ronden door/met directie bijvoorbeeld in kader maandbesprekingen; het beschikbaar stellen van budget; coaching in plaats van ‘telling’; arbo/veiligheid/VGM agendapunt nummer 1 van het Management Team overleg / alle vergaderingen; V&G-onderwerpen in nieuwjaarstoespraken e.d.; promotieactiviteiten zoals prijzen uitreiken; de aanwezigheid van de directie bij Commissie-VGM-OR; het uitdragen van het belang en de status van de (K)AM-afdeling; het geven van persoonlijke aandacht aan slachtoffers van incidenten en het incident-onderzoek.
31
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 31
4-3-2021 16:03:43
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
3.5.2
Missie, Visie, Strategie en V&G-beleid
Het V&G-beleid vloeit voort uit de missie, visie en strategie van een organisatie. Deze begrippen worden kort toegelicht alvorens op het V&G-beleid wordt ingegaan. De missie van een organisatie geeft aan waar een organisatie voor staat. Wat wil de organisatie uitdragen naar buiten. De missie omvat veelal de volgende aspecten: Kernactiviteit: Waar houdt de organisatie zich mee bezig? Bestaansrecht: Wat is de behoefte van onze klanten? Intenties en idealen: Wat willen we bereiken met de organisatie? Normen en waarden: Wat zijn onze kernwaarden? Voorbeeld van de missie van Google: ‘Alle informatie wereldwijd toegankelijk maken’. De visie is het beeld of de verwachting die een organisatie heeft van de (nabije) toekomst. Wat wil de organisatie in de toekomst zijn of bereikt hebben. Bijvoorbeeld een organisatie waar geen ongevallen optreden. De strategie is de wijze waarop de organisatie haar missie en visie gaan realiseren. In deze strategie dient V&G expliciet naar voren te komen. De strategie kan bestaan uit een concrete uitwerking van de visie in acties, termijnen en taken. Figuur 1 Missie, visie en strategie
In de missie, visie en strategie heeft arbeidsomstandigheden (V&G) een duidelijke plaats. In de strategie wordt aangegeven ‘hoe de organisatie haar V&G-doelen gaat bereiken’. De organisatie streeft er immers naar dat de medewerkers iedere avond weer zonder ongevallen naar huis gaan en dat deze uiteindelijk met pensioen gaan zonder gezondheidsschade door het werk. Om dat waar te maken en te voldoen aan de wet- en regelgeving, stelt de organisatie een V&G-beleid op dat: aansluit bij de missie van de organisatie; als basis heeft het voldoen aan wet- en regelgeving en aan de eisen van opdrachtgevers en/of gebruikers van de producten of de services; is gebaseerd op de (belangrijkste) V&G-gevaren&-risico’s; uitgaat van de arbeidshygiënische strategie; een ziekteverzuimbeleid bevat dat gericht is op preventie en begeleiding van zieke medewerkers (psychosociale arbeidsbelasting en werkdruk moeten er deel van zijn); participatie van de medewerkers een eigen plaats geeft; een kader biedt voor doel- en taakstellingen om het beleid te kunnen realiseren. Doel- en taakstellingen zijn veelal opgenomen in een apart arbobeleidsplan; een kader biedt voor het monitoren van die doel- en taakstellingen en het arbobeleid zo nodig bijstelt op basis van de behaalde resultaten; een verbintenis inhoudt voor continue verbetering van haar V&G-MS om zodoende de V&G-prestaties te bevorderen;
32
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 32
4-3-2021 16:03:43
Hoofdstuk 3 Veiligheid- en gezondheidsmanagement
een verbintenis inhoudt voor consultatie en actieve participatie van haar medewerkers en haar personeelsvertegenwoordiging.
Het spreekt voor zich dat het belangrijk is dit V&G-beleid (o.a. de V&G-beleidsverklaring) naar alle belanghebbenden te communiceren. Met enige regelmaat wordt nagegaan of het V&Gbeleid nog geschikt is voor de organisatie.
3.5.3
Taken, Verantwoordelijkheden en Bevoegdheden (TVB)
Iedere medewerker moet volledig op de hoogte zijn van zijn of haar taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden binnen een organisatie. Hieronder vallen ook de TVB op het gebied van V&G. Het hoogste management stelt vast wie (welke functionarissen) verantwoordelijk zijn voor arbeidsomstandigheden: In het algemeen wordt de verantwoordelijkheid voor arbeidsomstandigheden gedelegeerd naar ‘de lijn’ dat wil zeggen volgens de hiërarchie die in het bedrijf aanwezig is. De afdelingschef is dus verantwoordelijk voor V&G binnen zijn afdeling. Daarbij kan de verantwoordelijkheid van het hoogste management maximaal twee lagen diep in de organisatie worden gedelegeerd (deze beperking voorkomt versnippering en bevordert de duidelijkheid). Specifiek voor het beheer van het V&G-MS wordt een functionaris benoemd. Het hoogste management draagt zorg voor de bijbehorende bevoegdheden en zorgt er voor dat dit binnen het hele bedrijf bekend en gedocumenteerd is. Het hoogste management kan het beheer van het V&G-MS ook zelf doen maar in grotere ondernemingen wordt dit vaak gedelegeerd aan een HSE-manager/KAM-functionaris of een ander managementteamlid. Uiteraard kunnen veel functionarissen taken hebben op het gebied van V&G, maar dan wordt gesproken van taakverantwoordelijkheid. Dit in tegenstelling tot de door het hoogste management gedelegeerde verantwoordelijkheid: dit is de zogenoemde integrale verantwoordelijkheid dat wil zeggen dat deze functionaris overal verantwoordelijk voor is (voor de financiën, voor het personeel, voor de productie etc.). De voor V&G verantwoordelijke personen dragen ook verantwoordelijkheid voor het monitoren van en het rapporteren over de prestaties van het V&G-systeem. In Methoden (zie ook paragraaf 3.11) is het RASCI-systeem opgenomen, dat veel wordt gebruikt om taken vast te leggen in combinatie met processen.
3.6 3.6
3.6.1
Planning Planning
RI&E
Inleiding, coördinatie-mechanismen en risico-management Elke organisatie wil haar doelen realiseren: dit houdt in dat zij haar werkprocessen zo moet inrichten (‘plannen’), dat deze direct zijn afgeleid van missie, visie en strategie. Immers als klantgerichtheid een missie-element is, dan is het zaak de werkprocessen zo in te richten dat deze klantgericht zijn. Bij het plannen dient een bewuste keuze te worden gemaakt voor een of meerdere coördinatie-mechanismen, dit zijn mechanismen om het werk te organiseren. Er zijn naar Mintzberg vijf coördinatie-mechanismen: Onderlinge informele afstemming (dit is een voor V&G bijzonder belangrijk mechanisme – als er geen gelegenheid bestaat tot onderlinge afstemming dan dient deze alsnog te worden gerealiseerd); Voortdurend toezicht door een superieur: dit is een extreme vorm van toezicht houden, die nog wel voorkomt in de praktijk maar dan gaat het in de regel om leersituaties; Standaardisatie van taken; Standaardisatie van kennis en vaardigheden; Standaardisatie van resultaten, output – zie ook “werken met performance indicatoren” in paragraaf 3.9. In de praktijk worden altijd meerdere coördinatie-mechanismen naast elkaar gebruikt. Nagenoeg elke organisatie heeft te maken met onzekerheden die ertoe kunnen leiden dat de
33
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 33
4-3-2021 16:03:43
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
doelstellingen van de organisatie niet worden gehaald. Risicomanagement heeft tot doel deze onzekerheden voor de organisatie op een systematische manier in kaart te brengen en daarvoor maatregelen te plannen dat de kans dat deze onzekerheid leidt tot verstoring zo klein mogelijk wordt. Er zijn voor het begrip ‘risico’ verschillende definities. Wij definiëren risico als de kans dat een bepaalde ongewenste gebeurtenis zal optreden. Bijzonder aan de norm ISO 31000 Risicomanagement is dat risico in deze norm ook in positieve zin wordt gebruikt bijvoorbeeld het ondernemingsrisico, waarbij het effect positief kan zijn. In deze uitgave behandelen wij alleen V&G-risico’s. Op V&G-gebied stelt de organisatie, rekening houdend met de resultaten uit paragraaf 2.4.1 tot en met 2.4.3, de risico’s en verbeter-mogelijkheden vast om: zekerheid te kunnen verschaffen dat de doel- en taalstellingen van het V&G-MS kunnen worden gerealiseerd; ongewenste effecten te voorkomen of te reduceren. Daarbij worden de V&G-risico’s, welke verbonden zijn met de gevaren, geïdentificeerd; continue verbetering te kunnen bereiken. Gevaar-identificatie Er is een duidelijk onderscheid tussen gevaar-identificatie en de vaststelling van de aan de gevaren verbonden V&G-risico’s. Een gevaar kan gedefinieerd worden als de aanwezigheid van een voor de veiligheid of gezondheid schadelijke bron. Het is van belang dat men zich bewust is van het onderscheid tussen gevaar en risico omdat bij een groot gevaar een gering risico kan horen (vele risicoreducerende maatregelen) en omgekeerd. Verder wordt voorkomen dat gevaren over het hoofd zouden kunnen worden gezien. Wanneer de gevaar-identificatie niet als afzonderlijke activiteit wordt uitgevoerd, dient hierover in de RI&E een toelichting te worden opgenomen en dient te worden aangegeven op welke wijze wordt voorkomen dat gevaren over het hoofd worden gezien. Zie verder onder hoofdstuk 5. Er zijn diverse methoden in omloop voor de gevaar-identificatie. Deze methoden worden vooral gebruikt in de procesindustrie. Enkele voorbeelden worden hier genoemd, zonder er verder op in te gaan: de HAZOP-studie; de HAZID; de Preliminary Hazard analysis; de Process Hazard Analysis; de DOW- en MOND-index. Vaststelling van wet- en regelgeving en overige eisen Omdat compliance (100% voldoen) aan wet- en regelgeving (W&R), onder andere vanwege het ‘afbreukrisico’ (bijvoorbeeld negatieve publiciteit, schade, productieverlies), steeds belangrijker wordt, stelt de organisatie een proces op, implementeert en onderhoudt het om: wet- en regelgeving en overige eisen te kunnen identificeren en er toegang tot te hebben voor zover deze W&R en overige eisen zijn gerelateerd aan haar V&G-gevaren &-risico’s en haar V&G-MS; vast te stellen hoe deze eisen toe te passen en hoe aan de eisen tegemoet te kunnen komen. De organisatie documenteert de informatie en draagt zorg voor het up-to-date houden ervan op een zodanige wijze dat veranderingen duidelijk zijn. Voor de identificatie van wet- en regelgeving zijn talloze vakpublicaties beschikbaar. Ook zijn er speciale databanken waarop men zich kan abonneren, die dit voor de organisatie bijhouden. Risico-inventarisatie &-evaluatie Iedere onderneming dient een inventarisatie van de op het bedrijf aanwezige veiligheids- en gezondheidsgevaren en hieraan verbonden risico’s uit te voeren. Wanneer een zogenoemde branche-RI&E-instrument beschikbaar is, kan de organisatie-RI&E op dit branche-RI&Einstrument worden gebaseerd (zie www.rie.nl). Deze risico-inventarisatie dient zo vaak te worden herhaald als de daarmee opgedane ervaring, gewijzigde werkmethoden of werkom-
34
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 34
4-3-2021 16:03:43
Hoofdstuk 3 Veiligheid- en gezondheidsmanagement
standigheden of de stand van de wetenschap en professionele dienstverlening daartoe aanleiding geven (artikel 5 Arbowet). Dit betekent dat de risico-inventarisatie in ieder geval moet worden aangepast indien zich substantiële wijzigingen voordoen in de hieronder genoemde aan een RI&E te stellen eisen (zie ook onder paragraaf 3.8.2). De eisen die aan een RI&E worden gesteld zijn: zij omvat alle activiteiten inclusief de noodsituaties; zij omvat alle personen die toegang hebben tot de werkplekken van het bedrijf inclusief bezoekers; de RI&E gaat over alle equipment, materialen, stoffen, infrastructuur etc.; de RI&E dient actueel te zijn (de huidige situatie dient te worden behandeld); de RI&E dient gebaseerd te zijn op de laatste stand van de kennis en de techniek; de RI&E dient uit te gaan van de redelijkerwijs te verwachten capaciteiten en beperkingen van de medewerkers; in de RI&E dient rekening te worden gehouden met ongevallen, incidenten en beroepsziekten die zich in het verleden hebben voorgedaan. Redelijkerwijs principe Nadat de gevaren en de hieraan verbonden risico's in kaart zijn gebracht dient een risicoevaluatie plaats te vinden. Hierbij wordt beoordeeld of de risico's aanvaardbaar zijn. Een risico is aanvaardbaar als de kans op een ongewenste situatie (ongeval met letsel of gezondheidschade) gering is. Vaak wordt hierbij de term ALARP gebruikt (As Low As Reasonably Practicable; zo laag als redelijkerwijs mogelijk). Dit redelijkerwijs principe houdt in dat bij de te nemen maatregelen rekening gehouden mag worden met de economische aspecten, dat wil zeggen dat de te nemen maatregelen uit kostenoogpunt aanvaardbaar moeten zijn voor een normaal renderend bedrijf. Naast het ALARP-principe geldt voor kankerverwekkende of mutagene stoffen (stoffen die verandering van het erfelijk materiaal (DNA) kunnen veroorzaken) of kankerverwekkende processen en ioniserende straling dat gestreefd moet worden naar een zo laag mogelijke blootstelling. Wettelijke verplichting tot toetsen van de RI&E De verplichting tot toetsing door een gecertificeerde kerndeskundige (bedrijfsarts, veiligheidskundige, arbeidshygiënist of arbeids- en organisatiedeskundige) ligt vast in artikel 14 Arbowet. Voor organisaties < 25 werknemers, die voor het opstellen van de RI&E gebruikmaken van een door het Steunpunt RI&E erkend RI&E-instrument (zie www.rie.nl), is dit niet van toepassing. De RI&E en het toetsingsdocument zijn gedocumenteerd. In art. 5 is ook vastgelegd dat werknemers in een bedrijf de RI&E moeten kunnen inzien. Dit om de betrokkenheid van de werknemers bij het V&G-beleid van het bedrijf te vergroten. De wijze van opstellen van de RI&E kan door de werkgever worden gekozen. Er zijn diverse mogelijkheden: door de eigen medewerkers zonder specifieke deskundigheid, door de eigen preventie-medewerker, arbocoördinator, kerndeskundige(n) of door een externe kerndeskundige of interne/externe arbodienst. Ook kan een combinatie van de genoemde methoden worden gebruikt. Plan van aanpak Op basis van de risico-inventarisatie en -evaluatie moet een plan van aanpak worden opgesteld. Hierin is aangegeven welke maatregelen, in verband met de geïnventariseerde risico's, genomen zullen worden. Bij het opstellen van de risico-inventarisatie en -evaluatie en het plan van aanpak is de medewerking van een gecertificeerde arbodienst of een kerndeskundige in veel gevallen verplicht. Dit houdt in dat deze onder andere toetst of de risico-inventarisatie en -evaluatie, indien door het bedrijf zelf opgesteld, volledig en betrouwbaar is en of daarin de actuele inzichten (de stand van de techniek) zijn verwerkt. Het plan van aanpak wordt uiteraard gedocumenteerd. Over de voortgang van dit PvA wordt door de verantwoordelijke functionarissen gerapporteerd. Tijdens de Management Review (zie ook paragraaf 3.9.3) wordt de voortgang beoordeeld (veelal gebeurt dit op jaarbasis). Planning Om het realiseren van acties te borgen, worden acties opgenomen in een planning. In dit ver-
35
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 35
4-3-2021 16:03:43
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
band wordt het SMART-principe genoemd: de (omschrijving van de) acties is Specifiek, Meetbaar, Aanvaardbaar, Realistisch en Tijdgebonden. De organisatie draagt zorg voor een planning: van acties voortkomend uit de RI&E (het PvA); van acties om zich voor te bereiden en te reageren op noodsituaties; hoe relevante acties te integreren en te implementeren in haar V&G-MS; hoe zij de effectiviteit van acties gaat evalueren.
3.6.2
Planning van doel- en taakstellingen
Doel- en taakstellingen voortvloeiend uit het V&G-beleid zijn veelal opgenomen in een apart arbobeleidsplan. Vanuit de RI&E wordt ook een plan van aanpak opgesteld. Veel bedrijven kiezen er ook voor om een V&G-jaarplan op te stellen waarin beide kunnen worden gecombineerd. In zo’n V&G-jaarplan staan duidelijk beschreven: de te bereiken doelstellingen (voorbeelden: maximaal x % ziekteverzuim, maximaal aantal (verzuim)ongevallen volgens een index, realisatie van een beleid gericht op oudere werknemers etc.); concrete preventiemaatregelen (bijvoorbeeld het reduceren van het lawaai-niveau of afsluiten voor onbevoegden van bepaalde werkplekken of afdelingen); in te zetten middelen (organisatorisch, financieel, materieel); de taakstellingen en de taakverdeling; de verantwoordelijke voor de uitvoering en de termijn. Naast de in deze paragraaf beschreven planning is er ook de zogenoemde operationele planning; deze planning gaat over de (dagelijkse) werkprocessen. Zij komt aan bod in Uitvoering.
3.7 3.7
3.7.1
Ondersteuning Ondersteuning
Middelen
Om iets te realiseren zijn in het algemeen middelen nodig, zo ook voor V&G. De inzet van middelen voor V&G dient gericht te zijn op het bevorderen van de prestaties op V&G-gebied en op het continu verbeteren van het V&G-MS. Deze middelen zijn met name ook nodig om de doelen taakstellingen te realiseren en de acties uit de RI&E uit te voeren (het V&G-jaarplan uit te voeren). De organisatie voorziet in deze middelen.
3.7.2
Competentie
Voor het uitvoeren van werkzaamheden zijn bepaalde competenties nodig. Dit geldt ook voor werkzaamheden waaraan V&G-risico’s zijn verbonden zoals bijvoorbeeld de competentie Vakbekwaam Persoon (VP) of Voldoende Onderricht Persoon (VOP) voor elektrotechnisch werk. Op basis van de RI&E stelt de organisatie voor de verschillende functies of werkzaamheden competentie-eisen op het gebied van arbeidsomstandigheden op. Om ervoor te zorgen dat de medewerkers voldoen aan deze competentie-eisen, zal de organisatie: zekerstellen dat haar medewerkers deze competenties bezitten door middel van opleiding, training, ervaring of persoonlijke kwalificatie; in de praktijk evalueren of de medewerkers inderdaad competent zijn; hiervan documentatie bijhouden (bijvoorbeeld d.m.v. een veiligheidspaspoort). De competenties van leidinggevenden, die een belangrijke voorbeeldfunctie hebben, zijn gericht op: het nemen van maatregelen om de risico’s te herkennen en planmatig aan te pakken zowel in de uitgevoerde risicovolle werkzaamheden als in een risicovolle omgeving; de medewerkers instructies geven over de V&G-risico’s en maatregelen om V&G-verantwoord te werken; de medewerkers wijzen op onveilige handelingen en situaties;
36
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 36
4-3-2021 16:03:43
Hoofdstuk 3 Veiligheid- en gezondheidsmanagement
het bespreken van problemen en klachten en een regelmatige evaluatie van de effectiviteit van doorgevoerde verbeteringen; goed toezicht en inspecties (laten) houden; het verbeteren van het gedrag van medewerkers en van de veiligheidscultuur in het algemeen.
Het verbeteren van bewustzijn, gedrag en cultuur is vooral een ‘collectief leerproces’ dat niet vanzelf plaatsvindt maar dat door de leidinggevenden georganiseerd dient te worden. De veiligheidskundige, die de leidinggevenden ondersteunt, dient zich te realiseren dat er geen sprake is van ‘quick wins’ maar dat dit collectief leren een permanente activiteit is. Het proces van collectief leren is in onderstaande figuur 1 weergegeven. Hieronder (zie paragraaf 3.7.3) worden praktische methoden genoemd om bewustzijn, gedrag en cultuur te verbeteren. Figuur 1 het proces van gedrag- en cultuurverandering door collectief leren
3.7.3
Bewustzijn
Veiligheidsbewustzijn heeft volgens het bekende ASE-model (NTA 8544) vooral te maken met de intentie tot veilig gedrag versus het gedrag in de werkelijkheid. De intentie tot gedrag wordt volgens dit model bepaald door drie factoren: 1. De houding ten opzichte van het gedrag, d.w.z. welke overtuigingen heeft een persoon en welke waardering verwacht hij/zij van het vertoonde gedrag (wordt veilig gedrag bijvoorbeeld beloond?). 2. De interpretatie van de norm: dit gaat om het spanningsveld hoe de werkzaamheden normaal worden gedaan versus hoe het zou moeten worden uitgevoerd. 3. De verwachting bij de persoon over de mate van beheersing van de werkzaamheden (deze mate van beheersing kan bijvoorbeeld worden overschat). Het is belangrijk dat medewerkers op de hoogte zijn van: het V&G-beleid en de bijbehorende doel- en taakstellingen; hun bijdrage aan dit V&G-beleid. Daarbij dient het voor hen duidelijk te zijn welke positieve bijdrage zij kunnen leveren en wat de consequenties zijn als zij dit niet doen of in strijd met dit beleid handelen; de ‘lessons learned’ van de voor hen relevante ongevallen en incidenten. Een belangrijke functionaris die het bewustzijn van de medewerkers kan verhogen is de leidinggevende (o.a. door zijn/haar voorbeeldfunctie). Omgekeerd geldt dat de leidinggevende ook een negatieve invloed kan uitoefenen bijvoorbeeld bij het tolereren van overtredingen. Methoden die het V&G-bewustzijn stimuleren zijn: instructie, training en voorlichting met actieve betrokkenheid van de deelnemers. Regels en procedures, die niet voor zichzelf spreken, uitvoerig toelichten met betrekking tot ‘het waarom’ van de regel & procedure; intervisie & coaching; voorbeeldgedrag; toezicht met actieve dialoog en zo nodig terugkoppeling in het werkoverleg (bijvoorbeeld in de vorm van een toolbox); werken met performance indicatoren en de resultaten bespreken in groepsoverleg; stimuleren van bijna-ongeval-meldingen, actie nemen, snel terugkoppelen en het geleerde collectief delen.
37
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 37
4-3-2021 16:03:44
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
Een voorbeeld van dit laatste waarbij de bespreking wordt ‘verdiept’ is hier kort uitgewerkt met behulp van het eerder genoemde ASE-model (NTA 8544: Tips voor en praktijkvoorbeelden van verbetering van Veiligheidsgedrag). De intentie tot het gedrag kan met behulp van dit model bespreekbaar worden gemaakt. Een dergelijke methode leent zich bij uitstek om op een constructieve wijze in een groep de intentie tot het gedrag bespreekbaar te maken in vergelijking tot de werkelijke gebeurtenis. Het model kan ook in preventieve zin gebruikt worden om werkzaamheden voor te bereiden.
3.7.4
Informatie, communicatie, participatie en consultatie
Informatie en communicatie Communicatie en overleg speelt een uiterst belangrijke rol om de veiligheid en gezondheid in een organisatie te waarborgen. Immers belanghebbenden dienen te worden geïnformeerd opdat zij de risico’s kennen en weten welke V&G-beheersmaatregelen noodzakelijk zijn om V&G-verantwoord te werken, Daarnaast zorgen communicatie en overleg ervoor dat medewerkers betrokken blijven en door hun deelname hun inbreng kunnen leveren. Er zijn diverse praktische manieren waarop het kan plaatsvinden, onder andere: werkoverleg, een speciale VGM-bijeenkomst, een jaarverslag en overleg tussen werkgever en werknemer, Om het bovenstaande te kunnen bereiken gaat de organisatie na: welke informatie zij wil verspreiden en wat zij wil communiceren; wanneer en hoe zij wil communiceren en gericht op welke doelgroep(en); hoe zij de informatie en documentatie en de reacties erop wil documenteren. Enkele voorbeelden van “wanneer en hoe communiceren”: vooraf de maatregelen bespreken zodat de uitvoerenden weten hoe ze veilig moeten werken; direct voor aanvang van de uitvoering ter plekke demonstreren aan de uitvoerenden hoe het moet. Let bij het communiceren speciaal op anderstaligen en gebruik zo nodig hulpmiddelen zoals pictogrammen. De effectiviteit van de informatie en communicatie wordt geëvalueerd. Participatie en consultatie Inbreng van alle belanghebbenden is essentieel voor het draagvlak: om dit te realiseren richt de organisatie een proces in om te verzekeren dat er een effectieve participatie plaatsvindt met alle medewerkers op alle niveaus en in alle functies. Een belangrijke positie wordt daarbij ingenomen door de (commissie VGM van de) ondernemingsraad (OR). De participatie omvat minimaal de volgende onderwerpen: het V&G-beleid en de bijbehorende doel- en taakstellingen; de planning (zie paragraaf 3.6.2); de uitvoering (zie paragraaf 3.8); de wijze waarop de prestaties worden geëvalueerd en het (continu) verbeteren. De organisatie bevordert de participatie door onder ander te zorgen voor tijdige informatie, obstakels weg te nemen en toe te zien op een snelle berichtgeving omtrent gevaren, risico’s en incidenten. Er dient structureel overleg plaats te vinden tussen werkgever en werknemer. Bij dit overleg zijn in elk geval aanwezig: werkgever (de Directie of een afvaardiging namens de Directie); werknemers (in de regel de vertegenwoordiging namens de medewerkers namelijk de OR-leden); deskundigen (Arbo adviseurs en/of preventie-medewerkers). Binnen projecten is dit lastig te organiseren: juist omdat er vele partijen (kunnen) zijn, is het van belang dat dit overleg wél plaatsvindt (de vorm kan worden aangepast aan de situatie).
38
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 38
4-3-2021 16:03:44
Hoofdstuk 3 Veiligheid- en gezondheidsmanagement
3.8 3.8
3.8.1
Uitvoering Uitvoering
Operationele planning en beheersing
Algemeen Voordat tot de uitvoering (de operationele bedrijfsvoering) kan worden overgegaan stelt een organisatie eerst de gevaren en de (rest-)risico’s vast. De norm ISO 45001stelt dat ‘processen’ dienen te worden vastgesteld om alle geïdentificeerde gevaren en risico’s in de uitvoering te kunnen beheersen. Het vaststellen van die ‘processen’ dient te gebeuren op basis van vast te stellen criteria. Dit hele proces dient zodanig te worden gedocumenteerd dat er op kan worden vertrouwd dat de ‘processen’ worden uitgevoerd zoals ze zijn gepland. Voor de beheersing van de uitvoering van het werk is de (actuele) algemene RI&E weliswaar een noodzakelijke voorwaarde (wettelijke eis), maar deze algemene RI&E alléén is niet voldoende: zie figuur V&G-beheersing op strategisch, tactisch en operationeel niveau. Naast de algemene RI&E zal er vrijwel altijd sprake zijn van een of meerdere nadere RI&E’s zoals bijvoorbeeld de RI&E Geluid. Voor de werkzaamheden binnen een afdeling of binnen een project zullen, op basis van de risico’s, procedures, werkvoorschriften en standaard TRA’s (Taak Risico Analyses) worden opgesteld. Zo nodig wordt een V&G-projectplan opgesteld. Om het overzicht te behouden wordt in de praktijk vaak gewerkt met een zogenoemd V&G-aspecten-register (voor een toelichting: zie ook paragraaf 3.11). Voordat het werk echt wordt uitgevoerd zal een standaard TRA nog worden aangepast aan het werk waardoor een specifieke TRA ontstaat. Voorafgaand aan risicovolle werkzaamheden wordt nog een laatste check uitgevoerd: hiervoor is de LMRA-methode ontwikkeld (Last Minute Risk Assessment). Een toelichting op LMRA, TRA en V&G-plan vindt u elders in deze uitgave. Op de uitvoering van het werk wordt toezicht gehouden en er worden inspecties gepland. De communicatie over de risico’s kan op verschillende momenten plaatsvinden: Vergadering met opdrachtgevers en contractors (bijvoorbeeld een kick-off meeting). Overleg leidinggevende en uitvoerende medewerkers (bijvoorbeeld een start-werk-vergadering). Informatieoverdracht bij verandering van ploegen (bijvoorbeeld shift-overdracht of briefing). VGM-bijeenkomsten (toolbox-meeting) voor uitvoerende medewerkers. Arbeidshygiënische strategie Bij de beheersing van de uitvoering is de zogenoemde arbeidshygiënische strategie van toepassing: 1. Voorkeur voor eliminatie van of reductie aan de bron. 2. Maatregelen om de blootstelling te beperken in de overdrachtsweg (afscherming van de bron). 3. Collectieve maatregelen om de blootstelling te beperken waaronder organisatorische maatregelen (b.v. door roulatie van personeel). 4. Individuele bescherming (waaronder voorlichting en instructie). 5. Als laatste het gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen. Bij het toepassen van de arbeidshygiënische strategie is het ‘redelijkerwijs principe’ van toepassing (voor een toelichting op dit principe zie ook hoofdstuk 1.1 Arbeidsomstandighedenwet, inleiding).
39
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 39
4-3-2021 16:03:44
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
Figuur 1 V&G-beheersing op strategisch, tactisch en operationeel niveau
3.8.2
Management of Change (MoC)
Onder MoC wordt kortweg verstaan: het beheerst uitvoeren van veranderingen. Het belang van het (te beheersen) veranderproces neemt steeds meer toe: het wordt gestructureerd uitgevoerd en de risico’s worden gemanaged. Bij veranderingen worden de volgende stappen uitgevoerd (de organisatie stelt het MoC- of change-proces vast op basis van deze stappen): 1. Aanleiding tot wijziging en het vaststellen wat de wijziging precies inhoudt. 2. Impact analyse: wat zijn de effecten en de risico’s inclusief de eventueel noodzakelijke mitigerende maatregelen. 3. Vaststellen van de nieuwe werkwijze en de mitigerende maatregelen uitvoeren. 4. Implementeren van de wijziging. 5. Controle op de implementatie en evaluatie van de uitgevoerde wijziging. De aanleiding tot het volgen van dit change-proces kan zijn: het voorkomen van incidenten of afwijkingen; nieuwe of vernieuwde producten, diensten of services of gewijzigde inzichten over de ermee verbonden mogelijkheden, evaren en risico’s; wijzigingen in de werkprocessen, apparatuur, organisatiestructuur, toeleveranciers of contractors; technologische ontwikkelingen; wijzigingen in wet- en regelgeving.
40
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 40
4-3-2021 16:03:44
Hoofdstuk 3 Veiligheid- en gezondheidsmanagement
Figuur 2 Het management of Change proces
3.8.3
Uitbesteding
Wanneer een organisatie als opdrachtgever optreedt en werk uitbesteedt aan een andere organisatie die zelfstandig binnen de organisatie van de opdrachtgever aan het werk gaat, dan wordt er ‘samengewerkt’ in de zin van de wet. Om de Veiligheid & Gezondheid van het eigen personeel en dat van opdrachtnemer te waarborgen wordt/worden: voorafgaand aan de uitvoering van het werk afspraken gemaakt tussen opdrachtgever en opdrachtnemer; tijdens de uitvoering door beiden toezicht gehouden. Een praktische werkwijze is te eisen dat de contractor die het werk aanneemt VCA-gecertificeerd is. Een verdergaande eis is dat de organisatie die het werk aanneemt gecertificeerd is tegen de norm OHSAS 18001 (Let op: alle OHSAS 18001 certificeringen zijn verlopen na 21 maart 2021) of ISO 45001.
3.8.4
Inkoop
De inkoop van materiaal, grondstoffen, apparatuur, diensten kan zowel een sterk positieve als negatieve invloed hebben op de V&G-prestaties van een organisatie. Om de positieve bijdrage te realiseren, is veel aandacht nodig voor het inkoopproces. In de praktijk wordt veelal gewerkt met voorkeur-leveranciers die onder andere op V&G-prestaties worden geselecteerd. Regelmatige evaluatie of die prestaties ook worden waargemaakt is een noodzaak indien de organisatie dit wil zekerstellen. Het VCA-systeem stelt eisen aan de aanschaf en keuring van materialen, arbeidsmiddelen en PBM’en en aan de inkoop van diensten.
3.8.5
Onderaannemers of Contractors
Onder paragraaf 3.8.3 is reeds het nodige gezegd over contractors of onderaannemers. De zorgplicht van de opdrachtgever en de risico’s die de opdrachtgever loopt (letsel, financiën, imago, planning, kwaliteit) maken dat voortdurend toezicht en bijsturing op de prestatie van de vaak weinig transparante gehele keten noodzakelijk is. Zeker bij grote en/of complexe projecten is het aan te bevelen hiervoor een aparte structuur te realiseren.
3.8.6
Voorbereid zijn en reageren op noodsituaties
Omdat het niet goed of niet tijdig reageren op een noodsituatie een ernstige bedreiging kan vormen voor de continuïteit van een organisatie, onderkent een professionele organisatie de noodzaak hierop te anticiperen. De risico’s van noodsituaties worden geïnventariseerd en geëvalueerd met inbegrip van : Het opstellen van een noodplan inclusief de respons op de noodsituatie. Het periodiek oefenen en het evalueren van oefeningen en opgetreden noodsituaties. Het informeren van alle medewerkers van de organisatie en het trainen van de medewerkers welke een rol vervullen in de noodorganisatie. De communicatie met contractors, bezoekers, hulpdiensten, overheden en andere belang-
41
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 41
4-3-2021 16:03:44
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
hebbenden met als doel hen te betrekken bij de noodorganisatie. Zie voor dit onderwerp ook hoofdstuk 8
3.9 3.9
3.9.1
Evaluatie van de prestaties Evaluatie van de prestaties
Monitoren, meten, analyseren en evalueren
Algemeen Om te weten in hoeverre doel- en taakstellingen zijn gerealiseerd en om het verbeterproces (de check-action fasen van de PDCA-cyclus) te laten werken is het noodzakelijk te monitoren, te meten, te analyseren en te evalueren. Om dit te kunnen uitvoeren bepaalt de organisatie: welke (bedrijfs-)processen gemonitord dienen te worden om te voldoen aan de eisen van de norm, aan de (belangrijke) verplichtingen uit W&R en de overige verplichtingen die de organisatie onderschrijft. Een praktisch hulpmiddel daarbij is de lijst van ernstige overtredingen van de Arbowet; wat de criteria zijn waarop de prestaties van haar V&G-MS worden beoordeeld; welke methoden worden gebruikt teneinde valide resultaten te bereiken (inclusief kalibratie van instrumentatie); wanneer wordt gemonitord en gemeten en de resultaten worden geanalyseerd en geëvalueerd. Met behulp van deze monitoring & meting gaat de organisatie na of en in welke mate het V&G-systeem effectief is (zie hieronder). De resultaten van monitoring, meting, analyse en evaluatie dienen te worden gedocumenteerd. Een praktisch hulpmiddel is een monitoring-register, waarin is opgenomen wat, waar, wanneer en door wie wordt gemonitord. Een veel gebruikte methode om én te monitoren én door directe terugkoppeling te kunnen sturen, is het werken met performance indicatoren (één van de vijf coördinatie-mechanismen). Naleving van (wettelijke) eisen Tegenwoordig is in organisaties soms de functie ‘compliance officer’ aanwezig. Dit illustreert het belang voor een organisatie om te weten of men ‘in control’ is en tenminste voldoet aan de eisen van wet- en regelgeving (W&R). In de norm wordt het ‘compliant’ zijn geregeld door een proces te implementeren en te onderhouden om de ‘compliance’ van de mate waarin wordt voldaan aan de eisen van W&R, van de norm, van overheden en overige eisen die de organisatie onderschrijft te evalueren. Het resultaat en de eventueel noodzakelijke acties dienen te worden gedocumenteerd. Binnen het VCA-systeem is een jaarlijks evaluatie-verslag (directiebeoordeling) een eis. Daarin zijn o.a. opgenomen (bijna-)ongevallen, milieu-incidenten en meldingen van onveilige situaties.
3.9.2
Interne audits
Doelstelling van interne audits Omdat de eigen medewerkers de organisatie goed kennen is een auditsysteem met interne auditors een belangrijk hulpmiddel om de effectiviteit van het V&G-management systeem te onderhouden en te verbeteren. Wanneer het V&G-systeem gecertificeerd is, wordt ook formeel gecontroleerd of aan de norm wordt voldaan. Ook kan de implementatie van nieuwe of gewijzigde processen op deze wijze worden gecontroleerd en/of verbeterd. Het interne auditsysteem draagt bovendien sterk bij aan het draagvlak. Het interne audit-proces Om het interne auditsysteem goed te laten functioneren is het nodig: interne auditors op te leiden en hen regelmatig (als groep) bij te scholen en ervaringen en best practices te laten uitwisselen; een audit-programma op te stellen waarin o.a. is opgenomen de te auditen processen, de frequentie, de methoden, de verantwoordelijkheden, de resultaten van vorige audits en de
42
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 42
4-3-2021 16:03:44
Hoofdstuk 3 Veiligheid- en gezondheidsmanagement
rapportage; de audit-criteria en de scope van elke audit.
Diverse certificerende instellingen verzorgen opleidingen (ook in-company) op audit-gebied.
3.9.3
Management Review - Directiebeoordeling
Het is belangrijk dat het top-management regelmatig beoordeelt of het V&G-systeem goed functioneert (in het geval van een gecertificeerd systeem voert de Directie ten minste jaarlijks een beoordeling uit). Tijdens de review wordt antwoord gegeven op twee vragen: Zijn de voorgenomen activiteiten om de doel- en taakstellingen te realiseren in de afgelopen periode goed uitgevoerd? Hebben de uitgevoerde activiteiten geleid tot realisatie van het beleid (oftewel is het V&Gsysteem geschikt en effectief)? Het moge duidelijk zijn dat de beantwoording van deze korte vragen veel werk inhoudt en dat als follow-up van de beoordeling niet zelden (veel) nieuwe acties zullen worden geïnitieerd. Naast de bedrijfsonderdelen heeft de V&G-afdeling een belangrijk aandeel in de voorbereiding en de follow-up van de Directiebeoordeling. Zoals de term echter aangeeft voert de Directie de beoordeling uit: zij hebben immers als hoogste leidinggevend niveau overzicht over het totaal en zijn in staat om, soms vergaande, beslissingen te nemen. Tot de te behandelen onderwerpen behoren: de status van de acties voortkomend uit de vorige management-review (MR); veranderingen in de externe en interne omgeving die relevant zijn voor het V&G-MS; informatie over de prestaties van het V&G-MS met inbegrip van trends in incidenten, afwijkingen, onderzoeken en continue verbetering, relevante communicatie, participatie van werknemers, monitoring, auditresultaten, de mate van voldoen aan eisen van de norm, van W&R, van overheden en overige eisen die de organisatie onderschrijft; de mate waarin het beleid en de doel- en taakstellingen zijn gerealiseerd – van belang hierbij zijn de vorderingen die zijn gemaakt ten opzichte van het strategisch VGM-plan; de beschikbaarheid van ‘resources’ om de effectiviteit van het V&G-MS te waarborgen; (mogelijkheden voor) continue verbetering. Het resultaat van de MR dient tenminste de beslissingen te bevatten ten aanzien van continue verbetering en iedere noodzaak om het V&G-MS te wijzigen. De resultaten van de MR dienen te worden gedocumenteerd.
3.10 3.10
Verbetering Verbetering
Continue verbetering wordt wel de motor van een managementsysteem genoemd. Niet alles hoeft op korte termijn te worden gerealiseerd: de invoering van verbeteringen wordt over een langere periode gepland/geprioriteerd. Een goed werkend verbeterproces is een sterke stimulans voor medewerkers om hun bijdrage te leveren. Zowel de medewerker zelf als de organisatie heeft dus veel belang en baat bij het verbeterproces.
3.10.1
Incidenten, afwijkingen en correctieve actie
Wanneer er een incident plaatsvindt of een (belangrijke) afwijking optreedt, dan zal de organisatie: zo snel als vereist actie ondernemen om de situatie te beheersen en te corrigeren; de consequenties van het gebeurde hetzij wegnemen hetzij de impact verminderen; het incident of de afwijking evalueren en zo nodig aanvullende correctieve actie ondernemen om de oorzaken weg te nemen of het risico ervan te verminderen; het effect van de acties beoordelen en de noodzaak om de RI&E te herzien nagaan; het bovengenoemde documenteren.
43
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 43
4-3-2021 16:03:44
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
Figuur 1 Het continue verbeter-proces
3.10.2
Continue verbetering
Iedere organisatie zal werken aan verbeteringen. Echter wanneer een organisatie werkt onder een norm, zoals ISO 45001, is het voortdurend verbeteren van de effectiviteit van het V&G-MS verplicht met als doel om: (potentiële) incidenten en afwijkingen te voorkomen; verbeteringen in de prestaties van het V&G-MS te bevorderen. Om de continue verbetering te implementeren zal de organisatie hiervoor een proces ontwerpen, implementeren en onderhouden en de effectiviteit van dit proces periodiek beoordelen. Het continue verbeterproces zal zich tenminste uitstrekken tot de volgende onderdelen van het V&G-MS: context van de organisatie; RI&E; planning van doel- en taakstellingen; informatie, communicatie, participatie en consultatie; monitoren, meten, analyseren en evalueren; managementreview – Directiebeoordeling.
3.11 3.11
3.11.1
Praktische richtlijnen, methoden en hulpmiddelen Praktische richtlijnen, methoden en hulpmiddelen
Methoden en hulpmiddelen
RASCI-methode Een veelgebruikte methode om de rol van een functionaris aan te duiden, bij het vastleggen van processen is de zogenoemde RASCI-methode. De diverse bij het proces betrokken functionarissen worden ingedeeld in een van de vijf volgende categorieën: R van Responsible A van Accountable S van Supportive C van Consulted I van Informed
44
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 44
4-3-2021 16:03:44
Hoofdstuk 3 Veiligheid- en gezondheidsmanagement
Als voorbeeld van een RASCI wordt hier het proces van melden van bijna-ongevallen genoemd: de manager van de afdeling V&G is Accountable; een senior veiligheidskundige van de afdeling V&G is Responsible; de groep Supportive kan vele functionarissen omvatten namelijk iedereen die bijvoorbeeld kan bijdragen aan de beoordeling van de melding; de groep Consulted omvat ten minste de functionarissen die verantwoordelijk zijn voor het uitvoeren van preventieve en correctieve acties; de groep Informed kan naast de direct betrokkenen iedereen omvatten voor wie het onderwerp van de melding van belang is (dat kan het hele bedrijf zijn). Het V&G of VGM-aspecten-register Een belangrijk praktisch hulpmiddel dat overzicht en inzicht geeft over het brede VGM-gebied, is het zogenoemde VGM-aspectenregister (als afzonderlijk milieu- of V&G-aspectenregister of als gecombineerd VGM-aspectenregister). Het V&G-aspectenregister wordt rechtstreeks afgeleid uit de inventarisatie- en evaluatie van V&G-risico’s. In tegenstelling tot de RI&E is het register zeer beknopt en zeer praktisch van opzet: het is bedoeld om de bedrijfsvoering aan te sturen. Daarnaast wordt het gebruikt om te inspecteren. Een dergelijk register, dat in feite een ‘uitbouw’ is van een RI&E, kan formeel deel uitmaken van de RI&E en geeft de RI&E bij uitstek een dynamisch karakter. In de figuur hieronder is te zien dat verbeteringen en wijzigingen (via een Management of Change - MoC-procedure) direct kunnen worden opgenomen in de RI&E en vervolgens in het V&G-aspectenregister. Daardoor kan onder meer eenvoudig worden voldaan aan de eis van actualiteit maar kan arbo ook echt geïntegreerd worden in de bedrijfsvoering (zie de toelichting op het register hieronder). Door deze structuur is het mogelijk snel en flexibel te reageren op diverse soorten wijzigingen en verbeteringen. Dit kunnen wijzigingen in de taken/risico’s zelf zijn maar bijvoorbeeld ook in de organisatie daarvan. Verbeteringen als resultaat van (bijna-)ongeval-meldingen kunnen eveneens worden opgenomen. Zo ontstaat in de praktijk dynamiek die van groot belang is voor het draagvlak (medewerkers krijgen snelle terugkoppeling en zien resultaat).
45
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 45
4-3-2021 16:03:44
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
Figuur 1
Wat is een VGM-aspectenregister? In de regel wordt een aspectenregister ingevoerd als onderdeel van een 14001- en/of 45001-managementsysteem (het kan overigens ook los van zo’n systeem worden gebruikt). Zowel voor ISO 14001 (milieumanagement) als voor ISO 45001 (V&G-management) wordt gestart met het inventariseren van alle aspecten op het gebied van milieu en arbo (bijvoorbeeld gebruik en opslag van gevaarlijke stoffen en geluidbelasting op de werkplek). Er zal dan ook gebruik worden gemaakt van bestaande inventarisaties, die veelal nog uitgebreid en aangevuld dienen te worden. Nadat alle aspecten zijn geïnventariseerd, worden met behulp van criteria alle relevante aspecten geselecteerd; alléén deze relevante aspecten komen in het register. Het register is dus limitatief van aard: alles dat van belang is, is er in opgenomen. Uiteraard kan het register ook in de loop van de tijd worden opgebouwd, waarbij in eerste instantie niet naar volledigheid wordt gestreefd. Per aspect worden in het algemeen de volgende kenmerken van het aspect geïnventariseerd en in het register opgenomen: het vastgestelde risico, veelal ingedeeld in drie categorieën: ‘verhoogd, niet aanvaard, risico’, ‘aanvaard risico’, ‘beperkt risico’ (deze categorieën kunnen gekoppeld zijn aan een risicogetal). De drie categorieën worden vaak met een symbool aangeduid bijvoorbeeld * voor een verhoogd risico (deze risico’s met een * vallen in het register direct op). Voor een verhoogd risico dient uiteraard een plan van aanpak te worden opgesteld. Als dit is uitge-
46
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 46
4-3-2021 16:03:45
Hoofdstuk 3 Veiligheid- en gezondheidsmanagement
voerd wordt het register aangepast en wordt de categorie gewijzigd in bijvoorbeeld ‘aanvaard risico’ (symbool bijvoorbeeld O). Deze mogelijkheid om een aspect snel aan te kunnen passen sluit aan bij een bedrijfsvoering waarin zaken snel, goed en flexibel moeten kunnen worden geregeld; de functionaris die verantwoordelijk is (bijvoorbeeld een manager van een unit of afdeling); de taken en de functionarissen die de taken uitvoeren worden kort in het register genoemd. Een dergelijk overzicht is handig omdat voor de meeste VGM-aspecten er slechts één verantwoordelijke is maar vele betrokken functionarissen, die op deze wijze weten wie wat doet. In de vereenvoudigde voorbeeldtabel is dit weergegeven. Ook dit overzicht van taken/functionarissen kan eenvoudig aan de praktijk worden aangepast of worden verbeterd wanneer dit noodzakelijk blijkt te zijn; een korte omschrijving van de taak die de functionaris uitvoert (zo nodig wordt verwezen naar een achterliggende werkinstructie, procedure of bijvoorbeeld het monitoring-register); een verwijzing naar de geldende eisen van wet- en, externe en/of interne, regelgeving; een kolom opmerkingen.
De indeling van het register kan overigens geheel op maat worden gemaakt voor het bedrijf: het hieronder afgebeelde vereenvoudigde voorbeeld is fictief. Bedrijven voegen vaak extra zaken toe die passen in hun bedrijfsvoering. Naast een centraal bron- of moederregister, dat veelal wordt onderhouden door de arbo- en milieuafdeling kan per afdeling of per installatie een specifiek (decentraal) register worden aangelegd, waarin alleen die aspecten zijn opgenomen die van toepassing zijn op de betreffende afdeling, unit of installatie. Tabel 1 Voorbeeld van een VGM-aspectenregister (vereenvoudigd – in de werkelijkheid zullen er meer taken zijn die ook meer specifiek zijn beschreven)
Nr Aspect
Risi- Verantwoordeco lijke
Taken Operator
1
0 Opslag Gevaarlijke stoffen
Werken met gevaarlijke stoffen
0
Proces Eng.
Inspectie: 1x/ ploeg X
Chef productie- X unit
9
Bewaking werking naverbrander
0
X
Storing
X
Overpompen
X
Chef productie- X unit X Chef depot
X
Zie ook calamiteiten procedure
VergunInstelling ning art x Storing
Inspectie 1x/ week X
AI-25
Calamiteit Bedrijf
X 23 Bovengrond- + se opslag diesel sectie
PGS15
Halfjaarlijkse insp
Storing Pompunit X
Opmerkingen
Tech. Taak dienst
Chef productie- X unit X
2
Eisen
Zie ook procedure 11.x
PGS 29 Zie monitoring-register
Lekkage
47
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 47
4-3-2021 16:03:45
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
Nr Aspect
Risi- Verantwoordeco lijke
Taken Operator
24 Ondergronds * opslag diesel sectie
Chef depot
Eisen Proces Eng.
Opmerkingen
Tech. Taak dienst
X
Inspectie 1x/ week
X
PGS 29 Zie monitoring-register Nieuwe Lekkage opslag in aanbouw
+ beperkt risico 0 aanvaard risico * verhoogd, niet aanvaard, risico Wie gebruikt het aspectenregister? Het register wordt door de betreffende afdeling of beheerder gebruikt en onderhouden. Het is bijvoorbeeld voor de technische dienst ook mogelijk te selecteren op alle taken van de technische dienst. Het gebruik is niet beperkt tot het hebben van een overzicht van alles dat belangrijk is: het register kan bijvoorbeeld ook gebruikt worden voor inspectie- of compliance.
3.12 3.12
Verwijzingen Verwijzingen
De normen: NEN-EN-ISO 45001:2018 Managementsystemen voor gezond en veilig werken – Eisen met richtlijn voor gebruik ISO 31000:2018 Risicomanagement Principes en richtlijnen ISO 26000:2010 Richtlijn voor maatschappelijke verantwoordelijkheid van organisaties Een uitgebreide literatuurlijst: Organisatie Structuren, Henry Mintzberg 1983 Engelse titel: Structure in fives- designing effective organisations Ned. Uitgever Academic Service ISBN 90-5261-050-9 NUGI 684 De bedrijfscultuur als ziel van de onderneming - Zin en onzin over cultuurverandering, E.H. Schein, Uitgeverij Scriptum 2000 ISBN 90 5594 187 5 (oorspronkelijke Engelse uitgave: 1999) Managing the Risks of Organizational Accidents J. Reason Ashgate Publishing Company ISBN 978-1-84014-104-7 (Hbk), 978-1-84014-105-4 (Pbk) De cockpit van de organisatie Prestatiemanagement met behulp van scorecards, mr. Leo A.F.M. Kerklaan, Kluwer ISBN 90-13-03745-3 The report of the BP-US Refineries Independent Safety Review Panel January 2007 (gratis te downloaden) Management van het onverwachte, K.E. Weick, K.M. Sutcliffe ISBN 9789045312026 (oorspronkelijke Engelse titel ‘Managing the unexpected’) Leiderschap bij verandering, John P. Kotter, Academic service Schoonhoven ISBN 90 5261 231 5 Handboek verandermanagement, Cozijnsen/Vrakking, Kluwer ISBN 90 13 00299 4 Leren veranderen, de Caluwé/Vermaak, Uitgeverij Samson ISBN 90 14 06158 7 Process Safety Leading and lagging Metrics, You don’t improve what you don’t measure, CCPS 2008 zie http://www.aiche.org/ccps/resources/overview/process-safety-metrics/recommended-process-safety-metrics (gratis te downloaden) Managing Maintenance Error A practical guide, J. Reason, A. Hobbs ISNB (hbk) 978-07546-1590-3 ISNB (pbk) 978-0-7546-1591-0 Talking Safety A user’s guide to World Class safety Conversation, Dr. Tim Marsh Gower Publ. 2nd edition ISBN 978-1409-4665-50 (pbk) Just Culture Balancing Safety and Accountability Sidney, Dekker 2nd edition Ashgate ISNB (hbk) 978-140944061-1 ISNB (pbk) 978-140944060-4 The Field Guide to Understanding Human Error Sidney Dekker Ashgate Publishing Company ISBN 978-0-7546-4826-0 (PBK), 978-0-7546-4825-3 (HBK) Van Risico-inventarisatie naar Cultuurverandering De menselijke factor in risicomanage-
48
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 48
4-3-2021 16:03:45
Hoofdstuk 3 Veiligheid- en gezondheidsmanagement
ment, W. Zwaard C. vd Velde ISBN 978-94-6215-015-7 NUR 807-340 De Risico professional komt eraan Walter Zwaard Gelling Publishing ISBN 978-90-7844077-2 Safety at the sharp end – A Guide to Non-Technical Skills Rhona Flin, Paul O’Connor, Margaret Crichton Asghate Publishing Limited ISBN 978-0-7546-4600-6 NTA 8544 – Tips voor en praktijkvoorbeelden van verbetering van veiligheidsgedrag HSE-UK HSG48 Reducing error and influencing behaviour (gratis te downloaden) Strategies to promote safe behavior as part of a health and safety management system Prepared by The Keil Centre for the Health and Safety Executive (HSE-UK) research report 430/2002 (gratis te downloaden) Veiligheidsprestatie-indicatoren voor het VBS van BRZO-bedrijven – Vooronderzoek RIVMrapport 620089002/2012 L.J. Bellamy, L.A.A. Bollen, V.M. Sol Hearts&Minds modulen Understanding Your Culture, Improving supersvision, Working Safely (ook verkrijgbaar in het Nederlands) www.energyinst.org.uk/heartsandminds De nieuwe ISO-normen NEN Duurzame verandering in management-systemen (gratis verkrijgbaar of downloadbaar). NEN 8112: 2017 Bedrijfsnoodorganisatie en bedrijfshulpverlening
3.12.1
Internetverwijzingen:
www.rva.nl – informatie van de Raad voor de Accreditatie www.rijksoverheid.nl – informatie van de rijksoverheid www.arboportaal.nl – startpunt van informatie over arbeidsomstandigheden (SZW) www.infomil.nl – informatie van Infomil onder andere over het BRZO en het programma Beterzo www.nen.nl – informatie van het Nederlands Normalisatie Instituut; onder het thema managementsystemen zijn onder andere alle normen te achterhalen www.nen.nl/uit-74-2015-nl-212005 – informatie over de High Level Structure (HLS) www.sccm.nl – Stichting Coördinatie Certificatie Milieuzorgsystemen www.ink.nl – informatie over Instituut Nederlandse Kwaliteit www.iso.org – informatie over de International Standard Organization https://www.iso.org/committee/54808.html – informatie over ISO technical committee Environmental management www.committee.iso.org/pc283 – informatie over ISO technical committee Occupational health and safety management systems www.iso.org/iso/iso45001 - informatie over de norm ISO 45001 www.iaf.nu – informatie over International Accreditation Forum www.MVOPrestatieladder.nl – gratis downloaden van de MVO Prestatieladder (helpdesk: mvoprestatieladder@zpg.nl) www.rie.nl – informatie over de branche-RI&E-instrumenten
49
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 49
4-3-2021 16:03:45
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
4 4
Wetgeving en normering
4.1 4.1
Wetgeving en normering
Arbeidsomstandighedenwet, inleiding Arbeidsomstandighedenwet, inleiding
De regels met betrekking tot gezond en veilig werken in de Arbowet kennen een duidelijke scheiding tussen het publieke en het private domein. De overheid beperkt zich in het publieke domein zoveel mogelijk tot het vaststellen van doelen (doelbepalingen, grenswaarden, procesvoorschriften). De middelen waarmee deze doelen bereikt kunnen worden, de werkwijzen, maatregelen, voorzieningen, moeten door sociale partners zelf in het private domein worden opgesteld. Dit kan gebeuren op branche-, sector- of landelijk niveau. Tot het publieke domein behoren de Arbeidsomstandighedenwet (Arbowet), het Arbeidsomstandighedenbesluit (Arbobesluit) en de Arbeidsomstandighedenregeling (Arboregeling). De totstandkoming en handhaving van deze algemeen verbindende voorschriften zijn een verantwoordelijkheid van de overheid. Zij omschrijven het te bereiken beschermingsniveau van werknemers tijdens de arbeid en de Inspectie SZW (voorheen de Arbeidsinspectie) ziet hierop toe. Naast de hiervoor genoemde algemeen verbindende voorschriften heeft de overheid op het terrein van de veiligheid en gezondheid van werknemers een aantal beleidsregels vastgesteld. Dit zijn regels omtrent de afweging van belangen, de vaststelling van feiten of de uitleg van wettelijke voorschriften bij het gebruik van een bevoegdheid van een bestuursorgaan. Tot deze beleidsregels behoort de Beleidsregel arbocatalogi 2019. In die beleidsregel zijn door de Inspectie SZW getoetste private arbocatalogi opgenomen. Een (private) arbocatalogus betreft schriftelijk vastgestelde afspraken tussen vertegenwoordigers van werkgevers en werknemers op landelijk niveau, in een bedrijfssector, of in een branche, waaronder begrepen de overheid, waarin maatregelen of voorzieningen ter voorkoming of beperking van arbeidsrisico’s zijn vastgelegd betreffende de wijze waarop in een werkgebied kan worden voldaan aan een of meer bij of krachtens de Arbowet gestelde voorschriften. Daarnaast bestaan onder andere de Beleidsregel boeteoplegging Arbeidsomstandighedenwetgeving, waarin de boetebedragen voor overtredingen van de wetgeving staan opgesomd, de Beleidsregel openbaarmaking inspectiegegevens zware of ernstige asbestovertredingen, de Beleidsregel preventieve stillegging arbeidswetten en de Beleidsregel maatregelenbeleid certificering Arbeidsomstandighedenwet en Warenwet. Van middel- naar doelvoorschriften Met de laatste grote wijziging van de Arbowet (in 2007) is gekozen voor een nieuwe benadering waarbij de overheid niet meer de middelen voorschrijft maar in beginsel in de wet slechts de te bereiken doelen aangeeft. In het private domein stellen werkgever(s) en werknemers vervolgens de manieren vast, waarop aan de doelvoorschriften kan worden voldaan. Dat zijn de zogenoemde middelvoorschriften. Die verhuisden daarmee naar het private domein en verloren de formele status van wettelijk voorschrift. De middelen worden per branche vastgelegd in een Arbocatalogus waarin zij, op basis van de erkende stand van de wetenschap en techniek, staan beschreven en waaruit werkgevers en werknemers voor de dagelijkse praktijk een keuze kunnen maken, toegespitst op het eigen bedrijf. Daarbij kunnen de doelvoorschriften uit het oude wettelijk stelsel, (bijvoorbeeld de ingetrokken arbobeleidsregels) maar ook gegevens uit Arbo-Informatie of NEN-normen een belangrijke rol spelen. Het stelsel leidde tot vereenvoudiging en betere uitvoerbaarheid van de (resterende) publieke arboregelgeving, en geeft daarmee naar verwachting ook een administratieve lastenverlichting voor het bedrijfsleven. Een voorbeeld van een doelvoorschrift kan zijn dat het maximale geluidsniveau op de werkplek over een 8-urige werkdag niet hoger mag zijn dan 85 dB(A). De wijze waarop dit moet worden bereikt is een middelvoorschrift, dat in een arbocatalogus kan worden opgenomen. Opgemerkt wordt, dat om te voldoen aan doelvoorschriften nog steeds het principe van de arbeidshygiënische strategie moet worden gehanteerd. Dit houdt in dat, tenzij dit redelijkerwijs niet kan worden gevergd, de risico's voor de veiligheid of de gezondheid van de werknemer
50
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 50
4-3-2021 16:03:45
Hoofdstuk 4 Wetgeving en normering
zoveel mogelijk bij de bron worden bestreden. Maatregelen gericht op collectieve bescherming hebben daarbij de voorkeur boven maatregelen gericht op individuele bescherming. Of anders gezegd: pas als er echt geen andere mogelijkheden meer zijn kan worden overgegaan tot het voorschrijven van het gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen. Soms kunnen handhaafbare doelvoorschriften nog niet worden geformuleerd. Denk bijvoorbeeld aan bepaalde vormen van fysieke belasting, agressie en geweld, werkdruk en stress. Dan zal het beschermingsniveau moeten worden gewaarborgd door het formuleren van een procesnorm. Die geeft aan dat voor het beheersen van een dergelijk risico bepaalde elementen onderdeel moeten uitmaken van het arbeidsomstandighedenbeleid. Dat is vergelijkbaar met de inspanningsverplichting zoals staat in artikel 3 van de Arbowet. Uitgangspunt van de wet is dat de zorg voor arbeidsomstandigheden – een begrip dat niet in de wet is gedefinieerd – een verantwoordelijkheid is van werkgever en werknemers samen, waarbij van de werkgever, gezien zijn positie, mag worden verwacht dat hij het voortouw neemt. Maar ook van de werknemers wordt een actieve inbreng gevraagd bij het tot stand komen en de uitvoering van het arbeidsomstandighedenbeleid. De wet wil uitdrukkelijk stimuleren dat werkgevers en werknemers, ieder op hun eigen wijze, bijdragen aan zo goed mogelijke arbeidsomstandighedenheden in een onderneming. De Arbowet bevat een aantal voorschriften waar de arbeid aan moet voldoen. Deze voorschriften beogen een grondslag te leggen voor structurele aandacht voor arbeidsomstandigheden in het bedrijfsbeleid, en vormen het kader waarbinnen dit moet worden vormgegeven. De Arbowet is een raamwet, dat wil zeggen dat in de wet zelf nauwelijks voorschriften voor bijzondere situaties zijn opgenomen. Er worden alleen algemene verplichtingen genoemd. De nadere uitwerking heeft plaatsgevonden in het Arbobesluit en de Arboregeling. De Arbowet bestaat uit acht hoofdstukken met in totaal 46 artikelen. De Arbowet is na de totstandkoming regelmatig gewijzigd. Onderstaand wordt in kort bestek ingegaan op de belangrijkste aspecten uit de wet. Voor de exacte inhoud van de aangehaalde bepalingen wordt naar de wettekst zelf verwezen. Eind 2018 is in een brief aan de Tweede Kamer aangekondigd dat een wijziging van de Arbowet wordt voorbereid om toezicht en handhaving mogelijk te maken met betrekking tot de aanwezigheid van een wervings- en selectiebeleid bij werkgevers, waarin voldoende waarborgen moeten worden opgenomen om discriminatie van sollicitanten te voorkomen en tegen te gaan. Dit voorstel is ook in internetconsultatie geplaatst, maar is nog niet ingediend bij de Tweede Kamer. In verband met de coronacrisis is de bevoegdheid van de toezichthouder om het werk stil te leggen, tijdelijk uitgebreid.
4.1.1
Hoofdstuk 1 Definities en toepassingsgebied
De wet vangt aan met het definiëren van een aantal begrippen. Het gaat dan om de definitie van Onze Minister (in deze wet de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid), de ondernemingsraad, de personeelsvertegenwoordiging, de toezichthouder (doorgaans de ambtenaar van de Inspectie SZW, maar het kunnen ook ambtenaren van andere ministeries zijn), psychosociale arbeidsbelasting, arbeidsplaats, arbeidsmiddel, arbeidsongeval, arbodienst, zelfstandige en vrijwilliger. Deze definities gelden ook voor de lagere wetgeving. Onder psychosociale arbeidsbelasting verstaat de wetgever de factoren die in de arbeidssituatie stress kunnen veroorzaken: direct of indirect onderscheid met inbegrip van seksuele intimidatie, agressie en geweld, pesten en werkdruk. Onder stress verstaat de wetgever een toestand, die als negatief ervaren lichamelijke, psychische of sociale gevolgen heeft. Met de term direct of indirect onderscheid wordt gedoeld op discriminatie. De werkingssfeer van de wet wordt bepaald door de begrippen werkgever en werknemer. Werkgever is degene voor wie een ander (de werknemer) verplicht is arbeid te verrichten. Deze verplichting is gebaseerd op een arbeidsovereenkomst of een publiekrechtelijke aanstelling (ook na de Wet normalisering rechtspositie ambtenaren bestaan er nog publiekrechtelijke aanstellingen onder andere voor rechterlijke ambtenaren, politieambtenaren en militaire
51
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 51
4-3-2021 16:03:45
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
ambtenaren). Als het gaat om ingeleende arbeidskrachten, is in deze wet niet de uitlener de werkgever maar wordt de inlener van deze arbeidskracht als zodanig beschouwd. Ook stagiaires en thuiswerkers (de wetgever hanteert voor deze categorie het begrip plaatsonafhankelijke arbeid) vallen in de Arbowet onder het begrip werknemer. Waarmee dus de rechtspersoon waarvoor zij hun werkzaamheden verrichten als werkgever moet worden gezien. Voor vrijwilligers is de werkingssfeer van de wet aanmerkelijk beperkt. De wetgever is van oordeel, dat bij hen geen sprake is van een duurzame werkgever-werknemer relatie met loonafhankelijkheid. Zij kunnen zich daarom zonder ernstige financiële consequenties aan hun ‘werk’ onttrekken. Maar als zij aan ernstige gevaren blootgesteld kunnen worden, vallen zij wel onder bepaalde beschermingsregels. Te denken valt aan het werken met gevaarlijke stoffen, het werken op hoogte, etc. Dat laatste geldt ook voor de zzp-er, de zelfstandige zonder personeel: de arbowetgeving geldt voor de zzp-er die te maken krijgt met ernstige gevaren en als hij met anderen op dezelfde plaats arbeid verricht ook bij het naleven van de (wettelijke) doelvoorschriften. In artikel 9.5a van het Arbobesluit is precies aangegeven welke bepalingen voor zelfstandigen en meewerkende werkgevers gelden. De wet is verder van toepassing op werk van leerlingen en studenten in het onderwijs, maar alleen als het gaat om arbeid die vergelijkbaar is met de beroepspraktijk, bijvoorbeeld bij lessen in het praktijklokaal. Let wel: voor een leerling of student die in een bedrijf als stagiaire werkt gelden de bepalingen van Arbowet wel volledig. De wet is onder andere ook van toepassing op arbeid verricht in de exclusieve economische zone en op arbeid op Nederlandse zeeschepen en vliegtuigen. Voor personeel van Nederlandse ambassades in het buitenland geldt de Arbowet echter in principe niet, hoewel wordt geprobeerd de wet zo goed mogelijk na te leven. Dat is anders bij personeel van een buitenlandse ambassades in Nederland: voor hen geldt de wet wel, hoewel dan de handhaving vaak op problemen stuit vanwege het Verdrag van Wenen inzake diplomatiek verkeer. De Arbowet geldt niet in Caribisch Nederland, daar geldt de Arbeidsveiligheidswet BES en de daarop gebaseerde regelgeving. Voor de overige begripsbepalingen wordt verwezen naar de tekst van artikel 1 en 2 van de Arbowet.
4.1.2
Hoofdstuk 2 Arbobeleid
Verplichtingen werkgever (artikel 3 t/m 10) De werkgever zorgt voor de veiligheid en de gezondheid van de werknemers inzake alle met de arbeid verbonden aspecten, zo begint artikel 3 van de Arbowet. Hij voert daartoe een beleid dat gericht is op zo goed mogelijke arbeidsomstandigheden. Hij moet daarin ook de stand van de wetenschap en de professionele dienstverlening betrekken. Werkgevers moeten dus bij de invulling van het beleid rekening houden met wat door vakdeskundigen in brede kring wordt aanvaard als toepasbaar in de praktijk. Dit wordt ook wel aangeduid als ‘best practical means’. Het gaat dan om technieken waarmee, rekening houdend met de economische aspecten, voor een normaal renderend bedrijf de grootst mogelijke reductie van risico's wordt verkregen. De term professionele dienstverlening heeft betrekking op de dienstverlening door arbodiensten en andere deskundigen. Bij de uitvoering van het beleid moet het volgende in acht worden genomen: het werk moet zo zijn georganiseerd dat de werknemer daar geen nadelige invloed van ondervindt tenzij dit redelijkerwijs niet kan worden gevergd; gevaren moeten zoveel mogelijk aan de bron worden bestreden, anders moeten doelmatige middelen ter afscherming worden toegepast. (Als ook dat niet mogelijk is, kan worden overgegaan tot het voorschrijven van doelmatige en passende persoonlijke beschermingsmiddelen); werkplek en -inhoud worden zoveel als mogelijk aangepast aan de persoonlijke eigenschappen van de werknemer; monotone en tempogebonden arbeid moet zoveel als mogelijk worden vermeden of, als dat niet mogelijk is, zoveel mogelijk worden beperkt; doeltreffende maatregelen moeten worden genomen voor het verlenen van eerste hulp bij ongevallen, brandbestrijding en evacuatie van werknemers en andere aanwezigen; gezorgd wordt voor doeltreffende verbindingen met de externe hulpinstanties; maatregelen moeten zijn genomen, opdat werknemers in geval van dreigend gevaar zich
52
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 52
4-3-2021 16:03:45
Hoofdstuk 4 Wetgeving en normering
in veiligheid kunnen stellen; de werkgever moet een beleid voeren dat is gericht op het voorkomen of beperken van psychosociale arbeidsbelasting. Daaronder vallen de factoren direct of indirect onderscheid met inbegrip van seksuele intimidatie, agressie en geweld, pesten en werkdruk, die in de arbeidssituatie stress teweegbrengen.
Om dit alles te kunnen realiseren zorgt de werkgever voor een goede verdeling van taken en verantwoordelijkheden. Het beleid moet regelmatig worden getoetst aan de opgedane ervaringen en zo nodig worden aangepast. Op grond van artikel 4 moet de arbeidsplaats worden aangepast voor werknemers met een structurele functionele beperking. Als de werkgever daar niet aan voldoet kan de Inspectie SZW een eis stellen. Een en ander is het gevolg van de invoering van de Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen (de WIA) en artikel 7:658a BW. De bepaling dat de werkgever ook een ziekteverzuimbeleid moest voeren, is geschrapt: volgens de wetgever is preventie en beperking van ziekte, alsmede re-integratie, een vanzelfsprekende doelstelling van het te voeren beleid. De basis van het te voeren beleid moet berusten op een risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E). De voorwaarden staan in artikel 5. Zo moet de RI&E schriftelijk worden vastgelegd, waarbij tevens de gevaren worden beschreven. Ook wordt aangegeven welke risicobeperkende maatregelen zijn of worden genomen om een bepaalde categorie risico's te verminderen. Als resultaat van de RI&E moet een plan van aanpak worden gemaakt, waarin wordt aangegeven welke maatregelen zullen worden genomen om de geconstateerde risico's te verminderen, wie daarvoor verantwoordelijk is en de termijn waarbinnen deze maatregelen gerealiseerd zullen zijn. De voortgang van het plan van aanpak kan daarmee regelmatig worden beoordeeld. Het plan van aanpak maakt deel uit van de RI&E. Regelmatig zal met de ondernemingsraad (or) of de personeelsvertegenwoordiging (pvt) over het arbobeleid worden overlegd. Daarbij kan ook het al dan niet nog actueel zijn van de RI&E aan de orde komen. Tijdens dat overleg moet actief informatie worden uitgewisseld. De RI&E wordt aangepast zo dikwijls als de opgedane ervaring, de gewijzigde werkmethoden of omstandigheden, de stand van de wetenschap of de professionele dienstverlening daartoe aanleiding geven. De werkgever moet ervoor zorgen, dat iedere werknemer kennis kan nemen van de inhoud van de RI&E. De werkgever, die werk laat uitvoeren door werknemers die hem ter beschikking worden gesteld (zoals inleenkrachten), moet tijdig voor de aanvang van het werk aan degene die de inleenkrachten levert (het uitzendbureau), de RI&E en het plan van aanpak geven, zodat de ingeleende werknemer kennis kan nemen van de risico’s en de genomen maatregelen. Een apart artikel (artikel 6 Arbowet) is gewijd aan het voorkomen en beperken van zware ongevallen waarbij gevaarlijke stoffen zijn betrokken. Dit vloeit direct voort uit de zogenoemde Seveso III-richtlijn van de EU. Als zich in een bedrijf bijzondere gevaren voor de veiligheid of de gezondheid van de werknemers kunnen voordoen, kan de werkgever worden verplicht ervoor te zorgen dat er een arbeidsveiligheidsrapport aanwezig is. Dit geldt met name voor bedrijven met specifieke risico's, zoals in de petrochemische industrie. Het Besluit risico’s zware ongevallen 2015 en de Regeling risico’s zware ongevallen zijn mede gebaseerd op dit artikel. Het genoemde besluit en de regeling zullen uiteindelijk worden opgenomen in de nadere regelgeving gebaseerd op de Omgevingswet. Dit zal met ingang van 1 januari 2022 gebeuren. Voorlichting en onderricht (artikel 8) Artikel 8 bepaalt dat de werkgever ervoor moet zorgen, dat de werknemers doeltreffend worden ingelicht over de te verrichten werkzaamheden en de daaraan verbonden risico's alsmede de maatregelen die erop gericht zijn deze te beperken. Specifiek wordt nog genoemd de voorlichting inzake (de wijze van organisatie van) de deskundige bijstand. Dit moet bij indiensttreding en verder zo vaak als nodig is. De leerstof moet aangepast zijn aan de eigen taak. Zo vaak als de ervaring dat uitwijst of wanneer werkmethoden of omstandigheden worden gewijzigd, moet het onderricht worden aangepast en opnieuw worden gegeven. De werknemer moet op de hoogte worden gesteld van het doel, de werking en de wijze van gebruik van de arbeidsmiddelen. Dat zijn alle op de werkplek gebruikte machines, installaties, apparaten, transportmiddelen en gereedschappen. De werknemer moet ook worden ingelicht over doel, werking etc. van de eventueel verstrekte persoonlijke beschermingsmiddelen. In het artikel is ook expliciet bepaald, dat de werkgever verplicht is toe te zien op de naleving van de door hem uitgevaardigde instructies en voorschriften. Ten slotte moet de werkgever extra rekening houden met het werk van jeugdigen onder 18 jaar. Dit op grond van hun beperkte
53
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 53
4-3-2021 16:03:45
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
werkervaring en onvoltooide lichamelijke en geestelijke ontwikkeling. Melding ongevallen en beroepsziekten (artikel 9) Ongevallen Volgens artikel 9 moet de werkgever arbeidsongevallen die leiden tot de dood, blijvend letsel of ziekenhuisopname direct melden aan de Inspectie SZW. Hij rapporteert hierover desgevraagd zo spoedig mogelijk aan de toezichthouder (zie onder Elektronisch/digitaal melden). Opgemerkt wordt, dat poliklinische behandeling niet als ziekenhuisopname geldt. Maar een nacht verblijf in het ziekenhuis voor controle of een latere opname van het slachtoffer valt weer wel onder ziekenhuisopname en moet alsnog gemeld worden. De werkgever moet verder een lijst bijhouden van de gemelde arbeidsongevallen en van arbeidsongevallen die hebben geleid tot een verzuim van meer dan drie werkdagen. Op deze lijst moeten, op grond van de wet, minimaal de aard en de datum van het ongeval worden geregistreerd. Elektronisch/digitaal melden De Arbowetgeving geeft een aantal verplichting voor werkgevers om meldingen te doen bij de Inspectie SZW. Het gaat dan om meldingen van arbeidsongevallen, asbestverwijderingswerk en asbesthoudende grond, biologische agentia, bouwwerken en duikarbeid. Voor veel van deze regelingen is elektronisch melden verplicht, mede om de administratieve druk bij de Inspectie SZW te verminderen. Dit elektronisch melden geldt ook voor arbeidsongevallen: in artikel 9, eerste lid, Arbowet is daarom het schriftelijk melden geschrapt. Een uitzondering op de verplichte elektronische melding is het melden van dodelijke arbeidsongevallen. Dan weegt het belang van een zeer snelle start van het ongevalsonderzoek op tegen de administratieve belasting die de telefonische melding zou veroorzaken. Er kan dan immers ook sprake zijn van ernstig gevaar voor (andere) werknemers en dan is elke minuut van belang. Formulieren voor het elektronisch melden zijn te vinden op de website van de Inspectie SZW (www.inspectieszw.nl). Beroepsziekten Als een werknemer aan een beroepsziekte lijdt moet dit door (doorgaans de bedrijfsarts van) de arbodienst worden gemeld aan het Nederlands Centrum voor Beroepsziekten (NCvB). Via certificering wordt toegezien op de naleving van de meldingsplicht. Op termijn wordt het niet melden van beroepsziekten door bedrijfsartsen mogelijk een overtreding waar een bestuurlijke boete op staat. Volgens artikel 1.11 van de Arboregeling is een beroepsziekte een ziekte of aandoening als gevolg van een belasting die in overwegende mate in arbeid of arbeidsomstandigheden heeft plaatsgevonden. Bij melding van een beroepsziekte moeten bepaalde gegevens worden verstrekt die niet herleidbaar mogen zijn tot individuele personen. Volgens opgaaf van het NCvB zijn in 2018 3.854 meldingen ontvangen afkomstig van 761 bedrijfsartsen. Meer informatie over het melden van beroepsziekten is te vinden op www.beroepsziekten.nl/ncvb. Voorkomen van gevaar voor derden (artikel 10) Artikel 10 bepaalt dat de werkgever ervoor moet zorgen, dat de veiligheid en de gezondheid van derden die zich in het bedrijf of de onmiddellijke omgeving daarvan bevinden (bijv. aannemers, bezoekers, cliënten, stagiaires of werknemers van anderen maar ook omwonenden of voorbijgangers) beschermd wordt. Overtreding van dit artikel wordt gezien als een Zware Overtreding waarvoor direct een (forse) boete kan worden opgelegd. Zie verder onder paragraaf 4.6.11. Rechten en plichten van de werknemer (artikel 11, 29) In de artikel 11 staat de bepaling dat de werknemer verplicht is om in zijn doen en laten op de arbeidsplaats, overeenkomstig zijn opleiding en de door de werkgever gegeven instructies, naar vermogen zorg te dragen voor zijn eigen veiligheid en gezondheid en die van de andere betrokken personen. Dit betekent met name dat hij verplicht is: arbeidsmiddelen en gevaarlijke stoffen op de juiste wijze te gebruiken; persoonlijke beschermingsmiddelen op de juiste wijze te gebruiken en te onderhouden; de beveiligingen op arbeidsmiddelen intact te laten en niet zonder noodzaak te verwijderen; mee te werken aan de voor hem georganiseerde voorlichting en onderricht;
54
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 54
4-3-2021 16:03:45
Hoofdstuk 4 Wetgeving en normering
een gevaar voor de veiligheid of de gezondheid direct te melden aan de werkgever of degene die namens deze ter plaatse met de leiding is belast; de preventiemedewerkers en medewerkers van deskundige diensten zo nodig bij te staan bij de uitvoering van hun werk.
Werknemers hebben dus een eigen verantwoordelijkheid om bij hun werk de nodige voorzichtigheid en zorgvuldigheid in acht te nemen. Naast bovengenoemde verplichtingen staan er ook nog enkele werknemersverplichtingen in het Arbobesluit, opgesomd in artikel 9.3 van dit besluit. Overigens kan een werknemer doorgaans pas op zijn verplichtingen worden aangesproken als hij redelijkerwijs ook op de hoogte is gesteld van het bestaan van die verplichtingen. Aan dit vereiste gaat dus voorlichting en onderricht van de kant van de werkgever vooraf. Dat daarbij ook de nodige middelen worden gegeven om aan de verplichting te kunnen voldoen behoeft geen betoog. Ten slotte wordt erop gewezen, dat de werkgever nog altijd gehouden is om het nodige toezicht uit te oefenen op het handhaven van de vereiste verplichtingen. Kortom: het gaat om een samenspel tussen twee partijen (werkgever en werknemer) waar ook de werknemer zich aan zal moeten houden. Een bijzondere bepaling is het recht op werkonderbreking van een werknemer (artikel 29 Arbowet): als er naar het redelijk oordeel van een werknemer sprake is van een ernstig en onmiddellijk dreigend fysiek gevaar en de Inspectie SZW kan niet tijdig optreden, dan is de werknemer bevoegd tot werkonderbreking, overigens met behoud van loon. De werknemer moet de werkonderbreking terstond bij de leiding melden. Als de werkgever vindt, dat het werk ten onrechte is onderbroken, moet hij aantonen, dat de werknemer in redelijkheid niet direct fysiek werd bedreigd. In beginsel moet de werkonderbreking vervolgens worden gemeld aan de Inspectie SZW die de situatie zal beoordelen. Die neemt vervolgens een beslissing waarbij het oordeel van de werknemer over het gevaar doorgaans zwaarwegend zal zijn. De beslissing die de inspectie neemt is bindend, waarmee tevens de bevoegdheid van de werknemer om het werk nog langer te onderbreken vervalt.
4.1.3
Hoofdstuk 3 Samenwerking, overleg, bijzondere rechten or en regeling van deskundige bijstand
Samenwerking en overleg (artikel 12) Bij het uitvoeren van het arbeidsomstandighedenbeleid moeten de werkgever en de werknemers samenwerken, zo bepaalt artikel 12 van de Arbowet. Ook voert de werkgever regelmatig overleg met de ondernemingsraad (or) of de personeelsvertegenwoordiging (pvt) over de zaken die te maken hebben met dit beleid en de uitvoering daarvan. Daarbij hoort actief informatie te worden uitgewisseld. Volstaan kan worden met mondelinge informatie-uitwisseling. Op grond van de Wet op de ondernemingsraden (WOR) kan de or alle aangelegenheden die de onderneming betreffen aan de orde stellen. Dus ook op het gebied van arbeidsomstandigheden. Die rechten zijn dan ook verder niet in de Arbowet geregeld: de or kan zich immers beroepen op de bepalingen van de WOR. In ondernemingen met minder dan tien werknemers en bij het ontbreken van een or of pvt, voert de werkgever overleg met de belanghebbende werknemers over de RI&E en de organisatie van de deskundige bijstand. Dit laatste houdt in: overleg over de preventiemedewerker, de (medewerkers van de) arbodienst en de bedrijfshulpverlening. Als de ondernemingsraad een commissie heeft ingesteld, kan zij op grond van de WOR haar rechten of bevoegdheden aan die commissie respectievelijk aan de leden van die commissie toekennen. De bevoegdheden van de or zoals vastgelegd in die WOR zijn onder meer: de ondernemer moet de instemming van de or hebben over een besluit tot intrekking, wijziging of vaststelling van een regeling m.b.t. veiligheid, gezondheid of welzijn in verband met de arbeid; de ondernemer moet overleg plegen met de or over het te voeren arbobeleid; en de or heeft recht op informatie van de werkgever, de deskundigen van de arbodienst en de ambtenaar van de Inspectie SZW. In artikel 12 van de Arbowet zijn de leden van de or, in verband met hun taak in het kader van de arbeidsomstandigheden van de werknemers, nog enkele extra bevoegdheden toegekend. Die houden in dat: leden van de or (of bij kleinere bedrijven leden van de personeelsvertegenwoordiging, de
55
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 55
4-3-2021 16:03:45
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
pvt) met de ambtenaar van de Inspectie SZW kunnen spreken buiten tegenwoordigheid van anderen; en leden van de or (of de pvt) de mogelijkheid hebben, de ambtenaar van de Inspectie SZW tijdens zijn bedrijfsbezoek te vergezellen, tenminste voor zover dit niet op bezwaren stuit van de inspecteur.
Als een bedrijf uit meerdere onderdelen bestaat die als een afzonderlijke werkeenheid kunnen worden beschouwd, dan moet in elk van die afdelingen regelmatig overleg worden gepleegd tussen de leiding en de medewerkers. Deskundige bijstand op het gebied van preventie en bescherming (artikel 13, 14 en 14a) Met ingang van 1 juli 2017 is de Arbowet met name met betrekking tot de deskundige bijstand op het gebied van preventie en bescherming gewijzigd. De betrokkenheid van werkgevers en werknemers bij de arbodienstverlening is daarmee vergroot. Preventie staat nog meer centraal. Zo wordt de positie van de preventiemedewerker versterkt, heeft het medezeggenschapsorgaan een grotere rol bij het arbobeleid en zijn de randvoorwaarden voor het handelen van de bedrijfsarts aangescherpt. De belangrijkste wijzigingen zijn hieronder opgenomen: basiscontract: Een belangrijk punt is de invoering van het basiscontract. Het basiscontract stelt minimumeisen aan het contract tussen arbodienstverleners en werkgevers, onder andere over de toegang tot de werkvloer en de second opinion. In het basiscontract staan rechten en plichten voor de werkgever, werknemer en de arbodienstverleners. Uiteraard blijft de mogelijkheid bestaan om meer te doen, hiervoor kunnen maatwerkafspraken worden gemaakt; open spreekuur: De werkgever moet ervoor zorgen dat de werknemer de bedrijfsarts kan bezoeken als hij vragen heeft over zijn gezondheid in relatie tot het werk, ook als de werknemer nog niet verzuimt of nog geen klachten heeft. Dit kan bijvoorbeeld via een open spreekuur. Iedere werknemer heeft dus het recht om zonder toestemming van de werkgever de bedrijfsarts te bezoeken. Dit heeft als doel klachten en verzuim te voorkomen; vrije toegang werkvloer: De bedrijfsarts moet iedere werkplek kunnen bezoeken om zo het bedrijf beter te leren kennen. Dit geeft de bedrijfsarts goed inzicht in de arbeidsomstandigheden en de belasting in het werk; second opinion: Indien de werknemer twijfelt aan de juistheid van het door de bedrijfsarts gegeven advies, kan de werknemer een second opinion van een andere bedrijfsarts aanvragen. Dit geeft een werknemer de mogelijkheid om het oordeel van de bedrijfsarts te laten wegen door een andere bedrijfsarts. Bedrijfsartsen moeten zo’n verzoek altijd honoreren, tenzij er zwaarwegende argumenten zijn om het niet te doen. De second opinion wordt door de werkgever betaald; adviesrol bedrijfsarts: De bedrijfsarts moet de werkgever adviseren over het toepassen van preventieve maatregelen voor gezond en veilig werken van de werknemers. Ook is geregeld dat de bedrijfsarts adviseert bij ziekteverzuimbegeleiding, in plaats van bijstand te verlenen. Hiermee wordt benadrukt dat het de werkgever is die verantwoordelijk is voor de verzuimbegeleiding. Dit is nader uitgewerkt in het Arbobesluit; melden beroepsziekten: Het signaleren en melden van beroepsziekten was al een taak van de bedrijfsarts. Het basiscontract stelt nu dat de bedrijfsarts beroepsziekten moet kunnen melden aan het Nederlands Centrum voor Beroepsziekten en hier dus ook tijd aan moet kunnen besteden; klachtenprocedure: Iedere bedrijfsarts moet een klachtenprocedure hebben zodat een werknemer een klacht kan indienen. Dit geldt vanaf nu voor alle bedrijfsartsen, ook als zij niet werkzaam zijn bij een gecertificeerde arbodienst en bijvoorbeeld werken als zelfstandig bedrijfsarts. Dit is nader uitgewerkt in het Arbobesluit; duidelijkere rol preventiemedewerker: Naast de bedrijfsarts heeft ook de preventiemedewerker een stevigere rol gekregen. Elk bedrijf moest al ten minste één werknemer aanwijzen als preventiemedewerker. De preventiemedewerker heeft als taak te adviseren aan en samen te werken met de bedrijfsarts en andere arbodienstverleners. De benoeming van de persoon en de positie van de preventiemedewerker in de organisatie zal nu met instemming van de or of pvt plaatsvinden; grotere medewerkersbetrokkenheid: Met de instemming op de persoon en de positie van de preventiemedewerker krijgt de OR meer betrokkenheid bij het arbobeleid. Daarnaast hebben de bedrijfsarts en andere arbodeskundigen de mogelijkheid om overleg te voeren met de or, pvt of betrokken medewerkers. Werknemers en arbodeskundigen kunnen daardoor beter samenwerken en zijn zo goed betrokken bij het bedrijfsbeleid voor gezond en
56
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 56
4-3-2021 16:03:45
Hoofdstuk 4 Wetgeving en normering
veilig werken; en toezicht en handhaving: De Inspectie SZW heeft meer mogelijkheden gekregen om werkgevers, arbodienstverleners en bedrijfsartsen sancties op te leggen bij het niet naleven van de regelgeving en het basiscontract.
De preventiemedewerker De werkgever moet zich bij de uitvoering van zijn verplichtingen op het gebied van de preventie en de bescherming laten bijstaan door een of meer deskundige werknemers, zo luidt het eerste lid van artikel 13 Arbowet. Dit moet bij voorkeur intern worden georganiseerd, maar als dit binnen het bedrijf niet mogelijk is, kan het ook worden ingevuld door een combinatie van deskundige werknemers en andere personen. Het inschakelen van externe deskundigheid zal slechts in zeer bijzondere gevallen mogelijk zijn, bijvoorbeeld bij bijzondere werkzaamheden die incidenteel plaatsvinden. Het gaat hier om de zogenoemde preventiemedewerker, een term die in de wet niet voorkomt. Deze personen moeten over zodanige kennis, kunde en ervaring beschikken, dat zij de bijstand naar behoren kunnen verlenen. Zij behouden hun zelfstandigheid en onafhankelijkheid ten opzichte van de werkgever. De mate van deskundigheid, het aantal medewerkers en de manier waarop de bijstand is georganiseerd, moet blijken uit de RI&E. Het verlenen van deze bijstand houdt, volgens het zevende lid, in elk geval in: het meewerken aan bij het opstellen van een RI&E en het opstellen van het plan van maatregelen; het adviseren aan en nauw samenwerken met de deskundige personen, bedoeld in artikel 14, eerste lid, de or/pvt of belanghebbende werknemers bij de maatregelen gericht op een zo goed mogelijk arbobeleid; en het meewerken aan de uitvoering van dit beleid. Een werkgever met niet meer dan 25 werknemers kan bovengenoemde taken zelf uitvoeren, mits hij beschikt over voldoende deskundigheid, ervaring en uitrusting. Ook die deskundigheid zal moeten blijken uit de RI&E. De maatwerkregeling (artikel 14) De werkgever laat zich bijstaan door een of meer gecertificeerde deskundigen bij de volgende taken: het toetsen van de RI&E en het adviseren daarover; begeleiding van zieke werknemers; het uitvoeren van het arbeidsgezondheidskundig onderzoek; het uitvoeren van een aanstellingskeuring (waar dit is toegestaan); en de consultatie met betrekking tot gezondheidskundige vraagstukken in verband met de arbeid, anders dan de begeleiding van zieke werknemers.
Let op Het gaat in dit artikel om andere deskundigen dan de preventiemedewerker van artikel 13. Op grond van artikel 20 van de Arbowet en artikel 2.7 t/m 2.14a van het Arbobesluit gaat het hier om vier deskundigen, te weten de geregistreerde bedrijfs- of verzekeringsgeneeskundige, de gecertificeerde arbeids- en organisatiedeskundige, de arbeidshygiënist en de (hoger) veiligheidskundige. Voor nadere regelingen over de certificatie wordt verwezen naar artikel 2.7 t/m 2.17 van de Arboregeling. Nadere eisen over de taken van de deskundigen en de arbodiensten staan in artikel 2.1 t/m 2.6 van de Arboregeling. Hierin staan de minimale eisen waaraan moet worden voldaan bij de uitvoering van taken als toetsing van de RI&E, de ziekteverzuimbegeleiding, het arbeidsgezondheidskundig onderzoek en de aanstellingskeuring - voor zover dit laatste is toegestaan. De organisatie van een en ander kan bedrijfstakgewijs of op brancheniveau worden geregeld op basis van de collectieve arbeidsovereenkomst (cao). Op ondernemingsniveau kan deze maatwerkregeling schriftelijk worden overeengekomen tussen de werkgever en de or of pvt. Komt er geen overeenkomst tot stand, dan treedt de vangnetregeling in werking. Het is een ja-of-nee-kwestie: als werkgever en or het niet eens worden, is geen beroep bij de rechter
57
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 57
4-3-2021 16:03:45
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
mogelijk en zal de vangnetregeling moeten worden toegepast. De RI&E hoeft niet door alle deskundigen van een arbodienst getoetst te worden: één - gecertificeerde - deskundige kan volstaan. Die deskundige hoeft niet per sé deel uit te maken van een arbodienst. Wel moeten de externe en de interne deskundige personen samenwerken bij het verlenen van de bijstand aan de werkgever. Dat zal dus op een of andere wijze moeten worden geregeld. Mocht er zowel op ondernemingsniveau als in de cao afspraken zijn vastgelegd die strijdig zijn met elkaar, dan prevaleren de bepalingen uit de cao. Voor bedrijven met minder dan 25 werknemers mag de toetsing van de RI&E door een deskundige achterwege blijven als gebruik is gemaakt van een standaardmodel van de branche. Zo’n RI&E-instrument is te vinden bij het Steunpunt RI&E (http://www.rie.nl.) De vangnetregeling (artikel 14a) Als de bijstand op het gebied van de preventie en de bescherming niet kan worden georganiseerd volgens de maatwerkregeling (er zijn geen cao-afspraken of de werkgever komt niet tot overeenstemming met de or/pvt), dan wordt de bijstand georganiseerd volgens de zogenoemde vangnetregeling, aldus artikel 14a. Aansluiting bij een arbodienst is dan verplicht. Let wel: of nu gebruik wordt gemaakt van de vangnetregeling of (de maatwerkregeling) de werkgever moet toch altijd een preventiemedewerker aanstellen. Dat is alleen anders bij bedrijven met minder dan 25 werknemers. Daar mag de werkgever de taak van de preventiemedewerker zelf uitvoeren, mits hij daarvoor (aantoonbaar!) over voldoende deskundigheid beschikt. Bij de vangnetregeling laat de werkgever zich bij de preventietaken bijstaan door een gecertificeerde arbodienst. Die bestaat ten minste uit een bedrijfsarts, een veiligheidskundige, een arbeidshygiënist en een arbeids- en organisatiekundige, die op basis van een arbeidsovereenkomst in de arbodienst werkzaam zijn. Maar op grond van artikel 2.6a, tweede lid, van het Arbobesluit kan ook een schriftelijk vastgelegd samenwerkingsverband van een gecertificeerde arbodeskundige of geregistreerde bedrijfsarts waarbij drie andere deskundigen extern zijn, als interne arbodienst worden gecertificeerd. De deskundigen moeten voldoen aan in de Arboregeling vastgelegde kwaliteitseisen (zie artikel 2.7 t/m 2.14a Arbobesluit). De dienst moet door een erkende instelling gecertificeerd worden. De certificeringseis geldt ook voor de individuele verplichte deskundige. Nadere eisen over de certificering zijn opgenomen in artikel 2.7 t/m 2.17 van de Arboregeling. Een arbodienst is primair intern, maar als de mogelijkheden voor het bedrijf onvoldoende zijn kan de bijstand ook door een externe dienst plaatsvinden. Zij moeten wel samenwerken met de interne preventiemedewerker(s). De deskundigen behoren hun bijstand te verlenen met behoud van hun zelfstandig oordeel. Zij moeten vanuit hun eigen deskundigheid adviezen uitbrengen, en zich daarbij niet laten leiden door overwegingen van bedrijfseconomische of personele aard. Op grond van artikel 14, derde lid, Arbowet wordt een afschrift van de adviezen van de arbodienst voor de werkgever aan de or of de pvt gestuurd. Als deze ontbreken moet een afschrift van het advies naar de belanghebbende werknemers worden verzonden. Tabel 1 Schema deskundige bijstand bij arbodienstverlening
Bijstand bij voorrang intern door eigen werknemers
Maatwerkregeling
Vangnetregeling
Bij overeenstemming in CAO of per onderneming met OR of PVT
In alle andere gevallen
Algemene preventietaken (art 13)
Preventiemedewerker(s) of werkgever zelf (< 25 werknemers); Deskundigheid afgeleid uit de RI&E
Toets en advies RI&E (art. 14 of 14a)
Onder verantwoordelijkheid van een van de vier gecertificeerde deskundigen, indien mogelijk intern
Verzuimbegeleiding
Ten minste contract met bedrijfsarts
Door gecertificeerde interne arbodienst, ook in samenwerkingsverband met externe deskundigen
< 25 werknemers: bij gebruik RI&E-instrument geen toets Contract met gecertificeerde arbodienst
58
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 58
4-3-2021 16:03:46
Hoofdstuk 4 Wetgeving en normering
Deskundige bijstand op het gebied van bedrijfshulpverlening (artikel 15) De werkgever moet de bedrijfshulpverlening organiseren en daarvoor een of meer werknemers aanwijzen als bedrijfshulpverlener. Daarbij gaat het erom in noodsituaties zo snel mogelijk te kunnen handelen. Dit betekent niet dat de werknemers zelf alle branden in het bedrijf moeten blussen, of de volledige medische verzorging van een gewonde werknemer ter hand moeten nemen. Het gaat erom, dat zij in de eerste levensreddende minuten adequaat kunnen handelen. De bestrijding van de calamiteiten kan daarna worden overgenomen door de professionele organisaties. Het verlenen van bijstand houdt in elk geval in: het verlenen van eerste hulp bij ongevallen; het beperken en bestrijden van brand en het beperken van de gevolgen van ongevallen; en in noodsituaties alarmeren en evacueren van werknemers en andere aanwezige personen. Bedrijfshulpverleners moeten beschikken over zodanige opleiding en uitrusting dat zij hun taken naar behoren kunnen vervullen. Er moeten voldoende hulpverleners zijn en de continuïteit moet verzekerd zijn. De invulling van de BHV-organisatie is maatwerk voor een bedrijf of instelling. Dat zal vooral gebaseerd moeten worden op een RI&E. De werkgever mag ook hier de taken zelf uitvoeren mits hij de nodige kennis en kunde heeft. Daarnaast zal hij rekening moeten houden met vervanging als hij afwezig is. Er moet immers altijd minimaal één BHV’er aanwezig zijn. Dat zal in de praktijk inhouden, dat er altijd ten minste één BHV’er moet worden aangesteld. Voor nadere informatie over bedrijfshulpverlening zie hoofdstuk 8. Informatierechten deskundige werknemers etc. (artikel 15a) In artikel 15a staan enkele informatierechten die speciaal gelden voor de preventiemedewerker, de vier gecertificeerde (of, ingeval van de bedrijfsarts: geregistreerde) arbodeskundigen en de bedrijfshulpverleners. Zij moeten kennis kunnen nemen van de ongevalrapportages en de lijst van ongevallen of de eis tot stilleggen van het werk of beschikkingen gedaan door de Inspectie SZW. Ook moet de werkgever informatie geven over een boeterapport of een door de Inspectie SWZ opgelegde boete.
4.1.4
Hoofdstuk 4 Bijzondere verplichtingen
Dit hoofdstuk geeft nadere regels met betrekking tot arbeidsomstandigheden, uitzonderingen en uitbreiding van het toepassingsgebied. Artikel 16 geeft de mogelijkheid om bij algemene maatregel van bestuur nadere regels te stellen op het gebied van de arbeidsomstandigheden. Het gaat dan om een groot aantal terreinen, zoals de organisatie van de arbeid, arbozorg, werken met gevaarlijke stoffen, fysieke belasting, fysische factoren, de gevaren van elektriciteit, etc. Dit artikel geeft daarmee de grondslag voor het Arbobesluit. Een belangrijk deel van de opsomming van dit artikel verwijst in feite naar de bepalingen die op Europees niveau zijn uitgevaardigd in de vorm van Europese Richtlijnen. Bedrijven wordt in artikel 17 van de Arbowet ook de mogelijkheid geboden om op een andere wijze aan het wettelijk vereiste te voldoen: maatwerk door werkgevers en werknemers. Daar zijn echter twee randvoorwaarden bij: 1. het maatwerk moet zijn overeengekomen tussen werkgever en werknemers; en 2. er mag geen afbreuk worden gedaan aan het minimaal voorgeschreven beschermingsniveau. Volledigheidshalve wordt opgemerkt, dat maatwerk alleen mogelijk is voor regels, die niet voortvloeien uit Europese verplichtingen. Maar omdat het overgrote deel van de Nederlandse Arbowetgeving voortvloeit uit die Europese verplichtingen, is de maatwerkbepaling tot nu toe niet toegepast. De werknemers moeten de gelegenheid krijgen zich periodiek medisch te laten onderzoeken (artikel 18). Het doel hiervan is gezondheidsschade bij werknemers te voorkomen of te beperken. Mede op basis van de uitkomsten van arbeidsgezondheidskundige onderzoeken bij werknemers kan een bedrijf in overleg met een arbodienst arbobeleid ontwikkelen. De werkgever is verplicht het onderzoek aan te bieden, maar werknemers zijn niet verplicht hieraan
59
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 59
4-3-2021 16:03:46
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
deel te nemen. Inhoud en periodiciteit zijn niet aangegeven, met uitzondering van bepaalde categorieën werknemers. Het gaat dan bijvoorbeeld om werknemers die met asbest of andere kankerverwekkende stoffen werken. Onder dit hoofdstuk vallen ook de bepalingen voor het samenwerken tussen verschillende werkgevers. Zo stelt artikel 19 dat werkgevers, indien zij op één terrein (een bouwplaats of een kantoor) werk laten verrichten, moeten samenwerken bij het naleven van de bepalingen van de Arbowet. Concreet valt hier bijvoorbeeld te denken aan afspraken over de bedrijfshulpverlening. Voordat de werkzaamheden aanvangen (denk daarbij aan een bouwwerk), moeten de werkgevers schriftelijk vastleggen op welke wijze zal worden samengewerkt, welke voorzieningen worden getroffen en hoe op deze voorzieningen toezicht zal worden uitgeoefend. Een en ander is nader uitgewerkt in Hoofdstuk 2, afdeling 5, Bouwproces, van het Arbobesluit. Opgemerkt wordt dat het zogenoemde Veiligheids- en Gezondheidsplan dat bij grotere projecten verplicht moet worden opgesteld, meer omvat dan de afzonderlijke RI&E's van de betrokken (onder)aannemers. Ten slotte zijn in paragraaf 4.4 enkele artikelen gewijd aan normalisatie en certificatie. In de Arbowet, het Arbobesluit en de Arboregeling zijn verschillende certificatieverplichtingen opgenomen. Het beleid staat onder toezicht van de Raad voor Accreditatie. De minister kan de door hem aangewezen certificeringsinstellingen nadere aanwijzingen geven en zo nodig (bijvoorbeeld bij ernstige taakverwaarlozing) ingrijpen. Naast beroepen waarvoor een (persoons) certificaat verplicht is (bijvoorbeeld bij het werken met asbest) bestaan er ook beroepen waarvoor een registratieverplichting geldt (bijvoorbeeld voor kraanmachinisten). Registratieverplichtingen zijn niet gebaseerd op artikel 20 van de Arbowet, maar op artikel 16 van de Arbowet. De beroepen waarvoor dit geldt, zijn opgenomen in het Arbobesluit.
4.1.5
Hoofdstuk 5 Toezicht en ambtelijke bevelen
Handhaving van de Arbowet en andere wettelijke bepalingen op het gebied van arbeidsomstandigheden zijn voornamelijk opgedragen aan ambtenaren van de Inspectie SZW. De wet laat ruimte om ook ambtenaren van andere inspectiediensten met (een deel van) het toezicht te belasten. Zo is de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit voor de horeca aangewezen als toezichthouder voor de arbeidsomstandigheden, terwijl bij mijnbouwactiviteiten die taak ligt bij de inspecteurs van het Staatstoezicht op de Mijnen. Ook de Inspectie Leefomgeving en Transport heeft toezichtstaken (met name in de scheepvaart en luchtvaart). De inspecteur (de wet spreekt van toezichthouder) is bevoegd in het kader van een ongeval een onderzoek in te stellen. Hij is bevoegd bepaalde handelingen te verrichten, monsters te nemen en dossiers mee te nemen, voor zover dat in het belang van het onderzoek is. Een en ander is vastgelegd in de Algemene wet bestuursrecht. Een bijzondere bepaling uit de Arbowet (artikel 24, derde lid) is de bevoegdheid van een inspecteur om zonder toestemming van de bewoner een woning te betreden. Dit mag echter alleen als er een duidelijk vermoeden is, dat daar werkzaamheden worden verricht, dit kan ook als er sprake is van plaatsonafhankelijke arbeid, zoals thuiswerk. Met ingang van 1 januari 2019 is in verband met de Algemene verordening gegevensbescherming aan de Arbowet toegevoegd dat gegevens over de gezondheid van mensen door de toezichthouder mogen worden verwerkt, voor zover de verwerking noodzakelijk is voor het onderzoek naar arbeidsongevallen die leiden tot de dood, een blijvend letsel of een ziekenhuisopname als bedoeld in artikel 9, eerste lid. En voorts dat die gegevens alleen mogen worden verwerkt door personen die uit hoofde van ambt, beroep of wettelijk voorschrift dan wel krachtens een overeenkomst tot geheimhouding zijn verplicht. De inspectie kan zo nodig een eis stellen en in ernstige situaties zelfs het werk laten stilleggen. Ook als er sprake is van recidive bij overtreding van de Arbowet (bestuursrechtelijk of strafrechtelijk) is (preventieve) stillegging mogelijk (artikel 28a Arbowet). Ten slotte kan de inspecteur overgaan tot het uitdelen van een bestuurlijke boete, of, daar waar de wet dit voorschrijft, het uitschrijven van een proces-verbaal. Daarover meer in paragraaf 4.6 die gaat over de Handhaving van de Arbowetgeving. Ook kan de inspectie bij bepaalde overtredingen bestuursdwang toepassen (artikel 28b Arbowet). Bij zo'n last onder dwangsom kan de medewerking van een onwillige werkgever op straffe van verbeurdverklaring van een bepaald geldbedrag per dag worden afgedwongen.
60
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 60
4-3-2021 16:03:46
Hoofdstuk 4 Wetgeving en normering
Het gaat er om de naleving van een beperkt aantal overtredingen beter af te kunnen dwingen. Die overtredingen worden apart in de wet of het besluit genoemd. Dat biedt een extra mogelijkheid om doelmatig en efficiënt te handhaven. Onder het hoofdstuk ‘Toezicht en ambtelijke bevelen’ valt ook het recht op werkonderbreking van een werknemer (artikel 29 Arbowet). Dat recht is aan bepaalde voorwaarden verbonden die bij paragraaf 4.1.2 onder Rechten en plichten van de werknemer (artikel 11, 29) al zijn besproken. Opgemerkt wordt dat een dergelijke werkonderbreking wel zo snel mogelijk aan de inspectie moet worden gemeld. Die kan het werk dan formeel stilleggen of, al dan niet vergezeld van een nadere eis tot verbetering van de situatie, het werk laten hervatten. Door een dergelijk handelen van de inspecteur (een zogenoemde beschikking) eindigt de bevoegdheid van de werknemer om het werk stil te leggen. Volhardt hij in het onderbreken van het werk, dan betekent dit (wilde) staking en dat kan een grond zijn voor ontslag op staande voet. Artikel 29a Arbowet bevat een regeling voor gegevensuitwisseling tussen de Inspectie SZW, overige toezichthouders op de Arbowetgeving en de certificerende instellingen. De Inspectie SZW werkt steeds meer samen met andere inspectiediensten. Het gaat hierbij niet alleen om diensten van andere ministeries, maar ook om samenwerking met toezichthoudende diensten die niet primair zijn belast met het toezicht op de naleving van de Arbowet, zoals provinciale milieudiensten, afdelingen bouw- en woningtoezicht van gemeentes en de regionale politie. Die samenwerking vereist ook een adequate gegevensuitwisseling over de toegepaste interventies.
4.1.6
Hoofdstuk 6 Vrijstelling, ontheffing en beroep
Vrijstelling van enkele in de wet genoemde verplichtingen van de Arbowet kan worden gegeven aan een groep van bedrijven en inrichtingen. Die vrijstelling wordt verstrekt door de minister van SZW. Elk individueel bedrijf of inrichting kan in een beperkt aantal gevallen (aangegeven in het Arbobesluit) een ontheffing van bepaalde verplichtingen uit de Arbowetgeving aanvragen. De Inspectie SZW is bevoegd om over een aanvraag te beslissen. In hoofdstuk 9 van het Arbobesluit (artikel 9.11 t/m 9.20) zijn nadere regels over vrijstellingen en ontheffingen opgenomen. Op grond van artikel 15a van de Arbowet moet de werkgever, als hij daarom gevraagd wordt, een verzoek tot ontheffing ter beschikking stellen aan de preventiemedewerker, de vier gecertificeerde (of, ingeval van de bedrijfsarts: geregistreerde) Arbodeskundigen en de bedrijfshulpverleners. Voor veel wetsbepalingen, die bijvoorbeeld gebaseerd zijn op Europese minimumvoorschriften, is vrijstelling en ontheffing uitgesloten.
4.1.7
Hoofdstuk 7 Sancties
Toezicht op de juiste naleving van de Arbowetgeving is neergelegd bij de ambtenaren van de Inspectie SZW. Maar in bepaalde sectoren is de handhaving al dan niet gedeeltelijk ook aan anderen opgedragen, bijvoorbeeld in de mijnbouw aan het Staatstoezicht op de Mijnen, voor het transport door de lucht, over water en over de weg aan de Inspectie Leefomgeving en Transport en de ambtenaren van de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit waaraan het toezicht in de horeca is opgedragen. In het navolgende zal bij het begrip toezichthouders voor de duidelijkheid alleen naar de Inspectie SZW als belangrijkste handhaver van de Arbowetgeving worden verwezen. Handhaving van de Arbowet gebeurt vooral langs bestuursrechtelijke weg maar – bijvoorbeeld als er sprake is van dood of ernstig letsel door schuld – kan ook strafrechtelijke vervolging plaatsvinden. De strafbepaling van artikel 32 Arbowet is daar helder over en stelt: het is de werkgever verboden handelingen te verrichten of na te laten in strijd met deze wet of de daarop berustende bepalingen indien daardoor, naar hij weet of redelijkerwijs moet weten, levensgevaar of ernstige schade aan de gezondheid van een of meer werknemers ontstaat of te verwachten is. Daarnaast is overtreding van bepaalde voorschriften uit het Arbobesluit en de Arboregeling strafbaar gesteld (zie artikel 9.9a Arbobesluit). Dit betekent, dat bij overtreding de toezichthouder over kan gaan tot het opstellen van een proces-verbaal en de vervolging verder langs strafrechtelijke weg door het openbaar ministerie wordt overgenomen. De eventueel op te leggen sancties staan in de Wet op de economische delicten (WED), net als de overtredingen van de Arbowet die als economisch delict worden aangemerkt (artikel 1 WED). Kort gezegd is
61
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 61
4-3-2021 16:03:46
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
strafrechtelijke handhaving vooral nog van toepassing als het gaat om zeer ernstige risico’s waarbij sprake is van ernstig gevaar voor de veiligheid en de gezondheid. De Arbowet kent het instrument van de (bestuurlijke) boete. De boetebedragen sluiten aan bij de categorieën die het Wetboek van Strafrecht kent. Zo stelt artikel 34, derde lid, van de Arbowet, dat de boete die ten hoogste voor een overtreding kan worden opgelegd niet meer dan het bedrag van de vijfde categorie van het Wetboek van Strafrecht kan zijn (€ 87.000). En overtreding van het eerste lid van artikel zes kan echter worden bestraft met een boete van ten hoogste de zesde categorie (een bedrag van € 870.000). Het gaat hier om maximumbedragen. Genoemde bedragen worden om de twee jaar geïndexeerd. De uitwerking van de boetesanctie en nuancering van de boetebedragen (onder meer op basis van de bedrijfsomvang) is neergelegd in Beleidsregel boeteoplegging Arbeidsomstandighedenwetgeving, daarover meer in paragraaf 4.6.11. Het opleggen van een bestuurlijke boete is een bevoegdheid en dus geen verplichting. Een boete wordt opgelegd door middel van een beschikking door of namens de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. In beginsel wordt aangenomen dat een overtreding van het Arbobesluit ook aan de werkgever verweten kan worden. Die moet zelf aantonen dat hij al het mogelijke heeft gedaan om de overtreding te voorkomen. Voor het matigen van de boete wordt getoetst aan matigingsgronden die zijn opgenomen in Beleidsregel boeteoplegging Arbeidsomstandighedenwetgeving. Bij de berekening van de op te leggen bestuurlijke boete met betrekking tot arbeidsongevallen kunnen er ook omstandigheden aan de orde zijn die leiden tot verhoging van het al dan niet op bedrijfsgrootte gecorrigeerde boetenormbedrag. Indien de werkgever aantoont dat hij inspanningen heeft verricht, gericht op het voorkomen van de overtreding in het concrete geval, kan dit leiden tot matiging van het al dan niet op bedrijfsgrootte gecorrigeerde normbedrag. De volgende inspanningen kunnen leiden tot een matiging van 25% per onderdeel: a. als de risico’s van de concrete werkzaamheden voldoende zijn geïnventariseerd en een veilige werkwijze is ontwikkeld die voldoet aan de vereisten van het bepaalde bij of krachtens de Arbowet; b. als de noodzakelijke randvoorwaarden zijn gecreëerd voor het toepassen van een veilige werkwijze; c. als er adequate instructies zijn gegeven; d. als er adequaat toezicht is gehouden. Uiteindelijk kan het bedrag van de boete nog worden verhoogd of verlaagd totdat deze evenredig is en daarmee passend en geboden. Voor verdere informatie wordt naar de inhoud van de beleidsregel verwezen. Artikel 34, vijfde lid, Arbowet geeft aan, dat als eenzelfde soort overtreding binnen vijf jaar opnieuw wordt aangetroffen het boetebedrag met 100% verhoogd wordt. Deze verhoging bedraagt 200% als het gaat om een ernstige overtreding. En voor alle overtredingen geldt, dat als binnen vijf jaar voor de derde maal eenzelfde soort overtreding wordt geconstateerd, de boete ook met 200% wordt verhoogd (artikel 34, zevende lid, Arbowet). Indien een overtreding uit de Arbowetgeving via het strafrecht wordt afgedaan, kan voor dat feit niet ook nog een bestuurlijke boete worden opgelegd. Een speciaal aangewezen ambtenaar (de boeteoplegger) van de Inspectie SZW stelt de hoogte van de bestuurlijke boete vast. Dit is dus een andere ambtenaar dan de inspecteur die de daadwerkelijke controle uitoefent. Als de inspecteur van de Inspectie SZW (in de wet heet deze functionaris toezichthouder) van plan is een boete op te gaan leggen, is de overtreder niet verplicht om nadere informatie te verstrekken met betrekking tot die boeteoplegging. Dit is het zwijgrecht van de betreffende natuurlijke persoon. Wanneer de toezichthouder informatie vraagt die te maken heeft met de boeteoplegging, moet hij vooraf aangeven dat de (vermoedelijke) overtreder niet verplicht is tot antwoorden. Dit wordt in het strafrecht aangeduid met de term cautie. De reden hiervan is dat niemand verplicht is om aan zijn eigen veroordeling (in dit geval een boete) mee te werken.
62
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 62
4-3-2021 16:03:46
Hoofdstuk 4 Wetgeving en normering
Zoals gezegd is de boeteoplegger niet dezelfde als de toezichthouder: deze twee functies zijn − ook wettelijk − gescheiden. De boeteoplegger heeft echter wel bepaalde verplichtingen. Hij moet de overtreder in kennis stellen van het voornemen om een boete op te leggen, inclusief de redenen waarom dit zal gebeuren. Als de belanghebbende de Nederlandse taal onvoldoende beheerst moet de kennisgeving in een begrijpelijke taal worden gesteld. Voordat de boete wordt opgelegd, moet de belanghebbende in staat zijn gesteld zijn zienswijze naar voren te brengen. Binnen dertien weken na het vaststellen van een beboetbaar feit door middel van het boeterapport, moet de boete ook daadwerkelijk worden opgelegd door middel van een zogenoemde boetebeschikking. Dit is in de zin van de Algemene wet bestuursrecht (Awb) een beschikking en die moet aan bepaalde vereisten voldoen. De procedure van de boeteregeling staat in de Algemene wet bestuursrecht (Awb, artikel 5:40 en verder). De termijn kan overigens worden verlengd als het belang van zorgvuldig onderzoek of andere factoren dit noodzakelijk maken. Tegen de beschikking kan bezwaar en beroep worden ingesteld. De boete moet binnen zes weken nadat de beschikking is bekendgemaakt worden betaald aan de Staat. Bezwaar of beroep heeft geen schorsende werking. Dus als een bedrijf bezwaar maakt bij het ministerie van SZW of bij een negatieve beslissing alsnog bij de rechter beroep aantekent moet toch eerst de boete betaald worden. Wel kan een voorlopige voorziening worden gevraagd bij de voorzieningenrechter. Als het bezwaar of beroep alsnog wordt gehonoreerd, zal het betaalde bedrag, vermeerderd met de wettelijke rente, weer worden teruggestort. Bij beroep en hoger beroep moet worden bedacht dat de rechter ook een hogere boete kan opleggen dan de oorspronkelijke boete. Indien de betrokkene de boete niet binnen zes weken betaalt, ontvangt hij een aanmaning. Daarin wordt betaling binnen twee weken geëist. De boete wordt verhoogd met de kosten van de aanmaning. Wordt ook dan de boete nog niet betaald, dan volgt een invorderingsprocedure. De bevoegdheid tot het opleggen van een bestuurlijke boete vervalt vijf jaar nadat de overtreding heeft plaatsgevonden (artikel 5:45 Awb). Een beslissing om een boete op te leggen sluit deze vervaltermijn. Nieuw in de Arbowet (en het Arbobesluit) zijn bepalingen over de openbaarheid van inspectiegegevens. In artikel 29b van de Arbowet is een verplichting opgenomen voor de daartoe aangewezen (toezichthoudende) ambtenaren van de Inspectie SZW om de uitkomsten van ingestelde inspectieonderzoeken openbaar te maken, zowel indien er sprake is van een opgelegde boete, een bevel tot preventieve stillegging als in de situatie dat na onderzoek geen overtreding is geconstateerd. De procedure rond de openbaarmaking is met diverse waarborgen omkleed. Openbaarmaking is een besluit waar bezwaar en beroep tegen open staat. Ook een voorlopige voorziening is mogelijk. De procedure is nader uitgewerkt in het Arbobesluit (zie de artikelen 9.22a tot en met 9.22f (Stb. 2015, 532)). De bepaling uit de Arbowet en de bepalingen uit het Arbobesluit met betrekking tot de openbaarmaking zijn echter nog niet in werking getreden. Met betrekking tot asbestovertredingen bestaan aparte regels over openbaarmaking (Beleidsregel openbaarmaking inspectiegegevens bij zware of ernstige asbestovertredingen). Zie hiervoor paragraaf 4.2.
4.1.8
Hoofdstuk 8 Overgangs- en slotbepalingen
De kosten die zijn verbonden aan de naleving van de wet mogen niet ten laste van de werknemers worden gebracht, zo blijkt uit artikel 44 van de Arbowet. Bij het begrip kosten moet niet alleen gedacht worden aan de kosten die de werkgever maakt om allerlei concrete arbeidsbeschermende maatregelen te treffen, zoals de aanschaf van persoonlijke beschermingsmiddelen, maar ook aan meer algemene maatregelen die hij op basis van de Arbowetgeving moet nemen, zoals het geven van voorlichting en onderricht aan werknemers. Ook die kosten mogen niet – geheel of gedeeltelijk – op de werknemers worden verhaald. De laatste twee artikelen behelzen de evaluatie van de wet na vijf jaar (deze evaluatie heeft in 2012 plaatsgevonden) en de citeertitel. Deze laatste is Arbeidsomstandighedenwet. Maar in het dagelijks gebruik – en zelfs in veel officiële stukken – wordt vaak de afkorting Arbowet gebruikt.
63
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 63
4-3-2021 16:03:46
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
4.2 4.2
Arbobesluit, -regeling en -beleidregels Arbobesluit, -regeling en -beleidregels
De Arbeidsomstandighedenwet (Arbowet) is een raam- of kaderwet en geeft nagenoeg alleen de kaders aan waarbinnen de wet moet functioneren. Nadere uitwerking heeft plaatsgevonden in het Arbeidsomstandighedenbesluit (een algemene maatregel van bestuur) en de Arbeidsomstandighedenregeling (een ministeriële regeling). Hierna Arbobesluit en Arboregeling. Verder bestaan er nog beleidsregels die nadere invulling geven aan het stelsel. De afspraken die door werkgever en werknemers in Arbocatalogi zijn vastgelegd en opgenomen zijn in de Beleidsregel arbocatalogi 2019 vervullen in feite de functie die eerst door de beleidsregels van de overheid werd vervuld. Verder zijn met name de Beleidsregel boeteoplegging arbeidsomstandighedenwetgeving, de Beleidsregel openbaarmaking inspectiegegevens bij zware of ernstige asbestovertedingen en de Beleidsregel preventieve stilleging arbeidswetten van belang. Hierna wordt kort op deze onderwerpen ingegaan. Opgemerkt wordt, dat de Inspectie SZW bij haar handhaving ook gebruik maakt van de door haar opgestelde branchebrochures. Dat komt in paragraaf 4.6 nader aan de orde. Arbeidsomstandighedenbesluit Het Arbeidsomstandighedenbesluit (Arbobesluit) kent circa 475 artikelen die worden gekenmerkt door een aanpak per onderwerp. Dit betekent dat per onderwerp een hoofdstuk is ontworpen, waarin alle voor dat onderwerp (zoals het werken met gevaarlijke stoffen of de inrichting van de arbeidsplaats) geldende voorschriften staan: de verboden, de algemene en bijzondere voorschriften, de uitzonderingen, enzovoorts. Ieder hoofdstuk geldt in principe voor alle maatschappelijke sectoren (bedrijven en overheid) en voor alle categorieën werknemers. Als er voor een bepaalde sector of een bepaalde categorie werknemers aanvullende of afwijkende voorschriften bestaan, dan zijn die ook in hetzelfde hoofdstuk opgenomen. Als (een deel van) een hoofdstuk niet geldt voor een bepaalde sector of categorie werknemers, dan is ook dat aangegeven in het betreffende hoofdstuk. Hierdoor is vrij gemakkelijk na te gaan welke voorschriften van toepassing zijn met betrekking tot een in dat hoofdstuk geregeld onderwerp. In hoofdstuk 9 van het Arbobesluit staat wie welke verplichtingen moet naleven. Voor vrijwel alle bepalingen is dat de werkgever, maar er zijn bijvoorbeeld ook bepalingen die door zelfstandigen en meewerkende werkgevers moeten worden nageleefd. Ook werknemers moeten bepaalde bepalingen van het Arbobesluit naleven, dat geldt bijvoorbeeld ook voor scheepbeheerders en zeevarenden. Met betrekking tot de bouw zijn ook verplichtingen opgelegd aan de opdrachtgever, de ontwerpende partij en de uitvoerende partij. Hierna volgt per hoofdstuk een korte beschrijving. In hoofdstuk 1 zijn in twaalf afdelingen, naast definitiebepalingen, certificatie- en registratievoorschriften opgenomen die betrekking hebben op een aantal bijzondere sectoren zoals onderwijs, de overheid, het vervoer en defensie. Tot slot zijn in dit hoofdstuk enige algemene bepalingen opgenomen ten aanzien van jeugdigen, zwangere werkneemsters en plaatsonafhankelijke arbeid (het gaat hier om voorheen thuiswerkers). Afdeling 1B is met ingang van 1 januari 2020 ingevoegd en houdt verband met de inrichting van registers en in samenhang daarmee het vaststellen van eisen aan de professionele uitoefening voor diverse beroepen (voorbeelden zijn werknemers die werken als gasdeskundige bij tankschepen, als duikerarts, die werken met explosieve stoffen of als kraanmachinist). Nog niet alle registers zijn operationeel. Hoofdstuk 2 heeft als titel: ‘Arbozorg en organisatie van de arbeid’ en bevat twaalf afdelingen. Het betreft nadere bepalingen over het elektronisch melden, melden van beroepsziekten, de risico-inventarisatie en -evaluatie voor beperking van zware ongevallen, arbodiensten en deskundigen, raadpleging van een andere bedrijfsarts en klachtenprocedure, een bepaling inzake het voorkomen of beperken van psychosociale arbeidsbelasting, de organisatie van de arbeid op de bouwplaats (afdeling 5, Bouwproces), in de winningsindustrieën en over nachtarbeid. Met name het aanstellen van coördinatoren in de verschillende bouwfases (ontwerp- en uitvoering) valt hier op. Hoofdstuk 3 bevat acht afdelingen. Het betreft vereisten waaraan de inrichting van een arbeidsplaats moet voldoen. Daarbij komen onderwerpen aan de orde als algemene vereisten, elektrische installaties, vluchtwegen, nooduitgangen, ontspanningsruimten, kleedruimten, toiletten, en Eerste Hulp-posten. Tijdelijk is hier een bepaling aan toegevoegd in verband met de bestrijding van de coronacrisis. Voor een aantal specifieke sectoren zijn aanvullende maatregelen opgenomen.
64
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 64
4-3-2021 16:03:46
Hoofdstuk 4 Wetgeving en normering
Hoofdstuk 4 bevat de bepalingen met betrekking tot het werken met gevaarlijke stoffen en biologische agentia. Het hoofdstuk bestaat uit zeven afdelingen. Naast algemene voorschriften voor het werken met gevaarlijke stoffen bevat dit voorschriften over het werken met kankerverwekkende stoffen in het algemeen en met bepaalde stoffen zoals benzeen en asbest in het bijzonder. Hoofdstuk 5 kent slechts 3 afdelingen en geeft enkele nadere voorschriften inzake fysieke belasting in het algemeen en beeldschermwerk in het bijzonder. In dit hoofdstuk staat ook de bepaling (artikel 5.4) dat, tenzij dit redelijkerwijs niet kan worden gevergd, werkplekken worden ingericht volgens de ergonomische beginselen. Hoofdstuk 6 kent tien afdelingen en bevat voorschriften met betrekking tot de zogenoemde fysische factoren. Het betreft hier onderwerpen zoals temperatuur en luchtverversing, verlichting, lawaai, trillingen, kunstmatige optische straling, elektronische velden en (werken onder) overdruk. Ook worden aanvullende voorschriften gegeven voor de winningsindustrie met behulp van boringen en een aantal bijzondere categorieën werknemers. Hoofdstuk 7 geeft nadere voorschriften waaraan moet worden voldaan bij gebruik en onderhoud van arbeidsmiddelen. Dit zijn alle op de werkplek gebruikte machines, installaties, apparaten, transportmiddelen en gereedschappen. Ook zijn aanvullende voorschriften opgenomen voor werkzaamheden waaraan specifieke gevaren zijn verbonden zoals onderhoud en reparatie van liften of het laden en lossen van schepen. Uitvoerig worden ook (vanaf artikel 7.23 t/m 7.23d) nadere regels gesteld over het werken op hoogte, zoals ladders, trappen, steigers en het gebruik van veiligheidsgordels. De bepaling over het gebruik van werkbakken en werkplatforms die hangen aan hijswerktuigen is in 2020 herzien (artikel 7.23d). Verder staan in dit hoofdstuk aanvullende voorschriften voor bouwplaatsen. Het gaat dan over het bedienen van (toren)kranen, controle van steigers en bedieners van grondverzetmachines. Hoofdstuk 7 bevat zeven afdelingen. In hoofdstuk 8 staan nadere voorschriften voor de persoonlijke beschermingsmiddelen en de veiligheids- en gezondheidssignalering. Bij veiligheids- of gezondheidssignalering gaat het om doeltreffende signalering die een aanwijzing geven in relatie tot de veiligheid of gezondheid op het werk. Het kan dan gaan om een signalering door middel van een bord, kleur, een licht- of akoestisch signaal, maar ook een mondelinge mededeling of een hand- of armsein. Wat doeltreffende signalering is, wordt nader uitgewerkt in de Arboregeling. Het hoofdstuk bevat drie afdelingen. In hoofdstuk 9 staan onder andere de verplichtingen van werkgevers (artikel 9.1), werkgevers bij plaatsonafhankelijke arbeid (artikel 9.2) werknemers (artikel 9.3), werknemers bij plaatsonafhankelijk werken (artikel 9.4), zelfstandigen en meewerkende werkgevers (artikel 9.5), ‘werkgevers’ bij wie vrijwilligers werken (artikel 9.5a), opdrachtgevers, ontwerpers en uitvoerders opgesomd. Het Arbobesluit legt voor enkele specifieke onderwerpen aan anderen dan de werkgever ook wettelijke verplichtingen op. Het gaat dan om de opdrachtgever, ontwerper en uitvoerder in de bouw en de eigenaar of beheerder een lift. Dit hoofdstuk bevat vooralsnog vier afdelingen. Op het moment dat de regels over openbaarmaking van inspectiegegevens in werking treden wordt aan dit hoofdstuk een afdeling toegevoegd (zie het besluit van 16 december 2015, Stb. 2016, 532). Strafbare feiten uit het Arbobesluit staan in artikel 9.9a Arbobesluit, artikel 9.9b geeft aan welke artikelen van het Arbobesluit als overtreding (die dus met een boete kunnen worden bestraft) worden aangemerkt. In artikel 9.10 staat vermeld in welke gevallen bestuursdwang kan worden toegepast. Ook staat in dit hoofdstuk waarvoor desgevraagd ontheffing kan worden verleend (artikelen 9.11 t/m 9.22). Ten slotte geeft artikel 9.22 van het besluit aan waarvoor de toezichthouder (met name de Inspectie SZW) een eis tot naleving kan stellen. Arbeidsomstandighedenregeling De Arbowet en het Arbobesluit geven in sommige artikelen de minister de bevoegdheid om nadere regels te stellen. Dat is uitgewerkt in de Arboregeling. De regeling geeft dus nadere uitleg voor bepaalde onderwerpen uit Arbowet en -besluit maar behoort ook tot de reguliere wetgeving. De regeling omvat circa 150 artikelen en zo’n 50 bijlagen. Deze bijlagen vinden deels hun oorsprong in de EU-richtlijnen. Veel bijlagen betreffen daarnaast certificeringsvoorschriften. Hierna volgt een kort overzicht van de inhoud.
65
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 65
4-3-2021 16:03:46
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
In hoofdstuk 1 zijn de definities opgenomen (paragraaf 1.1), bepalingen over certificatie (paragraaf 1.1a), over persoonsregistratie (paragraaf 1.1b), enkele algemene bepalingen over opleidingen (paragraaf 1.2), nadere regels over erkenning EU-beroepskwalificaties (paragraaf 1.3) en nadere regels over de melding van beroepsziekten (paragraaf 1.4). Hoofdstuk 2 geeft nadere voorschriften voor de RI&E (paragraaf 2.1) en de taken van deskundigen en arbodiensten (paragraaf 2.2). Ook het intern noodplan komt aan de orde (artikel 2.0c en Bijlage II van de Regeling). Paragraaf 2.3 stelt nadere eisen aan de verschillende certificatieregelingen, zowel voor de arbodienst als aan de vakbekwaamheid van de deskundigen. Hoofdstuk 3 geeft in twee paragrafen nadere voorschriften voor winningsindustrieën met behulp van boringen, zoals het veiligheids- en gezondheidszorgsysteem. Hoofdstuk 4 gaat in op de veiligheid op en rond tankschepen, waaronder aanvullende bepaling met betrekking tot het schoonmaken van tanks. Er volgen in dit hoofdstuk nog enkele paragrafen over werkpleketikettering, het werken met explosieven, risicobeoordeling bij blootstelling aan combinaties van stoffen, wettelijke grenswaarden van dergelijke stoffen (een lijst van stoffen is opgenomen in diverse bijlagen bij de Arboregeling), voorschriften voor werken met lood, kankerverwekkende stoffen, waarbij speciaal wordt ingegaan op het werken met asbest, inclusief de certificeringseisen. Paragraaf 4.8a geeft nadere regels voor het werken met vluchtige organische stoffen, zoals lijmen en verven in binnensituaties, (sport) vloercoatings, zeefdrukken en andere druktechnieken, autoschadeherstel, coating van timmerwerk enzovoorts. De tijdelijke regeling vloercoatings op basis van methylmethacrylaat (artikel 4.32aa) is met ingang van 1 augustus 2020 vervallen. Voor werknemers die lijden aan de aandoening CSE als gevolg van de blootstelling aan oplosmiddelen tijdens het verrichten van arbeid is in 2020 de Regeling tegemoetkoming werknemers met CSE tot stand gekomen (Stcrt. 2020, 9824). Hoofdstuk 5 geeft nadere regels voor beeldschermwerk, zoals de eisen die apparatuur en meubilair gesteld moeten worden, de inrichting van de werkplek, en de te gebruiken programmatuur. In hoofdstuk 6 wordt ingegaan op arbeid onder overdruk (met name duikarbeid). Hoofdstuk 7 stelt nadere eisen aan arbeidsmiddelen. De certificeringseisen en eisen van vakbekwaamheid voor de bedieners van hijs- en torenkranen en vaste en mobiele hei-installaties is in 2020 vervangen door persoonsregistratie (artikelen 7.6 en 7.7). Hoofdstuk 8 geeft nadere regels voor de veiligheids- en gezondheidssignalering, onder meer over het gebruik van kleuren, eisen aan veiligheidsborden, de soorten borden en de plaatsing. Bijlage XVIII geeft een overzicht van de voorgeschreven pictogrammen die gebruikt moeten worden voor de verschillende situaties. Ook staan in dit hoofdstuk regels voor het aanbrengen van signalering op opslagtanks en leidingen met gevaarlijke stoffen. Het hoofdstuk sluit af met vereisten voor de mondelinge signalering (en de daarbij te gebruiken taal, zie de artikelen 4.15 en 8.21 van de Arboregeling), te gebruiken hand- en armsignalen en de wijze van signalering van obstakels en gevaarlijke plaatsen. Hoofdstuk 8a geeft aan, welke artikelen van de Arboregeling als overtreding worden aangemerkt. Hoofdstuk 9 sluit de regeling af met enkele bepalingen over de hoogte van de kosten van de verschillende certificeringsregelingen. Arbobeleidsregels Alle oude beleidsregels zijn in januari 2011 afgeschaft, maar er blijven nog een aantal beleidsregels bestaan. Eén is de Beleidsregel boeteoplegging Arbeidsomstandighedenwetgeving, daarin is het systeem van de boeteoplegging beschreven. In de bijlage van deze beleidsregel staan de boetebedragen die gelden voor de verschillende overtredingen. Verder bestaat de Beleidsregel Arbocatalogi 2019. Daarin staan de catalogi die door de Inspectie SZW met positief resultaat zijn getoetst. Doordat deze catalogi zijn opgenomen in een beleidsregel krijgen zij een min of meer formele status en kunnen als referentiekader dienen bij de handhaving door de Inspectie SZW. Ook zijn er nog beleidsregels over de openbaarmaking van in-
66
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 66
4-3-2021 16:03:46
Hoofdstuk 4 Wetgeving en normering
spectiegegevens bij zware of ernstige asbestovertredingen (Beleidsregel openbaarmaking inspectiegegevens bij zware of ernstige asbestovertredingen), beleidsregels inzake preventieve stillegging (Beleidsregel preventieve stilleging arbeidswetten) en over het maatregelenbeleid bij certificering (Beleidsregel maatregelenbeleid certificering Arbeidsomstandighedenwet en Warenwet). Op de beleidsregels inzake openbaarheid bij zware of ernstige asbestovertredingen en preventieve stillegging wordt hieronder nog verder ingegaan. Beleidsregel openbaarmaking inspectiegegevens bij zware of ernstige asbestovertredingen Overtredingen van de asbestbepalingen uit het Arbobesluit (met name asbestsaneringen) worden openbaar gemaakt op de website van de Inspectie SZW (http://asbestovertredingen.inspectieszw.nl/). Openbaarmaking vindt plaats op grond van artikel 8 van de Wet openbaarheid van bestuur, waarbij de uitzonderingsgronden van genoemde wet ten aanzien van de openbaarheid gewoon gelden. De verwachting is van de openbaarmaking een preventieve werking uitgaat. Vanwege de mogelijke impact van de openbaarmaking (reputatieschade) wordt een zorgvuldige procedure gevolgd voordat tot openbaarmaking wordt overgegaan. De rechtsbescherming die de Algemene wet bestuursrecht biedt is gewoon van toepassing. Er kan ook een voorlopige voorziening worden gevraagd voordat tot openbaarmaking wordt overgegaan. Een reactie geven op de overtreding of openbaarmaking is ook toegestaan. Bij zeer ernstige overtredingen kan de Inspectie SZW ook nog een persbericht uitbrengen. Overtredingen blijven gedurende vijf jaar beschikbaar op genoemde website. Beleidsregel preventieve stillegging arbeidswetten Deze beleidsregel is een gevolg van de Wet aanscherping handhaving en sanctiebeleid SZWwetgeving (Stb. 2012, 462). Eén van de doelstellingen van deze wet is om overtredingen door bedrijven van de arbeidswetten streng aan te pakken. Bovengenoemde beleidsregel maakt het mogelijkheid om werkzaamheden stil te leggen als bedrijven herhaaldelijk de arbeidswetgeving overtreden. In het Besluit aanscherping handhaving en sanctiebeleid SZW-wetgeving (Stb. 2012, 484) is geregeld dat een bevel tot preventieve stillegging van werkzaamheden pas kan worden gegeven nadat eerst een waarschuwing is gegeven. In beginsel wordt bij de tweede overtreding een waarschuwing gegeven. Een stillegging is aan de orde bij de derde keer dat dezelfde of een soortgelijke overtreding wordt gemaakt. Bij ernstige overtredingen wordt de waarschuwing bij de eerste overtreding gegeven en volgt stillegging bij de tweede overtreding. Van het geven van een waarschuwing – en dus van de erna volgende stillegging van werkzaamheden – kan worden afgezien als de aard van de overtreding of de met de overtreding samenhangende omstandigheden dan wel de gevolgen van een preventieve stillegging van de werkzaamheden daartoe aanleiding geven. De wet regelt een maximale duur van een preventieve stillegging van drie maanden. De meeste werkgevers zullen preventieve stillegging van werkzaamheden willen voorkomen om hun bedrijfsvoering niet in gevaar te brengen. Daarom zal in het algemeen een waarschuwing voor een preventieve stillegging die maximaal drie maanden duurt afdoende zijn om herhaling van een overtreding te voorkomen. In de Aanwijzigingsregeling toezichthoudende ambtenaren en ambtenaren met specifieke uitvoeringstaken op grond van SZW-wetgeving is de Inspecteur-Generaal van de Inspectie SZW aangewezen om de waarschuwing of het bevel tot preventieve stillegging te geven.
4.3 4.3
Arbocatalogi: vastleggen middelvoorschriften Arbocatalogi: vastleggen middelvoorschriften
De Arbowet heeft als uitgangspunt dat de overheid zich met de wet- en regelgeving voor arbeidsomstandigheden beperkt tot het vaststellen van doelen. Die doelvoorschriften bevatten zoveel mogelijk ook gezondheids- of veiligheidskundige (grens)waarden. Werkgevers en werknemers kunnen dan zelf de middelen bepalen waarmee ze aan deze voorschriften kunnen voldoen. Dat kan door het opstellen van een arbocatalogus. Daarin worden de afspraken vastgelegd die werkgevers en werknemers hebben gemaakt over arbeidsomstandigheden op landelijk niveau, in een bepaalde branche of sector, maar ook kunnen keuzes worden aangeboden door middel van handleidingen, ontwerprichtlijnen en praktische zaken. Daarmee ontstaat een soort oplossingenboek dat door iedereen in de sector kan worden geraadpleegd. Werkgevers en werknemers stellen die handleidingen zelf op. De catalogus bevat bijvoorbeeld maatregelen die aan een veilig en gezond werkklimaat hebben bijgedragen, normen uit (wetenschappelijke) onderzoeken, best practices (praktijkoplossingen die hun waarde al hebben bewezen), NEN-normen, brancherichtlijnen, convenanten, jurisprudentie, andere catalogi of de formeel vervallen arbobeleidsregels van de overheid. Het
67
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 67
4-3-2021 16:03:46
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
begrip arbocatalogus is in de Beleidsregel arbocatalogi 2019 als volgt gedefinieerd: “schriftelijk vastgestelde afspraken tussen vertegenwoordigers van werkgevers en werknemers op landelijk niveau, in een bedrijfssector, of in een branche, waaronder begrepen de overheid, waarin maatregelen of voorzieningen ter voorkoming of beperking van arbeidsrisico’s zijn vastgelegd betreffende de wijze waarop in een werkgebied kan worden voldaan aan een of meer bij of krachtens de Arbeidsomstandighedenwet gestelde voorschriften.” De Beleidsregel arbocatalogi 2019 heeft de in 2010 opgestelde beleidsregel vervangen. Reden hiervoor was dat het, voor het beter laten verlopen van het proces rond de aanbieding, toetsing en het hanteren van de arbocatalogi bij de handhaving, noodzakelijk was de beleidsregel opnieuw te formuleren, vormvereisten en enkele nieuwe bepalingen op te nemen. Hiervoor is meer duidelijkheid geboden met name ten aanzien van de criteria die de minister, in casu de Inspectie SZW, hanteert bij het toetsen van een arbocatalogus, alsmede ten aanzien van de rol die een arbocatalogus speelt bij de handhaving. De arbocatalogus Werkgevers en werknemers binnen een bepaald werkgebied kunnen in gezamenlijk overleg de middelen (werkwijzen, maatregelen, voorzieningen) waarmee de publieke doelen (doelbepalingen, grenswaarden, procesvoorschriften) uit de Arbowetgeving kunnen worden bereikt, opnemen in een arbocatalogus. Daarbij moeten zij nagaan of de voorgestelde maatregelen of voorzieningen in overeenstemming zijn met de stand van de wetenschap en professionele dienstverlening. Voor de invulling hiervan wordt de arbeidshygiënische strategie doorlopen. Bij de verdere invulling van de arbocatalogus spelen de meer gedetailleerde arbovoorschriften een belangrijke rol. In de arbocatalogus kunnen verder normen worden opgenomen uit met name (wetenschappelijke) onderzoeken, leidraden, brancherichtlijnen, convenanten, jurisprudentie of andere arbocatalogi. Ook NEN-normen spelen daarbij een grote rol. De vormgeving, inhoud en kenbaarheid van de arbocatalogi behoren tot de verantwoordelijkheid van sociale partners. Uit de door sociale partners erkende en in een arbocatalogus vastgelegde werkwijzen zal een individuele werkgever als regel zijn keuze maken om aan de voorschriften van de arboregelgeving te voldoen. Die keuze respecteert de Inspectie SZW (en de andere toezichthouders op de arbowetgeving) in beginsel als de arbocatalogus op deze onderdelen positief door de Inspectie SZW is getoetst. Binnen een bepaald werkgebied kunnen ook meerdere (deel)arbocatalogi worden opgesteld en door de Inspectie SZW worden getoetst. Het ter toetsing aanbieden van een arbocatalogus Sociale partners binnen een bepaald werkgebied die voor dat werkgebied een arbocatalogus hebben vastgesteld, doen er goed aan de arbocatalogus door de Inspectie SZW te laten toetsen. Zonder positieve toetsing kan een individuele werkgever geen juridisch bindend beroep op de arbocatalogus doen bij een inspectie door de Inspectie SZW. De Inspectie SZW zal bij het toetsen beoordelen of de beschreven maatregelen of voorzieningen niet in strijd zijn met de arboregelgeving en of redelijkerwijze kan worden aangenomen dat de beschreven maatregelen of voorzieningen de daaraan gerelateerde arbeidsrisico’s voldoende afdekken. Daarbij wordt ook nagegaan of de genoemde maatregelen of voorzieningen in overeenstemming zijn met de stand van de wetenschap en professionele dienstverlening. Verder toetst de inspectie of bij de maatregelen- of voorzieningenkeuze de arbeidshygiënische strategie afdoende is gevolgd (maatregelen aan de bron genieten de voorkeur boven maatregelen in de overdrachtssfeer en die zijn weer te prefereren boven maatregelen in de vorm van persoonlijke bescherming). Bij een positieve toetsing zal de arbocatalogus opgenomen worden in de bijlage bij de beleidsregel. Het voordeel van een door de Inspectie SZW getoetste arbocatalogus voor werkgevers is dat individuele bedrijven binnen de bedrijfstak niet ieder voor zich maatregelen of voorzieningen hoeven te bedenken waarmee ze voldoen aan de voorschriften van de arboregelgeving. Bovendien geeft het hun ook rechtszekerheid: als men werkt volgens de arbocatalogus mag men er redelijkerwijs vanuit gaan dat men in overeenstemming met de arboregelgeving werkt. Ook voor de Inspectie SZW heeft het gebruik van de arbocatalogus voordelen. De Inspectie SZW kan voor de invulling van een arbovoorschrift terugvallen op de positief getoetste arbocatalogus. De voor de arbocatalogus verantwoordelijken zorgen ervoor dat deze, na positieve toetsing, op een eenvoudige en voor iedereen (dus niet alleen voor de werkgevers en werknemers in het werkgebied) beschikbaar is. Ook zorgen zij ervoor dat de arbocatalogus actueel blijft. Er is geen verplichting voor een individuele werkgever om volgens de arbocatalogus te werken. Een andere invulling van de uit de arboregelgeving voortvloeiende verplichtingen is mogelijk, mits die tot het wettelijk vereiste beschermingsniveau leidt. De Inspectie SZW zal in
68
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 68
4-3-2021 16:03:46
Hoofdstuk 4 Wetgeving en normering
een dergelijk geval aan de werkgever vragen aan te tonen dat zijn werkwijze leidt tot een vergelijkbaar, adequaat beschermingsniveau voor de werknemers, als de werkwijze van de arbocatalogus. De Inspectie SZW zal hier ook aan toetsen. Arbocatalogi van individuele bedrijven In beginsel is toetsing en vermelding in de beleidsregel niet mogelijk voor arbocatalogi van individuele bedrijven. Voor ieder bedrijf is er het instrument van de risico-inventarisatie en -evaluatie (artikel 5 van de Arbowet) die wordt opgesteld in samenspraak met een gecertificeerde arbodeskundige en in voorkomend geval de medezeggenschap. Het is voor de Inspectie SZW ook niet te doen om van elk individueel bedrijf de arbocatalogus te toetsen. Om die reden worden alleen arbocatalogi getoetst die een algemene strekking hebben, dat wil zeggen geldig zijn voor een bepaald werkgebied (branche, sector, landelijk). Dit noopt een individueel bedrijf er toe om, in samenspraak met vergelijkbare bedrijven binnen dit werkgebied, tot een arbocatalogus met algemene strekking te komen. Echter dit samenwerken moet wel mogelijk zijn. In sommige bijzondere gevallen is dat niet het geval en is er maar één werkgever, terwijl de arbocatalogus wel degelijk een algemene strekking heeft en van toepassing is op een substantieel aantal werknemers. In dergelijke gevallen kan de arbocatalogus op verzoek van een individueel bedrijf toch worden getoetst en opgenomen worden in de beleidsregel. Wel is dan van belang dat de indieners aantonen dat de werknemers via hun personeelsvertegenwoordiging of vakverenigingen nauw betrokken zijn geweest bij de totstandkoming van de arbocatalogus en het verzoek om toetsing steunen. Voorbeelden hiervan zijn de arbocatalogi van Defensie en de Nationale Politie. Het toetsen van arbocatalogi Een arbocatalogus kan op gezamenlijk verzoek van sociale partners binnen een bepaald werkgebied ter toetsing aan de Inspectie SZW worden voorgelegd. Dit verzoek zal in behandeling genomen worden mits voldaan wordt aan enkele inhoudelijke vormvereisten, waarvan de belangrijkste is dat de arbocatalogus van iedere beschreven maatregel of voorziening aangeeft van welk arbovoorschrift deze maatregel of voorziening een invulling is. Als dit zo is, zullen de indieners een ontvankelijkheidsverklaring ontvangen. De Inspectie SZW heeft op haar website een format opgenomen dat sociale partners kunnen gebruiken bij het laten toetsen van de arbocatalogus. Hierdoor wordt het toetsingsproces versneld en is voor alle partijen helder wat er precies getoetst wordt en wat de resultaten daarvan zullen zijn. Vervolgens zal de Inspectie SZW overgaan tot een toets, op basis van een aantal inhoudelijke criteria. Criteria De criteria die de Inspectie SZW hanteert wanneer zij een arbocatalogus toetst, zijn (a) of deze het werkgebied goed omschrijft, (b) de opstellers de werkgevers en werknemers in het betreffende werkgebied in voldoende mate vertegenwoordigen, (c) de arbocatalogus vrij en kosteloos toegankelijk is (of wordt), (d) of de beschreven maatregelen niet in strijd zijn met de arboregelgeving, (e) van dien aard zijn dat redelijkerwijs kan worden aangenomen dat met de navolging ervan aan de van toepassing zijnde arbovoorschriften wordt voldaan, en (f) of, en zo ja hoe, in de arbocatalogus rekening is gehouden met bijzondere categorieën werknemers. De stand der wetenschap en professionele dienstverlening Een belangrijk onderdeel bij deze toets is dat nagegaan wordt of bij de beschrijving van de maatregelen of voorzieningen de wettelijk voorgeschreven aanpak is gevolgd: dat wil zeggen of de stand van de wetenschap en professionele dienstverlening binnen het betreffende werkgebied is aangehouden en of de maatregelen of voorzieningen van een dusdanig niveau zijn dat redelijkerwijs aangenomen mag worden dat daarmee voldaan wordt aan de betreffende arbovoorschriften. Ter zake wordt het volgende opgemerkt. Het toetsingscriterium ‘stand van de wetenschap en professionele dienstverlening’ houdt niet in dat steeds de, uit oogpunt van veiligheid en gezondheid, meest doeltreffende van alle mogelijke maatregelen of voorzieningen getroffen moet worden. De in de catalogus vastgelegde maatregelen of voorzieningen moeten in redelijkheid van de bedrijven binnen het betreffende werkgebied gevergd kunnen worden. Hierbij speelt het oordeel van vakdeskundigen een belangrijke rol. Die maatregelen of voorzieningen dienen getroffen te worden, die door vakdeskundigen in brede kring worden aanvaard als toepasbaar binnen het betreffende werkgebied. Het is dus niet uitgesloten dat een arbocatalogus positief wordt getoetst wanneer er met betrekking tot een bepaald
69
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 69
4-3-2021 16:03:46
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
risico niet de meest recente wetenschappelijke bevindingen of de meest efficiënte maatregelen zijn gevolgd. Zijn er echter signalen dat bedrijven binnen een bepaalde bedrijfstak geleidelijk aan overgaan naar een hoger beschermingsniveau, dan kan dat voor de Inspectie SZW een grond zijn om een aangeboden arbocatalogus niet eerder positief te toetsen dan wanneer de betreffende maatregelen op dit meer actuele, hogere niveau zijn gebracht. De arbeidshygiënische strategie Een ander onderdeel waar de Inspectie SZW bij haar toets naar kijkt, is of bij het benoemen van de mogelijke maatregelen of voorzieningen de arbeidshygiënische strategie is gevolgd. Dat betekent dat arbeidsrisico’s in eerste aanleg bij de bron worden aangepakt. Slechts indien dit redelijkerwijs niet mogelijk is worden in afnemende prioriteitsvolgorde maatregelen getroffen in de overdrachtssfeer, op groepsniveau of op individueel niveau. Communicatie met betrekking tot de toetsing Wanneer een aangeboden arbocatalogus niet positief getoetst wordt, worden de indieners hierover door de Inspectie SZW schriftelijk in kennis gesteld. Hierbij worden de redenen voor negatieve toetsing duidelijk gemaakt, zodat de indieners desgewenst in staat zijn een herziene arbocatalogus in te dienen. Dat doet de Inspectie SZW door in het hierboven al genoemde format aan te geven welke maatregelen geen invulling geven aan de arbovoorschriften. Ook het resultaat van de definitieve toetsing wordt ook schriftelijk aan de vertegenwoordigers van werkgevers en werknemers meegedeeld (de ‘toetsbrief’). Daarbij wordt aangegeven aan welke voorschriften van de arboregelgeving wordt voldaan indien gewerkt wordt volgens de arbocatalogus of nader genoemde onderdelen ervan. Deze melding moet bij de positief getoetste arbocatalogus worden geplaatst. Geldigheidsduur van de toetsing Sociale partners binnen een bepaald werkgebied die via het instrument van de arbocatalogus invulling hebben gegeven aan arbovoorschriften, zijn er primair zelf verantwoordelijk voor dat de daartoe in de arbocatalogus vastgelegde maatregelen of voorzieningen actueel worden gehouden. Dat wil zeggen dat de arbocatalogus in overeenstemming blijft met de stand van de wetenschap en professionele dienstverlening met inachtneming van de arbeidshygiënische strategie. Om er voor te zorgen dat arbocatalogi ook daadwerkelijk actueel blijven is de looptijd van een positief getoetste arbocatalogus beperkt. Een eenmaal positief getoetste arbocatalogus (in de praktijk vaak een onderdeel van de integrale arbocatalogus) moet na maximaal 5,5 jaar opnieuw ter toetsing worden voorgelegd. Degenen die voor de betreffende arbocatalogus verantwoordelijk zijn, zullen daartoe vijf jaar na het ontvangen van de toetsbrief met positief resultaat een verzoek van de minister (Inspectie SZW) ontvangen om de desbetreffende arbocatalogus aan te passen (voor zover nodig) en de eventueel aangepaste arbocatalogus opnieuw te laten toetsen. Zes jaar nadat men een toetsbrief met positief resultaat heeft ontvangen, wordt de arbocatalogus verwijderd uit de bijlage bij de beleidsregel, tenzij de (aangepaste) arbocatalogus opnieuw positief is getoetst. Rol arbocatalogus bij bedrijfsinspecties Uitgangspunt is dat de arbocatalogus het referentiekader is voor de Inspectie SZW bij controle op de naleving van de arboregelgeving binnen een bedrijf. Dit houdt in dat als de werkgever werkt volgens de op zijn bedrijf of inrichting van toepassing zijnde arbocatalogus, hij er op mag vertrouwen dat hij werkt in overeenstemming met de arboregelgeving. Nu bevat een arbocatalogus algemene maatregelen voor een bepaald werkgebied en daarmee is het niet uit te sluiten dat de Inspectie SZW of een andere toezichthouder op de arboregelgeving, gegeven de specifieke aard van de arbeid, de werkmethoden of werkomstandigheden binnen een individueel bedrijf, tot de conclusie komt dat met de navolging van de arbocatalogus in dat geval toch niet aan de van toepassing zijnde arbovoorschriften wordt voldaan. Over het algemeen zal, gelet op de rechtszekerheid die een werkgever aan een arbocatalogus mag ontlenen, in dit geval geen boete worden opgelegd. Wel kan bij ernstige arbeidsrisico’s een eis tot naleving worden gesteld waarmee bijvoorbeeld andere of aanvullende maatregelen of voorzieningen worden geëist. De gronden waarop de Inspectie SZW heeft besloten tot het stellen van een eis tot naleving, worden aan de werkgever kenbaar gemaakt in het desbetreffende besluit. Indien naar het redelijk oordeel van de inspecteur sprake is van ernstig gevaar voor personen (artikel 28 Arbowet), zal ook het werk, ongeacht of er wel of niet volgens de arbocatalogus wordt gewerkt, (kunnen) worden stilgelegd.
70
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 70
4-3-2021 16:03:46
Hoofdstuk 4 Wetgeving en normering
Het bovenstaande laat overigens onverlet dat een werkgever kan kiezen voor een andere aanpak zonder dat dit hoeft te leiden tot het stellen van een eis tot naleving. Zoals hierboven al is opgemerkt, moet de werkgever bij een inspectie door de Inspectie SZW laten zien op welke wijze hij invulling geeft aan het desbetreffende arbovoorschrift. De Inspectie hanteert daarbij de positief getoetste arbocatalogus als referentiekader. Vraag voor de werkgever is dan of zijn werkwijze leidt tot een vergelijkbaar, adequaat beschermingsniveau voor de werknemers als de werkwijze van de arbocatalogus. Voor de volledigheid zij er op gewezen, dat indien sprake is van een tussentijdse wijziging van de arboregelgeving (er worden bijvoorbeeld nieuwe grenswaarden gesteld) en deze is nog niet doorgevoerd in de arbocatalogus, er wel een boete kan worden opgelegd, ook al wordt gewerkt in overeenstemming met de arbocatalogus. Wettelijke voorschriften hebben voorrang boven een positief getoetste arbocatalogus. Zoals gezegd is het aan de indieners om hun arbocatalogus actueel te houden. De bijlage In de bijlage bij de Beleidsregel arbocatalogi 2019 zijn alle getoetste arbocatalogi opgenomen. De lijst wordt regelmatig geactualiseerd. Er zijn circa 150 positief getoetste arbocatalogi. Voor de meest actuele informatie kunt u onder andere de website www.arboportaal.nl raadplegen. De genoemde lijst vindt u op deze website in het onderdeel Onderwerpen - arbocatalogi.
4.4 4.4
Europese regelgeving Europese regelgeving
Inleiding Wetgeving komt op verschillende manieren tot stand. Een belangrijke impuls voor onze Nederlandse (arbo)wetgeving is de laatste jaren gekomen uit de Europese Unie. In de volksmond komt er een hoop wetgeving uit ‘Brussel’. Dit is op zich juist: aangenomen wordt, dat ruim vijftig procent van onze wetgeving langs die weg tot stand komt. Voor een wet als de Arbowet wordt zelfs gesteld, dat ruim negentig procent van deze wetgeving langs deze weg tot stand is gekomen. Dat gebeurt vooral door middel van richtlijnen. Maar ook andere middelen zijn denkbaar. Gemeenschapsrecht Bij het Gemeenschapsrecht van de Europese Unie gaat het met name om verordeningen, richtlijnen, beschikkingen, aanbevelingen en adviezen. Verordeningen hebben een algemene strekking en zijn rechtstreeks verbindend voor de lidstaten. Een verordening kan worden gezien als een wet die in alle landen van de Europese Unie geldt. De verordening is van toepassing op een onbepaald aantal gevallen en personen. Een voorbeeld is de REACH-verordening, een Europese verordening over de productie van en handel in chemische stoffen. Het beschrijft waar bedrijven en overheden zich aan moeten houden. Reach staat voor: Registratie, Evaluatie, Autorisatie en restrictie van Chemische stoffen. Richtlijnen leggen aan de nationale overheid de verplichting op om binnen een bepaalde termijn de nationale wetgeving aan het EU-recht aan te passen (de meeste bepalingen uit de Arbowet en -besluit zijn het gevolg van de implementatie van de Kaderrichtlijn veiligheid en gezondheid op het werk (Richtlijn 89/391/EEG) en de daarop gebaseerde bijzondere richtlijnen). De wijze waarop is daarbij niet van belang: het gaat om het in een richtlijn aangegeven te bereiken resultaat. Hierna wordt daar verder op ingegaan. Beschikkingen zijn verbindend voor bepaalde met naam en toenaam genoemde (rechts)personen of lidstaten en zijn slechts verbindend voor het te bereiken resultaat. Zo geldt de beschikking waarbij de Commissie Microsoft heeft beboet wegens misbruik van een machtspositie uitsluitend voor deze softwaregigant. Aanbevelingen hebben geen wettelijke status maar kunnen wel richtinggevend zijn. De aanbeveling van de Commissie voor een beloningsbeleid in de financiële sector dat excessieve risico's ontmoedigt, heeft geen juridische gevolgen. Maar dankzij een aanbeveling kunnen Europese instellingen hun opvattingen kenbaar maken en een bepaalde gedragslijn voorstellen, zonder dat dit juridische verplichtingen schept voor de betrokkenen. Adviezen. Ook adviezen hebben geen wettelijke status en zijn niet verbindend. Een advies
71
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 71
4-3-2021 16:03:46
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
wordt gegeven door een van de grote EU-instellingen (Commissie, Raad of Parlement) of door het Comité van de Regio's of het Europees Economisch en Sociaal Comité. De beide comités brengen tijdens het wetgevingsproces adviezen uit om hun standpunt over de regionale of sociaaleconomische aspecten van het voorstel kenbaar te maken. Voor de dagelijkse praktijk van de arbeidsomstandigheden in Nederland geldt dat vooral het instrument van de Europese richtlijn van belang is. Daarom wordt daar hieronder nog nader op ingegaan. Richtlijnen nader toegelicht Een richtlijn van de Europese Unie is een instrument voor de uitvoering van gemeenschapsbeleid in de Europese Unie en kan op grond van artikel 288 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie worden uitgevaardigd. De richtlijn is verbindend voor de lidstaten maar laat die staten wel vrij in de wijze van uitvoering. De richtlijn is gericht op het behalen van een bepaalde doelstelling: de staat wordt opgedragen te zorgen dat een bepaald resultaat wordt verwezenlijkt. De richtlijn wordt gebruikt als middel tot harmonisering van wetgeving. Door deze harmonisatie wordt bereikt dat in alle lidstaten de concurrentiepositie van bedrijven onderling gelijk wordt. Als alle Europese bedrijven immers hetzelfde basisniveau van veiligheid en gezondheid voor hun werknemers moeten creëren, kan niet meer ten koste van de veiligheid en gezondheid goedkoper worden geproduceerd. Men zou kunnen denken dat dit ook tot stand gebracht kan worden door een richtlijn direct van toepassing te verklaren in de lidstaten. Maar het systeem van wetgeving in de verschillende landen kan nogal uiteenlopen. Daarom krijgen de staten de vrijheid, de richtlijn te gieten in een vorm die het best past bij het eigen systeem van wetgeving. Opgemerkt wordt, dat de inhoud van een richtlijn zeer gedetailleerd kan zijn. De lidstaten moeten een richtlijn op een bepaald tijdstip in de eigen wetgeving hebben ingevoerd. Zo niet dan is een staat in gebreke. De Arbowet kan worden gezien als de implementatie van de Kaderrichtlijn veiligheid en gezondheid op het werk (Richtlijn nr. 89/391/EEG), een richtlijn die wel eens de ‘Europese Arbowet’ wordt genoemd. Deze kaderrichtlijn geeft de rechten en plichten aan van werkgevers en werknemers en behelst onder meer de preventie, de risico-inventarisatie en -evaluatie, voorlichting en de opleiding op het gebied van veiligheid en arbeidsomstandigheden. Verder is deze kaderrichtlijn de basis voor een (groot) aantal bijzondere richtlijnen. Genoemd kunnen worden de Richtlijn beeldschermwerk (nr. 90/270/EEG), de Richtlijn manueel hanteren van lasten (nr. 90/269/EEG), de Richtlijn lawaai (nr. 2003/10/EG) en de Richtlijn elektromagnetische velden (nr. 2013/35/EU), maar ook andere richtlijnen, zijn alle in de Arbowet en de bijbehorende besluiten verwerkt. Het gaat inmiddels om meer dan 40 richtlijnen. Zij moeten worden gezien als sociale richtlijnen. Opgemerkt wordt, dat de Richtlijn machines (nr. 98/37/EG) en de Richtlijn gebruik CE-markering (nr. 93/465/EG) in de veiligheidswereld ook van belang zijn, maar deze richtlijnen hebben als achtergrond vooral de bevordering van het vrije verkeer van goederen, een van de doelstellingen van de Europese Gemeenschap. Produktveiligheidsrichtlijnen op het terrein van arbeidsomstandigheden zijn verwerkt in de Warenwet en de daarop gebaseerde Warenwetbesluiten. Geharmoniseerde normen In Europees verband is gekozen voor een nieuwe aanpak. In deze ‘nieuwe aanpak’-richtlijnen zal men geen gedetailleerde technische specificaties aantreffen. Uitgegaan wordt van een zogenoemde globale aanpak. De gedachte bij deze aanpak is dat op deze wijze de voltooiing van de interne markt op snelle wijze kan worden gerealiseerd. Een van de instrumenten die daarbij wordt gehanteerd, is het gebruik van geharmoniseerde normen. Deze geharmoniseerde normen worden in opdracht van de Commissie van de Europese Gemeenschappen door het particuliere Europese normalisatielichaam CEN (Comité Européen de Normalisation) ontwikkeld en vastgesteld. Onder geharmoniseerde norm wordt verstaan een technische specificatie die door het CEN is aangenomen in opdracht van de Commissie. Voor Nederland zijn de stichting Nederlands Normalisatie-instituut (NEN) en de stichting Nederlands Elektrotechnisch Comité (NEC) lid van het CEN en vanuit dien hoofde betrokken bij de voorbereiding van Europese normen. De werkgevers- en werknemersorganisaties zijn op alle niveaus van de NENorganisatie vertegenwoordigd, zoals in de beleidscommissie Arbeidsomstandigheden. Daarmee worden de sociale partners in staat gesteld invloed uit te oefenen bij de totstandkoming van geharmoniseerde normen.
72
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 72
4-3-2021 16:03:46
Hoofdstuk 4 Wetgeving en normering
Ook voor de toezichthoudende diensten van de overheid hebben deze normen hun betekenis. Zo zal bijvoorbeeld een persoonlijk beschermingsmiddel dat geheel in overeenstemming met de geharmoniseerde communautaire normen is vervaardigd, geen aanleiding geven tot maatregelen. De toezichthouder zal er dan van uitgaan dat een persoonlijk beschermingsmiddel dat in overeenstemming met de norm is gemaakt veilig is. Maar let wel: het vermoeden van overeenstemming met de fundamentele veiligheidsvoorschriften, dat voortvloeit uit het vervaardigen volgens geharmoniseerde normen of met inachtneming van de certificeringsprocedures, geeft nog geen absolute zekerheid. Soms wordt ook dwingend naar een norm verwezen. Als we spreken over dwingend verwezen normen, zijn er twee varianten. Variant 1: In de wet wordt dwingend verwezen naar een norm. De norm moet worden toegepast. Variant 2: We spreken ook over een dwingende verwijzing als de wet naar een norm verwijst, maar je wel een andere oplossing mag toepassen zolang deze maar ten minste gelijkwaardig is aan de norm. Om dit te kunnen beoordelen moet de norm ingezien kunnen worden. Nationale NEN-normen waarnaar de wet dwingend verwijst zijn per 1 januari 2016 vrij beschikbaar. Dit houdt in dat de normgebruiker niet voor deze NEN-normen hoeft te betalen om deze te kunnen inzien. De dwingend verwezen nationale NEN-normen zijn per 1 januari 2016 online via NEN Connect in te zien. Het betreft vooral milieunormen, een klein aantal bouwnormen en enkele veiligheidsnormen. Normalisatie en certificatie Normalisatie vindt meer en meer toepassing in de industrie. Maar ook de overheidswetgever maakt gebruik van normering. Voor het nagaan of de activiteiten in overeenstemming met de (afgesproken) normen zijn, wordt het systeem van certificering toegepast. Daarbij wordt via onderzoek of enquête vastgesteld of een organisatie aan vooraf gestelde eisen voldoet (de ‘audit’). Is de uitslag positief, dan volgt toekenning van een certificaat of certificatiemerk, ook wel keurmerk genoemd (erkende verhuizer, waarborginstallateur, adviesbureaus, etc.). Maar certificatie vindt ook plaats door tijdens de geldigheidsduur van het certificaat te controleren of blijvend aan de eisen wordt voldaan. Denk daarbij aan de (her)certificering van de arbodiensten. Certificatie is een nog steeds groeiende activiteit. Na de certificeringsgolf van kwaliteitszorgsystemen in de productenindustrie volgens de ISO 9000-normenserie verschuift de trend nu naar andere aandachtsgebieden, zoals milieuzorg (ISO 14000 normenserie) en personeelsmanagement. Voor arbozorgsystemen bestaan nog geen internationaal erkende certificaten hoewel er wel veel activiteiten gaande zijn, bijvoorbeeld de OHSAS 18001 (de bijbehorende OHSAS 18002 is een richtlijn voor de toepassing daarvan) die in 2018 is vervangen door de norm ISO 45001. Voor de veiligheid in de bouw kan worden genoemd de Veiligheids Checklijst Aannemers (VCA). Ten slotte is er een Nederlandse praktijkrichtlijn voor arbozorgsystemen: NPR 5001. Deze richtlijn beschrijft de aspecten van een arbozorgsysteem in vrij algemene termen. Er staan geen toetsbare criteria in, en daardoor is deze richtlijn niet geschikt voor certificatie. Er is in Nederland een aantal certificatie-instellingen actief. Daarbij bewegen sommige zich op een bepaald specifiek terrein, bijvoorbeeld in het verleden Kema, en zijn andere meer algemeen actief, zoals BVQI, DNV, SGS en Lloyd’s Register Nederland. Normen hebben op zichzelf geen rechtskracht. Het karakter van normen blijft altijd de vrijwilligheid. Wel kunnen normen op grond van wet- en regelgeving als leidend worden voorgeschreven. ISO-normen In het bedrijfsleven is certificering volgens de ISO-normen sinds de introductie in 1988, min of meer gedwongen door concurrentie en afnemers, een bijna algemeen verschijnsel geworden. Kwaliteitsmanagement is een vlag die elke mogelijke lading kan dekken. De International Organization for Standardization (ISO) is een organisatie die als doelstelling heeft het uitbannen van ongewenste variatie. Het ging daarbij primair om het handhaven van een (bepaalde) kwaliteit die ontstaan is bij de omslag die het bedrijfsleven maakte van productgericht naar markt- en klantgericht denken. De standaardisering is met name gericht op de behoeften van
73
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 73
4-3-2021 16:03:47
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
de afnemers en externe relaties. Heel bekend is de ISO 9000-serie. Dat is een normenfamilie voor het standaardiseren van de kwaliteitszorg en de borging daarvan. Het principe bestaat eruit dat doelstellingen, verantwoordelijkheden en de essentiële afspraken met afnemers, toeleveranciers en tussen de afdelingen worden vastgelegd. Bovendien wordt er een structuur in het leven geroepen die de organisatie in staat stelt adequaat te reageren op afwijkingen van de gewenste gang van zaken. Nog een essentieel onderdeel van het kwaliteitssysteem is de structurele documentatie van lopende werkzaamheden en afspraken. Indien mogelijk moeten de kritieke processen consequent worden gemeten. De doelstellingen, omschrijvingen en correctiemechanismen worden samengebracht in het kwaliteitshandboek. Een door de Raad voor de Certificatie gemachtigde certificeringsinstelling evalueert, nadat het bedrijf enige tijd met het systeem heeft leren werken, of de organisatie inderdaad zo functioneert als in het kwaliteitshandboek wordt beweerd. Is dat in voldoende mate het geval, dan wordt het certificaat uitgereikt. De ISO 9000-norm zegt niet hóe de werkzaamheden moeten worden verricht, of aan welke technische eisen moet worden voldaan. CE-markering De CE-markering heeft (kortweg) tot doel de productveiligheid van een machine te waarborgen. CE staat voor Conformité Européenne en beoogt een waarmerk te zijn dat een product voldoet aan de Europese richtlijnen voor wat betreft gezondheid, veiligheid, milieu en consumentenbescherming. De verplichting tot aanbrengen van deze markering geldt in iedere lidstaat van de Europese Unie. Een misverstand is dat de markering alleen zou moeten worden aangebracht als een product wordt geëxporteerd. Ook producten op de thuismarkt van een staat vallen onder deze verplichting. Verder geldt de verplichting ook voor de fabrikant of leverancier die van buiten de EU een product wil invoeren in de Europese Unie. Simpel gezegd moet elk nieuw product voorzien zijn van een CE-markering. De gebruiker heeft baat bij deze markering omdat hij niet hoeft na te gaan of een machine of product voldoet aan de zogenaamde fundamentele veiligheids- en gezondheidseisen van de Europese richtlijn. Een keuring voor een CE-gemarkeerde machine voor ingebruikname is dan in principe ook niet nodig. Een CE-gemarkeerd arbeidsmiddel wordt geacht te voldoen aan de volgende punten uit het Arbobesluit: deugdelijke constructie en materiaal; veiligheidsvoorzieningen ten aanzien van bewegende delen; alarmsignalen; bedieningssystemen; in werking stellen; stopzetten en noodvoorzieningen; eisen aan mobiele arbeidsmiddelen; eisen aan hijs- en hefwerktuigen voor personen. Wettelijk kader Fabrikanten en importeurs mogen alleen arbeidsmiddelen op de markt brengen die voldoen aan de toepasselijke Warenwetbesluiten. Maar volgens artikel 7.2, eerste lid, van het Arbobesluit moet een werkgever er wel op letten, dat een in zijn bedrijf gebruikt arbeidsmiddel voldoet aan die toepasselijke warenwetgeving en daarmee overeenkomstig is voorzien van een CE-markering en een EG-verklaring van overeenstemming. Op grond van artikel 7.2, tweede lid, van het Arbobesluit worden arbeidsmiddelen (of onderdelen daarvan, zie derde lid), die zijn voorzien van deze CE-markering en verklaring van overeenstemming, vermoed te voldoen aan de in dit artikel genoemde voorschriften. De werkgever mag dan aannemen dat het arbeidsmiddel, mits het overeenkomstig de gebruiksvoorschriften wordt gebruikt, aan de genoemde constructievoorschriften voldoet. Het gaat hier om een juridisch weerlegbaar vermoeden. Dit betekent, dat een toezichthoudende instantie (zoals de Inspectie SZW) kan optreden, als zij van mening is dat het arbeidsmiddel niet overeenstemt met de genoemde voorschriften. De technische eisen met betrekking tot de CE-markering zijn geïmplementeerd in de Nederlandse wetgeving, met name in de Warenwet en de daarbij behorende besluiten. Als een product niet in overeenstemming is met de CE-regelgeving, levert dat strijd met de wet op en wordt vaak gezien als een economisch delict, maar ook bestuurlijke boeten zijn mogelijk. De strafmaat daarop kan variëren van een geldboete tot gevangenisstraf. Ook kan de rechter
74
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 74
4-3-2021 16:03:47
Hoofdstuk 4 Wetgeving en normering
stopzetting van de verkoop gelasten of zelfs terughalen van het product uit de markt bevelen. Daarnaast behoren civiele vorderingen tot de mogelijkheid. De praktijk Een werknemer loopt blijvend letsel op als hij met zijn hand bekneld raakt in een CE-gemarkeerde machine en twee vingertoppen worden geamputeerd. De werkgever krijgt een boete omdat het knelgevaar niet is voorkomen (artikel 7.7 van het Arbobesluit). Maar die stelt, dat de machine voldeed aan de Europese veiligheidsvoorschriften. Maar een werkgever blijft zelf verantwoordelijk voor de veiligheid en gezondheid van zijn werknemers. Gevaren moeten zo veel mogelijk bij de bron worden aangepakt en dat was niet gebeurd. Na het ongeval is de beveiliging van de machine overigens wel aangepast. Het bezwaar van de werkgever wordt verworpen. (Minister van SZW, 3 mei 2007, Arboprof). De werkgever is verantwoordelijk voor naleving van de bepalingen van het Arbobesluit en had zelf het knelgevaar, kunnen en moeten constateren. Ook een CE-markering ontslaat hem niet van zijn algemene zorg- en onderzoeksverplichting. Op nationaal niveau kunnen aanvullende voorschriften worden gesteld over het veilig gebruik van nieuwe machines, als dat maar niet leidt tot (nieuwe) producteisen. Die voorschriften staan in het Arbobesluit. Ook als een machine wordt samengesteld uit verschillende onderdelen, die elk op zich van een CE markering zijn voorzien zal de werkgever zelf moeten nagaan, of dit samenstel nog aan de eisen voldoet. Het feit dat een machine gedurende lange tijd zonder problemen is gebruikt wordt niet als verzachtende omstandigheid aangemerkt. Conclusie Op grond van de Arbowetgeving mogen alleen arbeidsmiddelen worden aangeschaft, die voorzien zijn van een CE-markering en EG-verklaring van overeenstemming. Maar ook als een machine daarmee is uitgerust, moet de werkgever alert blijven op mogelijke risico’s voor de veiligheid van de werknemers. Een CE-markering betreft immers slechts een vermoeden van veiligheid. De Inspectie SZW kan desondanks toch oordelen, dat aan de veiligheidseisen niet is voldaan. Uit de jurisprudentie blijkt, dat een CE-markering de werkgever niet ontslaat van zijn algemene zorg- en onderzoeksverplichting met betrekking tot het gebruik van de machine. Dat betekent, dat ondanks een CE-markering de werkgever nog steeds een eigen verplichting heeft om de aangeschafte machine zelf te onderzoeken op onveilige onderdelen.
4.5 4.5
Betekenis praktijknormen Betekenis praktijknormen
Indien in wet- en regelgeving wordt verwezen naar normalisatienormen geschiedt dit doorgaans op een niet dwingende wijze. Dit heeft te maken met het feit dat op dergelijke normen doorgaans auteursrecht rust en alleen tegen betaling verkrijgbaar zijn. Dat neemt niet weg dat dergelijke normen belangrijk zijn om tot een adequate invulling te komen van minder goed uitgewerkt bepalingen in de wet- en regelgeving. In de toelichting op de wet- en regelgeving wordt wel vaak verwezen naar normalisatienormen. Daaraan voldoen geeft dan een bewijsvermoeden dat aan het wettelijk voorschrift is voldaan. Voorbeelden van dergelijke normen zijn (NEN) norm of een publicatie van een instituut (bijvoorbeeld AI-Bladen, Volandis (voorheen Stichting Arbouw), NIOSH richtlijn, CE markering) om het minimaal gewenste niveau van veiligheid aan te geven. Daarnaast gaat het om internationale normen, zoals ISO, DIN, CENELEC en andere in de dagelijkse veiligheidspraktijk belangrijke regelingen en voorschriften. Ook in de richtlijnen van de Europese Commissie wordt soms verwezen naar het stelsel van normen. Wordt de werkgever daarmee ook geacht, zich aan die norm te houden? Ja als een norm dwingend is voorgeschreven, neen als de norm als voorbeeld dient. Dat laatste is veelal het geval. De werkgever kan dan zelf besluiten dat de gevraagde minimumbescherming ook op en andere wijze bereikt kan worden. Wel ontstaat er een probleem als er een ongeval of incident plaatsvindt. Daaruit kan immers snel worden geconstateerd, dat het gevraagde wettelijk beschermingsniveau niet bereikt is. Dat hoeft niet altijd zo te zijn, maar de bewijslast ligt bij de werkgever en dan is het voor hem moeilijk aan te tonen dat hij terecht is afgeweken van de aangehaalde norm. De term “aangehaald” wordt hier bewust gebruikt in tegenstelling tot de veel gebruikte term “voorgeschreven” norm. De norm moet worden gezien als een verwij-
75
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 75
4-3-2021 16:03:47
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
zing naar de stand der techniek en professionele dienstverlening. Een begrip dat ook in de Arbowet wordt gehanteerd, zie artikel 3 Arbowet. Nationale NEN-normen waarnaar de wet dwingend verwijst zijn vanaf 1 januari 2016 vrij beschikbaar. Dit houdt in dat de normgebruiker niet voor deze NEN-normen hoeft te betalen om deze te kunnen inzien. De dwingend verwezen nationale NEN-normen zijn via NEN Connect in te zien. Het betreft vooral milieunormen, een klein aantal bouwnormen en veiligheidsnormen. Dwingend verwezen normen zijn: 1. in de wet wordt dwingend verwezen naar een norm. De norm moet worden toegepast; 2. we spreken ook over een dwingende verwijzing als de wet naar een norm verwijst, maar je wel een andere oplossing mag toepassen zolang deze maar ten minste gelijkwaardig is aan de norm. Om dit te kunnen beoordelen moet de norm ingezien kunnen worden. Arbo-informatiebladen Een ander voorbeeld van “voorgeschreven” normen zijn de A(rbouw)-bladen van de voormalige Stichting Arbouw. De Stichting Arbouw heeft met ingang van 1 juli 2016 samen met Fundeon plaats gemaakt voor Volandis, een kennis- en adviescentrum, dat werkt aan het vergroten van de duurzame inzetbaarheid van werknemers in de bouwnijverheid. Kijk voor meer informatie op www.volandis.nl. Een ander voorbeeld is de SDU die, tegen betaling, Arbo-informatiebladen uitgeeft (www.sdu. nl). Gebruiksvoorschriften Verder zijn van belang de (gebruiks)voorschriften van de leverancier of fabrikant. Als de fabrikant van een bouwkraan voorschrijft, dat na elke demontage de bouten moeten worden vernieuwd, dan is het verstandig, dat men zich daaraan houdt. Net zoals dat het geval zal zijn bij het gebruik van een veiligheidsbril, voorgeschreven door de leverancier van stalen betonspijkers. Ook dit zijn voorschriften waaraan de werkgever (en de werknemer!) geacht worden zich te houden. Let op Uit de rechtspraktijk blijkt dat soms zelfs buitenlandse bronnen worden toegepast. Zo werd voor het oordeel, of een oven van 200 kg te zwaar zou zijn om met vier man te tillen, door de Hoge Raad gewezen op het algemeen bekende feit, dat het handmatig tillen van een last van circa 50 kg door iemand voor wie dat niet gebruikelijk is, een serieus gevaar oplevert voor rugletsel. (HR 17 april 2007, LJN: AZ6717; Kalai/Petit). Deze uitspraak haalde vele kranten omdat de Hoge Raad hiermee een maximumtilnorm zou hebben vastgesteld. Maar in de uitspraak zelf komt geen tilnorm niet voor. Wel in de conclusie van de Advocaat-Generaal. Die had daarin de NIOSH1 tilnorm van 23 kilo aangehaald. Daarmee is dat nog geen vast gegeven. Maar wel blijft het zaak, bij het tillen van zware voorwerpen de nodige voorzorgen in acht te nemen en waar mogelijk hulpmiddelen in te zetten. Temeer daar later het gerechtshof Leeuwarden wel degelijk de NIOSH norm in een arrest toepast als toepasbare methode om het maximum tilgewicht te beoordelen (Hof Leeuwarden 10 oktober 2007, JAR 2007, 282). In de Beleidsregel boeteoplegging arbeidsomstandighedenwetgeving is in voetnoot 85 ook veel informatie opgenomen over fysieke belasting. Overschrijding van de daar gegeven normen kan leiden tot een bestuurlijke boete. Kortom, de werkgever zal op de hoogte moeten blijven van de ontwikkelingen en daar, in het kader van zijn zorgplichtverplichting ook naar moeten handelen. Hij kan zich daarbij uiteraard laten bijstaan door de deskundigen in het veld, zoals de – al dan niet gecertificeerde – arboprofessionals. Die daarmee natuurlijk wel de verantwoordelijk hebben te zorgen dat hun adviezen ook up-to-date zijn. Maar mag en kan de werkgever zich beroepen op normen die algemeen aanvaard zijn als “veilige” norm? Zoals de veel gebruikte – en in Europa ook verplichte - CE2 markering?
1 2
NIOSH staat voor het (Amerikaanse) National Institute of Occupational Safety and Health. Uiteraard is de CE-markering geen ‘keurmerk’. Maar het wordt – onterecht – vaak wel als zodanig gezien.
76
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 76
4-3-2021 16:03:47
Hoofdstuk 4 Wetgeving en normering
Voorlichting Ten slotte kan er nog op gewezen worden dat er veel voorlichtingsmateriaal over de arbowetgeving bestaat. Deze kan ook behulpzaam zijn bij de naleving van de publieke normen uit de Arbowet, het Arbobesluit en de Arboregeling.
4.6 4.6
4.6.1
Handhaving en werkwijze van de Inspectie SZW Handhaving en werkwijze van de Inspectie SZW
Inleiding
Handhaving van de Arbowet vindt voornamelijk plaats door ambtenaren van de Inspectie SZW. Daarom wordt in deze paragraaf nader ingegaan op de werkwijze van deze Inspectie SZW (voorheen de Arbeidsinspectie). Naast de handhaving van de Arbowetgeving is de Inspectie SZW ook belast met de handhaving van enkele andere wetten op het gebied van de arbeidsbescherming. De meest belangrijke wetten zijn dan de Arbeidstijdenwet, de Wet arbeid vreemdelingen, de Wet allocatie arbeidskrachten door intermediairs en de Wet minimumloon en minimumvakantiebijslag. Daarnaast is de Inspectie SZW ook nog voor bevoegd tot handhaven van enkele andere wetten, zoals de Gewasbeschermingswet. Handhaving gebeurt op actieve wijze, door het uitvoeren van inspecties, en op reactieve wijze, naar aanleiding van de melding van ongevallen en klachten. In beide gevallen ligt de nadruk op het opsporen en opheffen van misstanden (hoge risico’s voor de veiligheid en de gezondheid van werknemers).
4.6.2
Taakuitoefening
De kern van de handhavende taakstelling van de Inspectie SZW ligt op het brede terrein van de arbeidsbescherming zoals de Arbowet, de Arbeidstijdenwet, de Wet allocatie arbeidskrachten door intermediairs, de Wet arbeid vreemdelingen, de Wet minimumloon en minimumvakantiebijslag en de Wet arbeidsvoorwaarden gedetacheerde werknemers in de Europese Unie. De inspectie richt zich daarbij in de eerste plaats op werkgevers, omdat deze grotendeels verantwoordelijk zijn voor de naleving van de wettelijke voorschriften in hun bedrijf of instelling. In sommige gevallen kan en zal ook tegen werknemers worden opgetreden. Hetzelfde is in sommige gevallen vanaf 1 juli 2017 mogelijk ten aanzien van deskundige personen en bedrijfsartsen. Aan de hand van projectmatige inspecties wordt gecontroleerd of werkgevers en werknemers zich aan de wettelijke voorschriften houden. Daarnaast worden onderzoeken verricht op basis van klachten van werknemers en verplichte meldingen (onder andere betreffende ernstige arbeidsongevallen en asbestsloop). De Inspectie SZW richt zich op basis van risicoanalyses in de eerste plaats op de branches en bedrijven waar sprake is van hoge risico’s, misstanden of lage naleving van de wet. Risicoanalyses zijn de basis voor de keuze voor de toezichtprogramma’s voor de lange termijn, voor de aanpak binnen programma’s en voor de selectie van te inspecteren bedrijven. De inspectielast komt daarmee te liggen bij de branches en bedrijven die deze het meest nodig hebben.
4.6.3
Eigen verantwoordelijkheid staat voorop
De Inspectie SZW gaat er in haar werk vanuit dat de meeste bedrijven en werknemers er zelf voor zorgen dat ze gezond, veilig en eerlijk werken. De Inspectie neemt als toezichthouder geen verantwoordelijkheid over van deze partijen. Zij pakt misstanden aan en treedt op tegen bedrijven en instellingen die de regels overtreden. De Inspectie stimuleert maatschappelijke partijen om zelf verantwoordelijkheid te nemen en actief bij te dragen aan een betere naleving van de regels. Deze partijen zijn bijvoorbeeld brancheorganisaties, vakbonden, werkgeversorganisaties en personeelsvertegenwoordigingen. De Inspectie doet dit onder meer met inzet van niet-repressieve vormen van toezicht zoals nalevingscommunicatie, druk zetten via ketens en brancheorganisaties.
4.6.4
Handhavingsinstrumenten van de inspectie
Indien de Inspectie SZW tijdens de inspecties of onderzoeken overtredingen constateert, kan zij, afhankelijk van de betreffende wet en de aard en ernst van de overtreding, de volgende handhavende instrumenten (sancties) inzetten: maken van een afspraak over het opheffen van de overtreding; het geven van een officiële waarschuwing; stellen van een eis tot naleving van de wet;
77
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 77
4-3-2021 16:03:47
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
het geven van een bevel tot onmiddellijke stillegging van het werk of werkzaamheden; preventieve stillegging van werkzaamheden (bij recidive); aanzeggen van een bestuurlijke boete of een hogere bestuurlijke boete bij recidive; aanzeggen van een last onder bestuursdwang; bij zware of ernstige asbestovertredingen openbaarmaking van de naam van de overtreder; en aanzeggen van een proces-verbaal (strafrechtelijk).
De sanctie(s) en de voorgeschreven maatregel(en) worden altijd schriftelijk bevestigd. De Inspecteur controleert steekproefsgewijs in een volgende inspectie of de vereiste maatregelen zijn genomen. Als dat niet het geval is, worden nieuwe sancties (dwangmaatregelen) ingezet. De sancties zullen dan zwaarder zijn. Als er overtredingen zijn geconstateerd, wordt een waarschuwing gegeven of een boeterapport aangezegd. Als er sprake is van ernstig gevaar voor personen, kan het werk worden stilgelegd. Ook wordt er afgesproken binnen welke termijn de overtreding moet worden opgeheven. De Inspecteur controleert altijd of overtredingen daadwerkelijk zijn opgeheven. Inspectiegegevens inzake zware of ernstige asbestovertredingen worden actief openbaar gemaakt op de website www.inspectieszw.nl (zie de Beleidsregel openbaarmaking inspectiegegevens bij zware of ernstige asbestovertredingen). De samenwerkende toezichthouders op risicovolle bedrijven (waaronder de Inspectie SZW) publiceren ook samenvattingen van inspectierapporten van Brzo-bedrijven op de website https://brzoplus.nl. Brzo staat voor Besluit risico zware ongevallen 2015. In de toekomst zullen meer inspectiegegevens actief openbaar worden gemaakt. Met de Wet aanpak schijnconstructies (Stb. 2015, 233) is hier expliciet een wettelijke grondslag voor gecreëerd. Dit is inmiddels nader uitgewerkt in lagere wetgeving (Arbobesluit artikel 9.22), maar nog niet in werking getreden (Stb. 2015, 532). M.b.t. het maatregelenbeleid inzake certificering bestaat nog de Beleidsregel maatregelenbeleid certificering Arbeidsomstandighedenwet en Warenwet.
4.6.5
Branchebrochures en gerichte inspecties
Arboregels worden door werkgevers vaak ervaren als lastig en moeilijk. Dat realiseert de Inspectie SZW zich ook. Daarom werkt de Inspectie SZW sinds 2006 met zogenoemde branchebrochures, waarin onder andere de wijze van inspecteren per branche wordt toegelicht. Deze brochures worden onder alle bedrijven in een branche verspreid, geruime tijd voordat er binnen die branche geïnspecteerd wordt. Zo wil de inspectie bevorderen dat het optreden van de inspecteurs als duidelijk en voorspelbaar wordt ervaren. En de werkgevers kunnen waar nodig tijdig maatregelen nemen om de arbeidsomstandigheden in het bedrijf te verbeteren. Per brochure worden de belangrijkste arbeidsrisico’s in de betreffende branche beschreven, wat de werkgever daarvoor moet regelen en de manier waarop de Inspectie SZW daarop inspecteert. Met de brochures kunnen de werkgevers zich hier goed op voorbereiden. In de brochure staat informatie over de verplichtingen die de werkgever heeft en hoe een bedrijfsinspectie verloopt. Ook zijn de belangrijkste arbeidsrisico’s in de branche uitgewerkt. De inspectienormen worden per arbeidsrisico aangegeven en er wordt verwezen naar bestaande instrumenten en hulpmiddelen om aan de regels te voldoen. Daarmee wordt het optreden van de overheid duidelijk en voorspelbaar. Er zijn inmiddels zo’n tachtig brochures gereed. Bij de inhoud van de brochures is rekening gehouden met de ontwikkeling van de (sectorale) arbocatalogi. Voor actuele informatie wordt verwezen naar de website www.inspectieszw.nl. Ga vervolgens naar Publicaties en kies dan het type Brochure. De brochures kunnen gratis worden gedownload.
4.6.6
Handhaving en arbocatalogi
Werkgevers die zich houden aan de getoetste arbocatalogus van hun branche, kunnen er vanuit gaan dat ze voldoen aan de doelvoorschriften van de arbowetgeving waaraan de arbocatalogus invulling geeft. Afwijken mag, maar dan moet wel goed worden onderbouwd dat het alternatief voldoet aan de arbowetgeving.
78
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 78
4-3-2021 16:03:47
Hoofdstuk 4 Wetgeving en normering
De Inspectie SZW controleert of bedrijven zich aan de wettelijke regels houden. Zodra een getoetste arbocatalogus is opgenomen in de Beleidsregel arbocatalogi 2019, is deze het uitgangspunt voor de inspectie. Werkgevers die een arbocatalogus hanteren kunnen rekenen op een soepele opstelling van de Inspectie SZW. Waar een arbocatalogus ontbreekt, zal de Inspectie SZW vaker inspecteren. Tijdens een inspectiebezoek zijn vier mogelijkheden denkbaar: 1. De werkgever volgt de catalogus en voldoet aan regelgeving. De wettelijke verplichtingen worden nageleefd en er is dus geen reden om te handhaven. 2. De werkgever volgt de catalogus maar voldoet niet aan de regelgeving. Dit lijkt wat merkwaardig maar het kan voorkomen dat de inhoud van de catalogus is verouderd omdat er niet (meer) wordt voldaan aan de actuele stand der techniek, of omdat de regelgeving is gewijzigd. De Inspectie SZW kan dan, op grond van artikel 27 Arbowet overgaan tot het stellen van een eis. Daarbij moet wel gemotiveerd worden waarom de eis wordt gesteld. De werkgever krijgt enige tijd om aan de eis te voldoen, zo niet, dan volgt alsnog een bestuurlijke boete. 3. De werkgever pakt risico’s die in de catalogus staan niet aan. De Inspectie SZW kan een waarschuwing geven om alsnog te voldoen aan de bepalingen uit de arbocatalogus. Ook dan wordt de werkgever enige tijd gegeven, maar hij zal wel moeten voldoen. Zo niet, dan volgt alsnog een eis en (eventueel later) alsnog een bestuurlijke boete. 4. Een bepaald risico is wel aangepakt, maar wijkt af van de oplossing die de catalogus geeft. Als daarbij toch wordt voldaan aan de regelgeving volgt geen handhaving. Maar als niet wordt voldaan aan de regelgeving kan de Inspectie op grond van artikel 27 Arbowet weer een eis stellen. Daarbij moet gemotiveerd worden aangegeven, waarom de aanpak van de werkgever niet voldoet. Daarnaast zal worden aangegeven, hoe wél aan de regelgeving kan worden voldaan, onder verwijzing naar de catalogus. Als er een arbeidsongeval wordt veroorzaakt door het niet opvolgen van de bepalingen uit de catalogus, dan moet de werkgever aantonen, dat de door hem gevolgde werkwijze dezelfde mate van veiligheid bood als de maatregel in de catalogus. Omdat er sprake is van een arbeidsongeval, zal dit echter niet zo eenvoudig zijn.
4.6.7
Strafrechtelijke handhaving
Als er sprake is van een situatie waarbij er levensgevaar of ernstige schade aan de gezondheid van de werknemers ontstaat of te verwachten is, kan de Inspectie SZW een proces-verbaal opmaken. Dit proces-verbaal wordt vervolgens toegezonden aan het openbaar ministerie. De officier van justitie bepaalt vervolgens of het bedrijf strafrechtelijk vervolgd wordt voor dat strafbare feit. Als het bedrijf vervolgd wordt door de officier van justitie, zal de werkgever zich moeten verantwoorden voor de strafrechter met betrekking tot het strafbare feit. Met betrekking tot de strafrechtelijke handhaving is door het openbaar ministerie de Aanwijzing handhaving Arbeidsomstandighedenwet en Arbeidstijdenwet (2018A006) vastgesteld. De aanwijzing stelt regels voor de vervolging van verdachten die de strafrechtelijke bepalingen van de Arbowet of de Arbeidstijdenwet hebben overtreden. De aanwijzing geeft aan dat in bepaalde gevallen altijd stafrechtelijk onderzoek is aangewezen. Bij de te handhaven overtredingen van de Arbowet is in andere gevallen de inzet van strafrechtelijke middelen afhankelijk van enerzijds het gedrag van de overtreder en anderzijds de (mogelijke) gevolgen van de overtreding.
4.6.8
Lik-op-stukbeleid
De Inspectie SZW kan direct een boete opleggen bij overtreding van onder andere de Arbowet en de Arbeidstijdenwet, het zogenaamde “Lik-op-stukbeleid”. Dit geldt bij de Arbowet ook voor werknemers. Als zij zich niet aan de voor hen geldende regels houden, kan de Inspectie SZW ook aan hen een boete opleggen. Het moet dan gaan om feiten die of zeer ernstig zijn of overtredingen die direct beboetbaar zijn. Deze begrippen en de desbetreffende wetsartikel zijn opgesomd in de Bijlage van de Beleidsregel boeteoplegging arbeidsomstandighedenwetgeving (zie onder 2.5.9, Bestuurlijke boete).
79
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 79
4-3-2021 16:03:47
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
4.6.9
Overtredingen
Als de Inspectie SZW een overtreding waarneemt, krijgt de werkgever doorgaans de gelegenheid dit binnen bepaalde tijd op te heffen. De toezichthouder geeft dan een waarschuwing of stelt een eis. Na afloop van de gestelde termijn controleert de inspecteur of de overtreding is opgeheven of, in het geval van arbeidstijden, niet meer voorkomt. Is dat niet, of gedeeltelijk, het geval, dan zal de Inspecteur direct een boete aanzeggen. Bij bepaalde overtredingen kan de Inspectie SZW ook direct een boete aanzeggen en om onmiddellijke maatregelen vragen. Voorbeelden hiervan zijn: het ontbreken van toezicht op het gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen; kinderen onder de 16 jaar langer laten werken dan wettelijk is toegestaan; nalaten van de verplichte meldingen aan de Inspectie SZW, bijvoorbeeld van een voorgenomen asbestsloop. Bij een niet-ernstige overtredingen wordt een waarschuwing preventieve stillegging gegeven, nadat voor de tweede keer dezelfde of een soortgelijke overtreding is geconstateerd en daarvoor een boete is opgelegd of een proces-verbaal is opgemaakt. Na opleggen van een derde boetebeschikking of het opmaken van een derde proces-verbaal voor dezelfde of een soortgelijke overtreding binnen vijf jaar kan besloten worden tot preventieve stillegging. Een preventieve stillegging geldt voor maximaal drie maanden (zie verder de Beleidsregel preventieve stillegging arbeidswetten).
4.6.10
Ernstige overtredingen
Als de Inspecteur ernstig gevaar voor de veiligheid of gezondheid van werknemers waarneemt, kan hij het werk onmiddellijk stilleggen. De Inspecteur zegt daarbij tegelijkertijd een boete aan. Voorbeelden van ernstige overtredingen zijn: willens en wetens overtreden van een wettelijke verplichting waardoor een arbeidsongeval met dodelijke afloop plaats vindt; het werken met bepaalde gevaarlijke stoffen zoals propaansulton of loodwit; overtredingen bij het werken door zwangere werkneemsters en jeugdigen; asbestverwijdering zonder het vereiste certificaat; bij kinderarbeid jonger dan 12 jaar; kinderarbeid met een dodelijk ongeval of ernstig letsel; bij werktijden meer dan het dubbele van de norm of een rusttijd minder dan de helft van de norm. Bij een ernstige overtreding wordt al na het opleggen van de eerste boetebeschikking of proces-verbaal een waarschuwing gegeven. Als een zelfde of soortgelijke overtreding binnen vijf jaar op nieuw wordt geconstateerd kan worden besloten tot preventieve stillegging. Een preventieve stillegging geldt voor maximaal drie maanden (zie verder de Beleidsregel preventieve stillegging arbeidswetten).
4.6.11
Bestuurlijke boete
Om wat voor overtreding het ook gaat, de inspecteur moet aangeven, welke bepalingen volgens hem zijn overtreden. Dit moet op schrift worden gesteld. Als een inspecteur een boete wil aanzeggen, is de “verdachte” werkgever niet verplicht vragen over de aanleiding van de beboeting te beantwoorden. Deze zogenoemde cautie wordt door de inspecteur tijdens zijn onderzoek aangegeven met de woorden: U bent niet verplicht tot antwoorden. De inspecteur maakt een boeterapport op en stuurt dat naar het hoofdkantoor van de Inspectie SZW, waar de “boeteoplegger” de verdere afhandeling van het rapport verzorgt. De hoogte van het boetebedrag wordt in latere instantie vastgesteld door de boeteoplegger. Deze moet een kennisgeving sturen van het voornemen om een boete op te leggen. Men heeft dan twee weken de tijd om inhoudelijk te reageren. Het gaat dan om het geven van een zienswijze en dat is niet hetzelfde als het maken van bezwaar: dat kan altijd nog in een later stadium, als de boete eenmaal is opgelegd door middel van een beschikking. Als geen gebruik wordt gemaakt van de mogelijkheid om inhoudelijk te reageren, of als de boeteoplegger vindt dat de argumenten geen reden zijn om geheel of gedeeltelijk terug te komen op de voorgenomen beslissing, dan wordt een boete opgelegd via een zogenoemde boe-
80
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 80
4-3-2021 16:03:47
Hoofdstuk 4 Wetgeving en normering
tebeschikking. Tegen die beschikking kan bezwaar worden aangetekend. Dat moet binnen zes weken na dagtekening van de beschikking door het indienen van een bezwaarschrift. Als het bezwaar wordt afgewezen, staat beroep bij de rechtbank, sector Bestuursrecht nog open. Dat moet binnen zes weken na de dag waarop de beslissing op het bezwaar bekend is gemaakt. Het beroep wordt ingediend bij de rechtbank binnen het rechtsgebied waar de bezwaarde woont of, ingeval van een rechtspersoon, waar deze statutair gevestigd is. Daarna staat nog hoger beroep open bij de Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State. Bezwaar en beroep hebben geen schorsende werking (de boete zal gewoon moeten worden betaald), schorsende werking kan echter wel worden gevorderd bij de voorzieningenrechter (kort geding). Als de werkgever in het gelijk wordt gesteld wordt de boete met de wettelijk rente terugbetaald.
4.6.12
Beleidsregel boeteoplegging
De door de Inspectie SZW op te leggen boetes en het systeem van de boeteoplegging staan in de Beleidsregel boeteoplegging arbeidsomstandighedenwetgeving. Die bedragen die gelden voor overtreding van een artikel uit de Arbowetgeving staan opgesomd in een Tarieflijst die als bijlage hoort bij de Beleidsregel. De tarieflijst is voorzien van vele voetnoten maar is desondanks helder.
4.6.13
Systeem van de boeteoplegging
Zoals gezegd: de boetenormbedragen zijn de laatste jaren aanzienlijk verhoogd. Bij recidive wordt de boete verdubbeld en bij ernstige overtredingen zelfs verdrievoudigd. Voor overtredingen die voor 1 januari 2013 nog strafrechtelijk werden afgedaan geldt thans een fors hogere boete. Daarnaast wordt het hoogst mogelijke boetebedrag opgelegd voor het niet gecertificeerd werken met of aan asbest. Dit vanwege de ernstige risico’s die kunnen ontstaan voor werknemers en omgeving bij het ondeskundig werken met asbest. Ook de eventuele blootstelling aan biologische agentia wordt strenger bestraft. De boetes van meerdere tegelijk geconstateerde overtredingen worden bij elkaar opgeteld met een maximum van drie overtredingen per keer. In de Tarieflijst is per artikel(lid) of onderdeel aangegeven, waarvoor een boete kan worden opgelegd, welk type overtreding het betreft en welk boetebedrag daarvoor geldt.
4.6.14
Soorten overtredingen
De beleidsregel boeteoplegging kent drie soorten overtredingen: de zware overtreding (ZO), de overtreding met directe boete (ODB) en de overige overtredingen (OO). Er is nog een vierde soort overtreding, namelijk het niet melden van een arbeidsongeval, zoals bedoeld in artikel 9, eerste lid, van de Arbowet. Het gaat dan om arbeidsongevallen die leiden tot de dood, blijvend letsel of ziekenhuisopname. De Zware Overtreding Een zware overtreding (ZO) betreft werkzaamheden en situaties die doorgaans ernstig gevaar kunnen opleveren voor personen. Hieronder verstaan we dus zowel werknemers als derden, denk aan zzp-ers, bezoekers of stagiaires. Als een dergelijke werkzaamheid of situatie wordt geconstateerd, dan zal in de meeste gevallen, naast het opleggen van een boeterapport, ook worden overgegaan tot het stilleggen van het werk wegens gevaar op grond van artikel 28 van de Arbowet. Opgemerkt wordt, dat er uitsluitend sprake is van een zware overtreding (ZO) als voldaan wordt aan de omschrijving in de voetnoten van de Tarieflijst. De toelichting geeft als voorbeeld artikel 3.2 Arbobesluit, waarvoor als zware overtreding staat aangemerkt: “het werken op, aan of in de nabijheid van wegen waarbij ernstig gevaar bestaan voor aanrijden”. Een overtreding van dit artikel die niet voldoet aan de hiervoor genoemde omschrijving – bijvoorbeeld omdat er bij de aangetroffen situatie in het geheel geen gevaar voor aanrijding bestond - wordt niet als zware overtreding aangemerkt maar als overige overtreding (OO). Als de feiten die de inspecteur aantreft hetzelfde zijn als omschreven in de voetnoot, dan is er sprake van een “heterdaad”. Dan zal de inspecteur het werk stilleggen maar ook direct een
81
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 81
4-3-2021 16:03:47
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
boete aanzeggen. Als de inspecteur een situatie aantreft die naar zijn redelijk oordeel mogelijk kan leiden tot ernstig gevaar, terwijl er op het moment van constateren niet wordt gewerkt, dan is de inspecteur bevoegd (op grond van artikel 28 van de Arbowet) te bevelen, dat het werk pas weer mag worden begonnen als de het gevaar is weggenomen. Bij deze preventieve stillegging wordt geen boete aangezegd. De opsomming van werkzaamheden waarbij zware overtreding staat aangegeven is niet limitatief. Dat wil zeggen, dat ook andere overtredingen, waarbij een potentieel ernstig gevaar wordt geconstateerd, kunnen worden aangemerkt als een zware overtreding. Er is hierin dus sprake van een zekere beleidsvrijheid van de inspecteur. Overtredingen waarvoor Direct een Boete volgt (ODB) Een aantal overtredingen uit de Arbowet, het Arbobesluit en de Arboregeling worden niet tot de categorie zware overtredingen gerekend. Maar bij niet-naleving van deze artikelen kan toch een directe sanctie volgen en soms zullen ook (direct) maatregelen moeten worden getroffen. Het gaat om belangrijke overtredingen waarvoor het eerst geven van een waarschuwing of het eerst stellen van een eis als inadequaat wordt gezien. Het gaat dan om feiten met betrekking tot: het ontbreken van vakbekwaamheid / bevoegdheid van werknemers om bepaalde – in de regelgeving omschreven – in potentie risicovolle werkzaamheden te verrichten; het nagelaten hebben van bepaalde risicoverminderende handelingen en/of maatregelen in risicovolle situaties; het nagelaten hebben van verplichte meldingen aan de Inspectie SZW; bepaalde onmisbare basisvoorzieningen. Dergelijke overtredingen die enerzijds de onveiligheid van werknemers vergroten en anderzijds het werk van de Inspectie SZW ernstig belemmeren, leiden tot een directe correctie van werkgevers. In dergelijke situaties wordt direct overgegaan tot het aanzeggen van een boete. Overige Overtredingen (OO) Alle andere overtredingen die in de bijlage bij de Beleidsregel niet zijn aangemerkt als zware overtreding (ZO) of als overtreding waarvoor direct een boete volgt (ODB) worden beschouwd als overige overtredingen (OO). Voorbeeld tarieflijst Onderstaand enkele voorbeelden uit de tarieflijst boeteoplegging. Artikel
Lid
Onderdeel
Categorie Werknemersnormbedrag boete
Type overtreding
Arbowet 11 13
*
2
ZO5
1 t/m 3
3
OO
1.36
1 en 2
2
OO
1.37
1
4
ODB6
Arbobesluit
De ZO luidt: Het niet of onjuist gebruiken van ter beschikking gestelde noodzakelijke beveiligingen of persoonlijke beschermingsmiddelen door een werknemer, waardoor ernstig gevaar bestaat voor de werknemer zelf of voor andere personen dan de werknemer. 6 De ODB luidt: Het ontbreken van adequaat deskundig toezicht op jeugdige werknemers. * Boete kan aan werknemer worden opgelegd. Voor meer informatie over de Beleidsregel boeteoplegging arbeidsomstandighedenwetgeving en de bijbehorende tarieflijst zie http://wetten.overheid.nl/BWBR0032326/. 5
Normbedragen Bij de berekening van de bestuurlijke boete gaat men uit van zeven categorieën. De bijbehorende bedragen zijn als volgt: 1e categorie: een normbedrag van € 340; 2e categorie: een bedrag van € 750; 3e categorie: een bedrag van € 1.500; 4e categorie: een bedrag van € 3.000;
82
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 82
4-3-2021 16:03:47
Hoofdstuk 4 Wetgeving en normering
5e categorie: een bedrag van € 4.500; 6e categorie: een bedrag van € 9.000; en voor de 7e en hoogste categorie geldt een bedrag van € 13.500.
Let wel: het gaat hier om normbedragen voor bedrijven met meer dan 500 werknemers. Bij een zogenaamde zware overtreding wordt het normbedrag met twee vermenigvuldigd. De boete die per beschikking aan een werknemer kan worden opgelegd bedraagt maximaal € 450. In de Bijlage van de beleidsregel is een aparte kolom opgenomen met het opschrift Werknemersboete. Alle bepalingen waarvoor ook de werknemer verplicht is tot naleving staan daarin gemerkt met een asterisk (*). Korting voor kleine bedrijven Zoals hiervoor opgemerkt zijn de in de tabel genoemde bedragen normbedragen die worden toegepast voor bedrijven met 500 of meer werknemers. Voor kleinere bedrijven wordt, een korting in mindering gebracht op basis van het aantal werkzame personeelsleden. Bedrijven of instellingen met: minder dan 5 werknemers betalen 10% van het normbedrag; 5 t/m 9 werknemers betalen 20%; 10 t/m 39 werknemers betalen 30%; 40 t/m 99 werknemers betalen 50%; 100 t/m 249 werknemers betalen 60%; 250 t/m 499 werknemers betalen 80% van het normbedrag. Het aldus gecorrigeerde bedrag is uitgangspunt voor de verdere berekening van de uiteindelijke boete. Voor de berekening van de bedrijfsgrootte wordt het aantal werknemers van de gehele juridische eenheid gehanteerd. Bij de inzet van vrijwilligers wordt uitgegaan van het aantal vrijwilligers dat op het moment van de overtreding op de locatie werkzaam is. Verhoging boetenormbedrag Bij de berekening van de op te leggen bestuurlijke boete kunnen één of meer van de volgende factoren aan de orde zijn en leiden tot verhoging van het al dan niet op bedrijfsgrootte gecorrigeerde boetenormbedrag: a. bij een arbeidsongeval dat leidt tot de dood of uitzonderlijk ernstig blijvend letsel worden de boetenormbedragen voor de daaraan ten grondslag liggende overtreding of overtredingen vermenigvuldigd met vijf; b. bij een arbeidsongeval dat leidt tot blijvend letsel worden de boetenormbedragen van de daaraan ten grondslag liggende overtredingen met het volgende getal vermenigvuldigd: 1. bij ernstig blijvend letsel, met vier; 2. bij matig blijvend letsel, met drieënhalf; 3. bij licht blijvend letsel, met drie; c. bij een arbeidsongeval dat leidt tot een ziekenhuisopname worden de boetenormbedragen voor de daaraan ten grondslag liggende overtreding of overtredingen met het volgende getal vermenigvuldigd, waarbij onder het begrip ‘nacht’ wordt verstaan het tijdvak gelegen tussen 24.00 en 06.00 uur; 1. bij een ziekenhuisopname van zeven nachten en meer, met vier; 2. bij een ziekenhuisopname van twee nachten en meer, maar minder dan zeven nachten, met drieënhalf; 3. bij een ziekenhuisopname van minder dan twee nachten, met drie; d. in aanvulling op de onderdelen b en c, wordt in het geval van een combinatie van de factoren ‘blijvend letsel’ en ‘ziekenhuisopname’ de hoogst toepasselijke vermenigvuldigingsfactor toegepast; e. in het geval van een zware overtreding (ZO), wordt het boetenormbedrag vermenigvuldigd met twee; f. indien meer dan tien, respectievelijk meer dan vijftig werknemers aan een niet-administratieve overtreding zijn blootgesteld wordt het boetenormbedrag vermenigvuldigd met anderhalf, respectievelijk twee. (Zie hieromtrent Stcrt. 2019, 40497).
83
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 83
4-3-2021 16:03:47
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
Vermindering boetebedrag Indien de werkgever aantoont dat hij inspanningen heeft verricht, gericht op het voorkomen van de overtreding in het concrete geval, kan dit leiden tot matiging van het al dan niet op bedrijfsgrootte gecorrigeerde normbedrag. De volgende inspanningen kunnen leiden tot een matiging van 25% per onderdeel: a. als de risico’s van de concrete werkzaamheden voldoende zijn geïnventariseerd en een veilige werkwijze is ontwikkeld die voldoet aan de vereisten van het bepaalde bij of krachtens de Arbowet; b. als de noodzakelijke randvoorwaarden zijn gecreëerd voor het toepassen van een veilige werkwijze; c. als er adequate instructies zijn gegeven; d. als er adequaat toezicht is gehouden. Indien de werkgever aantoont dat hij na de overtreding adequate maatregelen heeft genomen, kan dit leiden tot een boetematiging van 12,5%. Maatregelen zijn adequaat als zij: a. zijn gericht op het voorkomen van dezelfde of soortgelijke overtredingen; en b. zo snel mogelijk na de overtreding zijn genomen. Nevenvestiging en bouwprojecten Bij zelfstandig opererende nevenvestigingen van rechtspersonen wordt gehandeld alsof het afzonderlijke ondernemingen zijn, zo geeft artikel 1, dertiende lid, van de regeling aan. En artikel 1, veertiende lid, vult dit nog aan met de bepaling, dat als een rechtspersoon langer dan zes aaneengesloten maanden op eenzelfde bouwlocatie werkzaamheden verricht, die bouwlocatie dan als nevenvestiging wordt gezien. Overigens geeft artikel 1, vijftiende lid, aan, dat het voorgaande niet geldt voor ernstige overtredingen als bedoeld in art. 9.10a, derde lid, Arbobesluit. Het gaat hierbij vooral om de aanpak van recidive bij ondernemingen met meerdere vestigingen. Zo kunnen filialen van een uitzendorganisatie, een grootwinkelbedrijf, een bank enzovoorts zelfstandig opereren ten opzichte van de hoofdvestiging. Die nevenvestiging is als zodanig opgenomen in de register van de Kamer van Koophandel. De rechtspersoon (hoofdvestiging) wordt formeel aangesproken als overtreder, maar bij de bepaling of er sprake is van recidive wordt gekeken naar de nevenvestiging waar de overtreding heeft plaatsgevonden. Alleen als de overtreding zich herhaalt bij die nevenvestiging wordt het bedrijf geacht te recidiveren. Van een zelfstandige nevenvestiging is alleen sprake als structureel is voorzien in leiding en gezag met een eigen bevoegdheid tot aansturen van het personeel. Op grond van het zestiende lid van artikel 1 van de beleidsregel kan het bedrag van de boete uiteindelijk nog worden verhoogd of verlaagd totdat deze evenredig is en daarmee passend en geboden. Niet melden ongeval Het niet onverwijld melden van een arbeidsongeval (art. 9 Arbowet) waarbij het voor de Inspectie SZW niet meer mogelijk is onderzoek naar de toedracht te verrichten wordt bestraft met een boete van € 50.000. Dit is het normbedrag dat kan worden opgelegd bij een ongeval met dodelijke afloop. Daarbij is het uiteindelijke bedrag mede afhankelijk van de bedrijfsgrootte, maar vooral ook van de mogelijkheid in hoeverre de Inspectie SZW nog in staat was, om de oorzaak van het ongeval te onderzoeken. Voor overtredingen waarbij arbeidsongevallen niet tijdig zijn gemeld, zonder dodelijke afloop en waar het nog wel mogelijk is voor de Inspectie SZW om nader onderzoek te doen, gelden afhankelijk van de situatie lagere normbedragen. Als het ongeval te laat is gemeld door een ander dan de werkgever en nog wel te onderzoeken bedraagt het nominale boetebedrag € 4.500. Als het ongeval te laat door de werkgever is gemeld maar onderzoek nog mogelijk is, dan wordt de boete nominaal € 1.500. Uiteraard weer met toepassing van de eventuele korting op bedrijfsomvang of vermeerdering op grond van de beleidsregel zelf. Risico-inventarisatie en –evaluatie De boete voor bedrijven die de verplichtingen met betrekking tot de RI&E onvoldoende naleven is in 2019 verhoogd van categorie 4 naar categorie 5 (van € 3.000 naar € 4.500). De situatie waarin de werkgever in het geheel niet beschikt over een RI&E is aangemerkt als een overtreding met directe boete (ODB). Voor overtreding van artikel 5, derde lid, van de Arbowet, dat ziet op het plan van aanpak, waarin is aangegeven welke maatregelen worden geno-
84
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 84
4-3-2021 16:03:47
Hoofdstuk 4 Wetgeving en normering
men en binnen welke termijn, is het boetenormbedrag verhoogd met twee categorieën (van 2 naar 4, van € 750 naar € 3.000). De situatie waarin de werkgever in het geheel niet beschikt over een plan van aanpak is nu eveneens aangemerkt als een overtreding met directe boete. Indien de werkgever in het geheel niet beschikt over een RI&E en plan van aanpak wordt dit aangemerkt als één overtreding, namelijk het niet beschikken over een RI&E. Voor de overige onderdelen van artikel 5 van de Arbowet is het normbedrag met één categorie verhoogd (van 2 naar 3, dus van € 750 naar € 1.500). De verhoging van het normbedrag met één categorie gaat ook gelden voor artikelen 4.2, 4.2a en 4.13 van het Arbobesluit. Die bepalingen bevatten nadere voorschriften ten aanzien van de RI&E over het werken met gevaarlijke stoffen waaronder kankerverwekkende stoffen en stoffen die voor de reproductie toxisch zijn. Indien een tekortkoming wordt geconstateerd ten aanzien van de RI&E en/of het plan van aanpak wordt eerst een waarschuwing of eis opgelegd, voordat wordt overgegaan tot het opleggen van een boete.
4.7 4.7
Civielrechtelijke aansprakelijkheid Civielrechtelijke aansprakelijkheid
Ieder draagt zijn eigen schade. Dat is het uitgangspunt in ons aansprakelijkheidsrecht. Wil iemand zijn geleden schade door een ander vergoed krijgen, dan moet hij daarvoor goede redenen aanvoeren. Deze redenen worden onder meer gegeven in het aansprakelijkheidsrecht. Maar er bestaat niet zonder meer een recht op schadevergoeding: men moet wel een grond aangeven om daarop een beroep te kunnen doen. Wanneer er sprake is van een bepaalde contractuele relatie — werknemer/werkgever, koper/verkoper — en er gaat iets mis waardoor één van de partijen schade lijdt, dan kan de partij die schade lijdt de andere partij aanspreken op basis van de contractuele relatie, de zogeheten contractuele aansprakelijkheid. Omdat verschillende vormen van relaties mogelijk zijn, is deze aansprakelijkheid op verschillende plaatsen in het Burgerlijk Wetboek geregeld. Als er geen contractuele relatie is, dan geeft de wet een aantal mogelijkheden om iemand aan te spreken voor de geleden schade. Dit is de zogenoemde buitencontractuele of wettelijke aansprakelijkheid.
4.7.1
Onrechtmatige daad
De belangrijkste rechtsgrond voor aansprakelijkheid voor schade bij buitencontractuele aansprakelijkheid is de onrechtmatige daad. Dit is wettelijk geregeld in artikel 162 van het zesde Boek van het Burgerlijk Wetboek (en verder). De gebruikelijke schrijfwijze is: artikel 6:162 BW, die zullen we hierna ook gebruiken. Voor aansprakelijkheid op grond van een onrechtmatige daad moet zijn voldaan aan vijf vereisten. Ten eerste moet er sprake zijn van onrechtmatigheid. De wet kent drie soorten handelingen die een onrechtmatige daad op kunnen leveren: een inbreuk op een recht, een doen of nalaten in strijd met een wettelijke plicht en een doen of nalaten in strijd met hetgeen volgens ongeschreven recht in het maatschappelijk verkeer betaamt. Soms kan met een beroep op een rechtvaardigingsgrond de onrechtmatige daad wel zijn onrechtmatige karakter verliezen. Bijvoorbeeld als er sprake is van overmacht, noodweer of toestemming van de benadeelde tot onrechtmatig handelen van de schadeveroorzaker. Ten tweede moet de daad aan de dader kunnen worden toegerekend. Volgens artikel 6:162, lid 3, BW vindt toerekening plaats als de daad te wijten is aan de schuld van de dader of als dit op grond van de wet of in het verkeer geldende opvattingen voor zijn rekening komt. Een schulduitsluitingsgrond kan de verwijtbaarheid van de dader wegnemen. Het derde vereiste is dat er wel enige schade moet zijn geleden. Zonder schade geen schuld! Een vierde – belangrijk – vereiste voor aansprakelijkheid is dat er causaal verband moet bestaan tussen de daad en de schade. Degene die aansprakelijk wordt gesteld, moet ook als veroorzaker van de schade kunnen worden aangemerkt. Het vijfde en laatste vereiste voor de onrechtmatige daad is het relativiteitsvereiste. Dat houdt in dat de geschonden norm moet strekken tot bescherming tegen de schade zoals de benadeelde die heeft geleden. Als aan alle voornoemde vereisten is voldaan, dan is er sprake van een onrechtmatige daad
85
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 85
4-3-2021 16:03:48
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
van de ene partij - de dader - ten opzichte van de andere partij - het slachtoffer. Die kan dan met succes schadevergoeding van de dader vorderen.
4.7.2
Zorgplicht werkgever
Als het gaat om een arbeidsverhouding, en de werknemer schadevergoeding vordert van zijn werkgever na geleden schade door het uitoefenen van zijn werkzaamheden, dan gelden andere regels. Er is op dat moment immers sprake van een bijzondere contractuele relatie, waarbij enkele bijzondere verplichtingen voor de werkgever gelden. Ook die zijn geregeld in het Burgerlijk Wetboek en meer in het bijzonder onder Titel 10 van het zevende boek van het Burgerlijk Wetboek: De Arbeidsovereenkomst. Volgens artikel 7:658 BW is ‘de werkgever verplicht om lokalen, werktuigen en gereedschappen op een dusdanige wijze in te richten en te onderhouden, alsook zodanige regelingen te treffen als redelijkerwijs nodig is ter voorkoming van ongevallen van werknemers en ter bevordering van de veiligheid binnen het bedrijf’. Dit artikel — ook wel aangeduid als het zorgplichtartikel — legt de bewijslast voor het voldoen aan deze verplichting op de werkgever. Dat betekent dat de werknemer in beginsel alleen hoeft te stellen en zo nodig zal moeten bewijzen dat hij schade heeft geleden door de uitoefening van zijn werkzaamheden. Tot de zorgplicht van de werkgever horen de verplichtingen die hij onder meer heeft op grond van de Arbeidsomstandighedenwetgeving, de veiligheidsinstructies van een fabrikant (zie paragraaf 36.2 en paragraaf 9.3.2), de arbocatalogus van de sector (zie paragraaf 4.3) en de cao's. De zorgplicht is niet alleen passief, namelijk voldoen aan de heersende bepalingen, maar strekt zich ook uit tot een onderzoeksplicht en een instructieplicht. De werkgever kan bijvoorbeeld voor het aantonen van zijn zorgverplichting gebruikmaken van de risico-inventarisatie en -evaluatie en het plan van aanpak over de periode waarop de zaak betrekking heeft. In het civiele proces kan hij dus gebruikmaken van vereisten die gelden op grond van andere regelgeving (zoals de Arbowetgeving). Bewijslast Als een werkgever in zijn zorgplicht tekortschiet, is hij aansprakelijk voor de schade die de werknemer daardoor lijdt (artikel 7:658, lid 2, BW). Dit is een schuldaansprakelijkheid: de werkgever moet verwijtbaar tekort zijn geschoten bij het treffen van de vereiste voorzorgsmaatregelen. De bewijslast voor het niet-tekortschieten aan de zorgplicht rust wel op de werkgever. Of anders gezegd: in beginsel is de werkgever steeds aansprakelijk, behalve als hij kan aantonen dat hij aan zijn zorgverplichting heeft voldaan of anders kan aantonen dat de schade in belangrijke mate het gevolg is van opzet of bewuste roekeloosheid van de werknemer. In de volksmond wordt dit de ‘eigen schuld’ van de werknemer genoemd. Die eigen schuld speelt echter bij het vaststellen van de aansprakelijkheid van de werkgever in de praktijk geen rol van betekenis. Dat wil zeggen, dat het niet van belang is of de werknemer mede schuld heeft aan het ontstaan van het ongeval. Het is een alles-of-niets-situatie: als de werkgever niet heeft voldaan aan zijn zorgplicht, is hij volledig aansprakelijk. Maar als hij kan aantonen dat hij wel aan zijn zorgplicht heeft voldaan, hoeft hij niets te vergoeden. Dat is ook zo als hij kan aantonen dat er sprake is van opzet of grove schuld van de kant van de werknemer. De werkgever moet dit wel zelf bewijzen, wat geen eenvoudige zaak is. Daarbij moet de schuld van de werknemer ook nog eens zo ernstig zijn, dat daartegenover een eventuele tekortkoming van de werkgever in diens zorgplicht in het niet valt. Bewuste roekeloosheid wil zeggen het willens en wetens op de koop toe nemen van de kans op een ongeluk. Volgens de rechtspraak moet daarbij rekening worden gehouden met de ervaringsregel dat dagelijkse, routinematige werkzaamheden de werknemer er makkelijk toe kan brengen de nodige voorzichtigheid uit het oog te verliezen. Van bewust roekeloos handelen van de werknemer is volgens de Hoge Raad pas sprake als de werknemer zich, tijdens het verrichten van zijn onmiddellijk aan het ongeval voorafgaande gedraging, van het bewust roekeloos karakter van die gedraging daadwerkelijk bewust zou zijn geweest. Kortom: opzet of bewuste roekeloosheid is niet eenvoudig te bewijzen en wordt niet snel aangenomen. Aansprakelijkheid voor ondergeschikten en ingeleend personeel De zorgplicht van de werkgever hangt nauw samen met de zeggenschap over de werkplek. Daarbij is niet zozeer de arbeidsverhouding als wel de gezagsverhouding bepalend. Degene die in zijn bedrijf werk laat uitoefenen door iemand met wie er geen arbeidsovereenkomst is, is ook aansprakelijk voor de schade die deze persoon bij het uitoefenen van zijn werk lijdt.
86
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 86
4-3-2021 16:03:48
Hoofdstuk 4 Wetgeving en normering
Anders gezegd: ook stagiaires, uitzendkrachten en anderen die op enigerlei wijze werk verrichten bij een ‘werkgever’, vallen onder diens zorgverplichting (artikel 7:658, lid 4, BW). De bepaling strekt ertoe bescherming te bieden aan personen die zich, wat betreft de door de werkgever in acht te nemen zorgvuldigheidsverplichtingen, in een met de werknemer vergelijkbare positie verkeren. In de privésituatie van de werknemer hangt de zorgplicht van de werkgever nauw samen met de zeggenschap en de bevoegdheid om aanwijzingen te geven. Dat is echter anders als het gaat om arbeidsmiddelen die door de werkgever ter beschikking zijn gesteld om thuis te kunnen werken: die middelen moeten voldoen aan alle vereisten op grond van de Arbowetgeving. De werkgever is niet alleen aansprakelijk voor schade die de werknemer tijdens zijn werk oploopt, maar ook voor de schade die het gevolg is van die werkzaamheden. Denk daarbij aan beroepsziekten zoals asbestziekten, RSI of OPS (gevolg van het werken met oplosmiddelen, zie ook paragraaf 14.8). In mei 2020 is het rapport van de commissie Vergemakkelijking Schadeafhandeling bij Beroepsziekten (VSAB) verschenen. Van de 4100 mensen die jaarlijks overlijden aan een beroepsziekte, overlijden er ongeveer 3000 als gevolg van blootstelling aan gevaarlijke stoffen. Omdat de bewijsvoering van beroepsziekten door blootstelling aan gevaarlijke stoffen ingewikkeld, kostbaar en tijdrovend is, leiden claims voor schadevergoeding vaak niet tot resultaat. De commissie VSAB is ingesteld om advies uit te brengen over een betere organisatie van de schadeafhandeling bij beroepsziekten als gevolg van blootstelling aan gevaarlijke stoffen. Het kabinet zal in 2020 bekend maken wat ze met dit rapport gaat doen. Zie ook: https:// www.commissievsab.nl/. Aansprakelijkheid voor derden Als een werkgever zijn personeel bij anderen laat werken (waarbij we met name moeten denken aan uitzendwerk), en hij laat — zoals normaal gebruikelijk is — de zorg voor dat personeel geheel of gedeeltelijk aan die derde over, dan kan hij (mede) aansprakelijk worden gesteld als die derde tekortschiet in zijn zorgplicht. In geval van schade kan de betrokken uitgezonden werknemer immers zowel zijn eigen werkgever als de inlenend werkgever aanspreken voor vergoeding van zijn schade. Dus ook als de inlenend werkgever tekortschiet in de zorg voor de veiligheid, is de ‘eigen’ werkgever aansprakelijk alsof hij zelf tekort is geschoten. Niet relevant is in hoeverre de ‘eigen’ werkgever zeggenschap over zijn werknemer heeft behouden. De uitgeleende werknemer kan dus altijd zijn eigen werkgever aanspreken, ook als het ongeval is ontstaan door fouten van het inlenend bedrijf. Maar een werkgever kan ook aansprakelijk gesteld worden als een ongeval plaatsvindt op een plaats waar hij geen enkele zeggenschap heeft. Dat kan het geval zijn als op een bouwterrein verschillende aannemers en onderaannemers tegelijkertijd aan het werk zijn. Volgens de Hoge Raad is een werkgever ook aansprakelijk als hij de algemene zorg voor de veiligheid geheel of gedeeltelijk moet overlaten aan derden (de hoofdaannemer en andere onderaannemers). Voor tekortschieten van deze derden in hun zorgplicht is de werkgever net zo aansprakelijk als voor zijn eigen tekortschieten. Het gaat erom, of dan ook door die derden is voldaan aan de zorgverplichting van artikel 7:658 BW.
4.7.3
Aansprakelijkheid voor de arboprofessional
Beroepsaansprakelijkheid is geen juridische categorie. Het is wel een bruikbare term. Bedoeld wordt de aansprakelijkheid voor schade door gebrekkige dienstverlening. In zijn algemeenheid gaat het dan om aansprakelijkheid vanwege fouten die gemaakt zijn in de uitoefening van een bepaald beroep. Hierbij kan dan vooral worden gedacht aan zogenoemde vrije beroepen als arts, advocaat, architect, accountant, makelaar, psycholoog, belastingadviseur en misschien zelfs de automatiseringsdeskundige. De term ‘vrije beroepen’ moet men niet al te letterlijk nemen: menig ‘vrije’ beroepsbeoefenaar werkt immers in dienstverband. Het moet wel gaan om zoiets als intellectuele dienstverlening. Ook de arboadviseur kan onder deze categorie worden geschaard. Wet en jurisprudentie geven de begrenzingen aan van de aansprakelijkheid van de beroepsbeoefenaar. Essentie van de aansprakelijkheid Om te beginnen moet er sprake zijn van schade, die is toegebracht aan een derde én die schade moet zijn veroorzaakt door een fout van de beroepsbeoefenaar, bijvoorbeeld door gebrekkige dienstverlening. Als gevolg daarvan heeft de klant schade geleden. Aansprakelijk-
87
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 87
4-3-2021 16:03:48
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
heid kan op twee manieren ontstaan: contractueel of buitencontractueel, ook wel wettelijke aansprakelijkheid geheten.
4.7.4
De contractuele aansprakelijkheid
Onafhankelijke beroepsbeoefenaars werken vaak op basis van een overeenkomst van een opdracht (artikel 7:400 BW). Als die opdracht niet goed of, sterker nog, in het geheel niet wordt uitgevoerd, dan wordt de overeenkomst niet of niet voldoende nagekomen en daar kan de beroepsbeoefenaar op worden aangesproken. Dat is ook het geval als een opdracht niet tot tevredenheid van de opdrachtgever wordt uitgevoerd. Er kan dan sprake zijn van een wanprestatie. Dat is doorgaans verwijtbaar, behalve als er overmacht in het spel is. Dan is ontbinding van de overeenkomst zonder verdere gevolgen mogelijk. Maar als de tekortkoming verwijtbaar is, kan worden geëist dat de overeenkomst alsnog moet worden nagekomen. Ook kan ontbinding van de overeenkomst worden gevorderd met betaling van schadevergoeding aan de opdrachtgever.
4.7.5
De buitencontractuele of wettelijke aansprakelijkheid
Deze aansprakelijkheid valt onder het regiem van artikel 6:162 BW. Zoals hiervoor opgemerkt is volgens dit artikel degene die jegens een ander een onrechtmatige daad pleegt, in beginsel, verplicht de schade die de ander daardoor lijdt, te vergoeden. Als onrechtmatige daad wordt aangemerkt een inbreuk op een recht. Maar ook een doen of nalaten in strijd met een wettelijke plicht of met hetgeen volgens ongeschreven recht in het maatschappelijk verkeer betamelijk is. De gedraging is onrechtmatig als aan bepaalde vereisten is voldaan. Het moet gaan om een gedraging. Dit kan dan zijn zowel een doen als een niet-doen, ofwel een nalaten. Zo zag een directeur aan het eind van de werkdag een beginnende brand in een vuilcontainer die stond op een terrein grenzend aan zijn bedrijf. Hij waarschuwde niet de brandweer maar ging naar huis, waardoor zijn bedrijf (en enkele aanliggende panden) geheel afbrandde. Door na te laten de brandweer te waarschuwen, werd deze directeur veroordeeld wegens het plegen van een onrechtmatige daad. Er moet sprake zijn van onrechtmatigheid. Dat kan zijn in strijd met geschreven recht maar ook met ongeschreven recht, zoals handelen tegen de zorgvuldigheid die maatschappelijk gebruikelijk is. Of anders gezegd: handelen in strijd met de gebruikelijk normen en waarden. De daad moet aan de dader kunnen worden toegerekend. Dat kan op grond van de wet of als de daad te wijten is aan zijn schuld. Dat geldt dus niet als de dader ontoerekeningsvatbaar is, of beneden een bepaalde leeftijd. In die gevallen kan echter wel de wettelijke aansprakelijkheid om de hoek komen kijken, waardoor verhaal alsnog mogelijk is. Er moet schade zijn ontstaan. Zonder schade valt er ook niets te claimen! En tenslotte moet er causaal verband zijn tussen de onrechtmatige daad en de geleden schade. Aansprakelijkheid kan vervolgens alleen nog worden ontlopen als de dader zich kan beroepen op een rechtvaardigingsgrond. Het inslaan van een keukenraam bij de buurman is op zich een onrechtmatige daad. Maar als dat wordt gedaan om een beginnende brand bij de op dat moment afwezige buurman te kunnen blussen, is dat te rechtvaardigen waardoor de grond van onrechtmatigheid wordt weggenomen.
4.7.6
Verschillende situaties
Bij de aansprakelijkheid van de arboadviseur zijn verschillende situaties denkbaar. Hij kan in dienst zijn bij een werkgever, bijvoorbeeld een interne arbodienst. Maar hij kan ook werken bij een externe arbodienst. Het gaat dan altijd om een adviseur met een dienstverband. Maar de arbodeskundige kan ook werkzaam zijn als zelfstandig adviseur, al dan niet in een eigen BV. Beide situaties, zowel in loondienst als werkend als zelfstandige, komen hierna aan de orde. De arboadviseur met een dienstverband De arboadviseur als werknemer bij een interne of externe arbodienst is te beschouwen als een ‘normale’ werknemer met daarbij behorende rechten en plichten, ook op gebied van aansprakelijkheid. Die aansprakelijkheid staat omschreven in artikel 6:170 BW. Daarin staat kortweg dat de werkgever aansprakelijk is voor de daden van zijn ondergeschikten. Het begrip
88
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 88
4-3-2021 16:03:48
Hoofdstuk 4 Wetgeving en normering
ondergeschikten wordt ruim uitgelegd, dus deze regel geldt in principe ook voor de arboadviseur die tijdelijk bij een dienst werkzaam is. Er moet wel aan een aantal voorwaarden zijn voldaan. Het moet gaan om een fout van die ondergeschikte in de zin van een onrechtmatige daad. Ook moet er een (zekere) gezagsrelatie zijn en de fout moet in het kader van de functie en in diensttijd zijn begaan. De werkgever draait op voor de hele schade, ook al zou er sprake zijn van een gedeeltelijke ‘eigen’ schuld van de werknemer. Dat ligt alleen anders als er bij de werknemer sprake was van opzet of bewuste roekeloosheid en dat wordt in de rechtspraak niet gauw aangenomen. De bewijslast van opzet of bewuste roekloosheid ligt bij de werkgever. De arboadviseur als ‘vrije’ beroepsbeoefenaar Er zijn twee situaties denkbaar. Hij heeft met zijn opdrachtgever een contract dat niet, niet goed of in het geheel niet wordt nagekomen. Er is dan sprake van wanprestatie. Nakoming van het contract kan worden gevorderd, maar ook ontbinding, al dan niet met betaling van een schadevergoeding. Daarnaast bestaat de mogelijkheid van buitencontractuele aansprakelijkheid op grond van de onrechtmatige daad van artikel 6:162 BW. De vereisten zijn hierboven al aangegeven. Als het toekennen van een volledige schadevergoeding tot kennelijk onaanvaardbare gevolgen zou leiden, dan kan de rechter de hoogte van het bedrag van de schadevergoeding matigen, zo leert artikel 6:109 BW.
4.7.7
Maatstaven voor advies
Wanneer mag nu worden aangenomen, dat een beroepsbeoefenaar geen toerekenbare fout heeft begaan? Volgens jurisprudentie en literatuur moet dan worden gewerkt met de zorgvuldigheid die van een redelijk bekwaam en redelijk handelende beroepsgenoot mag worden verwacht. Onder redelijk bekwaam wordt dan verstaan dat de beroepsbeoefenaar kennis en kunde heeft op het niveau van zijn beroepsgroep. Redelijk handelend houdt een oordeel in van het feitelijk optreden en is sterk afhankelijk van de omstandigheden van het geval. Bij de beoordeling van redelijk bekwaam en redelijk handelen gaat het niet om de hoogste normen maar om redelijk te achten normen. In de praktijk is van belang dat de dienstverlener moet proberen zich in te leven in de belangen en wensen van zijn opdrachtgever. Daarbij heeft hij te maken met een informatieplicht naar zijn opdrachtgever. Maar het is ook van belang dat hij zijn vakkennis bijhoudt. Dat geeft dan de volgende maatstaven voor de adviseur. Voor de informatieplicht geldt dat de arboadviseur moet instaan voor de juistheid van de product- en dienstinformatie, dus de juistheid van zijn offerte en de omvang van de aangeboden dienst. Daarnaast moet hij zich verantwoorden over de gang van zaken. Een regelmatige rapportage is daarbij gewenst. Verder heeft de dienstverlener een algemene waarschuwingsplicht, bijvoorbeeld als hij fouten in het plan ontdekt of een dreigende overtreding van de wet ziet. Ten slotte moet het advies aan de opdrachtgever een goed onderbouwd antwoord geven op de vraag hoe deze moet handelen. Voor het bijhouden van de vakkennis hanteert de rechter de maatmanvergelijking. Dit is een denkbeeldig persoon die dient om vast te stellen wat het normaal gebruik is binnen de beroepsgroep. Certificering kan een belangrijk onderdeel zijn bij de bewijslevering van het vereiste kennisniveau.
4.7.8
Conclusies
Uit dit alles zijn drie conclusies te trekken: Beroepsbeoefenaars zijn niet gauw aansprakelijk voor schade. Zeker als zij in een dienstverband werken, zal een eventuele schade als gevolg van een fout voor rekening van de werkgever zijn. Bij adviesbureaus of de zelfstandig opererende arboadviseur kan dit anders zijn, omdat bij hen eerder sprake kan zijn van een contractuele aansprakelijkheid. Voor alle situaties is voor de arboadviseur van belang dat hij zorgvuldig werkt. Het is raad-
89
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 89
4-3-2021 16:03:48
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
zaam dit vast te leggen overeenkomstig de maatstaven voor advies. Let wel, als een (ernstig) arbeidsongeval plaatsvindt en er is sprake van een dode of ernstig gewonde als gevolg van dat ongeval dan kan een derde wel strafrechtelijk worden vervolgd, bijvoorbeeld wegens dood of ernstig letsel door schuld. Veroordeling kan dan op grond van opzet, bewuste roekeloosheid of ernstige nalatigheid van die derde. Die derde kan de werkgever zijn, maar ook een leidinggevende of zelfs een professionele beroepsbeoefenaar. Maar die moet het bij zijn advisering dan wel erg bont hebben gemaakt.
4.7.9
Verwijzing
Arbeidsomstandighedenwet, tekstuitgave Vakmedianet, Alphen aan den Rijn Arbeidsomstandigheden voor de ondernemingsraad, Vakmedianet, Alphen aan den Rijn Handboek Arbeidsomstandigheden, Vakmedianet, Alphen aan den Rijn Werkgeversaansprakelijkheid, Vakmedianet, Alphen aan den Rijn Van Genderen e.a., Arbeidsrecht in de praktijk, Sdu, Den Haag J. Popma, Wet- en regelgeving Jaaruitgave, Arbopocket, Vakmedianet ArboProf uitgebreid, online, Vakmedianet, Alphen aan den Rijn R.O.B. Poort, AI-40, Aansprakelijkheid, Sdu, Den Haag, 4e editie 2017 M. Diebels, De Kleine Gids voor het Nederlandse arbeidsrecht, editie 2020, Wolters Kluwer H. Koenders, Arbopocket Wegwijzer, Jaaruitgave Vakmedianet W.L. Roozendaal, Arbeidswetgeving, Jaaruitgave Wolters Kluwer
Internet www.arboportaal.nl www.inspectieszw.nl www.rie.nl www.arbo-online.nl
90
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 90
4-3-2021 16:03:48
Hoofdstuk 5 Risico-inventarisatie en -evaluatie
5 5
Risico-inventarisatie en -evaluatie
5.1 5.1
Risico-inventarisatie en -evaluatie
Inleiding, doel en aanpak risico-inventarisatie en -evaluatie Inleiding, doel en aanpak risico-inventarisatie en -evaluatie
Risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E) is de methodiek voor vrijwel elke activiteit op het gebied van risicomanagement en arbeidsomstandigheden. Op basis van deze inventarisatie zijn planmatig maatregelen te treffen, zoals bijvoorbeeld het plaatsen van ergonomisch meubilair of computerapparatuur, goede afzuiging in laboratoria of aanpassingen in de werkorganisatie om werkdruk beheersbaar te maken. Het hebben van een RI&E met een plan van aanpak is een verplichting vanuit de Arbowet (artikel 5).
5.1.1
Doel RI&E
Het inventariseren van risico’s heeft in de eerste plaats als doel na te gaan wat er zoal mis kan gaan tijdens het werk en tot welke negatieve effecten dat kan leiden. Dat kan door de risico’s op de werkplek na te lopen (bijvoorbeeld met checklists, branche-informatie, arbocatalogus) of in meer complexe situaties, door het opstellen van realistische scenario’s. Vervolgens wordt de ernst van de risico’s beoordeeld, inclusief het effect dat zich daarbij kan voordoen. Ook het (opnieuw) beoordelen van reeds ingevoerde maatregelen op hun effectiviteit behoort tot de RI&E. Een werkgever moet geregeld toetsen of het beleid en de maatregelen het juiste effect hebben of dat misschien aanpassingen nodig zijn. Een werkgever beschikt daarmee over een systematisch en actueel overzicht van alle risico’s op het gebied van arbeidsomstandigheden, waaraan medewerkers en bezoekers in het bedrijf blootstaan. De wenselijkheid om maatregelen te treffen, wordt bepaald door de grootte van het risico. Maar ook andere overwegingen spelen een rol, zoals bijvoorbeeld de kosten en de praktische uitvoerbaarheid van de maatregelen. De verbeterpunten en maatregelen worden vastgelegd in het plan van aanpak. De in het kader van de RI&E verzamelde informatie kan tevens worden gebruikt om aan specifieke inventarisatieverplichtingen te voldoen. Voor sommige groepen medewerkers of onderwerpen schrijft de wet zo’n uitwerking voor, bijvoorbeeld op het gebied van de blootstelling aan gevaarlijke stoffen en biologische agentia.
5.1.2
Aanpak RI&E
De inventarisatie moet systematisch zijn en binnen een redelijke termijn kunnen worden afgerond. ‘Systematisch’ wil zeggen dat wordt gewerkt met een concreet stappenplan en dat specifieke, geschikte instrumenten worden gebruikt, zoals vragenlijsten en checklists. Het stellen van een redelijke termijn voor de afronding is ook nodig om de actualiteit te waarborgen. Afhankelijk van de organisatie kan een procesgerichte benadering voor de uitvoering van de RI&E zinvol zijn. De risico’s1 moeten nauwkeurig in kaart worden gebracht. Daarbij kan wel de focus liggen op de belangrijkste arbeidsrisico’s (prioritaire risico’s). Eventueel is nader onderzoek nodig als aanvullend op de RI&E. Een dergelijk onderzoek wordt zo nodig als actiepunt in het plan van aanpak opgenomen. De bedrijfsprocessen vormen dan het uitgangspunt bij de uitvoering van de RI&E. Binnen de afzonderlijke bedrijfsprocessen wordt bekeken welke risico’s er zijn en waar verbeteringen 1
In het normale spraakgebruik worden de termen ‘gevaar’ en ‘risico’ door elkaar gebruikt. In het arbojargon is er echter een subtiel verschil tussen de twee termen en dat is handig voor de begripsvorming. Gevaar wordt dan opgevat als de mogelijkheid van het ontstaan van schade. Risico is de mogelijkheid van het ontstaan van schade in combinatie met de kans daarop. Wie risico's in kaart brengt door na te denken wat er allemaal mis kan gaan in een bepaalde situatie, is dus eigenlijk gevaren aan het inventariseren. Wie risico's beoordeelt (evalueert) doet dat vaak door de kans te schatten dat een bepaalde schade zal ontstaan. Anders gezegd: bij de risico-inventarisatie ligt de nadruk op gevaren, bij de risicoevaluatie op ‘echte’ risico's.
91
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 91
4-3-2021 16:03:48
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
mogelijk zijn. De praktijk heeft geleerd, dat het integraal beoordelen van risico’s en het stellen van prioriteiten een van de lastigste onderdelen uit de risico-inventarisatie en -evaluatie is. Daarom wordt dit onderwerp in dit onderdeel nadrukkelijk aan de orde gesteld. In de volgende paragrafen is een meer generiek stappenplan besproken, waarmee de risico-inventarisatie en -evaluatie op een praktische, projectmatige manier kan worden uitgevoerd.
5.2 5.2
Wettelijk kader Wettelijk kader
De verantwoordelijkheid voor arbo- en verzuimbeleid is een werkgeverszaak, waarbij de personeelsvertegenwoordiging/ondernemingsraad beschikt over instemmingsrecht, adviesrecht of het recht op informatie. Voor de risico-inventarisatie en -evaluatie (wijze van uitvoering, de RI&E-rapportage en het plan van aanpak) geldt het instemmingsrecht. Bij het bespreken van het arbobeleid zou de stand van zaken met betrekking tot de RI&E een regelmatig terugkerend agendapunt moeten zijn. Uitgangspunt is dat werknemers veilig en gezond kunnen werken tot aan het bereiken van hun pensioengerechtigde leeftijd. De RI&E sluit daarom goed aan bij het thema ‘duurzame inzetbaarheid’ van medewerkers. Daarbij is preventie van beroepsziekten ook zeer belangrijk. De effecten daarvan kunnen zich ook na de pensioengerechtigde leeftijd voortzetten of openbaren. Een werkgever heeft op grond van artikel 13 van de Arbowet een inspanningsverplichting. Het is een werkgeversverplichting inzicht te hebben in de arbeidsrisico’s en op welke wijze deze risico’s kunnen worden verkleind of kunnen worden weggenomen. De RI&E wordt zo-nodig nog aangevuld met gericht vervolgonderzoek. Het is vrijwel altijd verplicht om als werkgever een RI&E te hebben. De Arbowet eist dat op grond van een Europese richtlijn uit 1989. Op zich past zo'n verplichting goed in de filosofie van de Arbowet. Die gaat ervan uit dat het beheersen van de risico's van het werk begint met het maken van een overzicht van de risico's en vervolgens het uitvoeren van een beoordeling van die risico's. De verplichting tot het hebben van een RI&E geldt niet voor: zelfstandigen zonder personeel (zzp’ers)1; kleine ondernemingen met minder dan 40 uur betaald werk per week; specifiek voor deze groep is de 'Checklist gezondheidsrisico’s' ontwikkeld voor ondernemers die voor ten hoogste 40 uur per week personeel in dienst hebben (alle werknemers bij elkaar opgeteld). Hiermee is de verplichte risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E) uit te voeren. Deze kunt u vinden op de website www.rie.nl, onder de RI&E-instrumenten; vrijwilligersorganisaties, die geheel op vrijwilligers draaien. Als er in een organisatie alleen vrijwilligers werken, is het uitvoeren van een RI&E niet verplicht, tenzij er wordt gewerkt met gevaarlijke stoffen of biologische agentia. In dat geval moet er een RI&E worden uitgevoerd met betrekking tot gevaarlijke stoffen en biologische agentia. Deze beperkte RI&E hoeft niet getoetst te worden. Daarbij geldt dat het begrip vrijwilliger in de wetgeving nauwkeurig is omschreven. Een vrijwilliger is iemand die geen loon ontvangt voor de door hem verrichte arbeid.
Kleine bedrijven vaak geen RI&E Het aantal kleine bedrijven met een RI&E blijft sterk achter. Uit cijfers blijkt dat met name de kleine (micro) organisaties vaak niet voldoen aan de wettelijk verplichte Risico-Inventarisatie & Evaluatie. Zij lopen daarmee niet alleen het risico op een boete van de Inspectie SZW, maar ook op letsel en verzuim van werknemers als gevolg van risicovolle arbeidssituaties.
1
De VCA-certificering eist dat ook zzp’ers beschikken over een eigen VGM-RI&E. Een VCA gecertificeerde opdrachtgever kan een zzp’er als onderaannemer inschakelen onder de voorwaarde dat deze zzp’er beschikt over een eigen VGM-RI&E.
92
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 92
4-3-2021 16:03:48
Hoofdstuk 5 Risico-inventarisatie en -evaluatie
Met name in de bedrijven met minder dan tien werknemers blijkt de RI&E nog vaak te ontbreken, terwijl juist voor die bedrijven het uitvoeren van een RI&E steeds makkelijker wordt! Bij gebruik van een erkend RI&E-instrument (te herkennen aan het groene logo), hoeven zij hun RI&E na afronding namelijk niet te laten toetsen (bij 25 of minder medewerkers). En dat scheelt behoorlijk in de kosten. Het Steunpunt-RI&E-instrumenten ondersteunt daarmee de kleine ondernemers in het uitvoeren van de RI&E. Het boekje ‘Aan de slag met de RI&E’ kan hierbij van goed van pas komen. Bron: www.rie.nl In de Arbowet van 2017 wordt de betrokkenheid van werkgevers en werknemers bij de arbodienstverlening vergroot en staat preventie nog meer centraal. In de Arbowet staat dat de bedrijfsarts iedere werkplek moet kunnen bezoeken, om zo het bedrijf beter te leren kennen. Dit geeft de bedrijfsarts goed inzicht in de arbeidsomstandigheden en de belasting in het werk en de mogelijkheid tot contact met de werknemers. Tevens werkt de preventiemedewerker nauw samen met de bedrijfsarts en met externe arbodeskundigen. Dat is ook in het belang van de RI&E. In de algemene toelichting op de Arbowet is aangegeven dat arbodiensten of arbodeskundigen een belangrijke rol spelen bij het concretiseren van de maatstaven waaraan een RI&E moet voldoen. Op grond van de gewijzigde Arbowet is er overleg tussen de preventiemedewerker, de or en de bedrijfsarts. In dat overleg kan de RI&E structurele aandacht krijgen. De verbeterpunten van een RI&E kunnen liggen op het vlak van: het maken van een plan van aanpak op basis van de geconstateerde tekortkomingen; het uitwerken van verdiepende inventarisaties, bijvoorbeeld voor arbeidsmiddelen en gevaarlijke stoffen; opnemen van de wettelijk voorgeschreven adviezen met betrekking tot bijvoorbeeld de preventiemedewerker en het vereiste opleidingsniveau, Bedrijfshulpverlening (BHV), het Periodiek ArbeidsGezondheids Onderzoek (PAGO) en de toegang van werknemers tot arbodeskundigen; alle medewerkers moeten inzage hebben in de RI&E. Organiseer feedback vanuit de medewerkers voor aanvullingen, suggesties of effectiviteit van (reeds ingevoerde) maatregelen en actualiseren van de RI&E.
5.2.1
Specifieke verplichtingen
In de Arbowet zijn voor een aantal onderwerpen ‘nadere voorschriften risico-inventarisatie en -evaluatie’ opgenomen. Wettelijk gezien is de RI&E pas afgerond als ook aan deze nadere voorschriften is voldaan zoals het uitvoeren van verdiepende onderzoeken. In het Arbobesluit staat vermeld waaraan moet worden voldaan. Bijvoorbeeld bij lawaai moet aandacht zijn voor de het geluidsniveau, de aard en de duur van de blootstelling, de mogelijke gevolgen voor de veiligheid en de gezondheid van werknemers etc. Deze gegevens staan dan in het verdiepende onderzoek. Voorbeelden hiervan zijn de inventarisaties van gevaarlijke stoffen en arbeidsmiddelen. In het algemeen wordt ervan uitgegaan dat die onderwerpen met meer diepgang in de RI&E beschreven zijn. Daarnaast moet er in de RI&E specifiek op kwetsbare groepen worden ingegaan. In het volgende overzicht is aangegeven om welke onderwerpen en groepen het daarbij kan gaan. Tabel 1 Overzicht specifieke onderdelen en groepen
biologische agentia
(artikel 4.85 en 4.97 Arbobesluit)
ioniserende straling
(Kernenergiewet)
gevaarlijke stoffen en aanvullende registratie
(artikel 4.2 Arbobesluit)
kankerverwekkende of mutagene stof- (artikel 4.13 Arbobesluit) fen en kankerverwekkende processen asbest
(artikel 4.54a Arbobesluit)
93
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 93
4-3-2021 16:03:48
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
fysieke belasting
(artikel 5.3b Arbobesluit)
explosieve atmosferen (ATEX)
(artikel 3.5c Arbobesluit)
lawaai
(artikel 6.7 Arbobesluit)
beeldschermen
(artikel 5.9 Arbobesluit)
pbm's
(artikel 8.2 Arbobesluit)
zwangeren en/of werknemers tijdens de lactatie
(artikel 1.41 Arbobesluit)
jeugdigen
(artikel 1.36 Arbobesluit)
trillingen
(artikel 6.11b en 6.11c Arbobesluit)
zware ongevallen gevaarlijke stoffen
(artikel 2.5b Arbobesluit)
kunstmatige optische straling
(artikel 6.12d Arbobesluit)
elektromagnetische velden
(artikel 6.12k Arbobesluit)
psychosociale arbeidsbelasting
(artikel 2.15 Arbobesluit)
thuiswerk met gevaarlijke stoffen
(artikel 4.111 Arbobesluit)
http://www.rie.nl/3-artikelen-arbobesluit-nadere-inventarisatieverplichting/
5.2.2
Rol inspectie SZW
De Inspectie SZW zal niet meer bij alle actieve inspectiebezoeken op de aanwezigheid van een RI&E controleren. Als de RI&E bij een controle of handhaving wel ter sprake komt, dan richt die zich in principe niet op de kwaliteit en de inhoud daarvan. De toetsing van de RI&E op volledigheid en betrouwbaarheid en de advisering ten aanzien van het plan van aanpak is de taak van een gecertificeerde arbodeskundige of meerdere arbodeskundigen bij risico’s van verschillende aard. De inspectie controleert vooral op de naleving van de organisatorische verplichtingen die daarmee samenhangen, zoals: de aanwezigheid van een schriftelijke, getoetste risico-inventarisatie en -evaluatie; de aanwezigheid van een plan van aanpak met een advies van de arbodienst; het vermelden van geconstateerde tekortkomingen in de RI&E; de aanwezigheid van een verzuimbeleid; de aanstelling van preventiemedewerkers; de organisatie van de deskundige ondersteuning; het bijhouden van verplichte registraties; de inbreng van het personeelsoverlegorgaan (zoals het overleg over de stand van zaken met betrekking tot de risico-inventarisatie en -evaluatie). Een uitzondering op deze aanpak wordt gevormd door de categorie van bedrijven met maximaal 25 werknemers. Daar zal de Inspectie SZW in de regel voortaan wel naar de RI&E vragen en deze beoordelen, ook wanneer er geen sprake is van een overtreding of tekortkoming. Tijdens inspecties kan de inspecteur wel verifiëren of geconstateerde overtredingen in de RI&E zijn opgenomen als risico. Arbobranche-brochures Regels worden vaak als lastig en ingewikkeld ervaren. Dit geldt ook voor de regels in de Arbeidsomstandighedenwet, het Arbobesluit en de Arboregelingen. Om hierin te voorzien heeft Inspectie SZW de reeks Arbobranche-brochures ‘Arbeidsrisico’s in de...’ uitgegeven. Hierin zijn de belangrijkste risico’s binnen een branche toegelicht. Ook de regels waaraan moet worden voldaan en de wijze waarop Inspectie SZW daarop inspecteert, zijn in deze brochures opgenomen. Zie ook paragraaf 4.6.5. Bron: www.inspectieszw.nl Hoewel arbodeskundigen of preventiemedewerkers een belangrijke rol spelen bij de totstandkoming of toetsing van de RI&E, blijft de werkgever daarvoor altijd eindverantwoordelijk. De risico-inventarisatie en -evaluatie hoeft niet op alle onderwerpen gedetailleerd te zijn. De wetgeving geeft aan dat de aanpak direct mag zijn gericht op de daadwerkelijke problemen
94
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 94
4-3-2021 16:03:48
Hoofdstuk 5 Risico-inventarisatie en -evaluatie
die binnen een bedrijf worden verwacht. Dat betekent dat de risico-inventarisatie en -evaluatie wel in moet gaan op relevante of prioritaire risico’s. Wat daaronder moet worden verstaan, is een punt van overleg tussen werkgever, ondernemingsraad, preventiemedewerker en arbodienst. In een goedgekeurde branche RI&E zijn deze prioritaire risico’s al opgenomen.
5.3 5.3
Belang van de RI&E Belang van de RI&E
Een RI&E is niet alleen een wettelijke verplichting; het biedt bedrijven ook een uitgelezen mogelijkheid om systematisch en preventief aan goede arbeidsomstandigheden te werken en structurele verbeteringen aan te brengen. Een goed arbeidsomstandighedenbeleid heeft een positieve uitstraling, zowel in het bedrijf als naar buiten. Dat kan het personeelsverloop gunstig beïnvloeden en is goed voor het werven van nieuw personeel. Er zijn verschillende redenen om arbozorg systematisch op te zetten, zoals: maatschappelijk verantwoordelijkheidsbesef: een gezonde en prettige werkplek voorkomt dat werknemers nadelen ondervinden van de activiteiten en werkzaamheden; de risico-inventarisatie en -evaluatie geeft inzicht in de factoren die (mede) verantwoordelijk zijn voor ziekteverzuim en bedrijfsongevallen. Zij vormt op die manier het beginpunt voor het opzetten van een preventief verzuim- en ongevallenbeleid; bedrijfseconomische belangen: de kosten van het te voeren arbobeleid worden met een structurele aanpak beter beheerst; er kunnen zelfs financiële voordelen worden behaald, zoals op het gebied van verzuim- en ongevallenpreventie; goede arbeidsomstandigheden komen de kwaliteit en continuïteit van de bedrijfsvoering, en daarmee ook die van producten, ten goede; er is minder kans om aansprakelijk te worden gesteld voor schade die samenhangt met slechte arbeidsomstandigheden. Dat is van belang in verband met de ontwikkeling van schuld- naar risicoaansprakelijkheid; de RI&E is een goede mogelijkheid om overtredingen op het gebied van de steeds veranderende wet- en regelgeving zichtbaar te maken. Ernstige overtredingen kunnen in het plan van aanpak met voorrang worden aangepakt; open communicatie: de RI&E geeft openheid over de wijze waarop de verantwoordelijkheid voor arbeidsomstandigheden wordt ingevuld, bijvoorbeeld via het overleg in de ondernemingsraad. Dat biedt goede mogelijkheden om de werkvloer te motiveren en actief te betrekken bij de uitvoering van het arbeidsomstandighedenbeleid; de RI&E vormt een goede leidraad voor de invulling van de taken van de preventiemedewerker; de RI&E kan bijdragen aan het bredere risicomanagement in de organisatie.
5.4 5.4
RI&E-instrumenten RI&E-instrumenten
De werkgever mag de RI&E zelf uitvoeren, en kan daarbij gebruikmaken van zogenaamde RI&E-instrumenten. Een RI&E-instrument (vragenlijst) is een hulpmiddel bij het opstellen van de RI&E. Voor het draagvlak en gebruik maken van kennis over het werk en de werkomstandigheden is het goed om als bedrijf de RI&E zelf te doen. De preventiemedewerker heeft hierbij een coördinerende/adviserende rol en kennis van de organisatie. De inzet van een (externe) adviseur heeft als voordeel dat er geen bedrijfsblindheid aanwezig is en extra deskundigheid wordt ingebracht.
5.4.1
Soorten RI&E-instrumenten
Een grote diversiteit aan instrumenten is bruikbaar voor zowel de inventarisatie- als de evaluatiefase, zoals enquêtes, checklists, interviews, verdiepingslijsten en taakobservaties. De keuze voor een instrument hangt onder meer af van de soort risico’s en de fase van ontwikkeling van arbozorg waarin de organisatie zich bevindt. Voor een eerste RI&E zijn andere middelen beter geschikt (zoals vragenlijsten) dan voor aanvullingen, periodieke bijstellingen of verdiepingen van de RI&E. Als referentiepunten zijn daarbij de arbowetgeving, de arbocatalogus (maximaal 6 jaar geldig volgens arbobeleidsregel Arbocatalogi), branche-RI&E’s (zie RIE.nl) en het Arbo-informatieblad 1 (AI-1; Arbobeleid) te gebruiken. Een voorbeeld van een algemene, globale checklist is opgenomen in Arbo- informatieblad 1 ‘Arbobeleid’, checklist: wat in de RI&E aan bod kan komen. Deze paragraaf uit AI-01 verwijst ook naar andere hoofdstukken in dit boek die als informatie voor de RI&E gebruikt kunnen worden. De AI-bladen hebben overigens geen wettelijke sta-
95
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 95
4-3-2021 16:03:48
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
tus, maar zijn bedoeld als voorlichtingsmateriaal. Het AI-01 blad is inmiddels vervangen door practice notes: Arbobeleid opstellen en Arbobeleid verbeteren en evalueren. Inhoudelijke criteria voor een branche RI&E-instrument Er zijn behoorlijk wat aspecten die de kwaliteit van een branche RI&E-instrument bepalen. De onderstaande inhoudelijke criteria bevatten zowel suggesties van werkgeversorganisaties voor het ontwikkelen van een goed RI&E-instrument als de criteria van de vakbond(en) voor de beoordeling van een RI&E-instrument om tot een erkend branche RI&E-instrument te komen. Deze criteria voor erkenning zijn door het Steunpunt RI&E vastgesteld om de kwaliteit van branche RI&E-instrumenten te borgen. Bron: http://www.rie.nl/voor-branches/criteriavoor-een-branche/. Met een modulair opgezette methode is het mogelijk om de risico-inventarisatie en -evaluatie af te stemmen op de specifieke situatie of toe te spitsen op een bijzondere groep binnen het bedrijf. Door het toevoegen of weglaten van bepaalde vragen of modules is zo de RI&E op maat te maken. Dit biedt de mogelijkheid om te focussen op een specifiek onderwerp, zoals bijvoorbeeld beeldschermen, geluid, gevaarlijke stoffen, psychosociale arbeidsbelasting (PSA) etc. Een ervaren deskundige is dan in staat om op basis van de aangetroffen situatie een bruikbare inschatting te maken van de onderliggende risico’s. Een checklist is niet meer dan een hulpmiddel om ongewenste situaties zichtbaar te maken en bieden geen garantie op het voorkomen van ongevallen. Daarom is het gebruikmaken van interne deskundigheid en ervaringen van de medewerkers daarbij noodzakelijk om een te eenzijdige ‘instrumentele’ aanpak te voorkomen. Diverse uitgevers, adviesbureaus, arbodiensten en websites bieden kant-en-klare vragenlijsten aan en deze zijn commercieel verkrijgbaar, zoals de Inspectiemethode Arbeidsomstandigheden (IMA). Verschillende publicaties geven overzichten van methodes en de ervaringen die ermee zijn opgedaan in de praktijk. De keuze voor een bepaald instrument kan afhankelijk worden gesteld van een aantal criteria, zoals: doelstellingen van de risico-inventarisatie en -evaluatie; bedrijfsomvang; aard van de processen; soort risico’s; ervaring van de RI&E-uitvoerder; beschikbare (financiële) middelen. Een voorbeeld is de inventarisatie van PSA (psychosociale arbeidsbelasting, pesten, geweld, discriminatie of seksuele intimidatie). De werkgever is verplicht grensoverschrijdend/ongewenst gedrag en werkdruk te voorkomen. De inspanningsverplichting dwingt om onderzoek te doen naar PSA-problematiek en daarvoor zijn verschillende inventarisatiemethoden mogelijk. De groep werknemers kan te groot zijn om de inventarisatie door middel van interviews te houden. Er kan worden besloten om een representatief deel van de medewerkers mondeling te bevragen, als alternatief voor de enquête. Bij een nog grotere groep gaat het kostenaspect (enquêtes zijn relatief duur) wellicht de doorslag geven. In dat geval kan worden gekozen voor een steekproef. Ook kan een werkplekbezoek of observatie oorzaken van PSA aan het licht brengen. RI&E en plan van aanpak; goed geregeld? Iedere werkgever moet een risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E) en een plan van aanpak (PvA) maken. Heeft u dit goed geregeld? Zijn uw RI&E en PvA goed toegesneden op de risico’s in uw organisatie? Aan de hand van deze zelfinspectie kunt u dit zelf beoordelen. U kijkt naar uw organisatie zoals een inspecteur van de Inspectie SZW dat ook doet. Hoe werkt het? U beantwoordt 9 korte vragen. Die geven in hoofdlijnen de stand van zaken rond uw RI&E en PvA. Het resultaat: een lijst met actiepunten. Deze lijst kunt u downloaden, printen of naar een collega mailen.
96
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 96
4-3-2021 16:03:48
Hoofdstuk 5 Risico-inventarisatie en -evaluatie
U kunt het invullen onderbreken. Na afronding van dit onderwerp kunt u de resultaten downloaden of naar uzelf mailen. Middenin onderbreken kan ook: maak een bladwijzer voor de pagina waar u bent of voeg hem toe aan uw favorieten. Van daaruit kunt de zelfinspectie weer opstarten. Bron: http://arbo-op-orde.zelfinspectie.nl/
5.4.2
Branche RI&E-instrumenten
In de huidige praktijk van de RI&E wordt in toenemende mate gebruik gemaakt van instrumenten die specifiek opgezet zijn voor een bepaalde branche. Zo zijn veel branche-RI&E’s samengesteld uit vragenlijsten die rond een aantal thema’s zijn gerangschikt. Soms is daar een verwerkingsprogramma aan gekoppeld waarmee zogenaamde ‘risicoscores’ kunnen worden berekend. Deze scores geven aan in welke mate een gevaar-aspect als risico moet worden gekenmerkt. De arbocatalogi spelen voor de verschillende branches een belangrijke rol, ook in het kader van de RI&E. In de arbocatalogus worden voor de specifieke branches zowel risico’s als maatregelen beschreven. Als dat traject goed wordt ingevuld, zullen RI&E en arbocatalogus naadloos op elkaar aansluiten. Branche-RI&E’s zijn – in digitale vorm – relatief eenvoudig uit te voeren en daarvoor gelden bovendien minder zware toetsingseisen (zie paragraaf 5.6). Deze instrumenten zijn steeds meer (vooral digitaal) beschikbaar (zie www.rie.nl). Door het RI&E-instrument door sociale partners te laten erkennen (onder bepaalde voorwaarden) krijgen bedrijven met maximaal 25 werknemers in hun branche vrijstelling van toetsing. Voor bedrijven leidt dit tot kostenbesparing en minder administratieve handelingen.
Actualisatie en (verlies van) erkenning Sociale partners kunnen op elk moment zelf besluiten dat actualisatie van het branche RI&E-instrument gewenst is. Daarnaast neemt het Steunpunt RI&E tweeënhalf jaar na de laatste erkenning actie om sociale partners een formeel ijkmoment te geven. De werkgeversorganisatie(s) en vakbond(en) moeten dan bepalen of hun branche RI&E-instrument nog actueel is of niet. De erkenning van een branche RI&E-instrument heeft dus een gegarandeerde looptijd van maximaal drie jaar, zonder stilzwijgende verlenging. Bron: www.rie.nl De brancheorganisaties voor arbodeskundigen hebben een gezamenlijke leidraad voor de toetsing van risico-inventarisatie en -evaluaties en de validering van RI&E-instrumenten opgesteld. Op basis van wijzigingen in de Arbowet komt het accent in de RI&E vooral bij de zogenaamde ‘prioritaire risico’s’ te liggen. De RI&E zal zich in die gevallen in de eerste plaats richten op de vereiste (beheers)maatregelen. Daarnaast moet een RI&E ook arbo-breed zijn en betrekking hebben op alle afdelingen en medewerkers. In de praktijk betekent dit dat een RI&E onder meer moet ingaan op: het gevoerde beleid op het gebied van arbo in het algemeen en verzuim en ongevallen in het bijzonder; werkplekken en functies en daaraan gerelateerde beheerste en niet-beheerste risico’s (restrisico’s); de wijze waarop gevaren zijn geïnventariseerd en risico’s zijn geëvalueerd; verbeterpunten, (alternatieven voor) maatregelen, kostenaspecten en prioriteiten; de organisatie van het werk, PSA; bijzondere groepen zoals jeugdigen, ouderen, gehandicapten, zwangeren en anderstaligen; de gevaren van machines, hulp- en transportmiddelen en gevaarlijke stoffen; persoonlijke beschermingsmiddelen; de organisatie van de bedrijfshulpverlening; de taken van en de eisen die aan een preventiemedewerker gesteld moeten worden; hoe de toegang voor werknemers naar arbodeskundigen is geregeld;
97
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 97
4-3-2021 16:03:48
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
nut of noodzaak voor het doen van (periodiek) arbeidsgezondheidskundig onderzoek (PAGO) of preventief medisch onderzoek (PMO); een plan van aanpak, met planning en uitvoeringsverantwoordelijken.
Het voordeel van het gebruik van goedgekeurde branche-instrumenten is dat een RI&E in een relatief korte tijd kan worden opgesteld en zo kosten bespaart en bovendien kennis wordt gedeeld, bijvoorbeeld over specifieke risico’s binnen de branche en over de maatregelen die kunnen worden getroffen. Het nadeel van branche-instrumenten kan een oppervlakkige toepassing van de RI&E zijn; het worden gemakkelijk ‘invullijstjes’. Specifieke aspecten, zoals het gebruik van gevaarlijke stoffen en machines, komen meestal onvolledig of niet specifiek genoeg aan bod.
5.5 5.5
Uitvoering RI&E Uitvoering RI&E
De uitvoering van een RI&E wordt om praktische redenen in een aantal stappen verdeeld. Het stappenplan omvat de activiteiten die voor de uitvoering van belang zijn. Zo is het mogelijk om het overzicht te behouden en de planning van de veelheid van activiteiten in de gaten te houden. Een bruikbaar stappenplan ziet er bijvoorbeeld als volgt uit: 1. voorbereiding en voorbespreking met het management over de doelstellingen; 2. inventariseren welke gevaren er in de organisatie spelen; 3. risico’s evalueren: 'hoe groot zijn de risico's?'; 4. het aanpakken van de risico's door maatregelen te bedenken, maatregelen te prioriteren en een plan van aanpak op te stellen; 5. de RI&E zo nodig te laten toetsen; 6. het plan van aanpak uitvoeren; 7. maatregelen evalueren en zo nodig bijstellen. Een goed plan voor het opstellen van een stappenplan is een gesloten cirkel, waarbij de laatste stap automatisch aansluit bij het begin van het plan. Zo ontstaat een continue verbetercyclus volgens het PDCA-principe (zie onderstaand figuur RI&E-cyclus): Planfase – Analyse van de situatie en maken van plannen om doelen te bereiken, inclusief vaststellen van de randvoorwaarden. Do-fase – Uitvoeren van de plannen. Check-fase – Toetsen en evalueren van de resultaten. Nagaan of aan de doelen en gestelde eisen is voldaan. Act-fase – Corrigeren van de plannen en indien noodzakelijk bijstellen. Daarvoor wordt weer een plan gemaakt, waarmee de Deming-cirkel rond is.
98
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 98
4-3-2021 16:03:48
Hoofdstuk 5 Risico-inventarisatie en -evaluatie
Figuur 1 RI&E-cyclus (bron: arbocatalogus VSNU http://www.vsnu.nl/arbocatalogus.html )
Het stappenplan gaat in ieder geval in op: de doelstellingen (wat moet worden bereikt met de risico-inventarisatie en -evaluatie); de uitvoeringsverantwoordelijken voor de verschillende onderdelen; randvoorwaarden en uitgangspunten; de manier waarop de ernst van de risico’s en de prioriteiten van de maatregelen zullen worden bepaald; financiële aspecten en eventuele belemmeringen, op voorhand bij de uitvoering te verwachten; een globale, haalbare planning; de wijze waarop verbetermaatregelen zullen worden ingebed in de verbeterprocessen. Het is in dit stadium noodzakelijk om te overleggen met de ondernemingsraad over de opzet van de RI&E en alle betrokken partijen te informeren over de geplande uitvoering en de te verwachten bijdragen. De ondernemingsraad heeft instemmingsrecht over de manier waarop de RI&E wordt uitgevoerd. Als een toetsing door een arbodienst of -deskundige wordt voorzien, is het raadzaam om die ook tijdig in het proces te betrekken. De Arbowet geeft ruimte met betrekking tot de RI&E voor een aanpak op maat. Per bedrijf of bedrijfstak mag worden bepaald welke verdiepingen nodig zijn. Daarnaast mag de inventarisatie gefaseerd worden uitgevoerd (‘cascade-aanpak’). Wel moet de aanpak systematisch zijn, de prioritaire risico’s moeten aanwezig zijn en binnen een redelijke termijn (de Inspectie SZW hanteert daarvoor drie tot zes maanden) kunnen worden afgerond. Een systematische aanpak wil zeggen: het gebruik maken van specifieke methodes en instrumenten, bijvoorbeeld afkomstig van brancheorganisaties, of zoals beschreven in een arbocatalogus. Omdat de thema’s arbo en milieu elkaar voor een (belangrijk) gedeelte kunnen overlappen, moet in onderling overleg met de betrokkenen en de ondernemingsraad worden bepaald of milieu als deelaspect in de RI&E wordt meegenomen. Inhoudelijk levert dat meestal weinig problemen op. Op het strategische vlak kunnen er wel redenen zijn om arbo en milieu niet te integreren. Men kan er bijvoorbeeld voor kiezen om het overleg en de rapportage in relatie tot de betrokken overheden gescheiden te houden. Integratie van deze twee aandachtsvelden binnen de RI&E ligt dan niet voor de hand.
5.5.1
RI&E-voorbereiding
De primaire verantwoordelijkheid voor de uitvoering van de RI&E ligt, zoals eerder aangegeven, bij de werkgever. Deze kan de taken in deze opdragen aan een arbo-coördinator of (interne) arbodienst. De preventiemedewerker dient altijd mee te werken aan het opstellen van de RI&E.
99
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 99
4-3-2021 16:03:48
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
In grote of complexe organisaties kan het management een projectorganisatie instellen om de RI&E, en eventueel daaropvolgend de maatregelen soepel te kunnen implementeren in het arbo-managementsysteem. Zo’n projectorganisatie bestaat bijvoorbeeld uit een stuurgroep en werkgroepen. Door de werkvloer actief te betrekken bij het opzetten en uitvoeren van een RI&E kan er meer draagvlak ontstaan en dit kan een omslag teweegbrengen van een ‘topdown’-aanpak (directief) naar een meer ‘bottom-up’-benadering (actieve betrokkenheid). Het doen aan verwachtingenmanagement is wel belangrijk: geef aan hoe de medewerkers betrokken worden bij het RI&E-proces. Van belang is dat na het opstellen van de RI&E de uitvoering van het plan van aanpak en de risicobeheersing voldoende aandacht krijgen. Bijvoorbeeld door een werkgroep te belasten met de coördinatie en de uitvoering van het plan van aanpak en het actueel houden daarvan, bij voorkeur in overleg met de OR. Ook het Sociaal Medisch Team (SMT) kan op deze wijze worden ingebed in het grote geheel van risicobeheersing. Commitment bij de RI&E Vraag vooraf altijd het commitment van de directie of werkplekleiding en regel van tevoren de (financiële) middelen om maatregelen te kunnen treffen wanneer verbeterpunten worden geconstateerd. De RI&E moet herkenbaar zijn voor de directie of leidinggevende. Zonder draagvlak is de kans aanwezig dat er niets mee gebeurt. Voorkom overspannen verwachtingen en wees vooraf duidelijk over wat wel en niet haalbaar is. Goede voorbereiding is het halve werk: zorg dat bekend is op welke wijze een vragenlijst of checklist wordt gebruikt en welke ondersteuning daarbij nodig is; kondig van tevoren aan dat de inventarisatie gaat plaatsvinden en wat de doelstellingen daarvan zijn. Probeer de medewerkers er zoveel mogelijk bij te betrekken en maak duidelijk dat het niet om controle gaat; maak ruim tijd vrij om de vragenlijst/checklist in te vullen met focus op de arbeidsomstandigheden. Let niet te veel op andere aspecten van de bedrijfsvoering. Dat leidt alleen maar af; kijk niet alleen naar de werkplek gebonden factoren, maar observeer ook de handelingen (het gedrag) en de werksituatie; probeer zo objectief mogelijk te blijven. Inventariseer eerst de mogelijke verbeterpunten. Geef nog geen waardeoordeel, dat is pas aan de orde tijdens de evaluatiefase; raadpleeg bij twijfel een collega van een vergelijkbare afdeling of roep de hulp in van een ter zake deskundige; loop na het verlaten van een werkplek of -ruimte de checklist nog een keer door om te kijken of er zaken over het hoofd zijn gezien; probeer ook op andere manieren achter verbeterpunten te komen. Maak daarvoor gebruik van andere informatiebronnen, zoals: informatie uit de branche; arbocatalogi; jaarverslagen en -plannen; tekeningen en plattegronden; ziekteverzuimcijfers; ongevalsregisters en -rapporten; incidenten- en klachtengegevens; werkinstructies; gevaarlijke stoffen-registers; rapportages van (periodieke) keuringen; branchebrochures van de Inspectie SZW; notulen van overleg; SMT- en/of or-verslagen; vergunningen; verzekeringspolissen; inspectiegegevens; gebruiksaanwijzingen. De diepgang van de inventarisatie is afgestemd op de aanwezige risico’s en wordt herhaald wanneer nieuwbouw of een verbouwing zijn uitgevoerd en/of bij grote organisatorische wijzigingen.
100
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 100
4-3-2021 16:03:49
Hoofdstuk 5 Risico-inventarisatie en -evaluatie
5.5.2
RI&E en de inventarisatie
De inventarisatiefase omvat in eerste instantie het in kaart brengen van de gevaren en de daaruit voortvloeiende risico’s. Voor de uitvoering is het nodig dat de inventarisatie op een systematische manier wordt opgezet. Dat begint met het verzamelen van informatie over de feitelijke en over de gewenste situatie. Dat kan bestaan uit een rondgang langs en gesprekken met medewerkers en leidinggevenden. Additioneel kan het gebruik van vragenlijsten en/of checklists worden overwogen. Deze zijn vaak modulair van opzet, waarbij elke module een specifiek onderwerp omvat, zoals beeldschermwerk of machineveiligheid, of gericht is op een bepaald deel van de organisatie, zoals een afdeling, een werkplek of een individuele medewerker. De vragenlijsten worden bij voorkeur ingevuld door, of samen met de medewerkers, omdat die bekend zijn met de specifieke situatie ter plaatse. Daarmee wordt ook de betrokkenheid van de werkvloer vergroot. Vervolgens observeert en/of interviewt men met behulp van het zo verkregen overzicht enkele representanten van de te beoordelen functies of taken. Daarbij zijn inhoudelijke checklists nuttig. Het voordeel van zo’n aanpak is dat de RI&E nadrukkelijk wordt gekoppeld aan de primaire processen binnen een bedrijf. Dat levert dan rapportages op waarin de ‘werkvloer’ zich beter herkent, omdat zo’n inventarisatie concreet over het werk gaat. RI&E-gegevens en informatie uit de organisatie Het ligt voor de hand om in de RI&E uitvoerig aandacht te besteden aan verzuim, beroepsziekten en ongevallen, omdat daaruit belangrijke input informatie is te halen over de risico’s die zich binnen een bedrijf voordoen. Voor ongevallen met meer dan drie dagen verzuim geldt een expliciete wettelijke verplichting om die te registreren. Het is weliswaar niet langer (wettelijk) verplicht om ongevallenregistraties in de RI&E op te nemen, maar het is wel aan te bevelen en zeker zinvol om daar aandacht aan te besteden. De RI&E is ook een belangrijke basis om de BHV-organisatie vorm te geven en actueel te houden. De BHV-organisatie moet immers gebaseerd zijn op de aanwezige risico’s. Overzichten van verzuimcijfers kunnen inzicht geven in mogelijk arbogerelateerde verzuimfactoren. De bedrijfsarts kan bijvoorbeeld een analyse op groepsniveau maken van verzuimoorzaken. Tip Laat medewerkers zelf foto’s maken van werksituaties die zij zelf onveilig vinden. Later kunnen de medewerkers deze foto’s gebruiken voor de risicobeoordeling en de bespreking van de RI&E. Er is dan betrokkenheid en ‘een feest van herkenning’. Maak bijvoorbeeld een top 3 van de belangrijkste risico’s, zodat er een duidelijke focus ontstaat op wat men echt wil bereiken. Als die top 3 voldoende is aangepakt, kies dan een volgende groep van drie risico’s. Bron: arbokennisnet.nl (zie thema Arbobeleid)
5.5.3
RI&E en de evaluatie
Het evalueren van risico’s komt neer op het maken van een beoordeling van de waargenomen situatie. Dat kan betekenen dat in deze stap een werksituatie wordt getoetst aan beschikbare normen, meestal de eenvoudigste manier om vast te stellen of er tekortkomingen zijn. Het is daarnaast ook mogelijk om de risico’s op een globale manier te beoordelen met zogenoemde ranking-methodes. Dat levert dan ‘risicoscores’ op, waarbij een hogere waarde staat voor een relatief groter risico. Een voorbeeld van een dergelijke methode zal hierna worden toegelicht. RI&E en risico-ranking In deze stap gaat het om het beoordelen van gevaren en risico’s. In veel gevallen vormt de
101
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 101
4-3-2021 16:03:49
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
formule ‘kans-x-effect’ de basis voor de risicobeoordeling. Deze methode is gebaseerd op een benadering van het begrip ‘risico’, waarbij in feite vooral ongevalsscenario’s worden beschouwd. De methode is bekend onder de naam ‘relatieve ranking’. ‘Relatieve’ slaat op het feit dat de uitkomsten niet absoluut zijn. Aan de hand van een verondersteld scenario worden scores ingevuld voor de mate van het effect en de waarschijnlijkheid dat de beschouwde gebeurtenis plaatsvindt. De op het ranking-principe gebaseerde methodes zijn niet altijd eenvoudig uit te voeren, vooral omdat er een veelheid aan scenario’s valt te bedenken en het lastig is om daaruit reële opties te selecteren. De uitkomsten zijn vaak moeilijk controleerbaar, subjectief en (daardoor) soms onnauwkeurig. Het uiteindelijke doel van deze methodes is het onderling vergelijken van risico’s en het op grond daarvan nemen van beslissingen over de aanvaardbaarheid van de aangetroffen situaties en de noodzaak voor het eventueel treffen van maatregelen. In de RI&E-praktijk wordt de oorspronkelijke context van deze schattingsmethodes nog weleens – bewust of onbewust – ‘vergeten’.
Risico-ranking In het kader van een risico-inventarisatie en -evaluatie worden vaak de volgende scores gehanteerd. Tabel 1 Effect E 1 = gering; letsel zonder verzuim, EHBO of hinder 3 = belangrijk; letsel en verzuim 7 = ernstig; irreversibel effect(invaliditeit) 15 = zeer ernstig; één dode acuut of op termijn 40 = ramp; enkele doden acuut of op termijn Tabel 2 Blootstellingsfrequentie B 0,5 = zeer zelden (<1 x per jaar) 1 = zelden (jaarlijks) 2 = soms (maandelijks) 3 = af en toe (wekelijks) 6 = regelmatig(dagelijks) 10 = voortdurend Tabel 3 Waarschijnlijkheid W 0,1 = bijna niet denkbaar (kans 0,0001%) 0,2 = praktisch onmogelijk (kans 0,001%) 0,5 = denkbaar maar onwaarschijnlijk (kans 0,01%) 1 = onwaarschijnlijk; mogelijk in grensgeval (kans 0,1%) 3 = ongewoon (kans 1%) 6 = zeer wel mogelijk (kans 10-50%) 10 = te verwachten (kans > 50%) Risicoklasse R = E × B × W 1: geen, risico wellicht aanvaardbaar (R ≤ 20) 2: aandacht vereist, mogelijk risico (20 < R ≤ 70) 3: maatregelen vereist, belangrijk risico (70 < R ≤ 200) 4: directe verbeteringen vereist, hoog risico (200 < R ≤ 400) 5: werkzaamheden stoppen, zeer hoog risico (R > 400)
102
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 102
4-3-2021 16:03:49
Hoofdstuk 5 Risico-inventarisatie en -evaluatie
Voorbeeldscenario: Een ervaren werknemer werkt dagelijks één uur aan een cirkelzaagmachine, zonder beschermkap en duwhout. De hand schiet uit, raakt het zaagblad en twee vingers worden afgezaagd. Score E × B × W=7 × 6 × 1 = 42 (aandacht vereist).
Het uiteindelijke doel van deze methodes is het onderling vergelijken van risico’s en het op grond daarvan nemen van beslissingen over de aanvaardbaarheid van de aangetroffen situaties en de noodzaak voor het eventueel treffen van maatregelen. Organisatorische aspecten dreigen in een risico-ranking het nog weleens af te leggen tegen technische factoren. Het is immers in dit geval moeilijk om beleidsmatige tekortkomingen te vertalen in termen van concrete effecten (doden, gewonden). De ranking-methode heeft dan ook vooral een toegevoegde waarde bij het beoordelen van (complexe) technische installaties, waarmee ongevallen kunnen plaatsvinden. Er bestaat voor de risico-evaluatie een andere, relatief eenvoudige, mogelijkheid, die het nadeel van deze (ongewilde) discriminatie niet heeft. Deze zal hierna worden toegelicht. Alternatieve RI&E-risico-ranking De geïdentificeerde risico’s worden in eerste instantie ‘door een grove zeef’ gehaald. Aan de hand van een beperkt aantal – deels vrij te kiezen – criteria zijn de belangrijkste verbeterpunten eruit te halen, zonder de hiervoor besproken risico-ranking te gebruiken. De criteria voor deze beoordeling (‘zeer belangrijk/ prioritair’) zijn in de eerste plaats afkomstig uit de Arbowet, de verzuim- en ongevallenregistratie en de registratie van klachten en informatie afkomstig uit spreekuurcontacten of verzuimbegeleiding. De keuze van de risicocriteria is primair een zaak van de bij de RI&E betrokken deskundigen. Dat vereist dus interdisciplinair overleg tussen de verschillende (arbo)deskundigen. De interdisciplinaire aanpak geeft ruimte aan het bedrijf om – in overleg met de ondernemingsraad en met eigen deskundigen – bepaalde accenten te leggen in de RI&E, bijvoorbeeld op basis van interne doelstellingen. Een lijst met beoordelingscriteria voor de belangrijkste risico’s ziet er bijvoorbeeld als volgt uit: Een zware overtreding waarvoor direct een boete door I-SZW wordt gegeven (bijvoorbeeld: het overbruggen van machinebeveiligingen). Risico’s die ernstige gevolgen kunnen hebben (doden, ernstig letsel, grote materiële schade). Risico’s met een grote kans op (veelvuldig voorkomende) kleine effecten (onder andere EHBO). Risico’s die samenhangen met arbo-gerelateerde verzuimfactoren, beroepsziekten of WIAinstroom (mede gebaseerd op registraties van spreekuurcontacten of verzuimbegeleiding, voorbeelden: fysieke belasting, stijl van leidinggeven). Gekozen speerpunten binnen het eigen arbobeleid, bijvoorbeeld werkdruk of ongewenst gedrag. Seksuele intimidatie, agressie en geweld, pesten, werkdruk en discriminatie. RI&E- Prioritering Wanneer een verbeterpunt ‘matcht’ met één of meer van deze criteria, leidt dat tot een kwalificatie ‘zeer belangrijk/ prioritair’ risico. De relevantie van de resterende risico’s wordt vervolgens – indirect – beoordeeld door het toekennen van prioriteiten van daaraan gerelateerde maatregelen. Om beter inzicht te krijgen in de aard van de verbeterpunten en om het prioriteren makkelijker te maken kan men deze bijvoorbeeld nog rubriceren in: organisatorisch of beleid; praktisch; opmerkingen (direct te verhelpen); aandachtspunt (geen extra maatregelen nodig, maar wel extra aandacht). Bij de prioritering kan ook de praktische (technische en economische) haalbaarheid in het bedrijf worden meegewogen. Het ligt voor de hand om zaken die eenvoudig zijn te verhelpen direct aan te pakken. Daarbij kan het zowel gaan om praktische als om organisatorische aanpassingen. Een belangrijk, bijkomend effect hiervan is, dat men snel de praktische werking van de RI&E kan laten zien.
103
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 103
4-3-2021 16:03:49
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
RI&E en basisrisicofactoren Binnen nogal wat RI&E’s is betrekkelijk weinig tot geen aandacht voor organisatorische verbeterpunten. Dat is een gemiste kans omdat hier juist de aangrijpingspunten voor structurele verbeteringen liggen. Met behulp van zogenaamde basisrisicofactoren kunnen achterliggende oorzaken voor ongezonde werksituaties of bedrijfsongevallen in kaart worden gebracht. Zij hangen samen met structurele tekortkomingen in de organisatie (zie kader). Basisrisicofactoren zijn: Materieel en middelen Ontwerp Onderhoudsmanagement en -procedures Procedures Omgevingsfactoren Orde en netheid Strijdige doelstellingen Communicatie Organisatie Training en opleiding Beschermingsmiddelen In de RI&E komen deze factoren soms naar voren als achterliggende oorzaak voor geconstateerde knelpunten. Naarmate een bepaalde factor vaker in verband wordt gebracht met geconstateerde verbeterpunten, is het belang ervan groter bij het structureel aanpakken van de arbo-problematiek. Veelvoorkomende basisrisicofactoren kunnen zo met voorrang worden aangepakt. Daarmee voorkomt men dat een RI&E ‘dweilen met de kraan open’ wordt. Het maken van een risicoprofiel met basisrisicofactoren gebeurt normaliter met een gevalideerde Tripod Delta-vragenlijst. Om enig inzicht te krijgen in de aanwezige basisrisicofactoren kan een eenvoudige – niet gevalideerde – methode gebruikt worden door bij elk verbeterpunt uit de risico-inventarisatie en -evaluatie de drie meest voor de hand liggende basisrisicofactoren aan te geven. De belangrijkste krijgt een score van 3 punten toebedeeld, de tweede een score van 2 en de derde een score van 1. Er moet wel een redelijke hoeveelheid gegevens zijn om een zinvolle beoordeling mogelijk te maken. Uiteindelijk telt men de scores voor elke basisrisicofactor op. Voor de hoogst scorende factoren worden vervolgens verbetermaatregelen geformuleerd.
5.5.4
RI&E en de maatregelen
Als de risico-evaluatie is afgerond en de belangrijkste risico’s bekend zijn, moeten maatregelen voor de verbeterpunten worden bedacht. Er zijn meestal meerdere mogelijkheden om tot zo concreet mogelijke oplossingen te komen. Voor een goed overzicht van de beschikbare oplossingsmogelijkheden is het van belang om de alternatieven voor maatregelen vast te leggen. In het afwegingsproces kan dan het optimale tegen het haalbare worden afgewogen. Bij de RI&E is het ook noodzakelijk om aandacht te geven aan gedrag en (veiligheids)cultuur. Gedrag kan een oorzaak zijn van een ernstig ongeval. Bij de RI&E van een petrochemisch bedrijf is ‘veiligheidsgedrag’ een belangrijk issue terwijl bij bijvoorbeeld de RI&E van de politie de externe sociale veiligheid een prominente rol speelt, zoals incidenten door geweld. Er zijn tal van instrumenten of vragenlijsten beschikbaar om inzicht te krijgen in de huidige cultuur en het gesprek te starten om een cultuur van gezond en veilig werken te bevorderen (zie ook https://www.arboportaal.nl/onderwerpen/gezond-en-veiligheidscultuur/toolbox/inzicht-krijgen). RI&E en de arbeidshygiënische strategie Risicobeheersing is effectiever naarmate de maatregelen dichter bij de bron worden getroffen. Dat is de filosofie waarop de arbeidshygiënische strategie berust. Deze strategie geeft een voorkeursvolgorde aan bij het ontwerpen en uitvoeren van maatregelen voor verbeterpunten. De Arbowet bepaalt hierbij dat bronmaatregelen voorrang hebben boven collectieve en daarna individueel gerichte maatregelen en – tenslotte – persoonsbescherming. De ni-
104
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 104
4-3-2021 16:03:49
Hoofdstuk 5 Risico-inventarisatie en -evaluatie
veaus die oorspronkelijk binnen de arbeidshygiënische strategie werden onderscheiden, zijn, naar afnemende prioriteit: bronbestrijding; collectieve maatregelen toepassen (scheiding tussen werkplek en risicobron); gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen. RI&E en het redelijkerwijs principe Bij het bedenken van maatregelen in het kader van de RI&E is dat een meer praktische invalshoek. In de arbowetgeving wordt hier en daar het begrip ‘redelijkerwijs’ genoemd. Dit geeft aan dat een belangenafweging kan worden gemaakt waarbij, naast het arbobelang, ook andere factoren kunnen worden meegewogen, zoals economische en technische. Andere randvoorwaarden bij het bedenken van maatregelen kunnen worden ontleend aan criteria die, direct of indirect, richtinggevend zijn binnen de arbo- en milieuregelgeving, zoals: justification (rechtvaardiging): met name bij potentieel grote risico’s, zoals het gebruik van kankerverwekkende stoffen, zal moeten worden aangetoond dat de voordelen van de activiteit opwegen tegen de nadelen en dat er geen voor de hand liggende alternatieven zijn; het ALARA-principe (As Low As Reasonably Achievable): dit betekent in de praktijk: het terugbrengen van de nadelige blootstelling of gevolgen voor het (arbeids)milieu zoveel als redelijkerwijs mogelijk is. Ook het ALARP-principe wordt wel genoemd (As Low As Reasonably Practicable. De veiligheid van bijvoorbeeld een bedrijf moet zo groot mogelijk zijn als redelijkerwijs en praktisch haalbaar is (kijk eventueel ook op www.arboportaal.nl voor meer informatie over het ALARA principe); normen (wettelijke bepalingen of algemeen geaccepteerde richtlijnen) vormen een ijkpunt voor wat wordt beschouwd als maximaal toelaatbaar risico. Ze zijn vaak het resultaat van een politiek afwegingsproces (www.nen.nl); de genoemde maatregelen in een arbocatalogus, die geaccepteerd zijn door de branche als haalbaar.
5.5.5
RI&E en het plan van aanpak
Prioriteren is een afwegingsproces, waarbij werkgever en werknemers samen de criteria voor het te voeren arbobeleid toepassen. Het ligt voor de hand dat ernstige risico’s een (zeer) hoge prioriteit krijgen. Dat zijn dus de maatregelen voor de risico’s die in de derde stap de kwalificatie ‘zeer belangrijk/prioritair’ hebben meegekregen of die het hoogste hebben gescoord bij de risico-ranking. Deze behoeven nu niet nog eens apart te worden geprioriteerd. Het spreekt voor zich dat zij op korte termijn moeten worden uitgevoerd. Dat is bovendien goed voor het draagvlak voor de RI&E, omdat men directe resultaten ziet. Bij het stellen van prioriteiten voor te nemen maatregelen gaat het om meer dan de grootte van de risico’s, denk daarbij aan: een kosten-batenafweging (wat levert de investering in termen van veiligheid op): een belangrijk criterium bij het beoordelen van het nut en de noodzaak van te treffen maatregelen; het effect van een maatregel; de omvang van de blootgestelde groep; het draagvlak onder het personeel; de eisen in de wetgeving. Welke criteria uiteindelijk belangrijk zijn (of worden gevonden), hangt af van de specifieke situatie binnen het desbetreffende bedrijf. RI&E en de probleemeigenaar In het plan van aanpak moeten verplicht de te nemen concrete matregelen met de termijnen worden aangegeven. Het bedrijf kan dat zelf aanvullen met het noemen van de probleemeigenaar, uitvoeringsverantwoordelijke etc. Zo kunnen bijvoorbeeld de organisatorische aspecten van de arbeidsomstandigheden verzameld worden voor de afdeling Human Resource Management. De arbeidsplaats en/of anders de gebouwgebonden risico’s worden geadresseerd aan de persoon die de zaken met betrekking tot huisvesting regelt. De verbeterpunten en maatregelen komen systematisch in één overzichtelijke tabel, maar kunnen vervolgens ook tot uitvoering worden gebracht via nieuw- en verbouwplannen, taaken functiebeschrijvingen, en procedures en werkinstructies.
105
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 105
4-3-2021 16:03:49
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
Tabel 1 Voorbeeld van een plan van aanpak
Knelpunt
R-cat
Het bedrijf geeft on- Wet voldoende opvolging aan het wettelijk verplicht periodiek arbeidsgezondheid-onderzoek
Advies
Wet Het bedrijf heeft het beleid ten aanzien van psychosociale arbeidsbelasting (PSA) en bijzondere groepen (o.a. jeugdigen, zwangere en ouderen) niet vastgelegd.
Het bedrijf heeft onvoldoende inzicht of zij voldoet aan de Arbeidstijdenwet
Wet
Het bedrijf doet geen jaarlijkse BHV-oefening
IV
Prio
Wie
Faciliteer periodiek ar- IV beidsgezondheidonderzoek (zie PAGO-advies) Geef Richting Techniek & Industry opdracht voor de uitvoering van het periodiek arbeidsgezondheidonderzoek Communiceer de mogelijkheid voor periodiek arbeidsgezondheidonderzoek met de medewerkers
HR
Leg het beleid PSA en IV bijzondere groepen vast en stem dit af met management en ondernemingsraad Implementeer en communiceer het beleid met de medewerkers
HR
Zorg voor periodieke IV overzichten en monitor op overschrijdingen: Per week: op werkweek van 60 uur en dagen van 12 uur. Per 4 weken: op gemiddelde werkweken van 55 uur en op overschrijding van 60 uur per week. Per 16 weken: op gemiddelde werkweken van 48 uur en op overschrijding van 60 uur per week. Neem bij afwijkingen op overschrijding van de Arbeidstijdenwet corrigerende maatregelen.
HR
Organiseer van tijd III tot tijd een BHV-oefening en doe tevens gebouw ontruimingsoefeningen.
HR
Tijd
Bud- Staget tus
RI&E en de uitvoering van het plan van aanpak Na afronding van de RI&E-rapportage is het bespreken van de resultaten met de verantwoordelijken zinvol, met name voor het vervolg en de uitvoering van het plan van aanpak. Bij voldoende draagvlak is de kans op het succesvol uitvoeren van maatregelen groter.
106
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 106
4-3-2021 16:03:49
Hoofdstuk 5 Risico-inventarisatie en -evaluatie
Op basis van tabel 2 is eenvoudig te communiceren over de uitvoering van verbetermaatregelen. Periodiek wordt gerapporteerd over de voortgang van de uitvoering. Men kan bijvoorbeeld afspreken dat de uitvoeringsverantwoordelijken tweemaal per jaar beknopt verslag uitbrengen over de vorderingen. Het plan van aanpak en de daarbij behorende uitvoeringsplanning kunnen op die manier voortdurend worden geactualiseerd. Dat maakt de RI&E en het plan van aanpak tot een ‘levend document’, dat de actuele stand van zaken weergeeft. RI&E versus PAGO en duurzame inzetbaarheid Een goede inhoudelijke RI&E geeft input voor een PAGO1. In de praktijk heeft PAGO zich ontwikkeld naar preventief medisch onderzoek (PMO). Het PMO brengt leefstijl en conditie van werknemers in kaart en is een bovenwettelijke aanvulling op het PAGO. Met het verbreden van het onderzoek is het aantrekkelijker voor medewerkers en past het onderzoek meer in de werkgeversvisies op integraal gezondheidsmanagement. Een PAGO / PMO kan daarmee ook bijdragen aan duurzame inzetbaarheid van de medewerkers. Als ná opvolging van de technische en organisatorische maatregelen een rest-risico blijkt voor de gezondheid van de medewerker is een functiegebonden PAGO de juiste opvolging. Er is bijvoorbeeld sprake van een restrisico als een werknemer dagelijks wordt blootgesteld aan schadelijk geluid ondanks het treffen van maatregelen. De bedrijfsarts beoordeelt op basis van audiometrisch onderzoek of de medewerker gezondheidsschade oploopt door zijn werk. Daarmee is het PAGO-advies een belangrijke RI&E-output. RI&E en de betrokkenheid werknemers Het is ook in deze fase van de RI&E van belang om de werknemers en ondernemingsraad bij de uitvoering te betrekken. Dat kan onder meer door: de uitvoering met de ondernemingsraad te bespreken; de voortgang van het plan van aanpak structureel op de agenda van het werkoverleg te zetten; het geven van gerichte voorlichting over de geconstateerde verbeterpunten, bijvoorbeeld over fysieke belasting en werkhouding. Als er onvoldoende wordt gecommuniceerd, kan dat leiden tot demotivatie en scepsis. Het draagvlak dat in eerdere fasen is opgebouwd, kan dan weer snel verdwijnen. De werkgever moet met de ondernemingsraad overleggen over de RI&E. In het kader daarvan zullen ook afspraken worden gemaakt over de terugkoppeling met betrekking tot de voortgang bij het uitvoeren van de maatregelen, mede in het licht van de actuele situatie binnen het bedrijf. Het is verstandig om het resultaat van dit overleg schriftelijk vast te leggen en het verslag als bijlage bij de RI&E te voegen. Ook is in de Arbowet vastgelegd dat werknemers de RI&E en een plan van aanpak moeten kunnen inzien wanneer zij dit willen (inzagerecht). In de Arbowet is ook de rol van de preventiemedewerker vastgelegd. De drie wettelijke taken van de preventiemedewerker zijn: het mede opstellen van de RI&E; het adviseren en nauw samenwerken met de ondernemingsraad/ personeelsvertegenwoordiging over de te nemen maatregelen; deze maatregelen mede uitvoeren. Bijstellen en actualiseren De essentie van deze stap is de terugkoppeling: zijn de doelstellingen gehaald, hebben maatregelen het gewenste effect gehad? Een RI&E kan dan ook in feite nooit als ‘afgerond’ worden beschouwd. Bij het uitvoeren van nieuwe RI&E’s of actualisatie van het plan van aanpak kan gebruikgemaakt worden van voorgaande ervaringen. De focus van de RI&E ligt dan op de nieuwe risico’s en het beoordelen van effectiviteit van bestaande beheersmaatregelen. Bijvoorbeeld de kwaliteit van de persoonlijke beschermingsmiddelen, verzuimtrends, de juiste werking van de afzuiging, de correcte uitvoering van de controle van arbeidsmiddelen, de actualiteit van het 1
PAGO heeft een (verplicht) onderzoekkader waarbij alleen de in arbeidssituatie gelegen gezondheidsrisico’s bepalend zijn voor de inhoud, bijvoorbeeld lawaaibelasting wordt opgevolgd met een (PAGO) audiometrie.
107
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 107
4-3-2021 16:03:49
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
bedrijfsnoodplan, het naleven van gemaakte afspraken, etc. Het heeft bijvoorbeeld weinig zin om steeds risico’s te inventariseren die al bekend zijn of niet (meer) relevant zijn. Dan is een RI&E niet meer geloofwaardig. Door deze werkwijze krijgt de RI&E meer het karakter van een audit (onderzoek naar een proces en de beoordeling van de kwaliteit van beheersmaatregelen). De rapportages kunnen deel uitmaken van een RI&E-dossier. Of er op een bepaald moment behoefte ontstaat om een nieuwe RI&E op te stellen, kan onder meer worden bepaald aan de hand van de volgende vragen: Is er een RI&E en in hoeverre is die actueel? Wat is er met de resultaten van de vorige RI&E gebeurd? Zijn er middelen om het plan van aanpak tot uitvoering te brengen? Hoe is het draagvlak bij de leiding en de medewerkers? Hoe staat de ondernemingsraad er tegenover? Zijn er nieuwe risico’s geïntroduceerd door veranderingen in de werkomgeving (zoals nieuw- en verbouw, verhuizing, aanschaf nieuwe machines)? Zijn er incidenten voorgekomen die een herbeoordeling van bepaalde risico’s noodzakelijk maakt? Is de aard of de intensiteit van het werk ingrijpend aangepast (nieuwe taken, procedures, werkmethodes en dergelijke)? Is de wetgeving gewijzigd? Zijn er door technische innovaties nieuwe maatregelen mogelijkheid om bepaalde risico's te verminderen?
5.6 5.6
Toetsing RI&E Toetsing RI&E
Het resultaat van de RI&E moet – behoudens bij vrijstelling van toetsing – worden getoetst door tenminste één gecertificeerde arbodeskundige. Dat mag iemand zijn van de arbodienst waarbij het bedrijf is aangesloten, maar ook van een ander adviesbureau of een ZZP-er, mits de persoon een gecertificeerde arbodeskundige is. Als een individuele arbodeskundige de toetsing voor z’n rekening neemt, moet hij dit wel afstemmen met de overige deskundigen. Dat geldt zeker als het om risico’s gaat die niet tot zijn competenties behoren. Bij de toetsing wordt beoordeeld: de betrouwbaarheid en reproduceerbaarheid; de aanwezigheid van alle prioritaire risico’s; de aanwezigheid van preventiemedewerker(s), het benodigde aantal en de benodigde kennis en capaciteit/tijd; de verwerking van (actuele) inzichten op het gebied van arbeidsomstandigheden (stand van de wetenschap en algemeen erkende regels der techniek); de gehanteerde systematiek en toepassing van de arbeidshygiënische strategie; de evaluatie van de geïnventariseerde risico’s; de aandacht voor bijzondere groepen (bijvoorbeeld zwangeren, thuiswerkers, jeugdigen, gehandicapten, uitzendkrachten) en nadere inventarisatieverplichtingen (zoals gevaarlijke stoffen, beeldschermwerk, geluid etc.); het plan van aanpak met de prioritering van de maatregelen en termijnen (in de context van eventuele adviezen, gegeven door de gecertificeerde deskundige of arbodienst). Het toetsen van RI&E door een kerndeskundige heeft soms als (ongewenst) neveneffect dat deze nog eens dunnetjes over wordt gedaan. Dat geldt met name als de arbodienst die de RI&E heeft uitgevoerd of begeleid een andere is dan de arbodienst die de toetsing uitvoert.
5.6.1
Toetsingsvrijstelling branche-RI&E
Een RI&E hoeft niet altijd te worden getoetst door een arbo-kerndeskundige. Een arbo-kerndeskundige is een gecertificeerde hogere veiligheidskundige, arbeidshygiënist of arbeids- en organisatiedeskundige, of een geregistreerde bedrijfsarts. De website van het Steunpunt RI&E (www.rie.nl) toont in een schema wie de RI&E mag toetsen en wat die toetsing inhoudt.
108
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 108
4-3-2021 16:03:49
Hoofdstuk 5 Risico-inventarisatie en -evaluatie
RI&E Bouwnijverheid De RI&E Bouwnijverheid is een online-applicatie waarmee bedrijven op eenvoudige wijze zelf een RI&E en een plan van aanpak (PvA) kunnen maken, zonder inschakeling van deskundigen. De RI&E Bouwnijverheid is erkend door het Steunpunt RI&E. Als de RI&E is gemaakt met dit instrument, dan is een toetsing niet verplicht voor bedrijven tot en met 25 werknemers. De RI&E Bouwnijverheid is bedoeld voor werkgevers, preventiemedewerkers en kerndeskundigen (zelfstandig of werkzaam bij een arbodienst). Met de RI&E Bouwnijverheid:
Hebt u een handig hulpmiddel om zelf de RI&E op te stellen. Houdt u op eenvoudige wijze het plan van aanpak actueel. Voldoet u aan de wet- en regelgeving. Hebt u een praktisch hulpmiddel voor de preventiemedewerker.
Bron: https://www.volandis.nl/bedrijven/werk-veilig/hoe-voer-ik-een-risico-inventarisatieen-evaluatie-rie-uit/ De toetsingsvrijstelling hangt af van de grootte van het bedrijf en het soort RI&E-instrument dat gebruikt is om de RI&E op te stellen. In hoofdlijn geldt dat als er maximaal 25 werknemers in dienst zijn, de RI&E niet getoetst hoeft te worden als er gebruikgemaakt is van een erkend RI&E-instrument. Bij aanwezigheid van meer dan 25 werknemers is toetsing door een gecertificeerde arbodeskundige of arbodienst verplicht. Alle branche-instrumenten worden op de website van het Steunpunt RIE (www.rie.nl) geplaatst. De goedgekeurde instrumenten zijn op deze site voorzien van een kenmerk. Er wordt onderscheid gemaakt tussen RI&E’s die in cao’s zijn vastgelegd en goedgekeurde branche-RI&E’s. Op dit moment geldt alleen nog de groene RI&E-erkenning. Zie voor de meest actuele informatie het Steunpunt RI&E: www.rie.nl.
Toetsing verplichting
109
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 109
4-3-2021 16:03:49
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
Figuur 1 Symbool erkende RI&E
5.7 5.7
Dynamische RI&E Dynamische RI&E
Een Risico-Inventarisatie & -Evaluatie (RI&E) wordt vaak gemaakt aan de hand van een gestandaardiseerde vragenlijst. De inhoud van de RI&E moet aan eisen voldoen, maar de vorm kan vrij worden gekozen. De RI&E hoeft niet per definitie één rapport te zijn, maar kan een samenstel zijn van diverse vormen van arbobrede, specifieke of onderwerpsgewijze (schriftelijk) adviezen en rapportages die afzonderlijk bijdragen aan de risicobeheersing: het RI&E dossier. Bepaalde reguliere activiteiten zijn te beschouwen als een onderdeel van de RI&E zoals brandveiligheidsinspecties en (maatwerk)adviezen. Enkele concrete voorbeelden van de samenstelling van een RI&E dossier zijn: resultaten en verbeterpunten, bijvoorbeeld uit checklists of gesprekken met medewerkers; verzuimanalyses; werkplekonderzoeken, bv. beeldschermwerkplekken; werkdruk onderzoek; specifieke RI&E’s, bijvoorbeeld over gevaarlijke stoffen of binnenklimaatonderzoek.
5.7.1
Actualiseren plan van aanpak
Als de RI&E met plan van aanpak eenmaal klaar is, is het een kwestie van het jaarlijks actualiseren van het PvA en het RI&E-dossier. Daardoor ontstaat er een dynamisch plan van aanpak. Daarbij kan de vraag centraal staan welke doelen een organisatie wil bereiken en welke V&G-aspecten daarbij van belang zijn. Dit sluit aan bij de werkwijze van risicogestuurd werken en risicomanagement (zie: https://www.vsrm.nl/nl/over-risk-management/). Risicogestuurd werken en risicomanagement bestaat uit 6 stappen, die aansluiten bij de eerdergenoemde PDCA-cylus: 1. Doelen bepalen: wat wil de organisatie (op het gebied van V&G) bereiken? 2. Risico’s inventariseren: welke onzekerheden kunnen effect hebben op deze doelen? 3. Risico’s classificeren: hoe groot zijn waarschijnlijkheid en effecten van de V&G-risico’s? 4. Risico’s beheersen: welke realistische en haalbare maatregelen nemen we? 5. Risico’s evalueren: werken de genomen beheersmaatregelen tegen V&G-risico’s als bedoeld? 6. Risico’s rapporteren: vastleggen van de uitgevoerde risicostappen.
5.7.2
RI&E-dossier
Meestal zullen na afronding van een eerste, globale RI&E nog verdiepingen worden uitgevoerd die daarna in de RI&E worden verwerkt of daaraan worden toegevoegd. Ook resultaten van tussentijdse werkplekinspecties door leidinggevenden, de preventiemedewerker of de arbo-coördinator maken duidelijk of de gewenste veranderingen daadwerkelijk plaatsvinden en effectief zijn. Op die manier ontstaat een RI&E-dossier waarin, naast de RI&E zelf, ook bijvoorbeeld de verslagen van diepte- of specifieke inventarisaties, programma’s van eisen en ongevalsrapportages worden samengebracht.
110
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 110
4-3-2021 16:03:49
Hoofdstuk 5 Risico-inventarisatie en -evaluatie
Welke onderwerpen in het RI&E-dossier aan bod komen, verschilt al naar gelang de specifieke risico’s binnen de organisatie. Zelfs de notulen van een werkoverleg kunnen onderdeel zijn van de RI&E. Dit kan helpen om gezond en veilig werken te verweven in de praktijk van alledag. Bij een dynamische RI&E ligt de nadruk niet zozeer op het uiteindelijke product, maar op het proces. Door de inbedding van bestaande activiteiten in de RI&E wordt er minder dubbel werk gedaan en ligt de focus veel minder op het schrijven en beoordelen van rapporten en meer op het uitvoeren van maatregelen en daarmee realiseren van een betere risicobeheersing. Het plan van aanpak staat dan ook centraal in de dynamische RI&E; het plan van aanpak wordt als het ware ‘gevoed’ met de maatregelen die voortkomen uit de bovengenoemde activiteiten en processen. Daarbij geldt dat het beheersen van risico’s nooit ‘af’ is. Het vraagt om het voortdurend opnieuw doorlopen van de ontwikkelingsfasen. Een dynamische RI&E hangt af van de fase waarin de organisatie zich bevindt en van het aantal keren dat die fase eerder is doorlopen. In de ontwikkeling van de organisatie keert de RI&E dus regelmatig terug, maar steeds met een ander karakter. Tips voor een dynamische RI&E Nieuwsbericht | 07-03-2016 | 11:17 Een risico-inventarisatie & -evaluatie (RI&E) wordt vaak gemaakt aan de hand van een gestandaardiseerde vragenlijst. De inhoud van de RI&E moet aan eisen voldoen, de vorm kan vrij worden gekozen. Zelfs de notulen van een werkoverleg kunnen onderdeel zijn van de RI&E. Dit kan helpen om gezond en veilig werken te verweven in de praktijk van alledag. In dit artikel over de dynamische RI&E staan tips en voorbeelden: https://www.arboportaal. nl/documenten/publicatie/2016/03/07/dynamische-rie-is-vrij-van-vorm---de-vragenlijstvoorbij Het sectorinstituut Transport en Logistiek heeft een dynamische RI&E-aanpak ontwikkeld voor bedrijven. De complete aanpak middels tipkaarten onderaan is te vinden op: https://www.stlwerkt.nl/weten/veiligheid/ri-e/dynamische-ri-e.
5.8 5.8
Specifieke en verdiepende RI&E’s Specifieke en verdiepende RI&E’s
Op daken moet onderhoud worden gepleegd. Dit geldt voor het dak zelf alsmede de hierop aanwezige installaties. Om dit veilig en gezond te kunnen doen, moeten de juiste veiligheidsvoorzieningen zijn aangebracht. In Europees verband is bepaald dat op ‘nieuwe’ daken passende voorzieningen aanwezig moeten zijn, om een veilige en gezonde werksituatie te creëren tijdens voorzienbaar onderhoud en beheer van daken (EU-richtlijn 92/57). Op bestaande gebouwen ontbreken veelal de veiligheidsvoorzieningen. In een dak-RI&E zijn de risico's weergegeven en geëvalueerd en worden aanbevelingen gedaan om de risico's weg te nemen. Ook brandveiligheid kan als onderdeel van een gebouw-RI&E op deze wijze worden aangepakt. Een dergelijke verbijzondering is ook mogelijk voor toxische stoffen of schadelijk geluid. De ‘gewone’ RI&E bevat meestal wel iets over gevaarlijke stoffen: is er een register, worden de veiligheidsinformatiebladen bewaard, is er een instructie, worden de stoffen goed opgeslagen en worden persoonlijke beschermingsmiddelen gebruikt? Echter, in meer complexe situaties kan een specifieke RI&E nodig zijn, naast de algemene RI&E. De gevaarlijke stoffenRI&E geeft bijvoorbeeld ook inzicht in de hoogte van de blootstelling (aard, mate en duur), of deze hoger of lager is dan de grenswaarde en welke maatregelen worden genomen om veilig en gezond te kunnen werken. Natuurlijk voldoen de maatregelen aan de arbeidshygiënische strategie en worden opgenomen in een plan van aanpak.
5.8.1
Specifieke RI&E de Taak Risico Analyse (TRA)
Een bijzondere wijze van inventariseren is de zogenaamde Taak Risico Analyse (TRA). Een dergelijke opzet is er ook maar dan naar werkplek: Omgeving Risico Analyse (ORA). Denk hierbij bijvoorbeeld aan het werken in een besloten ruimte. De gevaren en risico’s worden in kaart gebracht op basis van een onderverdeling in functies, taken en werkzaamheden of omgeving. Voor ieder geïdentificeerd risico worden beheersmaatregelen voorgesteld. Meestal
111
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 111
4-3-2021 16:03:49
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
worden daarbij vooraf specifieke bedrijfshandleidingen en functiebeschrijvingen bestudeerd en samengevat. Bij een juiste opvolging kunnen de werkzaamheden veilig, gezond en milieuverantwoord worden uitgevoerd. Verdiepende RI&E’s Voor een aantal onderwerpen is door de Arbowet voorgeschreven dat er een nadere inventarisatie van de risico’s moet worden uitgevoerd. Zie paragraaf 5.2.1, tabel 1.
5.9 5.9
G.F. Kinney, en A.D. Wiruth, Practical risk analysis for safety management, Naval Weapons Centre, China Lake, California, USA, NWC TP 5865, 1976 J. Groeneweg, Controlling the controllable, the management of safety, proefschrift Rijksuniversiteit Leiden, 1992 Inspectiemethode arbeidsomstandigheden (IMA), Uitgeverij Kerckebosch, Zeist A.W. Zwaard, ‘Risicoranking is lastiger dan het lijkt’, in: Arbeidsomstandigheden 4, 1996, p. 167-171 Arbo-informatieblad, AI – 1 Arbobeleid, Sdu, Den Haag (is inmiddels vervangen door de practice note: Arbobeleid maar de oude AI-bladen zijn nog beschikbaar) R.J. Fortuin en E.A. Goedhard, Leidraad PAGO, Het beslissingsproces van risico-inventarisatie en -evaluatie naar PAGO beschreven, Stichting Kwaliteitsbevordering Bedrijfsgezondheidszorg (SKB), Amsterdam, 1997 A.E. Roodbeen, A.W. Zwaard, ‘Risicoranking moet in dienst staan van prioriteitstelling’, in: Arbeidsomstandigheden 10 (2000), p. 20-25 Leidraad RI&E-toets en leidraad validering RI&E-instrument, BA&O, NVAB, NVvA en NVVK, 1e versie, juli 2005 Taken en deskundigheid van preventiemedewerkers, STECR Leidraad, Hoofddorp, november 2005 A.W. Zwaard, M. van der Steeg RI&E in 100 vragen, Vakmedianet, Alphen aan den Rijn: 2016 Walter Zwaard, Cecile van der Velde, Van Risico-inventarisatie naar Cultuurverandering, Vakmedianet, Alphen aan den Rijn, 2013. D.G.A. Oosthuizen, W.J.T. van Alphen, A.J. van der Meer-de Pater, Beroepsziekten voorkomen, uitgave door NVVK, PHOV en Vakmedianet, 2015
5.9.1
RI&E en literatuurverwijzingen RI&E en literatuurverwijzingen
RI&E en internetverwijzingen
www.rijksoverheid.nl/ministeries/ministerie-van-sociale-zaken-en-werkgelegenheid - Informatie over wetgeving, overheidsbeleid, convenanten, branche-afspraken www.overheid.nl - Arbowet, Arbobesluit, wetten, richtlijnen, overheidspublicaties enz. www.inspectieszw.nl - Handhavingsbeleid www.arboportaal.nl - Toelichting arbobeleid ministerie van SZW www.arboportaal.nl/onderwerpen/risico-inventarisatie---evaluatie - Toelichting RI&E www.nen.nl - Informatie over aan risico-inventarisatie en -evaluatie gerelateerde normen, documenten en cursussen (ATEX 137, NTA-documenten e.d.) www.rie.nl - Steunpunt RI&E, informatie over de RI&E, met name voor het MKB www.fnv.nl - Informatie over checklists voor ondernemingsraden www.stoffenmanager.nl - Informatie over risico-inventarisatie en -evaluatie voor gevaarlijke stoffen http://osha.europa.eu - Website van de het Europees Agentschap voor Veiligheid en Gezondheid op het werk, met onder andere hulpmiddelen voor de risico-evaluatie https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2019/12/12/je-wilt-de-RI&E-levendhouden https://nvab-online.nl/richtlijnen-en-kennisdocumenten/procedurele-leidraden/leidraadpmo: PMO: Leidraad voor preventief medisch onderzoek van werkenden https://nvab-online.nl/kennis-richtlijnen-faq-pago-pmo: FAQ: PAGO & PMO
112
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 112
4-3-2021 16:03:50
Hoofdstuk 6 Arbo en medezeggenschap
6 6
Arbo en medezeggenschap
6.1 6.1
Arbo en medezeggenschap
Inleiding arbo en medezeggenschap Inleiding arbo en medezeggenschap
De medezeggenschap kan grote invloed uitoefenen op het arbo- verzuim- en re-integratiebeleid van de onderneming, de instelling of de school. Zowel de Wet op de Ondernemingsraden (WOR), de Wet Medezeggenschap op Scholen (WMS) als de Arbowet bieden hiervoor aanknopingspunten. In de Arbowet staat een aantal verplichtingen en bevoegdheden voor de ondernemingsraad (OR), de personeelsvertegenwoordiging (de ‘kleine OR’ voor bedrijven van 10 tot 50 medewerkers), de personeelsvergadering (voor bedrijven met minder dan 10 medewerkers) en de Medezeggenschapsraad op scholen. In paragraaf 6.3 is beschreven over welke onderwerpen dit gaat. Medezeggenschap in ondernemingen vanaf 50 medewerkers Elke onderneming (bedrijf of instelling) in Nederland met minimaal 50 werknemers dient een OR in te stellen. Dit gaat om mensen met een vaste en een tijdelijke arbeidsovereenkomst. De ingeleenden tellen ook mee als zij al 24 maanden in de onderneming werken. En verder de aan een ander bedrijf uitgeleende werknemers. Het aantal OR-leden hangt af van de grootte van de onderneming. Het minimum is 5 OR-leden, het maximum is 25. Medezeggenschap in kleinere ondernemingen Bedrijven met 10 tot 50 werknemers moeten een Personeelsvertegenwoordiging instellen (PVT) als de meerderheid van de werknemers daarom vraagt. Zo’n PVT is in feite een kleine OR met minimaal 3 leden. Op het gebied van arbeidsomstandigheden heeft de PVT vrijwel dezelfde rechten als een OR. Ook als er geen PVT wordt opgericht geeft de WOR (artikel 35b) de medewerkers de mogelijkheid om te verzoeken om tweemaal per jaar een personeelsvergadering te houden. Op die personeelsvergadering kunnen de medewerkers het algemene beleid aan de orde stellen, waaronder het arbobeleid. De personeelsvergadering is verplicht als ten minste een kwart van de medewerkers een met redenen omkleed verzoek ertoe doet. In ondernemingen waar minder dan 10 mensen werken, kan de ondernemer een PVT instellen, maar dit is geen verplichting. Die PVT in zo’n kleine onderneming heeft vervolgens vrijwel dezelfde rechten als een PVT in bedrijven van 10 tot 50 werknemers. Medezeggenschap in het onderwijs Het onderwijs vormt een uitzondering. Daar is de medezeggenschap geregeld in de Wet Medezeggenschap op Scholen (WMS). De medezeggenschap in het onderwijs krijgt vorm in de Medezeggenschapsraad (MR). In die MR hebben zowel ouders als personeel zitting en bij het middelbaar en hoger onderwijs ook leerlingen, respectievelijk studenten. De verschillende geledingen in de MR (ouders, personeel en leerlingen/studenten) hebben verschillende bevoegdheden. In grote lijnen zijn de bevoegdheden op het gebied van arbeidsomstandigheden voor de personeelsgeleding hetzelfde als voor de OR. De overlegpartner van de OR, PVT, MR De OR of de PVT voert het overleg met de ‘bestuurder’. Vaak is dat de algemeen directeur maar die kan het overleg ook delegeren aan een andere leidinggevende op het hoogste niveau van de onderneming, zoals een financieel directeur. In het onderwijs wordt het overleg met de MR gevoerd door ‘het bevoegd gezag’, het schoolbestuur. Het schoolbestuur kan het overleg ook delegeren aan bijvoorbeeld een schooldirecteur. In dit hoofdstuk gebruiken we verder de term ‘bestuurder’ voor de overlegpartner van de OR en de PVT en de term ‘schoolbestuur’ voor de overlegpartner van de MR.
113
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 113
4-3-2021 16:03:50
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
6.2 6.2
Medezeggenschap en arbo Medezeggenschap en arbo
Keer op keer blijkt uit onderzoek dat ondernemingen met een goed functionerende medezeggenschap het beter doen. Bedrijfsprocessen verlopen vaak soepeler en de arbeidsproductiviteit is vaak hoger. De goed functionerende OR, PVT en MR moeten zorgen voor draagvlak voor het ondernemings- en schoolbeleid bij de werknemers. De best functionerende ondernemingen in een sector lopen vaak ook voorop in de kwaliteit van de medezeggenschap en daarmee in de kwaliteit van het arbobeleid.
6.2.1
Arbobeleid
Volgens de overheid is het voeren van arbobeleid de verantwoordelijkheid van de werkgever in samenwerking met werknemers, waar nodig met deskundige ondersteuning. Arbobeleid moet volgens de overheid niet gezien worden als iets zelfstandigs, maar als onderdeel van het algemene bedrijfsbeleid. En daarmee dus onderdeel van de normale bedrijfsvoering. Een goed arbobeleid biedt de mogelijkheid om de kosten van ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid te beperken. Wat is eigenlijk goed arbobeleid, wat houdt dat in? Binnen de kaders van de wetgeving kan men nog steeds verschillende kanten op. Veel hangt af van de visie van de bedrijfs- en schoolleiding op zowel medezeggenschap als arbeidsomstandigheden. Worden beide als een vervelende last gezien, als noodzakelijk kwaad of als een kans om de kwaliteit van de onderneming of school op peil te houden of nog verder te verbeteren? De bedrijfs- en schoolleiding is verantwoordelijk voor het goed inrichten en uitvoeren van het arbobeleid. De medezeggenschap kan daaraan bijdragen.
6.2.2
Rol van de medezeggenschap bij arbobeleid
De rol van de medezeggenschap is vooral om te stimuleren dat de zogenaamde beleidscyclus (zie ook figuur Arbobeleidscyclus) op gang komt en op gang blijft. De medezeggenschap heeft vooral een bijsturende, controlerende en stimulerende taak. Allereerst kan de medezeggenschap de discussie aangaan met de bestuurder/schoolleiding over de visie op veilig en gezond werken. Is het voor de medezeggenschap en de bestuurder/schoolleiding voldoende om minimaal te voldoen aan wet- en regelgeving of is het de ambitie om een zo veilig en gezond mogelijk bedrijf, instelling of school te zijn, ongeacht, of zelfs verdergaand dan, wat er in de wet staat? Hetzelfde geldt voor het verzuim- en re-integratiebeleid: is dat voornamelijk repressief, waarbij het vooral gaat om een zo goed mogelijke stok achter de deur? Of willen we een proactief beleid, gericht op preventie?
6.2.3
Arbobeleidscyclus
Vervolgens kan de medezeggenschap invloed uitoefenen op de inventarisatie van risico’s en knelpunten op arbo-gebied, de RI&E, en op wie wat wanneer aanpakt in de onderneming en hoe die afspraken uitgevoerd worden. Tenslotte kan de medezeggenschap invloed uitoefenen op de evaluatie van het arbobeleid. Alles bij elkaar noemen we dat de arbobeleidscyclus (zie figuur Arbobeleidscyclus), die bestaat uit de volgende stappen: Stap 1. visie Wil de onderneming of de school preventief bezig zijn of is het voldoende om minimaal te voldoen aan de wettelijke maatregelen? Hoe belangrijk is arbobeleid voor de leiding en medewerkers? Is dit iets ‘wat nu eenmaal moet’ of wil men met het arbobeleid actief aan de slag en dit een belangrijk onderdeel van het bedrijfs- of schoolbeleid maken (en er dus ook tijd en menskracht aan besteden)? Wat is de norm die de organisatie uit wil dragen en neemt de leiding hier een voorbeeldfunctie in? Brengen we alles wat te maken heeft met arbeidsomstandigheden onder bij aparte functionarissen of hoort arbo thuis in de lijn, bij de leidinggevenden. Kortom: wat is de visie? Een goede vraag in dit verband is: wat zou ons beleid zijn als er helemaal geen wet- en regelgeving en geen Inspectie SZW zou zijn? Als er geen verplichtingen zouden zijn? Onder wat voor omstandigheden willen wij dat de medewerkers hun werk doen? Stap 2. Inventariseren van de arbo-risico’s Sinds 1994 is het wettelijk verplicht om in elk bedrijf of school een Risico-Inventarisatie en Evaluatie (RI&E) uit te voeren. Het is de bedoeling om alle veiligheids- en gezondheidsrisico’s
114
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 114
4-3-2021 16:03:50
Hoofdstuk 6 Arbo en medezeggenschap
die mogelijk voor kunnen komen te inventariseren. Om vervolgens te beoordelen voor welke risico’s nog maatregelen genomen moeten worden. Die maatregelen dienen te voldoen aan de bronaanpak, oftewel de arbeidshygiënische strategie (zie hoofdstuk 5). Overigens dienen ook eventuele risico’s in de omgeving van de organisatie beoordeeld te worden. Bijvoorbeeld als de organisatie gevestigd is naast een bedrijf met zeer gevaarlijke stoffen dan is dat reden om in de RI&E te beoordelen of er in de eigen organisatie voldoende maatregelen zijn genomen als er bij de buren onverhoopt iets mis gaat. Voor sommige risico’s geldt dat er nader onderzoek gedaan moet worden als zo’n risico aan de orde is. Een voorbeeld is schadelijk geluid. Als er uit de RI&E komt dat sprake is van schadelijk geluid in de organisatie, dan dient er een geluidsonderzoek plaats te vinden om te beoordelen hoe schadelijk het geluid is en op welke plek(ken). Hetzelfde geldt voor het risico werkdruk. De volledige lijst met risico’s waarvoor een nadere inventarisatie-verplichting geldt vind je in paragraaf 5.2.1, tabel 1. De medezeggenschap heeft instemmingsrecht op hoe en door wie de RI&E uitgevoerd zal worden. Zie verder: Checklist: ondernemingsraad en de RI&E. Naast de RI&E zijn er ook andere bronnen voor het inventariseren van arbo-risico’s: verzuimgegevens, ervaringen van medewerkers, gegevens over (bijna-)ongelukken, medewerkerstevredenheidsonderzoeken, verslagen van werkoverleggen, verslagen van de bedrijfsarts of arbodienst, enzovoorts. Stap 3. Lange termijn arbo-doelen (3 tot 5 jaar) Welke richting dient het arbobeleid uit te gaan, gezien de visie op veilig en gezond werken en gezien wat er uit de inventarisatie van de veiligheids- en gezondheidsrisico’s is gekomen? Wat zijn de prioriteiten voor de wat langere termijn? En hoe past dit in de rest van het bedrijfsbeleid? Deze stap biedt een uitstekende gelegenheid voor de medezeggenschap om de richting van het beleid zo nodig bij te sturen zonder alleen te kijken naar de waan van de dag. Een voorbeeld: duurzaam inzetbaarheidsbeleid vergt meer dan alleen een paar kortetermijnmaatregelen. Dat geldt ook voor meestal lastige zaken als werkdruk/werkstress, antidiscriminatiebeleid, beleid tegen pesten, enzovoorts. Dit soort onderwerpen is van een andere orde dan bijvoorbeeld het op een machine plaatsen van een ontbrekende afscherming. De medezeggenschap kan ook andere prioriteiten aangeven. Bijvoorbeeld zaken in het werk die de medewerkers dagelijks irritant vinden maar die niet meteen bijzonder ongezond of zeer gevaarlijk zijn. De medezeggenschap let er ook op dat maatregelen zo hoog mogelijk in de bronaanpak worden gekozen: maatregelen aan de bron, liefst het elimineren van de bron, hebben voorrang. Alleen als dat echt redelijkerwijs niet kan, mogen maatregelen lager op de bronaanpak-ladder worden gekozen. Stap 4. Arbo jaardoelen In deze stap wordt bepaald welke concrete maatregelen er komend jaar genomen dienen te worden gezien de arbo-doelen op lange termijn of gezien de urgentie. Urgent is bijvoorbeeld een (zeer) gevaarlijke situatie in de onderneming of school die natuurlijk direct dient te worden opgelost. De medezeggenschap stuurt zo nodig bij, let erop dat het arbobeleid zich niet verliest in louter ad hoc maatregelen. Om de arbo-doelen goed te kunnen evalueren kan het handig zijn om ze SMARTI te formuleren: Specifiek, Meetbaar, Acceptabel, Realistisch, Tijdgebonden en (zoveel mogelijk) Inspirerend. Stap 5. Mensen en middelen In deze stap wordt bepaald wie met welk budget welke maatregelen wanneer gaat uitvoeren. Wat is er verder nog nodig aan communicatie, procedures, systemen, producten of diensten? Hoe zullen de doelen bereikt gaan worden om de visie te realiseren? De medezeggenschap let erop dat zoveel mogelijk de juiste mensen met de juiste bevoegdheden de maatregelen gaan uitvoeren. De stappen 3 tot en met 5 vormen het plan van aanpak, waarover de medezeggenschap instemmingsrecht heeft. Stap 6. Uitvoeren Tijdens de uitvoering is de rol van de medezeggenschap om te stimuleren dat de arbo-maatregelen worden uitgevoerd en vooral ook om de vinger aan de pols te houden. Ziet het er naar
115
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 115
4-3-2021 16:03:50
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
uit dat de maatregelen uitgevoerd gaan worden? De medezeggenschap hoeft niet een jaar te wachten om pas tijdens de evaluatie te concluderen dat een maatregel niet is gelukt. Tussentijds bijsturen is zeker gewenst. De medezeggenschap let ook op ongewenste bijeffecten. Stap 7. Evalueren Alleen door vooraf goed geformuleerde doelen te stellen, is de evaluatie achteraf zinnig. De doelen zijn in feite de criteria waarop beoordeeld kan worden of het proces goed is verlopen en waar in de toekomst bijstellingen dienen plaats te vinden. Een goede evaluatie kan gevolgen hebben voor alle stappen van de arbobeleidscyclus, dus zelfs ook voor stap 1, de visie op arbobeleid. Figuur 1 Arbobeleidscyclus
6.2.4
Arbobeleid en medezeggenschap
Hieronder een overzicht van de stappen van de beleidscyclus en van wat er van de bestuur-
116
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 116
4-3-2021 16:03:50
Hoofdstuk 6 Arbo en medezeggenschap
der en van de medezeggenschap per stap wordt gevraagd. Tabel 1 Stappen van de beleidscyclus
Inhoud
Wat doet de bestuurder of schoolleiding?
Visie op arbeid en gezondheid
Stelt visie op Wil goed beleid arbo en ge- zondheid
Stelt eigen visie op Creëert draagvlak bij bestuurder voor goed beleid arbeid en gezondheid
Inventarisatie: Wat is er mis of kan beter? Knelpunten/ RI&E Verzuim- en re-integratie-cijfers Wetten/regels Andere informatie
Geeft opdracht voor RI&E Vraagt instemming MZ over opzet en uitvoering RI&E Inventariseert en analyseert andere gegevens en relevante wetgeving Maatregelen dienen te voldoen aan bron-aanpak (ar- beidshygiënische strategie)
Geeft instemming opzet RI&E en plan van aanpak Bewaakt en controleert op basis van OR-inventarisatie en contact met de achterban Bewaakt of maatregelen voldoen aan de bronaanpak
Wat doet de medezeggenschap (MZ)?
Doelen lange termijn (3-5 jaar): Vastleggen procedures en bevoegdheden Organisatiedeskundige bijstand Langetermijndoelen
Schrijft beleidsplan/beleids- voornemens of geeft opdracht daartoe
Onderhandelt over lange termijn prioriteiten, onder andere op basis van eigen punten en contact met de achterban.
Jaarplan: Concrete, meetbare doelen en doelgroepen op korte termijn. Keuze van mensen en middelen
Stelt concrete, meetbare, doelen op en kiest mensen en middelen
Onderhandelt over korte termijn doelen en doelgroepen Adviseert over mensen en middelen
Uitvoering jaarplan: Wie gaat wat wanneer doen? Wie is verantwoordelijk voor welk deel van het jaarplan?
Evaluatie: Is het gelukt? Bijeffecten? Punten volgend jaarplan Eventueel: bijstelling langetermijndoelen en doelgroepen, andere manier van inventariseren of zelfs bijstelling visie
6.2.5
Geeft opdrachten voor de uitvoering Geeft het goede voorbeeld
Bespreekt de evaluatie met de medezeggenschap Toetst aan beleidsvoornemens Stelt zo nodig bij. Stelt nieuw jaarplan op en legt dat voor aan de medezeggenschap
Bewaakt, controleert, stimuleert de uitvoering Let op onbedoelde bijeffecten Geeft het goede voorbeeld Bespreekt de evaluatie met de bestuurder/ schoolleiding Toetst aan beleidsvoornemens Stelt bij vanuit ervaringen van de achterban Onderhandelt over nieuwe prioriteiten
VGWM-commissie instellen
De WOR geeft de OR de mogelijkheid om vaste commissies in te stellen. Een OR-commissie is een voorbereidingsgroepje voor de OR. Op het gebied van arbo noemt men een dergelijke commissie meestal een VGWM-commissie. VGWM is een afkorting van Veiligheid, Gezondheid, Welzijn en Milieu. Een vaste commissie bestaat voor minimaal de helft uit OR-leden en kan dus daarnaast bestaan uit medewerkers van buiten de OR. Het is zeer aan te bevelen om dat ook te doen. Zeker als er buiten de OR collega’s zijn die geïnteresseerd zijn in, of zich betrokken voelen bij
117
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 117
4-3-2021 16:03:50
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
arbo-onderwerpen. De OR vergroot op die manier ook nog eens haar bereik onder het personeel. En deze ‘buitenleden’ raken betrokken bij de medezeggenschap, waardoor de drempel verlaagd wordt om zich eventueel een volgende zittingsperiode kandidaat te stellen voor de OR. Alle leden van de VGWM-commissie hebben recht op een aantal (doorbetaalde) scholingsdagen per jaar. Zij vallen ook onder de bescherming tegen benadeling in hun positie en de ontslagbescherming uit het Burgerlijk wetboek.
6.2.6
VGWM-commissie of Arbo-commissie?
Soms noemt men de commissie Arbo-commissie. Dit kan verwarrend zijn omdat de bestuurder, de directie, ook een commissie in het leven kan roepen en die heet dan vaak ook Arbocommissie. Het verwarrende zit hem erin dat dit een voorbereidende groep is voor de directie, terwijl men daar vaak ook één of twee OR-leden voor uitnodigt. De kans is dan groot dat het instemmingsrecht van de OR stilzwijgend onder tafel verdwijnt omdat er toch al over het onderwerp is gesproken in de Arbo-commissie van de bestuurder met de daarin aanwezige OR-leden. Dit is een ongewenste situatie. Medezeggenschap is in Nederland onderdeel van ons democratisch bestel en het instemmingsrecht dient uitgeoefend te worden in de overlegvergadering, het wettige overleg tussen OR en bestuurder. Overigens is dat ook de reden dat het ook geen aanbeveling verdient dat de bestuurder in het overleg met de OR wordt vervangen door anderen, zoals P&O/HRM of een lagere manager. Op scholen: themaraad Ook de MR kan commissies instellen, in de WMS ‘themaraad’ genoemd. Voor het instellen van een themaraad is het nodig dat het schoolbestuur en tweederde van de leden van de medezeggenschapsraad er mee instemmen. In de WMS is niet precies geregeld op hoeveel dagen scholing en welke faciliteiten een themaraad recht heeft. Maar het bevoegd gezag, het schoolbestuur dient dit wel te regelen ‘in een zodanige omvang als redelijkerwijs noodzakelijk is voor de taakvervulling door de leden’. De samenstelling van een themaraad is verder niet geregeld in de WMS. Maar onze aanbevelingen bij de VGWM-commissie gelden ook voor de themaraad.
6.3 6.3
Rechten en bevoegdheden medezeggenschap Rechten en bevoegdheden medezeggenschap
De rechten zijn vooral te vinden in de Wet op de ondernemingsraden (WOR) en in de Wet medezeggenschap op scholen (WMS). Er staan ook enkele rechten in de Arbeidsomstandighedenwet. In het vervolg spreken we over ‘de medezeggenschap’ als we het over de OR, de PVT en de MR hebben.
6.3.1
Taken en bevoegdheden op arbo-gebied
De medezeggenschap kan invloed uitoefenen op wie in de onderneming welke dagelijkse taken en bevoegdheden heeft als het gaat om veilig en gezond werken. Zo heeft de medezeggenschap instemmingsrecht over welke taken, kennis en kunde de preventiemedewerker moet hebben. Bij grote bedrijven kan dat meer dan één preventiemedewerker zijn. En zelfs heeft de medezeggenschap instemmingsrecht over wie de preventiemedewerker wordt. Overigens spreekt de Arbowet niet over preventiemedewerker maar over een medewerker met preventietaken. Het is dus een medewerker die de preventietaken uitvoert naast zijn of haar eigen baan. Vooral de grotere bedrijven hebben vaak een arbocoördinator in dienst, of een KAM-coördinator: KAM is een afkorting van Kwaliteit Arbo en Milieu. Het instemmingsrecht geldt niet voor een eventuele arbocoördinator of KAM-coördinator. Maar het staat de medezeggenschap vrij om een voorstel te doen over welke taken, kennis en kunde de medezeggenschap van zo’n functionaris verwacht. Dat kan mondeling maar als de medezeggenschap het voorstel schriftelijk indient dan moet daar minimaal een keer over worden gesproken in de officiële Overlegvergadering van de OR met de Bestuurder (artikel 23 lid 3 WOR en artikel 6 lid 2 WMS).
118
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 118
4-3-2021 16:03:50
Hoofdstuk 6 Arbo en medezeggenschap
6.3.2
Overeenstemmingsrecht
Het overeenstemmingsrecht staat in de Arbowet (artikel 14 lid 9b). Het geldt voor zowel de OR, de PVT als de MR. Dit is in feite vetorecht: als de OR, PVT of MR het niet eens is met het voorstel van de werkgever, gaat het niet door. In het onderwijs is de werkgever het zogenaamde ‘bevoegd gezag’, het schoolbestuur. De werkgever heeft geen beroepsmogelijkheid, hij kan niet op een andere manier alsnog zijn gelijk halen. Het overeenstemmingsrecht geldt voor het besluit om gebruik te maken van de maatwerkregeling voor arbodienstverlening. De maatwerkregeling is het in eigen hand nemen van de arbodienstverlening, zonder arbodienst, waarbij minimaal een contract moet worden gesloten met een gecertificeerde bedrijfsarts. Basiscontract Sinds 2017 geldt een wettelijk basiscontract met arbodienst of gecertificeerde bedrijfsarts. De medezeggenschap dient er op te letten dat in het contract minimaal het volgende geregeld is: Uren voor de mogelijkheid van de bedrijfsarts om de werkplek te bezoeken, om zodoende beter te kunnen beoordelen welke werkzaamheden een arbeidsongeschikte medewerker nog wel en niet zou kunnen doen, gezien zijn of haar medische beperkingen. De bedrijfsarts krijgt door bezoek aan de werkvloer een beter inzicht in de arbeidsomstandigheden en de belasting in het werk. De bedrijfsarts kan zo beter adviseren over preventieve maatregelen op de werkvloer. Second opinion andere bedrijfsarts. Medewerkers dienen de mogelijkheid te hebben om een second opinion te vragen bij een andere bedrijfsarts. Dit mag geen bedrijfsarts zijn die bij dezelfde arbodienst of organisatie van bedrijfsartsen is aangesloten. Minimaal jaarlijks overleg tussen bedrijfsarts, medezeggenschap, bestuurder of schoolbestuur en preventiemedewerker(s). Overleg met en samenwerking tussen bedrijfsarts of arbodienst en preventiemedewerker(s). De bedrijfsarts dient beroepsziekten te onderkennen, diagnosticeren en melden aan het Nederlands Centrum voor beroepsziekten (bedrijfsartsen zijn tot nu toe niet goed in het melden van beroepsziekten). In het contract dient een klachtenregeling te zijn opgenomen. Uiteraard kan de medezeggenschap aandringen op nog meer onderwerpen in het contract. In bedrijven met veel fysiek werk is het verstandig om de diensten van een bedrijfsfysiotherapeut in het contract op te nemen. In bedrijven met veel werkstress, veel onderlinge wrijvingen of in de organisatie veel voorkomende privé-problematieken, is bedrijfsmaatschappelijk werk aan te raden. Het is ook aan te bevelen om tweemaal per jaar met de bedrijfsarts of arbodienst af te spreken. De medezeggenschap kan dan de werkgebonden oorzaken van verzuim met de bedrijfsarts, mogelijke preventieve maatregelen en te verbeteren punten in arboen verzuimbeleid bespreken.
6.3.3
Informatie
De OR, de MR en de PVT hebben recht op alle informatie van de werkgever die van belang zijn om hun taak goed uit te kunnen voeren. Dus ook als het gaat om arbeidsomstandigheden, verzuim en re-integratie. De werkgever mag deze informatie aan de PVT ook mondeling geven; De medezeggenschap heeft recht op: een exemplaar van de RI&E en van het plan van aanpak bij de RI&E; een schriftelijke rapportage van de werkgever over de stand van zaken van het plan van aanpak; inspectie- en ongevalsrapporten direct van de Inspectie SZW; een afschrift van een bevel tot stillegging van de Inspectie SZW; een afschrift van de werkgever van een verzoek tot ontheffing of vrijstelling van een voorschrift uit of op grond van de Arbowet.
6.3.4
Instemmingsrecht
Instemmingsrecht voor de OR, PVT is geregeld in artikel 27 WOR en voor de MR in artikel 12
119
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 119
4-3-2021 16:03:50
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
WMS. De werkgever dient schriftelijk instemming te vragen aan de Ondernemingsraad en de PVT bij het vaststellen, veranderen en intrekken van regelingen inzake de arbeidsomstandigheden, het ziekteverzuim of het re-integratiebeleid (artikel 27 lid 1d WOR). Het instemmingsrecht is een beperkt vetorecht: als de OR het er niet mee eens is gaat het niet door. Maar de werkgever kan wel vervangende instemming vragen. Daarvoor moet hij eerst advies vragen van de Bedrijfscommissie. En daarna kan hij naar de kantonrechter. In de praktijk zijn er niet veel werkgevers die dat doen en komen OR of PVT en werkgever er in goed overleg samen uit. Voorbeelden van ‘regelingen inzake arbeidsomstandigheden, het ziekteverzuim of het re-integratiebeleid’ zijn (onderstaande lijst is niet uitputtend): de keuze van en het contract met een arbodienst of zelfstandige bedrijfsarts; het afsluiten en veranderen van het contract met de arbodienst: let op, de arbodienst is verplicht om zelf na te gaan of de OR/PVT geen bezwaar heeft tegen de inhoud van het contract. Dit staat in de certificeringsvoorschriften voor arbodiensten; de inrichting van het verzuimbeleid. Bijvoorbeeld: vormgeven aan het arbeidsomstandighedenspreekuur en re-integratiebeleid. Het wel of niet houden van verzuimcontroles; de organisatie en inrichting van de bedrijfshulpverlening (BHV); hoe het Periodiek Arbeidsgezondheidskundig Onderzoek (PAGO) wordt uitgevoerd; hoe arbo-voorlichting en -onderricht wordt gegeven; de wijze waarop de RI&E zal worden gemaakt (of bijgesteld) en door wie dat zal gebeuren; het plan van aanpak dat bij de RI&E hoort; verzuimprocedures en veiligheidsprocedures; de keuze van de preventiemedewerker en wat de preventiemedewerker moet kennen en kunnen. De medezeggenschapsraad in het onderwijs bestaat uit verschillende geledingen: van personeel en van ouders, en in het hoger onderwijs ook studenten. De personeelsgeleding heeft instemmingsbevoegdheden die vergelijkbaar zijn met die van de OR en de PVT. Andere regelingen waarop de OR/PVT en MR-instemming heeft: Werk- en rusttijden (WOR 27 1b, WMS 12f) Alleen de OR en het personeelsdeel van de MR hebben nog instemming op de volgende regelingen: Bedrijfsmaatschappelijk werk Werkoverleg Aanname- en ontslagbeleid Voorzieningen voor waarneming of controle op aanwezigheid, gedrag of prestaties van medewerkers (bijvoorbeeld d.m.v. camera’s, controle met pasjes, aantal aanslagen op de computer) Het instemmingsrecht geldt niet als het onderwerp al is geregeld in een CAO.
6.3.5
Een voorbeeld van instemmingsrecht: de Preventiemedewerker
Een bedrijf is (wettelijk) verplicht een werknemer (schriftelijk) aan te wijzen als preventiemedewerker. Deze functionaris ondersteunt de werkgever bij het verbeteren van de arbeidsomstandigheden Dit mag niet iemand zijn van buiten het bedrijf. De OR of PVT heeft instemmingsrecht in de wijze waarop deskundige ondersteuning in het bedrijf wordt geregeld, en op wie de preventiemedewerker wordt. Het kan zijn dat er meer dan een preventiemedewerker nodig is, afhankelijk van de bedrijfsgrootte en de arbo-risico’s. Het instemmingsrecht geldt niet voor huidige preventiemedewerker(s), alleen voor de aanstelling van (een of meerdere) nieuwe. Ook de kennis en kunde van de preventiemedewerker(s) valt onder het instemmingsrecht evenals de precieze taken en bevoegdheden, tijdsbesteding en plaats in de organisatie.
6.3.6
Initiatiefrecht
De OR kan zelf schriftelijke voorstellen doen aan de werkgever, voorzien van een toelichting. De bestuurder is verplicht zo’n schriftelijk voorstel minimaal een keer te bespreken in de overlegvergadering. Hij moet daarna gemotiveerd aangeven wat hij met het voorstel doet. Hij kan het OR-voorstel dus niet zonder reactie in de prullenbak gooien. De PVT heeft dit recht niet, maar niets verhinderd de PVT om toch een goed onderbouwd schriftelijk voorstel te doen
120
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 120
4-3-2021 16:03:50
Hoofdstuk 6 Arbo en medezeggenschap
en dit te bespreken in de Overlegvergadering. De MR heeft hetzelfde initiatiefrecht. Het bevoegd gezag moet binnen drie maanden schriftelijk reageren op een voorstel van de MR. En net als bij de OR dient de MR de gelegenheid te krijgen om, voorafgaand aan die reactie van het schoolbestuur, het voorstel minimaal een keer in het overleg te bespreken. Het initiatiefrecht biedt dus een goede gelegenheid om voorstellen te doen voor arbo-, verzuim- en re-integratie-onderwerpen.
6.3.7
Adviesbevoegdheden OR
De werkgever moet in een aantal gevallen eerst schriftelijk advies vragen aan de OR (artikel 25 WOR). Dit recht geldt beperkt voor de PVT als het gaat om minimaal 25% van het personeel. Het advies dient op een zodanig tijdstip te worden gevraagd dat het nog van wezenlijke invloed kan zijn op het te nemen besluit. Als de OR het niet eens is met het voorgenomen besluit van de werkgever moet de werkgever een maand wachten met het uitvoeren van dat besluit. De OR kan een voorgenomen besluit dus slechts een maand tegenhouden. De volgende onderwerpen uit het adviesrecht van de OR kunnen van belang zijn voor de arbeidsomstandigheden: het doen van belangrijke investeringen (artikel 25 lid 1h WOR); het invoeren of wijzigen van een belangrijke technologische voorziening (artikel 25 lid 1k WOR); het nemen van een belangrijke milieumaatregel (artikel 25 lid 1l WOR); wel of niet eigenrisicodrager worden voor de WIA (artikel 25 lid 1m WOR).
6.3.8
Adviesbevoegdheden MR
Het schoolbestuur dient advies te vragen aan de MR over een specifiek genoemd aantal onderwerpen (artikelen 11 en 17 WMS). Dat advies moet, net als bij de OR en PVT, tijdig worden gevraagd zodat het nog van invloed kan zijn op de besluitvorming. Als het schoolbestuur het niet eens is met het advies van de MR moet de MR nog in de gelegenheid worden gesteld voor nader overleg met het schoolbestuur voordat het besluit definitief wordt genomen. Hieronder enkele voorbeelden van onderwerpen uit het adviesrecht van de MR die van belang kunnen zijn voor de arbeidsomstandigheden: vaststelling of wijziging van het lesrooster; beëindiging, belangrijke inkrimping of uitbreiding van de werkzaamheden van de school; vaststelling of wijziging van het beleid met betrekking tot de organisatie van de school; vaststelling of wijziging van de concrete taakverdeling binnen de schoolleiding; nieuwbouw of belangrijke verbouwing van de school; vaststelling of wijziging van het beleid met betrekking tot het onderhoud van de school.
6.3.9
Faciliteiten en voorzieningen
De OR en de PVT moeten hun medezeggenschapswerk op een behoorlijke manier kunnen doen. Dat ligt voor de hand maar is ook in wetgeving vastgelegd (artikelen 15, 16, 17, 18, 21, 22 WOR en het Burgerlijk Wetboek): De OR en de PVT kunnen gebruikmaken van de voorzieningen die redelijkerwijs nodig zijn voor het uitoefenen van hun taak. Bijvoorbeeld: vergaderruimte, telefoon, computer, interne post, afgesloten kast (artikelen 17 en 18 WOR). De OR kan een VGWM-commissie instellen (minimaal de helft van de commissie moet bestaan uit OR-leden. Daarnaast kunnen er dus andere collega’s aan deze commissie deelnemen (artikel 15 WOR). De OR heeft geen toestemming nodig van de bestuurder voor het instellen van een commissie, de OR hoeft het alleen te melden. De PVT kan alleen een commissie instellen na toestemming van de werkgever. De OR, de PVT en de VGWM-commissie kunnen vergaderen onder werktijd (artikel 17 lid 2 WOR). De OR, de PVT en de VGWM-commissie kunnen de tijd nemen voor onderling beraad en voor overleg met de achterban (artikel 17 lid 1 WOR). De OR, de PVT en de VGWM-commissie hebben recht op scholing en betaalde vrije dagen voor die scholing (artikel 18 lid 2 WOR). De OR kan deskundigen raadplegen en uitnodigen (artikel 16 lid 1 WOR). De werkgever betaalt de eventuele kosten mits de OR vooraf het inschakelen van de deskundige aan de werkgever meldt (artikel 22 lid 2 WOR). De OR heeft dus geen toestemming nodig van de bestuurder, de OR dient het alleen aan de bestuurder te melden. De PVT heeft voor de
121
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 121
4-3-2021 16:03:50
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
kosten van een deskundige eerst toestemming nodig van de werkgever. De OR, de PVT en de VGWM-commissie hebben het recht om, in werktijd, kennis te nemen van de arbeidsomstandigheden (artikel 18 lid 1 WOR) in de onderneming. De OR, de PVT en de VGWM-commissie hebben een zekere ontslagbescherming tijdens de uitoefening van hun taak en tot maximaal 2 jaar nadat zij daarmee zijn gestopt (artikel 21 WOR, artikel 670, lid 4, 670a, 670b en 685, lid 1, BW, boek 7). Zij mogen ook niet benadeeld worden in hun functie omdat ze lid zijn van de OR of PVT of omdat ze kandidaat stonden bij verkiezingen en ook niet nadat ze tot 2 jaar geleden in een OR of PVT hebben gezeten.
Voor de MR gelden soortgelijke faciliteiten en voorzieningen (onder andere artikel 28 WMS). De personeelsgeleding van de MR heeft ook een zekere ontslagbescherming en bescherming tegen benadeling in hun functie. Dit is niet geregeld via het Burgerlijk wetboek, maar staat in de WMS zelf.
6.3.10
Inspectie SZW
De OR en de PVT hebben de volgende rechten in verband met de Inspectie SZW: de Inspectie SZW vergezellen tijdens een inspectiebezoek (artikel 12 lid 4b Arbowet); de Inspectie SZW onder vier ogen spreken (artikel 12 lid 4a Arbowet); een officiële klacht indienen bij de Inspectie SZW en verzoeken om een onderzoek in te stellen (artikel 24 lid 7 Arbowet), ook als er geen sprake is van direct ernstig gevaar (in tegenstelling tot de individuele werknemer); in beroep gaan tegen een besluit van de Inspectie SZW (artikel 31 Arbowet). Elke individuele werknemer kan ook een klacht indienen bij de Inspectie SZW. Die klacht moet anoniem behandelen (artikel 26 Arbowet), maar onderzoek volgt alleen bij direct ernstig gevaar. Tabel 1 De OR en de arbo organisatie (taken, bevoegdheden en verantwoordelijkheden)
Onderwerp
Deskundigheid
Preventiemedewerker benoemd, taken vastgesteld
Wettelijke grond
Positionering in het be- drijf, aantal en voldoende deskundigheid kennis van bedrijfsrisico’s, weten hoe te beïnvloeden, visie die overeenkomt met de OR.
Instemmingsrecht
Arbocoördinator (grote bedrijven of instellingen)
Minimaal HBO-niveau
Medezeggenschap kan voorstel doen
Bijstand BHV benoemd en taak vastgesteld
Voldoende deskundigheid: kennis van bedrijfsrisico’s, leiderschapskwaliteiten, organisatievaardigheden
Instemmingsrecht
RI&E uitgevoerd, inclusief plan van aanpak, getoetst en vereiste deskundigheid voor preventie vastgesteld
Eisen aan deskundigheid van uitvoerder(s) van de RI&E
Instemmingsrecht
Waarborg toegang tot deskundigen
Voldoende deskundig- heid: gecertificeerde kerndeskundigen: bedrijfsarts, hogere veiligheidskundige, arbeidshygiënist, arbeid- en organisatiekundige
Arbowet
122
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 122
4-3-2021 16:03:50
Hoofdstuk 6 Arbo en medezeggenschap
Onderwerp
Deskundigheid
Wettelijke grond
Voldoende deskundig- heid, onafhankelijk van eerste bedrijfsarts of arbodienst
Arbowet
(Periodiek) arbeidsgezondheid- kundig onderzoek: wat, voor wie en hoe vaak?
Bedrijfsarts, visie op preventie zoveel mogelijk overeenkomend met visie OR
Arbowet
Verzuimbegeleiding ingericht. Voldoet aan WVP (bedrijfsarts)
Bedrijfsarts, visie op verzuim zoveel mogelijk overeenkomend met die van de OR
Wet Verbetering Poortwachter (WVP)
Niet verplicht, wel aan te bevelen: bedrijfsmaatschappelijk werk
Opgeleide bedrijfsmaatschappelijk werker
Instemmingsrecht WOR
Niet verplicht, wel aan te bevelen als er veel fysiek werk is: bedrijfsfysiotherapeut
Opgeleide bedrijfsfysio- therapeut
Mogelijkheid second opinion
Medezeggenschap kan voorstel doen
Speciale medezeggenschapsrechten in het onderwijs Specifiek voor scholen geldt ook instemmingsrecht van de personeelsgeleding over de vaststelling of wijziging van de taakverdeling en taakbelasting binnen het personeel (maar niet de schoolleiding). En de taakverdeling heeft uiteraard invloed op de arbeidsomstandigheden. De MR als geheel heeft instemmingsrecht bij het vaststellen of wijzigen van regels op het gebied van veiligheids-, gezondheids- of welzijnsbeleid, voor zover dat niet de bevoegdheid is van de personeelsgeleding. De personeelsgeleding gaat dus voor.
6.4 6.4
6.4.1
Van wet naar praktijk Van wet naar praktijk
Voorlichting, onderricht en toezicht
Volgens de Arbowet moet de werkgever zorgen voor voorlichting en onderricht. Ook moet de werkgever toezicht uitoefenen. De invulling van die verplichtingen maakt deel uit van het arbobeleid. De medezeggenschap heeft daarin instemmingsrecht. Voorlichting komt neer op het geven van relevante informatie over veiligheid en gezondheid op het werk, het creëren van veiligheidsbewustzijn. Omdat de term ‘voorlichting’ wat zwaar klinkt en in de praktijk weinig wordt betrokken op de kleinere risico’s, kan ook worden gesproken van ‘informatie’. Onderricht komt neer op het leren omgaan met de risico’s. Voor een aantal risico’s betekent dit dat de betrokken werknemers een opleiding moeten krijgen. Maar in de meeste gevallen bestaat onderricht uit het geven van instructies om veilig en gezond te werken. Een werkgever moet ervoor zorgen dat er toezicht plaatsvindt op het uitvoeren van de veiligheidsinstructies. De mate van toezicht is natuurlijk afhankelijk van de risico’s: hoe groter de risico’s, des te meer toezicht er nodig is. In de meeste gevallen is dit een taak van de direct leidinggevenden. Bijvoorbeeld: stel dat medewerkers hun persoonlijke beschermingsmiddelen, zoals veiligheidsschoenen, niet dragen op een plek waar dat wel verplicht is. Dan dient de leidinggevende in te grijpen, dit moet niet de taak zijn van de preventiemedewerker(s), de preventiemedewerker is niet de arbo-politie in de organisatie. Als de instructies niet worden nageleefd, kan er sprake zijn van onwil van de werknemer, maar in veel gevallen blijkt dat er andere problemen zijn. De informatie is niet volledig, of sluit onvoldoende aan op de praktische omstandigheden. Een zaagmachine is bijvoorbeeld eenvoudiger te bedienen zonder beschermkap, omdat de werkstukken dan vanuit meerdere hoeken kunnen worden bewerkt. Dit kan bevorderlijk zijn voor de werkhouding van de werknemer, maar vergroot wel het risico op handletsel. Daarvoor moet dan in gezamenlijk overleg een oplossing worden gevonden.
123
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 123
4-3-2021 16:03:50
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
Ook kan het voorkomen dat een onderhoudsmonteur vergeet de beschermkap na het onderhoud terug te plaatsen en maken de collega’s daar dankbaar gebruik van. Het komt ook voor dat de instructies op hun beurt andere problemen geven. De verplichting tot het dragen van een gehoorkap kan problemen geven wanneer die kap niet goed aansluit op de oren van de betrokken werknemer. Of dat de werknemer gevaarsignalen niet meer kan horen. Uit gerechtelijke uitspraken blijkt dat de rechter vaak kijkt naar de risico-inventarisatie en -evaluatie, de getroffen maatregelen, waaronder ook de voorlichting, het onderricht (de werkinstructies voor alle betrokkenen) en het uitgeoefende toezicht. Eén zwakke schakel in die veiligheidsketen kan voor de rechter al aanleiding zijn om te oordelen dat de werkgever tekort is geschoten in zijn zorgplicht en dat hij civielrechtelijk aansprakelijk is voor de gevolgen van een arbeidsongeval of een beroepsziekte. De werkgever mag de verantwoordelijkheid niet louter bij de werknemer leggen. Er zijn bedrijven die de werknemers een verklaring laten tekenen dat ze zich zullen houden aan de veiligheidsvoorschriften en dat ze anders zelfverantwoordelijk zijn. Zulke verklaringen zijn niet rechtsgeldig, de werkgever blijft altijd verantwoordelijk, tenzij er sprake is van opzet of bewuste roekeloosheid van de kant van de werknemer (BW 7:658). In de praktijk van de rechtspraak blijkt dat zelden of nooit het geval te zijn. Er zijn ook bedrijven die een sanctiebeleid hebben met steeds zwaardere straffen bij herhaling. Zo’n sanctiebeleid is niet altijd doordacht of leidinggevenden willen hun medewerkers niet tegen zich in het harnas jagen. Wat beter werkt is een sanctiebeleid dat door de werknemers zelf is uitgedacht. Dat kan bijvoorbeeld beginnen met een positieve sanctie: de eerste die zich niet houdt aan een bepaald voorschrift moet trakteren. Over het algemeen geldt: als men gedrag van mensen wil beïnvloeden dan werkt een meervoudige aanpak het beste, dus niet één maatregel, maar verschillende maatregelen tegelijkertijd. Als de medezeggenschap goede voorlichting, onderricht en toezicht mist, kan gekeken worden of er aanbevelingen in de risico-inventarisatie en -evaluatie staan en kunnen voorstellen gedaan worden om die op te nemen in het plan van aanpak. Het informatierecht kan worden gebruikt om de beschikbare gegevens over voorlichting, onderricht en toezicht onder ogen te krijgen. Met deskundige bijstand kan de medezeggenschap deze onderwerpen verder inhoudelijk concretiseren, met het initiatiefrecht kan de medezeggenschap concrete voorstellen doen. Als de werkgever niet zorgt voor voldoende voorlichting, onderricht en toezicht, kan de medezeggenschap desnoods de Inspectie SZW inschakelen.
6.4.2
Verzuim- en re-integratie-begeleiding
De OR, de PVT en de MR hebben instemmingsrecht als het gaat om regelingen rond verzuim en re-integratie. De visie op verzuim bepaalt in hoge mate het verzuimbeleid. Een mogelijke visie richt zich bijvoorbeeld op het verhogen van de verzuimdrempel. Verzuim is in die visie te voorkomen door belonen en straffen. Een voorbeeld is het inleveren van een vrije dag als je je te vaak ziekmeldt of juist een premie van een bepaald bedrag als je je een jaar lang niet ziek hebt gemeld. Uit onderzoek blijkt dat belonen en straffen korte tijd het verzuim verlaagt maar op langere termijn juist verhoogt. “Ziekte overkomt je, verzuim is een keuze” is een andere populaire visie. In die visie is verzuim vooral gedrag. Deze visie kan goed werken maar wordt in de praktijk in de bedrijven en instellingen nogal eens op een repressieve manier uitgewerkt. Een derde visie gaat uit van de balans tussen arbeidsbelasting en belastbaarheid van de medewerker. In die visie is het beïnvloedbare verzuim vooral te voorkomen door preventie, door goede arbeidsomstandigheden. Beide laatste visies gaan er van uit dat de beste aanpak van verzuim een goed sociaal beleid of HRM-beleid is: dat het verzuim het laagst is als elke medewerker zoveel mogelijk op zijn plek zit, met plezier werkt, fluitend naar het werk gaat. Het is dus zaak een bedrijfsarts te kiezen die de visie van de medezeggenschap onderschrijft.
124
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 124
4-3-2021 16:03:51
Hoofdstuk 6 Arbo en medezeggenschap
Verder dient de medezeggenschap erop te letten dat de bedrijfsarts zich onafhankelijk, mensgericht en professioneel opstelt. De medezeggenschap kan erop aandringen dat de bedrijfsarts zich in ieder geval bezighoudt met de volgende taken. De bedrijfsarts: is niet primair controleur, maar adviseur van de medewerker en van de leidinggevende; helpt mee om de drempel te verlagen voor medewerkers om hem preventief te spreken, hij/zij helpt mee het Arbo-spreekuur bekend te maken in het bedrijf; houdt een overzicht bij van werk-gerelateerd verzuim en rapporteert daar regelmatig over; adviseert (ook ongevraagd) over algemene aanpassingen in werkprocessen en werkorganisatie en doet verbetervoorstellen over begeleiding van verzuimende medewerkers door leidinggevenden; doet voorstellen voor aanpassingen op de werkplek van een verzuimende medewerker, voor aangepast werk en voor begeleiding van mensen met aangepast werk; adviseert zo nodig over het oplossen van arborisico’s uit de RI&E; geeft alleen advies voor PAGO die een relatie hebben met risico’s uit de RI&E, geen onnodige health checks. Dat is volksgezondheidszorg en hoort thuis bij de huisarts; registreert en meldt beroepsziekten. In het periodiek overleg met de bedrijfsarts (één of twee keer per jaar) bespreekt de medezeggenschap wat er goed ging in de verzuimbegeleiding en wat beter kan. De nadruk dient te liggen op werk-gebonden verzuim, op hoe de gezondheidsrisico’s bij het werk verder verminderd kunnen worden. Vraag bij de bedrijfsarts naar zijn aanbevelingen voor aanpassingen van werkprocessen, werkorganisatie, voor extra voorlichting en voor eventuele verbeteringen van het verzuim- en re-integratiebeleid. Zie ook hoofdstuk 1.
6.4.3
Medezeggenschap en re-integratie
Re-integratie begint op het moment dat een medewerker zich ziekmeldt. Met de Wet verbetering poortwachter stimuleert de wetgever de werkgever en werknemer om zo snel mogelijk in te grijpen in dit proces, om zo een vroege re-integratie te bewerkstelligen. De ervaring heeft immers geleerd dat een vroege re-integratie voorkomt dat werknemers arbeidsongeschikt raken. Met name de begeleiding in de eerste zes weken van het verzuim zijn cruciaal voor een voorspoedige terugkeer op de werkplek. Werkgever en werknemer hebben daarom baat bij duidelijke afspraken in het verzuimbeleid en in het contract met de arbodienst. Re-integratie gaat over medewerkers die verzuimd hebben en die weer (deels) kunnen gaan werken. Dat kan zijn op de eigen werkplek, op een andere afdeling of buiten het eigen bedrijf. Er zijn verschillende stappen die genomen moeten worden bij re-integratie, waarbij de medezeggenschap invloed heeft. Voor de medezeggenschap zijn de WOR, de WMS en de Arbowet van belang: artikel 27.1d WOR en artikel 12 WMS: De medezeggenschap heeft instemmingsrecht over regelingen op het gebied van re-integratiebeleid. Daar valt dus ook de re-integratieprocedure onder, of dat nu via de arbodienst is of via een re-integratiebedrijf. Het instemmingsrecht geldt ook voor de keuze van een re-integratiebedrijf, inclusief het contract. Artikel 12 Arbowet: Werkgever en werknemer moeten uitdrukkelijk met elkaar samenwerken bij de totstandkoming en uitvoering van het arbo- en verzuimbeleid. Dit geldt van preventief beleid tot en met re-integratiebeleid. Artikel 14 Arbowet: De medezeggenschap heeft recht op advisering en samenwerking met de arbodienst en het re-integratiebedrijf. De relatie met de arbodienst kan gebruikt worden om inzicht te krijgen in de oorzaken van korte en langer durende arbeidsongeschiktheid. Welke maatregelen preventief (bronaanpak) worden genomen en ter bevordering van de terugkeer van medewerkers (re-integratie naar het eigen of eventueel een ander bedrijf).
6.4.4
Preventief arbospreekuur
Elke medewerker moet de gelegenheid hebben om een afspraak te maken met de bedrijfsarts of een andere arbodeskundige wanneer hij/zij vermoedt dat zijn/haar gezondheidsklachten te maken kunnen hebben met het werk. Het advies van de bedrijfsarts of andere kerndeskundigen kan ertoe leiden dat er aanpassingen worden gedaan in het werk of op de werkplek van de medewerker, om ziekte of ongelukken te voorkomen. Het is dus de bedoeling dat dit
125
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 125
4-3-2021 16:03:51
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
preventief werkt. Deze bedrijfsgezondheidszorg-voorziening moet niet in de plaats komen van de volksgezondheidszorg: het is niet de bedoeling dat men naar het preventief arbospreekuur gaat voor iets waar men normaal gesproken voor naar de huisarts gaat. De medezeggenschap kan controleren of toegang tot het preventief arbo-spreekuur is opgenomen in het contract met de arbodienst(verlener) en de medezeggenschap kan bevorderen dat alle medewerkers op de hoogte zijn van de mogelijkheid om gebruik te maken van dit spreekuur. De medezeggenschap kan ook een voorstel doen om in het contract met de arbodienst(verlener) expliciet op te nemen dat medewerkers toegang hebben tot andere kerndeskundigen dan alleen de bedrijfsarts. Dus dat, op verzoek van een medewerker, het arbospreekuur ook met een Hogere Veiligheidskundige, een Arbeidshygiënist of een Arbeid- en organisatiekundige kan plaatsvinden. Een Arbeidshygiënist is deskundig op het gebied van gevaarlijke stoffen, maar ook op het gebied van lawaai en klimaat op het werk (hitte, tocht, koude). Een Arbeid- en organisatiekundige is specialist als het gaat om veilige en gezonde organisatie van het werk, werkdruk en werkstress (zie ook hoofdstuk 1).
6.4.5
Periodiek Arbeidsgezondheidskundig Onderzoek
De werkgever is volgens de Arbowet verplicht om de medewerkers periodiek een medisch onderzoek aan te bieden. Dat onderzoek is bedoeld om de gezondheidsrisico’s bij het werk zoveel mogelijk te voorkomen of te beperken. In sommige CAO’s staan nog nadere verplichtingen. Bijvoorbeeld dat elke medewerker van een bepaalde leeftijd zo’n onderzoek moet krijgen. Een PAGO of PMO kan erg nuttig zijn als het wordt ingezet als onderdeel van het arbo- of veiligheids- en gezondheidsbeleid. Als losstaande activiteit heeft het weinig zin en kost het alleen maar geld. Soms is een PMO meer een algemene gezondheidscheck en is dan niet gericht op de specifieke risico’s in het werk. Daarmee wordt niet aan de wet voldaan. De inhoud van het PAGO / PMO is gebaseerd op de uitkomsten van de RI&E. Maar ook persoonsgebonden gezondheidsfactoren kunnen belangrijk zijn als dat een relatie heeft met het werk. Bijvoorbeeld: het werk in de zorg is fysiek nogal zwaar. Het kan dan zinnig zijn om bij een PAGO / PMO in een zorginstelling ook de fysieke gesteldheid te onderzoeken. Chronische ziekten of riskante leefgewoonten (roken, drinken, drugs) kunnen ook belangrijk zijn voor het werk. De medezeggenschap dient mede te bepalen hoe ver het onderzoek gaat. Wat is nog zinnig om te onderzoeken en wat is de grens als het gaat om privacy? Uit een uitspraak van de Hoge raad is duidelijk geworden dat de werkgever niets te maken heeft met het rookdrink- of drugsgedrag van de medewerker, tenzij dit gevolgen heeft voor het werk (zie ook hoofdstuk 1). Bevorderen van deelname Deelname aan het PAGO / PMO is alleen verplicht in de luchtvaart, het personenvervoer, bij de spoorwegen en als er gewerkt wordt met straling. In alle andere gevallen is deelname van medewerkers vrijwillig. Het is dus goed eerst in de medezeggenschap en daarna met de bestuurder te bespreken hoe deelname aan het PAGO / PMO bevorderd kan worden. De medezeggenschap moet vooraf afspraken maken over het vervolg van het PAGO / PMO. Wat gebeurt er met de resultaten? Wat zijn de vervolgacties? Hoe is de PMO ingebed in het veiligheids- en gezondheidsbeleid? Een PAGO / PMO zonder vervolgacties is zinloos. Misschien moeten sommige arbo-risico’s een hogere prioriteit krijgen. Tijdelijke commissie of themaraad Het onderwerp PAGO / PMO leent zich goed voor het vormen van een tijdelijke medezeggenschapscommissie/ themaraad die zich eerst informeert over wat een PAGO / PMO is en die de besprekingen in de medezeggenschap voorbereidt. In een tijdelijke commissie moet minimaal een OR-lid zitten. Daarnaast kunnen collega’s deelnemen die in dit onderwerp geïnteresseerd zijn. Voor de themaraad staan in de wet geen richtlijnen, maar het is aan te bevelen om niet alleen leden van de MR in de commissie op te nemen. Duurzame inzetbaarheid Duurzame inzetbaarheid dient niet alleen te gaan over een gezonde leefstijl: gezond eten en meer bewegen door medewerkers. Een goed beleid voor duurzame inzetbaarheid dient te voldoen aan artikel 3 lid 1c Arbowet: de inrichting van arbeidsplaatsen, werkmethoden, arbeids-
126
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 126
4-3-2021 16:03:51
Hoofdstuk 6 Arbo en medezeggenschap
middelen en arbeidsinhoud moet zoveel mogelijk worden aangepast aan de persoonlijke eigenschappen van de werknemer. Dus niet andersom. Het werk zou duurzaam moeten zijn, ongeacht wie dat werk doet. Dat vereist dus een norm voor duurzaam werk, net zoals dat geldt bij andere onderwerpen, zoals zwaar tillen of schadelijk lawaai. In Nederland is een sterke stroming die ‘fit to work’ promoot. Oftewel: de medewerker houdt het werk langer vol naarmate hij of zij zich beter aanpast aan het werk. Als we die redenering zouden hanteren bij lawaai dan zou dat betekenen dat alleen mensen die goed tegen lawaai kunnen of die doof zijn aan een lawaaiige machine zouden mogen staan. De medezeggenschap kan een voorstel doen voor bedrijfsnormen waar dat duurzame werk in de betreffende onderneming of de school aan moet voldoen (zie ook hoofdstuk 1).
6.4.6
Psychosociale arbeidsbelasting
Volgens artikel 1 lid 3e Arbowet gaat PSA over de factoren seksuele intimidatie, agressie en geweld, pesten, werkdruk en direct of indirect onderscheid in de arbeidssituatie die stress teweegbrengen (discriminatie). En in artikel 1 lid 3f Arbowet wordt stress omschreven als: ‘een toestand die als negatief ervaren lichamelijke, psychische of sociale gevolgen heeft’. Door werkstress kunnen werknemers te maken krijgen met mentale en fysieke klachten, zoals een burn-out, depressie, hartklachten en/of sociaal isolement. Elk bedrijf dient beleid te voeren om PSA te voorkomen of te beperken en de eventuele gevolgen op te vangen. De werkgever is verplicht preventief beschermende maatregelen te treffen (artikel 2.15 lid 2 Arbobesluit), een beleid op te stellen en medewerkers voor te lichten over de risico's van PSA waaraan ze worden blootgesteld (artikel 3 lid 2 Arbowet). Bij het ontbreken van beleid kan de Inspectie SZW, na eerst een waarschuwing gegeven te hebben, boetes uitdelen als een bedrijf geen PSA-beleid heeft. De werkgever kan ook aansprakelijk worden gesteld als er iets misgaat met een medewerker waardoor hij of zij niet meer kan werken. In het ergste geval kan dat betekenen; 12 jaar loon doorbetalen! Er zijn dus negatieve prikkels om PSA-beleid te voeren. De medezeggenschap heeft instemmingsrecht op het PSA-beleid. Voor een goed PSA-beleid kan eenzelfde beleidscyclus doorlopen worden als bij algemeen arbobeleid. En de medezeggenschap kan bij elke stap van die cyclus eenzelfde invloed hebben als bij algemeen arbobeleid (zie ook hoofdstuk 1).
6.5 6.5
6.5.1
Literatuur
Arbowet Wet op de Ondernemingsraden Wet medezeggenschap op scholen Inzicht in de ondernemingsraad, Sdu Praktijkboek arbeidsomstandigheden, jaaruitgave 2021, Vakmedianet
6.5.2
Verwijzingen medezeggenschap Verwijzingen medezeggenschap
Internet
Richtlijn NVAB, vereniging van bedrijfsartsen, voor een PMO: www.nvab-online.nl Inspectie SZW: www.inspectieszw.nl Arboportaal, de website van de overheid over arbo: www.arboportaal.nl NEN-ISO 45001 Gezond en veilig werken: www.nen.nl
127
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 127
4-3-2021 16:03:51
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
7 7
Werk- en rusttijden
7.1 7.1
Werk- en rusttijden
Inleiding werk- en rusttijden Inleiding werk- en rusttijden
De organisatie van de werktijden lijkt vanzelfsprekend voor wie gewend is aan een regelmatig arbeidspatroon tussen 8.00 uur en 18.00 uur op doordeweekse dagen. Waar ’s avonds, ‘s nachts en/of in het weekend moet worden gewerkt of waar grote schommelingen zijn in werkaanbod, is de organisatie van werktijd een cruciale factor voor werkgever en werknemer. Vanuit de werkgever gezien zijn arbeids- en bedrijfstijden verbonden met de mate waarin kapitaalgoederen in de organisatie kunnen worden benut. Vaak heeft deze benutting consequenties voor de kostprijs van een product of dienst. Tevens hebben arbeidstijden invloed op zaken als de kwaliteit van de dienstverlening, de concurrentiepositie en de aantrekkingskracht op de arbeidsmarkt. Waar het werkaanbod grote schommelingen kent en het werk tijdsafhankelijk is (het werk kan niet worden uitgesteld), is flexibilisering voor de werkgever van groot belang. Dit om te voorkomen dat er op bepaalde momenten te weinig werk voorhanden is voor het aanwezige personeel, terwijl op andere momenten extra personeel moet worden ingehuurd om het werk op tijd gedaan te krijgen. Voor de werkgever zijn de werktijden bovendien van invloed op de kosten van de organisatie, bijvoorbeeld door loontoeslag voor werk in de nacht of het weekend. Arbeidstijden zijn ook een zeer belangrijke factor voor werknemers. Arbeidstijden vormen een sturend mechanisme in het leven van alledag. De arbeidsduur en het moment van de dag waarop moet worden gewerkt, zijn bepalend voor de sociale ritmiek van de werknemer en zijn of haar omgeving. Wanneer het ritme van werken en vrije tijd van een werknemer afwijkt van dat van zijn of haar naaste omgeving (familie en vrienden), brengt dat sociale risico’s met zich mee: denk aan eenzaamheid, depressie en uitsluiting van groepsactiviteiten. Het werken in de nachtelijke uren kan gezondheids- en veiligheidsrisico’s met zich meebrengen. Het aantal uren en wanneer wordt gewerkt, is aan de andere kant van invloed op het inkomen van de werknemer. In Figuur 1 Het belang van arbeidsduur voor de werknemer wordt geïllustreerd dat arbeidstijden vanuit werknemersperspectief zijn gekoppeld aan zaken als inkomen, ziekteverzuim, de kwaliteit van de arbeids- en vrije tijd en de mogelijkheid om werk en privé te kunnen combineren. In dit hoofdstuk wordt voornamelijk gekeken naar arbeidstijden vanuit het perspectief van ‘risico’s voor de werknemer’. Allereerst komen verschillende soorten afwijkende werktijden aan bod (paragraaf 7.2). Aansluitend wordt ingegaan op mogelijke risico’s (paragraaf 7.3) en bijbehorende maatregelen (paragraaf 7.4). Daarna komt de Arbeidstijdenwet aan de orde (paragraaf 7.5). Tot slot van dit hoofdstuk wordt ingegaan op flexibilisering van de werktijden (paragraaf 7.6). Figuur 1 Het belang van arbeidsduur voor de werknemer
128
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 128
4-3-2021 16:03:51
Hoofdstuk 7 Werk- en rusttijden
7.2 7.2
Afwijkende werktijden Afwijkende werktijden
7.2.1
Soorten afwijkende werktijden
Buiten de standaardkantooruren zijn de volgende soorten van afwijkende arbeidstijden te onderscheiden: ploegendiensten; individuele roosters; consignatiediensten; andere werktijdvormen.
7.2.2
Ploegendiensten
Onder ploegendiensten wordt verstaan werktijdregelingen, waarbij sprake is van twee of meer elkaar afwisselende ploegen. Ploegendiensten zijn een vorm van cyclische collectieve roosters: roosters die zich periodiek herhalen en waarbij elke medewerker hetzelfde dienstenpatroon volgt. Over de cyclusperiode werkt iedere medewerker de diensten in dezelfde volgorde. In grote lijnen zijn er drie hoofdgroepen van ploegendiensten te onderscheiden. Tweeploegendienst (discontinu) In de meeste gevallen is hierbij sprake van een ochtendploeg en een middagploeg. 's Nachts en in het weekeinde wordt de productie of dienstverlening gestopt. Uitgaande van een individuele arbeidstijd van 38 of 40 uur kan een bedrijfstijd van ongeveer 80 uur worden gerealiseerd. De werktijden kunnen er als volgt uitzien (diensten met een half uur niet-doorbetaalde pauze): ochtenddienst: 07.00 - 15.30 uur; avonddienst: 15.30 - 24.00 uur. Tabel 1 Voorbeeld tweeploegendienst
MA
DI
WO
DO
VR
ZA
ZO
Week 1
O
O
O
O
O
–
–
Week 2
A
A
A
A
A
–
–
Drieploegendienst (semi-continu) Hierbij is het gebruikelijk dat een ochtend-, middag- en een nachtploeg elkaar wekelijks afwisselen. Er wordt door het bedrijf ononderbroken geproduceerd van zondagnacht tot en met vrijdagavond, of van maandagochtend tot en met vrijdagnacht. De bedrijfstijd bedraagt ongeveer 120 uur per week (zie ook paragraaf 7.4.1 onder Hoeveelheid nachtwerk). De werktijden kunnen er als volgt uitzien (diensten met een half uur doorbetaalde pauze): ochtenddienst: 07.00 - 15.00 uur; avonddienst: 15.00 - 23.00 uur; nachtdienst: 23.00 - 07.00 uur. Tabel 2 Voorbeeld drieploegendienst
Week 1
MA
DI
WO
DO
VR
ZA
ZO
O
O
O
O
O
–
–
Week 2
A
A
A
A
A
–
–
Week 3
N
N
N
N
N
–
–
Een drieploegensysteem komt bijvoorbeeld voor bij metaalbedrijven, in de textiel-, de voedings- en genotmiddelenindustrie en in de chemische industrie. Ook veel onderhoudsafdelingen en technische diensten en computerafdelingen werken in drieploegendiensten. Dit rooster wordt als lichamelijk zwaar ervaren vanwege de reeks met vijf achtereenvolgende nachtdiensten en/of vijf achtereenvolgende ochtenddiensten (met name als de ochtenddiensten om 06.00 uur beginnen) (zie ook paragraaf 7.4.1 onder Rotatiesnelheid en bloklengte). Vier- of vijfploegendienst (volcontinu) In organisaties waar volcontinu wordt geproduceerd gaat het werk 24 uur per dag, 7 dagen
129
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 129
4-3-2021 16:03:51
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
per week onafgebroken door (zie ook paragraaf 7.4.1 onder Weekenddienst). In het verleden werd hierbij vaak een vierploegendienst gehanteerd. Hierbij realiseerden vier ploegen de wekelijkse bedrijfstijd van 168 uur. Het werk werd uitgevoerd door een ochtend-, een avonden een nachtploeg; de vierde ploeg was vrij. Volgens het rooster werkten de ploegenwerkers 168/4 = 42 uur per week. Om toch aan een 40-urige werkweek te komen, kregen zij roostervrije dagen. Omdat een vierploegendienst fysiek erg zwaar is en er door arbeidstijdverkorting ruimte is gekomen voor contracten die minder dan 40 uur in de week omvatten, zijn veel bedrijven overgestapt naar een vijfploegendienst. Hierbij doen steeds drie ploegen het werk en zijn twee ploegen vrij. De gemiddelde arbeidsduur per week in een vijfploegendienst is 33,6 uur. In tabel 3 is een voorbeeld opgenomen van een 2-2-2-rooster. Tabel 3 Voorbeeld vijfploegendienst (2-2-2 rooster)
Week 1
MA
DI
WO
DO
VR
ZA
ZO
O
O
A
A
N
N
-
Week 2
-
-
-
O
O
A
A
Week 3
N
N
-
-
-
-
O
Week 4
O
A
A
N
N
-
-
Week 5
-
-
O
O
A
A
N
Week 6
N
-
-
-
-
O
O
Week 7
A
A
N
N
-
-
-
Week 8
-
O
O
A
A
N
N
Week 9
-
-
-
-
O
O
A
Week 10
A
N
N
-
-
-
-
De vierploegendienst wordt overigens nog wel toegepast bij een gewenste bedrijfstijd tussen de 120 en 150 uur per week. Een deel van het weekend wordt de productie dan stilgelegd. Tabel 4 Voorbeeld vierploegendienst met deel van het weekend
MA
DI
WO
DO
VR
ZA
ZO
Week 1
O
O
A
A
-
-
N
Week 2
N
N
-
-
O
O
-
Week 3
-
-
O
O
A
A
-
Week 4
O
A
A
N
N
–
–
Naast deze relatief eenvoudige varianten toont de praktijk complexere varianten waarbij het voor kan komen dat de cyclus zeven tot dertien weken is, incidenteel nog langer (zie ook paragraaf 7.4.1 onder Wisselcyclus). Individuele roosters In sectoren zoals de zorg en de politie wordt over het algemeen gewerkt met individuele roosters. Hierbij heeft elke medewerker een eigen, van andere medewerkers verschillend, rooster. Voordeel van dergelijke roosters is dat rekening kan worden gehouden met fluctuaties in het werkaanbod en met de wensen van de medewerkers. Ook is het bij individuele roosters makkelijker om parttime-medewerkers in te plannen dan bij cyclische collectieve roosters. In individuele roosters hoeven de ‘lusten en lasten’ in het rooster niet per sé eerlijk te worden verdeeld, maar het kan wel. Als elke roosterperiode opnieuw voor iedere medewerker een eigen rooster wordt gemaakt, wordt gesproken over unieke individuele roosters. Repeterende roosters zijn zichzelf herhalende individuele roosters. Consignatiediensten Dit zijn diensten waarbij werknemers kunnen worden opgeroepen om in onvoorziene gevallen werkzaamheden te verrichten. Voorbeelden hiervan zijn storingsmonteurs in de installatiebranche, in de liftenbranche of bij industriële bedrijven, en medewerkers van de helpdesk bij ICT-bedrijven. Van belang is dat het bij consignatie om onvoorziene situaties gaat en dat de oproep niet op de arbeidsplaats hoeft te worden afgewacht. Zowel werknemers in reguliere
130
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 130
4-3-2021 16:03:51
Hoofdstuk 7 Werk- en rusttijden
dagdiensten als werknemers in ploegendiensten kunnen consignatiediensten opgelegd krijgen. Consignatiedienst wordt ook wel aangeduid als pieperdienst, wachtdienst, storingsdienst of oproep-dienst.
Definitie consignatie Arbeidstijdenwet: Een periode tussen twee opeenvolgende diensten of tijdens een pauze, waarin de werknemer uitsluitend verplicht is bereikbaar te zijn om in geval van onvoorziene omstandigheden op oproep zo spoedig mogelijk de bedongen arbeid te verrichten.
Andere werktijdvormen Naast bovenstaande vormen zijn er nog vele varianten van werktijdvormen in de praktijk te vinden. Denk bijvoorbeeld aan structureel afwijkende werktijden. Hierbij wordt er telkens op dezelfde afwijkende werktijden gewerkt (zie ook paragraaf 7.4.1 onder Wisselcyclus). Voorbeelden hiervan zijn bakkerijwerkzaamheden die vroeg in de ochtend beginnen (vóór 06.00 uur) en horecawerkzaamheden die in de avond en op zaterdagen en zondagen worden verricht. Van geïntensiveerde werktijden, zoals overwerk en seizoenwerk, is sprake als het bestaande personeel langer moet werken dan de gebruikelijke werktijd door een tijdelijke of permanente vraag naar het te leveren product (zie ook paragraaf 7.4.1 onder Arbeidstijd). Dit leidt ertoe dat er langer wordt gewerkt dan de contractuele arbeidsduur. Incidenteel overwerk is een voorbeeld. Ook gebroken diensten zijn een vorm van geïntensiveerde arbeid: de daluren worden uit de functie geschrapt, zodat de inspanning op de werkuren hoog is. Gebroken diensten komen bijvoorbeeld voor in het personenvervoer (denk aan schoolbusjes). Er liggen pieken in het werkaanbod tussen 06.00 en 10.00 uur en tussen 16.00 en 19.00 uur. In de tussenliggende uren wordt geen beroep gedaan op de werknemer. Andere varianten zijn de vierdaagse werkweek (vier dagen per week 9 of 9,5 uur werken), de tweeploegendienst met korte werkdagen (de ploegentoeslag wordt uitgekeerd in tijd in plaats van in geld) en de dagdienst met variabele begin- en eindtijden. Ook zijn vele individuele varianten denkbaar, zeker als men in deeltijd werkt.
7.2.3
Cijfers en feiten afwijkende werktijden
Hoeveel mensen werken in Nederland op afwijkende tijden? Volgens het meest recente tijdsbestedingsonderzoek (TBO) van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) werken mensen vooral doordeweeks tussen 08.00 en 17.00 uur (TBO 2016). Op een dinsdagavond is 6% van de mensen om 20.00 uur nog aan het werk; om 22.00 uur ligt dit aandeel op 3%. Op zaterdag schommelt het aandeel werkenden overdag volgens de cijfers van het TBO tussen 6% en 8% en in de avonduren rond 2%. Naast het SCP doet ook het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) systematisch onderzoek naar tijdstippen waarop wordt gewerkt. In de Enquête Beroepsbevolking van het CBS wordt in algemene zin gevraagd of mensen (soms of regelmatig) werken in de avond, de nacht en/ of het weekend. Bij deze algemene vraagstelling geeft 61% van de werknemers in 2019 aan soms of regelmatig buiten kantoortijden te werken (mannelijke werknemers: 62%; vrouwelijke werknemers: 59%). In totaal 38% van de werknemers zegt regelmatig buiten kantoortijden te werken (mannelijke werknemers: 38%; vrouwelijke werknemers: 39%). Figuur 1 Regelmatig werken buiten kantoortijden, naar categorie werktijden en geslacht, 2019 (werknemers) laat zien hoe de verdeling is naar regelmatig werken tijdens achtereenvolgens de avond, de nacht, ploegendienst, op zaterdag en op zondag. Werken in de avonduren of op zaterdag komt relatief het meeste voor, nachtwerk het minste.
131
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 131
4-3-2021 16:03:51
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
Figuur 1 Regelmatig werken buiten kantoortijden, naar categorie werktijden en geslacht, 2019 (werknemers)
Bron: Enquête Beroepsbevolking, CBS De top vier nachtwerksectoren zijn vervoer (21%), zorg (13%), industrie 12% en horeca (10%); Ook in de landbouw, cultuursector en dienstverlening wordt geregeld nachtwerk verricht (bron: De Nederlandse Vereniging voor Arbeids- en Bedrijfsgeneeskunde (NVAB)).
7.3 7.3
Risico’s van afwijkende werktijden Risico’s van afwijkende werktijden
Werken buiten de standaard kantoortijden heeft zowel positieve als negatieve aspecten. In het rijtje van positieve aspecten valt regelmatig overdag vrij zijn op doordeweekse dagen, waardoor het mogelijk is om dingen te doen die voor mensen met een dagdienstrooster normaal gesproken lastiger zijn te realiseren. Denk bijvoorbeeld aan winkelen overdag, bezoek aan de huisarts en het van school halen van de kinderen. Andere voordelen zijn de financiële toeslag en de (vaak) grotere autonomie in het werk tijdens de avond- en nachturen. In dit hoofdstuk wordt stilgestaan bij een aantal mogelijke risico’s van afwijkende werktijden. Drie risico’s worden in dat kader onderscheiden: gezondheidsrisico’s, veiligheidsrisico’s en welzijnsrisico’s. Bij de gezondheidsrisico’s en veiligheidsrisico’s wordt met name ingegaan op de relatie met nachtwerk. Welzijnsrisico’s hebben veelal te maken met de sociale belasting van werktijden.
7.3.1
Gezondheidsrisico's
De afwisseling van dag en nacht is herkenbaar in allerlei fysiologische processen in het menselijke lichaam. De bekendste voorbeelden hiervan zijn de hartslag en de lichaamstemperatuur. In de processen is een golfbeweging te zien met een 24-uursritme, ook wel aangeduid als de circadiane ritmiek (circa = rondom, dies = dag). De golfbeweging in de lichaamstemperatuur vertoont bijvoorbeeld een grote overeenkomst met de curve van het hartslagritme, met een dal in de vroege ochtend en een top in de vooravond. Na 6.00 uur (lichaamstemperatuur circa 36,5°C) stijgt de temperatuur in de loop van de ochtend relatief sterk, om daarna geleidelijk verder te stijgen naar ongeveer 36,9°C om 20.00 uur. Hoewel de verschillen tussen dal en piek absoluut gezien slechts klein zijn, zijn zij zeer invloedrijk op ons presteren. Zo zijn zij bijvoorbeeld bepalend voor het gemak waarmee wij ‘s nachts in slaap vallen en overdag wakker zijn. Ook in de secretie van hormonen wordt een circadiaan ritme waargenomen. In verband met het werken in onregelmatige arbeidstijden zijn met name de activeringshormonen van belang. De circadiane ritmiek van adrenaline en cortison blijkt nauwelijks door externe factoren
132
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 132
4-3-2021 16:03:51
Hoofdstuk 7 Werk- en rusttijden
te worden beïnvloed. Dit betekent dat werknemers die ’s nachts werken bij dagslaap worden gehinderd door hormoonniveaus die bij activiteit horen en niet bij slaap. De ritmiek van de meeste lichaamsprocessen is beperkt gevoelig voor omgevingsfactoren en is voornamelijk endogeen bepaald. De werking van de endogene component, de zogenoemde ‘biologische klok’, kan worden vastgesteld door middel van experimenten waar proefpersonen de tijd in volstrekte isolatie doorbrengen. Uit deze experimenten blijkt dat de inwendige klok de neiging heeft om per etmaal een uur te ‘verlaten’. Dit zogenoemde ‘free-running-ritme’ kent gewoonlijk een periode van ongeveer 25 uur, dat gecorrigeerd wordt door zogenoemde ‘zeitgebers’. Dit zijn omgevingsfactoren die het 24-uursritme volgen en die een indicatie geven van de tijd waarin we ons bevinden op de dag. Het betreffen hierbij veelal sociale factoren (het geluid van woon-werkverkeer dat op gang komt, het 8-uur journaal, de gewoonten van het gezin), maar natuurlijk ook het daglicht. Al met al synchroniseren deze fysieke en sociale zeitgebers de biologische klok van de mens met het maatschappelijk ritme. Het geheel van naar het werk gaan, werken, thuiskomen, vrije tijd en slapen fungeert als een zeer sterke ‘zeitgeber’ voor de mens. Bij mensen die op onregelmatige tijden werken, zijn verschillende zeitgebers met elkaar in tegenspraak. Dit verschijnsel, het niet in fase zijn van verschillende ritmes, wordt in de literatuur desynchronisatie genoemd. Door desynchronisatie raken de ritmische processen zodanig ontregeld dat men niet meer in staat is om optimaal te presteren. Dit komt bijvoorbeeld omdat men inspanning moet leveren terwijl de lichaamstemperatuur zo laag is dat slapen meer voor de hand ligt. Om toch de benodigde inspanning te leveren, zal meer van het lichaam worden gevraagd dan normaal gesproken het geval is. Een ander verschijnsel dat gepaard gaat met arbeidstijden en de biologische klok, is dissociatie. Dissociatie houdt in dat de koppeling tussen de verschillende ritmische systemen wordt verbroken. De ritmen van de verschillende lichamelijke functies volgen namelijk de verschuivingen in het slaap- en waakpatroon met verschillende snelheden. Dit resulteert bijvoorbeeld in een hartslag, ademhalingsritme en hormoonspiegels die niet in een juiste verhouding tot elkaar staan. Als gevolg van desynchronisatie en dissociatie wordt het herstelvermogen, de slaap en de hormoon- en energiehuishouding verstoord. Dit kan op korte termijn leiden tot klachten op het gebied van slapen, spijsvertering en stress. Op langere termijn lopen nachtwerkers kans op ernstige slaapstoornissen, chronische vermoeidheid, chronische angst of depressie, maag/darmklachten, overgewicht, diabetes type 2, hoge bloeddruk, hoog cholesterol en klachten op het gebied van hart- en vaatziekten. Leefstijl speelt bij het voorkomen van deze risico’s een rol (denk aan wel of niet roken, alcoholgebruik, stress en lichaamsbeweging). Daarnaast zijn ook slaaptekort en het voedingspatroon (wanneer wordt gegeten en wat wordt gegeten) hierop van invloed. De Gezondheidsraad heeft in 2017 op basis van een systematisch analyse van de beschikbare internationale literatuur geconcludeerd dat er sterk bewijs is dat nachtwerk het risico op diabetes mellitus (type 2), hart- en vaatziekten en slaapproblemen (verkorte slaapduur, verslechterde slaapkwaliteit en vermoeidheid) verhoogt.1 De Gezondheidsraad concludeert dat het onderzoek onder nachtwerkers die langdurig nachtwerk hebben verricht niet eenduidig is als het gaat om het risico op borstkanker. In 2006 concludeerde de Gezondheidsraad dat er wel een verband was tussen nachtwerk en borstkanker. Maar op basis van nieuwe gegevens uit langlopende onderzoeken en nieuwe onderzoeken houdt deze conclusie volgens de Gezondheidsraad geen stand meer. Tot slot heeft de Gezondheidsraad onder de nachtwerkers een hoogrisicogroep geïdentificeerd, namelijk de nachtwerkers die langdurig nachtwerk verrichten. Zij lopen duidelijk een hoger risico op diabetes mellitus (type 2) en hart- en vaatziekten dan nachtwerkers die minder jaren nachtdiensten hebben verricht.
1
Over de relatie tussen nachtwerk en andere ziekten heeft de Gezondheidsraad, wegens een gebrek aan onderzoek, geen uitspraak gedaan.
133
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 133
4-3-2021 16:03:51
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
Slapen Voor goed herstel, moet slaap ononderbroken cycli van Non-REM- (N1-3) en REM-slaap bevatten. Zowel uit de praktijk als uit onderzoek is bekend dat mensen die overdag slapen, korter en minder effectief slapen dan mensen die ’s nachts slapen. Met andere woorden: door de verstoring van de biologische klok slaapt men overdag over het algemeen niet alleen korter, maar is ook de kwaliteit en de herstelfunctie van de slaap minder. Recent onderzoek van RIVM en Amsterdam UMC naar de invloed van nachtwerk op de gezondheid, leefstijl en afweer van zorgverleners laat zien dat zorgverleners die regelmatig nachtdiensten werken een groter risico hebben op griep- en luchtwegklachten dan hun collega’s die alleen overdag werken. Zorgverleners die minimaal één keer per maand nachtdiensten werken, hebben daar 20 procent meer kans op dan personeel dat alleen dagdiensten werkt. De slechtere ervaren slaapkwaliteit van nachtwerkers verklaart voor een deel dit verhoogde risico op deze gezondheidsklachten. Spijsvertering Wie ’s nachts werkt, eet veelal ook ’s nachts. In de nachtelijke uren worden echter minder spijsverteringsenzymen afgegeven en zijn de darmen minder actief. Hierdoor zijn mensen ’s nachts minder goed in staat om voedsel te verdragen en te verteren. Tijdens en na dienstperiodes waarin veel in de nacht is gewerkt, kunnen dan ook spijsverterings- en darmklachten optreden. Ook de glucose- en vethuishouding is ‘s nachts minder actief dan overdag. Op het moment dat ‘s nachts wordt gegeten, kan dit leiden tot hogere glucosespiegels in het bloed en hogere opslag van vet in het lichaam dan overdag het geval zou zijn, met als mogelijk gevolg het ontstaan van overgewicht en prediabetes. Stress Uit studies is gebleken dat werknemers zich tijdens de nacht minder goed bestand voelen tegen werkdruk. Zo ervaren proefpersonen in de nachtelijke uren, bij voor het overige gelijke prestaties, sneller stress dan overdag. De fysiologische toestand van de werknemer hoeft hierbij niet per sé te leiden tot een lagere prestatie. Echter, de inspanning die voor die prestatie moet worden geleverd, zal tijdens het nachtvenster groter zijn dan tijdens het dagvenster. Het is niet ondenkbaar dat de voortdurende verstoring van de biologische klok als gevolg van de tijden waarop mensen werken op de lange termijn schadelijke gevolgen kan hebben voor de gezondheid. Dergelijke effecten zouden zich bijvoorbeeld kunnen uiten in een verhoogd ziekteverzuim, of zelfs een verkorte levensverwachting. Hersteltijd De arbeidsfysiologie en -psychologie leert dat in principe elke belasting een beroep doet op functionele systemen en tot een afbraak van energiereserves leidt. Om weer terug te kunnen keren tot het ‘base line’-niveau, is hersteltijd nodig. Bij hersteltijd gaat het zowel om herstelmogelijkheden tijdens het werk (pauze, afwisseling in meer en minder belastende taken) als om herstelmogelijkheden na afloop van het werk (ook wanneer tijdens het werk voldoende rustmomenten zijn, zal aan het einde van een werkperiode altijd een zeker overschot aan vermoeidheid, stress en andere belastingseffecten overblijven). Uit de literatuur is bekend dat mensen, bij het stijgen van de leeftijd, over het algemeen gemiddeld meer tijd nodig hebben om te herstellen van zware diensten, zoals nachtdiensten. Bij onvoldoende herstel na een dienst of dienstreeks, wordt vermoeidheid overgedragen op een volgende periode. Als dit over een langere periode gebeurt, kan dit leiden tot een ‘breuk’ in de belastbaarheid van medewerkers. Dit kan resulteren in chronische vermoeidheid, spanningsverschijnselen, ziekteverzuim et cetera.
7.3.2
Veiligheidsrisico’s
De biologische klok heeft ook invloed op het verloop van alertheid en prestatievermogen gedurende de verschillende uren van de dag: overdag presteren we relatief beter, terwijl we in de nachtelijke uren relatief slechter presteren. In dit kader wordt ook wel gesproken over de Window of Circadian Low (het moment waarop de lichaamstemperatuur het laagst is, en de mentale alertheid het slechtst). De kans op fouten en (bedrijfs)ongevallen is dan ook groter tij-
134
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 134
4-3-2021 16:03:52
Hoofdstuk 7 Werk- en rusttijden
dens nachtdiensten dan tijdens diensten overdag of ‘s avonds. Ook blijkt uit onderzoek dat werknemers, die na hun nachtdienst naar huis rijden, door hun vermoeidheid een hoger risico lopen op een auto-ongeluk. Uit eerder verricht onderzoek naar fouten en ongelukken tijdens het werk, komen in dit kader twee relevante consistente trends naar voren. De eerste trend heeft betrekking op het relatief veiligheidsrisico bij opeenvolgende dag- en nachtdiensten (Figuur 2 Ongevalsrisico bij opeenvolgende diensten). Het relatief risico op fouten en ongelukken is gemiddeld genomen ongeveer 6% hoger tijdens de tweede nacht, 17% hoger tijdens de derde nacht en 36% hoger tijdens de vierde nacht. Deze stijging wordt in verband gebracht met de toenemende vermoeidheid die gepaard gaat met het werken in opeenvolgende nachtdiensten. Figuur 2 Ongevalsrisico bij opeenvolgende diensten
Bron: Simon Folkard
De tweede trend heeft betrekking op het geschat risico met betrekking tot fouten en ongelukken tijdens het werk bij oplopende arbeidsduur. Resultaten uit verschillende onderzoeken wijzen uit dat het veiligheidsrisico toeneemt als een dienst langer dan 9 uur duurt. Figuur 3 Ongevalsrisico bij stijgende dienstduur laat zien dat 10-urige diensten in vergelijking met 8-urige diensten een 13% hoger risico op ongevallen opleveren en 12-urige diensten een 28% hoger risico.
135
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 135
4-3-2021 16:03:52
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
Figuur 3 Ongevalsrisico bij stijgende dienstduur
Bron: Simon Folkard
7.3.3
Welzijnsrisico’s
Welzijnsrisico’s kunnen ontstaan bij afwijkende werktijden, consignatiediensten en bij lange werkweken. Afwijkende werktijden Naast nadelige effecten voor de gezondheid (zie ook paragraaf 7.3.1) worden door mensen die op onregelmatige tijden werken ook andere nadelen ervaren. Dit heeft te maken met het feit dat men moet werken op tijdstippen waarop anderen vrij zijn. De westerse samenleving kent (nog steeds) een gangbaar leefpatroon waarbij het ‘normaal’ is wanneer men ’s nachts slaapt, overdag werkt en de tijd in de avonduren besteedt aan vrijetijdszaken. Volgens dit concept is dan ook een groot aantal activiteiten geïnstitutionaliseerd en daarmee vaak qua tijdstip en tijdsduur vastgelegd. Onze maatschappij is daarmee grotendeels ingesteld op dagdienstroosters. Deze temporele ordening kan voor medewerkers met onregelmatige werktijden problemen opleveren wanneer deze bijvoorbeeld actief lid willen zijn van een sportvereniging of willen deelnemen aan een avondcursus. Vermoeidheidsklachten versterken deze negatieve effecten. Dit kan leiden tot het gevoel tot een aparte groep van de samenleving te behoren. Men noemt dit sociale isolatie. Om een indicatie te geven van de verdeling van de vrije tijd tussen type werkers is in Figuur 1 Verdeling van vrije tijd per type werker een, weliswaar fictief, wekelijks leefpatroon (werken, slapen, vrije tijd) te zien van iemand die in dagdienst werkt (bovenste deel figuur 1) en van iemand die in ploegendienst werkt (onderste deel figuur 1). Hierin zijn de uren vrije tijd die overlap hebben met de vrije tijd van dagdienstwerkers gearceerd; dit wordt de sociaalgebonden vrije tijd genoemd. Hoewel er redelijk wat mogelijkheden zijn voor vrije tijdsbesteding, is te zien dat de hoeveelheid sociaalgebonden vrije tijd voor een medewerker in ploegendienst beperkter en meer versnipperd is dan bij een dagdienstwerker.
136
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 136
4-3-2021 16:03:52
Hoofdstuk 7 Werk- en rusttijden
Figuur 1 Verdeling van vrije tijd per type werker
Consignatiediensten Recent onderzoek naar de invloed van consignatiediensten op belasting en herstel van medewerkers, laat zien dat voor veel medewerkers met name het geconsigneerd zijn tot negatieve ervaringen leidt, zelfs als er geen oproepen plaatsvinden. Negatieve ervaringen (zoals stress door de onvoorspelbaarheid) zijn vervolgens negatief gerelateerd aan het ervaren van welzijn Lange werkweken Mensen met lange werkweken of excessief overwerk lopen andersoortige welzijnsrisico’s. Structureel meer dan circa 44 uur werken (zeker wanneer de werktijden in de nachtelijke uren vallen en er weinig autonomie is in het werk), leidt tot verminderde beschikbaarheid voor huishoudelijke en zorgtaken. Dit kan leiden tot privéconflicten. Veel diensten achter elkaar leidt bovendien tot een opeenstapeling van belasting en van vermoeidheid (zie ook paragraaf 7.3.1). Hier kan aan worden toegevoegd dat door veel diensten achter elkaar ook een slechte spreiding van werktijd en vrije tijd (waarin afstand wordt genomen van het werk) ontstaat. Op het moment dat een medewerker veel diensten achter elkaar werkt, kan dan ook een ‘tunneleffect’ ontstaan bij het beoordelen van werksituaties. Mensen die regelmatig lange werkdagen maken, hebben ook een verhoogd gezondheidsrisico. Zij hebben een verhoogd risico op een scala aan aandoeningen, zoals hoge bloeddruk, hartziekten, depressies, chronische infecties, algemene gezondheidsklachten en zelfs op sterfte. Vergeleken met werknemers die minder uren werkten hebben degenen die: 12 uur per dag werken een verhoogd risico van 37% op verwondingen of ziekten; 60 uur per week werken een verhoogd risico van 23% op verwondingen of ziekten.
7.3.4
Demografische aspecten
De invloed van dienstroosters op het psychosomatisch en psychosociaal welzijn is niet voor iedereen gelijk. Sommige werknemers ‘kunnen er beter tegen’ dan anderen. Een aantal persoonskenmerken en kenmerken van de privéomgeving lijken een rol te spelen in de relatie tussen roosterkenmerken en de ervaren extra belasting. Leeftijd, ervaringsjaren en arbeidstijden Het blijkt dat ouderen gevoeliger zijn voor slaapverstoringen door veranderingen in het slaap-
137
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 137
4-3-2021 16:03:52
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
waakritme. Met een stijgende leeftijd neemt de ‘rek’ af in het vermogen tot aanpassing van het biologisch ritme aan een wisselend werkritme, met name in nachtdienst (zie ook paragraaf 7.3.1 onder Hersteltijd). Bij terugkeer uit de nachtdienst kost het oudere werknemers dan ook meer tijd om weer terug te komen in het gebruikelijke dag- en nachtritme. Met het ouder worden neemt daarnaast de slaapfragiliteit toe: de slaap wordt gemakkelijker en vaker onderbroken, vooral in de vroege ochtend. Er is ook meer hersteltijd nodig om weer op niveau te komen. Tot slot zijn er aanwijzingen dat het ritme van de biologische klok naar een vroeger tijdstip ‘verschuift’ als men ouder wordt. Men is eerder aan slaap toe en wordt eerder wakker. Het lijkt dus redelijk om voor ouderen specifieke maatregelen in te voeren om de belasting te verminderen. Een voorbeeld hiervan zijn de zogenoemde seniorendagen: een toenemend aantal vrije dagen naarmate men ouder is. Er zitten echter enkele addertjes onder het gras. Diverse onderzoeken relativeren het belang van de invloed van leeftijd op de gezondheid. De verbanden tussen leeftijd en gezondheid zijn klein en andere factoren zoals levensstijl (wel of niet roken, alcoholgebruik, stress, lichaamsbeweging, slaap en voedingspatroon), biologische ‘life-events’ (ongelukken en ziekten) en langdurige fysieke belasting spelen in veel gevallen een grotere rol. Ook is de achteruitgang in gezondheid zo beperkt dat ouderen niet per sé worden beperkt in hun werk. Een laatste relativering is het feit dat met de leeftijd de verschillen in gezondheid sterk toenemen. Veel ouderen zijn nog tot op hoge leeftijd lichamelijk en mentaal fit. Desalniettemin zijn er zeker ouderen die problemen met nachtwerk gaan ontwikkelen. De leeftijd van 45 jaar wordt daarbij vaak gezien als ‘kantelleeftijd’ als het gaat om de tolerantie voor nachtwerk. Als medewerkers meer moeite krijgen met het ondervangen van de gevolgen van nachtwerk, openbaart zich dat vaak rond deze leeftijd. Op voorhand valt niet te voorspellen in welke ‘groep’ medewerkers vallen: de groep die zonder noemenswaardige (gezondheids)problemen tot het pensioen nachtdiensten werkt of de groep die, naarmate de mensen ouder worden, al dan niet geleidelijk in meer of mindere mate klachten gaat ontwikkelen. Het is de kunst voor organisaties om specifieke maatregelen te bedenken voor individuele medewerkers met problemen. Extra aandacht dient hierbij te zijn voor medewerkers die langdurig te maken hebben met het werken op onregelmatige werktijden. Tijdgerelateerde maatregelen voor ouderen zouden ingebed moeten worden in een breder levensfasebewust personeelsbeleid. Thuissituatie Er is weinig empirische onderbouwing voor een verschillende behandeling van vrouwen en mannen in verband met arbeidstijdregelingen, althans niet op basis van biologische overwegingen. Met name sociale omstandigheden kunnen er voor zorgen dat vrouwen in ploegendienst kwetsbaarder zijn dan mannen. Nog steeds geldt dat over het algemeen vrouwen vaker zwaardere huishoudelijke taken uitvoeren dan mannen. De verzorging van kinderen leidt tot een extra belasting van werknemers. Ploegenwerkers met kinderen hebben minder gelegenheid voor vrijetijdsbesteding dan ploegenwerkers zonder kinderen, net zoals overigens het geval is bij dagdienstwerkers met en zonder kinderen. Tegen de verwachting in leidt dit overigens niet tot een geringere tevredenheid met ploegendienst: werknemers met thuiswonende kinderen blijken positiever over werken in ploegendienst te denken dan kinderloze werknemers. Persoonskenmerken Niet iedereen ervaart evenveel ongemakken bij het werken in wisseldiensten. Er bestaan, zo laten studies zien, verschillen tussen personen. Los van de concrete vormgeving van de roosters, blijken diverse factoren binnen de persoon van invloed te zijn op de mate waarin klachten worden ervaren. Een aantal factoren, zoals de algemene gezondheid en de levensstijl, spreekt daarbij eigenlijk voor zich. Minder bekend is de (natuurlijke) selectie; het ‘healthy worker effect’. Zo blijkt uit diverse onderzoeken dat het ziekteverzuim onder ploegenwerkers bijvoorbeeld niet significant hoger is dan het verzuim onder werknemers in dagdienst. Dit wordt gedeeltelijk verklaard doordat mensen die op onregelmatige tijden werken een groep vormen die zichzelf selecteert; wie niet kerngezond is, begint er niet aan en wie het na enkele jaren niet volhoudt, zoekt een baan in vaste dagdienst. Concluderend geldt dat persoonskenmerken, voor zover onderzocht, van zeer geringe waarde zijn bij het voorspellen van ‘arbeidstijdintolerantie’. Het is dan ook niet zinvol om bij de selec-
138
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 138
4-3-2021 16:03:52
Hoofdstuk 7 Werk- en rusttijden
tie van werknemers voor onregelmatige of ploegendienst aan persoonskenmerken aandacht te besteden.
7.4 7.4
Maatregelen bij afwijkende werktijden Maatregelen bij afwijkende werktijden
Als het gaat over het beoordelen van veiligheids- gezondheids- en welzijnsrisico’s (VGW-risico’s) van arbeidstijden (zie paragraaf 7.3.2, paragraaf 7.3.3, paragraaf 7.3.1) is de neiging groot om alleen naar de roosters te kijken. Om te komen tot verbeteringen is het echter noodzakelijk om inzicht te krijgen in de onderliggende werkprocessen en vooral het werkaanbod. Dat is immers de reden om op onregelmatige tijden te gaan werken. Daarbij gaat het om het afstemmen van ‘de juiste persoon op de juiste tijd’. De organisatie wil medewerkers immers aanwezig hebben op het moment dat er werk is. Dat onderstreept het belang van openingstijden, bedrijfstijden, arbeidsduurverkorting en flexibilisering. Het zal duidelijk zijn dat de belangen van werknemers en werkgevers hierbij niet altijd hetzelfde zijn. Een professioneel opgezet en uitgevoerd arbeidstijdmanagement vindt een balans in de spanning tussen het bedrijfsbelang en het individueel werknemersbelang (zie Figuur 1 Spanningsboog ontwikkelingen). Figuur 1 Spanningsboog ontwikkelingen
In het kader van dit onderdeel voert het te ver om uit te weiden over de bedrijfsmatige aspecten van capaciteitsmanagement en roosteren. Het is echter van groot belang om te beseffen dat een rooster het resultaat is van tal van bedrijfsmatige afwegingen. Om een geloofwaardig en uitvoerbaar advies over roosters op te kunnen stellen, moet er inzicht bestaan in het werkaanbod. In figuur 2 Roostervormgevingsproces wordt een overzicht gegeven van een roostervormgevingsproces waarbij vanuit het werkaanbod roosters worden ontworpen. In organisaties waar ’s nachts wordt gewerkt, is de eerste vraag die elke organisatie zichzelf moet stellen in het kader van maatregelen, of het aantal nachtdiensten dat medewerkers werken, kan worden teruggebracht. Ten grondslag aan deze vraag ligt de vraag in hoeverre al het werk dat op dit moment in de nacht wordt uitgevoerd, ook daadwerkelijk op dat moment moet worden gedaan. Een (gedetailleerde) analyse van het werkaanbod en de werkprocessen kan hier inzicht in geven. Hieruit blijkt wellicht ruimte om werkzaamheden vanuit de nacht te verschuiven naar de dag.
139
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 139
4-3-2021 16:03:53
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
Figuur 2 Roostervormgevingsproces
De laatste stap in het roostervormgevingsproces is het maken van het rooster. Hierbij komen als het ware alle lijnen bij elkaar, waarbij vaak meerdere varianten mogelijk zijn. Bij het maken van het rooster is het, gelet op het verkrijgen van draagvlak, verstandig om meerdere alternatieven te maken, waaruit vervolgens een keuze kan worden gemaakt. Enige rooster-inefficiency is in het hele roostervormgevingsproces niet te vermijden. Tenslotte moet er een goed compromis worden gezocht tussen bedrijfsmatige en sociale belangen (zie ook paragraaf 7.6.2). Voor het omgaan met VGW-risico’s zijn er verschillende strategieën; allereerst is er de strategie die is gericht op gezond roosteren. Dit is met name gericht op het optimaliseren van het dienstrooster om gezondheidsrisico’s en welzijnsrisico’s te verkleinen. Een relatief nieuwe strategie is fatigue risk management, gericht op het tegengaan van veiligheidsrisico’s door acute vermoeidheid. Tot slot kan voorlichting over gezonde levensstijl een belangrijke ondersteuning bieden bij het omgaan met de onregelmatigheid. Onderwerpen kunnen zijn voeding, slaapgewoonten, de invloed van genotsmiddelen en medicijngebruik.
7.4.1
Gezond roosteren
Gezond roosteren is het maken van roosters waarbij nadrukkelijk rekening wordt gehouden met de effecten van de werktijden voor de gezondheid en het sociale leven van de medewerkers. Het lijkt een open deur dat er gezond geroosterd moet worden, maar in de praktijk blijkt het dikwijls moeilijk om een goede balans te vinden tussen bedrijfseconomische belangen en ergonomische belangen. Ook de belangen van de medewerker zijn vaak niet eenduidig. Zo kan het voor de biologische klok beter zijn om korte nachtreeksen in te roosteren (2-3 nachten), maar wordt er vanwege de regelmaat in het rooster gekozen voor een week nachtdiensten achter elkaar. De invloed van de verschillende roosterkenmerken op de gezondheid en het sociale leven wordt hieronder beschreven. Daarna wordt een checklist gepresenteerd waarmee roosters vanuit een ergonomische invalshoek kunnen worden beoordeeld. Voorspelbaarheid Naarmate meer verschillende dienstsoorten in een rooster voorkomen, neemt de voorspelbaarheid van een rooster af. Het wordt voor de werknemers steeds moeilijker het rooster te ‘kennen’. De voorspelbaarheid van een rooster wordt daarnaast bepaald door de totale lengte van de cyclusduur en het aantal in lengte verschillende blokken. Met name ten behoeve van het sociale leven is het van belang om eenvoudig te kunnen overzien op welke tijdstippen men vrij heeft. Een onoverzichtelijk rooster brengt voor medewerkers met zich mee dat het lastig is om uit het hoofd te voorspellen op welke dagen en hoe laat men dienst heeft alsmede op welke tijdstippen men vrij heeft, wat tot problemen kan leiden bij het plannen van (sociale) afspraken of andere bezigheden. Eventuele stress die hierdoor ontstaat, kan het herstelproces belemmeren, met gevolgen voor vermoeidheid.
140
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 140
4-3-2021 16:03:54
Hoofdstuk 7 Werk- en rusttijden
Hoeveelheid nachtwerk De avonddienst wordt door veel werknemers in Nederland niet als erg bezwaarlijk beschouwd. Slaapklachten zijn over het algemeen afwezig en de slaap tijdens periodes met avonddiensten lijkt sterk op die tijdens vrije dagen. Wel leiden avonddiensten tot sociale klachten en beperkingen in de vrijetijdsbesteding. Met name bij de avonddienst kunnen de voordelen opwegen tegen de nadelen: de avonddienstperiode kan worden gebruikt om uit te rusten van een zware periode in het rooster en resulteert in veel vrije tijd overdag. Nachtdiensten worden in het algemeen als het meest bezwaarlijk beoordeeld. Vooral psychosomatische klachten worden met de nachtdienst in verband gebracht. Werken in de nachtdienst leidt tot slaapklachten en vermoeidheid en tot spijsverteringsproblemen. Deze klachten hangen samen met ritmeverstoringen als gevolg van de nachtdienst, (zie ook paragraaf 7.3.1). De nachtdienst leidt niet alleen tot verstoringen van het biologisch ritme, maar verstoort ook de sociale ritmiek: wie om 23.00 uur aan het werk moet, heeft geen vrije avond en brengt in ieder geval de nacht niet met zijn of haar partner door. Dienstduur De kans op vergissingen en ongelukken neemt doorgaans toe na het achtste werkuur en na drie lange werkdagen, met name als er sprake is van lichamelijk zwaar werk. Een nachtdienst moet in dit verband worden beschouwd als een lichamelijk verzwarende factor. Lange nachtdiensten leiden over het algemeen tot sterkere verstoringen van de circadiane ritmiek dan ‘normale’ nachtdiensten. Bij extreem lange diensten wordt hierbij vaak een hoger ziekteverzuim geconstateerd, met name als gevolg van een hogere frequentie van ongevallen. Slechts bij een geringe lichamelijke en mentale belasting lijken diensten langer dan negen uur vanuit gezondheidskundig perspectief acceptabel. Ook vanuit psychosociaal perspectief is er reden tot enige reserve ten aanzien van lange diensten. De vermoeidheidseffecten door lange diensten stapelen zich op en worden doorgeschoven naar de volgende vrije dag, die daardoor aan kwaliteit inboet. Halve diensten of korte diensten zijn vanuit het oogpunt van de belasting van individuele werknemers weinig problematisch. Om echter aan de arbeidscontracten van de mensen te komen, zal dit leiden tot een hoger aantal opkomsten, waardoor men minder vrije dagen heeft. Veel werknemers zullen in dit verband dan ook voor langere diensten kiezen. Wisselcyclus Ploegendienstroosters en de meeste roosters voor onregelmatige diensten herhalen zich na een aantal weken. Dit aantal geeft de lengte van de wisselcyclus aan. De cycluslengte is indicatief voor de complexiteit van een rooster. Bij een grote lengte wordt een rooster meer complex en dus minder voorspelbaar. Een ploegenwerker en diens familie kennen een lange roostercyclus minder snel uit het hoofd en afspraken in de vrije tijd zijn dus lastiger te plannen zonder het rooster erbij te nemen. Arbeidstijd Het aantal uren dat iemand gemiddeld per week aan werken besteedt, is bij uitstek bepalend voor de hoeveelheid hersteltijd en (semi-)vrije tijd. De noodzaak van voldoende hersteltijd, en dus van een kortere gemiddelde arbeidstijd, is bij het werken in wisseldienst algemeen bekend: naarmate een rooster meer belastende kenmerken bevat, moet extra hersteltijd worden geboden om vermoeidheid te beperken. Als er sprake is van ploegendiensten met nachtdiensten zou er idealiter moeten worden gestreefd naar een arbeidstijd van maximaal 32 tot 38 uur, gemiddeld per week. Reekslengte Medewerkers hebben vaak een voorkeur voor werken in lange reeksen. Dit leidt immers tot een relatief langere periode vrije tijd tussen de reeksen. De vrije periode wordt gebruikt om bijvoorbeeld te recreëren, te klussen of te werken in een tweede baan. De reekslengte is van groot belang voor bezwarende effecten en ritmeverstoringen. Na een lange reeks nachtdiensten is een aantal ritmische processen zodanig uit fase, dat een relatief groot deel van de volgende vrije periode nodig is om slaap in te halen en om de ritmiek weer aan te passen aan het normale dag-nachtritme. Vanuit gezondheidskundig oogpunt zijn kortere reekslengtes (drie à vier) te verkiezen boven langere reekslengtes (vijf of meer diensten achter elkaar). Losse diensten in een rooster worden eveneens afgeraden, omdat deze voor te
141
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 141
4-3-2021 16:03:54
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
veel onregelmatigheid in het rooster zorgen. Rotatiesnelheid en bloklengte Reeksen van aaneengesloten diensten kunnen blokken van verschillende dienstsoorten bevatten. De rotatiesnelheid verwijst naar het tempo waarin verschillende dienstsoorten elkaar opvolgen. Bij 1 tot 2 diensten van dezelfde soort achter elkaar wordt gesproken van een snelle rotatie; bij 3 tot 4 diensten van dezelfde soort wordt gesproken van een gematigd snelle rotatie en bij 5 of meer van dezelfde diensten achter elkaar van een trage rotatie. Een traag roterend rooster leidt aan het einde van een reeks vroege diensten of een reeks nachtdiensten tot een aanzienlijke storing van het fysiologisch systeem. Hoe meer diensten achter elkaar worden gewerkt, des te groter deze storing is. Werknemers hebben hun gehele rustperiode nodig om bij te komen van de opgestapelde vermoeidheid en om terug te keren naar het normale dag/nacht ritme. Snelroterende roosters worden vaak gekenmerkt doordat reeksen van diensten verschillende dienstsoorten bevatten (bijvoorbeeld 2-2-2; zie ook paragraaf 7.2.2 onder Vier- of vijfploegendienst (volcontinu)). De storing van het fysiologisch systeem is bij dit soort roosters minimaal. Bijkomend voordeel is dat tussen de zwaardere vroege dienst en de nachtdienst een buffer zit met late diensten. De late diensten verstoren de circadiane ritmiek niet tot nauwelijks en maken het de werknemers mogelijk om uit te slapen. Een gematigd snel roterend rooster kan een goed compromis zijn in situaties waar snelle rotatie een brug te ver is. Regelmaat Als dienstsoorten snel afwisselen, neemt de onregelmatigheid van een rooster toe. Er kan dubbele onregelmatigheid ontstaan als bijvoorbeeld iedere dag een andere begintijd kent of als het aantal losse vrije dagen in een rooster toeneemt. Roosters in de transportsector en in de gezondheidszorg kennen frequente wisselingen binnen reeksen, omdat zij zijn gebaseerd op een steeds wisselende bezettingsbehoefte. De voorspelbaarheid van dergelijke roosters is laag, hetgeen complicaties kan opleveren voor het sociale leven. Plotselinge roosterwijzigingen kunnen de situatie verergeren. Rotatierichting De rotatierichting geeft aan hoe verschillende dienstsoorten in de loop van de tijd wisselen. Wordt ‘met de klok mee’ gewisseld (ochtend ->avond ->nacht), dan wordt gesproken van een voorwaartse rotatierichting. Wordt omgekeerd van dienst veranderd (nacht ->avond ->ochtend) dan is sprake van achterwaartse rotatie. Vanuit de lichamelijke optiek zijn er twee redenen om de voorkeur te hebben voor voorwaarts roterende roosters. De biologische klok heeft de geneigdheid om zich te ‘verlaten’. Voorwaarts roteren betekent, simpel gezegd, een dergelijke verlating en is vanuit dit gezichtspunt natuurlijker. Bij voorwaartse rotatie werkt de verschuiving van de biologische klok mee in de richting van de volgende dienstsoort. Bij achterwaartse rotatie gaat de volgende dienstsoort juist in een richting tegengesteld aan de biologische klok. Omdat de lichamelijke aanpassingen bij voorwaartse rotatie gemakkelijker verlopen dan bij achterwaartse rotatie, leidt voorwaartse rotatie in de regel tot minder vermoeidheid, minder slaapklachten en minder spijsverteringsklachten dan achterwaartse rotatie. Ook vanuit het perspectief van belasting/herstel is er een voorkeur voor voorwaartse rotatie. Bij voorwaarts roteren is een deel van de vrije tijd opgenomen in het werkblok. Hierdoor wordt eventuele vermoeidheid zo snel mogelijk afgebouwd. Bij achterwaarts roteren zijn de rusttijden tussen de verschillende diensten minimaal, waardoor de belasting die tijdens een dienst wordt opgebouwd, ook na die dienst op een hoog niveau blijft. Veel medewerkers geven de voorkeur aan achterwaarts roteren omdat dit het vrije weekend verlengt (bijvoorbeeld vrijdag na de ochtenddienst stoppen en pas maandagnacht starten). Een veelgehoorde klacht van medewerkers is bovendien dat het moeilijk is om vanuit een lange reeks nachtdiensten over te schakelen naar vroege diensten omdat het niet lukt om op tijd, vroeg, te gaan slapen.
142
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 142
4-3-2021 16:03:54
Hoofdstuk 7 Werk- en rusttijden
Weekenddienst De weekenddienst wordt voornamelijk beoordeeld vanuit sociaal perspectief. Zoals eerder besproken (zie ook paragraaf 7.3.3) is de westerse samenleving sterk gericht op vrijetijdsbesteding in het weekend. Vaak bestaat bij een uitbreiding van de bedrijfstijd meer verzet tegen de zaterdag- en zondagdienst dan tegen de nachtdienst, hetgeen ook tot uiting komt in de toeslagen die er voor weekend-, respectievelijk nachtdienst worden betaald. De 11 roostervuistregels De bovenstaande informatie kan vereenvoudigd worden weergegeven in elf roostervuistregels. Door het toepassen van deze vuistregels kan het risico worden verkleind dat er klachten door roosters zullen optreden. De 11 roostervuistregels zijn: 1. Voorwaartse rotatierichting. 2. Maximaal 6 diensten achter elkaar. 3. Minimaal 2 diensten achtereen. 4. Maximaal 3-4 diensten van dezelfde soort achter elkaar. 5. Wekelijkse arbeidsduur (voltijd): 34-38 uur (afhankelijk van de zwaarte van het rooster). 6. Een half uur pauze in het midden van de dienst. 7. Een dienstduur van maximaal 9 uur. 8. Wisseltijden (volcontinu): rond 7.00 – 15.00 – 23.00 uur. 9. Een voorspelbaar roosterpatroon. 10. Tenminste 40% van de avonden en weekenden vrij. 11. Een vaste vrije avond. Deze elf roostervuistregels moeten niet als absolute ‘waarheid’ worden toegepast. Er kunnen vele omstandigheden zijn in de aard van het werk, het mogelijk onregelmatige werkaanbod, of de specifieke personeelssamenstelling, die aanleiding geven de ene roosterregel meer of minder gewicht te geven dan de andere.
7.4.2
Fatigue Risk Management
De overheid en het bedrijfsleven reguleren de vermoeidheid van medewerkers door eisen te stellen aan het maximaal aantal werkuren en het minimumaantal uren rust. Er is een groeiend besef dat dit soort regels de vermoeidheidsrisico’s onderschat. Enerzijds kunnen medewerkers binnen de normen nog steeds overmatig vermoeid raken. Anderzijds leiden de normen vaak tot onnodige belemmering van de inzet zonder dat de vermoeidheid of de veiligheid erdoor wordt verbeterd. Fatigue Risk Management (FRM) is een relatief nieuwe manier van het bestrijden van vermoeidheidsrisico’s. FRM is gericht op het voorkomen van incidenten die door vermoeidheid zijn veroorzaakt. Het model gaat uit van het uitgangspunt dat, voordat een vermoeidheidsincident of -ongeval plaatsvindt, er een opeenvolging van situaties en symptomen heeft plaatsgevonden. In figuur 3 Het incidenttraject wordt dit zogeheten incidenttraject weergegeven. Op de verschillende niveaus kunnen controlemaatregelen worden genomen.
143
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 143
4-3-2021 16:03:54
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
Figuur 3 Het incidenttraject
De overheid en veel organisaties richten zich traditioneel op het eerste niveau; de werk- en rusttijden. Hierbij wordt over het algemeen alleen gekeken naar de wettelijke normen en caoafspraken (zie ook paragraaf 7.5). Omdat deze geen rekening houden met de biologische klok en sociale factoren, is hier nog een wereld te winnen met het ontwerpen van ergonomisch goede werkschema’s. Het model laat verder zien dat goede werk- en rusttijden op zich de vermoeidheidsrisico’s niet voldoende onder controle brengen. Ondanks goede werk- en rusttijden kan vermoeidheid optreden. Informatie over genoten slaap, gedragssymptomen en vermoeidheidsfouten geven extra mogelijkheden om in te grijpen in het traject naar ongevallen. Een goede analyse van vermoeidheidsincidenten geeft noodzakelijke feedback om het programma verder te verbeteren. Het monitoren van gedragssymptomen kan bijvoorbeeld plaatsvinden door technische systemen die bijhouden of buschauffeurs beginnen te knikkebollen of gaan ‘zwabberen’ over de weg. Idealiter richt FRM zich op alle niveaus van het bovenstaande incidenttraject. Effectief FRM bestaat uit een combinatie van voorlichting en bewustwording, controlemaatregelen op verschillende niveaus en cyclisch verbeteren. De controlemaatregelen moeten onderdeel zijn van organisatiebrede afspraken en instructies, waaraan alle lagen van de organisatie zich hebben gecommitteerd. Essentieel daarbij is dat medewerkers het vertrouwen hebben dat hun meldingen niet leiden tot negatieve consequenties. Een belangrijk kenmerk van FRM is dat het accent niet langer ligt op het naleven van tijdsnormen, maar dat er een actieve inzet en gedeelde verantwoordelijkheid ontstaat van zowel werkgever als medewerker.
7.4.3
Levensstijl
Voorlichting en ondersteunen van het omgaan met onregelmatige werktijden kan uiteraard nooit in de plaats komen van een goede roostervormgeving. Indien er optimale roosters zijn ontwikkeld, vormt een gezonde levensstijl een goede aanvulling. Men spreekt in dit opzicht van coping: hoe gaat de persoon om met de inconveniënten van het werk, zodat deze beheersbaar en hanteerbaar worden? Gedacht kan worden aan informatie over omgaan met voeding, slaappatronen, lichaamsbeweging en sociale activiteiten (zie ook hoofdstuk 3). De informatie zal verder moeten gaan dan de ‘gebruikelijke’ voedings- en bewegingsadviezen voor de ‘normale’ populatie. Vanwege de circadiane ritmiek is de reactie op bijvoorbeeld koolhydrateninname anders in de ochtend dan in de nacht. De adviezen moeten dan ook specifiek worden gekoppeld aan het tijdstip van de dag.
144
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 144
4-3-2021 16:03:55
Hoofdstuk 7 Werk- en rusttijden
7.4.4
Tips voor een gezonde levensstijl bij onregelmatig werken Slapen en in slaap vallen
1.
Rust ten minste 7 uur tussen twee nachtdiensten in, ook als je niet in staat bent om gedurende minimaal 7 uur te slapen. Het menselijk lichaam herstelt zich niet alleen door slaap. Ook rusten draagt bij aan het herstellen van de negatieve gevolgen van het werken in nachtdienst.
2.
Pas je slaappatroon onmiddellijk aan na de laatste nachtdienst. Wanneer je uit de nacht komt is het belangrijk om snel weer een normaal dag/nacht ritme op te pakken. Slaap kort – bijvoorbeeld 2 uur – en ga vervolgens 's avonds op de ‘normale’ tijd naar bed. Probeer dan langer door te slapen (12 of zelfs 14 uur achter elkaar als je kunt).
3.
Beperk de verstoring van je slaap: voorkom lawaai. Lawaai wil nogal eens een probleem zijn als je overdag moet slapen. De meeste menselijke activiteiten vinden tenslotte overdag plaats. Toch zijn er maatregelen te bedenken: niet aan de wegkant slapen, geluidsbeperkende gordijnen, antwoordapparaat aanzetten en voordeurbel uit. Zelfs slapen met oordoppen kan goed helpen.
4.
Ga vroeger naar bed als je ochtenddienst hebt. Als je vroege dienst hebt, kan de nacht wel eens kort worden. Je moet immers ook opstaan, ontbijten, reizen. Probeer daarom iets eerder naar bed te gaan, tijdens de ochtenddiensten. Eten en drinken
1.
Eet en drink aangepast. Een stevige of pittige maaltijd vlak voordat je gaat slapen kan nogal eens dwars gaan liggen. Wakker worden omdat je honger hebt, is ook niet prettig. Veel deskundigen raden je aan om 2 tot 4 uur voordat je gaat slapen geen maaltijd te nuttigen. Houd daarbij zoveel mogelijk vast aan het normale eetpatroon, zodat het bioritme minder verstoord raakt. Drink niet teveel in de 2 uur voordat je gaat slapen. Drink geen dranken met cafeïne of chocola. Vermijdt alcohol, want het beïnvloedt de kwaliteit van je slaap negatief en stimuleert je blaas.
2.
(Vroege) ochtenddienst: begin altijd met een licht ontbijt voor je naar je werk gaat. Veel mensen vinden het moeilijk om te eten als zij erg vroeg moeten beginnen. Neem dan een licht ontbijt (cracker of fruit), dan kun je rond 8.00 uur een normaal ontbijt nemen. De rest van de dag houd je de normale tijden en maaltijden aan.
3.
Middag-/avonddienst: Bij de middag/avonddienst is het grootste probleem dat de avondmaaltijd in de knel komt. Het meest eenvoudige is om ’s middags warm te eten. Eet je toch liever een warme maaltijd ’s avonds, neem hem dan mee. Is er geen magnetron, kies dan voor een salade. Met brood erbij heb je toch een volwaardige maaltijd. De verleiding is groot om, als je laat thuiskomt, te gaan snacken. Vettigheid is niet verstandig vlak voor het slapen, neem liever yoghurt, fruit of vruchtensap.
4.
Nachtdienst: juist in de nacht is het belangrijk een gezond eetpatroon te houden. Neem aan het begin van de dienst een maaltijd met veel calorieën om energie te krijgen en wakker te blijven. Eet in de nachtdienst bij voorkeur voor 1.00 uur. Kies voor een lichte maaltijd of een proteïnerijke tussendoortje zoals vers fruit of melkproducten.
5.
Nachtdienst en gezonde voeding: een vette hap kan zwaar op de maag liggen. Sluit de nacht af met een licht ontbijt, zodat je niet wakker wordt van de honger. Drink niet te veel, anders wordt je wakker van een volle blaas. ’s Ochtends wordt je blaas immers weer actief. Lichte snacks tijdens de nacht zijn: krentenbol, fruit, evergreens of sultana’s, ontbijtkoek, bakje yoghurt, fruitsap, tomaatjes, komkommer.
6.
Nachtdienst en gebruik van slaapmiddelen: gebruik bij voorkeur geen slaapmiddelen. De kwaliteit van je slaap wordt daar altijd slechter van. Bovendien kan langdurig gebruik van slaapmiddelen leiden tot chronische slaapproblemen en verslaving.
145
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 145
4-3-2021 16:03:55
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
7.
Nachtdienst en het gebruik van melatonine: het gebruik van melatonine wordt afgeraden. De Gezondheidsraad heeft in 2015 geconcludeerd dat er onvoldoende bewijs is dat het innemen van melatonine helpt tegen de nadelige effecten van nachtwerk en heeft daarbij opgemerkt dat het onzeker is of, en zo ja hoe, de inname van melatonine doorwerkt bij langdurig gebruik. Het sociale leven
1.
Probeer zo goed mogelijk aan te sluiten bij het ritme van het gezin. Zoek uit welk slaapritme het beste bij je past. Probeer zoveel mogelijk mee te draaien in het normale dagelijkse leven van je gezin. Maak daarvoor afspraken met kinderen, buren en vrienden zodat je tegelijkertijd wel rustig kan slapen als je naar bed gaat.
2.
Verdeel huishoudelijke taken. Zeker een gezin met iemand die in ploegendienst werkt, moet meer aandacht besteden aan de verdeling van huishoudelijke taken. Het normale dagelijkse patroon wordt immers steeds doorbroken door wisselingen van dienst. Voor vrouwen in ploegendienst leidt een traditionele verdeling van de taken tot een nog grotere dubbele last dan al het geval is wanneer zij in een normaal dagdienst werken. Zie het werken in ploegendienst eerder als een kans om tot een andere verdeling te komen. Je bent ook op andere tijden thuis dan normaal en dat geeft andere mogelijkheden om bijvoorbeeld taken zoals boodschappen doen, koken en de zorg voor de kinderen anders dan ‘normaal’ te verdelen.
3.
Blijf tijd vrij maken voor de belangrijke mensen in je leven. Als iedereen in je directe omgeving weet op welke tijd jij beschikbaar bent en je er dan ook voor open staat, dan is een ongestoorde slaap tijdens de rustperiode ook makkelijker te organiseren.
4.
Maak tijd vrij voor activiteiten die jij leuk vindt. Door actief om te gaan met je vrije tijd, verhoog je de kwaliteit van je leven en ben je beter bestand tegen de negatieve gevolgen van het werken in ploegendienst. Blijf niet op de bank hangen. Werken in ploegendienst betekent veelal dat je meer ‘planmatig’ met je vrije tijd om moet gaan. Sport
1.
Onderzoek laat zien dat bewegen het risico verlaagt op hart- en vaatziekten, diabetes, en depressieve symptomen.
2.
Het effect van sport op de interne biologische klok is klein. Het maakt niet veel uit op welk tijdstip van de dag je gaat sporten. je kunt je eigen ‘gevoel’ volgen. Ochtendmensen zullen liever 's ochtends sporten, avondmensen liever 's avonds.
3.
Belangrijker is dat je niet vlak na een (zware) maaltijd gaat sporten, of op het moment dat je hoort te slapen, tussen 23.00 en 06.00 uur.
4.
Zorg ervoor dat je lichaam voordat je naar bed gaat, tijd krijgt om af te koelen en tot rust komt. Sport dus tot maximaal 2 uur voor het naar bed gaan.
7.5 7.5
Wetgeving werk- en rusttijden Wetgeving werk- en rusttijden
Een belangrijk onderdeel van de zogenoemde ‘planpuzzel’ is de wet- en regelgeving waaraan een rooster dient te voldoen. De onderstaande indeling maakt een nader onderscheid tussen de verschillende soorten regels en afspraken: 1. Dwingende regelgeving; hieronder wordt verstaan de Arbeidstijdenwet (ATW), het Arbeidstijdenbesluit (ATB) en de cao. 2. Niet dwingende regelgeving; zoals afspraken op het gebied van opnemen van vakantie of over een gelijkmatige verdeling van diensten. 3. Ergonomie; regelgeving die kan worden toegepast om de ongemakken van het werken op afwijkende tijden zoveel mogelijk op te vangen. Zie in dit kader ook paragraaf 7.4.1. In dit onderdeel wordt verder geen aandacht besteed aan de niet-dwingende regelgeving binnen een organisatie. Het is wel van belang om vast te stellen dat arbeidstijden niet in hoofdzaak worden bepaald door de dwingende wet- en regelgeving. De belangrijkste factor vormen
146
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 146
4-3-2021 16:03:55
Hoofdstuk 7 Werk- en rusttijden
de cultuur en gebruiken binnen organisaties. Keer op keer laten verandertrajecten van arbeidstijden binnen bedrijven zien dat niet zozeer de grenzen van de wet de veranderingen tegenhouden, maar veeleer de gebruiken en de cultuur binnen de organisatie. Binnen de regels kan er over het algemeen al bijzonder veel. De ervaring leert dat wat mag, niet automatisch gebeurt. Hieronder wordt ingegaan op de inhoud van de Arbeidstijdenwet.
7.5.1
De Arbeidstijdenwet
In de Arbeidstijdenwet staat hoe lang een werknemer per dag en per week mag werken en wanneer hij of zij recht heeft op pauze of rusttijd. Die regels zijn er met het oog op gezondheid, veiligheid en welzijn, maar ook om werk, privé en zorgtaken te kunnen combineren. Sommige regels uit de Arbeidstijdenwet kunnen alleen worden toegepast bij ‘collectieve regeling’. Dat wil zeggen: nadat daarover in collectief (gemeenschappelijk) overleg overeenstemming is bereikt. Een collectieve regeling kan een cao zijn, of de rechtspositieregeling voor ambtenaren, maar ook een schriftelijke overeenstemming tussen de werkgever en het medezeggenschapsorgaan (de ondernemingsraad of de personeelsvertegenwoordiging). Kijk voor meer informatie over de Arbeidstijdenwet bijvoorbeeld ook op www.arbeidstijdenwet.nl.
7.5.2
Verplichtingen werkgever
De Arbeidstijdenwet is in principe overal waar arbeid wordt verricht van toepassing, zowel in het bedrijfsleven als bij de overheid. De verantwoordelijkheid voor uitvoering van de voorschriften is neergelegd bij de werkgever. Met de werkgever wordt diegene bedoeld voor wie een ander, de werknemer, arbeid verricht. Er dient sprake te zijn van een gezagsrelatie. De Arbeidstijdenwet schrijft voor dat de werkgever een zo goed mogelijk beleid voert met betrekking tot de arbeids- en rusttijden van de werknemers, en daarbij, voor zover dat redelijkerwijs van hem kan worden gevergd, rekening houdt met de persoonlijke omstandigheden van die werknemers. Daarbij gaat het om zorgtaken, maar ook om andere verantwoordelijkheden, zoals scholing of vrijwilligerswerk. Over het beleid moet een werkgever overleggen met het medezeggenschapsorgaan (de ondernemingsraad of de personeelsvertegenwoordiging) of – als die er niet is – met de betrokken werknemers. Het beleid met betrekking tot de arbeids- en rusttijden dient in samenhang te zijn met het arbeidsomstandighedenbeleid, bedoeld in de Arbeidsomstandighedenwet.
De Arbeidsomstandighedenwet De Arbeidsomstandighedenwet verplicht iedere werkgever om een arbobeleid te voeren dat zoveel mogelijk gericht is op optimale arbeidsomstandigheden. Een werkgever is verplicht een risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E) en een plan van aanpak op te stellen, waarin nadrukkelijk aandacht moet worden besteed aan de arbeidstijden, de risico’s die deze kunnen inhouden en de manier waarop hij die risico’s wil beperken. De Arbeidsomstandighedenwet schrijft daarnaast voor dat de werkgever al zijn werknemers periodiek in de gelegenheid moet stellen een onderzoek te ondergaan, dat erop is gericht de risico’s voor de gezondheid van de werknemers ten gevolge van de arbeid te voorkomen of te beperken. In aanvulling daarop stelt het Arbeidsomstandighedenbesluit dat de werkgever een werknemer die voor de eerste keer arbeid in nachtdienst gaat verrichten in de gelegenheid moet stellen vóór de aanvang van die arbeid een arbeidsgezondheidskundig onderzoek te ondergaan.
7.5.3
Normen
In een aantal gevallen zijn de normen voor arbeidstijd en rusttijd buiten toepassing verklaard. Bijvoorbeeld voor medewerkers boven een inkomensgrens van drie keer het minimumloon (voor zover de werknemer niet geregeld in nachtdienst werkt of risicovolle arbeid verricht). De Arbeidstijdenwet geldt ook niet voor zelfstandig werkenden, hoewel zij bij algemene maatregel van bestuur onder de toepasselijkheid van de wet gebracht kunnen worden om ernstig gevaar voor de veiligheid of de gezondheid van andere personen te voorkomen. De speciale
147
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 147
4-3-2021 16:03:55
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
regels voor zwangere en pas bevallen vrouwen zijn altijd van toepassing. Een goede werktijdregeling begint met een goede verdeling van de rusttijden, zowel tussen verschillende diensten als tijdens de dienst (pauzes). Een gelijkmatige spreiding van arbeid en rust vormt de basis van gezond werken. De Arbeidstijdenwet geeft hierbij de exacte normen voor de minimale rusttijden en de duur van de pauzes. In Tabel 5 Samenvatting Arbeidstijdenwet (werknemers 18 jaar en ouder) is een samenvatting van de normen van de Arbeidstijdenwet weergegeven voor werknemers van achttien jaar en ouder. Voor kinderen onder de 16 jaar en jongeren van 16 en 17 jaar gelden aparte regels. De derde kolom geeft aan dat sprake is van normen die door de overheid (bestuursrechtelijk) worden gehandhaafd (O) of dat de handhaving wordt overgelaten aan het privaatrecht en dus door de direct betrokkenen moet worden gehandhaafd (P). Tabel 5 Samenvatting Arbeidstijdenwet (werknemers 18 jaar en ouder)
Normen Mededelingstermijn Arbeids- en rusttijdenpatroon
28 dagen van tevoren. Indien dit in ver- P band met de aard van de arbeid onmogelijk is, worden de rusttijden in ieder geval 28 dagen van tevoren meegedeeld en 4 dagen van tevoren de begin- en eindtijden van de arbeid. Bij collectieve regeling óf met instemming van de individuele medewerker kan hiervan worden afgeweken.
Minimumrusttijden Wekelijkse onafgebroken rusttijd
Hetzij 36 uur per periode van 7 × 24 uur
O
Hetzij 72 uur per periode van 14 × 24 uur, eventueel op te splitsen in perioden van minimaal 32 uur Dagelijkse onafgebroken rusttijd
11 uur per 24 uur
O
(1 × per periode van 7 × 24 uur in te korten tot minimaal 8 uur) Zondagsarbeid Arbeidsverbod
Op zondag wordt geen arbeid verricht, tenzij …
P
1e uitzondering op arbeidsverbod
Tenzij het tegendeel is bedongen en uit P de aard van de arbeid voortvloeit
2e uitzondering op arbeidsverbod
P Tenzij de bedrijfsomstandigheden dit noodzakelijk maken en het medezeggenschapsorgaan daarmee instemt, en de betrokken werknemer daar voor dat geval mee instemt
Zondagsbepaling
In geval van arbeid op zondag tenminste 13 vrije zondagen per 52 weken
P
Bij collectieve regeling kan hiervan worden afgeweken, zodat het mogelijk wordt om 40 zondagen of meer per jaar te werken. In dat geval heeft de medewerker een individueel instemmingsrecht, ook als de zondagsarbeid voortvloeit uit de aard van de arbeid of uit de bedrijfsomstandigheden. Maximum arbeidstijden Arbeidstijd per dienst
12 uur
O
148
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 148
4-3-2021 16:03:55
Hoofdstuk 7 Werk- en rusttijden
Arbeidstijd per week1
60 uur
O
Arbeidstijd per 4 aaneengesloten we- Gemiddeld 55 uur per week ken Bij collectieve regeling kan hiervan worden afgeweken
P
Arbeidstijd per referentieperiode
O
Per 16 aaneengesloten weken gemiddeld 48 uur per week
Nachtarbeid Definitie
Een nachtdienst is een dienst waarin meer dan 1 uur arbeid wordt verricht tussen 00.00 uur en 06.00 uur
Minimumrust na een nachtdienst die eindigt na 02.00 uur
14 uur
Minimumrust na een reeks van 3 of meer achtereenvolgende nachtdiensten
46 uur
O
Maximumarbeidstijd per nachtdienst
10 uur
O
O
(1 × per periode van 7 × 24 uur in te korten tot minimaal 8 uur)
(maximaal 5 × per 14 etmalen en ten hoogste 22 × per 52 weken te verlengen tot 12 uur onder gelijktijdige inkorting van de rust na die verlengde nachtdienst tot minimaal 12 uur) Maximumarbeidstijd per referentieperiode
Per 16 weken gemiddeld 40 uur per week indien sprake is van 16 of meer nachtdiensten in die periode
O
Maximum aantal nachtdiensten
Per 16 weken maximaal 36 nachtdiensten die eindigen na 02.00 uur.
P
O Bij collectieve regeling kan hiervan worden afgeweken tot maximaal 140 nachtdiensten die eindigen na 02.00 uur per 52 weken, of maximaal 38 uren arbeid tussen 00.00 uur en 06.00 uur per 2 aaneengesloten weken Maximumaantal achtereenvolgende diensten in een reeks met nachtdiensten
7 diensten indien er 1 of meer nachtdiensten in een reeks voorkomen)
P
Bij collectieve regeling kan de reeks O worden verlengd tot maximaal 8 (nacht) diensten Pauze Arbeidstijd per dienst > 5½ uur
Minimaal ½ uur pauze
P
Eventueel op te splitsen in 2 x ¼ uur pauze Bij collectieve regeling kan de pauze worden beperkt tot ¼ uur Arbeidstijd per dienst > 10 uur
Minimaal ¾ uur pauze
P
Eventueel op te splitsen in 3 x ¼ uur pauze Bij collectieve regeling kan de pauze worden beperkt tot ¼ uur Consignatie 1
Op 4 september 2019 is de omschrijving van de term ‘week’ aangepast in de ATW. In de nieuwe regelgeving geldt dat de week start op maandag om 00.00 uur en eindigt op de eerstvolgende zondag om 24.00 uur.
149
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 149
4-3-2021 16:03:55
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
Consignatie
Een oproep tijdens consignatie is geen dienst, maar wel arbeidstijd De arbeidstijd vangt aan op het moment van oproep
Periode zonder consignatie
Per 28 etmalen 14 perioden van minimaal 24 uur, waarvan tenminste 2x 48 uur vrij van arbeid is
O
Consignatie voor en na een nachtdienst
11 uur voor en 14 uur na een nachtdienst is consignatie niet toegestaan
O
Maximumarbeidstijd per 24 uur
13 uur per 24 uur
O
Maximumarbeidstijd per referentiepe- Als sprake is van 16 of meer keer con- O riode (met consignatie tussen 00.00 signatie tussen 00.00 uur en 06.00 uur uur en 06.00 uur) in 16 aaneengesloten weken, bedraagt de maximum arbeidstijd hetzij gemiddeld 40 uur per week, hetzij gemiddeld 45 uur per week mits bij arbeid uit een oproep tussen 00.00 uur en 06.00 uur uiterlijk om 24.00 uur daarop 8 uur onafgebroken rusttijd is genoten Minimumarbeidstijd bij oproep in consignatie
7.5.4
½ uur
O
Het arbeidstijdenbesluit
In het Arbeidstijdenbesluit staan uitzonderingen en aanvullingen op de Arbeidstijdenwet. Er zijn algemene uitzonderingen die gelden voor bepaalde werknemers en bepaalde situaties en uitzonderingen die gelden voor bepaalde sectoren, zoals de zorg of de mijnbouw. Deze sectoren hebben dus met de algemene regels uit de Arbeidstijdenwet en het Arbeidstijdenbesluit én de aparte sectorregels te maken. In verreweg de meeste gevallen gaat het om zogenoemde ‘kan’-bepalingen. Dat wil zeggen dat er geen verplichting bestaat om van de gegeven afwijking of aanvulling gebruik te maken. Sectoraal afwijkende regelgeving bestaat voor: Audiovisuele producties Baggerwerkzaamheden Bioscopen Brandweer Brood- en banketbakkerij Defensie Horecabedrijf Inwonend huishoudelijk personeel Lokaalspoorwegen Mijnbouw (on- en offshore en duikwerkzaamheden) Niet-nautisch personeel binnenvaart Podiumkunsten Schippersinternaten Schoonmaakbedrijf Sneeuw- en gladheidsbestrijding Tentoonstellingsbouw en scheepsreparatie Vrijwillige politie Zorgsector Voor de meeste sectoren wordt in het Arbeidstijdenbesluit slechts een enkele norm uit de ATW aangepast. De meeste normen vereisen een collectieve regeling (zie paragraaf 7.5). Kijk voor meer informatie over het Arbeidstijdenbesluit bijvoorbeeld ook op www.arbeidstijdenwet. nl/arbeidstijdenbesluit.
7.5.5
Handhaving van de normen
De regels uit de Arbeidstijdenwet en het Arbeidstijdenbesluit worden gecontroleerd door de
150
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 150
4-3-2021 16:03:55
Hoofdstuk 7 Werk- en rusttijden
Inspectie SZW. De Inspectie SZW kan proces-verbaal opmaken of het werk stilleggen. De Inspectie SZW handhaaft niet de cao-normen. Wordt er dus langer gewerkt dan de cao toestaat, maar valt dat nog binnen de overlegnorm uit de Arbeidstijdenwet of het Arbeidstijdenbesluit, dan leidt dat niet tot een strafbaar feit. Dat neemt niet weg dat in een dergelijk geval de werknemer, al of niet via zijn vakbond, bij de Sociale Commissie het niet naleven van de caonormen kan aankaarten. Als uiterste kan de werknemer zelfs een Civiele Procedure tegen de werkgever starten, waarin bijvoorbeeld een schadevergoeding kan worden geëist. De Inspectie SZW zal bij een controle inzicht verlangen in de feitelijk door de werknemer gewerkte tijden en genoten rust (dus niet in het aan de werknemer meegedeelde vaste, invul- of algemeen rooster). Het is daarom belangrijk bij het plannen van de arbeids- en rusttijden rekening te houden met de verstoringen (uitval van werknemers, nieuwe klanten, spoedklussen) die tijdens het toepassen van het rooster nog kunnen optreden (zie ook www.inspectieszw.nl, Arbeidsomstandigheden, Werk- en rusttijden). Die verstoringen zullen namelijk binnen de wettelijke kaders van de wet moeten worden opgevangen. Het is dan van belang voor de verschillende situaties werkbare oplossingen bij de hand te hebben.
7.6 7.6
Het Nieuwe Werken Het Nieuwe Werken
Het Nieuwe Werken is een visie om werken effectiever, efficiënter maar ook plezieriger te maken voor zowel de organisatie als de medewerker. Die visie wordt gerealiseerd door de medewerker centraal te stellen en hem of haar – binnen bepaalde grenzen – de ruimte en vrijheid te geven om te bepalen, waar, wanneer, waarmee en met wie hij of zij werkt.
7.6.1
Thuiswerken
Bij het nieuwe werken wordt gedacht aan tijd- en plaatsonafhankelijk werken. In dit hoofdstuk is dit toegespitst op thuiswerken. Door de coronacrisis is het aantal werknemers dat thuis werkt sinds het voorjaar van 2020 explosief toegenomen. Veel medewerkers moesten van de één op de andere dag vanuit huis werken. Thuiswerken kan veel voordelen met zich mee brengen, maar ook risico’s. Eén van risico’s van thuiswerken heeft te maken met de werkprivé-balans. Met betrekking tot de werk-privébalans kunnen twee domeinen worden onderscheiden: het privédomein verwijst naar de thuisomgeving (het gezin, familie, vrijetijdsbesteding, et cetera) en het werkdomein (daaronder valt alles wat met werk te maken heeft). Thuiswerken brengt met zich mee dat de domeinen gemakkelijker in elkaar overlopen: je bent namelijk bezig met het werkdomein, terwijl je je in het thuisdomein bevindt. Dit kan meer flexibiliteit geven omdat het de mogelijkheid biedt om de eigen tijd in te delen. Het vervagen van werktijd en privétijd kan er echter tegelijkertijd voor zorgen dat medewerkers grip verliezen en het gevoel hebben dat het werk nooit ‘klaar’ is. Als alle tijd potentiële werktijd is, kan dat er toe leiden dat er onvoldoende tijd voor rust en herstel wordt genoten. Het kan ook leiden tot gejaagdheid en stress, zeker als de resultaatafspraken onvoldoende helder zijn gedefinieerd. In dit kader is het zinvol onderscheid te maken tussen ‘integreerders’ en ‘segmenteerders’. De eerste groep kan gemakkelijk schakelen tussen het werk en privé, de tweede groep heeft behoefte aan duidelijke scheidslijnen. Typische segmenteerders zullen over het algemeen de voorkeur geven aan het werken op kantoor omdat zij daarmee werk en privé sterk gescheiden kunnen houden. Daarbij: niet elke medewerker kan thuiswerken. Het geeft heel veel vrijheid, maar vraagt ook om vaardigheden, zoals zelfkennis en discipline. Ook op het vlak van de inrichting van de werkplek liggen mogelijke risico’s. Een goed ingerichte werkplek kan veel gezondheidsproblemen voorkomen. Terecht is daarom in veel organisaties aandacht voor zaken als schermhoogte, zithouding en duur dat achter een beeldscherm wordt gezeten. De inrichting op de huiswerkplek is echter niet altijd van dezelfde kwaliteit als die op de reguliere werkplek. Hier ligt overigens een zorgplicht voor werkgevers. Laatste risico wat in dit kader kan worden genoemd, is het ontbreken van de sociale en inhoudelijke interactie met collega’s en leidinggevende. Mensen willen over het algemeen graag onderdeel zijn van een team en daar binding mee voelen. Te veel of te vaak thuiswerken kan deze binding in de weg staan. Het Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid heeft najaar
151
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 151
4-3-2021 16:03:55
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
2020 de uitkomsten van recente onderzoeken naar de mate, de beleving en de toekomst van thuiswerken in een overzichtsstudie samengevat. Met betrekking tot gezondheid worden de uitkomsten als volgt samengevat: 17% van de thuiswerkers rapporteert eind juni fysieke klachten door thuiswerken, 8% rapporteert psychische klachten. Er is geen duidelijk verschil in de gerapporteerde gezondheid van thuiswerkers vóór en tijdens de coronacrisis. Vrouwen en jongere werkenden ervaren door thuiswerken meer gezondheidsklachten. Een (naar eigen zeggen) goede thuiswerkplek hangt samen met minder fysieke klachten, terwijl werkenden die collega’s missen juist meer klachten rapporteren.
7.6.2
Zelfroosteren
Thuiswerken is slechts voor een deel van de beroepsbevolking mogelijk. Voor beroepsgroepen als bijvoorbeeld verplegend personeel, productiepersoneel, medewerkers in het onderwijs, kappers en winkelpersoneel behoort thuiswerken niet tot de mogelijkheden vanwege het belang om het werk uit te voeren op een voorgeschreven locatie en op een vastomlijnd tijdstip. Toch zijn er ook voor deze groepen werknemers mogelijkheden binnen het gedachtegoed van Het Nieuwe Werken. Met de besproken onderwerpen wordt uitgegaan van het klassieke roosterconcept: de organisatie schetst het bedrijfstijdenkader, bepaalt de bezettingseisen en laat daaromheen de benodigde personele inzet in een rooster formeren (zie ook paragraaf 7.4.1). In dit onderdeel staan we stil bij een nieuwe manier van het organiseren van werktijden, te weten zelfroosteren. Met dit concept wordt op een geheel andere wijze gehoor gegeven aan het inroosteren van mensen. Dit gebeurt door de zeggenschap over en verantwoordelijkheid voor werktijden bij de individuele werknemer zelf te leggen. De aanleiding om te komen tot vernieuwing van roosteren ligt in het feit dat organisaties in een zogenoemde ‘flexklem’ terecht dreigen te komen. Aan de ene kant wordt van organisaties een steeds grotere werktijdflexibiliteit gevraagd om aan de klantvraag te voldoen. Aan de andere kant vragen medewerkers flexibiliteit van de organisatie als het gaat om de individuele werk- privébalans te kunnen optimaliseren. Beide worden gezien als communicerende vaten: hoe meer de organisatie rekening houdt met de individuele belangen van medewerkers, des te lastiger is het om de organisatorische flexibiliteit op te brengen en visa versa. Naar de toekomst kijkend zal de benodigde organisatieflexibiliteit en de behoefte aan invloed op de eigen werktijden hierbij alleen nog maar toenemen. Tegelijkertijd zal het personeelsaanbod op de arbeidsmarkt afnemen (vergrijzing). Willen organisaties niet in een flexklem terechtkomen, dan moet er een benadering worden gekozen waarbij organisatorische flexibiliteit en het optimaliseren van de individuele werkprivébalans als aanvullend op elkaar worden gezien. De oplossing lijkt hierbij te liggen in zelfroosteren: het geven van meer zeggenschap aan de medewerkers over hun werktijden. Het is voor de meeste medewerkers nog steeds moeilijk om werk en privé te combineren. Het geven van zeggenschap aan medewerkers over werktijden geeft de medewerker de mogelijkheid om zijn eigen individuele werk-privébalans te optimaliseren. Zeggenschap brengt een aantal positieve effecten met zich mee. Zeggenschap over werktijden kan leiden tot een lager ziekteverzuim, een hogere (werktijd)motivatie, meer betrokkenheid bij de organisatie en een hogere inzet. Ook kan zeggenschap over werktijden tot een flinke ontlasting van de planafdeling leiden. Medewerkers hoeven immers niet meer allemaal of voortdurend diensten te ruilen om hun werk en privé in balans te brengen. Daarbij neemt de aantrekkelijkheid als werkgever toe. In veel organisaties wordt al een wensenbeleid gehanteerd of wordt het medewerkers toegestaan om onderling te ruilen. Ook hierbij neemt de invloed van de medewerker op zijn of haar werktijden toe. Bij wensenroosters kunnen medewerkers hun werktijdwensen indienen bij degene die het rooster maakt, die daar dan zo veel mogelijk rekening mee probeert te houden. Bij ruilen kunnen medewerkers achteraf (nadat het rooster is vastgesteld) hun rooster proberen te optimaliseren. Wat maakt zelfroosteren anders? Het grote verschil is de combinatie van invloed en verantwoordelijkheid. De verantwoordelijkheid wordt bij dit concept zo laag mogelijk in de organisatie gelegd, namelijk bij de medewerkers zelf. Hierdoor nemen de eigen re-
152
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 152
4-3-2021 16:03:55
Hoofdstuk 7 Werk- en rusttijden
gelmogelijkheden sterk toe. 1. Het management bepaalt het ‘wat’. Per roosterperiode geeft het management exact aan hoeveel medewerkers, van welke kwalificatie, op welk moment nodig zijn (de bezettingseisen). De hoeveelheid benodigd personeel kan dus per dag, per week of per roosterperiode afwijken. Bovendien is het niet noodzakelijk om nog vast te houden aan standaard dienstensets. Aldus kan de bezetting zeer efficiënt en flexibel aanpasbaar worden afgestemd op de daadwerkelijk benodigde inzet. 2. De medewerker bepaalt het ‘hoe’. Grondbeginsel is dat medewerkers volwassen individuen zijn die hun tijd kunnen plannen en verantwoordelijkheid kunnen dragen. Zij kunnen hun eigen werktijden kiezen en krijgen de beschikking (terug) over hun tijd. Dit geeft een medewerker rechten. Daartegenover staat de verantwoordelijkheid om als medewerkers met elkaar te zorgen voor een personeelsinzet die voldoet aan de behoefte van de organisatie (weergegeven door de bezettingseisen). 3. Medewerkers maken het rooster samen. De verantwoordelijkheid voor het rond krijgen van de gevraagde arbeidscapaciteit wordt in twee stappen bij de groep medewerkers gelegd. In de eerste stap geeft elke medewerker vanuit de eigen werkprivé balans zijn of haar puur individueel gewenste voorkeuren op. In de tweede stap wordt groepsgewijs bekeken hoe tekorten en overschotten in het rooster het best kunnen worden opgelost. Alleen als het echt niet anders kan, schiet de werkgever te hulp om de noodzakelijke verschuivingen te maken. Figuur 1 Zelfroosteren in vogelvlucht laat zien hoe het proces bij zelfroosteren schematisch is vormgegeven. Figuur 1 Zelfroosteren in vogelvlucht
7.7 7.7
7.7.1
Verwijzingen werk- en rusttijden Verwijzingen werk- en rusttijden
Literatuur
Baaijens, C., Ester, P. en Schippers, J.J. (red.), De toekomst van de arbeidstijden, Dutch University Press, Amsterdam, 2006 Baaijens, C. en Jansen, B. (red.) Balanceren met arbeidstijden, Déhora Consultancy Group, Amsterdam, 2006 Baaijens, C. en Van Ginkel, T., Gezond werken in de nacht deel I: slaap en voeding, Arbo Rendement, 11-2013 Van Ginkel, T. en Baaijens, C., Gezond werken in de nacht deel II: sociale ongemakken, Arbo Rendement, 12-2013 BEST European Studies on time, Shiftwork and Health, European foundation for the Improvement of Living and Working Conditions. Dublin, 2000
153
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 153
4-3-2021 16:03:56
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
Cloïn, M. (red.), Met het oog op de tijd. Een blik op de tijdsbesteding van Nederlanders, Sociaal en Cultureel Planbureau, Den Haag, 2013 Dawson D. & McCulloch, C., Managing fatigue as an integral part of a fatigue risk management system, ISASI, 2004 Déhora Consultancy Group, Zelfroosteren in optima forma, Amsterdam, 2011 Dembe, et al., The impact of overtime and long work hours on occupational injuries and illnesses: new evidence from the United States, Occupational and Environmental Medicine, 2005 Gezondheidsraad, Gezondheidsrisico’s door nachtwerk, nr. 2017/17, Den Haag, 24 oktober 2017 Gezondheidsraad, Nachtwerk en gezondheidsrisico’s. Mogelijkheden voor preventie, nr. 2015/25, Den Haag, 10 november 2015 Nederlands Centrum voor Sociale Innovatie (NCSI), Individueel Roosteren. Kansen voor werkgevers en werknemers, NCSI, 2009 Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), Het belang van een goed herstel, RIVM rapport 340039001, 2012 Roeters, A. en Vlasblom, J.D., Een week in vogelvlucht. In: Een week in kaart. Geraadpleegd op 10 januari 2020 via https://digitaal.scp.nl/eenweekinkaart1/een-week-in-vogelvlucht, 2017 Wedderburn, A., Guidelines for shiftworkers, European Foundation for the Improvement of Living en Working Conditions, Dublin, 1998
7.7.2
Internet
www.arbeidstijdenwet.nl www.cbs.nl www.rijksoverheid.nl/ministeries/szw www.tijdsbesteding.nl
154
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 154
4-3-2021 16:03:56
Hoofdstuk 8 Bedrijfshulpverlening
8 8
Bedrijfshulpverlening
8.1 8.1
Bedrijfshulpverlening
Inleiding Inleiding
Bedrijfshulpverlening is een onderwerp waar elke organisatie mee te maken heeft. Elk bedrijf en elke instelling kan met een incident of calamiteit worden geconfronteerd en bedrijfshulpverlening helpt dan om letsel, leed en schade te voorkomen of te beperken. Het is dus waardevol voor mens en organisatie en bovendien verplicht. Deze paragraaf geeft een kort overzicht van aspecten die van belang zijn voor de organisatie en uitvoering van bedrijfshulpverlening. Dit varieert van de wettelijke basis tot de praktische toepassing. Ook zal kort aandacht worden besteed aan het begrip basishulpverlening, dat sinds 2018 in sommige gevallen van toepassing is.
8.2 8.2
Verplichtingen en wetgeving Verplichtingen en wetgeving
Voor bedrijfshulpverlening is vooral van belang de Arbowet die geldt voor alle werkgevers in Nederland. In de Arbowet is niet alleen beschreven dat er bedrijfshulpverlening moet zijn maar ook welke taken daar ten minste toe behoren en waar deze aan moet voldoen. In artikel 3 is de verplichting beschreven en in artikel 15 is aangegeven wat ze ten minste moeten doen en kunnen. Dit houdt in elk geval in: a. het verlenen van eerste hulp bij ongevallen; b. het beperken en het bestrijden van brand en het beperken van de gevolgen van ongevallen; c. het in noodsituaties alarmeren en evacueren van alle werknemers en andere personen in het bedrijf of de inrichting. Waar vroeger meer specifieke taken en aantallen bedrijfshulpverleners werden voorgeschreven geldt nu dat de bedrijfshulpverlening adequaat moet zijn. Dit betekent dat bedrijfshulpverlening maatwerk is en moet passen bij de aard, de omvang en de risico’s van het bedrijf. De basis voor het bepalen van de bedrijfshulpverlening vormt de RI&E, de risico-inventarisatie en -evaluatie die voor in deze praktijkgids staat beschreven. De bedrijfshulpverlening richt zich op de restrisico’s die er zijn nadat zoveel mogelijk risico’s zijn weggenomen. Op basis van de restrisico’s kunnen scenario’s worden vastgesteld waarbij het optreden van bedrijfshulpverleners verder kan worden uitgewerkt. Hieruit volgen dan ook de benodigde kennis en vaardigheden waarover de bedrijfshulpverleners moeten beschikken en welke hulpmiddelen zij nodig hebben. Artikel 15 van de Arbowet zegt daarover: de bedrijfshulpverleners beschikken over een zodanige opleiding en uitrusting, zijn zodanig in aantal en zodanig georganiseerd dat zij […]taken naar behoren kunnen vervullen. Naast de Arbowet zijn ook Europese regelgeving, onderdelen uit het Burgerlijk Wetboek en de Wet op de ondernemingsraden van toepassing op de bedrijfshulpverlening. Sinds 2018 wordt ook het begrip basishulpverlening gebruikt. Basishulpverlening is echter niet gebaseerd op de Arbowet, maar op de wet Veiligheidsregio’s (artikel 3). Het is ook niet gericht op werknemers, maar meer op personen op zogenaamde ‘bepaalde plaatsen’, bijvoorbeeld bezoekers bij een festival of evenement. Een en ander is vastgelegd in het Besluit brandveilig gebruik en de basishulpverlening overige plaatsen.
155
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 155
4-3-2021 16:03:56
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
In deze paragraaf is alleen de belangrijkste regelgeving verwerkt. Meer toelichting over wetgeving is te vinden in hoofdstuk 4.
8.3 8.3
Opzet van de BHV-organisatie Opzet van de BHV-organisatie
De bedrijfshulpverleners kunnen worden geconfronteerd met de effecten van de in de risico-inventarisatie en -evaluatie gevonden risico’s. Hierbij valt te denken aan brand, ongevallen met gevaarlijke stoffen, beknelling, vallen en struikelen, verstikking en ander onheil. Bijvoorbeeld een bedrijf waarbij veel op hoogte op steigers of ladders wordt gewerkt. Hoewel natuurlijk de benodigde voorzorgsmaatregelen worden genomen kan een valpartij niet geheel worden uitgesloten. De bedrijfshulpverlening moet hier dan mee om kunnen gaan. Een ander voorbeeld is een brouwerij waar veel met glazen flessen wordt gewerkt, snijwonden als gevolg van gebroken glaswerk kunnen hier niet worden uitgesloten. Voor de hulpverlening zijn vooral die risico’s van belang, waarbij het effect ernstig is, de kans relatief hoog en waarbij zinvol kan worden ingegrepen. De risico-inventarisatie en -evaluatie is overigens niet de enige bron van informatie voor het bepalen van risico’s. Soms zijn er bijvoorbeeld bedrijfsinterne audits of inventarisaties van verzekeraars beschikbaar. Hoewel niet in de Arbowet genoemd, kunnen deze zeer bruikbare informatie leveren over de risico’s in het bedrijf.
8.4 8.4
Maatgeving van de bedrijfshulpverlening Maatgeving van de bedrijfshulpverlening
Een uitstekende methode om voor de maatgeving van de bedrijfshulpverlening een goed uitgangspunt te krijgen is een brainstormsessie over risico’s. In zo’n sessie kan worden besproken welke calamiteiten denkbaar zijn in het bedrijf. Dit kan uiteenlopen van vernielingen door actievoerders tot ontsporende treinen als het bedrijf aan het spoor ligt. Uiteindelijk stelt het bedrijf zelf, tot op zekere hoogte, vast op welke situaties men zich moet, wil en kan voorbereiden. Een hulpmiddel bij het opzetten van bedrijfshulpverlening is de norm NEN 8112. Deze norm geeft criteria voor het opstellen van een programma van eisen, het BHV-plan, dat de basis legt voor de opzet en het in stand houden van de BHV-organisatie. Het gebruik van deze norm is niet verplicht, maar kan wel een nuttige leidraad vormen. Voor de NEN-normen moet worden betaald, maar de Stichting van de Arbeid biedt gratis waardevolle handreikingen voor Bedrijfshulpverlening. Deze handreikingen bieden ondersteuning aan branches en sectoren bij de vertaling van de doelvoorschriften uit de arbowetgeving naar een arbocatalogus en is ook bruikbaar als leidraad bij het opstellen en toetsen van de bedrijfshulpverlening. Er is ook een rekenmethode opgenomen om het aantal bedrijfshulpverleners te bepalen. In dit onderdeel is een dergelijke methode bewust niet opgenomen omdat met formules in dit verband terughoudend moet worden omgegaan. Bedrijven zijn er in vele variaties en maar al te vaak leiden formules tot verkeerde uitkomsten. Ze kunnen wel als hulpmiddel worden gebruikt, maar het gezonde verstand is hier toch de beste raadgever.
8.5 8.5
Organisatie Organisatie
Om bedrijfshulpverlening te organiseren in een bedrijf of organisatie zijn duidelijke afspraken noodzakelijk. Deze komen aan de orde in paragraaf 8.6. De competenties waarover bedrijfshulpverleners moeten beschikken zijn het onderwerp van paragraaf 8.10. Ten slotte komt in paragraaf 8.14 de daadwerkelijke bedrijfshulporganisatie aan bod.
8.6 8.6
Plannen en procedures voor bedrijfshulpverlening Plannen en procedures voor bedrijfshulpverlening
Als een soort handleiding voor de, tijdens een noodsituatie, uit te voeren taken worden vaak plannen en procedures gebruikt. De meest voorkomende plannen zijn: het bedrijfsnoodplan, het BHV-plan en het ontruimingsplan. Het bedrijfsnoodplan, ook wel calamiteitenplan genoemd, is het meest omvattende plan. Dit bedrijfsnoodplan vormt een leidraad waarin is aangegeven hoe een bedrijf of instelling omgaat met noodsituaties en de eventuele gevolgen hiervan. Het is de kapstok gebaseerd op scenario’s waaraan alle andere plannen en instructies gerelateerd aan het handelen tijdens noodsituaties, opgehangen zijn. De overige genoemde plannen zijn, als het goed is, dan ook
156
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 156
4-3-2021 16:03:56
Hoofdstuk 8 Bedrijfshulpverlening
onderdeel van, of gekoppeld aan, het bedrijfsnoodplan.
8.7 8.7
BHV-plan versus bedrijfsnoodplan BHV-plan versus bedrijfsnoodplan
Het BHV-plan lijkt vaak op een bedrijfsnoodplan, maar de reikwijdte is kleiner. De noodorganisatie beperkt zich tot de BHV-organisatie; de noodsituaties waarop wordt voorbereid zijn kleinschaliger van omvang. Een BHV-plan richt zich uitsluitend op noodsituaties en over het algemeen niet op de gevolgen die hieruit kunnen voortvloeien. Voor kleinere bedrijven of instellingen is het BHV-plan vaak gelijk aan het bedrijfsnoodplan. Beschikt een bedrijf over een bedrijfsnoodplan, dan is het BHV-plan hierin meestal geïntegreerd. Als dit niet het geval is, dan zou het BHV-plan gerelateerd moeten zijn aan het bedrijfsnoodplan. Hierin is de BHV-organisatie beschreven met de taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden, evenals hoe in verschillende noodsituaties moet worden gehandeld.
8.8 8.8
Ontruimingsplan Ontruimingsplan
Het ontruimingsplan is een plan dat specifiek is gericht op één activiteit, het in veiligheid brengen van mensen en eventueel dieren tijdens een noodsituatie. In het ontruimingsplan is beschreven welke maatregelen er moeten worden genomen om gebouwen of bedrijfsterreinen (of delen daarvan) te ontruimen. Een ontruimingsplan is een vast onderdeel van het bedrijfsnoodplan of is eraan gerelateerd. Ontruimingsplannen zijn een onderdeel van de totale bestrijding en beheersing van noodsituaties. Niet zelden neigt men om veel te dikke plannen ‘voor de bühne’ te schrijven waardoor er een kloof is tussen plan en praktijk. Stel dus een zo integraal mogelijk en samenhangend plan op.
8.9 8.9
Hulpmiddelen Hulpmiddelen
Bij het opstellen van plannen en procedures kan gebruik worden gemaakt van verschillende hulpmiddelen en voorbeelden zoals de NEN 8112 voor ontruimingsplannen en voor BHV. Het nadeel is dat vaak één plan als uitgangspunt wordt genomen, terwijl in een noodsituatie meerdere aspecten belangrijk zijn. Over het algemeen is het in de eerste plaats belangrijk dat wordt vastgesteld voor wie een plan is bedoeld. Vervolgens moet het ook voor de gebruikers toe te passen zijn. In elk geval zal in een plan zijn vastgelegd welke taken moeten worden uitgevoerd, door wie en volgens welke richtlijnen en procedures. Daarnaast zijn de structuur van de eigen noodorganisatie, de aansluiting daarvan op externe hulpverleningsorganisaties en communicatie belangrijke elementen. In de praktijk blijken plannen vaak rommelig, onduidelijk en veel te dik te zijn. Bovendien komt het veel voor dat het (preventie)beleid (bijvoorbeeld onderhoud van blustoestellen) en actieplan (wat te doen bij …) door elkaar in één plan staan. Een algemeen plan met daaronder specifieke (en beknopte) procedures voor specifieke doelgroepen, zoals de bedrijfshulpverleners, blijkt meestal het beste. En dan daarmee frequent oefenen om het plan levend te maken en onvolkomenheden eruit te halen. Risico’s, scenario’s en uitgangspunten moeten worden vastgelegd maar bij voorkeur niet in een noodplan maar in een apart document. Een noodplan zou bij voorkeur praktisch en flexibel moeten zijn. Hierin beschrijven we bijvoorbeeld: Alarmeringsprocedures Ontruimingsprocedures Inzetprocedures voor de BHV De wijze van samenwerking met de overheid Het mobiliseren van specifieke deskundigheid om hulpverlening te ondersteunen.de koppeling naar (meer uitgebreide) crisisbeheersing, zoals opvang, nazorg, communicatie, bedrijfsvoering etc.
8.10 8.10
Competenties van bedrijfshulpverleners Competenties van bedrijfshulpverleners
De competenties waarover bedrijfshulpverleners moeten beschikken worden bepaald door de taken die zij moeten uitvoeren. Het verlenen van eerste hulp bij kleine snijwonden vraagt om
157
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 157
4-3-2021 16:03:56
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
andere competenties dan het langdurig stabiliseren van zwaargewonden (bijvoorbeeld bij een ongeval ver van de bewoonde wereld). Competenties worden aangeleerd door opleiding en training en onderhouden door oefening. Dit betekent: hoe uitgebreider het taakgebied, des te meer opleiding, training en oefening noodzakelijk is. Het opleidings- en trainingsprogramma kan worden vastgesteld op basis van de taken die de bedrijfshulpverleners moeten kunnen uitvoeren. Het gevaar ligt altijd op de loer dat het taakgebied groter wordt dan het competentiegebied. Het komt nogal eens voor dat uit enthousiasme allerlei taken worden meegenomen of uitgebreid of dat allerlei hulpmiddelen worden aangeschaft, zonder dat dit wordt vertaald naar competenties. In veel gevallen is het dan verstandig om te kijken of er niet kan worden gesnoeid in de taken. Moet men wel met chemicaliënpakken en ademluchtapparatuur gevaarlijke stoffen gaan opruimen of kan dit ook aan de brandweer of externe specialisten worden overgelaten? Houdt bij het snoeien in de taken wel rekening met het feit dat indien er sprake is van een chemicaliën-incident/morsing (milieu incident ISO14001) zonder slachtoffers of brand, de brandweer van mening zal zijn dat de organisatie dat in principe zelf op moet ruimen. Dit heeft te maken met een andere visie van de brandweer op belangen en prioriteiten. Het uitvoeren van taken zonder voldoende opleiding en training is vaak niet alleen weinig effectief maar ronduit gevaarlijk.
8.11 8.11
BHV-opleidingen BHV-opleidingen
Een probleem bij het opleiden en trainen van bedrijfshulpverleners is het enorme aantal bedrijven en instanties dat zich hiermee bezighoudt. De kwaliteit van deze aanbieders loopt nogal uiteen. Veel aanbieders verkopen bedrijfshulpverlening als een standaardpakket. Bedrijfshulpverlening hoort echter maatwerk te zijn. Een goede opleider kan dus meedenken met het bedrijf waarvoor de hulpverleners moeten worden opgeleid. Daarbij is het belangrijk dat de opleider voldoende breed is georiënteerd. Een goede brandweerman, die naast zijn werk cursussen geeft, is niet noodzakelijkerwijs een goede BHV-opleider. Veel opleiders schermen met de term ‘instituut’ of ‘academie’. Deze termen hebben echter weinig waarde of betekenis behalve voor hun eigen marketing. Hoewel veel opleiders schermen met ‘verplichte’ certificaten, is certificering niet wettelijk voorgeschreven. Wel heeft de werkgever op die manier een hulpmiddel om aan te tonen dat aan de verplichtingen wordt voldaan. Het is dus altijd aan te raden een schriftelijke verklaring van de opleider te vragen waarin staat wie de cursus heeft gevolgd en wat daarin behandeld is. Bij het verwerven en onderhouden van competenties is het belangrijk dat er een duidelijke visie en een duidelijk beleid wordt geformuleerd. Het is weinig zinvol om een aantal mensen naar een BHV-cursus te sturen als er vervolgens niets meer gebeurt aan training en oefening. Een opleiding is geschikt voor het verwerven van kennis en in beperkte mate voor het leren toepassen hiervan. Door middel van training moet vervolgens worden geleerd hoe de kennis in de eigen situatie kan worden toegepast.
8.12 8.12
BHV trainen BHV trainen
Oefeningen hebben vaak een tweeledig doel. Ze zijn geschikt om vaardigheden op peil te houden en ‘in te slijpen’, maar ook om mensen en systemen te testen. Dit laatste betekent wel dat vervolgtraining noodzakelijk is als een oefening niet tot het juiste resultaat leidt. Hoeveel er moet worden getraind en geoefend, is niet precies te zeggen. Het hangt af van de doelstelling, de taakstelling en de prestaties tijdens training en oefening, maar acht uur per twee jaar training is wel het minimum. De werkgever zal hiertoe gelegenheid moeten scheppen.
158
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 158
4-3-2021 16:03:56
Hoofdstuk 8 Bedrijfshulpverlening
In dit onderdeel worden niet alle aspecten rondom opleiding en training beschreven. Deze kunt u ook vinden in bijvoorbeeld de Gids Bedrijfshulpverlening. Wel kan een aantal algemene adviezen worden gegeven voor het selecteren van een opleiding en het opzetten van oefeningen. Bij het selecteren van een opleiding is het belangrijk dat de opleider een goede achtergrond en goede referenties heeft. Het commerciële verhaal van het opleidingsbureau kan heel anders klinken dan dat van de klanten van dat bureau. Grote instituten verzorgen niet altijd de beste opleidingen. De kwaliteit wordt vooral door de instructeur bepaald. Vooral als bedrijfshulpverleners moeten worden opgeleid voor een complex bedrijf, is ervaring van de instructeur met dergelijke bedrijven van belang. Het verdient aanbeveling om de risico’s binnen de organisatie van tevoren te bespreken met de opleider en om de inhoud van de opleiding hierop te laten afstemmen.
8.13 8.13
BHV-oefeningen BHV-oefeningen
Oefeningen kunnen heel goed binnen bedrijven zelf worden georganiseerd, al dan niet met deskundige ondersteuning. Bij het oefenen is het belangrijk om zowel algemene vaardigheden en kennis te trainen als specifieke scenario’s. Het verdient aanbeveling om vooral ook de alarmering te oefenen en het werken met de van toepassing zijnde hulpmiddelen zoals de communicatieapparatuur. Het oefenen op de wat lastiger tijdstippen (begin of eind van de dag) kan soms verrassende inzichten opleveren. Oefenscenario’s, gebaseerd op de risico’s binnen de eigen organisatie, kunnen worden bedacht. Deze scenario’s kunnen dan worden ‘nagespeeld’ en vergeleken met de gewenste afhandeling. Alleen evalueren is niet voldoende: het is verstandig om de minder goed gelopen onderdelen nog eens apart te oefenen of aanvullend te trainen. Ten slotte is een goede registratie en documentatie van opleiding, training en oefening aan te bevelen. Dit maakt het niet alleen gemakkelijker om hierin een consistent beleid te voeren, maar is ook bruikbaar om verantwoording af te leggen als er iets is voorgevallen. Bovendien wordt hier bij audits ook vaak naar gevraagd.
8.14 8.14
De bedrijfshulpverleningsorganisatie De bedrijfshulpverleningsorganisatie
Meestal wordt bij de invulling van de bedrijfshulpverleningsorganisatie eerst gekeken naar de mensen: hoeveel zijn er nodig en wat moeten ze kunnen? Op basis van de opgestelde scenario’s kan worden vastgesteld hoeveel mensen nodig zijn om de daaruit volgende hulpverleningstaken uit te voeren. Het scenario waarbij de meeste hulpverleners nodig zijn, is dan maatgevend. Professionele hulpverleners werken meestal in tweetallen. Dit is ook voor de bedrijfshulpverlening een goede richtlijn, veel taken zijn niet alleen beter uitvoerbaar met zijn tweeën, maar vooral ook veiliger. Juist bij de taken van de hulpverlener kan er gemakkelijk iets uit de hand lopen. Verder spelen factoren als nabijheid en werktijd een rol. De hulpverleners moeten binnen enkele minuten ter plaatse kunnen zijn. In een bedrijf met verspreide locaties kan het dus nodig zijn om op verschillende plaatsen een aantal hulpverleners beschikbaar te hebben. Als het bedrijf in ploegendienst werkt of flexibele werktijden heeft, moet hiermee rekening worden gehouden bij de vaststelling van het aantal hulpverleners. Het verdient dus aanbeveling om uit te gaan van een praktische redenering op basis van gezond verstand en niet van de tabellen en formules die hiervoor worden aangeboden. Ook voor de eerder genoemde basishulpverlening geldt een praktische en risicogestuurde benadering. Nadrukkelijk moeten hier ook niet-werknemers in worden meegenomen, zoals bezoekers of gasten. Het Nederlands Instituut voor Bedrijfshulpverlening (NIBHV) heeft samen met Crisislab onderzocht hoe bedrijven en hulpverleningsdiensten tot nu toe omgaan met zelfredzaamheid. Hoewel iedereen uitgaat van de eigen rol van de burger, zien alle betrokkenen ook een belangrijke rol voor de BHV. In de publicatie ‘BHV als veiligheidsmotor’ wordt een visie op zelfredzaamheid en bedrijfshulpverlening gepresenteerd. De visie is toegeschreven naar de gezondheidszorg, maar ook bruikbaar voor andere bedrijfstakken, met name waar men te
159
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 159
4-3-2021 16:03:56
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
maken heeft met verminderd zelfredzamen, zoals het onderwijs.
8.15 8.15
Kenmerken van de BHV-organisatie Kenmerken van de BHV-organisatie
Een bedrijfshulpverleningsorganisatie moet hulp kunnen verlenen, dat is haar bestaansrecht. Dat vraagt om een taakgerichte benadering en een organisatie met de volgende kenmerken: de organisatie moet snel operationeel kunnen worden; taken moeten snel kunnen worden uitgevoerd; werkzaamheden kunnen plaatsvinden in moeilijke omstandigheden; uitvoerenden moeten snel kunnen inspelen op wisselende omstandigheden; er zijn weinig correctiemogelijkheden. Noodsituaties doen zich voor op onverwachte momenten en de organisatie moet direct operationeel kunnen worden. Dat betekent dat er altijd voldoende bezetting moet zijn en dat daarop een voortdurende controle plaatsvindt. Het snel uitvoeren van taken vraagt om de nodige routine en dus om veel opleiding en training, maar ook om directe beschikbaarheid en goede randvoorwaarden. Bij een noodsituatie moeten de hulpverleners snel ter plaatse zijn en snel over de juiste hulpmiddelen kunnen beschikken. Door de omstandigheden waaronder hulpverlening functioneert, moet de organisatie robuust worden uitgevoerd. Dat wil zeggen als een onderdeel faalt, mag niet ook de rest van de organisatie uitvallen. De organisatie moet dus bestand zijn tegen verstoringen. Vooral op het gebied van communicatie stelt dit hoge eisen. Wisselende omstandigheden vragen om flexibiliteit, snelheid vraagt om routine. In de organisatie moet rekening worden gehouden met deze tegenstrijdige eisen. Door het ontbreken van correctiemogelijkheden in noodsituaties (het moet in één keer goed) zijn niet alleen goede procedures en richtlijnen nodig, maar vooral kennis en vaardigheden en een heldere organisatie. De voor hulpverlening noodzakelijke organisatiekenmerken zijn overigens ook herkenbaar in andere typen organisaties (militaire organisaties, luchtvaart, scheepvaart). In deze organisaties liggen bevoegdheden en gezag meestal goed vast.
8.16 8.16
De BHV-organisatie in normale omstandigheden De BHV-organisatie in normale omstandigheden
In normale omstandigheden zijn de kenmerken van de organisatie anders. Het opkomen voor een vergadering verloopt anders dan het opkomen voor een alarm. De aansturing met commando’s tijdens de inzet is niet geschikt voor de normale interactie tussen de hulpverleners. In normale omstandigheden zijn aspecten zoals samenhang, heterogeniteit en evenwicht belangrijk. Kortom voor een BHV-organisatie gelden alle normale organisatiekenmerken. Het is eigenlijk gewoon een afdeling binnen de organisatie. Pas als de BHV-organisatie daadwerkelijk in actie komt blijkt haar specifieke karakter. Ook de bevoegdheden van bedrijfshulpverleners zijn normaal gesproken niet veel anders dan die van andere werknemers. Tijdens bedrijfshulpverlening kunnen deze bevoegdheden wel ineens anders liggen. Dit moet niet alleen goed zijn vastgelegd, maar ook duidelijk zijn gecommuniceerd en geaccepteerd. Als bedrijfshulpverleners opdrachten aan andere medewerkers geven bij een ontruiming moet hun gezag ook geaccepteerd worden. Als dit bij een incident of oefening niet het geval is, zal naderhand goed duidelijk gemaakt moeten worden dat dit wel wordt verwacht. Het management van de organisatie zal hier scherp op moeten reageren, anders wordt de rol van de BHV’er al gauw ondermijnd. De balans tussen mensgerichtheid en taakgerichtheid in de organisatie verschuift dus bij een hulpverleningsorganisatie, afhankelijk van de situatie.
160
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 160
4-3-2021 16:03:56
Hoofdstuk 8 Bedrijfshulpverlening
8.17 8.17
Een praktische BHV-organisatie Een praktische BHV-organisatie
Het is onmogelijk om hier dé BHV-organisatie te schetsen. Het is immers maatwerk. Het is wel mogelijk om een generiek voorbeeld te geven. Hoe kan de BHV-organisatie eruitzien? Stel bijvoorbeeld dat een bedrijf met veertig werknemers te maken heeft met een regelmatige bezetting van zo’n tweehonderd externe personen (bijvoorbeeld een school, hotel of internaat). Het bedrijf is gevestigd in één pand met drie verdiepingen en de doelstelling voor de BHV is uitsluitend het uitvoeren van de elementaire, ‘wettelijke’ taken met de nadruk op ontruiming. Om een ontruiming goed te kunnen begeleiden, wil men per verdieping beschikken over een hulpverlener (zie figuur Organisatiestructuur BHV). Een BHV-organisatie moet uit acht personen bestaan, waarbij er nog een aantal plaatsvervangers dienen te zijn in geval van ziekte en vakantie. Als voor elk team één persoon extra wordt gerekend, komen we op een totaal van elf personen. Dat lijkt veel, maar het is noodzakelijk als we altijd op elke verdieping een hulpverlener willen hebben. Figuur 1 Organisatiestructuur BHV
In normale omstandigheden zullen de elf mensen in de organisatie regelmatig bij elkaar komen voor overleg maar vooral ook voor oefening en nascholing. De organisatie is alleen betrouwbaar als de samenstelling op elk moment bekend is. Dat betekent dat er afspraken moeten zijn gemaakt en verantwoordelijkheden moeten zijn vastgelegd over de bewaking van de bezetting. Alleen al daarom zal er regelmatig contact nodig zijn (als iemand bijvoorbeeld plotseling een vrije dag wil opnemen, is er overleg nodig om vast te stellen of het minimumaantal nog aanwezig is). Zelfs bij een relatief kleine organisatie van elf personen komt dus nogal wat kijken. Bij grotere organisaties wordt het complexer, maar de elementen blijven gelijk.
8.18 8.18
Elk bedrijf zijn eigen organisatie Elk bedrijf zijn eigen organisatie
Net zoals bedrijven verschillen in hun normale bedrijfsvoering en daar hun organisatie op hebben afgestemd, zo is dit ook binnen de bedrijfshulpverlening. Eerder kwamen verschillende risico’s en verschillende consequenties naar voren. Dit heeft grote consequenties voor de wijze van organiseren. Het eenvoudigst is een kantoorgebouw waar uitsluitend wordt gewerkt tijdens kantooruren. Het wordt ingewikkelder als er bijvoorbeeld sprake is van een continudienst. De organisatie
161
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 161
4-3-2021 16:03:56
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
moet dan dag en nacht goed functioneren. Nog lastiger is het wanneer men te maken krijgt met grote groepen externe mensen die aan de zorg van de organisatie zijn toevertrouwd. Men ziet dat in de horeca maar ook bij scholen en universiteiten. Misschien wel de moeilijkste variant zijn organisaties waar de zelfredzaamheid van personen gering is en die bovendien dag en nacht doordraaien. Dit laatste is het geval in bijvoorbeeld ziekenhuizen, verzorgingshuizen en penitentiaire inrichtingen. Voor de bedrijfshulpverlening betekent het: hoe complexer de situatie en hoe afhankelijker de doelgroep, des te hoger de eisen die worden gesteld aan de BHV-organisatie.
8.19 8.19
De bedrijfsbrandweer De bedrijfsbrandweer
Een bijzondere vorm van bedrijfshulpverlening is de bedrijfsbrandweer. In sommige organisaties fungeert de bedrijfsbrandweer als bedrijfshulpverlening, in andere organisaties bestaan bedrijfsbrandweer en BHV naast elkaar. Het inrichten van een bedrijfsbrandweer is vooral relevant voor bedrijven met aanzienlijke risico’s, zoals bedrijven in de zware industrie die vallen onder het Besluit Risico’s Zware Ongevallen (Brzo). Eerder werd benadrukt dat bij het toebedelen van taken aan bedrijfshulpverleners goed moet worden nagedacht over de consequenties daarvan. Op het moment dat er met ademlucht, chemicaliënpakken en dergelijke gaat worden gewerkt, is eigenlijk al sprake van een BHV die qua taken naar een bedrijfsbrandweer toegroeit. Sommige bedrijven kunnen op grond van het risico van hun activiteiten tot het inrichten van een bedrijfsbrandweer worden verplicht, de zogenaamde ‘aanwijzing’. Dit gebeurt door het bestuur van de Veiligheidsregio op basis van de Wet Veiligheidsregio’s. Er bestaan ook andere aanwijzingen, zoals bijvoorbeeld in de luchtvaart. Elk vliegveld moet op basis van luchtvaartwetgeving een brandweer hebben. Daarnaast hebben vliegvelden ook een BHV-organisatie die zich vaak vooral op hulpverlening in de terminal richt. Voor de niet aangewezen bedrijven is niet precies vastgesteld wanneer een organisatie nu een bedrijfsbrandweer is of een bedrijfshulpverleningsorganisatie. Er zijn ook BHV-organisaties met een uitgebreid takenpakket. Een veel voorkomend criterium is de opleiding. Bij een bedrijfsbrandweer zullen de hulpverleners veelal ook een brandweeropleiding hebben gevolgd. Voor de groep BHV met uitgebreid takenpakket bestaat tegenwoordig een opleiding ‘First Responder’.
8.20 8.20
De praktische BHV-activiteiten De praktische BHV-activiteiten
We bekijken hier een aantal mogelijke activiteiten van bedrijfshulpverleners. Zoals eerder beschreven zijn dit in elk geval het verlenen van eerste hulp, het blussen van brand en het ontruimen. Andere activiteiten hangen af van de maatgevende factoren en de vaststelling van de bedrijfshulpverlening in de specifieke organisatie. Een aantal voorbeelden daarvan worden beschreven.
8.20.1
Eerste hulp
Het verlenen van eerste hulp door bedrijfshulpverleners is meestal vooral gericht op levensreddende handelingen. De bedoeling is dan vooral dat een gewonde of onwel geworden persoon wordt gestabiliseerd totdat professionele hulpverleners de zorg overnemen. In de praktijk bestaan de activiteiten dan meestal uit de volgende onderdelen: een veilige plek creëren; controleren van de toestand van het slachtoffer; alarmeren; in veilige positie brengen; ingrijpen. Het ingrijpen is afhankelijk van de aard van de verwonding of de toestand van de getroffen persoon.
162
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 162
4-3-2021 16:03:56
Hoofdstuk 8 Bedrijfshulpverlening
Het kan nodig zijn te reanimeren door bijvoorbeeld borstcompressies afgewisseld met mondop-mond beademing toe te dienen of een AED apparaat te gebruiken. Bij hevige bloedingen zal het ingrijpen bestaan uit het stoppen van de bloeding tot er hulp is en bij brandwonden zal de eerste actie zijn om te koelen met water. Het gaat dus meestal om direct en elementair ingrijpen en niet om uitgebreide behandeling. Afhankelijk van de risico’s kunnen ook hier heel specifieke taken aan de bedrijfshulpverlening worden toebedeeld. Zo bestaan er zelfs bedrijven waar het toedienen van antistoffen tegen bepaalde giftige stoffen tot hun taken behoort.
8.20.2
Brandbestrijding
Brandbestrijding voor bedrijfshulpverleners beperkt zich vrijwel altijd tot het gebruik van kleine blusmiddelen bij kleine brandjes. Ook hier geldt dat alles wat meer is dan dat, voor professionele hulpverleners is. Van belang is dan ook hier zo snel mogelijk te alarmeren en bij twijfel ontruimen en zelf geen risico’s nemen. Branden worden ingedeeld in brandklassen waarvoor specifieke blusmiddelen worden gebruikt. In de onderstaande figuur zien we daarvan een overzicht. De belangrijkste regels zijn eigenlijk vooral: alarmeer direct; grijp alleen in bij zeer kleine branden; blus geen gasbranden (maar sluit de toevoer af); blus geen vloeistofbranden met water. Figuur 1 Overzicht blussende eigenschappen van blusstoffen voor kleine blusmiddelen
Als u zich afvraagt waar in de tabel de brandklasse E is gebleven: E staat voor elektriciteitsbranden. Dit is geen type brandbare stof en wordt formeel niet meer tot de brandklasse gerekend. Overigens is het devies voor de BHV: elektriciteitsbranden niet blussen met water of schuim.
8.20.3
Ontruimen
Alarmeren en evacueren van personen zijn met name in de Arbowet genoemde taken. Onder evacueren verstaan we hier over het algemeen ontruimen, dat wil zeggen, een direct bedreigd gebied of gebouw verlaten en naar een veilige plaats gaan. Ontruimen lijkt een relatief eenvoudige taak maar is dat in de praktijk allerminst. Als een bedrijf in één overzichtelijk gebouw is gevestigd kunnen bedrijfshulpverleners gemakkelijk mensen waarschuwen en naar buiten begeleiden. Bij complexere bedrijven vinden we vaak gebouwen en installaties waar maar af en toe iemand is. Alarmeren kan met behulp van een alarmsignaal of omroepinstallatie maar begeleiden kan lastig zijn.
163
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 163
4-3-2021 16:03:56
A. ORGANISATIE EN WERKNEMERS
Vaak worden in gebouwen bedrijfshulpverleners per gebouwdeel of verdieping aangewezen, echter met flexibele werktijden en werkplekken is het vrijwel onmogelijk dit sluitend te organiseren. Een ander lastig punt is de vaststelling of bij ontruiming ook iedereen daadwerkelijk het pand verlaten heeft. Het tellen van personen op een verzamelplaats is vrijwel niet sluitend te krijgen, zelfs als we al weten wie er precies aanwezig is. Van belang is wel dat bedrijfshulpverleners bij de ontruiming aanwezig zijn om aanwijzingen te kunnen geven en mensen naar buiten te helpen indien nodig. Als de ontruimden bij elkaar komen op een verzamelplaats kan daar in elk geval snel gemeld worden aan de bedrijfshulpverlening of er nog collega’s worden gemist. Aan de brandweer kan dan worden doorgegeven dat er mogelijk nog mensen binnen zijn. Het zoeken van mensen in een gebouw waar brand is, is geen werk voor gewone bedrijfshulpverleners.
8.20.4
Andere taken bedrijfshulpverlening
Al eerder zagen we dat de taken voor de bedrijfshulpverlening vooral worden bepaald door de (rest)risico’s in het bedrijf. Daarnaast kan het bedrijf zelf ook kiezen om taken toe te wijzen aan de bedrijfshulpverlening om bijvoorbeeld schade te beperken. Zo zouden bedrijfshulpverleners ook kunnen worden ingezet om milieuschade of schade aan bedrijfsmiddelen te beperken. Hier is echter enige terughoudendheid wel op zijn plaats. Bij extra taken horen ook extra opleiding, training, oefening en hulpmiddelen. Het kan niet zo zijn dat bedrijfshulpverleners risico’s lopen bij het opruimen van gevaarlijke stoffen. Het is dan vaak beter hier een professioneel bedrijf voor te bellen. Een bijzondere omstandigheid is ook het optreden bij dreigingen of aanslagen. Bij preventief ontruimen speelt de bedrijfshulpverlening een rol, de rest is een taak voor professionals.
8.21 8.21
Samenwerking externe hulpverleners Samenwerking externe hulpverleners
Een bedrijf moet bij een incident of calamiteit kunnen samenwerken met externe hulpverleners. Was dit vroeger een wettelijk voorgeschreven taak voor de bedrijfshulpverlening, nu mag dit ook anders worden ingevuld. In veel gevallen zullen het toch bedrijfshulpverleners zijn die samenwerken met brandweer, politie, of ambulancepersoneel. Die samenwerking zal vooral bestaan uit gidsen en informatie verstrekken. Vaak zullen hier nog andere bedrijfsdeskundigen bij worden ingeschakeld. Behalve de weg wijzen kan het nodig zijn informatie over installaties en voorzieningen te verstrekken maar ook over gevaarlijke stoffen of gebouwconstructies. Zodra overheidshulpdiensten arriveren, nemen zij de leiding over het incident over en zullen hun aanwijzingen moeten worden opgevolgd. Dit betekent niet dat er dan geen rol meer is weggelegd voor de BHV. Het begeleiden en opvangen van mensen op verzamelplaatsen, communicatie en ondersteuning kunnen hard nodig zijn.
8.22 8.22
Verwijzing bedrijfshulpverlening Verwijzing bedrijfshulpverlening
Gids Bedrijfshulpverlening, jaarboek, Vakmedianet, Alphen aan den Rijn Arbeidsomstandighedenwet: http://wetten.overheid.nl http://www.arboportaal.nl/onderwerpen/bedrijfshulpverlening Handreiking Bedrijfshulpverlening van de stichting van de arbeid, te vinden op www.stvda.nl NEN normen: www.nen.nl: NEN 8112: 2017 Bedrijfsnoodorganisatie en bedrijfshulpverlening, NEN 1414: Symbolen voor veiligheidsvoorzieningen op ontruimings- en aanvalsplattegronden https://wetten.overheid.nl
164
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 164
4-3-2021 16:03:56
Hoofdstuk 9 Gevaarlijke stoffen
B B
9 9
RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
Gevaarlijke stoffen
9.1 9.1
RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN Gevaarlijke stoffen
Inleiding gevaarlijke stoffen Inleiding gevaarlijke stoffen
Er zijn meer dan een miljoen chemische stoffen die in meer of mindere mate een gevaar voor de mens kunnen vormen. Deze kunnen zowel van natuurlijke oorsprong zijn als door de mens gemaakt. Gevaarlijke stoffen kunnen in twee categorieën worden onderscheiden: 1. Zuivere stoffen, vooral voorkomend in de chemische en aanverwante industrie. Door hun intrinsiek hogere concentratie vormen ze een groter gevaar. Anderzijds is in deze industrie de kennis van de stoffen en hun eigenschappen het grootst, waardoor het risico vaak acceptabel is. 2. Mengsels, verdunningen, preparaten en andere afgeleide producten. Met de lagere concentratie neemt het gevaar af. Maar juist deze producten worden vaak gebruikt in een omgeving waar de kennis van deze stoffen en hun eigenschappen aanzienlijk minder is. Afhankelijk van de omstandigheden hangen met het gebruik van alle stoffen risico’s samen. Het uitgangspunt is dat iedere stof, hoe relatief onschuldig ook, schadelijk kan zijn voor de gezondheid als de dosis maar hoog genoeg is.
9.2 9.2
Risico’s gevaarlijke stoffen Risico’s gevaarlijke stoffen
De risico’s van chemische stoffen worden onderscheiden in veiligheids-, gezondheids- en milieurisico’s.
9.2.1
Veiligheidsrisico’s
Het gaat bij veiligheidsrisico’s om acute bedreigingen van de werknemers. Deze bedreigingen zijn het gevolg van de corrosiviteit, reactiviteit of lichte ontvlambaarheid van de betreffende chemische stoffen. Daarbij valt te denken aan brand of explosie (ook stofexplosies) van de stoffen, maar ook aan heftige reacties met water(damp). Tenslotte kan corrosie van vaten, waarin chemicaliën zijn opgeslagen, als een veiligheidsrisico worden beschouwd. Brand Een voorwaarde voor een brand of explosie van een brandbare stof is dat de stof in contact is met lucht (zuurstof) én dat er een ontstekingsbron aanwezig is. Ontstekingsbronnen kunnen zijn: open vuur, hete oppervlakken, mechanische vonken, lasvonken, elektrische bronnen, chemische reacties en straling (zie ook hoofdstuk 20 en hoofdstuk 21). Brandbare gassen, zoals acetyleen en waterstof, zijn altijd gevaarlijk. Bij brandbare vloeistoffen speelt de mate van verdamping van de vloeistof een rol: het is namelijk de damp van de vloeistof die brandt en niet de vloeistof zelf. Voor de verbranding van de damp is een bepaalde minimale concentratie in de lucht nodig, de zogenaamde Onderste Explosie Grens (OEG of in het Engels de Lower Explosive Limit LEL). De mate van verdamping is afhankelijk van de temperatuur van de vloeistof: hoe hoger de temperatuur, des te meer vloeistof er verdampt. Het vlampunt is de laagste temperatuur waarbij zóveel damp boven de vloeistof wordt gevormd dat een ontstekingsbron een ontbranding kan veroorzaken.
165
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 165
4-3-2021 16:03:56
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
Brandbare stoffen met een vlampunt lager dan 21°C kunnen dus al bij kamertemperatuur tot ontsteking worden gebracht. Voorbeelden hiervan zijn ether, benzine en aceton. Verhoging van de zuurstofconcentratie boven de 21% verhoogt het brandgevaar aanzienlijk. Terwijl wol in het algemeen als vlamdovend wordt beschouwd, is deze stof uiterst brandbaar als deze verzadigd is met zuivere zuurstof. Sommige vaste stoffen kunnen spontaan aan de lucht ontbranden. Dit worden pyrofore stoffen genoemd. Metaalpoeders, van bijvoorbeeld ijzer of zink, kunnen pyrofoor zijn. Explosie Bij een explosie verbrandt ook stof, maar in zo’n korte tijd dat de energie die hierbij vrijkomt desastreus kan zijn. Door de snelle verbranding ontstaat er een grote hoeveelheid (verbrandings)gas die door de snelheid en door de (vaak afgesloten) ruimte een drukgolf en een vlamfront veroorzaken. Een brand kan overgaan in een explosie. Als bijvoorbeeld benzinevaten aan brand worden blootgesteld, kan de drukopbouw binnen de vaten zo groot worden dat de vaten het begeven waardoor er in korte tijd grote hoeveelheden benzinedamp vrijkomen, met een explosie tot gevolg. Dit kan de vorm aannemen van een BLEVE, een Boiling Liquid Expanding Vapor Explosion. Ook zijn er vaste stoffen die schok- of stootgevoelig zijn en daardoor kunnen exploderen. Tetryl (tetranitromethylaniline) en TNT (2,4,6 trinitro- tolueen) zijn daar voorbeelden van. Niet alleen bij grote industriële bedrijven bestaat explosiegevaar. Ook op andere plaatsen is dit gevaar aanwezig, bijvoorbeeld bij het gebruik en de opslag van verf, olie en accu’s. Stofexplosie Een vaak onderschat risico is dat van een stofexplosie van brandbare vaste stoffen. In een fabriekshal waar bijvoorbeeld suiker wordt verwerkt kan zich na verloop van tijd een laagje suikerstof op de vloer vormen. Wordt dit stof opgewerveld, bijvoorbeeld door opening van een deur, dan kan dit stof tot ontsteking (ontbranding) worden gebracht door slechts een klein vonkje. Doordat de massa van een stofwolk veel groter is dan van een gaswolk, is de bij ontbranding vrijkomende energie ook veel groter. Er zijn gevallen bekend waarbij op deze manier een fabriek in één klap werd vernietigd met veel dodelijke slachtoffers. Vaak betreft het stof van organisch materiaal zoals meel, houtstof, veevoer en dergelijke, veelal met een deeltjesgrootte van kleiner dan 100 μm. De onderste explosiegrens komt overeen met een zicht van minder dan 1 meter. Zuurstofverdringing Van nature in de atmosfeer voorkomende gassen zoals stikstof, kooldioxide en argon, lijken in eerste instantie onschuldig. Door het vrijkomen van grote hoeveelheden van dit soort gassen, bijvoorbeeld als een gasfles in korte tijd leegloopt, kan de zuurstofconcentratie in de lucht echter dalen tot gevaarlijke waarden. De normale concentratie zuurstof is ongeveer 21%; is de concentratie kleiner dan 18%, dan is er sprake van een gevaarlijke situatie. De zuurstof wordt verdrongen door het gas, met als mogelijk gevolg verstikking. Met name in kleine, besloten ruimten verdient dit risico de aandacht. De zuurstof in deze ruimten kan zijn verminderd, bijvoorbeeld door corrosie van een tankwand of als gevolg van biodegradatie in riolen. Afhankelijk van het zuurstofgehalte in de lucht doen zich verschijnselen voor bij de mens zoals vermeld in de tabel Zuurstofgehalte. Tabel 1 Zuurstofgehalte
17% Vermindering zicht in het donker Toeneming ademvolume Versnelde hartslag 16% Duizeligheid 15% Verminderde concentratie
166
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 166
4-3-2021 16:03:57
Hoofdstuk 9 Gevaarlijke stoffen
Onregelmatige ademhaling Snel moe 12% Bewusteloosheid Blijvende hersenbeschadiging 10% Onmogelijkheid tot bewegen Overgeven Misselijkheid 6%
Overlijden na enkele minuten
9.2.2
Gezondheidsrisico’s
Sommige stoffen kunnen gezondheidsrisico’s veroorzaken als zij in het lichaam terechtkomen door inademen, via de huid of door inslikken. Opname via de ademhaling komt het meeste voor. Opname via de huid komt vooral voor bij vloeistoffen en wordt nogal eens onderschat. De giftigheid of toxiciteit van een stof komt pas tot uitdrukking als het lichaam de hoeveelheid stof niet zonder merkbare effecten kan verwerken. De schadelijkheid verschilt sterk per stof. Ook de toestand (gasvormig, vloeibaar of vast) van de stof is van belang. Het inademen van bijvoorbeeld kwikdamp is bijzonder schadelijk terwijl het inslikken van vloeibaar kwik nauwelijks ernstige nadelige effecten veroorzaakt. Sommige stoffen, zoals bijtende zuren, zijn agressief en veroorzaken bij blootstelling direct schade in de vorm van verwonding, pijn of irritatie. Ook kunnen hete of koude stoffen, zoals vloeibare stikstof, letsel veroorzaken. Gezondheidseffecten hangen ook samen met de toxicologische eigenschappen van een stof. Er wordt onderscheid gemaakt tussen acute en chronische effecten. Acute effecten Acuut giftige stoffen vormen een directe bedreiging voor de gezondheid. Vaak zijn de effecten plaatselijk of lokaal. Acute effecten manifesteren zich binnen korte tijd (van minuten tot dagen) na de blootstelling en zijn vaak omkeerbaar. Zo is het bedwelmende effect van inademing van ether van tijdelijke aard. De effecten verdwijnen vrij snel na beëindiging van de blootstelling, tenzij het effect zo ingrijpend is dat herstel niet meer mogelijk is. Voorbeelden zijn een blijvende plaatselijke beschadiging door het etsen van de huid met geconcentreerd zwavelzuur en sterfte door blootstelling aan hoge concentraties koolmonoxide. Chronische effecten Chronische effecten ontstaan door langdurige of herhaaldelijke kortdurende blootstelling. Chronische effecten hebben vaak betrekking op functionele systemen in het lichaam zoals het zenuwstelsel, het maagdarmkanaal of de bloedcirculatie. Voorbeelden zijn inademing van kwartsstof die kan leiden tot stoflongen en longkanker, en blootstelling aan acrylaten of methacrylaten in diverse kappersproducten die na verloop van tijd leiden tot huidallergie. Chronische blootstelling aan organische oplosmiddelen, zoals tolueen, alcohol en aceton, kan uiteindelijk leiden tot het organisch psychosyndroom (OPS), waarbij het centraal zenuwstelsel is verstoord en de hersenen niet meer goed functioneren. Ook kankerverwekkende, mutagene en voor de voortplanting vergiftige stoffen veroorzaken hun negatieve effecten veelal na een herhaalde blootstelling over een langere periode.
9.2.3
Milieurisico’s
Stoffen kunnen ook een risico vormen voor het milieu, als ze in de lucht, de bodem of het water terecht komen. Emissie van stof in de omgeving kan afhankelijk van het soort stof leiden tot hinder of schade voor de omgeving. Ook zijn er stoffen die wanneer ze terecht komen in de bodem of het water daar schade kunnen veroorzaken aan het milieu of een bedreiging kunnen vormen voor de mens. Benzeen, cadmium, kwik, niet afbreekbare bestrijdingsmiddelen en polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK’s) behoren tot de stoffen die in water, bodem en lucht de meeste problemen veroorzaken. Ze worden onder meer door de landbouw en industrie in het milieu geloosd. Veel van deze stoffen kunnen zich ophopen in het milieu en bij mensen leiden tot kanker of andere ernstige ziekten. Deze stoffen moeten door de Europese overheden met pri-
167
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 167
4-3-2021 16:03:57
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
oriteit aangepakt worden. Ze worden daarom ook wel prioritaire stoffen genoemd. Ook kan de aanwezigheid van gevaarlijke stoffen een risico vormen voor de omgeving wanneer zich (zware) ongevallen voordoen. Het risico is afhankelijk van de aard van de aanwezige stoffen, de hoeveelheden en de processen of handelingen die hiermee plaatsvinden. De impact van een ongeval is afhankelijk van de afstand tot een bedrijf en de omgeving waarin deze is gesitueerd.
9.3 9.3
9.3.1
Normen en richtlijnen gevaarlijke stoffen Normen en richtlijnen gevaarlijke stoffen
REACH
REACH is de afkorting van Registratie, Evaluatie en Autorisatie van Chemische stoffen. Producenten en importeurs van chemische stoffen moeten alle stoffen, waarvan zij minimaal 1000 kilo per jaar produceren of importeren, registreren. Een bedrijf moet in principe van iedere stof die zij produceert, verwerkt of doorgeeft aan klanten alle risico’s kennen en de maatregelen benoemen (en deze voor het eigen bedrijf ook nemen) om deze risico’s te beheersen. Deze informatie komt in het veiligheidsinformatieblad. Verkopers van gevaarlijke stoffen moeten dit Veiligheidsinformatieblad (VIB) meegeven aan professionele gebruikers. Op basis van REACH en de Arbowet moet de werkgever er op basis van de informatie in het VIB voor zorgen dat medewerkers veilig met het product kunnen werken. Naast dit Veiligheidsinformatieblad of Material Safety Data Sheet (MSDS) moet er vóór een stof geproduceerd of geïmporteerd in een hoeveelheid van meer dan 10 ton per jaar ook een chemisch veiligheidsrapport worden opgemaakt en meegeleverd in de toeleveringsketen. Meer informatie over de REACH-verplichtingen is beschikbaar op de website van Chemische stoffen goed geregeld!. Daarnaast kent REACH een autorisatieprocedure om er zeker van te zijn dat zeer zorgwekkende stoffen (SVHC’s) geleidelijk worden vervangen. Wanneer een stof als zeer zorgwekkend (SVHC) wordt aangemerkt, wordt deze opgenomen op de lijst van voor autorisatie in aanmerking komende stoffen (kandidaatslijst). Opname van een stof op deze lijst leidt direct tot verplichtingen voor de leveranciers van deze stof. Na consultatie wordt de stof uiteindelijk opgenomen op de autorisatielijst, dat wil zeggen dat het gebruik van de stof gefaseerd wordt verboden. Bedrijven mogen stoffen die op de autorisatielijst staan alleen gebruiken of in de handel brengen als ze hiervoor toestemming (autorisatie) hebben gekregen. Naar de lijsten wordt ook wel gerefereerd als bijlage XIV van REACH. Voorbeelden van stoffen zijn trichloorethyleen en chroom(VI)oxide of chroomtrioxide. Bedrijven moeten bepalen of zij stoffen die op de kandidaatslijst of autorisatielijst staan in de handel brengen of gebruiken en welke verplichtingen dit met zich meebrengt. Als stoffen op de autorisatielijst staan moeten ze bepalen of de toepassing wordt afgedekt in de autorisatielijst.
9.3.2
Veiligheidsinformatieblad gevaarlijke stoffen
Het veiligheidsinformatieblad bevat een aantal verplichte rubrieken: 1. Identificatie van de stof of het preparaat en van de vennootschap/onderneming (inclusief een telefoonnummer voor noodgevallen). 2. Identificatie van de gevaren (hier worden de risico’s voor mens en milieu, en eventuele bijzondere gevaren, beschreven). 3. Samenstelling en informatie over de bestanddelen (dit om het de ontvanger mogelijk te maken om de gevaren van de bestanddelen van het preparaat te kunnen identificeren. De gevaren van het preparaat zelf moeten onder rubriek 2 worden vermeld). 4. Eerste-hulpmaatregelen (is onmiddellijke medische verzorging nodig; welke zijn de symptomen en nodige maatregelen bij blootstelling door –inademing, contact met de huid, contact met de ogen of inslikken). 5. Brandbestrijdingsmaatregelen (geschikte/ongeschikte blusmiddelen; gevaarlijke ontledingsproducten; beschermingsmiddelen). 6. Maatregelen bij onopzettelijk vrijkomen van de stof of het preparaat (reinigingsmethoden; milieuvoorzorgen; persoonlijke voorzorgen).
168
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 168
4-3-2021 16:03:57
Hoofdstuk 9 Gevaarlijke stoffen
7. Hanteren en opslag (wat te doen of juist niet te doen om het product veilig te hanteren en op te slaan). 8. Maatregelen ter beheersing van blootstelling/persoonlijke bescherming (technische beheersmaatregelen; persoonlijke bescherming – algemeen/ademhalingswegen/handen/ ogen/huid). 9. Fysische en chemische eigenschappen (vorm, geur, kleur; belangrijke gegevens zoals relatieve dichtheid; viscositeit; kookpunt; smeltpunt; vlampunt; ontvlambaarheid; zelfontbrandingstemperatuur; explosiegrenzen; relatieve dampdichtheid; dampspanning; oplosbaarheid in water). 10. Stabiliteit en reactiviteit (gevaarlijke ontledingsproducten; te vermijden omstandigheden; te vermijden stoffen). 11. Toxicologische gegevens (acute en chronische toxiciteit; symptomen verbonden aan het gebruik). 12. Ecologische gegevens (gedrag en effecten van de stof in lucht, water of bodem; persistentie en afbraak, bio-accumulatie). 13. Instructies voor verwijdering (inclusief afvalverwerking). 14. Informatie over vervoer (land/zee/lucht/spoor). 15. Wettelijk verplichte informatie (etikettering in overeenstemming met EG-richtlijnen, met vermelding van gevaren en de betreffende P- en H-zinnen (de vroegere R- en S-zinnen), eventuele bijzondere nationale verplichtingen). 16. Overige informatie (lijst van alle in de VIB genoemde H-zinnen; opleidingsadviezen; bronnen van de informatie enzovoorts). Uit inspecties is gebleken dat de kwaliteit van de VIB’s in veel bedrijven onvoldoende is. Met de VIB-checklist is het mogelijk om zelf eenvoudig te controleren of VIB’s de juiste informatie bevatten. Vanuit de checklist is het mogelijk om de leverancier rechtstreeks te mailen en om betere informatie op te vragen. Bedrijven kunnen hun VIB’s controleren op VIB-check.nl.
9.3.3
Indeling en etikettering gevaarlijke stoffen
Chemische stoffen of mengsels moeten volgens de GHS (Globally Harmonised Systems of Classification and Labelling of Chemicals) ingedeeld worden in één of meerdere gevaarscategorieën van één of meerdere gevaarsklassen. Op basis van deze indeling worden eisen gesteld aan de etikettering: pictogram; signaalwoord; gevaarsaanduidingen (hazard statements of H-zinnen), die de risico’s van de stof beschrijven in relatie tot de gevarenklasse en –categorie; voorzorgsmaatregelen (precautionary statements of P-zinnen), die veiligheidsvoorschriften geven voor het omgaan met de stof. Bij het etiketteren van chemische producten worden pictogrammen gebruikt om de gevaren aan te geven. Ruitvormige pictogrammen met een rode rand en witte achtergrond zijn in plaats gekomen van de oude oranje gevaarsymbolen. Uitleg over de betekenis van de pictogrammen wordt gegeven in deze folder van NAPO. De H- en P-zinnen zijn in plaats gekomen van de R (Risk) en S (Safety) zinnen van de stoffenrichtlijn. Sinds juni 2017 mogen geen chemische producten meer in de handel worden gebracht met de 'oude' etikettering. Voor een overzicht van H en P zinnen, zie: https://nl.wikipedia.org/wiki/Lijst_van_H-_en_Pzinnen. Het etiket moet zijn opgesteld in de taal van het land waar de stof of het mengsel in de handel wordt gebracht. Door de etikettering wordt bij elke aflevering van chemicaliën gewezen op de mogelijke risico’s voor mens en milieu, op aanbevolen voorzorgsmaatregelen en op noodmaatregelen bij ongevallen. Voor fabrikanten, importeurs en handelaren is etikettering volgens de regels bovendien geboden met het oog op hun aansprakelijkheid. Meer informatie over de indeling, etikettering en verpakking van stoffen en mengsels is beschikbaar op de website van Chemische stoffen goed geregeld!
169
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 169
4-3-2021 16:03:57
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
9.3.4
Kleurcodering van gasflessen
Gasflessen (gascilinders)’, uitgezonderd die voor propaan, butaan of koelgassen, zijn vaak voorzien van een kleurcodering die weergeeft welk gevaarsaspect het aanwezige gas heeft. Daarnaast hebben sommige specifieke gassen hun eigen kleur. Deze kleurcodering is vastgelegd in NEN-EN 1089-3. Hoewel dit geen wettelijke verplichting is, volgen gasleveranciers in de praktijk deze norm. Tabel 1 Kleurcodering voor veelvoorkomende gevaarsaspecten volgens NEN-EN 1089-3
Gevaarsaspect
Kleur
Verstikkend
Heldergroen
Brandbaar
Rood
Brandbevorderend
Lichtblauw
Giftig en/of corrosief Geel Tabel 2 Kleurcodering voor enkele specifieke gassen volgens NEN-EN 1089-3
Gassoort
Kleur
Acetyleen
Donkerbruin
Argon
Donkergroen
Helium
Lichtbruin
Kooldioxide
Grijs
Lachgas
Blauw
Stikstof
Zwart
Zuurstof
Wit
Door middel van de kleurcodering kan gemakkelijk en op grotere afstand beoordeeld worden welke gevaarsaspecten er op een locatie en in een specifieke situatie aanwezig zijn.
9.3.5
Zeer zorgwekkende stoffen
Mens en milieu kunnen in contact komen met Zeer Zorgwekkende Stoffen (ZZS). De Nederlandse overheid voert beleid om de risico’s van ZZS voor mens en milieu te minimaliseren door ze zoveel mogelijk uit de leefomgeving te weren. Via het activiteitenbesluit worden bedrijven verplicht hun lozingen en uitstoot van ZZS naar lucht en water te voorkomen of, als dat niet haalbaar is, zoveel mogelijk te beperken. Vanaf 1 januari 2016 geldt deze minimalisatieverplichting voor alle ZZS. ZZS zijn stoffen met één of meer eigenschappen die voldoen aan de criteria die zijn vastgelegd in artikel 57 van REACH verordening (EG) 1907/2006: kankerverwekkend (C); mutageen (M); giftig voor de voortplanting (R); persistent, bioaccumulerend en giftig (PBT); zeer persistent en zeer bioaccumulerend (vPvB); stoffen met soortgelijke zorg (zoals hormoonverstorende stoffen). ZZS zijn in ieder geval te identificeren op basis van de volgende Europese wetgeving en verdragen: Stoffen in de CLP Verordening (EG) 1272/2008 geclassificeerd als C, M, of R categorie 1A of 1B. Stoffen op de autorisatie- of kandidaatslijst voor REACH Bijlage XIV, de Substances of Very High Concern (SVHC)staan. Dit zijn stoffen met een verhoogd risicoprofiel, waarvan het gebruik al is beperkt of waarvan het gebruik binnen afzienbare tijd wordt verboden of beperkt. Gelijkwaardige zorgstoffen in de POP Verordening (EG) 850/2004, betreffende persistente organische verontreinigende stoffen. Prioritair gevaarlijke stoffen in de Kaderrichtlijn Water 2000/60/EG.
170
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 170
4-3-2021 16:03:57
Hoofdstuk 9 Gevaarlijke stoffen
Stoffen op de OSPAR lijst voor prioritaire actie, het gaat om stoffen die het Noord-Oost Atlantische maritieme milieu bedreigen.
Het RIVM heeft als hulpmiddel een ZZS-lijst samengesteld. Deze lijst is beschikbaar via: https://rvs.rivm.nl/zoeksysteem. Stoffen die via zelfclassificatie (door bedrijven) als C, M of R categorie 1A of 1B worden ingedeeld, zijn ook ZZS. Deze zijn niet op de RIVM-lijst opgenomen. Ten aanzien van externe veiligheid heeft de Raad van de Europese Unie een richtlijn uitgevaardigd met als doel preventie van zware ongevallen, waarbij gevaarlijke stoffen betrokken zijn en de beperking van de gevolgen hiervan voor mens en milieu. In Nederland is deze richtlijn onder andere vertaald in het Besluit Externe Veiligheid Inrichtingen (BEVI) en Besluit Risico Zware Ongevallen (BRZO). In het BEVI zijn grenswaarden en oriënterende of richtwaarden opgenomen. Hiermee worden de aan te houden afstanden tussen bedrijven waar grote hoeveelheden gevaarlijke stoffen aanwezig zijn en bijvoorbeeld woningen en kantoorpanden gewaarborgd. Bedrijven die onder de werkingssfeer van het BEVI vallen zijn onder andere: LPG-tankstations; bedrijven waar meer dan 10.000 kg of liter verpakte brandbare én giftige gevaarlijke stoffen in één opslagvoorziening aanwezig zijn; grote ammoniakkoelinstallaties; spoorwegemplacementen waar gerangeerd wordt met gevaarlijke stoffen; bedrijven waarop BRZO van toepassing is. In Nederland zijn er ongeveer 400 bedrijven waarop de BRZO van toepassing is. Dit is afhankelijk van de hoeveelheid en de aard van de aanwezige gevaarlijke stoffen die binnen het bedrijf aanwezig zijn. Voor verschillende stoffen kent de BRZO drempelwaarden. Onderscheiden worden een lage en een hoge drempelwaarde. Voor deze bedrijven gelden aanvullende voorschriften onder andere ten aanzien van de registratie van gevaarlijke stoffen, het voeren van een preventiebeleid en de aanwezigheid van een veiligheidsmanagementsysteem. Afhankelijk van het risico gelden er ook verplichtingen ten aanzien van het opstellen van een veiligheidsrapport. Meer informatie is te vinden op www.infomil.nl, onderwerp BRZO 2015.
9.3.6
Bijzondere Wetgeving gevaarlijke stoffen
Naast de arbo- en milieuwetgeving is er ook andere wetgeving die het gebruik van bepaalde gevaarlijke stoffen reguleert. Chemische, biologische, radiologische en nucleaire (CBRN) stoffen kunnen voor kwaadwillenden interessante middelen zijn om een aanslag mee te plegen. Als deze stoffen aanwezig zijn is wellicht extra aandacht nodig voor beveiligingsmaatregelen, zoals toegangsbeperking en het screenen van medewerkers. Daarnaast valt te denken aan organisatorische maatregelen, zoals het toekennen van bestelbevoegdheid voor stoffen aan medewerkers. Hier volgt een kort overzicht van de meest relevante wetten op dit gebied. 1. Wet voorkoming misbruik chemicaliën (WVMC) Deze wet is gericht op het voorkomen van de productie van en handel in stoffen (chemische verbindingen, drugsprecursoren) die gebruikt kunnen worden om illegaal geestverruimende of verdovende middelen (drugs) te maken. Drugsprecursoren zijn grondstoffen voor drugs. Het zijn vaak stoffen die voor legale doelen worden gemaakt en geleverd, maar die ook misbruikt kunnen worden voor de illegale productie van drugs. De verplichtingen gelden voor ‘marktdeelnemers’. Dat wil zeggen elke natuurlijke persoon of rechtspersoon die betrokken is bij het in de handel brengen van drugsprecursoren. Met het ‘in de handel brengen’ wordt gedoeld op bijvoorbeeld productie, opslag, verwerking, distributie, handelsbemiddeling, invoer en uitvoer. De stoffen waarvoor op grond van de Europese verordeningen en de wet beperkingen bestaan worden in een brochure van de Nederlandse Douane genoemd. Het gaat om stoffen zoals kaliumpermanganaat en azijnzuuranhydride. Zie ook: https://www.belastingdienst.nl/bibliotheek/handboeken/html/boeken/HVGEM/ drugsprecursoren-wet_voorkoming_misbruik_chemicalien.html 2. Uitvoeringswet verdrag chemische wapens Op 29 april 1997 trad het Verdrag chemische wapens in werking. Nederland is als Verdrags-
171
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 171
4-3-2021 16:03:57
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
staat gebonden aan de verplichtingen die hieruit voortvloeien. De Centrale Dienst voor In- en Uitvoer (CDIU) is namens het Ministerie van Buitenlandse Zaken (BZ) belast met de administratieve uitvoering en informatievoorziening van de regelgeving met betrekking tot het Verdrag chemische wapens. Team POSS (PrecursOren, Strategische goederen en Sancties) van de Douane houdt namens BZ toezicht op de naleving van de bepalingen van het Verdrag. Het Verdrag maakt onderscheid tussen ‘lijst 1’, ‘lijst 2’, ‘lijst 3’ en de zogeheten ‘onderscheiden organische stoffen’. Lijst 1-stoffen vormen door hun grote giftigheid een groot risico voor de doeleinden van het Verdrag. Ze hebben geen enkele of slechts een beperkte civiele (bijvoorbeeld farmaceutische) toepassing en worden vrijwel nooit door de industrie gemaakt. Lijst 1-stoffen mogen alleen onder strikte voorwaarden en slechts in zeer kleine hoeveelheden worden geproduceerd, bewerkt, verwerkt, verbruikt en verhandeld. Hiervoor bestaat een kennisgevingsverplichting. Onder de lijst 1-stoffen vallen bijvoorbeeld stoffen als 2-chloorethylchloormethylsulfide en mosterdgas (Bis(2-chloorethyl)sulfide). Details over de verplichtingen die gelden voor producenten en handelaren staan in de Handleiding voor de chemische industrie en handelaren in chemische producten. Zie: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/brochures/2012/09/21/handleiding-voor-dechemische-industrie-en-voor-handelaren-in-chemische-producten 3. Wet precusoren voor explosieven Zelfgemaakte explosieven zijn veelgebruikte wapens voor terroristen en andere criminelen. Dit komt door de relatief vrije verkrijgbaarheid van veel grondstoffen. Het gaat daarbij om stoffen zoals waterstofperoxide, salpeterzuur, diverse chloraten, aceton en zwavelzuur. De beschikbaarheid van deze stoffen wordt beperkt door EU verordening 98/2013 en de Nederlandse Wet precursoren voor explosieven (1 juni 2016). Bedrijven wordt gevraagd om verdachte transacties, verdwijningen en diefstal al te melden bij het Meldpunt Verdachte Transacties. Zie ook: https://www.nctv.nl/onderwerpen/precursoren-voor-explosieven. 4. Opiumwet De Opiumwet verbiedt het bezit van bepaalde middelen die staan vermeld op lijst l en ll van de Opiumwet. Het vervaardigen, bereiden, bewerken, verwerken, verkopen, afleveren, verstrekken en vervoeren ervan is ook verboden. Het gebruik van Opiumwet-middelen voor medische en wetenschappelijke doeleinden mag wel. Zie ook: https://www.belastingdienst.nl/bibliotheek/handboeken/html/boeken/HVGEM/bijlage_1_ lijst_i_opiumwetmiddelen.html https://www.belastingdienst.nl/bibliotheek/handboeken/html/boeken/HVGEM/bijlage_2_lijst_ ii_opiumwetmiddelen.html
9.4 9.4
Maatregelen gevaarlijke stoffen Maatregelen gevaarlijke stoffen
Maatregelen worden door producenten en importeurs aangegeven op het etiket en in het veiligheidsinformatieblad volgens EU-GHS verordening (bijlage IV). Onderscheiden worden algemene, preventieve en reactieve voorzorgsmaatregelen. Voorbeelden hiervan zijn: Algemeen P101 – Bij inwinnen van medisch advies de verpakking of het etiket meenemen P103 – Buiten bereik van kinderen houden Preventief P201 – Vóór gebruik speciale aanwijzingen raadplegen P210 – Verwijderd houden van warmte/ vonken/ open vuur/ hete oppervlakken – niet roken P223 – Contact met water vermijden in verband met een heftige reactie en een mogelijke wolkbrand P233 – In goed gesloten verpakking bewaren P242 – Uitsluitend vonkvrij gereedschap gebruiken P270 – Niet eten, drinken of roken tijdens het gebruik van dit product P271 – Alleen buiten of in een goed geventileerde omgeving gebruiken P280 – Beschermende handschoenen/ beschermende kleding/ oogbescherming/ gelaatsbescherming dragen
172
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 172
4-3-2021 16:03:57
Hoofdstuk 9 Gevaarlijke stoffen
P284 – Adembescherming dragen P410 – Tegen zonlicht beschermen P501 – Inhoud/verpakking afvoeren naar …. Reactief P301+P310 – Na inslikken: Onmiddellijk een VERGIFTIGINGSCENTRUM of een arts raadplegen P302+P352 – Na contact met de huid: met veel water en zeep wassen P333+P313 – Bij huidirritatie of uitslag: arts raadplegen P370+P380 – In geval van brand: blussen met….
9.5 9.5
Verwijzingen gevaarlijke stoffen Verwijzingen gevaarlijke stoffen
Arbobesluit, artikelen 4.1-4.36 AI-26, Veiligheidsinformatiebladen en Werkpleketikettering, Sdu, Den Haag Besluit Externe Veiligheid Inrichtingen (BEVI) Besluit Risico Zware Ongevallen (BRZO) stoffen-info.nl www.safetydocs.nl/regels/ghs.html https://www.chemischestoffengoedgeregeld.nl CLP-verordening (EG) 1272/2008 http://www.inspectieszw.nl/Images/010606_S07_OM_Handreiking%20REACH_DEF_ tcm335-327075.pdf (Arbowet en Reach) https://www.belastingdienst.nl/bibliotheek/handboeken/html/boeken/HVGEM/drugsprecursoren-wet_voorkoming_misbruik_chemicalien.html https://www.rijksoverheid.nl/documenten/brochures/2012/09/21/handleiding-voor-dechemische-industrie-en-voor-handelaren-in-chemische-producten https://www.belastingdienst.nl/bibliotheek/handboeken/html/boeken/HVGEM/bijlage_1_ lijst_i_opiumwetmiddelen.html https://www.belastingdienst.nl/bibliotheek/handboeken/html/boeken/HVGEM/bijlage_2_ lijst_ii_opiumwetmiddelen.html NAPO informatiefilmpjes over veiligheid en gezondheid op het werk: https://www.napofilm.net
173
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 173
4-3-2021 16:03:57
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
10 10
Blootstelling aan gevaarlijke stoffen
10.1 10.1
Blootstelling aan gevaarlijke stoffen
Inleiding blootstelling aan gevaarlijke stoffen Inleiding blootstelling aan gevaarlijke stoffen
Een werkgever moet zijn werknemers beschermen tegen blootstelling aan gevaarlijke stoffen. Van elke stof of mengsel, die vanwege de eigenschappen een gevaar kunnen opleveren, moet de aard, de mate en de duur van de blootstelling bepaald worden. Dit mag door het gebruik maken van berekeningsmodellen, maar kan ook bepaald worden door het uitvoeren van metingen. Voor ongeveer vierhonderd bedrijven die met grote hoeveelheden gevaarlijke stoffen werken, is aanvullende regelgeving opgesteld om medewerkers, milieu en omwonenden te beschermen. Het Besluit Risico’s Zware Ongevallen 2015 (BRZO) combineert deze drie aandachtsgebieden. Op het gebied van arbeidsveiligheid bestaat daarnaast de verplichting tot Aanvullende RisicoInventarisatie en -Evaluatie met betrekking tot de risico’s van zware ongevallen met gevaarlijke stoffen, ook wel ARIE-regeling, die is opgenomen in het Arbobesluit. De ARIE-regeling kent vergelijkbare verplichtingen als het BRZO. Meer informatie is beschikbaar op de website Arboportaal: ARIE en BRZO. De zelfinspectietool ‘gevaarlijke stoffen’ van de inspectie SZW geeft handvatten om te beoordelen of er gezond en veilig wordt gewerkt met gevaarlijke stoffen.
10.1.1
Registratie en risico-inventarisatie en -evaluatie gevaarlijke stoffen
Om inzicht te houden over de gebruikte stoffen in een organisatie en de blootstellingsbeoordelingen is een registratie van gevaarlijke stoffen een goede basis voor een risico-inventarisatie en -evaluatie. Om de aard, mate en duurbeoordeling te kunnen uitvoeren moet voor elke stof of mengsel de volgende informatie bekend zijn en worden vastgelegd: de identiteit; de gevaren; de afdeling(en) waar de stof aanwezig is en/of gebruikt wordt, hoe de stof gebruikt wordt en onder welke omgevingscondities; de hoeveelheden; per gevaarlijke stof dient in het register een verwijzing te worden opgenomen naar het voor de stof aanwezige veiligheidsinformatieblad; voor kankerverwekkende of mutagene en kankerverwekkende processen moeten in het kader van de risico-inventarisatie en -evaluatie specifieke gegevens worden vastgelegd, zoals de reden van het toepassen, de hoeveelheid, het aantal blootgestelden en de wijze van blootstelling (zie ook Arbobesluit). De lijsten van deze stoffen en processen worden door de overheid tweemaal per jaar in de staatscourant gepubliceerd en zijn ook te raadplegen op het arboportaal.nl/kankerverwekkende en mutagene stoffen.
10.1.2
Blootstelling en beoordeling gevaarlijke stoffen
Aan de hand van metingen of schattingen kan een beeld worden verkregen van de mate en de duur van de blootstelling tijdens het werk. Dit moet schriftelijk worden vastgelegd. Er bestaan diverse meetmethoden. Per stof en per werksituatie moet worden bepaald welke methode geschikt is om de blootstelling aan de gevaarlijke stof te bepalen. Het ligt voor de hand dat de metingen door een arbeidshygiënist (bijvoorbeeld van een arbodienst) worden uitgevoerd. Deze metingen worden getoetst aan de grenswaarden die voor de blootstelling zijn vastgesteld. Op basis hiervan vindt een beoordeling van het blootstellingsrisico plaats en kan worden bepaald of er maatregelen moeten worden genomen.
174
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 174
4-3-2021 16:03:57
Hoofdstuk 10 Blootstelling aan gevaarlijke stoffen
Daarnaast zijn verschillende blootstellingsmodellen in omloop met een verschillende mate van complexiteit en nauwkeurigheid. Voorbeelden van blootstellingsmodellen zijn: Ecetoc TRA werknemer/consument, Advanced REACH-tool, EASE of de lasrookassistent. De meest gebruikte blootstellings- en tevens registratietool is de stoffenmanager. Stoffenmanager De stoffenmanager (www.stoffenmanager.nl) is een door de Inspectie SZW geaccepteerde tool die gebruikt kan worden door werkgevers, werknemers en arbodeskundigen om zelf een inschatting te maken van de gevaren bij het werken met gevaarlijke stoffen voor de werknemers. De tool kan gebruikt worden om kwantitatieve en kwalitatieve blootstelling van gas en stof door inademing te beoordelen. Na het invoeren van de benodigde informatie wordt een worst-case berekening gemaakt op basis van het 90e percentiel van de blootstellingsverdeling. Deze waarde kan, na het doorvoeren van een correctie voor de duur van de blootstelling, getoetst worden aan een publiekelijke of private grenswaarde. De Stoffenmanager geeft met name in industriële omstandigheden een tamelijk goede voorspelling van de concentratie van een stof in de lucht op de werkplek. Informatie die in het systeem ingevoerd dient te worden, is: het bedrijf en de locatie van gebruik; de componenten waaruit het product bestaat met bijbehorende CAS-nummers; enkele fysische eigenschappen van het product zoals de dampspanning, de grenswaarde en het moleculair gewicht; de gebruikstemperatuur; de wijze van gebruik, waarbij een keuze gemaakt kan worden uit acht toepassingen variërend van het gebruik van kleine hoeveelheden met een pipet tot het vernevelen van producten op grote oppervlakken.
10.2 10.2
Risico’s blootstelling aan gevaarlijke stoffen Risico’s blootstelling aan gevaarlijke stoffen
Aan het werken met gevaarlijke stoffen kunnen de volgende risico’s kleven (zie ook paragraaf 9.2): brand- of explosie; acute risico’s: verstikking, bedwelming, vergiftiging; risico’s die na herhaalde blootstelling optreden, zoals luchtwegklachten of zelfs kanker. Gevaarlijke stoffen kunnen op verschillende manieren in het lichaam terechtkomen: door inademing; via de huid; via de ogen; door inslikken. Als stoffen in het lichaam terecht zijn gekomen, kunnen ze daar, afhankelijk van de hoeveelheid stof in het lichaam en het vermogen van het lichaam om de stoffen af te breken en uit te scheiden, hun schadelijke werking uitoefenen. Deze werking kan ook plaatselijk worden uitgeoefend, bijvoorbeeld in de longen of op de huid, maar ook systemisch, zoals op bloedbestanddelen of op een specifiek orgaan.
10.2.1
Opname door inademing
Stoffen of producten kunnen in werksituaties worden verspreid als gas, damp, nevel of stof en zo aanleiding geven tot verontreiniging van de lucht op de werkplek. Boven een bepaalde concentratie (de grenswaarde), die per stof verschilt, kan de verontreiniging leiden tot hinder of schade aan de gezondheid. De gevolgen van het inademen van gevaarlijke stoffen hangen onder meer af van: de mate van toxiciteit en corrosiviteit; de hoeveelheid die wordt ingeademd; de frequentie en de duur van de blootstelling. Mogelijke acute gevolgen zijn: een brandend gevoel in de keel, keelpijn, hoesten, kortademigheid, sufheid, duizeligheid, ademnood en bewusteloosheid. Eventuele gevolgen op de lange termijn variëren sterk met de aard van de stof, de concentratie en de duur van de blootstelling.
175
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 175
4-3-2021 16:03:57
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
10.2.2
Opname via de huid
De gevolgen van blootstelling aan een stof via de huid, hangen onder meer af van: de corrosiviteit van de stof; de hoeveelheid en de concentratie van de stof; de mogelijkheid van het doordringen door de huid; de frequentie en de duur van de blootstelling. De verschijnselen na huidcontact met voor de huid gevaarlijke stoffen zijn: roodheid, pijn, brandwonden en moeilijk genezende wonden. Stoffen kunnen plaatselijk op de huid inwerken, maar ook via de huid worden opgenomen in het bloed en vervoerd worden naar andere organen. De gevolgen van plaatselijke inwerking kunnen zijn: ontvetting van de huid, en daardoor roodheid en kloven. Daarnaast kunnen stoffen een allergische huidreactie veroorzaken. Deze stoffen worden aangeduid met H-zin 317 of R-zin 43 (zie ook paragraaf 9.3.3).
10.2.3
Opname via de ogen
De risico’s van gevaarlijke stoffen bij blootstelling via de ogen kunnen zijn: roodheid, pijn, slecht zien, oogbeschadiging en tijdelijke of permanente blindheid. De reactie is sterk afhankelijk van de stof.
10.2.4
Opname door inslikken
Mogelijke acute gevolgen van gevaarlijke stoffen na inslikken zijn: keelpijn, buikpijn, diarree, maagpijn, misselijkheid, braken, zwaktegevoel en bewusteloosheid. Gevolgen op de lange termijn (bijvoorbeeld door onvoldoende hygiëne op de werkplek) hangen sterk af van de aard van de stof.
10.3 10.3
10.3.1
Normen en richtlijnen blootstelling aan gevaarlijke stoffen Normen en richtlijnen blootstelling aan gevaarlijke stoffen
Grenswaarden gevaarlijke stoffen
Om het risico van blootstelling te kunnen beoordelen zijn referentiepunten of grenswaarden nodig. Deze maken duidelijk wanneer de blootstelling aanvaardbaar is en wanneer er maatregelen moeten worden genomen. Sommige van deze grenswaarden hebben een wettelijke status, andere zijn vanuit wetenschappelijk oogpunt geaccepteerd of worden bij controle door de Inspectie SZW gehanteerd. De grenswaarden zijn te verdelen in veiligheidsgrenzen en gezondheidsgrenzen.
10.3.2
Veiligheidsgrenzen gevaarlijke stoffen
De veiligheidsgrenzen hebben betrekking op de fysische eigenschappen van de stof. Zo bestaan er grenzen voor de concentratie van brandbare dampen. (Licht) ontvlambare stoffen hebben een laag vlampunt. De damp die boven het vlampunt tot ontbranding of explosie kan komen, moet echter wel aan bepaalde grenzen voldoen, wil de ontsteking kunnen plaatsvinden. Dat zijn de Onderste Explosiegrens of LEL (Lower Explosion Limit) en de Bovenste Explosiegrens of UEL (Upper Explosion Limit). De hiervan afgeleide grenswaarde als maximaal toelaatbare concentratie van damp in de lucht is een tiende van de LEL van de stof. LEL’s worden meestal uitgedrukt in percentages damp in de lucht. De LEL van tolueen bedraagt 1,2%. Dit betekent dat er een explosie kan plaatsvinden als 1,2% van de atmosfeer bestaat uit tolueendamp. De veilige grenswaarde is dan 10% van de LEL is 0,12%. Een concentratie boven de UEL kan echter niet als veilig worden beschouwd. Immers, door plaatselijke verdunning kan alsnog een explosief mengsel ontstaan. Ook voor zuurstofverdringende gassen (asfyxiantia) zijn veiligheidsgrenzen vastgesteld (zie ook paragraaf 10.2).
10.3.3
Explosiegevaarlijke atmosfeer
Op het gebied van explosieveiligheid bestaan twee Europese richtlijnen, ATEX 153 (voorheen 137) en ATEX 114 (voorheen 95). Deze richtlijnen zijn in het Arbobesluit geïmplementeerd. De
176
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 176
4-3-2021 16:03:58
Hoofdstuk 10 Blootstelling aan gevaarlijke stoffen
gevarenzone-indeling staat beschreven NPR 7910-1: 2020+C1: 2021 nl, deel 1: Gasexplosiegevaar, en NPR 7910-2: 2020+C1: 2021 nl: Stofexplosiegevaar. De gevarenzone-indeling is een onderdeel van de risico-inventarisatie en -evaluatie en moet worden vastgelegd in een explosieveiligheidsdocument (EVD). Ook moeten op grond van het Arbobesluit de volgende maatregelen worden getroffen: zoveel mogelijk voorkomen van een explosieve atmosfeer; als dat niet mogelijk is, zoveel mogelijk de ontsteking ervan voorkomen; als toch een explosie heeft plaatsgevonden, de gevolgen zoveel mogelijk beperken en verspreiding naar andere ruimten voorkomen. Meer informatie is terug te vinden in het Arbo-informatieblad 34 – Veilig werken in een explosieve atmosfeer. Hierin wordt onder meer informatie gegeven over het beoordelen van explosierisico’s, het voorkomen van explosieve gas-, damp-, nevel- of stofatmosferen en over gevarenzone-indeling.
10.3.4
Gezondheidsgrenzen gevaarlijke stoffen
De grenswaarde is de maximaal toegestane concentratie van een (gevaarlijke) stof in de ademhalingszone van een werknemer. De stof kan voorkomen als gas, damp, aerosol of vezel. Luchtgrenswaarden worden uitgedrukt in milligram per kubieke meter lucht (mg/m3) of in deeltjes per miljoen deeltjes lucht (ppm: parts per million). Grenswaarden zijn de concentraties van stoffen in de lucht op de werkplek waaraan de werkende mens kan worden blootgesteld gedurende een arbeidsleven (40 jaar, 5 dagen/week, 8 uur/dag) lang zonder dat er gezondheidsschade of schade aan het nageslacht optreedt.
10.3.5
Wettelijke grenswaarden gevaarlijke stoffen
Publieke grenswaarden zijn door de overheid vastgestelde wettelijke grenswaarden. Met betrekking tot de risico’s van inademing, zijn voor een groot aantal gevaarlijke stoffen publieke grenswaarden vastgesteld. Het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) stelt publieke grenswaarden vast voor stoffen: waarvoor de Europese Unie (EU) een grenswaarde vereist. Dit geldt voor steeds meer stoffen; zonder ‘eigenaar’ en ‘stoffen met grote kans op gezondheidsschade’ zoals asbest. Gestreefd moet worden naar concentraties die zover mogelijk beneden de vastgestelde grenswaarden liggen. Het voldoen aan deze grenswaarden betekent namelijk niet altijd dat aantasting van de gezondheid met zekerheid wordt vermeden. Voor veel kankerverwekkende, mutagene en reprotoxische stoffen geldt dat er geen veilige drempelwaarde kan worden vastgesteld. Voor allergenen geldt dat zelfs blootstelling aan zeer lage concentraties, allergische symptomen kan veroorzaken bij werknemers die inmiddels gevoelig zijn geworden. Voor deze situaties geldt dat altijd naar een zo laag mogelijk blootstellingsniveau gestreefd moet worden. Er zijn twee typen wettelijke grenswaarden: Tijd Gewogen Gemiddelde (TGG-8u) waarden; Tijd Gewogen Gemiddelde 15 minuten (TGG-15min) waarden; Ceiling (C) of plafondwaarden. Onder een TGG-8u waarde verstaat men de over de tijd gemiddelde maximale aanvaarde concentratie bij een blootstellingsduur tot acht uur per dag en niet meer dan 40 uur per week. Tijdgewogen gemiddelden laten kortdurende overschrijdingen toe (TGG-15min), vooropgesteld dat het tijdgewogen gemiddelde over de aangegeven periode (TGG-15min) of de werkdag (TGG 8u) de aangegeven concentratie niet overschrijdt. Overschrijding van de plafondwaarde moet te allen tijde worden voorkomen. Een dergelijke aanduiding wordt toegepast bij die stoffen waarvan de grenswaarden (mede) zijn gebaseerd op een snel optredende giftige werking.
177
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 177
4-3-2021 16:03:58
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
Bij stoffen die relatief gemakkelijk door de huid kunnen worden opgenomen, staat in de lijst achter de grenswaarde de letter H (huidopname). Bij deze stoffen moeten, naast maatregelen tegen inademing, ook maatregelen ter voorkoming van huidcontact worden genomen. Als een grenswaarde in de praktijk niet haalbaar is, dan moet de werkgever in een stappenplan aangeven op welke wijze de blootstelling (stapsgewijs) wordt verlaagd en op welke termijn de grenswaarde gehaald kan worden. Dit stappenplan moet onderdeel vormen van het plan van aanpak van de risico-inventarisatie en -evaluatie.
10.3.6
Private grenswaarden gevaarlijke stoffen
In een bedrijf kunnen eigen bedrijfsnormen worden vastgesteld. Zo kan rekening worden gehouden met de specifieke omstandigheden in het bedrijf. Te denken valt bijvoorbeeld aan werk bij hoge temperaturen, zwaar lichamelijk werk en werk waarbij men blootgesteld wordt aan meer stoffen tegelijk. De publieke grenswaarde vormt de bovengrens voor de bedrijfsnormen. Als er geen publieke grenswaarde bestaat, dient het bedrijf zelf een private grenswaarde op te stellen of gebruik te maken van gevalideerde veilige werkwijzen. Als handreiking naar bedrijven heeft de inspectie SZW een toelichting ontwikkeld over het vaststellen van grenswaarden. De toelichting is onderdeel van de zelfinspectie gevaarlijke stoffen en is bedoeld als een hulpmiddel voor ondernemers én arbodeskundigen bij het bepalen van bedrijfsspecifieke veilige grenswaarden.
10.4 10.4
10.4.1
Maatregelen blootstelling aan gevaarlijke stoffen Maatregelen blootstelling aan gevaarlijke stoffen
Prioriteitsstelling
Als alle risico’s in kaart zijn gebracht en alle situaties zijn beoordeeld, moeten er beheersmaatregelen worden getroffen. Er zal dan vaak een prioriteitenlijst worden gemaakt, simpelweg omdat niet alle maatregelen ineens kunnen worden getroffen. Boven aan de lijst staan vaak de acuut levensbedreigende situaties waarbij het gaat om acuut giftige stoffen, explosiegevaar en eventueel zuurstofverdringing. Kijkt men naar de gezondheidsrisico’s, dan moeten volgens de Arbowet voor stoffen die kankerverwekkend, mutageen of reproductietoxisch (CMR) zijn in eerste instantie adequate maatregelen worden getroffen. De maatregelen kunnen van technische of organisatorische aard zijn. Daarnaast zijn aanpassing van het gedrag van de werknemers op de werkvloer en het gebruik van veiligheidssignalering belangrijk.
10.4.2
Voorlichting en onderricht
Een belangrijke maatregel ter voorkoming van onnodige blootstelling is het informeren van de werknemers over de risico’s van de gevaarlijke stof(fen) waarmee zij werken De volgende onderwerpen staan bij voorlichting en onderricht centraal: risico’s; blootstelling; grenswaarden; maatregelen bij overschrijding grenswaarden; maatregelen ter beperking of voorkoming blootstelling; maatregelen ter voorkoming van calamiteiten; hygiënische maatregelen; persoonlijke beschermingsmiddelen; maatregelen bij calamiteiten. De manier waarop een werkgever zijn werknemers op bovengenoemde punten opleidt en informeert is vrij. Meestal zal een werkgever gebruikmaken van de beschikbare informatie op het etiket en in het veiligheidsinformatieblad. Met behulp van deze twee informatiebronnen wordt in veel bedrijven een werkplekinstructiekaart (WIK) samengesteld die een hulpmiddel is
178
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 178
4-3-2021 16:03:58
Hoofdstuk 10 Blootstelling aan gevaarlijke stoffen
bij de voorlichting en instructie aan werknemers. Zo’n kaart geeft alle direct relevante informatie die nodig is om veilig met een stof of product te kunnen werken in de specifieke werksituatie. Dit betekent dat de informatie uitgebreider is dan de informatie op het etiket, maar beknopter dan het veiligheidsinformatieblad. Op een werkplekinstructiekaart behoren de volgende punten op een overzichtelijke manier te worden vermeld: de naam van het product; de werksituatie of specifieke handeling; het etiketteringsvoorschrift; voorzorgsmaatregelen ter bescherming van de werknemer; eventueel te dragen persoonlijke beschermingsmiddelen; maatregelen ter voorkoming van calamiteiten; maatregelen bij het opruimen; maatregelen bij calamiteiten; essentiële (alarm-)telefoonnummers en contactpersonen. Figuur 1 Werkplekinstructiekaart
10.4.3
Arbeidshygiënische strategie
De wetgeving eist dat maatregelen zo dicht mogelijk aan de bron worden genomen (tenzij dit redelijkerwijs niet kan worden gevergd). Men duidt deze benadering aan met de term ‘ar-
179
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 179
4-3-2021 16:03:59
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
beidshygiënische strategie’. Maatregelen kunnen worden ingedeeld in vier niveaus. Die niveaus geven de volgorde van prioriteit aan. Maatregelen van het eerste niveau hebben de hoogste prioriteit en die van het vierde niveau de laagste: 1. Maatregelen aan de bron. 2. Ventilatie. 3. Scheiding van mens en bron. 4. Persoonlijke bescherming. Bij maatregelen aan de bron kunnen stoffen worden vervangen door alternatieven die veiliger zijn. Voor kankerverwekkende en mutagene stoffen geldt dat deze, als er sprake is van gevaar voor de gezondheid, blootstelling tot een zo laag niveau teruggebracht moet worden, voor zover technisch haalbaar. Alleen wanneer vervanging van de stof of het proces technisch niet mogelijk is, mogen andere maatregelen worden ingezet. In het kader van bronmaatregelen is het ook mogelijk om alternatieve productiemethoden (gesloten systeem) of schonere technologie toe te passen. Ventilatiemaatregelen beperken de blootstelling aan toxische stoffen en zorgen ervoor dat de concentratie van brandbare dampen voldoende laag blijft. Bij het scheiden van mens en bron kan men denken aan het aanbrengen van afschermende of isolerende voorzieningen, aan het verminderen van het aantal blootgestelde werknemers of aan het beperken van de tijd waarover blootstelling plaatsvindt. Het laagste niveau van maatregelen betreft het gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen (zie paragraaf 43.1). Dit zijn geen structurele maatregelen. Het gebruik van deze middelen is in principe slechts geschikt als tijdelijke oplossing.
10.4.4
Persoonlijke beschermingsmiddelen
Bij blootstelling aan gevaarlijke stoffen wordt gedacht aan ademhalingsbescherming, bescherming van de huid en oogbescherming. Bescherming van de huid wordt bereikt door, afhankelijk van de stof, gebruik te maken van: handschoenen; voorschoot; rubberlaarzen; tegen chemicaliën bestendige werkkleding. Voor meer informatie over bescherming van de huid zie paragraaf 43.8. Bescherming van de ogen wordt bereikt door gebruik te maken van: veiligheidsbril; zuurbril; gelaatsscherm; stofbril; volgelaatsmasker in combinatie met ademhalingsbescherming. Uitgebreidere uitleg over bescherming van de ogen is te vinden in paragraaf 43.5.
10.4.5
Voorkomen van brand of explosie
Voorkomen van brand of explosie kan worden bereikt door het nemen van de volgende, van de brandbare stof afhankelijke, maatregelen: 1. geen open vuur, geen vonken, niet roken; 2. gesloten apparatuur, ventilatie ; 3. explosieveilige elektrische apparatuur; 4. aarden; 5. vonkarm gereedschap; 6. niet stoten of wrijven; 7. stofafzetting voorkomen; 8. geen contact met brandbare stoffen; 9. gesloten apparatuur; 10. explosieveilige verlichting; 11. inertisering (uitsluiting van zuurstof). 1 geldt voor alle brandbare stoffen met een vlampunt < 60°C;
180
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 180
4-3-2021 16:03:59
Hoofdstuk 10 Blootstelling aan gevaarlijke stoffen
2, 3 en 10 gelden voor vloeistoffen met een vlampunt < 23°C en brandbare gassen; 2 en 3 gelden voor vloeistoffen met een vlampunt tussen 23°C en 60°C; 2 geldt voor vloeistoffen met een vlampunt tussen 60°C en 100°C; 4 geldt bij vloeistoffen met een soortelijke elektrische geleiding < 10.000 pS/m (statisch oplaadbare vloeistoffen).
10.4.6
Gedrag en hygiëne
Een rommelige werkomgeving belemmert het overzicht en bevordert ongevallen met gevaarlijke stoffen. Vergissingen worden in dergelijke situaties gemakkelijker gemaakt dan in een nette werkomgeving waar gevaarlijke stoffen, die niet meer worden gebruikt, direct worden afgesloten en afgevoerd. Om een werkplek netjes en overzichtelijk te houden is discipline nodig. Met een duidelijke werkinstructie en controle hierop kan die discipline worden gehandhaafd. Een belangrijk onderdeel van deze discipline van orde en netheid is het voorkomen van opname van gevaarlijke stoffen door de mond. Een verbod op eten, drinken en roken op de werkvloer is hierbij een belangrijke stap in de goede richting. Bovendien moeten de handen voor iedere (plas-)pauze grondig worden gewassen.
10.4.7
Veiligheidssignalering
Het moet duidelijk zijn waar met gevaarlijke stoffen wordt gewerkt. Met behulp van borden kunnen de ruimten of locaties worden aangegeven. Ook leidingen waar gevaarlijke stoffen (zoals kankerverwekkende stoffen) doorheen stromen moeten in bepaalde gevallen worden voorzien van etiketten. Ook plaatsen waar persoonlijke beschermingsmiddelen moeten worden gedragen of waar een explosiegevaarlijke atmosfeer heerst, moeten worden gemarkeerd. Meer informatie over veiligheids- en gezondheidssignalering is te vinden in hoofdstuk 44.
10.4.8
Nood- en oogdouches
Als het risico bestaat om ongewild in aanraking te komen met gevaarlijke stoffen, bijvoorbeeld bij aanwezigheid van bijtende of corrosieve stoffen, of als er door werkzaamheden kans is op verbranding, dan moeten er nood- en oogdouches aanwezig zijn. Er zijn verschillende soorten nood- en oogdouches: enkelvoudige, op het waterleidingsysteem aangesloten nood- en oogdouches; mobiele nood- en oogdouches; combinatiedouches; slangendouche (hiermee kunnen ook andere delen van het lichaam worden gespoeld, aanbevolen capaciteit tenminste 25 liter per minuut); plensdouches: nooddouches die direct na het openen van de afsluiter een grote hoeveelheid water geven om het gehele lichaam te besproeien (bij voorkeur tussen 120 tot 180 liter water per minuut gedurende langere tijd); onafhankelijke oogspoelstations: verplaatsbare oogdouches met een eigen watervoorraad van ongeveer 25 liter met een spoeltijd van ongeveer 6 minuten; oogspoelflessen: flessen met een beperkte hoeveelheid water voor plaatsen waar geen oogdouche aanwezig is (bedoeld als eerste medische hulp of ter overbrugging naar een nooddouche of eerste hulppost). Oogspoelflessen en onafhankelijke oogspoelstations mogen, gezien de beperkte wateropbrengst, niet worden gezien als oogspoelmiddelen ter vervanging van op het waterleidingsysteem aangesloten oogdouches. Naast de hoeveelheid is ook de temperatuur van het water van belang bij nood- en oogdouches. Koud leidingwater lijkt onaantrekkelijk, maar heeft als voordeel dat er ook een verdovende werking van uitgaat. Bij langdurig gebruik is na de eerste reiniging een normale douche aan te bevelen.
181
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 181
4-3-2021 16:03:59
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
10.4.9
EHBO
Is er sprake geweest van overmatige blootstelling aan gevaarlijke stoffen, dan dient altijd contact te worden opgenomen met een arts. De bedrijfshulpverlener of EHBO-er kan intussen een aantal handelingen verrichten: Na inademen van een grote hoeveelheid stof is frisse lucht en rust het eerste aandachtspunt. Bij bewusteloosheid kan mond-op-mond-beademing noodzakelijk zijn. Bij inslikken is in sommige gevallen braken noodzakelijk, maar in andere gevallen juist niet. Bij veel zuren en logen is het laten drinken van veel water een betere remedie. Bij huidcontact is spoelen met veel water, met behulp van bijvoorbeeld een nooddouche, de beste remedie. De kleding moet vaak zo snel mogelijk worden verwijderd, maar niet in geval van bevriezing (door bijvoorbeeld vloeibare stikstof). Zijn de ogen in aanraking gekomen met een stof, dan moeten de ogen gedurende minimaal 15 minuten worden gespoeld met een oogspoeldouche en enigszins handwarm water. Voor professionele hulpverleners is er 24 uur per dag ondersteuning beschikbaar bij het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum (NVIC) op tel. 030-274 88 88 of op www.vergiftigingen.info.
10.5 10.5
Verwijzingen blootstelling aan gevaarlijke stoffen Verwijzingen blootstelling aan gevaarlijke stoffen
Arbo-informatieblad AI-6, Kankerverwekkende stoffen en processen, Sdu, Den Haag (vervangen door Practice Notes: kankerverwekkende, mutagene en reprotoxische stoffen en Stoffen zonder eigenaar) Arbo-informatieblad AI-12, Zwangerschap en arbeid, Sdu, Den Haag (vervangen door Practice Note: Zwangerschap en werk) Arbo-Informatieblad AI-18, Laboratoria, Sdu, Den Haag (vervangen door Practice Note: Laboratoria) Arbo informatieblad AI-25, Preventie van zware ongevallen door gevaarlijke stoffen, Sdu, Den Haag (vervangen door Practice Note: Preventie zware ongevallen) Arbo-informatieblad AI-31, Gezondheidsrisico's van gevaarlijke stoffen, Sdu, Den Haag (vervangen door Practice Notes: Gevaarlijke stoffen; Blootstellingsbeoordeling van gevaarlijke stoffen; Gezondheidsrisico's van gevaarlijke stoffen inventariseren; Maatregelen om blootstelling aan gevaarlijke stoffen te beheersen) Arbo-informatieblad AI-34, Veilig werken in explosieveilige atmosfeer, Sdu, Den Haag (vervangen door Practice Note: Explosieve atmosferen) Besluit Risico Zware Ongevallen (BRZO) 2015 Chemiekaartenboek, Gegevens voor veilig werken met chemicaliën, Sdu, Den Haag http://gevaarlijkestoffen.zelfinspectie.nl − een vier stappen beoordeling voor veilig en gezondwerken met gevaarlijke stoffen NEN-EN 689:2018 Blootstelling op de werkplek − Meting van de inhalatieblootstelling aan chemische stoffen − Strategie om te voldoen aan de arbeidshygiënische blootstellingsgrenswaarden. NPR 7910-1: 2020+C1: 2021 nl, Gevarenzone-indeling met betrekking tot explosiegevaar − Deel 1: Gasexplosiegevaar, gebaseerd op NEN-EN-IEC 60079-10-1:2015 NPR 7910-1:2018 Ontw. nl, Gevarenzone-indeling met betrekking tot explosiegevaar − Deel 1: Gasexplosiegevaar, gebaseerd op NEN-EN-IEC 60079-10-1:2015 NPR 7910-2: 2020+C1: 2021 nl, Gevarenzone-indeling met betrekking tot explosiegevaar − Deel 2: Stofexplosiegevaar, gebaseerd op NEN-EN-IEC 60079-10-2:2009 NPR 7910-2:2018 Ontw. nl, Gevarenzone-indeling met betrekking tot explosiegevaar − Deel 2: Stofexplosiegevaar, gebaseerd op NEN-EN-IEC 60079-10-2:2015 NEN-EN-IEC 60079-0:2018 en, Explosieve atmosferen − Deel 0: Elektrisch materieel − Algemene eisen www.arboportaal.nl, de arbeidsomstandigheden website van SZW www.arbokennisnet.nl, Kennisdossiers door de gezamenlijke beroepsverenigingen van arbeids- en organisatiedeskundigen, bedrijfsartsen, arbeidshygiënisten en veiligheidskundigen. BRZO 2015: http://brzoplus.nl/brzo2015/inleiding-brzo/ www.inspectieszw.nl, Inspectie SZW www.ser.nl, Databank grenswaarden www.gezondheidsraad.nl, rapporten van de Gezondheidsraad
182
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 182
4-3-2021 16:03:59
Hoofdstuk 10 Blootstelling aan gevaarlijke stoffen
www.ericards.net, Emergency Response Intervention Cards - ERICards www.hse.gov.uk/coshh/essentials/index.htm, relative ranking gevaarlijke stoffen www.ifv.nl − Instituut Fysieke Veiligheid www.rie.nl − RI&E-sites www.stoffenmanager.nl − gevaarlijke stoffen in het MKB www.chemiezone.nl − een site van de Sdu www.cdc.gov/niosh/ − Internationale Chemical Safety Cards www.dohsbase.nl − meetmethoden gevaarlijke stoffen
183
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 183
4-3-2021 16:03:59
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
11 11
Opslag van gevaarlijke stoffen
11.1 11.1
Opslag van gevaarlijke stoffen
Inleiding opslag van gevaarlijke stoffen Inleiding opslag van gevaarlijke stoffen
Opslag van gevaarlijke stoffen vergt in sommige gevallen overleg met verschillende partijen. Denk hierbij aan de regionale brandweer, en het bevoegd gezag (bijvoorbeeld gemeente of provincie) voor het verlenen van de omgevingsvergunning. Ook de verzekeraar van het bedrijf heeft er belang bij dat de opslag van gevaarlijke stoffen goed geregeld is. Het treffen van de juiste maatregelen geldt zowel voor kleinschalige opslag van enkele gasflessen als voor grootschalige opslag in vaten. In alle gevallen gaat het erom ongevallen, brand, morsen of lekkage te voorkomen. Niet alleen in het belang van de gebruikers maar ook van de omwonenden.
11.2 11.2
Risico’s opslag van gevaarlijke stoffen Risico’s opslag van gevaarlijke stoffen
Risico’s verbonden aan de (tijdelijke) opslag van verpakte gevaarlijke stoffen hebben vooral te maken met mogelijke blootstelling aan gevaarlijke stoffen, verhoogd brandgevaar en milieurisico’s. Zo kunnen bij een normaal gebruik van verpakte gevaarlijke stoffen dampen vrijkomen die schadelijk zijn voor de gezondheid van de werknemers of die een explosiegevaar veroorzaken. Gemorste of gelekte vloeistoffen kunnen een bedreiging vormen voor de bodem of het grondwater. Om deze risico’s tot een aanvaardbaar niveau terug te brengen zijn regels gesteld aan de opslag.
11.3 11.3
11.3.1
Normen en richtlijnen opslag van gevaarlijke stoffen Normen en richtlijnen opslag van gevaarlijke stoffen
PGS 15
De voorschriften voor de opslag van verpakte gevaarlijke stoffen zijn gepubliceerd in PGS 15 (PGS: Publikatiereeks Gevaarlijke Stoffen). De Publicatiereeks Gevaarlijke Stoffen kent ongeveer dertig verschillende PGS-bladen. PGS 15 heeft betrekking op de brandveiligheid, arbeidsveiligheid en milieuveiligheid bij de (tijdelijke) opslag van verpakte gevaarlijke stoffen en is van toepassing in nieuwe situaties of bij een herziening van de vergunning voor de Wet Milieubeheer of van de Omgevingsvergunning. Bij vergunningaanvraag volgens de WABO (Wet Algemene Bepalingen Omgevingsrecht), waarbij de voorschriften uit de PGS-reeks worden gehanteerd, zijn er raakvlakken met veel verschillende soorten wetten en toezichthouders.
11.3.2
Gevaarlijke stoffen gevarenklassen volgens ADR
In PGS 15 (http://www.publicatiereeksgevaarlijkestoffen.nl/publicaties/PGS15.html) is de indeling van gevaarlijke stoffen gebaseerd op de indeling in gevarenklassen volgens de vervoerswetgeving (ADR). Het toepassingsgebied omvat gassen (ADR-klasse 2), zoals propaan, zuurstof, argon, acetyleen en kooldioxide in gasflessen, maar ook aërosolen in spuitbussen, diverse brandbare vloeistoffen (ADR-klasse 3), brandbare vaste stoffen (ADR-klasse 4.1), voor zelfontbranding vatbare stoffen (ADR-klasse 4.2), stoffen die in contact met water brandbare gassen kunnen ontwikkelen (ADR-klasse 4.3), de meeste oxiderende stoffen (ADR-klasse 5.1), bepaalde categorieën organische peroxiden (ADR-klasse 5.2), giftige stoffen (ADR-klasse 6.1), infectueuze stoffen (ADR-klasse 6.2) met classificatiecode I3 en I4, zoals ziekenhuisafval en diagnostische monsters, bijtende stoffen (ADR-klasse 8) en milieugevaarlijke stoffen (ADRklasse 9) met classificatiecode M6 en M7. PGS 15 is tevens van toepassing op alle CMR-stoffen (CMR: carcinogeen, mutageen en reprotoxisch) en afvalstoffen en gewasbeschermingsmiddelen en biociden die aan de hierboven genoemde eigenschappen voldoen. De publicatie is niet van toepassing op ontplofbare stoffen en voorwerpen (ADR-klasse 1, zie PGS 32), radioactieve stoffen (ADR-klasse 7), gasflessen met giftige of bijtende inhoud (uitgezonderd ammoniak en ethyleenoxide), bepaalde brandbare vloeistoffen, vaste minerale anorganische meststoffen (zie PGS 7) bepaalde organische peroxiden (zie PGS 8), infectueu-
184
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 184
4-3-2021 16:03:59
Hoofdstuk 11 Opslag van gevaarlijke stoffen
ze stoffen van ADR-klasse 6.2 categorie I1 (infectueuze stoffen, gevaarlijk voor mensen) en I2 (infectueuze stoffen, alleen gevaarlijk voor dieren), genetische gemodificeerde organismen en bepaalde andere milieugevaarlijke stoffen en voorwerpen.
11.3.3
Specifieke eisen opslag gassen
Voor de opslag (en distributie) van gassen kan men gebruik maken van flessen, flessenbatterijen of tanks. De flessen kunnen door middel van een hogedrukleiding aan elkaar zijn gekoppeld. De opslag van gasflessen, met een gezamenlijke waterinhoud van meer dan 125 liter (vol en leeg), moet, net als de opslag van andere verpakte gevaarlijke stoffen, voldoen aan de eisen in PGS 15. Vanwege het specifieke karakter zijn voor gasflessen in PGS 15 enigszins afwijkende voorschriften opgenomen. PGS 15 geldt niet voor giftige of bijtende gassen, met uitzondering van ammoniak en acetyleen. De totale waterinhoud van een (gas)flessenbatterij mag niet meer bedragen dan 3000 liter. De opslag van vloeibare zuurstof is geregeld in PGS 9 (Cryogene gassen) en de opslag van propaan in PGS 19. Daarnaast wordt in de PGS-reeks ook de opslag van bepaalde vloeistoffen en gassen in ondergrondse tankinstallaties en bovengrondse installaties geregeld. Opslagtanks en distributiesystemen moeten verder voldoen aan het Warenwetbesluit drukapparatuur. Op grond hiervan geldt onder andere een keuringsregime.
11.4 11.4
Maatregelen opslag van gevaarlijke stoffen Maatregelen opslag van gevaarlijke stoffen
Aan de opslag van stoffen boven bepaalde ondergrenzen zijn in PGS 15 regels gesteld. Voor CMR-stoffen is deze ondergrens bijvoorbeeld 25 liter of 25 kilogram en voor spuitbussen 50 liter. Deze ondergrens is ook de hoeveelheid die onder normale omstandigheden als werkvoorraad mag worden beschouwd. Het hangt van het type bedrijf en de omvang af of de ondergrens per inrichting, pand, werkruimte of opslagvoorziening geldt.
11.4.1
Algemene maatregelen
Uiteraard dient de verpakking van de opgeslagen stoffen in goede staat te verkeren en van de juiste etiketten te zijn voorzien. Verpakte gevaarlijke stoffen en CMR-stoffen moeten worden opgeslagen in een daarvoor bestemde voorziening. In deze voorziening mogen daarnaast uitsluitend stoffen worden opgeslagen die qua verpakking en toepassing passen bij de verpakte gevaarlijke stoffen en CMR-stoffen. Bijvoorbeeld chemicaliën die niet onder het ADR vallen. Tevens moeten onverenigbare combinaties van stoffen gescheiden van elkaar worden opgeslagen. Voor elke 200 m2 vloeroppervlak (of gedeelte daarvan) moet een blustoestel aanwezig zijn met tenminste 6 kg of liter blusstof. Aan de buitenzijde van de opslag moeten duidelijk zichtbaar waarschuwingsborden worden geplaatst die de gevaarsaspecten van de opgeslagen stoffen weergeven. Ook dient altijd het verbodsbord “vuur, open vlam en roken verboden” te zijn aangebracht. Aftap en overtapwerkzaamheden mogen in verband met lekkage en calamiteiten niet in een opslagvoorziening plaatsvinden.
11.4.2
Algemene maatregelen bij opslag van gasflessen
Bij de opslag van gasflessen moeten de volgende algemene regels in acht genomen worden: Gasflessen moeten zijn voorzien van de vereiste ADR-gevaarsetiketten, het UN-nummer en de datum van het volgende periodieke onderzoek. Voorkomen moet worden dat gasflessen omvallen. Gasflessen waarvan de keuringstermijn is verstreken, mogen niet in de opslag aanwezig zijn. Het openen van afsluiters in de opslagvoorziening is niet toegestaan. Aan vulstations worden in het activiteitenbesluit aanvullende eisen gesteld. Gasflessen met gassen met gelijksoortige eigenschappen moeten bij elkaar worden opgeslagen. Lege flessen mogen apart worden opgeslagen. Beschadigde of lekkende gasflessen moeten apart worden gezet op een locatie waar het uitstromende gas zo min mogelijk gevaar oplevert.
185
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 185
4-3-2021 16:03:59
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
11.4.3
Eisen aan constructie van opslagvoorziening
Opslagvoorzieningen kunnen inpandig of uitpandig zijn. Voorbeelden van voorzieningen zijn: een vatenpark, een kant-en-klaar opslagsysteem (zoals een brandveiligheidskast) en een opslaggebouw (al dan niet vrijstaand of geschakeld met een ander gebouw). Algemene eisen worden gesteld aan compartimentering en brandwerendheid van de constructie. De brandwerendheid van de constructie moet tenminste 60 minuten bedragen tussen een opslagruimte en een andere (opslag)ruimte. Uitpandig geldt dat de brandwerendheid ook gerealiseerd kan worden door voldoende afstand aan te brengen. Als de afstand tussen een opslagvoorziening en een ander bouwwerk of de inrichtingsgrens ten minste 10 meter bedraagt dan gelden geen eisen ten aanzien van de brandwerendheid van de constructie. Bedraagt deze afstand 5 meter, dan moeten constructiedelen 30 minuten brandwerend zijn. Vloeren in een opslagvoorziening mogen niet direct in verbinding staan met de riolering of het oppervlaktewater. De voorziening moet zodanig zijn uitgevoerd, dat een vloeistofdichte bak ontstaat met een opvangcapaciteit van tenminste 110% van de inhoud van de grootste aanwezige verpakkingseenheid of 10% van de inhoud van alle aanwezige vloeistoffen tezamen. Voor brandveiligheidskasten geldt dat ze moeten voldoen aan NEN-EN-14470-1, als het eerste gebruik heeft plaatsgevonden na 1 januari 2006. Dit moet aantoonbaar zijn door middel van een productcertificaat. Als het eerste gebruik dateert van voor deze datum dan moet de brandveiligheidskast ten minste voldoen aan NEN 2678. De kast mag niet opgesteld worden in een vluchtroute en mag de vlucht niet belemmeren. In sommige gevallen is het mogelijk dat de opgeslagen gevaarlijke stoffen (onbedoeld) zorgen voor schadelijke dampen voor de medewerkers of voor een explosieve atmosfeer. Het is dan noodzakelijk om vrijkomende dampen doeltreffend af te voeren door middel van ventilatie. Ook dient de voorziening doelmatig te worden beveiligd tegen blikseminslag. Opslagvoorzieningen mogen niet ongecontroleerd toegankelijk zijn voor onbevoegden. Betreedbare voorzieningen moeten zijn voorzien van noodverlichting en, afhankelijk van de omvang, dient een vluchtroute aanwezig te zijn .
11.4.4
Eisen aan de opslagvoorziening voor gasflessen
Aan de opslag van gassen zijn in PGS 15 aanvullende eisen gesteld. Er zijn onder andere eisen vastgelegd voor het opslaan van zuurstof, koolzuur, argon, lucht en stikstof in opslagtanks (voor cryogene gassen is PGS 9 van toepassing). Afhankelijk van het gas dat wordt opgeslagen en de hoeveelheid geldt een vergunningplicht. Met behulp van de Activiteitenbesluit Internet Module kan worden nagegaan welke regels van toepassing zijn.
11.4.5
Opslagvoorziening gasflessen
Gasflessen dienen in een aparte opslagvoorziening te worden opgeslagen, De opslaglocatie voor gasflessen bevindt zich bij voorkeur in de buitenlucht. Bij calamiteiten kan hierdoor geen drukgolf binnen het gebouw ontstaan en zijn de gasflessen beter bereikbaar voor de hulpdiensten. De eisen aan de opslagvoorziening zijn in grote lijnen gelijk aan de opslag van verpakte gevaarlijke stoffen. Voor gasflessen gelden de volgende aanvullende inrichtingseisen: Afhankelijk van de totale hoeveelheid opgeslagen gasflessen en de brandwerendheid van eventueel aanwezige wanden worden eisen gesteld aan de afstand van de opslagvoorziening tot de inrichtingsgrens en bouwwerken of brandbare objecten op het eigen bedrijfsterrein. De vloer van de opslagvoorziening mag niet lager liggen dan de omringende vloer, en er mag zich geen gas onder kunnen verzamelen. De vloer moet vlak zijn en gemaakt van onbrandbaar materiaal. Bij een open voorziening moet de vloer afwaterend zijn aangelegd. Natuurlijke ventilatie moet steeds zijn gewaarborgd. Een eventueel dak moet van onbrandbaar materiaal zijn gemaakt en voorkomen moet worden dat eventueel vrijkomende gassen zich daaronder kunnen ophopen. Als opslag plaatsvindt van flessen met brandbare gassen, die zwaarder zijn dan lucht, zoals propaan en butaan, moet een afstand worden aangehouden van tenminste 5 meter tot
186
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 186
4-3-2021 16:03:59
Hoofdstuk 11 Opslag van gevaarlijke stoffen
kelderopeningen, putten, straatkolken en van tenminste 5 meter tot de aanzuigopeningen van ventilatiesystemen die zijn gelegen op minder dan 1,5 meter boven het maaiveld. Als er gevaar bestaat voor beschadiging van gasflessen door frequente voertuigbewegingen dan moet de opslagvoorziening worden voorzien van een aanrijdbeveiliging. Van een inpandige opslagvoorziening moet tenminste één wand een buitenmuur zijn, waarin zich tenminste één deur bevindt, zodat de brandweer bij een calamiteit de mogelijkheid heeft de flessen van buitenaf te koelen. Als de gasflessen worden opgeslagen tegen de gevel van een tot de inrichting behorend gebouw, moet dat deel van de wand, en de wand tot maximaal 4 meter boven en 2 meter aan weerszijden van de gasflessen een brandwerendheid van tenminste 60 minuten hebben.
Als wordt gekozen voor een open opslag moeten bovendien de volgende regels in acht worden genomen: De opslagplaats moet zodanig worden gekozen dat flessen niet worden blootgesteld aan directe zonnestraling en worden beschermd tegen weersinvloeden. Kies bij voorkeur voor een van de rest van het terrein afgeschermd gedeelte. Dit gedeelte moet zijn voorzien van een afsluitbaar hek. Figuur 1 Situering van een gasflessenopslag ten opzichte van een belendend gebouw
In het gearceerde gebied bevinden zich geen openingen en is de brandwerendheid minimaal zestig minuten.
11.4.6
Opslag van gasflessen in een brandveiligheidsopslagkast
Voor de opslag van gasflessen in een brandveiligheidsopslagkast zijn eveneens aanvullende regels van toepassing: De kast voldoet aantoonbaar, middels een productcertificaat, aan NEN-EN-14470-2 en heeft een brandwerendheid van tenminste 60 minuten. Een brandveiligheidsopslagkast bevindt zich op maximaal 5 meter van een buitendeur. Op de deur is het gevaarssysmbool voor drukhouders (ADR klasse 2, inclusief bijkomend gevaar) aangebracht. De kast mag niet worden geplaatst in een kelder of op een verdieping. (Voor (research) onderzoeksinstellingen en ziekenhuizen gelden ruimere grenzen en mogen kasten wel op verdiepingsvloeren worden geplaatst). Een brandveiligheidskast mag niet in een vluchtroute zijn geplaatst en mag het vluchten niet belemmeren.
11.4.7
Onderscheid kleine en grote opslagvoorzieningen
Onderscheid wordt gemaakt tussen kleine opslagvoorzieningen van minder dan 10.000 kg
187
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 187
4-3-2021 16:03:59
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
en grote vanaf 10.000 kg. Voor kleine opslagen tot 10.000 kg kan worden volstaan met een basisvoorzieningen zoals hierboven beschreven. Bij opslaghoeveelheden boven de 2.500 kg moet er een deskundige aanwezig zijn binnen het bedrijf op het gebied van het omgaan met gevaarlijke stoffen en het bestrijden van calamiteiten. Ook dient geregistreerd te worden welke stoffen in welke hoeveelheden aanwezig zijn en waar ze zich bevinden. Een uitzondering is dat als in een inrichting weliswaar meer dan 2.500 kg verpakte gevaarlijke stoffen en/of CMR-stoffen aanwezig zijn, maar deze uitsluitend in kasten worden opgeslagen, het niet zinvol is om in het journaal per kast de registratiegegevens te verlangen. In bepaalde situaties is vanaf een hoeveelheid van 2500 kg een branddetectiesysteem met doormelding vereist. Daarboven geldt dat aanvullende maatregelen getroffen moeten worden op basis van de gevaarsaspecten van de stoffen en het soort verpakkingsmateriaal.
11.4.8
Compartimentering
Gevaarlijke stoffen die zó met elkaar kunnen reageren dat gevaarlijke gassen of dampen kunnen vrijkomen of gevaarlijke situaties kunnen ontstaan (zoals explosies, rondspattende gevaarlijke stoffen of veel warmteontwikkeling), moeten gecompartimenteerd worden opgeslagen. Door de compartimentering worden de stoffen zodanig van elkaar gescheiden dat geen gevaarlijke combinaties kunnen ontstaan. Vaste of vloeibare (licht) ontvlambare stoffen mogen niet samen worden opgeslagen met: oxiderende stoffen; vergiftige stoffen; corrosieve of bijtende stoffen; samengeperste gassen. Ook mogen de volgende combinaties van stoffen, vanwege hun reactiviteit, niet in één compartiment worden opgeslagen: zuren met logen (warmteontwikkeling); zuren met cyaniden (vorming van het zeer giftige blauwzuurgas); zuren met sulfiden (vorming van het giftige en stinkende zwavelwaterstof).
11.4.9
Incidentenmanagement
Incidenten moeten zoveel mogelijk worden voorkomen door verpakkingen adequaat te stapelen, gebruik te maken van geschikte stellingen, deze niet te overbelasten en aanrijdgevaar bij laden en lossen te voorkomen. Ook dient regelmatig gecontroleerd te worden of de aanwezige verpakkingen niet beschadigd zijn of lekken. Als er onverhoopt toch gevaarlijke stoffen worden gemorst of er is een lekkage ontstaan, dan dient dit zo snel mogelijk opgeruimd te worden. In of in de buurt van de opslagvoorzieningen moeten daartoe voldoende absorptie- of neutralisatiemiddelen aanwezig zijn. Als hierbij gevaren op kunnen treden voor de gezondheid en veiligheid van de medewerkers dienen eveneens voldoende persoonlijke beschermingsmiddelen aanwezig te zijn die bij een incident gebruikt kunnen worden. Tevens zijn er situaties waarin een nooddouche en oogspoelvoorziening verplicht zijn. Ook dient een instructie aanwezig te zijn waarin de te nemen maatregelen in geval van een lekkage of een incident met gevaarlijke stoffen zijn vastgelegd. Deze instructie moet actueel gehouden worden en de werknemers moeten hierover worden geïnformeerd. Bijzondere eisen gelden ten aanzien van de kortdurende opslag tijdens transport (‘nederleggen tijdens transport’) van (tank)containers, de opslag van gasflessen, de opslag van spuitbussen en gaspatronen en de opslag van gevaarlijke stoffen van klasse 4, beperkte hoeveelheden organische peroxiden en tijdelijke opslag.
11.5 11.5
Verwijzingen opslag van gevaarlijke stoffen Verwijzingen opslag van gevaarlijke stoffen
www.publicatiereeksgevaarlijkestoffen.nl waar alle PGS-richtlijnen kunnen worden gedownload: PGS 7, Nitraathoudende meststoffen, opslag en vervoer, 2007 PGS 8, Organische peroxiden, 2011
188
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 188
4-3-2021 16:03:59
Hoofdstuk 11 Opslag van gevaarlijke stoffen
PGS 15, Opslag verpakte gevaarlijke stoffen, 2016 Activiteitenbesluit Internet Module te raadplegen op https://www.aimonline.nl/
189
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 189
4-3-2021 16:03:59
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
12 12
Stof
12.1 12.1
Stof
Inleiding stof Inleiding stof
Stofdeeltjes in de lucht kunnen van natuurlijke oorsprong zijn, zoals pollen (stuifmeel) van planten, en fijn zandstof. Ook kan stof vrijkomen bij industriële activiteiten (houtstof, steenstof, kolenstof, kalkstof, cementstof, lasrook) of bij verbranding (roet). Bij de beschouwing van de blootstelling aan stof zijn drie aspecten van belang: de deeltjesgrootte; de chemische samenstelling van de stofdeeltjes; de structuur van de stof (kristallijn of amorf).
12.2 12.2
Risico’s stof Risico’s stof
Bij inademing van stof kunnen er stofdeeltjes in de luchtwegen achterblijven en daar een hinderlijke of schadelijke werking uitoefenen. Afhankelijk van de aard van het stof, de deeltjesgrootte en de frequentie en duur van de blootstelling kan die werking uiteenlopen van verschijnselen van voorbijgaande aard zoals hinder of irritatie van de bovenste luchtwegen (prikkeling van de slijmvliezen, hoesten) tot ernstiger effecten zoals het opgeven van slijm, longoedeem, kortademigheid of allergische reacties. Niet alle deeltjes bereiken bij inademing de luchtwegen of blijven daarin achter. Zo worden de grove deeltjes tegengehouden door de neusharen of de slijmvliezen van de neus/keelholte, en kunnen de kleine stofdeeltjes weer volledig worden uitgeademd. Afhankelijk van de deeltjesgrootte dringt stof al dan niet tot de diepere luchtwegen (longblaasjes) door, waar het de primaire functie van de longen (zuurstofopname) kan aantasten. Dit wordt ook wel de respirabele fractie genoemd. Tabel 1 Respirabele fractie afhankelijk van de deeltjesgrootte
Deeltjesgrootte, µm
Respirabele fractie, %
0
100
2,5
80
5
30
10
1
20
0
Naast effecten op de luchtwegen kan stof ook oogirritaties veroorzaken. En bij blootstelling aan stof van bepaalde tropische houtsoorten kunnen huidaandoeningen ontstaan. Tijdens het bewerken van beton, kalkzandsteen, baksteen en tegels kan kwartsstof ontstaan. Hierbij kan gedacht worden aan zagen, slijpen, schuren, boren, hakken of frezen. Langdurige blootstelling aan veel kwartsstof kan silicose (stoflongen) veroorzaken. Bovendien is kwartsstof kankerverwekkend.
12.3 12.3
Normen en richtlijnen stof Normen en richtlijnen stof
Voor veel specifieke stofvormige verontreinigingen zijn grenswaarden vastgesteld. Die hebben in principe betrekking op het zogenaamde inhaleerbaar stof; dat is stof dat door de mond en neus ingeademd kan worden. Er zijn ook grenswaarden die gelden voor respirabel stof; dat is stof met een zodanige (geringe) deeltjesgrootte, dat het tot in de longblaasjes kan doordringen. In enkele gevallen zijn er twee grenswaarden, één voor inhaleerbaar en één voor respirabel stof. Voor schadelijk stof gelden specifieke grenswaarden. Zie ook paragraaf 10.3. Zo geldt voor respirabel kwartsstof (kristallijn silica) een publieke grenswaarde van 0,075 mg/m3.
190
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 190
4-3-2021 16:03:59
Hoofdstuk 12 Stof
Het is mogelijk om in bepaalde situaties met direct afleesbare apparatuur een indicatie over de blootstelling te verkrijgen. Ook kan bepaling van de stofblootstelling door persoonsgebonden- of ruimtemetingen worden uitgevoerd. Medewerkers verrichten het werk met een luchtbemonsteringspomp, waarbij het stof op een filter terecht komt, dat later geanalyseerd wordt. Na beoordeling door deskundigen kan er een uitspraak gedaan worden over de hoeveelheid en eventueel de aard van de stof en kunnen er zo nodig gerichte maatregelen genomen worden. Ook is door TNO een rekenprogramma ontwikkeld om een inschatting van de blootstellingen aan schadelijke stoffen (waaronder respirabel kwarts) in een praktijksituatie te maken.
12.4 12.4
Maatregelen stof Maatregelen stof
De beheersing van stofproblemen op de werkplek kan het beste structureel worden aangepakt volgens de arbeidshygiënische strategie: Aanpak bij de bron: gebruik een gesloten in plaats van een open installatie; beperk de storthoogte van poeders en ander los bulkmateriaal; vervang een poedervorm door grotere korrels; pas een stofbeperkende werkwijze (bijvoorbeeld nat zagen, boren) toe. Afzuiging en goede ventilatievoorzieningen: pas zo veel mogelijk apparatuur met geïntegreerde stofafzuiging toe; gebruik verder zo veel mogelijk puntafzuiging; voer de afgezogen lucht naar buiten af; gebruik bij recirculatie van afgezogen lucht die stoffilters, waarmee de blootstelling in ieder geval beneden de grenswaarde blijft; indien er een kankerverwekkende stof aanwezig is, dan niet recirculeren, tenzij de concentratie daarvan in de gerecirculeerde lucht door filters tot beneden 10% van de betreffende grenswaarde wordt teruggebracht. Opgemerkt wordt dat de meeste ventilatiesystemen zijn ontworpen voor gasvormige verontreinigingen. Voor vaste deeltjes en aerosolen is doorgaans een krachtiger afzuiging vereist. Beperking van het aantal blootgestelde werknemers en hun blootstellingstijd. Het gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen.
12.4.1
Werkwijze
Permanent aandacht schenken aan “good housekeeping”. Bestrijden van overbodige stofbronnen. Stofvrij houden van vloeren. Gebruik maken van goede schoonmaaktechnieken (stofzuigen is beter dan vegen). Afvoeren van verontreinigde lucht via stoffilters. Ruimtelijke ventilatie en voorziening van frisse lucht. Als ademhalingsbeschermingsmiddel tenminste een stofmasker met P2-filter gebruiken. Bij stof met een groot risico voor de gezondheid (bijvoorbeeld kwarts) met een P3-filter.
Daarnaast zijn er in verschillende arbocatalogi branchespecifieke maatregelen vastgelegd.
12.4.2
Kwartsstof
Voor de bouw is de grenswaarde voor respirabel kwartsstof in veel gevallen slechts haalbaar als stofarme arbeidsmiddelen en werkmethoden ingezet worden en/of ademhalingsbeschermingsmiddelen. Meer informatie is beschikbaar in bijvoorbeeld de Arbocatalogus Bouw en Infra: http://www.arbocatalogus-bouweninfra.nl en de Arbocatalogus voor de Railinfra: http:// www.sas-net.nl/arbocatalogus/. Door TNO is een meetprotocol ontwikkeld om gereedschapssystemen en stofzuigers te testen. Op basis van een gestandaardiseerd protocol worden in een testruimte stofmetingen uitgevoerd tijdens het gebruik van systemen van verschillende fabrikanten. Veel fabrikanten hebben hun gereedschapsysteem inmiddels laten testen op een goede werking. De test resulteert in een label dat aan geeft hoe lang er met het betreffende systeem veilig stofvrij gewerkt kan worden. Meer informatie is beschikbaar op de website van TNO: http://www.stofvrijwerken.tno.nl/.
191
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 191
4-3-2021 16:03:59
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
12.5 12.5
Verwijzingen stof Verwijzingen stof
Arbobesluit, artikel 4.4 Keuzewijzer Stofvrij Werken: www.stofvrijwerken.nl TNO Stofvrij werken: http://www.stofvrijwerken.tno.nl/ Arbocatalogus Bouw en Infra: http://www.arbocatalogus-bouweninfra.nl Arbocatalogus voor de Railinfra: http://www.sas-net.nl/arbocatalogus/
192
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 192
4-3-2021 16:03:59
Hoofdstuk 13 Vezels en asbest
13 13
Vezels en asbest
13.1
Vezels en asbest
Inleiding vezels en asbest
13.1
Inleiding vezels en asbest
In verschillende sectoren wordt met vezelachtig materiaal gewerkt, hetgeen specifieke risico’s met zich meebrengt. Onderscheiden worden synthetische vezels en natuurlijke vezels. Synthetische vezels zijn speciaal door de mens vervaardigde vezels. Ofwel van organisch materiaal, zoals nylon en polyerethaan, of anorganisch materiaal, zoal staalwol, glaswol en keramische wol. Natuurlijke vezels zijn vezels die niet door de mens zijn vervaardigd. Natuurlijke vezels van organische materiaal zijn plantenvezels, zoals vlas en cellulose. Anorganische natuurlijke vezels zijn onder andere vezelvormig vulkanisch glas, wollastoniet en asbest.
13.1.1
Asbest
Asbest is één van de meest bekende vezelvormige toepassingen. Asbest is een verzamelnaam voor een zestal vezelachtige stoffen. Veel toegepaste soorten zijn chrysotiel (wit asbest), crocidoliet (blauw asbest), amosiet (bruin asbest). Asbest is decennia lang toegepast in duizenden producten. Onder andere als bouwmaterialen in bouwwerken, installaties, voertuigen en woonhuizen. Het bewerken, verwerken en in voorraad houden van asbest is sinds 1 juli 1993 verboden. Asbesthoudend materiaal is echter nog in grote mate aanwezig in gebouwen en installaties. Blootstelling aan asbestvezels kan optreden door het verweren van asbesthoudend materiaal, al dan niet onbedoeld bewerken van asbest en slopen van asbesthoudend materiaal.
13.2 13.2
Risico’s vezels en asbest Risico’s vezels en asbest
Een bekend risico bij het werken met bijvoorbeeld glas- en steenwol is acute irritatie van de huid. Ook het inademen van vezels leidt tot gezondheidsrisico’s. Voor veel typen vezels kan nog niet op grond van uitputtend wetenschappelijk onderzoek worden vastgesteld of er risico’s zijn voor de gezondheid en zo ja welke dat zijn en hoe groot die zijn. Er bestaan wel theorieën dat vezels die voldoen aan de volgende criteria kankerverwekkend zijn: lengte > 5 micrometer en < 100-200 micrometer; diameter < 3 micrometer; lengte/diameterverhouding > 3; slechte oplosbaarheid in het longvocht. Het verschil in gezondheidsrisico tussen asbest enerzijds (kankerverwekkend) en glas- en steenwol anderzijds (niet kankerverwekkend) vindt zijn verklaring met name in het grote verschil in oplosbaarheid in het longvocht (de duurzaamheid van de vezels). Maar ook het vermogen van asbestvezels om in zeer dunne vezels op te splitsen – dit in tegenstelling tot glasen steenwol – speelt daarbij een rol. In de onderstaande tabellen wordt een overzicht gegeven van de belangrijkste gezondheidsrisico’s voor verschillende vezeltypen. Tabel 1 Synthetische vezels
A:
Organische vezels zijn speciaal voor isolatiewerkzaamheden vervaardigde vezels, zoals nylon en polyurethaan.
193
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 193
4-3-2021 16:04:00
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
Gezondheidsrisico’s: De vezels zijn dermate groot dat opname in de longen praktisch onmogelijk is. Alleen aramide vezels leveren bij dierproeven onder extreme omstandigheden nadelige gevolgen op. B:
Anorganische vezels zijn metallisch (B2; bijvoorbeeld staalwol) of niet-metallisch (B1). De laatste groep valt uiteen in glasachtige (B1A) en kristallijne vezels (B1B).
B1A Tot de glasachtige vezels (man made mineral fibres; MMMF) behoren enerzijds glas- en steenwol en anderzijds glasachtige keramische vezels. Gezondheidsrisico’s: Glas- en steenwol kunnen acute irritatie van de huid veroorzaken. Uit recent onderzoek blijkt dat glas- en steenwol waarschijnlijk geen verhoogd risico op longkanker opleveren. Er bestaan aanwijzingen dat glasachtige keramische vezels kankerverwekkende eigenschappen hebben. De Gezondheidsraad adviseert om deze vezels in te delen in categorie 1B (GHS) als kankerverwekkend voor de mens. Bij verhitting van keramische vezels boven 1000°C kan zich cristoballiet vormen. Dit is een bewezen kankerverwekkende stof. Bij het slopen van keramisch materiaal komt dit vrij. B1B De kristallijne vezels onderscheiden zich van de vorige groep door een duidelijke kristalstructuur. Gezondheidsrisico’s: Van deze groep zijn nagenoeg geen gezondheidsrisico’s bekend, omdat er nog weinig onderzoek naar heeft plaatsgevonden. De gezondheidsrisico’s van een aantal van de vezelsoorten in deze groep moeten vergelijkbaar worden geacht met die van de glasachtige keramische vezels. Tabel 2 Natuurlijke vezels
C:
Natuurlijke organische vezels zijn plantenvezels (bewerkt of onbewerkt) zoals vlas of cellulose. Gezondheidsrisico’s: Deze groep geeft allergische reacties. Longziekten zijn mogelijk door het insluiten van vezeldeeltjes.
D:
Natuurlijke anorganische vezels zijn glasachtig of kristallijn.
D1
Tot de glasachtige vezels behoort een vezelvormig vulkanisch glas (‘Pelee’s hair‘), dat qua samenstelling vergelijkbaar is met glaswol. Gezondheidsrisico’s: Geen gezondheidsrisico’s bekend.
D2
Tot de kristallijne vezels behoren onder andere asbest en wollastoniet. Gezondheidsrisico’s: Van asbest zijn de gezondheidsrisico’s bekend (kans op mesothelioom en longkanker). Van wollastoniet zijn onvoldoende carcinogeniteitsgegevens bekend om het in een categorie in te delen. In de meeste gevallen is deze stof echter in gecoate of verpakte vorm aanwezig, zodat de kans op inademing en daarmee het risico zeer gering is.
13.2.1
Asbest
Bij het bewerken, slopen of verwijderen kunnen asbestvezels vrijkomen, die na inademen in de longen terecht kunnen komen. Blootstelling aan asbest kan leiden tot de volgende ziekten: asbestose (verbindweefseling in de longen); longkanker; mesothelioom (kanker van het long-, borst-, of buikvlies). Iedere blootstelling aan asbest houdt een risico in, dat kleiner is naarmate de blootstelling (de combinatie van asbestconcentratie en blootstellingsduur) lager is. De tijd tussen blootstelling en het zich openbaren van de ziekte kan 10 tot 60 jaar zijn.
13.3 13.3
Normen en richtlijnen vezels en asbest Normen en richtlijnen vezels en asbest
Bij het werken met glas- en steenwol is er volgens de laatste inzichten geen risico voor de gezondheid, zolang de concentratie van respirabele vezels (die diep in de longen kunnen doordringen), kleiner is dan 2 vezels per milliliter lucht.
194
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 194
4-3-2021 16:04:00
Hoofdstuk 13 Vezels en asbest
Voor (respirabele) keramische vezels is de publieke grenswaarde 0,5 vezels per milliliter lucht, tijdgewogen gemiddeld over 8 uur. Zie ook paragraaf 10.3.
13.3.1
Asbest
Met ingang van 1 januari 2017 geldt ook voor amfibolen een grenswaarde van 2.000 vezels per kubieke meter, tijdgewogen gemiddeld over acht uur. Amfibolen zijn mineralen waarvan 4 soorten vallen onder de noemer asbest, die zijn verwerkt in zeer uiteenlopende materialen vanwege een hoge slijtvastheid en bestendigheid. Voor chrysotiel (blauwe) asbest bestond deze grenswaarde al vanaf 1 juli 2014. Een verdere verlaging van de grenswaarde voor asbest amfibolen naar 300 vezels per kubieke meter wordt nog niet haalbaar geacht. De kern van de asbestbepalingen is de indeling in drie risicoklassen. De indeling in risicoklassen is mogelijk omdat onderzoek heeft aangetoond dat er een correlatie is tussen de aard van de werkzaamheden, het type vezel en de concentratie asbest in de lucht. risicoklasse 1: als uit de risico-inventarisatie en -evaluatie blijkt dat medewerkers tijdens de werkzaamheden blootgesteld zullen worden aan concentraties gelijk aan of onder de grenswaarde; risicoklasse 2 of 2A: als uit de risico-inventarisatie en -evaluatie blijkt dat medewerkers tijdens de werkzaamheden blootgesteld zullen worden aan concentraties boven de grenswaarde. Risicoklasse 2A betreft werkzaamheden waarbij een overschrijding van de grenswaarde voor asbest amfibolen wordt verwacht. Er gelden dan aanvullende eisen voor de eindcontrole na sanering.
13.3.2
Certificatievereisten asbest
Bedrijven of personen die werkzaamheden met asbest moeten verrichten dienen in het bezit te zijn van geldige certificaten waaruit hun deskundigheid blijkt. Het gaat om bedrijven die: a. asbest uit bouwwerken of objecten verwijderen; b. dergelijke asbestbevattende bouwwerken of objecten afbreken of demonteren; c. asbest opruimen wanneer dat door een incident is vrijgekomen; d. een arbeidsplaats schoonmaken nadat daar asbest is verwijderd en personen die bij genoemde werkzaamheden een bepaalde functie vervullen. Het gaat om de volgende certificaten: bedrijfscertificaat ‘Procescertificaat Asbestverwijdering’; Persoonscertificaat ‘Deskundig toezichthouder astbestverwijdering (DTA)’ (SC-510); Persoonscertificaat ‘Deskundig asbestverwijderaar (DAV)’ (SC-520). De genoemde certificaten zijn vereist wanneer het om werkzaamheden in risicoklasse 2 of 2A gaat. Voor werk dat in risicoklasse 1 valt, zijn natuurlijk wel de wettelijke verplichtingen voor die klasse van toepassing (zie paragraaf 13.4), maar hiervoor gelden geen certificatie-eisen. Voordat activiteiten, zoals genoemd onder a, b of c, kunnen worden uitgevoerd, moet er altijd eerst een inventarisatie worden gemaakt van het aanwezige asbest. Het uitvoeren van zo’n inventarisatie is voorbehouden aan een bedrijf met een bedrijfscertificaat ‘Procescertificaat Asbestinventarisatie’. Naast de inventarisatie van het asbest vermeldt dit bedrijf in het rapport in welke risicoklasse de beoogde werkzaamheden vallen. Op basis van dit rapport moet het asbestverwijderingsbedrijf vervolgens zijn plannen voor de uitvoering van de asbestsanering maken. Omdat voor bepaalde categorieën constructies goed bekend is waar welke asbestsoort in welke conditie aanwezig is, en er inmiddels ook goede werkwijzen en procedures voor het verwijderen van het asbest zijn, zijn bepaalde asbesttoepassingen en -verwijderingsactiviteiten uitgezonderd van de inventarisatieplicht. Werkzaamheden met een laag risico (klasse 1) hoeven niet door een gecertificeerd bedrijf gedaan te worden. Ook een bedrijf met kennis op asbestgebied mag deze werkzaamheden doen.
13.4 13.4
Maatregelen vezels en asbest Maatregelen vezels en asbest
Voordat wordt nagedacht over maatregelen om veilig met vezelhoudende materialen te werken, dient eerst nagegaan te worden of blootstelling aan vezels niet geheel is te voorkomen.
195
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 195
4-3-2021 16:04:00
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
Dat kan maatregelen achteraf overbodig maken. Zo zijn sommige bedrijven voor het isoleren van hun ovens overgestapt van keramische vezels op andere (minder schadelijke) materialen. Vezelhoudende platen en dekens kunnen zoveel mogelijk op maat ingekocht worden, zodat het materiaal niet op de werkplek bewerkt hoeft te worden. Ook is het van belang te zorgen voor een veilige, schone werkplek en goed gereedschap. Personeel moet geïnstrueerd worden over de mogelijke risico’s van het werk en over het gebruik van de persoonlijke beschermingsmiddelen. Ongeacht het type vezel gelden de volgende maatregelen altijd: niet eten, drinken of roken op de werkplek; juist gebruik en onderhoud van werkkleding; goede persoonlijke verzorging; werkplek goed schoonhouden; stofontwikkeling voorkomen door materiaal nat te houden, tenzij dat de kwaliteit van het op te leveren resultaat nadelig beïnvloedt; stof opzuigen en niet vegen; afval verzamelen en volgens voorschrift afvoeren. Met het gebruik van ademhalingsbeschermingsmiddelen moet worden begonnen voor het betreden van de werkplek en mag pas worden gestopt nadat de met vezels besmette werkkleding en andere beschermingsmiddelen zijn uitgetrokken. Als veiligheidsschoeisel moeten hoge veiligheidsschoenen of eventueel laarzen gedragen worden, met de broekspijpen erover heen. Deze kunnen na gebruik worden afgezogen. In ‘koude’ omstandigheden kunnen zogenaamde wegwerp-schoenovertrekken worden gebruikt. Er zijn omstandigheden denkbaar, waaronder gebruik van de aanbevolen beschermingsmiddelen onmogelijk of zeer bezwaarlijk is. Bijvoorbeeld vanwege de aanwezigheid van andere risico’s. Wegwerpoveralls hebben bijvoorbeeld een temperatuurbestendigheid tot 60°C. In die gevallen moet altijd overleg worden gepleegd met een veiligheidsdeskundige over het nemen van alternatieve maatregelen.
13.4.1
Asbest
Voor álle werkzaamheden met of aan asbest, dus zowel voor verwijderings- en opruimwerk als voor het andere werk, zijn in het Arbobesluit maatregelen voorgeschreven. Die voorschriften zijn zo gestructureerd, dat er voor de (laagste) risicoklasse 1 een aantal basisverplichtingen geldt en dat daar voor de klassen 2 en 2A verplichtingen aan zijn toegevoegd. Hieronder zijn die voorgeschreven maatregelen per risicoklasse en op hoofdlijnen uiteengezet. Risicoklasse 1 Er moeten preventieve maatregelen worden genomen om de concentratie asbestvezels zo ver mogelijk onder de grenswaarde te houden: stofarme werkmethoden, regelmatige reiniging van gebouw, installatie en uitrusting, opbergen en afvoeren van asbesthoudend materiaal (afval) in gesloten verpakking, voorzien van een aanduiding (etiket) ‘Asbest’. Aan werknemers moet voorlichting worden gegeven over de gevaren van asbestvezels en de maatregelen om die te beteugelen. Werknemers moeten opgeleid worden op het gebied van veilige werkwijzen, handelingen en procedures. Door middel van metingen moet gecontroleerd worden of de grenswaarde niet overschreden wordt. Bij (onverhoopte) overschrijding van de grenswaarde wordt de werkgever verplicht alles in het werk te stellen om de concentratie asbestvezels op de werkplek terug te brengen tot onder de grenswaarde. Zolang dit nog niet is gelukt, moet hij ervoor zorgen (door bijvoorbeeld het stopzetten van het werk of door (persoonlijke) beschermingsmiddelen) dat in de door de werknemers ingeademde lucht de asbestvezelsconcentratie beneden de grenswaarde ligt. Er moet voor aanvang melding aan de Inspectie SZW worden gedaan van de geplande werkzaamheden onder verstrekking van diverse gegevens over het werk en de wijze van uitvoering. Wanneer de werkzaamheden voltooid zijn, moet er door middel van een visuele inspectie
196
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 196
4-3-2021 16:04:00
Hoofdstuk 13 Vezels en asbest
worden vastgesteld of er geen asbest meer aanwezig is. Daarmee wordt de betreffende werkplek vrijgegeven voor andere werkzaamheden. Risicoklasse 2 Aanvullende maatregelen zijn nodig om werknemers tegen te hoge blootstelling te beschermen: verplichting tot het dragen van ademhalingsapparatuur, het plaatsen van waarschuwingsborden en het voorkomen van de verspreiding van stof buiten de ruimten van de (asbest)werkzaamheden. Er gelden hygiënische maatregelen voor werkkleding en persoonlijke beschermingsmiddelen. Werknemers moeten in de gelegenheid worden gesteld ten minste éénmaal in de drie jaar een – met name op de longen gericht – arbeidsgezondheidskundig onderzoek te ondergaan. Voor iedere asbestwerker wordt in een register opgetekend hoe groot zijn/haar blootstelling is en wat de aard en de duur van de door hem/haar verrichte arbeid is. Bedrijven die asbest verwijderen, opruimen of schoonmaken en/of asbesthoudende gebouwen en objecten afbreken (zie paragraaf 13.3.2) moeten een schriftelijk werkplan opstellen met daarin de specifiek op de betreffende arbeidssituatie gerichte maatregelen, voorzieningen en werkwijzen. Na voltooiing van de werkzaamheden en na reiniging van de werkplek wordt beoordeeld of deze vrij is van asbest(vezels). Dit gebeurt voor binnenruimten door middel van visuele inspectie gevolgd door het meten van de asbestvezelsconcentratie in de lucht; voor werkplekken in de buitenlucht alleen door visuele inspectie. Als dit in orde is, worden de werkplekken vrijgegeven voor andere werkzaamheden. Risicoklasse 2A Deze risicoklasse is specifiek bedoeld voor saneringen waarbij in het containment de verwachte concentraties amfibool-asbest in de lucht de grenswaarde overschrijden. In de loop van 2017 is een nieuwe versie van de NEN 2990 uitgebracht waarin alle aanpassingen in wet- en regelgeving die van belang zijn voor de uitvoering van een eindcontrole na sanering, zijn opgenomen. NEN 2990 beschrijft de manier waarop een ‘containment’, afgeschermde ruimte of buitenlocatie waar(uit) asbest is verwijderd volgens de geldende wettelijke voorschriften moet worden gecontroleerd op de aanwezigheid van asbesthoudende resten. In deze klasse dient bij de eindcontrole na asbestverwijdering, gebruik gemaakt te worden van aanvullende eisen in de meetmethode, in verband met de aanwezigheid van amfibolen in de lucht boven de grenswaarde.
13.5 13.5
Verwijzingen vezels en asbest Verwijzingen vezels en asbest
Arbobesluit, artikel 4.4, 4.5, 4.16 artikel 4.37-4.544 Arbobesluit artikel 4.21-4.28 Arboregeling AI-3, Asbest , Sdu, Den Haag (vervangen door practice note: Asbest) Asbestverwijderingsbesluit 2005 Productenbesluit asbest 2005 www.arboportaal.nl, Gevaarlijke stoffen, Gevaarlijke stoffen, Asbest Stichting Certificering Asbest SCA: zie www.ascert.nl www.ser.nl, laatste stand adviezen SER/GSW en wetgeving Man Made Mineral Fibers, rapport van de Commissie Werkgroep van Deskundigen van de Gezondheidsraad, 1995 NEN 2990: 2020+C1: 2020 nl Lucht - Eindcontrole na asbestverwijdering
197
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 197
4-3-2021 16:04:00
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
14 14
Bijzondere stoffen
14.1 14.1
Bijzondere stoffen
Bestrijdingsmiddelen Bestrijdingsmiddelen
Bestrijdingsmiddelen worden in de landbouw als gewasbeschermingsmiddelen onder andere gebruikt om: planten of plantaardige producten te beschermen tegen alle schadelijke organismen of de werking daarvan te voorkomen; plantaardige producten te bewaren; ongewenste planten te doden; delen van planten te vernietigen of een ongewenste groei van planten af te remmen of te voorkomen. Biociden zijn bestrijdingsmiddelen die voor andere doelen dan gewasbescherming worden toegepast, bijvoorbeeld als: conserveringsmiddel; houtverduurzamingsmiddel; desinfectans; insecticide; middel ter bescherming van scheepsladingen; aangroeiwerend middel voor schepen; ontsmettingsmiddel in ziekenhuizen, in zwembaden en voor leidingwater. Elk van die toepassingen heeft zijn eigen karakteristieke blootstellingsmomenten. Blootstelling kan optreden tijdens het aanmaken van spuitvloeistof en het vullen van de apparatuur, bij het verspuiten van het middel, het verhelpen van defecten of storingen aan apparatuur, en tijdens het schoonmaken van en het onderhoud aan die apparatuur. Ook bij het verrichten van werkzaamheden aan of in de buurt van gewassen die kort daarvoor bespoten zijn, kan blootstelling plaatsvinden.
14.1.1
Gassing Zeecontainers
In het verleden zijn er diverse voorvallen geweest waarbij medewerkers onwel werden na het openen van zeecontainers omdat er ‘gassing’ van ladingen (bijvoorbeeld met insecticides) had plaatsgevonden. De oorzaak van deze incidenten ligt met name in het gebrek aan controle op de verscheping van de lading. De incidenten hebben geleid tot intensievere controle van de Inspectie SZW op het veilig openen en betreden van containers. Naast de zorgplicht, de risico-inventarisatie en –evaluatie, en voorlichting, moet de werkgever een beheersplan opzetten ter bescherming van de medewerkers. Meer informatie hierover is te vinden in de arbocatalogus van de transportsector.
14.1.2
Risico’s bestrijdingsmiddelen
Bij het toepassen van deze producten moet rekening worden gehouden met een schadelijke werking voor de mens door inademing van de nevel, door huidcontact en door inslikken. De schadelijke effecten (irritatie aan huid of ogen, hoofdpijn, duizeligheid, braken, kortademigheid, transpireren, maagirritatie, drukkend gevoel op de borst) kunnen direct optreden of bij regelmatige blootstelling na verloop van tijd. De effecten kunnen van voorbijgaande aard zijn, maar soms kunnen ze schade aan het zenuwstelsel veroorzaken, de vruchtbaarheid of voortplanting aantasten, of kanker verwekken. De schadelijke effecten voor de mens zijn vooral ernstig bij contact met insecticiden wegens de schadelijke werking op enzymsystemen en celprocessen die gemeenschappelijk zijn voor insect en mens. Een bestrijdingsmiddel in vloeibare vorm bevat vaak een oplosmiddel, dat bij de verwerking eveneens schadelijke of hinderlijke effecten op de gezondheid kan uitoefenen en brand- en
198
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 198
4-3-2021 16:04:00
Hoofdstuk 14 Bijzondere stoffen
explosiegevaren kan opleveren. Ook moet er bij de toepassing van bestrijdingsmiddelen rekening worden gehouden met acute schadelijke effecten op het aquatisch milieu of effecten die op langere termijn schadelijk zijn voor het milieu.
14.1.3
Normen en richtlijnen bestrijdingsmiddelen
De overheid legt de nadruk op duurzaamheid en legt daarmee het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen aan banden en stimuleert geïntegreerde gewasbescherming door uit te gaan van een ‘getrapte aanpak’. Bij geïntegreerde gewasbescherming nemen tuinders en telers eerst zoveel mogelijk niet-chemische maatregelen om ziekten en plagen te voorkomen of te onderdrukken. Er vindt er een zorgvuldige afweging plaats van alle beschikbare gewasbeschermingsmethoden, zodanig dat het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen tot economisch en ecologisch verantwoorde niveaus wordt beperkt en het risico voor de gezondheid van mens en milieu wordt beperkt. Pas wanneer dit niet werkt, kijken de tuinders en telers naar chemische bestrijding. Een bestrijdingsmiddel mag alleen worden verkocht, opgeslagen of gebruikt als dit op basis van de Wet gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Wgb) is toegelaten. Het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb) beoordeelt of gewasbeschermingsmiddelen en biociden worden toegelaten op de markt en geeft daarvoor een vergunning af. Na toelating wordt het middel geregistreerd en krijgt het een nummer toebedeeld, dat op het etiket moet zijn vermeld (5 cijfers en de hoofdletter N). Het Ctgb publiceert op haar website een lijst met toegestane en verboden bestrijdingsmiddelen. Voor de opslag van meer dan 400 kg bestrijdingsmiddelen geldt de richtlijn PGS15 (Opslag van verpakte gevaarlijke stoffen). Voor hoeveelheden < 400 kg zijn de voorschriften in het Besluit gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Besluit gb) van toepassing. Voor het verkopen of in opslag hebben van een gewasbeschermingsmiddel dat voor professioneel gebruik is bestemd, is een vakbekwaamheidsdiploma vereist (Hoofdstuk 6 Wgb, art 1719 Besluit Gewasbeschermingsmiddelen). Het etiketteren volgens de EU-GHS kan betekenen dat er aanvullende maatregelen genomen moeten worden. De bepalingen uit de Biocidenverordening (528/2012) blijven echter van kracht. Werkgevers en werknemers leggen samen in hun arbocatalogus vast met welke beheersmaatregelen zij binnen hun sector of branche invulling geven aan de in de Arbowet gestelde doelvoorschriften. In de arbocatalogus voor de glastuinbouw wordt mede aandacht besteed aan de gezondheidsrisico’s van onjuiste toepassing van gewasbeschermingsmiddelen.
14.1.4
Maatregelen bestrijdingsmiddelen
Vermijd of beperk het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen door goede bedrijfshygiëne en door gebruik van niet-chemische middelen: biologische bestrijding (let op aanwezigheid van allergenen!), insectengaas, stomen van grond, ontsmetting van drainagewater en regenwater. Zorg voor beschikbaarheid van informatie over gevaren en voorzorgsmaatregelen bij de opslag en verwerking van de toegepaste bestrijdingsmiddelen. Volg de instructies van de leverancier bij opslag en verwerking van de bestrijdingsmiddelen en de benodigde apparatuur. Zorg voor opslag van bestrijdingsmiddelen in speciaal daarvoor ingerichte en afsluitbare ruimten. Voorkom opslag van bestrijdingsmiddelen in combinatie met levensmiddelen. Houd bestrijdingsmiddelen buiten bereik van kinderen. Gebruik gesloten vulsystemen. Zorg voor voldoende ventilatie bij het afwegen en bij het aanmaken van de spuitvloeistof. Gebruik bij voorkeur granulaat in plaats van poedervormige bestrijdingsmiddelen. Gebruik zo mogelijk bij het spuiten van bestrijdingsmiddelen een trekker met cabine. Automatiseer het spuiten.
199
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 199
4-3-2021 16:04:00
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
Draag de voorgeschreven persoonlijke beschermingsmiddelen bij het aanmaken van bestrijdingsmiddelen. Zorg voor een oogdouche dichtbij de plaats waar de bestrijdingsmiddelen worden klaargemaakt. Verhelp defecten of storingen aan apparatuur zorgvuldig, rekening houdend met de risico’s. Voorkom besmetting via de kleding en trek besmette kleding uit. Let in het bijzonder op de persoonlijke hygiëne (niet eten, drinken of roken tijdens de werkzaamheden). Laat werknemers hun handen (en eventueel het gelaat) wassen na afloop van de werkzaamheden.
Schakel deskundige hulp in bij een calamiteit en geef bij medische behandeling informatie over het product waarmee is gewerkt.
14.1.5
Verwijzing bestrijdingsmiddelen
Wet gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Wgb) Besluit gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Bgb) Regeling gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Rgb) Arbo-informatieblad AI-28, Veilig werken met bestrijdingsmiddelen, Sdu, Den Haag PGS 15, Opslag van verpakte gevaarlijke stoffen College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden, zie http://www. ctgb.nl/ Veiligheidsinformatiebladen en etiketteksten, zie www.fytostat.nl Arbocatalogus Glastuinbouw, zie www.agroarbo.nl Arbocatalogus Algemene en categorale ziekenhuizen, zie www.betermetarbo.nl Informatie van de Rijksoverheid http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/bestrijdingsmiddelen/gewasbeschermingsmiddelen de arbocatalogus van de transportsector
14.2 14.2
Cryogene vloeistoffen Cryogene vloeistoffen
Cryogene vloeistoffen zijn vloeistoffen met een extreem lage temperatuur. Meestal zijn het vloeibaar gemaakte gassen zoals stikstof of helium of vloeistoffen die met bijvoorbeeld vast kooldioxide (‘droogijs’) sterk zijn afgekoeld. Cryogene vloeistoffen hebben een temperatuur ver onder 0°C. Zij worden toegepast in onder andere de (chemische) industrie, in ziekenhuizen en in researchlaboratoria. Cryogene vloeistoffen zijn meestal niet brandbaar maar bezitten het vermogen om door verdamping zuurstof uit de lucht te verdringen.
14.2.1
Risico’s
De belangrijkste effecten die kunnen ontstaan tijdens het werken met cryogene vloeistoffen zijn de volgende: Bevriezingsverschijnselen. Als de huid of de ogen in contact komen met cryogene vloeistoffen kunnen zich bevriezingsverschijnselen voordoen, die zich openbaren door de vorming van brandwonden. Cryogene brandwonden dienen, als EHBO, op dezelfde wijze met water te worden gespoeld als thermische brandwonden. Door de sterke afkoeling worden de zenuwen ter plaatse verdoofd en kunnen cryogene brandwonden gemakkelijk onopgemerkt blijven. De ontstane brandwonden dienen uiteindelijk door een arts te worden behandeld. Letsel kan eveneens worden veroorzaakt door aanraking van ongeïsoleerde leidingen, slangen of toestellen, waar cryogene vloeistoffen of koude gassen in zitten. Zuurstofgebrek. Doordat de vloeistoffen kunnen verdampen en zo het vermogen hebben om zuurstof uit de lucht te verdringen, kan het zuurstofpercentage in de lucht (normaal ongeveer 21%) zakken tot onder 18%, waardoor kortademigheid kan ontstaan en zelfs bewusteloosheid op kan treden. Het is dan zaak het slachtoffer zo snel mogelijk in de frisse lucht te brengen en de patiënt in halfzittende houding naar een arts te vervoeren. Explosiegevaar. Wanneer cryogene vloeistoffen worden bewaard in een afgesloten tankof leidinggedeelte, zal naarmate de stof opwarmt een zeer hoge druk ontstaan, die tot breuk van tank of leiding kan leiden. Zuurstofverrijking. Vloeibare lucht bestaat (uiteraard) uit vloeibare zuurstof en vloeibare stikstof. Met een kookpunt van –196°C verdampt de stikstof eerder dan de zuurstof (met
200
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 200
4-3-2021 16:04:00
Hoofdstuk 14 Bijzondere stoffen
een kookpunt van –183°C). Dat betekent dat tijdens het verdampingsproces het zuurstofgehalte toeneemt. Alvorens het vat te hervullen met vloeibare lucht moet dit dan ook eerst geheel leeg gemaakt worden.
14.2.2
Normen en richtlijnen
Cryogene vloeistoffen dienen te worden opgeslagen in speciaal daartoe ontworpen, goed geïsoleerde tanks of vaten (zoals Dewar-vaten) waarin een atmosferische of een hogere druk, afhankelijk van de inrichting van de tank, wordt onderhouden. Het verdient aanbeveling, met het oog op de toe te passen ventilatie, bij de leverancier de verdampingssnelheid van het toegepaste Dewar-vat na te vragen. Het materiaal van de opslagtanks en van de isolatie moet onbrandbaar zijn en tegen lage temperaturen zijn bestand. Wanneer de isolatie is opgesloten tussen een binnen- en een buitenmantel, moet de tussenliggende ruimte in directe verbinding met de buitenlucht staan of zijn voorzien van een doelmatige beveiligingsinrichting, zodat bij lekkage geen ontoelaatbaar hoge overdruk ontstaat. Opslagreservoirs voor cryogene vloeistoffen moeten zijn opgesteld op één van de volgende plaatsen: in de buitenlucht; in een speciaal daarvoor bestemd gebouwtje; in een speciaal voor dit doel afgescheiden gedeelte van het gebouw. Opstelling op een open terrein in de open lucht heeft de voorkeur. Slechts in uitzonderlijke gevallen kan worden overwogen het reservoir in een gebouw op te stellen.
14.2.3
Maatregelen
Zorg voor adequate ventilatievoorzieningen in een werkruimte waar tanks of apparatuur met cryogene vloeistoffen zijn opgesteld. De ventilatie dient plaats te vinden door afzuiging van de lucht op circa 25 cm boven de bodem van de ruimte. Indien vloeibare helium als koelmiddel wordt gebruikt, dient tevens bovenafzuiging toegepast te worden. In betreedbare ruimten waar 3 kg of meer kooldioxide of vloeibare stikstof wordt opgeslagen of toegepast, moet de luchtverversing van een ruimte van minder dan 100 m3 ten minste vier keer per uur bedragen. In ruimten van meer dan 100 m3 moet de lucht tenminste twee keer per uur worden ververst. Als de luchtverversing minder bedraagt dan hiervoor aangegeven, is het verplicht om permanent het kooldioxidegehalte te meten (bij opslag van en werken met kooldioxide), respectievelijk het zuurstofgehalte (bij opslag van of werken met stikstof) te meten. De detectoren voor kooldioxide geven een vooralarm wanneer het kooldioxidegehalte 1,5 vol% is, en een hoofdalarm wanneer het kooldioxidegehalte 3 vol% bedraagt. De detectoren voor de bewaking van het zuurstofgehalte van de lucht geven een vooralarm bij een zuurstofconcentratie van 19 vol%; het hoofdalarm treedt in werking als de zuurstofconcentratie minder dan 18 vol% bedraagt. Na inwerkingtreden van het hoofdalarm mag de ruimte niet worden betreden zonder gebruik van onafhankelijke ademhalingsbeschermingsmiddelen (verseluchtkap of persluchtmasker). Zorg voor voldoende instructie van het personeel of bezoekers. Het gasdetectiesysteem moet aantoonbaar periodiek worden onderhouden en deskundig gecontroleerd. Bij het werken met cryogene vloeistoffen, het bedienen van aftapkranen en het aan- en afkoppelen van slangen moeten vloeistofdichte, isolerende handschoenen en een gelaatscherm worden gedragen. Zie verder het hoofdstuk Persoonlijke beschermingsmiddelen vanaf paragraaf 43.1.
14.2.4
Verwijzingen
Arbobesluit artikelen 4.4, 4.5, 4.6 PGS 9: Cryogene gassen: opslag 0,125 m3-100 m3, www.publicatiereeksgevaarlijkestoffen.nl PGS 33: Aardgas: afleverinstallatie van vloeibaar aardgas (LNG) voor motorvoertuigen
201
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 201
4-3-2021 16:04:00
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
14.3 14.3
Kunststoffen Kunststoffen
Kunststoffen worden gemaakt met chemische processen. Sommige kunststoffen vallen onder de verzamelnaam plastic en bestaan uit een organische polymeer. Deze zogenaamde thermoplasten worden bij verhitting zacht en kunnen daardoor in vorm gebracht worden. Andere kunststoffen, zoals thermoharders, blijven hard na verhitting. Elastomeren verliezen hun rek na belasting. Enkele voorbeelden: Thermoplasten: Polyvinylchloride (buizen), polystyreen (isolatiemateriaal), polybutadieën . Thermoharders: Polyesterhars (reparatiemiddel voor metaal en hout), alkydhars (alkydverf), melamineformaldehyde, epoxyhars. Elastomeer: gevulkaniseerd rubber (banden), polyurethaan (lakken), neopreen (handschoenen), isopreenrubber, natuurrubber (schoenzolen). Het gebruik van kunststoffen neemt nog steeds toe. De meeste kunststoffen zijn relatief goedkoop, roesten niet en hebben een lange levensduur. Het toepassingsgebied is enorm uitgebreid en de stoffen zijn eenvoudig te bewerken. Als eindproduct zijn kunststoffen, bij normaal gebruik, onschadelijk. Veiligheids- en arbeidshygiënische aspecten spelen echter wel een rol bij processen waar tussenproducten (vloeibare kunstharsen) door verdere polymerisatie tot eindproducten worden verwerkt. Zoals bij het vervaardigen van – veelal glasvezelversterkte – polyesters. Maar ook het verwerken van kunststoffen door smelten en machinale vormgeving (zoals spuitgieten of extruderen), of door verspanende bewerking is niet zonder risico’s.
14.3.1
Risico’s kunststoffen
Een belangrijk aspect bij de veiligheid in de kunststoffenindustrie is de hygiëne, zowel de hygiëne van personen werkzaam in het bedrijf (schone bedrijfskleding, wasgelegenheden) als de werkplaatshygiëne (afzuiging, gesloten verpakkingen en afvalcontainers). Hoewel het kunststof als eindproduct zelf onschadelijk is, kunnen bij (over)verhitting irriterende en zelfs bijtende dampen zoals zoutzuur vrijkomen. Het inademen van dergelijke dampen en stofdeeltjes kan leiden tot griepachtige verschijnselen (“polymeerdampkoorts”). Bij de productie van kunstharsen worden brandbare en reactieve grondstoffen gebruikt. Bekend is ook de sensibiliserende werking op het lichaam. De overheid heeft eisen gesteld voor blootstelling aan allergenen (zie www.arboportaal.nl en www.ser.nl). In verband met deze risico’s is voorlichting over de producten waarmee wordt gewerkt onontbeerlijk. Het is hierbij van belang nauw contact te onderhouden met de grondstoffenleveranciers en vooral goed na te gaan welke reactieproducten kunnen ontstaan bij bewerking van het product. Denk hierbij onder andere aan het vrijkomen van isocyanaatverbindingen bij het bewerken van polyurethaan of aan epichloorhydrine bij contact met epoxyharsen.
14.3.2
Normen en richtlijnen kunststoffen
Werkgevers en werknemers leggen samen in hun arbocatalogus vast met welke beheersmaatregelen zij binnen hun sector of branche invulling geven aan de in de Arbowet gestelde doelvoorschriften. Voor de kunststof- en rubberindustrie zijn specifieke arbocatalogi opgesteld voor de volgende branches: thermoplasten industrie; rubber industrie; composieten industrie; schuim industrie; PVC industrie; lijm en kit industrie. Bij het werken met kunststoffen worden onderscheiden: opslag; verwerking; verspanende bewerking.
202
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 202
4-3-2021 16:04:00
Hoofdstuk 14 Bijzondere stoffen
14.3.3
Maatregelen kunststoffen
kies een type product met minder schadelijke componenten; meng kunstharsen waar mogelijk in een gesloten systeem; beperk het gebruik van oplosmiddelen zoveel mogelijk; zorg voor een schone werkomgeving; voorkom het inademen van dampen of stof zoveel mogelijk door het gebruik van plaatselijke afzuiging of ventilatie; zorg voor de in het veiligheidsinformatieblad aangegeven beschermingsmiddelen; vermijd direct contact tussen de kunststofharsen en de huid; vindt toch contact plaats, reinig dan de huid met zeep en niet met oplosmiddelen; voorkom besmetting via de kleding en trek besmette kleding uit; let in het bijzonder op de persoonlijke hygiëne (niet eten, drinken of roken tijdens de werkzaamheden); was uw handen na afloop van de werkzaamheden.
Waarschuw altijd een arts als iemand kunststofhars in zijn ogen krijgt of inslikt. Harsen, peroxiden, andere hulpstoffen en reinigingsmiddelen zijn daarnaast brandgevaarlijk en moeten daarom op veilige afstand worden gehouden van ontstekingsbronnen. Zie ook paragraaf 9.1. Opslag kunststoffen Harders, versnellers en initiators (peroxiden) moeten gescheiden worden opgeslagen en peroxiden moeten voorzichtig worden verplaatst en gehanteerd. Gemorst materiaal moet meteen worden opgeruimd, evenals beschadigde, lekkende of roestende verpakkingen. Lege vaten moeten apart worden opgeslagen. In de werkruimte mogen geen grote aantallen vaten staan. Zie ook paragraaf 11.1.
14.3.4
Verwijzingen kunststoffen
Nederlandse Rubber- en Kunststofindustrie: www.nrk.nl, Rubber & Kunststof, Verwerkingstechnieken Publicatiereeks gevaarlijke stoffen, PGS 15: www.publicatiereeksgevaarlijkestoffen.nl Handreiking inhaleerbare allergenen Arboportaal voor werken met gevaarlijke stoffen, allergenen http://www.arboportaal.nl/onderwerpen/allergenen-sensibiliserende-stoffen
14.4 14.4
Kwik Kwik
Kwik (metallisch), ook wel kwikzilver genoemd, is het enige metaal dat bij kamertemperatuur vloeibaar is. De toepassingen van kwik zijn sterk teruggelopen vanwege de giftige eigenschappen. Kwik of kwikverbindingen werden in het verleden toegepast bij het maken van spiegels, voor de productie van verven, als bestanddeel van amalgaamvullingen in tanden of bij de vilthoedenfabricage. Tegenwoordig wordt kwik toegepast in spaarlampen, TL-lampen en fluorescentielampen in bijv. beamers of in LCD-TV’s. Thuis kan kwik voorkomen in barometers of thermometers. Deze bevatten slechts zeer geringe hoeveelheden van deze stof. Om een indruk te geven van de hoeveelheden: Tabel 1 Overzicht toegepaste hoeveelheden kwik
Product
Kwik in gram
Kwik in ml
Barometer
100 - 900
7-66
Bloeddrukmeter
150
11
Kwikschakelaar
3,5
0,3
Thermometer
3
0,2
Koortsthermometer
0,5 - 0,7
0,05
Spaarlamp
0,002 - 0,005
0,0001 - 0,0004
TL-lamp
0,003
0,0002
Elektronica met kwiklamp/lcd 0 - 0,1
0 - 0,05
203
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 203
4-3-2021 16:04:00
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
14.4.1
Risico’s kwik
Kwik is een giftige stof die in het lichaam komt door inademing of inslikken. Het is een neurotoxine dat kan leiden tot slapeloosheid, geheugenverlies of hoofdpijn. Langdurige blootstelling aan lage concentraties kwikdamp kan leiden tot ernstige gezondheidseffecten, zoals ontstekingen in de mond, tandfalen, schildklierfalen of nieruitval. Kwik passeert de placenta van een zwangere vrouw en kan een schadelijke werking op het ongeboren kind uitoefenen. Eenmalige of kortdurende blootstelling kan leiden tot irritatie van huid of ogen en longklachten. Schadelijke effecten zijn bij acute blootstelling te verwachten vanaf 1-3 mg/m3. De wettelijke grenswaarde is vastgesteld op 0,02 mg/m3 gedurende 8-uurs blootstelling. Bij bedrijven kan het voorkomen dat een kwiklamp (spaarlamp of tl-lamp) kapot gaat. Bij een ruimte-inhoud van ongeveer 150 m3 waarbij de hoeveelheid kwik (in poedervorm) uit de lamp zich verspreidt (bijv. 5 mg kwik), kan de waarde van acute blootstelling (1 tot 3 mg/m3) theoretisch gezien, overschreden worden. Daarom is het van belang om onderstaande maatregelen in acht te nemen, aangezien de grenswaarde op een blootstelling gedurende 8 uur gebaseerd is, zal deze niet overschreden worden.
14.4.2
Normen en richtlijnen kwik
In 2019 is de Europese Verordening (EU) 2017/852 (Kwikverordening) in de Nederlandse wetgeving opgenomen. Dit houdt in dat de productie, invoer en uitvoer van steeds meer kwikhoudende producten verboden is. Ook is de introductie van nieuwe kwikhoudende producten verboden en worden strengere eisen gesteld aan het beheer van kwikhoudend afval. Het RIVM heeft een toolkit Kwik opgezet met informatie over de gezondheidseffecten van kwik in het binnenmilieu. Ook worden instructies gegeven hoe om te gaan met kwikmorsingen.
14.4.3
Maatregelen kwik
Laat iedereen de ruimte verlaten, zeker zwangeren, kinderen en huisdieren. Loop niet door het gemorste kwik heen; is dit al gebeurd, zet de schoenen dan buiten. Open buitendeuren en -ramen, maar sluit openingen naar andere ruimtes. Zet verwarming en luchtbehandelingssystemen uit. Is er sprake van apparaten met veel kwik, waarschuw dan de brandweer of een salvagebedrijf voor opruiming, zorg anders voor indamming van het kwik met oude lappen. Gebruik nooit een stofzuiger of stoffer en blik. Spoel kwik nooit door de afvoer weg. Verontreinigd materiaal moet als chemisch afval afgevoerd worden in gesloten plastic zakken. Neem hygiëne in acht; bescherm handen, kleding en schoenen en was na afloop de handen. Neem desnoods contact op met de GGD van de gemeente waar u woont of waar uw bedrijf gevestigd is. Ventileer de ruimte nog twee dagen met buitenlucht.
14.4.4
Verwijzingen kwik
artikel 4.2a Arbeidsomstandighedenbesluit Toolkit Kwik van RIVM
14.5 14.5
Lood Lood
In de jaren tachtig van de vorige eeuw hebben de giftige eigenschappen van lood en de beroepsmatige blootstelling daaraan veel belangstelling gekregen. Sinds die tijd zijn de toxische eigenschappen van lood niet veranderd. Maar wel zijn de arbeidsomstandigheden, waarbij blootstelling aan lood mogelijk was, ingrijpend gewijzigd door toepassing van heel andere technieken. Zo komt het gebruik van lood als waterleiding al lang niet meer voor evenals de toepassing van loden lettertjes in de drukkerijen. Lood(legeringen) ontleenden hun toepassing vaak aan de goede roestwering en de gemakkelijke verwerkbaarheid. Nu zijn er diverse andere, minder toxische, alternatieven.
204
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 204
4-3-2021 16:04:00
Hoofdstuk 14 Bijzondere stoffen
Ook het verbod op het gebruik van loodwit (basisch loodcarbonaat) als pigmentstof heeft aanzienlijk bijgedragen aan het verlagen van de loodbelasting van de (werkende) mens. Desondanks is het goed om te weten welke risico’s het gebruik van lood met zich mee brengt en wat daar tegen te doen is.
14.5.1
Risico’s lood
Lood kan in het lichaam worden opgenomen door inademing en inslikken. Tijdens het werk vindt de opname van lood vooral plaats via inhalatie van stof, (spuit-)nevel of damp, of door onvoldoende hygiëne wat weer kan leiden tot orale blootstelling bijvoorbeeld door het eten met vervuilde handen of het rollen van sigaretten. Lood en loodverbindingen zijn schadelijk voor het nageslacht (categorie 1: “kan het ongeboren kind schaden”) en de vruchtbaarheid voor zowel de man als voor de vrouw (categorie 3: “mogelijk gevaar voor verminderde vruchtbaarheid”). Ook kan lood schadelijk zijn voor het kind via borstvoeding. Factoren die van belang zijn bij de opname van lood of loodverbindingen in het lichaam zijn: oplosbaarheid in water of lichaamsvloeistof; deeltjesgrootte in het geval van inhalatiegevaar; omstandigheden van de belastende bewerking, bij hogere temperatuur zullen meer deeltjes in de lucht komen. Bijzonder giftig zijn loodcarbonaat, loodoxide, loodsulfaat en loodarsenaat. Het giftige tetraethyllood, vroeger als antiklopmiddel aan benzine toegevoegd, kan ook gemakkelijk door de huid in het lichaam terecht komen. Bij langdurige, herhaaldelijke blootstelling kunnen nierbeschadigingen, bloedveranderingen en effecten op het centrale zenuwstelsel optreden. Acute loodvergiftiging kan leiden tot klachten van het maag-darmstelsel, zoals buikpijn of kolieken of tot een werking op de hersenen waardoor verwardheid ontstaat. Hoge blootstelling kan voorkomen bij afvalverwerking of bij het solderen of lassen van loodhoudende metalen objecten.
14.5.2
Normen en richtlijnen lood
Het is verboden om loodwit, loodsulfaat of producten die één van deze stoffen als bestanddeel bevatten, te gebruiken bij het schilderen van binnenwerk van gebouwen of vaartuigen, tenzij het pigment in de droge stof van die verven minder dan twee gewichtsprocenten lood bevat. Omdat zowel lood als alle loodverbindingen zijn gekwalificeerd als schadelijk voor het nageslacht, mag een zwangere werknemer daar niet aan worden blootgesteld, hetgeen feitelijk neerkomt op een verbod om met die stoffen te werken of in een omgeving te verblijven waar door anderen met lood(verbindingen) gewerkt wordt. Metallisch lood kan schadelijk zijn via de borstvoeding. Het is dan ook voor een werknemer tijdens de lactatie verboden om met metallisch lood te werken. Biologische grenswaarde voor lood- en loodverbindingen Ter beoordeling van de blootstelling aan lood en loodverbindingen bestaat er een zogenaamde biologische grenswaarde. Dat is een concentratie van een schadelijke stof in een biologisch medium (bloed, urine, haar, ademlucht), die niet overschreden mag worden. Het is de enige (wettelijke) biologische grenswaarde die we in Nederland kennen. De waarde bedraagt 70 microgram lood/100 ml bloed. Om te controleren of de biologische grenswaarde niet wordt overschreden, worden werknemers die met lood(verbindingen) werken minstens twee keer per jaar in de gelegenheid gesteld om een lood-in-bloed (Pb-B) meting te laten uitvoeren. De frequentie van deze meting mag naar éénmaal per jaar worden teruggebracht wanneer: er bij geen enkele werknemer een Pb-B is gemeten van meer dan 60 microgram lood/100 ml bloed; en tevens de loodconcentratie-in-de-lucht (Pb-L) bij twee opeenvolgende voorafgaande Pb-L metin-
205
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 205
4-3-2021 16:04:00
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
gen lager is dan 100 microgram/m3. Deze Pb-L wordt in principe een keer per drie maanden gemeten, maar ook hiervan kan de frequentie worden gereduceerd bij bepaalde lage Pb-B of Pb-L waarden. Voor de resultaten van luchtmetingen kan hiervoor gebruik gemaakt worden van de norm NEN 689; Leidraad voor de beoordeling van de blootstelling bij inademing van chemische stoffen voor de vergelijking met de grenswaarden en de meetstrategie (www.nen.nl).
14.5.3
Verwijzingen lood
Arbobesluit, artikel 4.61b, 4.108; Arboregeling, artikel 4.19a, 4.20a, 4.20b; AI-12, Zwangerschap en arbeid, Sdu, Den Haag (vervangen door practice note: Zwangerschap en werk).
14.6 14.6
Metaalbewerkingsvloeistoffen Metaalbewerkingsvloeistoffen
Metaalbewerkingsvloeistoffen worden bij bewerkingen zoals draaien, frezen, zagen en kotteren gebruikt voor het smeren en koelen van werkstukken en gereedschap en voor het afvoeren van metaaldeeltjes. De toepassingen variëren van rondpompsystemen met een centrale tank, een systeem per machine tot handmatig toevoeren. Een goede metaalbewerkingsvloeistof verlengt de levensduur van de vloeistof en van het gereedschap. Het is van belang om kennis te hebben van de verschillende eigenschappen van de vloeistoffen en hoe deze bepaald kunnen worden. De eigenschappen die van belang zijn voor de gezondheid worden in dit onderdeel genoemd. De eigenschappen voor de technische werking van de vloeistof zijn bij de leverancier op te vragen. Veelal gaat dit om de verhouding tussen de toevoegingen aan de vloeistof, het volume van de vaste bestanddelen in de vloeistof, de vervuiling door schimmels en gisten (geurvorming) of de vervuiling met ‘vreemde’ olie.
14.6.1
Samenstelling metaalbewerkingsvloeistoffen
Er zijn verschillende soorten snijvloeistoffen: zuivere snij- en smeeroliën (minerale, plantaardige of dierlijke oliën), voornamelijk voor smering; waterhoudende snijvloeistoffen, geleverd als concentraat en voor gebruik te verdunnen, voornamelijk voor koeling en smering. Een praktische indeling is weergegeven in de tabel Watermengbare metaalbewerkingsvloeistoffen. Tabel 1 Watermengbare metaalbewerkingsvloeistoffen
Watermengbare metaalbewerkingsvloeistoffen Emulsies
Halffabrikaten
Volsyntheten
Minerale olie
50-80%
5-30%
Geen
Water
Geen tot weinig
30-60%
Wisselend
Daarnaast bestaan er diverse toevoegingen: emulgatoren, die ervoor zorgen dat slecht oplosbare oliën toch goed in de vloeistof verdeeld blijven (zoals zouten van sulfonzuren en vetaminen); biociden die schimmel- en bacteriegroei tegen gaan (zoals fenolen, chloorfenolen en formaldehyde); antiroestmiddelen die het roesten van machine, gereedschap en werkstukken tegen gaan (zoals sulfonaten en natriumnitriet); anti-schuimstoffen; buffers die voor een constante zuurgraad zorgen.
14.6.2
Risico’s metaalbewerkingsvloeistoffen
De gezondheidsrisico’s van metaalbewerkingsvloeistoffen zijn afhankelijk van hun samenstelling en van de aard en de mate van de blootstelling. Door de zeer uiteenlopende producten op de markt is geen algemene samenstelling te geven.
206
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 206
4-3-2021 16:04:00
Hoofdstuk 14 Bijzondere stoffen
Polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK’s) kwamen vroeger in hoge gehaltes voor in snijoliën. Het gehalte aan kankerverwekkende PAK’s is tegenwoordig aanmerkelijk lager, maar ze komen nog steeds voor. Bepaalde toevoegingen zoals hogedrukadditieven kunnen na verloop van tijd zoutzuur of zwavelzuur vormen. In waterhoudende metaalbewerkingsvloeistoffen die nitriet bevatten kunnen kankerverwekkende nitrosaminen worden gevormd bij een bepaalde zuurgraad van de vloeistof. Ook kunnen dampen en gassen ontstaan zoals aldehyden en stikstofdioxide bij een verhoogde temperatuur, meestal tijdens de bewerking. Ter voorkoming van de vorming van nitrosaminen zijn er nitrietvrije producten ontwikkeld. Eczeem door metaalbewerkingsvloeistoffen Stoffen die contacteczeem kunnen veroorzaken, komen veel voor in de waterhoudende metaalbewerkingsvloeistoffen. Kenmerken van eczeem zijn roodheid, zwelling en schilfering van de huid. Factoren die bij eczeem een rol spelen, zijn: regelmatig contact met irriterende verbindingen; fysische invloeden, zoals te droge of te vochtige omgeving; droge huid, kloofjes, wondjes; in een aantal gevallen speelt persoonlijke gevoeligheid een rol. Olie-acne kan ontstaan doordat haarzakjes verstopt raken door verontreiniging van de huid met olie. Daardoor kunnen stoffen als talg niet goed meer worden afgevoerd en vindt er ook ophoping plaats van keratine, de grondstof voor haarvorming. Na enige tijd raken dergelijke verstopte haarzakjes ontstoken, waarmee het begin van olie-acne geboren is. Gezondheidsrisico’s ontstaan verder door: inademen van vloeistofnevel en rook door wegslingeren van druppeltjes of verdampen door hoge bewerkingstemperaturen; inslikken van vloeistof door onvoldoende hygiëne. Factoren die het gezondheidsrisico beïnvloeden Contact door spatten: bij handbediende machines moeten natte werkstukken in- en uitgenomen worden, de machine moet worden ingesteld waarbij over en tegen de machine wordt geleund. Aard van de bewerking: nevelvorming ontstaat door sneldraaiende werkstukken of rondzwiepende krullen. Hierdoor kan werkkleding doordrenkt raken. Bij boren kan door onvoldoende penetratie van de vloeistof grote hitte ontstaan waardoor de vloeistof verdampt. Onderhoud van de vloeistoffen: tijdens de bewerking kunnen er veranderingen in de vloeistof optreden door onder meer microbiële verontreiniging, chemische reacties en besmetting door en tijdens het gebruik. Persoonsgebonden factoren: behalve de gevoeligheid van de individuele werknemer speelt het klimaat op de werkplek een belangrijke rol (temperatuur en vochtigheid). Droge lucht bevordert de uitdroging van de huid en daarmee de kans op irritatie; hoge temperaturen leiden tot transpiratie en een grotere kans op contacteczeem.
14.6.3
Normen en richtlijnen metaalbewerkingsvloeistoffen
Werkgevers en werknemers leggen samen in hun arbocatalogus vast met welke beheersmaatregelen zij binnen hun sector of branche invulling geven aan de in de Arbowet gestelde doelvoorschriften. Er is een arbocatalogus opgesteld voor onder andere de metaalbewerking en metalektro en voor de motorvoertuigen- en tweewielerbranche.
14.6.4
Maatregelen metaalbewerkingsvloeistoffen
Gebruik vloeistoffen met zo min mogelijk gezondheidsrisico’s. Vervang stoffen die aanleiding geven tot gezondheidsklachten bij gebruik. Houd bij het machine-ontwerp rekening met een zo gering mogelijk contact met de metaalbewerkingsvloeistof.
207
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 207
4-3-2021 16:04:00
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
Automatiseer de in- en uitvoer van werkstukken zoveel mogelijk. Zorg voor een adequate afzuiging van damp en nevel van metaalbewerkingsvloeistof. Gebruik de juiste werkkleding, handschoenen, vloeistofafstotende mouwen, schorten en veiligheidsbrillen. Zorg ervoor dat de kleding niet doordrenkt raakt door rondspattende vloeistof. Wees bij het gebruik van handschoenen alert op het risico van binnenvervuiling. Gebruik tijdig nieuwe handschoenen. Het gebruik van “barrier creams” wordt afgeraden. Verschoon verontreinigde kleding tijdig. Gebruik uitsluitend schone poetsdoeken of wegwerpmateriaal. Stop geen vuile poetslappen of gereedschappen in de werkkleding. Maak nooit de handen schoon met snijvloeistoffen, oplosmiddelen of andere industriële reinigingsmiddelen. Hierdoor wordt de natuurlijke beschermingslaag van de huid aangetast. Houd de werkplek en de machine schoon en vermijd verontreiniging door snijvloeistof. Blaas zo weinig mogelijk met perslucht het werkstuk schoon; daardoor ontstaat namelijk een fijn verdeelde vloeistofnevel die men kan inademen. Was regelmatig de handen met lauw water en een ruime hoeveelheid zachte zeep. Gebruik geen oplosmiddelen, schuurzeep of harde borstels. Droog de handen bij voorkeur met een (schone) handdoek, niet met een luchtdroger (in verband met uitdrogen van de huid). Gebruik na het wassen een verzachtende crème, vooral bij een droge huid. Eet, drink of rook niet op de werkplek of met bevuilde handen, vermijd wrijven in de ogen of peuteren in de neus met vuile handen. Laat door de bedrijfsarts of de huisarts naar wondjes in de huid kijken, ook als ze slechts klein zijn. Zorg in de nabijheid van de werkplek voor een schone, verzorgde wasplaats met schone handdoeken en geschikte reinigingsmiddelen. Zorg dat er geen etensresten, sigarettenpeuken of ander afval in de metaalbewerkingsvloeistof terechtkomen.
Onderhoud metaalbewerkingsvloeistoffen Stel een onderhoudsschema (schoonhouden, periodieke controle en verversen) in. Laat dit bij voorkeur uitvoeren door de metaalbewerker zelf. Afhankelijk van de gebruiksintensiteit kan als richtlijn voor reservoirs per machine een verversing van eenmaal per twee à drie maanden in de zomer en eenmaal per vier à vijf maanden in de winter gelden. Gebruik geen verschillende soorten door elkaar. Geef instructies betreffende het onderhoud aan de hand van de informatie van de producent of leverancier van de metaalbewerkingsvloeistof. Controleer op de aanwezigheid van metaalslijpsel en andere verontreinigingen en verwijder deze zo mogelijk, evenals lekolie. Aanwezigheid hiervan bevordert de verontreiniging door micro-organismen. Reinig het vloeistofomloopsysteem altijd eerst grondig alvorens het opnieuw te vullen. Controleer regelmatig (met indicatorpapier) de zuurgraad (pH). Normaal ligt deze tussen 7 en 9. Is de waarde kleiner dan 7, dan kan er sprake zijn van bacteriële verontreinigingen. Bij een waarde groter dan 9 bezit de vloeistof een irriterende werking op de huid. Bepaal wekelijks met zogenaamde dipslides het kiemgetal. Hiermee kan een toename van de bacteriële verontreiniging worden vastgesteld. Vaak wordt een aanwezigheid van 100.000 micro-organismen per ml. getolereerd. Sla vaten met concentraat vorstvrij op. Voer afgewerkte metaalbewerkingsvloeistoffen af naar een afvalophaaldienst die daartoe bevoegd is.
14.6.5
Verwijzing metaalbewerkingsvloeistoffen
Leveranciers van metaalbewerkingsvloeistoffen stellen voorlichtingsmateriaal ter beschikking met voorschriften, onderhoudsschema’s, folders en posters Arbocatalogus voor de motorvoertuigen- en tweewielerbranche https://www.arbocatalogusmobiel.nl/ Richtlijn preventie contacteczeem NVAB, 2020. Het document is te downloaden bij: www. nvab-online.nl onder Richtlijnen
208
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 208
4-3-2021 16:04:00
Hoofdstuk 14 Bijzondere stoffen
14.7 14.7
Nanomaterialen Nanomaterialen
Nanodeeltjes zijn deeltjes die kleiner zijn dan 100 nanometer (nm) en tot stand komen door nanotechnologie waarbij de nanodeeltjes worden ontworpen, gemanipuleerd of geproduceerd. Er bestaan dus bewust geproduceerde nanomaterialen, maar ook deeltjes die onbedoeld vrijkomen. Synthetische, doelbewust geproduceerde, nanodeeltjes hebben synthetische kenmerken die de fysische, chemische of biologische eigenschappen ervan vergroten. Denk aan de toepassing ervan in zonnebrandcrème, als coating op autoruiten of als beschermende spray voor schoenen. Synthetische, samengekleefde nanodeeltjes (agglomeraten) kunnen groter zijn dan 500 nm. Omdat de kleine nanodeeltjes gezamenlijk een grote oppervlakte hebben, krijgen zij nieuwe eigenschappen en toepassingsmogelijkheden. Nanodeeltjes hebben een specifiek oppervlakte-volume verhouding van meer dan 60 m2/cm3. Ze kunnen bijzondere mechanische, optische, elektrische of magnetische eigenschappen hebben. Er is echter nog steeds veel onduidelijkheid over de gevolgen voor de gezondheid bij blootstelling aan nanodeeltjes. De potentiële schadelijkheid van de deeltjes wordt bepaald door de eigenschappen. Er worden drie vormen onderscheiden; vezelvormige en onoplosbare deeltjes, synthetische niet vezelvormige deeltjes en (als minst schadelijke) oplosbare deeltjes. Ondanks dat er nog weinig grenswaarden zijn vastgesteld en specifieke kennis met betrekking tot gezondheidsschade ontbreekt, dienen de werkzaamheden met en blootstelling aan nanodeeltjes geïnventariseerd en beoordeeld te worden (zie paragraaf 14.7.3).
14.7.1
Gezondheidsrisico’s nanomaterialen
Ondanks de kleine omvang kunnen nanodeeltjes wel eens schadelijker zijn dan dezelfde stoffen met een grotere omvang. Dit komt door de grootte van het totale oppervlak, waardoor zij over bijzondere eigenschappen beschikken. Er is echter nog relatief weinig onderzoek gedaan naar blootstelling aan nanodeeltjes. Gezondheidsrisico’s hangen samen met de hoogte van de blootstelling, de eigenschappen van het deeltje en hoe het lichaam omgaat met het eenmaal opgenomen deeltje. Na de opname in het lichaam via huid, mond of longen, worden stoffen over het algemeen verspreid en omgezet in het lichaam, om vervolgens weer uitgescheiden te worden. Hoe de verschillende vormen van nanodeeltjes zich in een lichaam gedragen, is nog niet bekend. Door de kleine omvang zijn ze mogelijk in staat om barrières te passeren waar andere deeltjes niet doorheen kunnen. Er is beperkt dierexperimenteel onderzoek verricht naar korte termijn effecten van blootstelling aan nanodeeltjes. De aandacht gaat vooral uit naar effecten op het ademhalingsstelsel en hart- en bloedvaten. Bij lange termijn onderzoek zijn longtumoren gevonden.
14.7.2
Risico’s nanomaterialen
Voor het beoordelen van het risico zijn onder andere de volgende eigenschappen van belang: het aantal deeltjes, de grootte, de menging, of er sprake is van kristallijne structuur en het totale oppervlak. De massa is van ondergeschikt belang. Er is meetapparatuur op de markt om de luchtconcentraties te kunnen vaststellen (de zogenoemde NanoTracer of de NanoCheck). Bij metingen moet rekening worden gehouden met aanwezige achtergrondconcentraties (bijvoorbeeld dieselmotoremissiedeeltjes). Veel voorkomende deeltjes in Nederland zijn carbon black (gebruikt als lakbestanddeel), amorf silica, titaandioxide, zinkoxide en aluminiumoxides. Het risico is uiteindelijk naast de genoemde mate van oplosbaarheid en eigenschappen van de deeltjes, ook afhankelijk van de blootstellingsduur en de concentratie van de deeltjes. Naast meetapparatuur voor inventarisatie, zijn er tools beschikbaar voor het beheersen van blootstelling van de medewerkers, door classificeren van het risico op basis van globale informatie. Een voorbeeld hiervan is de control banding nanotool (model voor risicoclassificatie ten gevolge van de mate van blootstelling en het gezondheidsschadelijke effect). Een relevante publicatie over dit onderwerp is de Handreiking veilig werken met nanomaterialen en -producten. Deze werd oorspronkelijk ontwikkeld door IVAM UvA en Industox Consult in opdracht van de FNV en VNO-NCW (zie paragraaf 14.7.5). De handreiking uit januari 2017 geeft een handvat voor de verplichte risico-inventarisatie & -evaluatie (RI&E) gericht op het werken met nanomaterialen. Deze kan worden gebruikt in aanvulling op de RI&E voor conventionele stoffen en preparaten (en dus niet in plaats van).
209
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 209
4-3-2021 16:04:01
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
Deze handleiding geeft een overzicht van de te nemen stappen en loodst de gebruiker door de stappen vanaf het inventariseren van de gevaren tot aan de beheersmaatregelen en een Periodiek Medisch Onderzoek, als dat van toepassing is. Op de site zijn ook diverse links naar actuele en bruikbare documenten te vinden. Ook de stoffenmanager Nano 1.0 (https://nano.stoffenmanager.nl/) is een gebruikersvriendelijke tool om een beoordeling uit te voeren van niet oplosbare, synthetische nanodeeltjes. In deze vrij toegankelijke tool is eveneens achtergrondinformatie beschikbaar. Het Kennis- en Informatiepunt Risico’s van nanotechnologie (KIR-nano) van het RIVM Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu legt de verbinding tussen inzichten uit wetenschappelijk onderzoek, (ontwikkelingen in) wetgeving en maatschappelijke vraagstukken. Dit instituut brengt kennis en onderzoeksvelden bij elkaar. Met deze kennis kunnen o.a. beleid en wettelijke kaders (veiligheid van stoffen en producten met nanotechnologie) worden verbeterd. Verder wordt kennis toegankelijk en begrijpelijk gemaakt voor het algemeen publiek, beleidsmakers en professionals. Bron: https://www.rivm.nl/nanotechnologie/kennis-en-informatiepunt-risico-s-kir-nanotechnologie
14.7.3
Normen en richtlijnen nanomaterialen
Het is niet de bedoeling van de overheid om de Arbowet aan te passen voor nanodeeltjes omdat de huidige wet voldoende mogelijkheden biedt om de risico’s en eigenschappen te inventariseren en beheersmaatregelen te bedenken. De SER heeft op verzoek van het Ministerie van SZW een eerste advies uitgebracht in 2009. Volgens dit advies moet het beleid in alle gevallen gericht zijn op het voorkomen of minimaliseren van de blootstelling zolang er niet meer duidelijkheid is (het zogenoemde Voorzorgsprincipe). Zodra er nieuwe inzichten zijn, kan de wetgeving alsnog worden gewijzigd. Tevens is er een voorstel gedaan voor een “Goede Praktijken richtlijn” en een expertisecentrum dat als vraagbaak kan dienen. In een tweede SER-advies (maart 2012) zijn voorlopige nanoreferentiewaarden voor vier klassen van synthetische nanomaterialen opgenomen: Tabel 1 Nanoreferentiewaarden
Klasse
Beschrijving
1
Rigide, biopersistente nanovezels waarvoor asbestachtige effecten niet zijn uitgesloten
2
Biopersistente, granulaire > 6000 kg/ 20.000 deeltjes/ cm3 nanomaterialen in de range m3 van 1 en 100 nm
Ag, Au, CeO2, CoO, Fe, FexOy, La, Pb, Sb2O5, SnO2
3
Biopersistente, granulaire en vezelvormige nanomaterialen in de range van 1 en 100 nm
< 6000 kg/ 40.000 deeltjes/ m³ cm3
Al2O3, SiO2, TiN, TiO2, ZnO, nanoklei Carbon Black, C60, dendrimeren, polystyreen, Nanovezels waarvoor asbestachtige effecten expliciet zijn uitgesloten
4
Niet-biopersistente granulaire nanomaterialen in de range van 1 en 100 nm
Gangbare grenswaarde
Vetten, keukenzout (=NaCl)
Dichtheid
NRV (8 uur tgg)
Voorbeelden
0.01 vezels/cm3 (= SWCNT, MWCNT of 10.000 vezels/m3 vezelvormige metaaloxiden waarvoor asbestachtige niet zijn uitgesloten door de fabrikant
210
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 210
4-3-2021 16:04:01
Hoofdstuk 14 Bijzondere stoffen
In het SER-advies wordt eveneens voorgesteld hoe te handelen indien de nanoreferentiewaarden (NRV) bij een meting wel of niet overschreden worden (https://www.ser.nl/-/media/ser/ downloads/adviezen/2012/voorlopige-nanoreferentievoorwaarden.pdf). Voor de natuurlijk of onbedoeld tot stand komende nanodeeltjes (zoals bij kwarts, lasrook of DME) blijven de bestaande publieke grenswaarden gehandhaafd. Zie ook paragraaf 14.7.3.
14.7.4
Maatregelen nanomaterialen
Door het volgen van de eerdergenoemde stappenplannen, wordt een situatie beoordeeld en ingedeeld in een maatregelen-categorie. In het algemeen geldt echter dat (gebaseerd op het voorzorgsprincipe) op elk contactmoment maatregelen genomen dienen te worden om blootstelling aan nanodeeltjes te voorkomen volgens de arbeidshygiënische strategie. Vanwege de onbekendheid over de schadelijkheid van nanodeeltjes is bij het nemen van maatregelen een extra veiligheidsmarge van belang: gebruik een gesloten systeem, met name bij poeder- of gasvorm; zorg voor plaatselijke afzuiging zodat deeltjes bij de bron worden weggenomen; gebruik hierbij HEPA-filters, zorg voor goed onderhoud aan de afzuiginstallatie; voorkom recirculatie van retourlucht; beperk de toegang tot de ruimte, stel niemand onnodig bloot; beperk de duur van de blootstelling; in het allerlaatste geval mag ademhalingsbescherming worden gebruikt, in dit geval minimaal een P3-filter; ademhalingsbescherming moet aan eisen voldoen; zie paragraaf 43.7; probeer huidcontact te voorkomen door geschikte kleding en handschoenen; geef voorlichting over de vermoedelijke gevaren van nanodeeltjes en over de wijze van bescherming van de gezondheid; nanomaterialen in poedervorm kunnen zelfontbrandend (pyrofoor) zijn vanwege de grote oppervlakte massaverhouding en de daarmee samenhangende reactiviteit. Richtlijnen voor het omgaan met pyrofore nanomaterialen zijn opgenomen in de Nanosafety guidelines van de TU Delft.
14.7.5
Verwijzingen nanomaterialen
Omgaan met nanodeeltjes op de werkvloer, bevat Best Practices richtlijn; Borm et al; 2008 www.stoffenmanager.nl, module nano 1.0 https://www.arboportaal.nl/externe-bronnen/publicaties/veilig-omgaan-met-nanodeeltjesop-de-werkplek, omgaan met nanodeeltjes op de werkvloer www.arbokennisnet.nl, pagina Kennisdossiers, Gevaarlijke stoffen, Nanotechnologie www.rivm.nl, pagina Onderwerpen, Nanotechnologie www.beroepsziekten.nl/content/werken-met-nanodeeltjes-schadelijk https://www.arboportaal.nl/documenten/richtlijn/2017/01/01/handreiking-veilig-gebruikvan-nanomaterialen-en--producten. Handreiking veilig werken met nanomaterialen en -producten, januari 2017
14.8 14.8
Oplosmiddelen Oplosmiddelen
In verven, lijmen, kitten en schoonmaak- en ontvettingsmiddelen kunnen oplosmiddelen worden toegepast. Oplosmiddelen zijn vluchtige stoffen, waarin andere stoffen oplossen. Werknemers kunnen bijvoorbeeld in aanraking komen met oplosmiddelen bij verven, in spuitcabines en bij de oppervlaktebehandeling van metalen. Oplosmiddelen kunnen ook worden toegepast bij het reinigen of ontvetten van voorwerpen of bij het reinigen van spuitpistolen die zijn gebruikt voor het vernevelen van lakken. Bij het drogen verdampen de oplosmiddelen. Bij het verfspuiten komen oplosmiddelen in de vorm van nevel vrij.
211
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 211
4-3-2021 16:04:01
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
14.8.1
Risico’s oplosmiddelen
Bij het verwerken van verf en het werken met organische oplosmiddelen zijn twee soorten risico’s van belang, namelijk: brand- en explosierisico’s; risico’s voor de gezondheid. Brandbare oplos- en ontvettingsmiddelen vormen doorgaans met lucht explosieve mengsels van damp. Op werkplekken waar wordt gewerkt met brandbare oplosmiddelen en waar tevens wordt gelast, gebrand of autogeen gesneden, staan de medewerkers bloot aan het risico van brand en explosie. De gevolgen van ongevallen die door deze combinatie van werkzaamheden ontstaan, bestaan in de meeste gevallen uit brandwonden en nevenschade. Voor brand- en explosierisico’s wordt verder verwezen naar hoofdstuk 9. Ten aanzien van gezondheidsrisico’s moet gedacht worden aan: Huidcontact. Oplosmiddelen werken ontvettend op de huid en kunnen roodheid, gebarsten huid en ontstekingen veroorzaken. Oogcontact. Oplosmiddelen veroorzaken roodheid en pijn bijvoorbeeld bij spatten of aerosolvorming. Inademen. Dit heeft hoofdpijn, sufheid, duizeligheid en misselijkheid tot gevolg. Deze effecten worden versterkt door het nuttigen van alcohol. De dampspanning van deze producten is vaak hoog, zodat ze gemakkelijk verdampen en ingeademd worden. Doorgaans gaat het om klachten van voorbijgaande aard. Bij langdurige of veelvuldige blootstelling kunnen uiteindelijk ook onomkeerbare aandoeningen ontstaan, bijvoorbeeld aan het zenuwstelsel. Een voorbeeld hiervan is Organisch Psycho Syndroom (OPS). Organisch Psycho Syndroom (OPS) De klachten die bij deze aandoening optreden, kunnen lichamelijk of psychisch van aard zijn, zoals vermoeidheid, hoofdpijn, prikkelbaarheid, duizeligheid, sufheid, slaap- en concentratiestoornissen, vergeetachtigheid en stemmingsveranderingen. Bij langdurige of veelvuldige blootstelling aan hoge concentraties VOS kunnen ernstige vormen van geheugenverlies en aantasting van het denkvermogen, zelfs tot dementie toe, ontstaan. Voor OPS is geen therapie beschikbaar; herstel kan alleen optreden als in een vroeg stadium de blootstelling aan organische oplosmiddelen wordt voorkomen. Preventie is bij deze aandoening dus essentieel. Risicogroepen zijn voornamelijk binnenschilders, verfspuiters, autoschadeherstellers, dakdekkers, tapijt- en parketleggers en drukkerijpersoneel.
14.8.2
Normen en richtlijnen oplosmiddelen
Het werken met oplosmiddelen is aan diverse regels gebonden. Voor kankerverwekkende oplosmiddelen gelden bijzondere regels. Zie ook paragraaf 10.3. Werkgevers en werknemers leggen samen in hun arbocatalogus vast met welke beheersmaatregelen zij binnen hun sector of branche invulling geven aan de in de Arbowet gestelde doelvoorschriften. Voorbeelden van Arbocatalogi waarin oplosmiddelen worden behandeld zijn de arbocatalogus ‘Schilderen en onderhoud’ (www.arbocatalogusschilderenonderhoud.nl), en de Arbocatalogus ‘Tapijt en textiel’ (www.modintarbocatalogus.nl/textieltapijt/). Vervangingsplicht VOS Voor binnenwerk is het voor veel werkzaamheden wettelijk verplicht om gebruik te maken van producten die geen of zeer weinig vluchtige organische oplosmiddelen bevatten. De vervangingsregeling geldt voor alle binnen werkzaamheden, zoals het aanbrengen van verf, lak, beits, vernis, vulmiddel met inbegrip van de voorbewerkingen, zoals het verwijderen en afbijten van oude verflagen, het voorstrijken van wanden en vloeren en plamuren van wanden en andere oppervlakken. Hoewel het gebruik van verf met oplosmiddelen verboden is, zijn er situaties waarin verf op waterbasis geen alternatief is. Roestgevoelige ondergronden zijn daar een voorbeeld van. Een ander voorbeeld is het coaten van een betonnen zwembad. Wanneer het technisch niet mogelijk is om onschadelijke stoffen of producten te gebruiken in plaats van vluchtige organische stoffen, kan een ontheffing van de vervangingsplicht van vluchtige stoffen worden aan-
212
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 212
4-3-2021 16:04:01
Hoofdstuk 14 Bijzondere stoffen
gevraagd bij de Inspectie SZW. Voor bepaalde werkzaamheden gelden op grond van de Arboregeling al uitzonderingen. Zie voor meer informatie de artikelen 4.32a t/m h van de Arboregeling.
14.8.3
Maatregelen oplosmiddelen
Het beleid van bedrijven zou in eerste instantie gericht moeten zijn op producten met bestanddelen die zo weinig mogelijk belastend zijn voor mens en milieu. Dit geldt ook voor de wijze van toepassing. Als reinigen echt nodig is, kies dan voor een oplosmiddelvrije reiniging, zoals producten op waterbasis. Kies voor reiniging met oplosmiddelen als er geen ander alternatief is. Zo bestaan er alkalische en neutrale ontvetters op waterbasis. Tevens zijn er ontvetters op basis van plantaardige oliën in de handel. Overstappen op dergelijke alternatieve producten kan kostbare beheersmaatregelen overbodig maken. Een enkele keer kan er gebruik worden gemaakt van een andere metaalsoort (bronaanpak: elektrolytisch verzinkt staal) zodat het ontvetten voor bewerking is te voorkomen. Ook zou gedacht kunnen worden aan ander vormen van reinigen, zoals ultrasone reniging of het reinigen in een gesloten systeem. Voorkomen brand- en explosiegevaar door oplosmiddelen Bij de verwerking van licht ontvlambare en ontvlambare producten moeten voorzorgsmaatregelen worden genomen. In verfopslag- en verfverwerkingsruimten moet een rookverbod gelden, dat op duidelijke wijze wordt aangegeven. In verfopslag- en verfverwerkingsruimten mag geen open vuur of andere ontstekingsbron worden gebruikt en mogen geen vonkgevaarlijke werkzaamheden worden uitgevoerd, zoals elektrisch of autogeen lassen of snijden, verf afbranden en slijp- en schuurwerkzaamheden. Het stoten van staal op steen moet ter voorkoming van vonken ook worden vermeden. Aan verfaanmaak en -verwerkingsruimten worden daarnaast specifieke (bouwkundige) eisen gesteld en het spuiten van verven of lakken is alleen toegestaan in een voor dit doel bestemde spuitruimte of spuitcabine. Na beëindiging van de werkzaamheden moeten oplosmiddelen, verdunningsmiddelen en gemakkelijk brandbare verfsoorten worden opgeborgen in daarvoor bestemde opslagruimten. Restanten van de verfvoorraad mogen slechts in beperkte mate in goed gesloten bussen of vaten in de verfverwerkingsruimte achterblijven. Alle met verf besmeurde lappen en poetsdoeken moeten in metalen afvalbakken, voorzien van een deksel, worden gedeponeerd in verband met broei en ontbrandingsgevaar. Dagelijks moeten deze op veilige wijze worden geleegd en afgevoerd. Om vroegtijdig te kunnen reageren op de vorming van een explosief mengsel in de lucht van een ruimte, bv. bij een lekkage, kan VOS-detectie zijn aangebracht. Wanneer een bepaalde concentratieverhouding tussen het oplosmiddel en lucht bereikt is (10% van de laagste explosiegrens), gaat er een alarm af. De ruimte kan dan extra geventileerd worden om te voorkomen dat het mengsel gevaarlijk explosief wordt. De oorzaak van de toename van de verhoogde concentratie moet meteen verholpen worden. Zie ook hoofdstuk 9. Voorkomen gezondheidsrisico’s als gevolg van oplosmiddelen Behalve het risico van brand en explosie zijn er ook risico’s voor de gezondheid. De volgende voorzorgsmaatregelen moeten in acht genomen worden: Voer de werkzaamheden uit op een hiervoor ingerichte werkplek, waarbij rekening is gehouden met morsen en een veilige afstand tot open vuur en andere ontstekingsbronnen en passende afzuiging en/of ventilatie. Als dat niet mogelijk is of onvoldoende bescherming biedt, moet gebruik worden gemaakt van ademhalingsbeschermingsmiddelen die in het veiligheidsinformatieblad of de werkplekinstructiekaart worden beschreven. Volg de instructies van de leverancier bij opslag en verwerking van de oplosmiddelen en de benodigde apparatuur. In het algemeen moet bij het verwerken van verf ook de huid worden beschermd. Als op de bus het symbool corrosief is vermeld, geldt dit uiteraard in nog sterkere mate. In dit geval moet men vloeistofdichte (nitrilrubber) handschoenen en gelaatsbescherming dragen en zo nodig chemisch bestendige overalls gebruiken. In de grenswaardenlijst van gevaarlijke stoffen zijn stoffen die relatief gemakkelijk door de huid kunnen worden opgeno-
213
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 213
4-3-2021 16:04:01
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
men, aangeduid met de letter H. Bij deze stoffen dienen adequate maatregelen ter voorkoming van opname door de huid te worden getroffen. Bij verfspuitwerkzaamheden, met bijvoorbeeld verfrollers aanbrengen en boven het hoofd werken wordt een ruimzichtbril aanbevolen (zie ook paragraaf 9.4). Verhelp defecten of storingen aan apparatuur zorgvuldig, rekening houdend met de risico’s. Gemorst ontvettingsmiddel dient direct met een inert absorptiemiddel voor chemicaliën (korrels, slang of speciaal doek) te worden behandeld. Zorg er dus voor dat dergelijke absorptiemiddelen aanwezig zijn. Let in het bijzonder op de persoonlijke hygiëne (niet eten, drinken of roken tijdens de werkzaamheden). Laat werknemers hun handen (en eventueel het gezicht) wassen na afloop van de werkzaamheden.
14.8.4
Verwijzingen oplosmiddelen
Arbobesluit, artikelen 3.5g, artikel 4.1 tot en met 4.7, artikel 4.10 en artikel 9.16a Arboregeling artikelen 4.32a t/m h Arboregeling Bijlage XIV. Beslisschema binnen schilderwerk aan metalen bestanddelen AI-19, Verfverwerking, Sdu, Den Haag www.veiligmetverf.nl, Verf, Gevaren van verfbestanddelen Brochure Volandis; Hoe werk ik veilig met producten die schadelijke stoffen bevatten. Diverse brochures (informatie voor werknemers). Te downloaden bij Volandis via www.volandis.nl www.5xbeter.nl, de arbocatalogus metalelektro www.modintarbocatalogus.nl/textieltapijt/, Arbocatalogus Tapijt en textiel www.arbocatalogusschilderenonderhoud.nl, Arbocatalogus Schilderen en onderhoud
14.9 14.9
Chroom VI Chroom VI
Chroom is een metaal dat in verschillende verschijningsvormen voorkomt. Chroom-6 is een bewust geproduceerde vorm, die onder andere vanwege de goede roestwerende eigenschappen veel is toegepast in verven en coatings. Bij werkzaamheden aan chroomhoudende metalen of chroomhoudende coatings kunnen medewerkers blootgesteld worden aan chroom VIverbindingen. Bijvoorbeeld bij het spuiten van chroom VI-houdende verf, het mechanisch of thermisch bewerken van oppervlakten die van een chroom VI-houdende coating zijn voorzien, bij het verchromen van metaal of kunststof, waarbij chroom VI-verbindingen worden toegevoegd, bij houtconservering en het contact met geconserveerd hout, bij werkzaamheden met cement en werkzaamheden bij leerlooierijen en de verwerking van leer.
14.9.1
Risico’s chroom VI
Chroom VI-verbindingen kunnen in het lichaam worden opgenomen door inademing en inslikken. Chroom VI-verbindingen zijn schadelijk voor de gezondheid en worden beschouwd als kankerverwekkend. Ze kunnen onder andere longkanker, nierschade en allergische reacties veroorzaken. Ook kan irritatie van de huid en luchtwegen optreden.
14.9.2
Normen en richtlijnen chroom VI
Vanaf 1 maart 2017 geldt een verlaagde wettelijke grenswaarde voor de blootstelling van werknemers aan chroom-VI-verbindingen van 1 μg/m3. Deze waarde geldt als verbodswaarde. Daarnaast wordt een streefwaarde gehanteerd van 0,01 μg/m3. Omdat chroom VI-verbindingen zijn geclassificeerd als kankerverwekkend moet de werkgever alles doen wat technisch haalbaar is om de blootstelling te reduceren. De arbeidshygiënische strategie moet hierbij worden toegepast (zie ook paragraaf 10.4).
14.9.3
Mogelijke maatregelen bij blootstelling aan chroom VI-verbindingen
Waar mogelijk moeten chroom VI-houdende oppervlaktebehandelingen worden voorkomen, bijvoorbeeld door een chroom VI-houdende coating te vervangen door een coating die geen chroom VI bevat. Het gebruik van chroom VI als anti-corrosiemiddel is inmiddels in veel sectoren verboden in het kader van REACH. Voor enkele toepassingen in de machinebouw, indus-
214
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 214
4-3-2021 16:04:01
Hoofdstuk 14 Bijzondere stoffen
trie, automotive en lucht- en ruimtevaartindustrie heeft de REACH-commissie echter autorisatie verleend en blijft het gebruik voorlopig toegestaan. Bij het mechanisch bewerken van chroom VI-houdende verven en coatings is vooral het voorkomen van stofvorming aan de bron belangrijk, gedacht kan worden aan: nat werken; afzuiging zo dicht mogelijk bij de bron, bijvoorbeeld op het gereedschap; gebruik van adembescherming (minimaal P3) en als er ook damp vrijkomt een aanvullend dampfilter; verspreiding van stof te voorkomen door de werkplek of de werkzaamheden af te scheiden. Verder is het ook van belang contact tussen chroom VI-houdend stof en de huid zoveel mogelijk te voorkomen door gebruik van handschoenen en werkkleding. Daarnaast moeten passende hygiënemaatregelen genomen worden, zoals het wassen van de handen voor toiletbezoek, eten, drinken en roken. Meer informatie over blootstelling aan chroom VI bij het werken aan chroom VI-houdende verven en coatings is te vinden in Beheersregime chroom-6, opgesteld in opdracht van Rijkswaterstaat, RijksVastgoedBedrijf en ProRail. Blootstelling aan chroom VI kan ook plaatsvinden bij het lassen aan roestvaststaal (RVS). Uit onderzoek bij TIG-lassen van roestvaststaal is gebleken dat als de beheersmaatregelen voor lasrook goed worden toegepast, de concentraties chroom VI zowel binnen als buiten de laskap zeer laag zijn. Meer informatie hierover is te vinden op de website van 5xbeter.nl. Het terugdringen van de blootstelling aan chroom VI is in veel gevallen maatwerk, omdat de blootstellingsomstandigheden in de praktijk verschillen en het in veel gevallen nog ontbreekt aan voorbeelden met de stand der techniek. Het is daarom van belang een veilige werkwijze goed te onderbouwen door middel van het uitvoeren van voldoende luchtmetingen of gebruik te maken van een betrouwbaar beoordelingsmodel, waarmee de blootstelling berekend kan worden.
14.9.4
Verwijzing chroom VI
Arbobesluit, artikel 4.13 t/m 4.15 Arboportaal Chroom 6, https://www.arboportaal.nl/onderwerpen/chroom-6/wat-zegt-dewet-over-chroom-6 Beheersregime Chroom 6, https://www.arboportaal.nl/documenten/publicatie/2020/02/05/beheersregime-chroom-6 I-SZW Chroom 6, https://www.inspectieszw.nl/onderwerpen/chroom-6 RIVM Chroom 6, https://www.rivm.nl/chroom-6-en-carc/chroom-6
215
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 215
4-3-2021 16:04:01
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
15 15
Biologische agentia
15.1 15.1
Biologische agentia
Inleiding biologische agentia Inleiding biologische agentia
Veel micro-organismen kunnen schade veroorzaken aan de gezondheid van mensen die hiermee tijdens hun werk in aanraking komen. Bepaalde bacteriën, virussen en schimmels zijn daartoe in staat, maar ook parasieten zoals amoeben, wormen, larven en mijten. Ook (dode) stoffen of structuren die afkomstig zijn van levende organismen behoren tot de biologische factoren. Het gaat daarbij om zeer uiteenlopende substanties, zoals uitscheidingsen stofwisselingsproducten van micro-organismen, dode bacterieresten en afgestorven cellen zoals huidschilfers en haren van dieren. Overige biologische factoren zijn: stoffen die door (giftige) planten worden afgescheiden; pollen, zaden en andere allergie veroorzakende plantendelen, zoals graanstof. In dit hoofdstuk ligt de nadruk op bacteriën, virussen en schimmels en hun producten, vooral in relatie tot beroepsmatig gebruik en contact. Een belangrijk risico van micro-organismen bestaat uit het veroorzaken van infecties (zie paragraaf 15.3.1). Immers, overal waar water, voedingsstoffen en een optimale temperatuur aanwezig zijn, kunnen micro-organismen prima groeien. Met het steeds groter aantal mensen op de wereld, die bovendien steeds meer bij elkaar in grotere steden gaan wonen, vormen de micro-organismen een groter wordende bedreiging. Met de komst van antibiotica is de sterfte door infecties de afgelopen halve eeuw sterk verminderd. Sinds kort dreigen de bacteriële infecties echter weer gevaarlijker te worden door het ontstaan van antibioticaresistente soorten. Dit wordt voor een belangrijk deel veroorzaakt door het overmatige gebruik van breedspectrumantibiotica in onze westerse samenleving. In toenemende mate ontstaan de zogenaamde MultiDrugs Resistente (MDR) bacteriën. Een bijzondere categorie organismen vormen de genetisch gemodificeerde organismen (GGO’s), die door ongewenste verspreiding van genen in het milieu risico’s kunnen opleveren (zie kadertekst in paragraaf 15.2).
15.2 15.2
Biologische agentia Biologische agentia
De term ‘micro-organismen’ is een verzamelnaam voor een groot aantal zeer uiteenlopende kleine levensvormen die meestal met het blote oog niet zichtbaar zijn. Schimmels vormen hierop een uitzondering (zie kadertekst); deze kunnen uitgroeien tot een voor het oog zichtbaar schimmeldek of paddenstoel. De andere micro-organismen zijn meestal alleen te zien met behulp van een microscoop. Een andere definitie van micro-organismen is: ‘organismen opgebouwd uit één of meer cellen die geen of zeer weinig celdifferentiatie hebben’. De cellen hebben dus allen dezelfde functie en zijn niet gespecialiseerd in bepaalde taken. Micro-organismen zijn het resultaat van 3,5 miljard jaar evolutie en een essentieel onderdeel van het ecosysteem op onze planeet. Micro-organismen zijn in staat tot de meest diverse chemische omzettingen en spelen een belangrijke rol bij de opbouw- (assimilatie-) en afbraak- (dissimilatie)processen in de natuur.
216
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 216
4-3-2021 16:04:01
Hoofdstuk 15 Biologische agentia
Virussen Virussen zijn de kleinste micro-organismen (0,01-3 µm). De eenvoudigste virussen bestaan uit een macromolecuul complex: het desoxyribonucleïnezuur (DNA) of ribonucleïnezuur (RNA) waarin de erfelijke eigenschappen gelegen zijn en een eiwitmantel, soms ook voorzien van een lipidelaag (vetlaagje). Virussen moeten voor hun voortplanting gebruik maken van een ander organisme, een gastheer. Vooral de RNA-virussen passen zich snel aan en vermeerderen zich zeer snel, waardoor hun populatiegrootte hoog is. De DNA-virussen doen precies het tegenovergestelde: hun mutatiegraad is laag en hun populatiegrootte betrekkelijk gering. Bacteriën Bacteriën zijn de kleinste eencellige micro-organismen die zichzelf geheel zelfstandig door celdeling ongeslachtelijk kunnen vermenigvuldigen. Er zijn vele soorten bacteriën in verschillende groottes (0,1-20 µm) die in allerlei verschillende omstandigheden kunnen overleven. Fungi: schimmels en gisten Schimmels en gisten behoren tot de fungi, net als paddenstoelen. De voortplanting geschiedt bij fungi via sporen. Schimmels of zwammen zijn meercellige organismen (2-300 µm). Het kenmerk van schimmels is dat zij een mycelium kunnen vormen: vele cellen die via allerlei vertakkingen met elkaar verbonden zijn en een dons- of sponsachtig uiterlijk hebben. Mycelium is vaak goed met het blote oog te zien. Schimmels leven van dood, organisch materiaal (bijvoorbeeld paddenstoelen op dood hout) of op levende gastheren (bijvoorbeeld voetschimmel). Gisten zijn eencellige schimmelvormige organismen die op een vaste voedingsbodem kolonievormend groeien (2-15 µm). Zij planten zich voort doordat uit een gistcel een knop groeit die zich afscheidt. Gisten worden gebruikt bij bijvoorbeeld de bereiding van diverse voedingsmiddelen, zoals brood en bier. Gisten zijn relatief ongevaarlijk voor de mens. Protozoën Protozoën zijn eencellige diertjes (1-500 µm). Een bekend voorbeeld is het pantoffeldiertje. Een ander voorbeeld is de plasmodiumparasiet die door malariamuggen wordt overgedragen en bij de mens malaria veroorzaakt. In Nederland komt toxoplasmose voor, veroorzaakt door de Toxoplasma Gondii-parasiet. Vooral voor de ongeboren menselijke vrucht kan toxoplasmose risico’s opleveren. Laatstgenoemde voorbeelden zijn endoparasieten voor de mens: ze leven in het menselijk lichaam en planten zich daarin voort. Genetisch gemodificeerde organismen (GGO’s) Van veel levende organismen (virussen, bacteriën, planten, dieren, enz.) zijn genetisch gemodificeerde varianten mogelijk. Hierbij heeft de mens met behulp van biotechnologische technieken (recombinant-DNA) kunstmatige veranderingen aangebracht in de erfelijke eigenschappen van het organisme, waardoor een iets ander organisme is ontstaan. Prionen Naast bovengenoemde organismen bestaan er nog de prionen. ‘Prion’ is de afgekorte naam voor een proteïne-achtig infectieus deeltje (proteinous infectious nucleus). Het betreft een gemuteerde vorm van een eiwit dat van nature wijdverspreid is in het lichaam van mens en dier. Het ziekteverwekkend vermogen van het prion is gebaseerd op het samenklonteren van het gemuteerde prion-eiwit, voornamelijk in het hersenweefsel, waardoor functieverlies in het hersenweefsel optreedt.
15.3 15.3
Risico's biologische agentia Risico's biologische agentia
Er zijn twee soorten situaties waarin blootstelling aan biologische factoren tijdens het werk kan plaatsvinden: Er wordt doelbewust met biologische agentia gewerkt. De regelgeving is hierbij gericht op de bescherming van de werknemers én soms ook op die van de omgeving (milieu). De risico’s van dit soort werkzaamheden zijn daardoor goed beheersbaar. Werkzaamheden waarbij biologische factoren voorkomen als nevenverschijnsel bij het werk. Vaak zijn ze inherent aan de aard van het bedrijf zoals in de agrarische sector of bij slachterijen. Doordat de micro-organismen in dit soort werk slechts een bijverschijnsel zijn en daardoor de kennis ervan en de aandacht ervoor (zoals het gebruik van beschermingsmiddelen) minder zijn, kunnen de risico’s daardoor groter zijn dan wanneer wel
217
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 217
4-3-2021 16:04:01
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
doelbewust met micro-organismen wordt gewerkt. Bovendien is de regelgeving op dit gebied nog beperkter. Gezondheidseffecten Biologische factoren kunnen verschillende gezondheidseffecten veroorzaken. Het is ondoenlijk om hiervan een volledig overzicht te geven. Enkele belangrijke mogelijke effecten zijn: infecties (zie paragraaf 15.3.1); vergiftigingen; allergische reacties (zie paragraaf 15.3.8); kanker (zie paragraaf 15.3.9); effecten op de ongeboren vrucht tijdens de zwangerschap (teratogene effecten) leidend tot vruchtdood, aangeboren afwijkingen of vroeg/doodgeboorte; mutagene effecten. Pathogeniteit Micro-organismen (bacteriën, gistsoorten) zijn normale bewoners van onze mond, neus, darmen, huid en slijmvliezen. De meerderheid van die organismen veroorzaakt vrijwel nooit ziektes (is a-pathogeen). Micro-organismen uit onze normale flora kunnen ziektes veroorzaken als de algemene of lokale afweer vermindert. Andere micro-organismen kunnen wel ziekmakend (pathogeen) zijn, omdat zij beschikken over factoren die hen in staat stellen om normale afweermechanismen te doorbreken. Of een gastheer, de mens, een dier of een plant, ziek wordt door contact met een bepaald micro-organisme is afhankelijk van een ingewikkeld samenspel tussen micro-organisme, gastheer en omgeving.
15.3.1
Infecties
Een infectie is een proces waarbij een micro-organisme zich – tegen de weerstand van de gastheer (hier de mens) in – in of op de huid of slijmvliezen of in een weefsel vermenigvuldigt en daarbij ziekteverschijnselen veroorzaakt. Zo’n micro-organisme wordt pathogeen (ziekmakend) voor de mens genoemd. Het betreft vooral virussen en bacteriën, en in mindere mate schimmels en parasieten. Infecties zijn dus ontstekingen waarbij micro-organismen een rol spelen. Kans op infectie Voor een infectie is een bepaald minimum aantal pathogene micro-organismen nodig. Is het aantal (de dosis) lager dan dit minimum, dan leidt de besmetting niet tot ziekteverschijnselen. Er heeft dan wel een besmetting (blootstelling) plaatsgevonden, maar geen infectie. De kans op infectie wordt bepaald door de grootheid ID50 (InfectieDosis): dit is het aantal micro-organismen dat statistisch gezien bij 50% van de populatie blootgestelde personen ziekteverschijnselen veroorzaakt. Deze sterk uiteenlopende dosis is een kenmerk van de soort bacterie, virus of schimmel, en van de toegangsweg (blootstellingsroute) waarlangs zij hun infecterende werking uitoefenen. Voorbeelden van infectieziekten Griep Van het ziekteverzuim in Nederland onder de beroepsbevolking wordt circa de helft veroorzaakt door griep en verkoudheid. Tegen de griep is vaccinatie mogelijk, maar dat werkt slechts ten dele omdat het griepvirus zeer veranderlijk is (dit omdat het een RNA-virus is). Het verandert voortdurend en is elk jaar dan ook weer iets anders dan het jaar daarvoor. Ondanks de griepprik eist de jaarlijkse griepgolf in Nederland nog altijd honderden doden en veel ziektegevallen en dus ook arbeidsverzuim. Pandemie Wanneer over de hele wereld veel mensen ernstig ziek worden, wordt gesproken van een pandemie. Naar schatting wordt één op de drie mensen ziek tijdens een grieppandemie. Een pandemie komt eens in de tien tot vijftig jaar voor en verloopt in twee tot drie golven van elk twee tot drie maanden. Een pandemie kan zich snel verspreiden. Op de website van het RIVM (www.rivm.nl/cib) is uiteenlopende informatie te vinden over griep.
218
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 218
4-3-2021 16:04:01
Hoofdstuk 15 Biologische agentia
Zie in paragraaf 15.8 een voorbeeld van een draaiboek dat gebruikt kan worden bij een dreigende pandemie. Nu met als voorbeeld de Corona-epidemie. Legionella Legionella pneumophila is een bekend voorbeeld van een bacterie die infectie kan veroorzaken. De bacterie komt van nature voor in alle zoetwatersystemen. De bacterie heeft drie factoren nodig om in leven te blijven en zich te vermeerderen: water, voedingsstoffen en een gunstige temperatuur. Voedingsstoffen zijn met name aanwezig in vervuild water of in installaties die niet periodiek worden gereinigd waardoor verontreinigingen zich kunnen ophopen in slijmlaagjes aan de binnenkant van leidingen. Een temperatuur tussen 25 en 50°C bevordert de groei sterk. De biofilm (met name bij kunststofleidingen) vormt een voedingsbron voor legionellabacteriën. Bij leidingmaterialen als roestvrijstaal en koper is dat minder het geval. Momenteel zijn ongeveer 45 legionellasoorten bekend en 14 serotypes. De gevaarlijkste is de legionella pneumophila (serotype 1). Deze is volgens het Arbobesluit ingedeeld in risicoklasse 2. Personen met een verminderd afweersysteem, zoals ouderen en zieken en volwassenen met verminderde weerstand, vormen de belangrijkste risicogroep. De besmetting vindt vooral plaats door inademing van fijn verneveld water (aërosolen). De bekendste risicobron is de douche(kop), gevolgd door koeltorens en airco-bevochtigingsinstallaties (uitgezonderd stoombevochtigers). Daarnaast zijn whirlpools, hoge drukspuiten en waterfonteinen risicobronnen. Door de toepassing van veel energiebesparende voorzieningen, zoals lagetemperatuurverwarming van water, (systemen waarbij water enige tijd op voorraad wordt gehouden bij een temperatuur van 25-50°C), ontstaat een potentieel risico als dit water later in aërosolvorm vrijkomt. De aandacht voor legionellabeheersing richt zich vooral op koudwatersystemen, met name als deze zich in een warme omgeving bevinden. Voorbeelden hiervan zijn koudwaterleidingen die dicht langs warmwaterleidingen lopen, en koudwaterleidingen binnen bijvoorbeeld ziekenhuizen of in warme machinekamers (aan boord van schepen). Bepaalde bedrijven zijn verplicht om een Legionella-beheersplan op te stellen, zoals: inrichtingen waar water procesmatig wordt verneveld, bijvoorbeeld groentewasplaats, autowasserij, tuincentra, tandheelkundige en mondhygiënische units, enz.; inrichtingen zoals bedoeld in de Wet Hygiëne en Veiligheid van Bad- en Zwemaangelegenheden, bijvoorbeeld zwembaden, sauna’s met whirlpools, prostitutiebedrijven, hotels met bad- en zweminrichtingen, etc.; ziekenhuizen, verzorgings- en verpleegtehuizen (de care en de cure); kampeerterreinen en jachthavens; logiesgebouwen, dan wel logiesverblijven. Om de vermeerdering van legionella te beperken, moeten de genoemde groeibevorderende omstandigheden worden voorkómen (zie paragraaf 15.5.1 en paragraaf 15.5.2). Bij waterleidingen bestaan de maatregelen uit: bevordering van de doorstroming (geen dode stukken stilstaand water, ringsystemen); voorkómen van vervuiling in de installatie; vermijden van temperaturen tussen 20 en 50°C; zo nodig periodieke chemische of thermische desinfectie (boven 60°C sterft de bacterie). Indien proceswater aanwezig is (zoals koeltorens, luchtbevochtigingsapparatuur, hoge druk spuiten) dan moet op grond van de Arbowet een RI&E worden gemaakt om de risico’s in kaart te brengen (zie Arbo-Informatieblad-32 Legionella in industriële watersystemen). Tegenwoordig vindt ook de handhaving van het legionellabeheer van koeltorens door gemeenten plaats naar aanleiding van een koeltorenbesmetting in Amsterdam in 2006.
15.3.2
Bloedgebonden infecties
Bloed kan verschillende infecties teweegbrengen. De twee bekendste virussen zijn het HIVen het hepatitis B-virus. Werknemers die met bloed werken, weten niet altijd of dat bloed is
219
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 219
4-3-2021 16:04:01
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
geïnfecteerd. Ieder bloedcontact moet dan ook als een potentiële infectie worden beschouwd. Besmetting van het bloed kan op verschillende manieren plaatsvinden: een wond door een scherp voorwerp dat in contact is geweest met bloed; bloed op de slijmvliezen van mond, neus of oog door bijvoorbeeld spatten; contact van de niet-intacte huid met bloed. Voor een infectie moet het bloed de huidbarrière passeren via een wond of via de slijmvliezen. Naast bloed kunnen de genoemde infecties ook worden overgebracht door andere lichaamsvloeistoffen, zoals sperma.
15.3.3
Infectieziekten: Zoönosen
Zoönosen zijn besmettelijke ziekten die van dieren op mensen worden overgedragen. Wereldwijd zijn er ruim 170 beschreven. Van oudsher bekende zoönosen zijn pest, miltvuur en hondsdolheid. Nieuwere soorten zijn de hemorragische koortsen (dit zijn koortsen die met veel inwendige bloedingen gepaard gaan, zoals Marburg en Ebola), AIDS, Creutzfeldt-Jakob, vogelgriep en de ziekte van Lyme door teken. De ziekte kan goed behandeld worden met antibiotica. Bekende andere voorbeelden van zoönosen bij diverse beroepen zijn: de slagerswrat bij slagers en slachthuispersoneel; bepaalde vormen van hersenvliesontsteking bij slagers en varkensslachters; diverse ziekten bij dierenverzorgers of bij personeel dat met proefdieren werkt; hepatitis B en AIDS bij laboratorium- en verpleegkundig personeel in de gezondheidszorg; het hantavirose, een virus dat door knaagdieren wordt verspreid bij militairen, bosarbeiders, landbouwers en laboratoriummedewerkers die met proefdieren werken. Leptospirose is een verzamelnaam voor een groep ziekten, waaronder de ziekte van Weil, melkerskoorts, modderkoorts en varkenshoedersziekten, die door het geslacht Leptospira worden veroorzaakt. Ze vormen een risico voor mensen die werken aan de waterkant (sloten, beschoeiingen en dijken) of in vochtige omstandigheden op het land (landbouwers, tuinders, groenten- en bloemenkwekers). Effectieve maatregelen zijn bestrijding van ratten en het vermijden van contact met besmet water en grond. Uitvoeriger informatie over zoönosen is te vinden in het Arbo-informatieblad 9 (AI-9). Vogelgriep Vogelgriep of vogelpest (aviaire influenza) wordt veroorzaakt door een virus dat verwant is aan het menselijke griepvirus, ook een influenza A. Dit virus is zeer variabel en er ontstaan telkens nieuwe varianten. Griepvirussen circuleren op grote schaal onder wilde watervogels die er zelf meestal niet ziek van worden. Vogelgriep is vooral zeer besmettelijk voor kippen en kalkoenen met de dood als gevolg. Q-koorts Q-koorts is een zoönose (bacterie Coxiella (C) Burneti) met als belangrijkste besmettingsbron voor de mens koeien, schapen en geiten. Voor veehouders, dierenartsen en andere mensen die in direct contact komen met dieren bestaat een verhoogd risico op Q-koorts. De bacterie kent een hele lage infectiedosis, dus er zijn slechts enkele bacteriën nodig om een infectie te veroorzaken. De bacterie wordt met de ontlasting van schapen uitgescheiden, kan lange tijd overleven (weken tot maanden) en kan ook in inactieve vorm infectieus zijn. De ziekte kan niet van mens op mens worden overgedragen. Het advies is om bij het werk nabij stallen waar schapen zijn ademhalingsbescherming FPP3 te dragen.
15.3.4
Resistentie
Waar de selectiedruk voor micro-organismen om te overleven het hoogst is, zijn de problemen het grootst. In Nederland (en andere Westerse landen) is dat het geval in ziekenhuizen.
220
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 220
4-3-2021 16:04:01
Hoofdstuk 15 Biologische agentia
Deze hebben steeds vaker te kampen met multiresistente huid- en darmbacteriën. De bekendste daarvan is Methiciline Resistente Staphylococcus Aureus (MRSA). EHEC- bacteriën Dit is een groep resistente bacteriën. De afkorting EHEC staat voor Entero Hemorragische E. coli. Dit is een variant van de bacterie Escherichia coli, die gewoonlijk wordt gevonden in de darmen van mensen en warmbloedige dieren. De bacterie wordt voornamelijk overgedragen op de mens via de consumptie van besmet voedsel, zoals rauwe of onvoldoende verhitte (rund)vleesproducten, rauwe melk, rauwe groenten en andere gewassen zoals taugé, paprika’s, komkommers en tomaten (zie paragraaf 15.5.3). Goede sanitaire voorzieningen en hygiëne zijn essentieel voor het voorkomen van E. coli (en andere) infecties (zie paragraaf 15.5.3). Zie voor nadere informatie de website van het RIVM via de pagina Onderwerpen, Infectieziekte-informatie voor professionals: www.rivm.nl.
15.3.5
Beroepsziekten
Er worden slechts weinig beroepsziekten in verband met biologische agentia gemeld. Mogelijk is er sprake van een grote onderrapportage. De meeste meldingen komen vanuit de gezondheidszorg. Voor actuele informatie over beroepsziekten wordt verwezen naar de website van het Nederlands Centrum voor Beroepsziekten (NCvB) www.beroepsziekten.nl.
15.3.6
Voedselvergiftiging
Per jaar hebben in Nederland ongeveer 500.000 mensen voedselvergiftiging. Voorbeelden van voedselvergiftiging zijn: Escherichia coli in zachte kaas zoals brie, en in rundvlees; Listeria monocytogenes in rauwe melk, zachte kaas, salades, vlees en gevogelte; Salmonella in vlees, gevogelte, eieren, rauwe melk. Vanaf oktober 2012 ook waargenomen in zalm, waardoor in Nederland minimaal enkele honderden mensen besmet en ziek zijn geworden en er ook enkele mensen zijn overleden. Zie verder: www.voedingscentrum.nl, Eten en veiligheid, Wet- en regelgeving, Procescontrole en HACCP. Via het HACCP-kwaliteitssysteem voor voedselveiligheid probeert men de voedselhygiëne steeds verder op te voeren en daarmee zaken als voedselvergiftiging terug te dringen. Niet alleen voor publiek en consumenten, maar ook voor het personeel dat in eetgelegenheden werkt, is dit van belang (zie paragraaf 15.5.3).
15.3.7
Toxische effecten
Een groot aantal micro-organismen veroorzaakt ziekteverschijnselen zonder infectie (zie paragraaf 15.3.1), dus zonder weefsels en dergelijke binnen te dringen. Dit zijn de toxine-vormers, micro-organismen die giftige stoffen (toxinen) produceren en uitscheiden of die dergelijke stoffen in hun celwand hebben en die na het overlijden van die bacterie vrijkomen. Effecten op de gezondheid treden op wanneer men in contact komt met materiaal waarin deze micro-organismen aanwezig zijn of waren. Op het werk veroorzaakt contact met buiten het lichaam geproduceerde toxinen zelfs vaker gezondheidsklachten dan infecties met microorganismen zelf. De ernst ervan is afhankelijk van de blootstellingsroute en van de aard (toxiciteit) en de hoeveelheid toxinen. Zie arbokennisnet, dossier Endotoxinen. Uitvoerigere informatie over toxines is te vinden in het handboek Arbeid & Gezondheid.
15.3.8
Allergische reacties
Allergenen zijn stoffen die een sterke en specifieke reactie van het menselijke afweersysteem kunnen veroorzaken. Allergische aandoeningen worden veroorzaakt doordat het lichaam onder invloed van de allergene stof antilichamen gaat produceren. Voorbeelden zijn astma, rhini-
221
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 221
4-3-2021 16:04:01
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
tis (neusontsteking) en extrinsieke allergische alveolitis (ontsteking van de longblaasjes door stof van buiten). Hoewel bij allergische gevoeligheid in veel gevallen specifieke aanleg een rol speelt, moet de gevoeligheid wel worden opgewekt of geactiveerd. Dat heet sensibilisatie, die pas optreedt bij het overschrijden van bepaalde blootstellingsniveaus. Voor een goede bescherming tijdens het werk is kennis van de blootstellingsbronnen onmisbaar om allergische reacties door het werk te voorkómen (zie paragraaf 15.3.5). Bij beroepsmatige blootstelling betreft het vooral (producten van) micro-organismen die op organisch materiaal groeien en soms ernstige ziekteverschijnselen veroorzaken zoals astma en extrinsieke allergische alveolitis. Deze ziekteverschijnselen komen voor in de agrarische sector (de boerenlong en de champignonkwekerslong) en op werkplekken waar producten van natuurlijke herkomst aanwezig zijn. Uitvoerigere informatie over allergieën is te vinden in het handboek Arbeid & Gezondheid.
15.3.9
Kanker
Bepaalde virussen kunnen een rol spelen bij het ontstaan van kanker. Een voorbeeld bij vrouwen is het humaan papillomavirus (HPV), dat baarmoederhalskanker veroorzaakt. Verder zijn enkele onderzoeken naar (neus)kanker beschreven in de leerverwerkende industrie (leerstof) en de textielindustrie (kleurstoffen en stof van vezels en garen). Ook bepaalde soorten houtstof kunnen neuskanker veroorzaken (zie paragraaf 15.3.5).
15.4 15.4
Risico-inventarisatie en -evaluatie biologische agentia Risico-inventarisatie en -evaluatie biologische agentia
Om te beoordelen of werkzaamheden een biologisch risico opleveren voor de werknemers moet, net als voor werkzaamheden met andere agentia, een risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E) worden uitgevoerd (zie paragraaf 3.6.1). In het Arbobesluit artikel 4.85 is zo’n RI&E voor biologische agentia verplicht gesteld. Daarbij wordt ervan uitgegaan dat deze alleen nodig is als er risico’s gelopen worden in het werk door blootstelling aan micro-organismen en er een redelijke kans bestaat dat daadwerkelijk infectie door biologische agentia door het werk mogelijk is. Werk waarbij niet gericht met micro-organismen wordt gewerkt en waar slechts een geringe kans op blootstelling aan micro-organismen aanwezig is (zoals kantoorwerk) valt daar buiten. Een voorbeeld is een RI&E-checklist om het risico op hepatitis B in te schatten op de website van het Nationaal Hepatitis Centrum (www.hepatitis.nl). Er zijn twee instrumenten voor de risico-inventarisatie van biologische agentia. Eén meer voor de gezondheidszorg (de RIE-BA-methodiek) en één meer algemeen instrument: de Blauwdruk RI&E biologische agentia. RIE-BA-methodiek Voor de risico-inventarisatie van biologische agentia binnen ziekenhuizen is een speciaal RI&E-instrument ontwikkeld door de beroepsverenigingen van veiligheidsdeskundigen en arbeidshygiënisten (NVVK en NVvA). In de praktijk blijken de blootstellingsfrequentie aan biologische agentia en de waarschijnlijkheid moeilijk te kwantificeren. Het model is daarom aangevuld met een specifieke evaluatie/weging. Hierbij is de gebruikelijke wegingsformule om de grootte van het risico te bepalen aangepast in de zin dat het “gevolg” (of het effect) vervangen is door de klasse waartoe het biologisch agens behoort (zie tabel Indeling in categorieën biologische agentia in paragraaf 15.6.2 voor het overzicht Europese indeling van micro-organismen in gevaarscategorie (of groep of klasse)). Voor micro-organismen uit gevaarscategorie 1 wordt het instrument niet gebruikt, omdat deze eigenlijk geen gevaarsbronnen zijn. Micro-organismen in gevaarscategorie 4 komen in de regel niet voor; hiervoor wordt dit model niet toegepast. Bij de weging van de grootte van het risico (zie paragraaf 15.3) wordt gebruik gemaakt van de formule:
222
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 222
4-3-2021 16:04:01
Hoofdstuk 15 Biologische agentia
R=HxFxK Waarbij: H: het handelingsrisico = kans op verspreiding, lopend van 0,5 = nauwelijks kans; 2 = enige kans tot 5 = grote kans. F = frequentie van voorkomen, lopend van 1 = zelden (minder dan 4 maal per jaar), 2 = soms (1-3 maal per kwartaal); 4 = regelmatig (eenmaal per maand) tot 8 = vaak (eenmaal per week). K: de klasse van het biologisch agens. Bij gevaarscategorie 2; K = 2 en bij gevaarscategorie 3; K = 5. Bij het instrument wordt als maatstaf genomen: risicoscore < 10: wellicht aanvaardbaar (laag); risicoscore > 10 en < 20: een mogelijk risico (midden); risicoscore gelijk of groter dan 20: belangrijk risico (hoog). Economische oorzaken mogen voor deze groep stoffen niet worden aangewend als reden om de systematiek van de arbeidshygiënische strategie niet toe te passen. Het is toegestaan verschillende maatregelen uit verschillende niveaus te combineren om de risico’s te verminderen, maar maatregelen van de hoogste niveaus verdienen de voorkeur. Zie verder onder het Arbo-informatieblad AI-09 Biologische agentia en www.kiza.nl. Blauwdruk RI&E biologische agentia In opdracht van het ministerie van SZW is een instrument ontwikkeld voor het uitvoeren van een RI&E biologische agentia, de zogenoemde ‘Blauwdruk RI&E biologische agentia’. Deze blauwdruk leidt de gebruiker systematisch door het RI&E-proces met de volgende stappen: 1. Het benoemen van de relevante biologische agentia voor de te beoordelen situatie. 2. Het benoemen van de relevante procesmaterialen die de biologische agentia kunnen bevatten. 3. Het invullen van een matrix: welke procesmaterialen kunnen welke biologische agentia bevatten? 4. Het invullen van de basisgegevens per biologisch agens (indeling gevaarsklasse van het agens en benoemen van de relevante transmissiewegen voor elk agens). 5. Enkele vragen over het hygiëneprotocol dat in de te beoordelen situatie geldend is. 6. Uitvoeren van een procesanalyse met identificatie van alle taken en handelingen met potentiële blootstelling aan mogelijk relevante procesmaterialen. Voor elk van deze taken en handelingen wordt vervolgens nadere informatie ingevoerd over hoe er contact kan zijn met het procesmateriaal en wat de frequentie en duur is van de taak/ handeling. Ook wordt er gevraagd welke maatregelen (bronmaatregelen, ventilatie, persoonlijke beschermingsmiddelen) al genomen zijn. Indien al deze stappen worden doorlopen, wordt een risicoclassificatie gegeven voor elk van de taken. Vervolgens kan het effect van verschillende maatregelen bekeken worden, door middel van scenario’s waarbij steeds andere maatregelen voor die taak geselecteerd worden en gekeken wordt in hoeverre deze het risico verlagen. Belangrijkste output van dit instrument is dat er een risicoprofiel wordt gegeven voor elk biologisch agens. Hierbij wordt duidelijk tijdens welke taken/handelingen aanvullende maatregelen nodig zijn om de risico’s te reduceren. Ook is er een optie om een risicoprofiel per functie weer te geven, door aan te geven welke taken onderdeel zijn van welke functie. De ‘Blauwdruk RI&E biologische agentia’ is vrij beschikbaar via één van de onderstaande websites: 1. KIZA (www.kiza.nl): zoek op de site op trefwoord ‘blauwdruk biologische agentia’. 2. NKAL (www.nkal.nl): te vinden onder ‘tools’. Gedragscode biosecurity Als één van de eerste landen ter wereld heeft Nederland een gedragscode voor Biosecurity (www.knaw.nl/biosecurity). Deze gedragscode voor onderzoekers is gericht op bewustwording van de mogelijke risico’s van het misbruik van levenswetenschappelijke kennis.
223
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 223
4-3-2021 16:04:01
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
De getroffen en nog te treffen maatregelen richten zich op het beschermen van de agentia, het beschermen van kennis en informatie en het verhogen van de awareness van medewerkers. Verscheidene instellingen hebben diverse maatregelen getroffen om het ontvreemden van deze stoffen voor zogenaamd ‘duaal gebruik’ (vandalisme en terroristische acties) minder gemakkelijk te maken. Enkele maatregelen zijn: het beschermen van de aanwezigheid van gebruiksvoorraden van HR (high risk) agentia in laboratoria; de bescherming van kennis en informatie omtrent risicovolle agentia (zie paragraaf 15.3 onder Gezondheidseffecten); het beter beheersen van de veiligheidsrisico’s omtrent personeel (incl. inhuur van derden). Het risico voor verwerving door internen (diefstal en fraude) wordt verminderd door verbetering van ‘awareness’, het invoeren van additionele maatregelen als screening van medewerkers en het duidelijker koppelen van specifieke bevoegdheden aan specifieke rollen. Ter bewaking van de gezondheid kan overwogen worden periodiek een arbeidsgezondheidskundig onderzoek aan te bieden. Afhankelijk van het soort micro-organisme waaraan men blootgesteld is, kan de onderzoeksmethode verschillen.
15.5 15.5
Maatregelen biologische agentia Maatregelen biologische agentia
In dit onderdeel worden maatregelen besproken die zowel kunnen worden getroffen bij het doelbewust werken met biologische agentia als in situaties waarin zij niet een expliciet onderwerp van het werk vormen. Hierbij wordt de arbeidshygiënische strategie gevolgd: preventie, minimaliseren van de risico’s en bescherming van de werknemer. De risicobeheersingsmaatregelen worden in drie categorieën ingedeeld: technische voorzieningen; organisatorische maatregelen; gedragsmaatregelen.
15.5.1
Technische voorzieningen
Bij microbiologisch werk moet zoveel mogelijk gebruik worden gemaakt van micro-organismen uit een zo laag mogelijke risicocategorie (zie paragraaf 15.6.1), zoals materiaal uit categorie 1 (voor de mens niet-gevaarlijke micro-organismen). Ontwerp van de werkplek Een goed ontwerp van de werkplek of het treffen van bouwkundige en installatietechnische maatregelen voorkomt dat micro-organismen en andere biologische agentia op plaatsen komen waar zij niet gewenst zijn: bij voorkeur toepassen van gladde wanden en vloeren; horizontale oppervlakken en andere plaatsen met stofophoping vermijden; het gebruik van poreuze materialen beperken. Gesloten systemen zijn met name in de biotechnologie zeer wenselijk. Afzuiging en algemene ventilatie bieden uitkomst als blootstelling aan (grote hoeveelheden) micro-organismen vooralsnog onvermijdelijk is. Let wel op de blootstelling van de (nabije) omgeving door de uitlaat van het afzuigsysteem en de overlevingskansen van de organismen in de omgeving. De luchtinlaat van een ventilatiesysteem moet niet liggen in de buurt van koeltorens, condensors, luchtafvoerpijpen of bij opgeslagen organisch materiaal. Stoombevochtiging van het binnenklimaat heeft de voorkeur omdat daarmee nagenoeg alle micro-organismen zoals legionella worden gedood. Omgevingscondities Door het regelen van omstandigheden waaronder de groeimogelijkheden van (ongewenste) micro-organismen zo gering mogelijk zijn, wordt de hoeveelheid micro-organismen geminimaliseerd. De temperatuur in de vlees- en visverwerkende industrie is daarom zo laag mogelijk. Dit houdt echter een verslechtering van de arbeidsomstandigheden in. Er moet dus naar
224
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 224
4-3-2021 16:04:01
Hoofdstuk 15 Biologische agentia
een optimum worden gezocht of de blootstellingsduur moet worden verkort door een andere indeling van de werkruimte of de werkzaamheden. Boven een relatieve luchtvochtigheid van ongeveer 70% zijn de groeikansen van micro-organismen uitzonderlijk goed. De relatieve luchtvochtigheid moet daar in ieder geval onder liggen.
15.5.2
Organisatorische maatregelen
Voorbeelden van organisatorische maatregelen zijn: Alléén goed opgeleid personeel het werk laten doen en ander personeel niet in de betreffende ruimte toelaten. Een goed schoonmaak- en onderhoudsprotocol. Toezicht en periodieke inspecties. De verschillende verantwoordelijkheden en taken duidelijk regelen. Een kwaliteitssysteem invoeren en borgen. Met een kwaliteitssysteem wordt bereikt dat men systematischer en zorgvuldiger zorg besteedt aan een aantal zaken. Veel systemen besteden ook zorg aan bedrijfscontinuïteit en arbeidsveiligheid. Veiligheidssignalering Werkruimtes waarin (doelbewust) met biologische agentia van categorie 2, 3 of 4 wordt gewerkt, moeten op grond van het Arbobesluit duidelijk zijn afgebakend en zijn gemarkeerd met het biohazard-waarschuwingsteken. Onderhoud Technische installaties en systemen waarin zich een voedingsbodem voor micro-organismen kan ophopen, moeten periodiek worden schoongemaakt en daarop ontworpen zijn. Schoonmaken is daarbij veel effectiever dan desinfecteren, omdat daarmee de voedingsbodem voor groei van micro-organismen wordt weggenomen. Bij luchtbehandelingsinstallaties is het gebruik van geschikte filters een middel om te voorkomen dat vuil als voedingsbodem de installatie en de luchttoevoerkanalen kan binnendringen. Medische begeleiding Bacteriële infecties zijn meestal te bestrijden door antibiotica (tenzij de bacteriën door overmatig gebruik van de antibiotica resistent zijn geworden). Voor virusinfecties bestaan geen algemeen werkende en ook geen specifieke geneesmiddelen. Tegen schimmelinfecties, meestal van de huid, bestaan wel medicijnen. Opleiding, training en voorlichting Voor het werken met ziekteverwekkende of genetisch gemodificeerde micro-organismen komt alleen goed geschoold, geoefend en geïnformeerd personeel in aanmerking, afhankelijk van de gevaarscategorie. Vooral nieuw personeel zal hierover voorlichting moeten krijgen (zie ook paragraaf 15.5.3 en paragraaf 15.5.2). Vaccinatie Afhankelijk van de werkzaamheden en de daarin meest voorkomende micro-organismen kan overwogen worden de medewerkers tegen deze micro-organismen te vaccineren. De noodzaak hiertoe zou in elke risico-inventarisatie onderzocht moeten worden. Zo is het in de gezondheidszorg gebruikelijk de medewerkers die veel met patiënten en/of patiëntmateriaal (zoals bloed en bloedproducten) werken, te vaccineren tegen Hepatitis B. Bij waterschappen wordt buitendienstmedewerkers die tijdens hun werk regelmatig met rioolwater / oppervlaktewater / vervuilde grond in aanraking komen, een tetanusvaccinatie aangeboden. Medewerkers die in gemalen en rioolwaterzuiveringsinstallaties werken wordt een DTP- en Hepatitis A-vaccinatie aangeboden. Het aanbieden van vaccins dient aantoonbaar plaats te vinden. Indien werknemers weigeren zich te laten vaccineren is het verstandig dat zij een formulier ondertekenen waarmee ze aangeven de risico’s te accepteren ten aanzien van het niet laten vaccineren. Bovendien dient dan een aanvullende risicoanalyse te worden uitgevoerd voor deze werknemer en zijn omgeving (bijvoorbeeld collega’s).
225
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 225
4-3-2021 16:04:01
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
Een vaccinatiebeleid dient minimaal onderstaande inhoud te bevatten: de aard van mogelijke blootstelling aan biologische agentia; een overzicht van de risico’s van de blootstelling voor relevante functies die met het biologisch agens in aanraking komen; de extra bescherming die vaccinatie kan bieden; een overzicht van de vaccinaties die worden aangeboden.
15.5.3
Gedragsmaatregelen
Duidelijke gedragsregels en concrete werkvoorschriften kunnen de kans op besmetting van personen of de (onmiddellijke) omgeving minimaliseren. De voorschriften betreffen onder meer de persoonlijke hygiëne, het voorkomen van het ontstaan van aërosolen, frequent schoonmaken van werkplekken, desinfectie en sterilisatie van biologisch materiaal en instrumenten, ontsmetting van plaatsen waar gemorst is en het dragen van persoonlijke beschermingsmiddelen. De basisregels van zorgvuldig en hygiënisch werken, staan bekend onder de naam Veilige Microbiologische Techniek (VMT). Persoonlijke beschermingsmiddelen Micro-organismen kunnen op verschillende manieren worden overgedragen op de mens. Afhankelijk van de reeds getroffen maatregelen in de arbeidshygiënische strategie en de wijze van overdracht kunnen soms persoonlijke beschermingsmiddelen nodig zijn (zie voor meer informatie ook het hoofdstuk Persoonlijke beschermingsmiddelen vanaf paragraaf 43.1). Om overdracht via de ademhalingswegen te voorkómen, worden maskers gebruikt. Voor microorganismen is minimaal FFP2 nodig maar voor de hogere gevaarsklasse 3 dienen FFP3-maskers te worden gebruikt. Kleding en handschoenen Daar waar een redelijke kans op besmetting aanwezig is, wordt beschermende kleding in de vorm van laboratoriumjassen of overalls gedragen, bij voorkeur spatwaterdicht (zie ook paragraaf 43.10). Ook kan worden gekozen voor disposable kleding. In voorkomende gevallen kan het nodig zijn om laarzen, sloffen of overschoenen te dragen en haarnetjes. Om besmetting van de handen te voorkomen, worden handschoenen gedragen, meestal plastic disposable handschoenen (bij voorkeur latex-vrij om latex-allergie te voorkomen). Als de aard van de werkzaamheden en de ventilatiestromen dat nodig maken, moeten de handschoenen over de mouwen heen worden gedragen (zie paragraaf 43.8.6). Voorkomen van bloedoverdraagbare aandoeningen Om te voorkomen dat werknemers worden geïnfecteerd met een bloed overdraagbare aandoening zijn er adviezen te geven op vier niveaus: 1. Voorkom prikken of snijden aan scherpe voorwerpen die met besmet materiaal verontreinigd kunnen zijn; bijvoorbeeld zorgen voor een veilige afvoer van gebruikte scherpe voorwerpen (bijvoorbeeld in een naaldencontainer). 2. Voorkom blootstelling van de (beschadigde) huid aan besmettingsbronnen; draag bijvoorbeeld handschoenen in situaties waarin contact met bloed kan optreden (bijvoorbeeld bij het verlenen van eerste hulp bij ongevallen). 3. Voorkom blootstelling van de slijmvliezen van mond, ogen en neus aan besmettingsbronnen; draag bijvoorbeeld een mond-neusmasker en een beschermbril of spatscherm in situaties waarin spatten, spuiten en aanzienlijke aërosolvorming kunnen voorkomen. 4. Voorkom overdracht via omgevingsbesmetting; reinig en desinfecteer bijvoorbeeld apparatuur voordat het een onderhoudsbeurt krijgt.
15.5.4
Infectiepreventie verwerkt in het Arbobesluit
In het Arbobesluit wordt aandacht gegeven aan infectiepreventie. Centraal daarbij staan de RI&E, ontsmettings- en desinfectieprocedures, procedures voor een veilige omgang en verwijdering van met biologische agentia besmet afvalmateriaal, medische hulpmiddelen met ingebouwd veiligheids- en beschermingsmechanisme indien er gevaar is voor letsel of infectie door een scherp medisch hulpmiddel en het verbod op het terugzetten van doppen op injectienaalden. Het verbod om doppen op injectienaalden terug te zetten staat vanaf 1 januari 2012 expliciet
226
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 226
4-3-2021 16:04:02
Hoofdstuk 15 Biologische agentia
in het artikel 4.97 Arbobesluit en is gebaseerd op een Europese richtlijn.
15.5.5
Desinfectie en sterilisatie
Wie ongewenste verspreiding van micro-organismen wil voorkomen, heeft de keuze tussen desinfecteren en steriliseren: Bij desinfecteren of ontsmetten wordt het aantal micro-organismen drastisch verlaagd. Sterilisatie is gericht op het doden van alle levende micro-organismen. Dit kan gebeuren met behulp van fysische methoden zoals verhitting door stoom (autoclaveren), verbranding, chemische bestrijding en bestraling, maar ook door ultrasoontrillingen. Desinfectie Desinfectie is een minder rigoureus proces dan sterilisatie. Desinfectie, meestal met behulp van chemicaliën, doodt niet alle micro-organismen. Er wordt met desinfectie een reductie van circa 100.000 in het aantal micro-organismen bereikt. Met andere woorden: éénhonderdduizendste deel van het oorspronkelijk aantal micro-organismen blijft na desinfectie in leven. Desinfectie verandert de condities waarbij micro-organismen zich voortplanten echter niet. Zo worden de micro-organismen weliswaar gedood bij het afnemen van mogelijk besmette oppervlakken, maar als het aanwezige (huishoudelijke) vuil niet wordt verwijderd, heeft deze ingreep slechts een beperkte waarde. Binnen korte tijd treedt er weer besmetting op vanuit de lucht of door langslopende mensen en beginnen de bacteriën zich weer te vermenigvuldigen. Huishoudelijk schoonmaken Beter is het om desinfectie altijd vooraf te laten gaan door een grondige huishoudelijke schoonmaakbeurt. In veel gevallen kan desinfectie dan zelfs achterwege blijven. Sterker nog: huishoudelijk goed schoonmaken is vaak effectiever dan desinfecteren. Bij de micro-organismen in de hogere categorieën is periodiek desinfecteren soms echter onvermijdelijk. Voor sommige chemische desinfectantia is vooraf huishoudelijk schoonmaken sowieso aan te bevelen, omdat anders het desinfectans door de eiwitten in de vervuilende stoffen wordt geïnactiveerd, waardoor het desinfectans minder effectief is. Nadeel van vooraf huishoudelijk reinigen is dat tijdens dit proces de micro-organismen nog steeds leven, met alle bijbehorende blootstellingrisico’s voor de medewerkers van dien. Tevens kunnen deze micro-organismen in het bedrijfsafval terechtkomen, wat elders weer risico’s kan opleveren. Om dit te ondervangen kan bij een vermoeden van microbiële besmetting van micro-organismen in de hogere categorieën eerst desinfectie plaatsvinden, daarna huishoudelijke reiniging en daarna opnieuw desinfectie. Twee stappen In de praktijk is de volgende tweedeling in werkwijzen dus aan te raden: Wanneer in een normale werksituatie een steriel werkoppervlak noodzakelijk is, ga dan eerst huishoudelijk schoonmaken en daarna desinfecteren. Is er sprake van een bekende besmetting met veelal een hoge concentratie aan biologisch agens ga dan eerst desinfecteren, dan schoonmaken en daarna opnieuw desinfecteren. Gemakkelijker besmet op het toilet Op het toilet kan iemand mogelijk in contact komen met kleine sporen feces. Bij Escherichia coli K12, de darmflorabacterie – die dus ook in hoge concentraties in feces voorkomt – is bekend dat zeer weinig bacteriën (een klein inoculum) bij een hoog percentage mensen al klachten kunnen veroorzaken. Een inoculum van 10-100 bacteriën leidt bij de helft van de mensen tot ziekteverschijnselen (ID50 = 10-100). Bekend is dat in 1 gram feces ruim 10 miljard bacteriën zitten – waaronder soorten die schadelijk zijn voor de gezondheid van de mens, wanneer deze via een andere opnameweg weer in het lichaam terechtkomen. Als mensen de wc verlaten is het heel wel denkbaar dat de deurklinken, de lichtschakelaars, de kraan, mogelijk ook de rand van de wastafel besmet raken door de vuile handen van mensen. Ook de uitstroomopening van de kraan kan besmet raken. Mensen doen die besmettingen van elkaar op, komen vervolgens met hun handen bij hun gezicht en de opname is een feit. Soorten desinfectiemiddelen In de praktijk wordt voor het desinfecteren van apparatuur en meubilair (werkvlakken) vaak
227
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 227
4-3-2021 16:04:02
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
gebruikgemaakt van huishoudchloor, 70% ethanol, waterstofperoxide (6%), glutaaraldehyde (2%) of quaternaire ammoniumverbindingen. Desinfectie van de huid gebeurt meestal met 70% ethanol, na grondig wassen met water en zeep. Vaak kan met grondig wassen met water en zeep al worden volstaan. Zeker nu bekend is dat ethanol een carcinogene (kankerverwekkende) werking heeft, is overmatig gebruik ervan voor desinfectiedoeleinden af te raden. Veelvuldig de huid desinfecteren is meestal niet nodig en ook niet goed. Omdat desinfectie de eigen huidflora aantast en verschillende desinfectiemiddelen de vetten in de huid oplossen, kunnen vreemde stoffen gemakkelijker door de huid het lichaam binnendringen. De tabel ‘Werkingsspectrum desinfectantia’ geeft een overzicht van vaak gebruikte desinfectantia en hun werkingsgebied. Tabel 1 Werkingsspectrum desinfectantia
Desinfectans
Carcinogene
1
2
3
4a
4b
5
6
60-90%
+
-
+
+
+
+
+
+
-
+
+
-
+
+
+
-
-
-
-
-
-
Alcoholen
ethanol
isopropanol
Biguaniden
0,1-1 (4)%
chloorhexidine Joodverbindingen
jodium
1% in 70% ethanol
+
±
+
+
+
+
+
povidon-jood
0,1-10%
+
-
±
+
+
±
+
Chloorverbindingen
a-hypochloriet
250-1000 ppm
±
±
+*
+*
+*
±
+
Na-dichloorisocyanuraat
vrij chloor
±
±
+*
+*
+*
±
+
tosylchlooramide
±
-
+
+
+
-
±
2%
+
+
±**
+
+
+
+
afh. van preparaat
+
-
+
+
-
+
+
Aldehyden
glutaaraldehyde
Fenolen
diverse preparaten
Peroxiden
waterstofperoxide
3%
+
±
+
+
+
+
+
perazijnzuur
0,01% - 0,2%
+
+
+
+
+
+
+
afh. van het preparaat +
-
-
+
-
±
+
Quaternaire ammoniumverbindingen
diverse preparaten
Legenda + werkzaam ± traag werkend of incompleet spectrum - niet werkzaam * 1000 ppm: + ** bij 50 °C: +
1 vegetatieve bacteriën 2 bacteriesporen 3 mycobacteriën 4a lipofiele (membraan)virussen 4b hydrofiele (niet-membraan)virussen 5 schimmels 6 gisten
NB. Prionen zijn onschadelijk te maken met ca. 20.000 ppm vrij chloor of met 2 molair NaOH. Een andere methode om prionen onschadelijk te maken is autoclaveren. Dit moet dan wel gedurende langere tijd en bij een hogere temperatuur (twintig minuten bij 133 °C). Ook ventilatie met gebruik van HEPA-filters is een methode om micro-organismen weg te vangen.
228
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 228
4-3-2021 16:04:02
Hoofdstuk 15 Biologische agentia
Bron: Werkgroep Infectie Preventie (WIP) juli 2009
Genoemde desinfectantia in bovenstaande werken niet altijd voor genoemd doel organisme. Voor de desinfectie database van het BVF platform (Biologische veiligheidsfunctionarissen) wordt gebruik gemaakt van de kruistabel “The Antimicrobial Spectrum of Disinfectants” van de Iowa State University. Verder geeft de tabel “Characteristics of Selected Disinfectants” van dezelfde organisatie een goed overzicht van de chemische eigenschappen en reactiviteit van verschillende desinfectantia. Via de volgende website is nog meer informatie te vinden over de geschikte wijze van desinfectie. http://www.cfsph.iastate.edu/Disinfection/index.php. Validatie van desinfectieprocessen Het blijkt in de praktijk helemaal niet eenvoudig om met een middel ook altijd goed te desinfecteren. Afhankelijk van het medium waarop/-in het pathogeen zich bevindt kunnen concentraties en inwerktijden drastisch afwijken van de door de fabrikant opgegeven werkconcentraties en inwerktijden. Dit kan door verschillende oorzaken komen: Eiwit (of andere verontreiniging) in een oplossing vangt een deel van het desinfectans af; Ruw vs. glad oppervlak geeft een ander effect van het desinfectans; Binnen een genus/familie van een pathogeen wordt toch anders gereageerd op een desinfectans; Houdbaarheid van het desinfectans (b.v. een chlooroplossing is beperkt houdbaar). Er zijn dus verschillende parameters die van invloed zijn op een goede werking van het desinfectans. Validatie van het desinfectieproces is dus van groot belang wil er zekerheid zijn of het überhaupt werkt in de betreffende situatie. Per proces zal dit dus goed gevalideerd moeten worden.
15.6 15.6
15.6.1
Normen en richtlijnen biologische agentia Normen en richtlijnen biologische agentia
Arbowetgeving
De regelgeving voor werkzaamheden waarbij blootstelling aan biologische agentia kan worden verwacht, is opgenomen in het Arbobesluit. Arbocatalogi kunnen als leidraad dienen voor de praktische uitvoering van de wettelijke regels, bijvoorbeeld de eerder genoemde arbocatalogus VVT, Biologische agentia. Onder biologische agentia verstaat het Arbobesluit alle micro-organismen, inclusief de genetisch gemodificeerde, en verder alle celculturen en parasieten die bij de mens ziekten kunnen veroorzaken. Het besluit is van toepassing als er gericht en doelbewust met biologische agentia wordt gewerkt en als deze agentia slechts een bijverschijnsel van het werk vormen. Voor de tweede groep gelden echter niet alle bepalingen, terwijl dat voor de eerste groep wel het geval is. GGO’s vallen ook onder Besluit en de Regeling Genetisch gemodificeerde organismen 2013. Zie voor Besluit: http://wetten.overheid.nl/BWBR0035090/2015-03-01 en voor de Regeling: http://wetten.overheid.nl/BWBR0035072/2016-10-01.
15.6.2
Categorieën biologische agentia
Het Arbobesluit onderscheidt vier categorieën biologische agentia die van elkaar verschillen in de mate waarin zij een gevaar vormen voor de gezondheid. Het gevaar wordt bepaald door de volgende drie factoren: het ziekmakend vermogen van het agens voor de mens (pathogeniteit, zie paragraaf 15.3 onder Pathogeniteit); de kans op verspreiding van de ziekte onder de bevolking (zie paragraaf 15.3.1); de mogelijkheid van profylaxe (bijvoorbeeld vaccinatie) of behandeling (bijvoorbeeld met antibiotica). In tabel Indeling in categorieën biologische agentia wordt de indeling in categorieën schematisch weergegeven. Deze indeling is grotendeels gebaseerd op de infectierisico’s: Categorie 1: vormen geen risico voor de mens. Categorie 2: kunnen ziektes bij mensen veroorzaken, waarvan onwaarschijnlijk is dat deze
229
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 229
4-3-2021 16:04:02
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
zich onder de bevolking verspreiden, en er een effectieve profylaxe of behandeling bestaat. Categorie 3: kunnen ernstige ziekten veroorzaken en/of waarbij verspreidingsgevaar bestaat, maar waarbij wel effectieve profylaxe of behandeling bestaat. Categorie 4: zeer pathogene micro-organismen waarvoor geen effectieve profylaxe of behandeling bestaat en/of die zich gemakkelijk kunnen verspreiden.
Tabel 1 Indeling in gevaarscategorieën biologische agentia
Arbobesluit
Pathogeniteit
Verspreiding
Profylaxe of behandeling
Categorie 1
-
Categorie 2
+
-
+
Categorie 3
++
+
+
Categorie 4
++
++
-
Profylaxe betekent voorkómen dat een ziekte ontstaat door bijvoorbeeld vaccinatie vooraf. Deze indeling heeft vooral betrekking op de infectieuze gevaren als gevolg van beroepsmatige blootstelling. De indeling van bacteriën, virussen, schimmels en parasieten in categorie 2, 3 of 4 zoals geldig in de Europese Gemeenschap kan worden opgezocht in bijlage III bij de EG-richtlijn 2000/54/EG. De lijst is opgenomen in het Arbo Informatieblad AI-9 en fungeert als niet-limitatieve basis voor de indeling van micro-organismen in Nederland. Meer dan 90% van de gecategoriseerde biologische agentia valt in categorie 2, de rest in categorie 3 en 4. De classificering van micro-organismen in gevaarsklassen kan wel eens wijzigen op basis van nieuwe kennis over de pathogeniteit van micro-organismen en de risico’s van bepaalde handelingen (zie ook paragraaf 15.3 onder Pathogeniteit). De EG hanteert een lijst waarin micro-organismen op basis van bovengenoemde criteria zijn ingedeeld in gevaarsklassen. De indeling in gevaarsklassen is echter onderhevig aan continue veranderingen. Deze worden in de EG-lijst niet helemaal bijgehouden. Voor actuele lijsten wordt daarom verwezen naar lijsten op internet: www.nvvm-online.nl/modules/nvvm_classification www.kiza.nl www.biosafety.be www.dsmz.de Voor de classificatie van plant pathogenen zijn lijsten te vinden op www.eppo.org/QUARANTINE/quarantine.htm Indeling hazardklasse pathogenen is te vinden in de Regeling genetisch gemodificeerde organismen milieubeheer 2013 bijlage 3
15.6.3
Blootstellingsnormen van biologische agentia
Arbobesluit geen uitspraak In de Nederlandse wetgeving (Arbobesluit) wordt geen uitspraak gedaan over eventueel acceptabel veilige niveaus van blootstelling aan levensvatbare micro-organismen. Blootstelling aan één pathogeen micro-organisme zal in de meeste gevallen niet leiden tot een infectie. Echter een ongelimiteerde blootstelling aan micro-organismen uit risicogroep 1 (gevaarsgroep 1, niet pathogeen) zal vanuit gezondheidsoogpunt niet wenselijk zijn (Richtlijn 2000/54/ EG van het Europees Parlement en de Raad van 18 september 2000 betreffende de bescherming van de werknemers tegen de risico's van blootstelling aan biologische agentia op het werk 1). Daarom is het zinvol om in de praktijk een aantal vuistregels te hanteren.
1
Richtlijn 2000/54/EG van het Europees Parlement en de Raad van 18 september 2000 betreffende de bescherming van de werknemers tegen de risico's van blootstelling aan biologische agentia op het werk. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/HTML/?uri=CELEX:32000L0054&from=NL. Zie ook: ”Cogem” lijst, bijlage 4 van de Regeling GGO.
230
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 230
4-3-2021 16:04:02
Hoofdstuk 15 Biologische agentia
Vuistregels voor blootstelling aan levensvatbare micro-organismen in kantoren en soortgelijke werkruimten Deze vuistregels zijn opgesteld door de Nederlandse Vereniging voor Arbeidshygiëne (NVvA) Contactgroep Biologische Factoren en de Vereniging Leveranciers van Luchttechnische Apparaten (VLA) – Kring Binnenmilieu Advies (KBA) 1) Geen wettelijke grenswaarden voor levensvatbare micro-organismen Er zijn voor levende organismen geen wettelijke grenswaarden vastgesteld en er is binnen afzienbare tijd ook geen zicht op dat deze kunnen worden afgeleid. In december 2012 heeft de Gezondheidsraad hierover een advies uitgebracht aan de minister. Hierin concludeert zij dat één gezondheidskundig onderbouwde advieswaarde voor alle biologische agentia niet mogelijk is. Voor specifieke micro-organismen die infecties veroorzaken is het volgens de Gezondheidsraad echter ook niet mogelijk om in de nabije toekomst niveaus vast te stellen waaronder geen of slechts minimale effecten voor de gezondheid te verwachten zijn. De oorzaak hiervan is dat er voor alle micro-organismen te weinig kennis en informatie is over de blootstelling en over blootstelling-responsrelaties. Vuistregels voor blootstelling aan levensvatbare micro-organismen vanuit de praktijk Om de microbiologische luchtkwaliteit in kantoren en soortgelijke werkruimten toch enigszins te kunnen beoordelen, is er vanuit de praktijk een tabel met enkele vuistregels opgesteld die regelmatig wordt gebruikt. Van belang is echter te realiseren dat geen van deze vuistregels in de tabel gezondheidskundig onderbouwd is en dat ze dus niet mogen worden beschouwd als veilige grenswaarden. De vorige vuistregels opgesteld door de Nederlandse Vereniging voor Arbeidshygiëne (NVvA) en de Vereniging Leveranciers van Luchttechnische Apparaten (VLA) – Kring Binnenmilieu Advies (KBA) dateren respectievelijk uit 1989 en 2007. Deze vuistregels waren vanwege nieuwe inzichten aan vervanging toe. In 2018 werd na overleg tussen de twee groepen besloten om gezamenlijk vuistregels op te stellen voor de interpretatie van metingen in de kantoren en soortgelijke werkruimtes. Hierbij is gebruik gemaakt van de tot nu toe bij leden van de NVvA en VLA werkgroep beschikbare meetgegevens en de risicogroepen uit de Europese Arbeidsomstandighedenwetgeving. De tabel met aangepaste vuistregels zullen deel uitmaken van het door de VLA gehanteerde meetprotocol. Afwijken van ‘normale’ situatie In de vuistregels in de tabel wordt rekening gehouden met de volgende zaken: meetdata waarbij onderzoek is gedaan naar ‘normale’ en ‘afwijkende’ soorten en concentraties micro-organismen in het binnenmilieu; indicatororganismen voor onder andere: schoonmaak, hygiëne en waterschade; bepaalde soorten schimmels komen veel voor in de buitenlucht, hierbij zullen (ook bij open ramen en deuren) de concentraties in de binnenlucht in het algemeen lager moeten zijn dan in de buitenlucht (conform Association Advancing Occupational and Environmental Health, ACGIH). In de vuistregels wordt uitgegaan van het reguliere voorkomen van genoemde micro-organismen in de werkomgeving. Als de gemeten concentraties hoger liggen, dan wijkt de situatie af van de normale situatie en bestaat er door die verhoogde concentratie een grotere kans op het optreden van (aspecifieke) gezondheidsklachten. Actie is dan geboden om deze concentraties terug te dringen tot onder de aangegeven grenzen. In de tabel met vuistregels is voor de indeling de terminologie A, B en C gebruikt. De indeling in de groepen A, B en C is gebaseerd op het reguliere voorkomen van de micro-organismen in een kantooromgeving. De micro-organismen uit groep A komen in de praktijk in kantoren en soortgelijke werkruimten in veel hogere aantallen voor dan die uit groep B en de micro-organismen uit groep C worden daar zelden aangetroffen. Indicator organismen Indicator organismen: deze moeten worden beschouwd als een indicator voor een bepaalde situatie. Als te hoge concentraties daarvan worden aangetroffen, is dit een ‘indicatie’ dat de situatie niet goed is in de zin dat deze afwijkt van het normale niveau. Het betreft met name 1
Namens NVvA Contactgroep Biologische Factoren: Ineke Thierauf, Wim van Alphen, Remko Houba, Mieke Kipping, Ruud Konings, Edwin Hagelen, Theo Willems, Wilco van der Lugt, Dick Verduin. Namens VLA/ KBA: Ruud Hennep; Michel van Veen.
231
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 231
4-3-2021 16:04:02
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
soorten, die relevant zijn voor kantooromgevingen en opgepikt worden door generieke meetmethoden. De indicator organismen voor de mate van schoonmaken van ruimtes betreffen micro-organismen, die voorkomen op oppervlakken in ruimtes. De indicator organismen voor hygiëne betreffen mensgebonden micro-organismen. De indicator organismen voor waterschade betreffen micro-organismen, die zich vermenigvuldigen bij vochtproblemen en waterschade. Aantal metingen Voor betrouwbare meetresultaten is het noodzakelijk uit te gaan van minimaal drie metingen per locatie. De variatie in de resultaten van microbiologische metingen is veel groter dan de variatie in meetresultaten naar chemische stoffen. Een aantal van drie metingen is echt minimaal. Hiermee wordt aangesloten bij de NEN-EN 689 voor het meten van chemische stoffen: ‘Blootstelling op de werkplek − Meting van de inhalatieblootstelling aan chemische stoffen − Strategie om te voldoen aan de arbeidshygiënische blootstellingsgrenswaarden’ (2019). Voor deze metingen dient bij voorkeur gebruik gemaakt te worden van een gevalideerd meetprotocol conform de NEN-EN13098 (Blootstelling op de werkplek - Meting van micro-organismen en microbiële stoffen in de lucht - Algemene eisen). Alleen op deze wijze kunnen de vuistregels op de juiste manier toegepast worden. Lucht per bemonstering In meetprotocollen voor micro-organismen wordt vaak gesteld dat per meting 100 liter lucht moet worden aangezogen per bemonstering. Voor kantoorruimtes en gelijkende werksituaties is dit goed. Voor andersoortige werksituaties waarbij hogere concentraties aan micro-organismen te verwachten zijn, is dit volume veel te groot. De platen raken dan waarschijnlijk overgroeid/overwoekerd. Om dit te voorkomen moet het bemonsteringsvolume worden teruggebracht tot bijvoorbeeld 10 liter of minder. Ook kan men zich beperken tot passieve monstername. Dat betekent dat gedurende een korte tijd een open agarplaat op de werkplek wordt neergezet (de zogenaamde fall-outmethode). Micro-organismen die in de lucht zitten vallen op deze voedingsbodem. Met deze methode is geen concentratie te bepalen maar zijn wel de soorten micro-organismen te bepalen die in die werkomgeving voorkomen. Tabel NVvA/VLA richtwaarden voor totaal koloniegetal per groep micro-organismen voor ruimteluchtmetingen De toetsing van de analyseresultaten (kolonievormende eenheden (KVE) per m3 vindt plaats op basis van onderstaande richtwaarden, de buitenluchtconcentraties en de omstandigheden ten tijde van de metingen. Deze kunnen niet los van elkaar beoordeeld worden. De interpretatie van de meetwaardes die getoetst worden aan onderstaande tabel, ligt genuanceerder dan het toetsen aan de absolute waardes. Het doel is om te kijken of er afwijkende waardes gevonden worden (afwijkend van de normaal voorkomende concentraties), welke aanleiding geven tot het nemen van maatregelen of een nader onderzoek. Voor wat betreft het ziekteverwekkend vermogen van de micro-organismen dient gebruik te worden gemaakt van de Europese Richtlijn 2000/54/EG en de daarvan afgeleide Nederlandse wet- en regelgeving. Het totaal koloniegetal (aantal KVE/m3) geeft een indicatie over de mogelijkheid voor groei van microorganismen in de luchtomgeving en bevat alle aangetroffen micro-organismen (som van alle geïdentificeerde en niet geïdentificeerde micro-organismen). Beoordeling totaal koloniegetal
Aantal KVE/m3
Geen actie:
< 2500
Actie vereist:
≥ 2500
Som aantal micro-organismen uit: Groep A; Groep B; Groep C; overige bacteriën, overige gisten en overige schimmels Beoordeling per groep van bacteriën, gisten en schimmels Groep A
Groep B
Groep C
Micro-organismen uit deze groep Irritatie/klachten mogelijk bij lakunnen irritatie/klachten veroor- gere aantallen dan groep A. zaken bij aantallen boven vermelde richtwaarde.
Zelden voorkomend in kantoren. Indien aanwezig nader onderzoek naar bron.
232
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 232
4-3-2021 16:04:02
Hoofdstuk 15 Biologische agentia
Beoordeling bacteriën Aantal per groep KVE/m3
Aantal per groep KVE/m3 Geen actie: Actie vereist:
< 1000 ≥ 1000
Bacillus soorten1 Micrococcus/Kocuria soorten1 Staphylococcen (niet aureus)1
Geen actie: Actie vereist:
< 100 ≥ 100
Enterobacteriaceae2 Staphylococcus aureus
Aantal per soort KVE/m3 Geen actie: Actie vereist:
< 10 ≥ 10
Microbispora soorten Micromonospora soorten Thermofiele actinomyceten
Beoordeling gisten en schimmels Aantal per groep KVE/m3 Geen actie: Actie vereist:
< 500 ≥ 500
Cladosporium soorten4 Penicillium (incl. Talaromyces soorten)4
Aantal per groep KVE/m3 Geen actie: Actie vereist:
< 100 ≥ 100
Alternaria soorten4 Aspergillus (overig, incl. fumigatus )4 Aureobasidium soorten Candida soorten Mucor soorten Phoma soorten Rhizopus soorten Rhodutorula soorten
Aantal per soort KVE/m3 Geen actie: Actie vereist:
< 10 ≥ 10
Acremonium soorten3 Aspergillus flavus Aspergillus niger Chaetomium soorten3 Fusarium soorten Scopulariopsis soorten3 Stachybotrys soorten3
- Indicator organisme voor de mate van schoonmaken van de werkruimten. - Indicator organisme voor persoonlijke hygiëne. 3 - Indicator organisme voor vochtproblemen of waterschade. 4 - Komt veelvuldig voor in de buitenlucht en bij open ramen en deuren kan de binnenluchtconcentratie beïnvloed worden. 1
2
Om de vuistregels toe te kunnen passen dient voor de metingen bij voorkeur gebruik gemaakt te worden van een gevalideerd meetprotocol conform de NEN-EN1309 In de hier gepresenteerde tabel is voor de indeling de terminologie A, B en C gebruikt. Hierbij is bewust niet met de cijfers 1 t/m 4 gewerkt. Dit omdat die cijferaanduiding gebruikt wordt in de Europese indeling in gevaar categorieën en de indeling in pathogeniteitsklasse conform de Cogem zoals deze te vinden is in bijlage 4 van de Regeling GGO. In de genoemde groepen A, B en C zitten in elke groep zowel klasse 1 als klasse 2 micro-organismen. Beide indelingen dienen naast elkaar te worden gebruikt. De indeling in de groepen A, B en C voor het reguliere voorkomen van de micro-organismen in werkomgevingen en de indeling 1 t/m 4 voor de pathogeniteitsklassen.
15.6.4
Melding en registratie
Het Arbobesluit legt een aantal verplichtingen op wanneer met bepaalde risicocategorieën biologische agentia wordt gewerkt. Op werkplekken waar gericht met deze stoffen wordt gewerkt, gelden meer verplichtingen dan in situaties waarbij er op andere wijze sprake is van een kans op blootstelling. Enkele belangrijke artikelen in het Arbobesluit zijn: Bij de beoordeling van risico’s in het kader van de risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E) moet ook rekening worden gehouden met blootstellingen aan verschillende biologische agentia tegelijkertijd (‘combinatieblootstellingen’). Voor alle werkzaamheden met biologische agentia dient een specifieke risico-inventarisatie en -evaluatie te worden uitgevoerd, waarna via een plan van aanpak verbetermaatregelen worden getroffen. Schadelijke biologische agentia moeten worden vervangen door een niet of minder schadelijk biologisch agens. Bij de aanpak ter vermindering van risico’s zijn eerst technische maatregelen (zie paragraaf 15.5.1) verplicht en daarna pas organisatorische (zie paragraaf 15.5.2). In de orga-
233
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 233
4-3-2021 16:04:02
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
nisatorische maatregelen is een noodplan verplicht. Van instellingen waarvan de werknemers kans lopen op accidenteel bloedcontact met humaan bloed wordt geëist dat zij een postexpositie protocol voor accidenteel bloedcontact hanteren, waarin met name aandacht wordt besteed aan mogelijke besmetting met hepatitis B of C en HIV. Het postexpositie protocol is onderdeel van het noodplan. De registratieplicht omvat niet alleen werknemers die arbeid verrichten met biologische agentia van categorie 3 of 4. Alle werknemers die kunnen worden blootgesteld aan biologische agentia van categorie 3 of 4 (maar er niet zelf mee werken), dienen in het register te worden opgenomen (zie ook paragraaf 15.6.2). Het arbeidsgezondheidskundig onderzoek heeft niet alleen betrekking op werknemers die arbeid verrichten met biologische agentia, maar ook op alle werknemers die kunnen worden blootgesteld aan biologische agentia. Deze moeten in de gelegenheid worden gesteld om een arbeidsgezondheidskundig onderzoek te ondergaan. Voordat met biologische agentia uit categorie 2, 3 of 4 gaat worden gewerkt, moet dit schriftelijk worden gemeld bij de Inspectie SZW. Melding van arbeid met ieder volgend nieuw biologisch agens van categorie 3 hoeft alleen nog indien de werkgever dit agens voorlopig zelf heeft ingedeeld. Wanneer de werkgever het agens niet zelf heeft ingedeeld, hoeft er dus geen kennis gegeven te worden van arbeid met ieder volgend nieuw biologisch agens van categorie 3. Bij diagnostisch werk hoeft de kennisgeving slechts gedaan te worden indien deze arbeid voor de eerste maal wordt verricht. Zie www.inspectieszw. nl/contact/melden_en_aanvragen/meldingbiologischeagentia.aspx. Het arbeidsverbod voor jeugdige werknemers gaat eveneens om situaties (geen arbeid) waarbij blootstelling kan plaatsvinden, dus ook zonder dat er zelf mee wordt gewerkt. Dat verbod geldt ook voor zwangere vrouwen ten aanzien van agentia Toxoplasma en Rubellavirus. Over Legionella zijn er doelvoorschriften opgenomen ter voorkoming of beperking van blootstelling aan legionellabacteriën bij het in bedrijf nemen en houden van een luchtbevochtigingsinstallatie en een koelwaterinstallatie (koeltoren) (zie paragraaf 15.3).
15.6.5
Transport
Regelingen ten aanzien van het transport zijn te vinden in de Wet vervoer gevaarlijke stoffen (Wvgs). Tijdens het transport van biologische agentia in niet daarvoor bestemde verpakkingen bestaat de kans dat deze vrijkomen en daardoor gezondheidsrisico’s veroorzaken voor diegenen die bij het vervoer zijn betrokken zoals laders en lossers, vervoerders, luchthavenpersoneel, douane- en postbeambten en omringend publiek. Ook bestaan er wettelijke voorschriften voor het versturen van biologische agentia. Deze betreffen enerzijds kwaliteitseisen aan het verpakkingsmateriaal, anderzijds informatie over de zending door gevaarsaanduidingen op de verpakking en in de begeleidende documentatie. Omdat vervoer vaak grensoverschrijdend is, zijn deze voorschriften internationaal geldig. Biologische materialen die onder de Wvgs vallen, zijn: toxines; infectieuze micro-organismen van risicoklasse 2, 3 en 4; diagnostische monsters; genetisch gemodificeerde organismen met een groot milieurisico (niet-infectieuze microorganismen van ML-III en ML-IV niveau); ziekenhuisafval en biologisch afval. In de vervoersregelgeving worden micro-organismen ingedeeld in categorie A en categorie B infectieuze stoffen. Een categorie A infectieuze stof is een infectieuze stof die in een vorm wordt vervoerd die bij blootstelling bij mensen en dieren blijvende invaliditeit of een levensbedreigende of dodelijke ziekte kan veroorzaken (bv. Ebolavirus). Categorie A infectieuze stoffen kunnen worden ingedeeld in: klasse 6.2, UN 2814, infectieuze stof, gevaarlijk voor mensen of zowel bij mensen als dieren; klasse 6.2, UN 2900, infectieuze stof, alleen gevaarlijk voor dieren. Categorie B infectieuze stof zijn infectieuze stoffen die niet vallen onder categorie A infectieuze stoffen.
234
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 234
4-3-2021 16:04:02
Hoofdstuk 15 Biologische agentia
Voor categorie A-organismen gelden strengere eisen dan voor categorie B-organismen. De regelgeving is aan sterke verandering onderhevig. Zie voor de actuele transportvoorschriften de website van de Inspectie Leefomgeving en Transport www.ilent.nl.
15.6.6
Genetisch gemodificeerde organismen
Alvorens met GGO’s te mogen werken, moet eerst een milieuvergunning zijn verkregen via het ministerie van Infrastructuur en Milieu (Bureau GGO) en moet zijn voldaan aan tal van bouwkundige en organisatorische eisen. Bij het werken met GGO’s zijn de beheersmaatregelen voornamelijk afgestemd op het voorkómen van verspreiding in het milieu. Zie verder: http://www.ggo-vergunningverlening.nl/. Op deze website staat informatie over wet- en regelgeving voor werkzaamheden met genetisch gemodificeerde organismen (ggo’s) en de activiteiten van Bureau GGO. Deze informatie is bedoeld voor biologische veiligheidsfunctionarissen (BVF-en), onderzoeksleiders, verantwoordelijke medewerkers en alle andere medewerkers die werkzaamheden met genetisch gemodificeerde organismen uitvoeren.
15.6.7
Overige informatie
Het Kennisinformatiesysteem InfectieZiekten bij de Arbeid – kortweg KIZA – is een website (www.kiza.nl) met specifieke informatie over infectieziekten in relatie tot werk en werkomstandigheden. De doelstelling van KIZA is het verzamelen, rubriceren, categoriseren van informatie over infectieziekten en het proberen deze te vertalen naar de bedrijfsgeneeskundige context.
15.7 15.7
15.7.1
Verwijzingen biologische agentia Verwijzingen biologische agentia
Literatuur algemeen
Protocol onderzoeksmethoden (micro-)biologische binnenlucht verontreinigingen, rapport studiegroep meetmethoden van de Vereniging voor Arbeids- en Bedrijfsgeneeskunde (NVAB) en de Nederlandse Vereniging voor Arbeidshygiëne (NVvA), 1989 Arbo-Informatieblad AI-7 Kantoren I.W. Jansen, en W.J.T. van Alphen, ‘Micro-organismen in de werkomgeving’, Klimaatbeheersing 23, nr 3, 1994 F.W.A. Heessen, H.H.M. Meester en A.W. Zwaard, Biologische risico’s in de gezondheidszorg en in laboratoria, Praktijkgidsen Arbeidshygiëne, december 1997 A.P. Nauta, en H.H.M. Meester, Infectierisico’s door besmet bloed, Praktijkgidsen Arbeidshygiëne, november 1999 Arbo-Informatieblad AI-9, Biologische agentia, uitgave 2019, Sdu, Den Haag Besluit van 26 oktober 2004 tot wijziging van het Waterleidingbesluit en het Besluit hygiëne en veiligheid badinrichtingen en zwemgelegenheden (preventie van legionella in leidingwater), Staatscourant 2004, 576 Integrale versie van de Regeling genetisch gemodificeerde organismen en het Besluit genetisch gemodificeerde organismen, VROM, publicatie mei 2004 Arbo-Informatieblad AI 32, Legionella, Sdu, Den Haag W. van Alphen, R. Houba, M. Leutscher, K. Schreibers.B.J., Pennekamp, H.P., Arbeid en Gezondheid: Vakmedianet, 2019 Annet Mooij, De onzichtbare vijand. Over de strijd tegen infectieziekten; Uitgeverij Balans, 2007 A.E. Duisterwinkel, Schoonmaak van gebouwen: ontwerp en uitvoering; Praktijkboek Gezonde Gebouwen, Cahier B2, ISSO/SBR, Rotterdam D. Quammen, Van dier naar mens; over de opkomst van levensbedreigende infectieziekten, 2012 van der Woud, Koninkrijk vol sloppen; achterbuurten en vuil in de negentiende eeuw, 2010, Prometheus, Amsterdam D. van Faasen en Ineke Thierauf, Waarde van het meten van levende micro-organismen bij binnenmilieuklachten in gebouwen, Tijdschrift voor toegepaste Arbowetenschap 29(2), 2016
235
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 235
4-3-2021 16:04:02
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
15.7.2
Dossier Vogelgriep, ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit The Pandemic Preparedness Plan of The Netherlands – Overview of key Health Institutions, Addresses and Contingency Plans www.belgium.be/nl/gezondheid, website van de Belgische overheid met een bundeling van alle informatie over griep, vogelgriep en een eventuele grieppandemie Uitgebreide informatie over vogelgriep door het RIVM(www.rivm.nl/cib)
15.7.3
Literatuur vogelgriep
Internet
www.arboportaal.nl, Onderwerpen, Gevaarlijke Stoffen, Biologische agentia www.arboportaal.nl, Onderwerpen, Gevaarlijke stoffen, Biologische agentia, Tools en instrumenten www.gezondheid.be – Belgische website met informatie over gezondheid en ziekten www.rivm.nl, Onderwerpen, Infectieziekte-informatie voor professionals – Informatie vanuit het RIVM over gezondheid en (beroeps)ziekten www.infectieziektenbulletin.nl – Informatie over gezondheid en (beroeps)ziekten www.DSMZ.de – Informatie over indeling van micro-organismen in gevaarsgroepen of -categorieën www.phac-aspc.gc.ca – Informatie van het Public Health Agency of Canada in de vorm van veiligheidsbladen van biologische agentia www.legionellavraagbaak.nl – Informatie over legionella en ggo’s www.isso.nl – Informatie over legionella en waterleidingsinstallaties www.rijksoverheid.nl/ministeries/ienm – Informatie over legionella en legionellaregelgeving van het ministerie van Infrastructuur en Milieu www.unece.org – Informatie over verpakkingseisen – Engelse ADR www.bvfplatform.nl – Website van het Platform biologische veiligheidsfunctionarissen www.hepatitis.nl – Website van het Nationaal Hepatitis Centrum met informatie over de laatste ontwikkelingen rondom hepatitis www.gezondegebouwen.nl – Website van het Praktijkboek Gezonde Gebouwen, een uitgave van SBR en ISSO www.kiza.nl – Kennissysteem Infectieziekten en Arbeid; een interessante site voor allerhande infectieziekten die tijdens het werk kunnen worden opgelopen www.nkal.nl – Website van Het Nederlands Kenniscentrum Arbeid en Longaandoeningen (NKAL). Het NKAL ontwikkelt, verspreidt en past ‘evidence based’ kennis toe op het gebied van diagnostiek, behandeling, re-integratie en preventie van arbeidsrelevante longaandoeningen www.ser.nl – Advies Gezondheidsraad over inhaleerbare allergenen (advies nr. 2009/06)
236
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 236
4-3-2021 16:04:02
Hoofdstuk 15 Biologische agentia
15.8 15.8
15.8.1
Voorbeeld van een draaiboek bij pandemieën Voorbeeld van een draaiboek bij pandemieën
Hoe preventief al om te gaan met een epidemie van het Coronavirus COVID-19?
Eind 2019 vond in de Chinese miljoenenstad Wuhan een uitbraak plaats van een tot dan toe onbekende variant van het coronavirus. Het kreeg de naam 2019-nCoV en heet nu COVID-19 (Corona Virus Disease-19), ook wel SARS-CoV-2 genoemd. SARS staat voor Severe Acute Respiratory Syndrome. De besmetting wordt in verband gebracht met een vismarkt in Wuhan, waar ook levende dieren, zoals otters, dassen en slangen, illegaal werden verhandeld. De markt werd daarop gesloten. Infectie met het virus veroorzaakt griepachtige symptomen en leidt bij sommige patiënten tot longontsteking. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) beschouwt de uitbraak vanwege de snelle verspreiding en de ernst vanaf 30 januari 2020 als een wereldwijde medische noodsituatie. Er is sprake van een epidemie als meer dan 51 op de 100.000 mensen last hebben van klachten die met de ziekte te maken hebben en het virus wordt aangetoond. Coronavirussen zijn virussen die een corona (krans) tonen wanneer ze door een elektronenmicroscoop worden bekeken.
15.8.2
Inleiding
Hieronder wordt kort aangegeven welke preventieve maatregelen bedrijven zelf al kunnen nemen bij een dreiging van een epidemie of pandemie. Hierin worden vier dreigingsniveaus onderscheiden: fase 0 t/m 3. Per niveau (fase) wordt een aantal maatregelen voorgesteld. Deze worden ingedeeld in algemene maatregelen, communicatie, hygiëne en medische maatregelen. Zolang er geen maatregelen vanuit de overheid worden opgelegd, is ieder bedrijf vrij om zelf al preventief bepaalde zaken te regelen. Ook staat het ieder bedrijf vrij bepaalde maatregelen al eerder te nemen of de onderstaande indeling naar eigen goeddunken aan te passen en dus ook om bepaalde beschreven maatregelen naar voren of naar achteren te verplaatsen. De vier fasen zijn: Fase 0 (laag dreigingsniveau; er zijn geen infecties in Nederland). Fase 1 (midden dreigingsniveau, bijvoorbeeld omdat in Nederland ook infecties zijn geconstateerd). Fase 2 (hoog dreigingsniveau; infecties zijn bij eigen medewerkers geconstateerd). Fase 3 (kritisch dreigingsniveau).
237
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 237
4-3-2021 16:04:03
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
15.8.3
Fase 0 (laag dreigingsniveau; er zijn geen infecties in Nederland)
Algemeen: Business as usual: alle bedrijfsactiviteiten worden voortgezet. Communicatie: Wijs in het bedrijf iemand aan die zich verdiept in het soort micro-organisme waarvan de dreiging uitgaat en benoem deze medewerker als eerstelijnsmedewerker aan wie medische vragen kunnen worden gesteld. Maak dit bekend binnen de organisatie. Monitor en inventariseer de vragen die bij de eerstelijnsmedewerker binnenkomen en geef periodiek een update. Hygiëne: Stimuleer dat medewerkers vaker hun handen wassen. Een goede handhygiëne blijkt een groot deel van de overdracht van ziektekiemen, dus ook van het virus, te voorkómen. Het virus verspreidt zich namelijk door de lucht en via de handen. Daarom zijn plekken zoals deurklinken, telefoons, muizen en toetsenborden een bron van bacteriën. De schoonmakers in kantoorpanden mogen de computerapparatuur vaak niet schoonmaken. De werkgever moet in zo'n geval zorgen dat werknemers zelf de middelen krijgen om hun apparatuur schoon te maken. Medisch: Houd de berichtgeving goed in de gaten.
15.8.4
Fase 1 (midden dreigingsniveau, bijvoorbeeld omdat in Nederland ook infecties zijn geconstateerd)
Algemeen: Business as usual: alle bedrijfsactiviteiten worden voortgezet. Communicatie: Informeer medewerkers dat er sprake is van een hoger dreigingsniveau. Plan een voorlichtingsbijeenkomst waarin leidinggevenden/managers instructies krijgen over hun rol en verantwoordelijkheden bij een verdere voortzetting van de besmettingen. Blijf aandacht vragen om goede hygiënemaatregelen: vaker handen wassen. Stem af tussen de bedrijfsarts, de preventiemedewerkers en de bhv’ers en de eerstelijns communicatiemedewerker (zie boven) hoe te opereren wanneer naar fase 2 wordt opgeschaald. Hygiëne: Handen wassen met zeep voorkomt verspreiding van micro-organismen. Het is opvallend dat ook kranen, zeepdispensers en spoelknoppen op stortbakken een bron van besmetting zijn. Door te investeren in no-touch-systemen kan ziekteverzuim door besmetting met ziektekiemen voorkomen worden. Door een sensor hoeven werknemers de kraan of zeepdispenser niet aan te raken; dat is een stuk hygiënischer. Het is ook geen overbodige luxe om instructies met betrekking tot het wassen van handen op de toiletten op te hangen. Ook het goed drogen van de handen is belangrijk aangezien vochtige handen tot 1.000 keer meer bacteriën verspreiden. Om medewerkers te laten zien hoe goed zij hun handen hebben gewassen, kan gebruik gemaakt worden van kleurloze UV fluorescerende producten. Een lotion wordt op de handen gesmeerd. De UV-deeltjes in die lotion gedragen zich net zoals bacteriën en hopen zich op in de plooien en groeven van de huid. Alleen door grondig handenwassen zijn de UV-deeltjes te verwijderen. Door met een UV-lamp de handen te beschijnen na het handenwassen, lichten de niet weggewassen deeltjes op en ziet de medewerker hoe goed (of slecht) hij zijn handen gewassen heeft. Zeer illustratief. Zie verder onder https://www.allergenenconsultancy.nl/producten/uv-hygiene-en-training. Regelmatig de handen met water en zeep wassen, vooral na hoesten, niezen of snuiten. Plaats dispensers met desinfecterende vloeistof bij de toiletten en mogelijk bij in- en uitgangen van het gebouw. Gebruik ontsmettende handalcohol (ethanol 70%). Ook de vingertoppen, duimen en gebieden tussen de vingers en polsen moeten grondig met de alcoholische oplossing worden ingewreven. Deze minimaal 30 seconden laten inwerken. Gebruik papieren handdoeken en zakdoekjes. Gooi deze na gebruik direct weg.
238
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 238
4-3-2021 16:04:03
Hoofdstuk 15 Biologische agentia
Raak ogen, neus en mond zo min mogelijk aan, omdat het griepvirus zich op deze manier kan verspreiden. Dus niet opmaken, nagelbijten, neuspeuteren, enz. Hoesten en niezen in de binnenkant van de elleboog. Tref maatregelen om extra schoon te kunnen maken (trapleuningen, deurklinken van alle deuren; ook van toiletgroepen, lichtknopjes, kranen van de spoelbakken op de toiletten). Zorg voor voldoende schoonmaakmiddelen, sneller legen van afvalbakken, etc. Plaats desinfecterende doekjes bij toetsenborden. Maak afspraken om werkruimten goed en regelmatig te ventileren (ramen open zetten naar buiten). Bestel (chirurgische) mondneusmaskers* voor medewerkers, uit te delen bij verdenking van infectie. Bestel FFP3 mondmaskers* en beschermende kleding (schort/spatbril/handschoenen voor bhv’ers (en bedrijfsarts). Beperk het aantal flexplekken op kantoor. Wijs één of meer zogenaamde ‘isolatiekamers’ in het bedrijf aan. Deze gaan mogelijk gebruikt worden bij fase 2 bedreigingsniveau. Dit zijn relatief kleine kamers waarin slechts enkele personen tijdelijk kunnen verblijven in afwachting van vervoer naar buiten. Dit betreft dan medewerkers die verdacht worden van besmetting en dan even van de andere medewerkers geïsoleerd moeten worden. De kamer dient zo leeg mogelijk te zijn, een harde vaste vloerbedekking te hebben, geen of anders gesloten kasten, hardleren stoelen, geen zonwering of jaloezieën aan de binnenzijde en vlakke radiatoren. Medewerkers niet laten reizen naar gebieden waarin besmettingen zijn geconstateerd.
* Er zijn twee typen mondmaskers van belang: Maskers ter voorkoming van besmetting naar anderen: chirurgische maskers. Deze zorgen dat bij hoesten e.d. druppeltjes grotendeels binnen dat mondmasker blijven, waardoor de kans op besmetting van anderen sterk verkleind wordt. Maskers ter voorkoming dat je zelf besmet wordt: FFP3-filtermaskers. Het gebruik van mondkapjes luistert erg nauw. Zo moeten het de juiste kapjes zijn, die zowel mond als neus goed afsluiten. Bovendien moeten de kapjes meerdere malen per dag vervangen worden. Instellingen die met de mondkapjes gaan werken moeten dus een zeer ruime voorraad inslaan. Ook moeten ze de medewerkers goed instrueren over het juiste gebruik ervan. Medisch: Laat medewerkers die tekenen van verkoudheid of griep vertonen of in contact zijn geweest met een geïnfecteerd persoon bij voorkeur thuiswerken. Adviseer hen om contact op te nemen met huisarts en/of bedrijfsarts. Hetzelfde geldt als zij in de thuissituatie een zieke partner en/of kinderen hebben. Monitor en inventariseer de vragen die bij de eerstelijn binnen komen en geef periodiek een update. Houdt nauw contact met de eerstelijns communicatiemedewerker.
15.8.5
Fase 2 (hoog dreigingsniveau; infecties zijn bij eigen medewerkers geconstateerd)
Alle maatregelen uit fase 1 en aanvullend: Algemeen: Adviseer mensen die thuis een ziek familielid of zieke huisgenoot hebben om niet naar kantoor te komen (bij een ziek kind/partner kan gedacht worden aan zorgverlof) totdat de zieke persoon hersteld is en bij contactonderzoek geen virus aantoonbaar is bij de medewerker. Laat zwangeren vanuit huis werken. Medewerkers die uit plaatsen in het buitenland komen waar veel besmettingen zijn geconstateerd, eerst 14 dagen thuis laten verblijven voordat zij naar het werk mogen komen (als zij intussen niet zelf ziek geworden zijn). Laat medewerkers niet van kamer naar kamer lopen, zoals bij het afleveren van post. Laat medewerkers dit soort zaken zelf ophalen vanaf een centraal punt. Geen grotere groepen bezoekers meer toelaten. Bij bezoekers vragen of zij uit besmette gebieden komen en of zij de afgelopen twee weken in contact zijn gekomen met zieke
239
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 239
4-3-2021 16:04:03
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
mensen. Als dat het geval is, dan hen niet toelaten. Communicatie: Informeer medewerkers dat er sprake is van een hoog dreigingsniveau en dat de maatregelen moeten worden genomen zoals bij dit niveau zijn beschreven. Communiceer dit ook naar de medewerkers die al thuiswerken, de buitenwereld, klanten e.d. Hygiëne: Zie de maatregelen uit fase 1. Elkaar geen handen schudden of zoenen. De bezettingsdichtheid per ruimte verminderen. Geen vergaderingen meer houden met grotere groepen mensen (> 4). Beperk de tijd van de vergaderingen. Meer werken met teleconferences, videocalls, skypen, enz. Ook thuis extra hygiëne in acht nemen (frequent handen wassen en vaker reinigen van deurknoppen, kranen, lichtschakelaars en trapleuningen). Ruimere werktijden hanteren zodat er gemiddeld minder medewerkers tegelijkertijd aanwezig zijn. Zorgen dat in ruimtes waarin meer mensen verblijven/werken, deze goed met de buitenlucht geventileerd worden (ramen naar buiten). De mechanische ventilatie van ruimtes beperken. Als de luchtbehandeling ook met recirculatie werkt, de recirculatie uitschakelen. De luchtbehandelingsinstallatie en de airco extra onderhoudsbeurten geven. Stimuleren dat meer vanuit huis wordt gewerkt. Geen trapleuningen meer vast laten houden of een zeer frequent schoonmaakregime voor trapleuningen instellen. Niet met meerdere mensen de liften tegelijkertijd gebruiken. Bij voorkeur geen gebruik meer maken van dichtbezet openbaar vervoer. Zo min mogelijk in openbare gelegenheden vertoeven: restaurants, theaters, bioscopen, concerten, enz. Voorbereidingen treffen voor fase 3. Bedrijfskantine: De ventilatie voldoende hoog houden, bij voorkeur rechtstreeks op de buitenlucht. De dichtheid aan mensen beperken (in meer ploegen eten). Niet met veel mensen dicht naast elkaar om een klein tafeltje laten zitten. Een verdergaande maatregel is om niet meer gezamenlijk te lunchen in de kantine en deze alleen nog te gebruiken om levensmiddelen op te halen. Dit ophalen spreiden in de tijd, zodat er niet teveel mensen tegelijk in de kantine zijn. In het uiterste geval op afroep voedsel rond laten brengen door personeel dat frequent gescreend wordt. Medisch: Als een medewerker op het werk symptomen van infectie vertoont, neemt de medewerker contact op met zijn leidinggevende en gaat naar de isolatieruimte. Vanuit daar wordt contact opgenomen met de bedrijfsarts, betreffende bhv’er en de preventiemedewerker. Indien de medewerker in de isolatieruimte is, gaat de bedrijfsarts of bhv’er (met beschermende kleding) naar de medewerker en neemt anamnese af. Bhv’ers vooraf hierin instrueren. De medewerker gaat als hij eigen vervoer heeft met een (chirurgisch) mondmasker op naar huis en neemt daar meteen telefonisch contact op met de huisarts. Als hij geen eigen vervoer heeft, dan wordt contact met het thuisfront van de medewerker opgenomen om te vragen of iemand hem komt halen. Aan diegene wordt een FFP3-filtermasker verstrekt. Bedrijfsarts/bhv’er brengt de plaatselijke GGD op de hoogte van een mogelijke infectie. GGD neemt verder het protocol over; mogelijk zal een GGD-medewerker naar kantoor of huis komen om een monster af te nemen. De leidinggevende maakt een lijst met contacten (collega’s die in dezelfde ruimte aanwezig zijn of in contact zijn geweest met de medewerker) en deelt deze met de bedrijfsarts. Indien er op de afdeling personen zijn met een kwetsbare gezondheid (bekende chronische ziekte, zwanger, etc.) wordt deze medewerkers ook verzocht vanaf dat moment vanuit huis te werken om kans op overdracht van besmetting te verkleinen. Thuis dienen zij
240
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 240
4-3-2021 16:04:03
Hoofdstuk 15 Biologische agentia
hun eigen gezondheid te monitoren en indien nodig contact opnemen met hun huisarts. Nadat een zieke medewerker 14 dagen thuis is geweest, mag hij niet weer aan het werk (in het bedrijf) voordat een consult heeft plaatsgevonden en alle relevante medische informatie is gedeeld met de bedrijfsarts.
15.8.6
Fase 3 (kritisch dreigingsniveau)
Algemeen: Feitelijk gaat de maatschappij grotendeels ‘op slot’ en sluiten nu de meeste bedrijven, instellingen, scholen, openbaar vervoer, het uitgaansleven, enz., uitgezonderd ziekenhuizen en de meest noodzakelijke functies als politie, bewaking, brandweer, enz. Communicatie: Aangeven dat nu de grootste alarmfase is ingetreden en de activiteiten tot het strikt noodzakelijke worden beperkt: beveiliging, in stand houden van het gebouw, enz. Hygiëne: Iedere samenkomst van mensen moet zoveel mogelijk vermeden worden. Dat betekent dat feitelijk zo min mogelijk mensen naar hun werk moeten gaan, anders dan voor het strikt noodzakelijke. Niet-essentieel personeel tijdens een pandemie naar huis sturen om zo het aantal mensen dat blootgesteld wordt aan het virus te minimaliseren. Medisch: De GGD en de (plaatselijke) zorgautoriteiten hebben de regie. Indien er medewerkers binnen het bedrijf aanwezig moeten zijn, wordt hun gezondheid bewaakt door het monitoren van symptomen (temperatuur meten - door de medewerker zelf).
241
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 241
4-3-2021 16:04:03
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
16 Fysieke belasting 16
Fysieke belasting
16.1 16.1
Inleiding fysieke belasting Inleiding fysieke belasting
In een groot aantal beroepen komt het dagelijks verplaatsen van lasten en het uitoefenen van grote krachten veelvuldig voor: verpleegkundigen, magazijnmedewerkers, orderpikkers of vrachtwagenchauffeurs zijn slechts enkele van deze beroepen. Het idee dat door automatisering en mechanisering het zware handmatige werk in Nederland is verdwenen, lijkt niet te worden bevestigd door cijfers. Het is echter wel aan het afnemen. Een groot aantal beroepen kenmerkt zich daarnaast door werkplekgebonden werkzaamheden. Zo hebben de bovenstaande beroepen ook te maken met een vaste werkplek. Afhankelijk van het soort functie kan hier ook sprake zijn van statische en dynamische houdingsbelasting of repeterende werkzaamheden. In 2019 behoorden aandoeningen aan het bewegingsapparaat opnieuw tot de top van de meest gemelde beroepsziekten van het totaal aantal meldingen geregistreerd bij het Nederlands Centrum voor Beroepsziekten (NCvB) (van de 3691 meldingen van beroepsziekten betroffen 994 aandoeningen aan het houding- en bewegingsapparaat). Arbobalans 2020 meldt dat 24% van het ziekteverzuim in Nederland wordt veroorzaakt door klachten van het bewegingsapparaat. Nek-armklachten en klachten aan de onderste ledematen zijn ongeveer gelijk verdeeld, verzuim door rugklachten scoort lager. Meer mensen melden een relatie tussen zwaar werk en verzuim dan door werkhouding en verzuim. De sectoren industrie en gezondheidszorg melden het hoogst aantal beroepsziekten ten gevolge van lichamelijke klachten. Fysiek zwaar werk wordt veelal gekenmerkt door het verplaatsen van lasten: tillen, dragen, duwen en trekken zijn dan de fysiek meest inspannende activiteiten. Bij statische werkplekken kan afhankelijk van de uitgevoerde bewegingen en aangenomen houdingen belasting ontstaan van het bewegingsapparaat. Dit kan tot overbelasting leiden, afhankelijk van de duur en de mate van afwijking van de neutrale stand. Gegevens uit de antropometrie (mensmeetkunde) bieden houvast om werkplekafmetingen te beoordelen. Zittend werk heeft als voordeel boven staand werk dat het lichaam wordt ondersteund. Te lang zitten kan echter weer tot bewegingsarmoede leiden. Beide hebben zo hun voor- en nadelen. De aard van de taken zal veelal uitsluitsel bieden. Globaal gaat het bij fysieke belasting om de combinatie van kracht, houding, tempo en duur van de handelingen in een functie of beroep. Onderling beïnvloeden deze elkaar. Zo zal bij zittend repeterend werk (kenmerk hoog tempo) aan een lopende band de ergonomie van de werkplek de houding beïnvloeden. De benodigde kracht en duur beïnvloeden daarnaast ook de kans op overbelasting. Daarnaast beïnvloedt bij het verplaatsen van lasten (kenmerk hoge kracht) de werkomgeving de houding die aangenomen moet worden. In dit hoofdstuk zullen beide vormen van arbeidsbelasting aan de orde komen voor beoordeling en hoe van daaruit verbeteringen te kunnen formuleren.
16.2 16.2
Potentiële gezondheidseffecten fysieke belasting Potentiële gezondheidseffecten fysieke belasting
Fysieke belasting is op zichzelf niet schadelijk voor de gezondheid. Het tegendeel is eerder waar; het lichaam heeft een zekere mate van belasting nodig om te kunnen functioneren. Is deze belasting te laag, dan nemen de omvang en kracht van de spieren af, en verminderen de motorische vaardigheden. Het lichaam kan verkeerd belast of overbelast worden. Dit kan leiden tot tijdelijke of blijvende schade, in het bijzonder als de verkeerde belasting vaak voorkomt of als de overbelasting
242
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 242
4-3-2021 16:04:03
Hoofdstuk 16 Fysieke belasting
langdurig is. Belasting binnen de gezondheidsrichtlijnen is dus noodzakelijk om op langere termijn gezondheidsschade te voorkomen.
16.2.1
Tillen en dragen
Tillen en dragen kunnen in verband worden gebracht met een verhoogd risico op aandoeningen van het bewegingsapparaat. Voor de relatie tussen tillen en rugpijn is overtuigend bewijs. De Gezondheidsraad heeft in 2012 een meta-analyse uitgevoerd. Hieruit blijkt dat jaarlijks door het (regelmatig) tillen van 23 kilogram het aantal werknemers met lage rugklachten toeneemt. Zonder tillen krijgen minder werknemers jaarlijks lage rugklachten. Behalve klachten van de lage rug kan tillen tijdens werk ook klachten veroorzaken van de heupen, de knieën, de nek en schouders of de armen.
16.2.2
Duwen en trekken
Uit epidemiologisch onderzoek blijkt dat er een associatie bestaat tussen duwen en trekken en het voorkomen van lage rugklachten. Een eenduidige oorzaak-gevolgrelatie is voor lage rugklachten niet aangetoond. Er is een duidelijk sterker verband tussen duwen en trekken en het ontstaan van schouderklachten. Een recente literatuurstudie met zeven studies concludeert dat er sterk bewijs is dat duwen en trekken op het werk de kans op schouderklachten vergroot. Voor klachten aan de hand, pols, onderarm, elleboog of bovenarm was onvoldoende of tegenstrijdig bewijs.
16.2.3
Energetische belasting
Over de gezondheidseffecten van energetische belasting is weinig bekend. In het algemeen wordt verondersteld dat een hoge energetische belasting een voorspeller is van (over)vermoeidheid. Forse vermoeidheid kan leiden tot een veranderende bewegingsuitvoering waardoor de fysieke belasting toeneemt en mogelijk ook de kans op klachten aan het bewegingsapparaat toeneemt.
16.2.4
Houdingsbelasting
De mechanica leert dat bewegingen rond de neutrale standen van het gewricht optimaal zijn. De belasting op het lichaam neemt sterk toe in houdingen met gewrichten ver buiten de neutrale standen, bijvoorbeeld: armen boven schouderhoogte, voorovergebogen hoofd, achter of naast het lichaam werken, gebukt/ gehurkt staan, gespreide vingers tijdens oppakken van objecten, gedraaide rug. In de praktijk worden vaak dynamische en statische werkhoudingen onderscheiden. Wordt bij de taakuitvoering het lichaam voortdurend bewogen en worden houdingen niet langer dan drie seconden gefixeerd, dan is er sprake van dynamische belasting. Wordt bij de taakuitvoering een deel van het lichaam langer dan vier seconden in dezelfde houding gehouden, dan is er sprake van statische belasting. Spieren fixeren de houding, waardoor de doorbloeding in het gebied van dat deel van het lichaam wordt belemmerd. Voorbeelden van werkzaamheden met relatief veel met statische werkhoudingen zijn: lassen, fijnmontage, microscoopwerk, chirurgie, beeldschermwerk. Beide vormen van houdingsbelasting komen vaak in combinatie voor: fixeren van de schoudergordel en bovenarm waarbij de onderarm en handen bewegingen maken. Is ook de frequentie van de uitgevoerde beweging erg hoog, dan is er sprake van repeterend werk. De gezondheidsrisico's van houdingsbelasting hangen geheel af van de duur, de benodigde kracht om een houding aan te nemen en de vereiste handelingssnelheid. Bij deze vorm van belasting draait het om belasting van zachte en harde weefsels. Zo kent een metselaar op een steiger statische belasting van de rug, dynamische belasting van de schouders, forse standafwijking van de pols en elleboog. De rug heeft meer kans op slijtage en de onderarm loopt meer risico op pees- en spierschade. Zittend werken heeft de voorkeur boven staand werken. De keuze hiervoor is echter afhankelijk van het soort werk dat wordt uitgevoerd. De mate van mobiliteit, de grootte van de voor-
243
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 243
4-3-2021 16:04:03
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
werpen, reikafstanden en krachtsuitoefening bepalen de werkwijze.
16.3 16.3
Wetgeving fysieke belasting Wetgeving fysieke belasting
De Europese Richtlijn 90/269/EEG betreffende de minimum veiligheids- en gezondheidsvoorschriften voor het manueel hanteren van lasten met gevaar voor met name rugletsel voor de werknemers is verwerkt in het Arbobesluit. Artikel 5.2 Arbobesluit verplicht de werkgever te voorkomen dat fysieke belasting gevaar oplevert voor de veiligheid of gezondheid van de werknemer. De werkgever kan hierbij aandacht schenken aan de organisatie van het werk, de inrichting van de werkplek en het aanpassen van de productie- of werkmethode. Daarnaast kan hij de werknemer hulpmiddelen of persoonlijke beschermingsmiddelen geven. Als de risico’s redelijkerwijs niet kunnen worden voorkomen, moeten zij in elk geval zoveel mogelijk worden beperkt. Een effectieve aanpak moet worden gebaseerd op de risico-inventarisatie en -evaluatie. In artikel 5.3 Arbobesluit is bepaald dat het onderwerp fysieke belasting onderdeel moet uitmaken van de risico-inventarisatie en -evaluatie, waarbij met name moet worden gelet op de kenmerken van de last, de vereiste lichamelijke inspanning, de kenmerken van de werkomgeving en de eisen van de taak. In artikel 5.5 Arbobesluit is ook een bepaling opgenomen over voorlichting. Werknemers die met de hand lasten verplaatsen, moeten doeltreffend worden voorgelicht over de risico’s en de getroffen maatregelen. Ook moeten zij worden voorgelicht over de wijze waarop lasten moeten worden gehanteerd.
16.3.1
Europese normen
NEN-EN 1005-1 tot en met 5: Veiligheid van machines- Menselijke fysieke belasting Deel 1: Termen en definities, 2001 +A1:2008 Deel 2: Handmatig hanteren van machines en machineonderdelen, 2003 +A1:2008 Deel 3: Aanbevolen maximale krachten bij machinewerkzaamheden, 2002 +A1:2008 Deel 4: Evaluatie van werkhoudingen en bewegingen bij machinewerkzaamheden, 2005 +A1:2008 Deel 5: risicobeoordeling voor herhaalde bewegingen met hoge frequentie, 2007 NEN-EN-ISO 11228- 1 tot en met 3: Manueel hanteren van lasten Deel 1: Tillen en dragen, 2003 Deel 2: Duwen en trekken, 2007 Deel 3: Repeterende bewegingen, 2007
Uitwerking van bovenstaande norm: Nederlandse praktijkrichtlijn NPR-ISO/TR 12295: Ergonomie – Applicatiedocument voor Internationale Normen voor handmatig verplaatsen van lasten en evaluatie van statische werkhoudingen, 2014 Normen en richtlijnen van belang voor beeldschermwerk: NEN-EN 527, delen 1, 2, 3 Kantoormeubelen – Werktafels en –bureaus NEN-EN 1335, delen 1, 2, 3 Kantoormeubelen, kantoorstoelen NEN 2449: Ergonomie – Ergonomische criteria voor kantoorwerktafels NPR1813: Ergonomie – Ergonomische uitgangspunten voor meubelen voor administratieve werkzaamheden en aanwijzingen voor het gebruik – Toelichting bij NEN-EN 1335, NEN-EN 527, NEN 2441 en NEN 2449 NEN-EN-ISO 9241-5 Ergonomische eisen voor kantoorarbeid met beeldschermen – Deel 5: Eisen voor de werkplek en de lichaamshouding.
16.3.2
Werkhoudingen
Volgens artikel 5.4 Arbobesluit moeten werkplekken worden ingericht ‘volgens de ergonomische beginselen’. Aanbevolen wordt om langdurig staan zo veel mogelijk te voorkomen. Als arbeid (deels) zittend kan worden uitgevoerd moet de werkplek zijn voorzien van een zitgelegenheid. Als
244
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 244
4-3-2021 16:04:03
Hoofdstuk 16 Fysieke belasting
staand werk onvermijdelijk is, moet er regelmatig de gelegenheid zijn om te gaan zitten. Voor kenmerken van stoelen wordt verwezen naar NEN-EN 1335-1. Omdat Nederlanders langer zijn dan de gemiddelde Europeaan, zijn voor Nederland vooralsnog aanvullende eisen aan maatvoering van stoelen gesteld, in de NPR 1813. Afwijken van de NEN-EN 1335-1 mag, bijvoorbeeld in harmonie met de NPR 1813 zolang beargumenteerd wordt waarom deze afwijking noodzakelijk is. Artikel 3.19 van het Arbobesluit vormt de wettelijke basis voor de afmetingen van een kantoorwerkplek. Arbocatalogus Naast de wettelijke voorschriften kunnen bedrijven gebruikmaken van een arbocatalogus. In een arbocatalogus staat beschreven hoe voldaan kan worden aan de door de overheid opgelegde doelvoorschriften. Strikt genomen is een arbocatalogus geen verplichte maatregel maar een hulpmiddel bij het naleven van doelvoorschriften. De aanwezigheid van een getoetste arbocatalogus biedt voordelen omdat bedrijven hiermee een handvat krijgen voor de opzet van arbobeleid en niet alles zelf hoeven uit te denken. Daar waar fysieke belasting kenmerkend is voor een branche, zijn er maatregelen als voorbeeld opgenomen hoe om te gaan in deze specifieke sector. Voor specifieke gegevens wordt hiervoor verwezen naar www.arboportaal.nl van het ministerie van SZW.
16.4 16.4
16.4.1
Risico-inventarisatie en -evaluatie fysieke belasting Risico-inventarisatie en -evaluatie fysieke belasting
Manieren van onderzoek
Er zijn voor fysieke belasting verschillende invalshoeken om deze in kaart te brengen. Dit hangt af van de behoefte aan details en van de variatie in handelingen in een functie. Op basis van eerder genoemde Europese wetgeving heeft TNO een methode ontwikkeld op basis van bestaande, voor leken minder toegankelijke instrumenten. Op basis van een Checklist Fysieke Belasting worden eventuele knelpunten zichtbaar gemaakt. Deze aanpak is zeer geschikt voor Participatieve Ergonomie. Als er een knelpunt aanwezig is wordt doorverwezen naar een specifieke tool. Vanuit de EU Richtlijn 90/269/EEG zijn er, op basis van wetenschappelijk inzicht, nieuwe instrumenten ontwikkeld die op twee niveaus middelen geven om een risico-analyse uit te voeren. De methoden zijn valide en, na enige training, door preventiemedewerkers uit te voeren. Met name het beoordelen van de houdingen vergt enige training. De methodiek is als volgt opgebouwd: Niveau 1: Analyseren van de functie of taken met behulp van een checklist Niveau 2: Globaal meten van de situatie met behulp verschillende methoden Niveau 3: Specifiek meten door een deskundige De checklist die voor Nederland door TNO is ontwikkeld en in 2014 is gepubliceerd leent zich vooral goed voor functies met geringe taakvariatie, maar ook voor meer gevarieerde taakvariatie. Er kan alleen per taak geanalyseerd worden, niet op een hele functie. De methoden kunnen met name direct op internet of indirect op papier worden toegepast. Vooraf wordt er een inventarisatie gemaakt van te inventariseren vormen van belasting. De volgende vormen van fysieke belasting kunnen worden geïnventariseerd en geëvalueerd: Tillen, dragen, duwen en trekken en vasthouden met de KIM (Key Indicator Method). Manueel hanteren van lasten en repeterende bewegingen met de HARM methode (HandArmtaken Risicobeoordelings Methode). Statische en dynamische werkhoudingen met de WHI (Werk Houdings Instrument). Duwen en trekken met de Dutch (Duw en Trek Check). De KIM en de WHI zijn niet gevalideerd, maar bieden laagdrempelige toegang aan werknemers en preventiemedewerkers om gestructureerd risico’s te beoordelen en te zoeken naar verbetermogelijkheden. Voor meer informatie is de website www.fysiekebelastingbeoordelen.
245
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 245
4-3-2021 16:04:03
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
tno.nl te bezoeken.
16.4.2
Tillen
Op verzoek van het ministerie van SZW is door een aantal beroepsverenigingen in 2013 de multidisciplinaire richtlijn ‘Vermindering van tilbelasting om rugklachten te voorkómen’ ontwikkeld. Deze richtlijn biedt de arboprofessional ondersteuning bij het inventariseren van problemen bij tillen in werksituaties en onderscheidt effectieve en niet-effectieve oplossingen om het risico op rugklachten door tillen te verminderen. Wanneer de arboprofessional op basis van gesprekken met leidinggevende en werknemers over de werkwijze heeft vastgesteld dat er werkplekken zijn waarbij er sprake is van tillen, dan kan de richtlijn worden gebruikt. De multidisciplinaire richtlijn bestaat uit vier stappen. Deze zijn weergegeven in onderstaand stroomschema. Figuur 1 Stroomschema voor het beoordelen van tilsituaties
1. Beoordeel het tilgewicht. Een tilgewicht onder de 3 kg wordt niet als risicovol voor de lage rug gezien en er is geen verdere beoordeling nodig tenzij er sprake is van repeterende bewegingen van meer dan twee keer per minuut gedurende langere tijd. 2. Kies geschikte maatregelen om tilbelasting te verminderen als er sprake is van een overschrijding van het aanbevolen tilgewicht. De richtlijn biedt een overzicht van effectieve en niet-effectieve maatregelen geordend naar de beoordelingscriteria van de MAC-methode en de NIOSH-formule. 3. Evalueer of de maatregelen worden gebruikt en of de rugbelasting voldoende is verminderd met de MAC-methode of de NIOSH-formule. Zoals aangeven in de bovengenoemde multidisciplinaire richtlijn ‘tillen’ kunnen tilsituaties snel en simpel worden beoordeeld met de MAC-methode. De MAC-methode is ontwikkeld
246
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 246
4-3-2021 16:04:03
Hoofdstuk 16 Fysieke belasting
door Health & Safety Executive (HSE) en Health & Safety Laboratory (HSL) en is gebaseerd op de NIOSH-formule en de psychofysische onderzoeken van Snook. Een alternatief voor de MAC-methode, die ook in staat is tilsituaties snel en simpel te beoordelen, is de KIM-tool. Ook bij de KIM-tool worden het tilgewicht, de tilhouding en de tilomstandigheden beoordeeld en wordt er een risicoscore berekend op basis waarvan werkplekaanpassingen worden aanbevolen. Het belangrijkste verschil met de MAC-methode (en NIOSH-formule) is dat er een maximum tilgewicht van 40 kg voor mannen wordt toegestaan, hetgeen afwijkt van het maximum tilgewicht van 23 kg dat bij de MAC-methode en NIOSH-formule gebruikt wordt. De Inspectie SZW hanteert echter 50 kg als bovengrens bij incidenteel tillen als de omstandigheden waaronder gewerkt wordt in orde zijn.
16.4.3
NIOSH-formule
Voor een meer gedetailleerde beoordeling van tilsituaties kan de NIOSH-formule (Waters e.a. 1993) worden toegepast. De NIOSH-formule is ontwikkeld door het ‘National Institute for Occupational Safety and Health (NIOSH)’ in de Verenigde Staten. De Gezondheidsraad geeft in 2012 aan dat de NIOSH-formule een internationaal geaccepteerde rekenmethode is om risicovolle belasting bij een tiltaak te voorkómen. De NIOSH-formule geeft een goede handreiking voor de interpretatie van de verschillende factoren bij tillen die belastend zijn voor de gezondheid. Hoewel de NIOSH-formule geen eenduidig verband legt tussen het maximaal toelaatbare tilgewicht en gezondheidsschade, raadt de Gezondheidsraad aan om de NIOSH-formule te blijven hanteren als best beschikbare instrument om het ontstaan van nieuwe klachten te voorkomen. Hieronder zal de NIOSH-formule alleen besproken worden voor ‘single-task’ tiltaken waarbij de tiltaken binnen een functie niet veel verschillen of waarbij men geïnteresseerd is in één tiltaak (bijvoorbeeld bij een ‘worst case’-benadering). Wanneer er sprake is van een functie waarbij meerdere verschillende tiltaken worden uitgevoerd, kan een zogenaamde ‘multi-task’-analyse worden toegepast. Voor het toepassen van deze analyse wordt verwezen naar de handleiding voor het toepassen van de NIOSH-formule (te downloaden op http:// www.ergonomiesite.be/documenten/tillen/NIOSH-handleiding.pdf. De NIOSH-formule stelt gewichtslimieten vast die ontleend worden aan de zwaarte van een te beoordelen tilsituatie. Om de zwaarte van een tilsituatie te bepalen, worden zeven eigenschappen van die situatie vastgelegd: 1. afstand tussen de handen en de vloer; 2. afstand tussen de handen en het lichaam; 3. verticale afstand waarover het object wordt getild; 4. grip op het object; 5. hoek waaronder wordt getild (rompdraaiing); 6. duur van de werkzaamheden en herstel; 7. frequentie van tillen. Toepassing NIOSH-formule en verzwarende omstandigheden Aan het beoordelen met de NIOSH-formule zijn restricties verbonden als er sprake is van verzwarende omstandigheden. De toepassing van de NIOSH-formule is in die situaties vaak wel mogelijk, echter bij de beoordeling van de situatie belandt men altijd in een situatie met een hoger risico, ook al is het gehanteerde gewicht lager dan de berekende gewichtslimiet. Verzwarende omstandigheden voor het beoordelen van tilsituaties met de NIOSH-formule zijn: tillen met één hand; herhaald tillen gedurende een werkdag van meer dan 8 uur; tillen waarbij de manoeuvreerruimte beperkt is; tillen van instabiele objecten; tillen waarbij hoge versnellingen optreden; tillen waarbij sprake is van slecht vloercontact; tillen in een warme, koude of vochtige omgeving. Tilsituaties waar de NIOSH-formule in het geheel niet toepasbaar is zijn: geknield tillen; zittend tillen; tillen met z’n tweeën; tillen met hulpmiddelen;
247
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 247
4-3-2021 16:04:03
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
tillen in combinatie met duwen, trekken of lopen.
Bij het opstellen van de NIOSH-formule is men uitgegaan van een ideale tilsituatie. In die situatie is de gewichtslimiet voor het te tillen object 23 kg. Een last van 23 kg kan zonder grote gezondheidsrisico's door 75% van de vrouwen en 99% van de mannen worden getild als de last zich vlak voor de buik op handhoogte bevindt. Voor minder ideale tilsituaties wordt de gewichtslimiet (RWL = recommended weight limit) bepaald door 23 kilogram te vermenigvuldigen met een zestal (reductie)factoren. De RWL dient voor zowel het oppakken als het neerzetten te worden berekend. Als uitkomst voor het RWL nemen we na berekening de slechtste situatie. Figuur 2 De zes NIOSH-factoren in een tilsituatie
De NIOSH-formule luidt: RWL = 23 × Hf × Vf × Df × Ff × Af × Cf De (reductie)factoren van het acceptabele tilgewicht zijn: de horizontale factor (Hf); de verticale factor (Vf); de verplaatsingsfactor (‘distance factor’, Df); de asymmetriefactor (Af); de frequentiefactor (Ff); de gripfactor (‘coupling factor’, Cf). De factoren ontstaan door de uitkomst van de meting in een formule te plaatsen. Het product van de uitkomsten van alle zes formules reduceren het maximale tilgewicht van 23 kg tot het RWL. Bijvoorbeeld de horizontale factor: Hf = (25 / H). Als de horizontale afstand kleiner is dan 25 cm wordt Hf op 1 gesteld, met andere woorden een afstand van 25 cm of kleiner is ideaal. Als de horizontale afstand groter is dan 63 cm, is het niet zinvol om de NIOSH-formule toe te passen omdat reeds duidelijk is dat de tilsituatie wordt beoordeeld als zeer risicovol. De horizontale factor (Hf) De horizontale factor is afhankelijk van de horizontale afstand tussen de handen die de last vasthouden en het midden van een denkbeeldige lijn tussen de enkels.
248
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 248
4-3-2021 16:04:04
Hoofdstuk 16 Fysieke belasting
De verticale factor (Vf) De verticale factor is afhankelijk van de verticale afstand (V) tussen de handen en de vloer. Optimaal is een hoogte van 75 cm. De verplaatsingsfactor (‘distance factor’, Df) De verplaatsingsfactor wordt bepaald door de afstand (D) die de last in verticale richting aflegt tussen het begin en het einde van de tilhandeling. De asymmetriefactor (Af) De asymmetriefactor, oftewel de rompdraaiing, wordt bepaald door de hoek (A) waaronder wordt getild. A is de hoek in graden ten opzichte van het sagittale vlak (het vlak in voor-achterwaartse richting, dat het lichaam in een linker- en rechterhelft verdeelt). Als de hoek A groter is dan 135 graden is het niet zinvol om de NIOSH-formule toe te passen omdat reeds duidelijk is dat de tilsituatie wordt beoordeeld als zeer risicovol. De frequentiefactor (Ff) De frequentiefactor wordt bepaald door in combinatie de aaneengesloten en totale duur van de werkzaamheden, de duur van de daarop volgende rust en de frequentie van tillen te beschouwen. Tevens dient rekening te worden gehouden met op welke hoogte het tillen voorkomt. De Ff is opgenomen in Tabel De frequentiefactor Ff van de NIOSH-formule. Op basis van de frequentie kan de RWL uiteindelijk op 0 uitkomen. Ff is voor zowel begin als eind van de tilsituatie hetzelfde. De tabel is te vinden op http://www.arbobondgenoten.nl/arbothem/lichblst/lifttest.htm. De frequentie hangt samen met de duur van het tillen. Hiervoor zijn er drie tabellen, minder dan 1 uur, tussen 1 en 2 uur en 2 tot 8 uur. De contactfactor (Cf) De kwaliteit van de grip wordt in drie categorieën ingedeeld: goed, gewoon of slecht. De contactfactor komt tot stand afhankelijk van deze categorieën en de hoogte waarop wordt getild. In de ISO/CD 11228 wordt de kwaliteit van de grip als volgt gedefinieerd: Goed: als het object zonder extreme polsstanden beetgepakt kan worden aan comfortabele handvatten (bijvoorbeeld koffergreep), uitsparingen of het object zelf. Gewoon: als het object handvatten of uitsparing heeft die niet aan het criterium ‘goed’ voldoen of wanneer het vastpakken mogelijk is met de vingers 90° gebogen om het object (zoals bij het oppakken van een doos zonder uitsparingen). Slecht: als aan de criteria voor ‘goed’ en ‘gewoon’ niet wordt voldaan (bijvoorbeeld glad oppervlak, asymmetrische gewichtsverdeling van de last of vloeistoffen). Het meten van de zes factoren lijkt op het eerste gezicht makkelijker dan het in werkelijkheid is. Het blijkt dat de grootste meetfouten worden gemaakt bij de twee belangrijkste factoren uit de NIOSH-formule namelijk H en F. Dit betekent dat hoge eisen dienen te worden gesteld aan de meetstrategie om betrouwbare gegevens te krijgen. Het is daarom aan te bevelen per factor meerdere metingen bij eenzelfde persoon in eenzelfde tilsituatie uit te voeren en vervolgens bijvoorbeeld een gemiddelde waarde voor die factor te berekenen. Als alle factoren zijn bepaald kan de aanbevolen gewichtslimiet RWL worden berekend. Het risico voor het optreden van gezondheidsschade wordt uitgedrukt in de til-index TI. De TI wordt verkregen uit de vergelijking: TI = G / RWL Een TI-waarde kleiner dan 1 geeft aan dat de tilsituatie veilig kan worden genoemd (als er geen verzwarende omstandigheden zijn) (zie Tabel Beoordeling van de tilsituatie op basis van de Til-index van de NIOSH-formule). Hoe groter de TI-waarden, hoe groter het risico op gezondheidsschade. Bij TI > 2 is sprake van een knelpunt: er zijn gezondheidsrisico's voor nagenoeg alle werkenden. Tilsituaties die beoordeeld worden met TI > 2 dienen een hoge prioriteit te krijgen bij het zoeken naar oplossingen. Bij 1 < TI < 2 is voorzichtigheid geboden. Dan dient zorgvuldig te worden gekeken naar de volgende aspecten: de getraindheid en belastbaarheid van de taakuitvoerders in vergelijking met de gemiddelde man en vrouw tussen 20-65 jaar; de verzwarende factor zoals de gladde vloer of het klimaat of wanneer overige fysieke be-
249
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 249
4-3-2021 16:04:04
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
lastende handelingen als (zeer) risicovol worden beoordeeld. De interpretatie van TI wordt bemoeilijkt door het ontbreken van een eenduidige grenswaarde om risico's te onderscheiden. De opstellers van de NIOSH-formule hebben er voor gekozen om slechts één grenswaarde te kiezen: TI = 1. Gelijktijdig geeft men aan dat er situaties zijn waarin een TI < 1 toch risicovol kan zijn en situaties waarin het overschrijden van de RWL (TI > 1) geen noemenswaardige risico's met zich meebrengt. In het beoordelingsmodel worden deze situaties bij 1 < TI > 2 aangegeven. In de praktijk is het raadzaam om de NIOSHformulemethode toe te passen in een aantal gunstige en ongunstige tilsituaties. Op deze wijze heb je informatie over hoe groot de verschillen zijn tussen gunstige en ongunstige tilsituaties. Wanneer het een beoordeling van tilsituaties betreft waar meerdere werknemers werken, dan is het verstandig om een ervaren medewerker te beoordelen zodat eventueel ongunstige resultaten niet zijn toe te schrijven aan de werktechniek maar aan de tilsituatie zelf. Tabel 1 Beoordeling van de tilsituatie op basis van de Til-index van de NIOSH-formule in termen van acceptabel, risicovol en zeer risicovol
Acceptabel
Risicovol
Zeer risicovol
Til-index TI ≤ 1 en geen verzwarende omstandigheden
1 < TI ≤ 2 en geen verzwarende omstandigheden
TI > 2
Til-index TI ≤ 1 en éénhandig tillen
Til-index TI > 1 en éénhandig tillen
Til-index TI ≤ 1 en gladde vloer Til-index TI > 1 en gladde vloer Til-index TI ≤ 1 en bijzonder kli- Til-index TI > 1 en bijzonder klimaat maat Til-index TI ≤ 1 en ongelijke vloer / opstapjes
Til-index TI > 1 en ongelijke vloer / opstapjes
Til-index TI ≤ 1 en duur > 8 uur Til-index TI > 1 en duur > 8 uur per dag per dag
16.4.4
Til-index TI ≤ 1 en instabiele objecten
Til-index TI > 1 en instabiele objecten
Til-index TI ≤ 1 en hoge versnellingen
Til-index TI > 1 en hoge versnellingen
Til-index TI ≤ 1 en beperkte ruimte
Til-index TI > 1 en beperkte ruimte
Dragen
Dragen wordt gedefinieerd als een handeling waarbij een object met de hand(en) wordt vastgehouden en zonder mechanische hulpmiddelen in horizontale richting wordt verplaatst. Het dragen van rugzakken, koerierstassen of schoudertassen valt buiten de gehanteerde definitie. In arbeidssituaties zijn de draagafstanden over het algemeen kort. Hieronder wordt een methode voor het beoordelen van draagsituaties beschreven die is gebaseerd op gegevens van Ayoub & Mital (1989) en de richtlijnen van Mital e.a. (1997). De methode gaat uit van een basisgewicht van een last dat in optimale situaties mag worden gedragen afhankelijk van de draagafstand en de draagfrequentie. Vervolgens wordt dit basisgewicht vermenigvuldigd met factoren voor diverse werkomstandigheden. Om de zwaarte van draagsituaties te bepalen worden vijf werkomstandigheden in ogenschouw genomen: 1. werkduur; 2. asymmetrisch dragen; 3. grip op het object; 4. warmtebelasting tijdens de werkzaamheden; 5. (beperkte) hoofdruimte. De gewichtslimiet in een bepaalde situatie wordt verkregen door de basisgewichten te vermenigvuldigen met factor C. De factor C is op haar beurt het product van de werkomstandigheidsfactoren: C = Duurfactor × Asymmetriefactor × Gripfactor × Warmtefactor × Ruimtefactor
250
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 250
4-3-2021 16:04:04
Hoofdstuk 16 Fysieke belasting
De beoordeling is ontleend aan Mital e.a. (1997). Draagsituaties die worden beoordeeld met ‘zeer risicovol’ dienen een hoge prioriteit te krijgen bij het zoeken naar oplossingen. Bij ‘risicovol’ is voorzichtigheid geboden. Dan dient zorgvuldig te worden gekeken naar de volgende aspecten: Hoe is het gesteld met de getraindheid en belastbaarheid van de taakuitvoerders in vergelijking met een gemiddelde populatie mannen en vrouwen tussen 20-65 jaar? Zijn de overige fysieke belastende handelingen als (zeer) risicovol beoordeeld? Beoordeling van dragen in termen van acceptabel, risicovol en zeer risicovol: Voor tussenliggende waarden voor draagafstand en frequentie kan worden geïnterpoleerd. C = de factor waarmee de basisgetallen worden vermenigvuldigd om de grenswaarden aan te passen aan de werkomstandigheden. Tabel 2 Beoordeling van dragen in termen van acceptabel, risicovol en zeer risicovol
Draagafstand (m) Draaghoogte (cm) Frequentie man/vrouw
Acceptabel Risico- Zeer risicovol (kg)(kg) vol (kg)
Tweehandig dragen 2,1 111/105
79/72
10 /min
< 11 x C
> 16 x C
5 /min
< 12 x C
> 17 x C
1 /min
< 13 x C
> 20 x C
0,2 /min
< 13 x C
> 20 x C
10 /min
< 11 x C
> 19 x C
5 /min
< 14 x C
> 20 x C
1 /min
< 16 x C
> 20 x C
0,2 /min
<16 x C
> 20 x C
4,3 111 / 105
79/72
6/min
<9xC
> 14 x C
1 /min
< 13 x C
> 20 x C
0,2 /min
< 13 x C
> 20 x C
6/min
< 10 x C
> 15 x C
1 /min
< 14 x C
> 20 x C
0,2 /min
< 14 x C
> 20 x C
3.3 /min
< 10 x C
> 15 x C
8,5 111/105
79/72
1 /min
< 12 x C
> 20 x C
0,2 /min
< 12 x C
> 20 x C
3.3 /min
< 10 x C
> 17 x C
1 /min
< 14 x C
> 20 x C
0,2 /min
< 14 x C
> 20 x C
Incidenteel
<5.5
> 10,5
Frequent
<3,9
>7,4
Incidenteel
<5,5
>9,5
Frequent
<3,9
<6,7
Eénhandig dragen 30 60 90
Incidenteel
<5,0
>9,0
Frequent
<3,5
>6,3
In de onderstaande tabellen worden de vermenigvuldigingsfactoren weergegeven voor de werkomstandigheidsfactoren. In de laatste tabel, Tabel Benodigde informatie, bepalingswijze en meetinstrument voor Mital-methode, zijn tenslotte de benodigde informatie, bepalingswijze en meetinstrument voor de verschillende factoren van de Mital-methode vermeld.
251
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 251
4-3-2021 16:04:04
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
Werkduur De basisgetallen zijn gebaseerd op een achturige werkdag. Als de werkduur korter is kan de gewichtslimiet hoger worden. Overigens geldt hierbij dat de gewichtslimiet nooit hoger dan 25 kg mag zijn. Tabel 3 Factor voor werkduur
Duur (uren) Factor
1
4
8
12
1.14
1.08
1.00
0,92
Asymmetrie Lasten worden niet altijd recht voor het lichaam gedragen. Bijvoorbeeld bij het dragen van grote voorwerpen in een smalle gang komt het voor dat men het voorwerp enigszins naast het lichaam houdt. Bij symmetrisch dragen staan de schouders loodrecht op de looprichting. Uit de rotatie van de schouders ten opzichte van de looprichting kan de draaiingshoek worden afgeleid. In de praktijk volstaat de inschatting of de hoek groter of kleiner is dan 30° voor het bepalen van de reductiefactor. Tabel 4 Factor voor asymmetrie
Draaiingshoek
Factor
0-30
1,00
30-60
0,92
Grip Voor het dragen van lasten is meer nog dan bij het tillen van lasten een goede grip op het object van belang. De kwaliteit van de grip wordt in drie categorieën ingedeeld (ISO/CD 11228): 1. Goed: Als het object zonder extreme polsstanden beetgepakt kan worden aan comfortabele handvatten, uitsparingen of het object zelf. 2. Gewoon: Als het object handvatten of uitsparingen heeft die niet aan het criterium ‘goed’ voldoen of wanneer het vastpakken mogelijk is met de vingers 90° gebogen om het object. 3. Slecht: Als aan de criteria voor ‘goed’ en ‘gewoon’ niet wordt voldaan. Tabel 5 Factor voor grip
Contact met de last
Factor
goed
1,00
gewoon
0,93
slecht
0,85
Warmte De belasting door dragen wordt mede bepaald door de temperatuur waaronder de werkzaamheden worden uitgevoerd. Voor bijzondere klimaatomstandigheden geldt dat specifieke bepaling van warmtebelasting gewenst is. Tabel 6 Factor voor warmte (interpoleer voor tussenliggende waarden)
Temperatuur
Factor
tot 27°
1.00
bij 32°
0.88
Hoofdruimte Als er onvoldoende ruimte is om rechtop te kunnen lopen neemt de belasting (sterk) toe. Voor de bepaling van de reductiefactor wordt de mate van bukken bepaald door de lengte in gebukte houding als percentage van rechtop staan te berekenen (Tabel Factor voor hoofdruimte (interpoleer voor tussenliggende waarden)).
252
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 252
4-3-2021 16:04:04
Hoofdstuk 16 Fysieke belasting
16.4.5
Duwen en trekken
Duwen en trekken is het uitoefenen van een (hand)kracht door een persoon op een object, waarbij de grootste component van de resultante kracht horizontaal is gericht. Bij duwen is deze kracht van het lichaam af gericht, terwijl deze bij trekken juist naar het lichaam toe is gericht. Er kan een onderscheid worden gemaakt tussen duwen en trekken waarbij lasten worden verplaatst door te gaan lopen, zoals bij het verplaatsen van rolcontainers, rolstoelen of palletwagens, en duwen en trekken vanuit stilstand, zoals het bedienen van hendels. Voor duwen en trekken zonder beweging van het lichaam is de NF X 35 106 zeer bruikbaar. Figuur 3
In een aantal gevallen wordt de verkregen aanbevolen waarde uit de curve gecorrigeerd: als de kracht staand, met twee handen wordt uitgeoefend dient de aanbevolen kracht uit de curve te worden vermenigvuldigd met twee; als zittend de kracht met twee handen wordt uitgeoefend blijft de aanbevolen waarde voor éénhandige bediening gehandhaafd; als een duwkracht zittend wordt uitgeoefend, zonder dat er een rugleuning aanwezig is om tegen af te zetten, dienen de waarden van curve J in plaats van curve B te worden gebruikt; als een pedaal zittend wordt ingedrukt zonder dat er een rugleuning aanwezig is, moet de waarden van curve F in plaats van curve A worden gebruikt; als een trekkracht zittend wordt uitgeoefend, zonder dat er een steun voor de voeten is, dient de waarden van curve L in plaats van curve G te worden gebruikt. Om de grafiek in de figuur Overzicht maximaal uit te oefenen kracht afhankelijk van soort krachtsuitoefening en frequentie beter bruikbaar te maken, moeten de grenswaarden worden veranderd. Om de grafiek voor 95% van de mannen en voor 80% van de vrouwen bruikbaar te maken, moeten de grenswaarden worden verlaagd. Dit kan worden bereikt door de grenswaarden te delen door een factor 1,6. Duwen en trekken met het hele lichaam De KIM-tool voor trekken en duwen is geschikt als oriënterende evaluatie van werkomstandigheden bij het duwen en trekken van lasten. De betreffende werksituatie met duwen en trekken wordt geëvalueerd met een risicoscore die aanleiding kan geven tot een nadere analyse van de werksituatie. Sinds 2017 is de DUTCH ontwikkeld door TNO: De Duw en Trek Check. Op de website kan het werkblad gedownload worden. De gebruiksaanwijzingen staan op de website.
253
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 253
4-3-2021 16:04:04
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
De evaluatie wordt in principe uitgevoerd voor individuele werkzaamheden en moet op één werkdag betrekking hebben. Als de te verplaatsen massa en/of de houding verandert binnen één afzonderlijke werkzaamheid, moeten de gemiddelde waarden aangehouden worden. Als meerdere handmatige werkzaamheden met sterk verschillende bewerkingen van de last voorkomen binnen de werkzaamheid als geheel, moeten deze afzonderlijk beoordeeld en gedocumenteerd worden. De beoordeling bestaat uit drie noodzakelijke stappen: 1. toekenning van punten met betrekking tot tijd; 2. toekenning van de punten voor de kernindicatoren; en 3. evaluatie. Evaluatie Elke werkzaamheid wordt geëvalueerd op basis van een bij de werkzaamheid behorende risicoscore (berekening door alle punten voor de kernindicatoren bij elkaar op te tellen en die te vermenigvuldigen met de punten met betrekking tot de tijd). Als vrouwen de werkzaamheid uitvoeren, worden de punten met een factor 1,3 vermenigvuldigd. De reden hiervoor is dat de gemiddelde capaciteit van vrouwen ongeveer 2/3 is van die van mannen. Met deze methode kunnen de regelmogelijkheden bekeken worden om het werk anders te organiseren. Veel punten met betrekking tot de tijd: organisatorische maatregelen. Veel punten voor massa: lager gewicht van de last of gebruik van geschiktere transportmiddelen. Veel punten voor bewegingssnelheid en plaatsingsnauwkeurigheid: gebruik van aangedreven middelen of vermindering van werklast. Veel punten voor houding: verbetering van het ontwerp van de werkruimte. De werkomstandigheden moeten altijd ‘goed’ zijn. Nadere analyse De nadere analyses van duwen en trekken zijn gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek naar de risicofactoren bij duwen en trekken. Een overzicht van wetenschappelijk bestudeerde risicofactoren bij duwen en trekken en het effect op de fysieke belasting is weergegeven in Tabel Risicofactoren bij duwen en trekken en het effect op de fysieke belasting en figuur Risicofactoren bij duwen en trekken. Tabel 7 Risicofactoren bij duwen en trekken en het effect op de fysieke belasting
Risicofactoren bij duwen en trekken
Effect op fysieke belasting
Duwen of trekken
Fysieke belasting tijdens duwen lager dan tijdens trekken
Benodigde duw- en trekkracht
Fysieke belasting neemt toe bij hel leveren van meer duw- of trekkracht
Afstand (bij duwen en trekken met verplaatsing)
Fysieke belasting neemt toe met toename afgelegde afstand
Frequentie
Fysieke belasting neemt toe met toename frequentie
Aangrijphoogte
Fysieke belasting optimaal rond schouderhoogte, bij hogere en lagere aangrijphoogte kan de fysieke belasting toenemen
Belading
Fysieke belasting neemt toe bij toename gewicht belading
Gebruik van een of twee handen
Fysieke belasting neemt toe bij het gebruik van een hand in plaats van twee handen
254
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 254
4-3-2021 16:04:04
Hoofdstuk 16 Fysieke belasting
Figuur 4 Risicofactoren bij duwen en trekken
Naast de risicofactoren uit Tabel Risicofactoren bij duwen en trekken en het effect op de fysieke belasting en figuur Risicofactoren bij duwen en trekken, kan ook worden gedacht aan het effect van bijvoorbeeld type ondergrond en type wielen. Deze factoren hebben een direct effect op de benodigde duw- en trekkracht en zijn derhalve niet als directe risicofactor in de tabel opgenomen. Maatregelen die kunnen worden genomen om het nadelige effect van deze (en andere) factoren op de fysieke belasting te beperken, zijn opgenomen in Risicobeheersing (techniek). De meeste van de risicofactoren uit de Tabel Risicofactoren bij duwen en trekken en het effect op de fysieke belasting en in figuur Risicofactoren bij duwen en trekken zijn onderzocht met behulp van de psychofysische methode. Hierbij zijn in het laboratorium mensen gevraagd te duwen of te trekken met een bepaalde kracht. Vervolgens is gevraagd of ze dat een hele dag zouden kunnen volhouden zonder klachten te ervaren. Op deze manier zijn maximaal acceptabele krachten bepaald voor diverse duw- en trekactiviteiten. Een onderscheid kan hierbij worden gemaakt tussen initiële of aanzetkrachten voor het in gang zetten van objecten en volhoudkrachten voor het in gang houden van objecten. Overigens kunnen de maximaal acceptabele initiële krachten ook worden toegepast in de situaties waarin vanuit stilstand wordt geduwd of getrokken. De initiële (piek)krachten treden immers op wanneer het te verplaatsen object in beweging dreigt te komen. In Mital e.a. (1997) zijn de resultaten van deze experimenten bijgesteld door gebruik te maken van energetische en biomechanische grenswaarden en vervolgens in overzichtelijke tabellen gezet. Deze tabellen kunnen op dit moment worden beschouwd als de meest bruikbare normen voor duwen en trekken en kunnen worden gebruikt om te beoordelen of trek- en duwkrachten een risico vormen voor overmatige vermoeidheid. De tabellen van Mital veronderstellen dat door het voorkomen van overmatige vermoeidheid ook gezondheidsklachten worden voorkomen. De Gezondheidsraad constateert ook dat het niet mogelijk is een eenduidig verband te leggen tussen de maximaal toelaatbare duw- en trekkrachten en het voorkomen van gezondheidsschade. In Tabel 17 zijn de richtlijnen kort samengevat (Van der Beek e.a. 1995, Delleman e.a. 1995). Tabel 8 Richtlijnen voor maximaal acceptabele krachten (N) voor tweehandig uitgevoerde duw- en trekactiviteiten (afhankelijk van verplaatsingsafstand en frequentie, onafhankelijk van aangrijpingshoogte). AK = aanzetkracht, VK = volhoudkracht, D = duwen, T = trekken (naar Delleman e.a. 1995)
Verplaatsings-afstand 2m
8m
Frequentie 10 / min
5 / min
1 / min
AK VK
AK VK
AK
160 80
180 100 200
140 60
200
12 / uur
1/8 uur
VK
AK
VK
140
D 240
D 160 D 300
D 200
T 200
T 160 T 200
T 200
200
140
D 180
100
AK
D 260
VK
255
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 255
4-3-2021 16:04:04
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
Verplaatsings-afstand
Frequentie 10 / min
5 / min
1 / min
12 / uur
1/8 uur
T 200
T 180
15 m
180
80
200
120
200
140
30 m
160
60
180
100
200
120
160
60
200
100
60 m
Bij voorkeur worden risicofactoren van duwen en trekken op de werkplek gekwantificeerd om de richtlijnen te kunnen toepassen. Dit betekent dat geleverde krachten met enige zekerheid dienen te worden vastgesteld. De vraag is dan welk apparaat of methode geschikt is voor het bepalen van de duw- en trekkrachten en hoeveel metingen minimaal nodig zijn. Voor het meten van de duw- en trekkrachten op de werkplek kan apparatuur worden gebruikt variërend van zeer simpel en voordelig geprijsd tot uitermate geavanceerd en kostbaar. Een digitale veerunster met opslagcapaciteit lijkt het meest geschikt. Deze krachtmeters kunnen zowel trek- als druk(duw)krachten meten en de maximale duw- en trekkracht (maximale positieve en negatieve waarde) in het geheugen opslaan. Doordat verschillende typen haken en klemmen aan het apparaat kunnen worden geschroefd is het in verschillende arbeidssituaties toe te passen. Naast de maximale duw- en trekkrachten kan de gemiddelde kracht vaak worden uitgelezen. De gemiddelde kracht is echter niet hetzelfde als de volhoudkracht. Wanneer een rijdend voorwerp steeds op gang wordt gebracht en geremd zou de gemiddelde kracht zelfs op nul uit kunnen komen. Het is dus van belang om het meetprotocol op de werkplek zodanig in te richten dat de gemiddelde kracht zo veel mogelijk overeenkomt met de volhoudkracht. Uit simulaties blijkt dat bij dergelijke metingen op de werkplek minimaal vijftien tot twintig seconden achter elkaar een last moet worden voortbewogen, voordat de gemiddelde kracht die met de krachtmeter wordt geregistreerd de volhoudkracht benadert. Het heeft de voorkeur om krachtmetingen op de werkplek door de werknemers zelf uit te laten voeren. De werknemers hebben een bepaalde werktechniek en -snelheid die ook de geleverde krachten sterk beïnvloeden. Bovendien voeren ze niet elke duw- of trekactiviteit precies hetzelfde uit. Deze variatie zorgt ervoor dat één meting niet voldoende is. Uit onderzoek is gebleken dat zes tot zeven metingen nodig zijn om voor het betreffende individu een gemiddeld geleverd krachtsniveau met enige zekerheid vast te stellen. Daarnaast blijkt er ook een grote variatie tussen personen te bestaan in werktechniek en -snelheid en dus in geleverde krachten. Wanneer twee groepen werknemers, die verschillende duw- en trekactiviteiten verrichten, moeten worden vergeleken, dienen naast de zes herhaalde metingen per werknemer in totaal zeven werknemers binnen elke groep te worden gemeten. Onderzoeken van houdingsbelasting Vaak of langdurig werken in ongunstige werkhoudingen kan leiden tot klachten. Ongunstige werkhoudingen kenmerken zich door gewrichtsstanden ver buiten de neutrale standen. Dit kan dynamisch (bewegend) of statisch zijn (als een lichaamsdeel vier seconden of langer eenzelfde houding aanneemt). Bij zeer frequent uitgevoerde houdingen kan er ook sprake zijn van repeterende bewegingen. Door een beoordeling uit te voeren van aangenomen werkhoudingen en uitgevoerde bewegingen kunnen knelpunten in de uit te voeren taken en knelpunten in de werkplekinrichting opgespoord worden. Een onderzoek naar houdingsbelasting is tijdrovend als de houdingen binnen een functie waarheidsgetrouw moeten worden beoordeeld. Hiertoe kan met behulp van de multimomentregistratie de werkhouding en de taak die de werknemer uitvoert worden geregistreerd. Elke dertig seconden wordt de werkhouding van de werknemer tijdens de taakuitoefening geturfd en uiteindelijk geregistreerd. Deze methode wordt vooral gebruikt als medewerkers handelingen op verschillende plekken uitvoeren. Een verpleegkundige bijvoorbeeld werkt op verschillende plekken op een afdeling.
256
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 256
4-3-2021 16:04:05
Hoofdstuk 16 Fysieke belasting
Als er daarentegen sprake is van een relatief korte werkcyclus, kan er ook met videoregistratie worden gewerkt. Vanaf de video kan dan om de 5 seconden de houding worden bepaald. Als er zo’n twintig werkcycli zijn opgenomen is dit voldoende. Daarna kan getotaliseerd worden naar een 8-urige werkdag. Inventariseren van risico’s Nadeel van bovenstaande methode is de afwezigheid van de mogelijkheid om meer gegevens te combineren dan alleen de houding en de duur of frequentie waarin deze voorkomt. De Inspectie SZW gaat bij het beoordelen van risico’s ten gevolge van werkhoudingen uit van het Werk Houdingen Instrument (WHI). Het Werk Houdingen Instrument in de figuren hieronder is bewerkt ten behoeve van opname in deze uitgave en kan gebruikt worden om een complete beoordeling uit te voeren. De methode is online te vinden op www.fysiekebelastingbeoordelen.tno.nl. Daar staat de originele handleiding en is het meetformulier te downloaden. De beoordeling kan op de website alleen digitaal uitgevoerd worden. Daartoe dient eerst een gebruikersaccount aangemaakt te worden. Figuur 5 Knielen, hurken en staan
* de duur per keer dat een houding voorkomt, kan langer zijn dan 1 minuut (nl. zo lang als de houding duurt, de observatie duurt dan ook langer). De frequentie voor die houding is in dat geval 1 keer per minuut of lager (1 keer in de 5 minuten is bijvoorbeeld 0,2 keer per minuut). Figuur 6 Rompbuiging en -draaiing
* de duur per keer dat een houding voorkomt, kan langer zijn dan 1 minuut (nl. zo lang als de houding duurt, de observatie duurt dan ook langer). De frequentie voor die houding is in dat geval 1 keer per minuut of lager (1 keer in de 5 minuten is bijvoorbeeld 0,2 keer per minuut).
257
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 257
4-3-2021 16:04:05
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
Figuur 7 Nekbuiging en draaiing
Figuur 8 Bovenarmheffing
* de duur per keer dat een houding voorkomt, kan langer zijn dan 1 minuut (nl. zo lang als de houding duurt, de observatie duurt dan ook langer). De frequentie voor die houding is in dat geval 1 keer per minuut of lager (1 keer in de 5 minuten is bijvoorbeeld 0,2 keer per minuut). Figuur 9 Polshouding
* de duur per keer dat een houding voorkomt, kan langer zijn dan 1 minuut (nl. zo lang als de houding duurt, de observatie duurt dan ook langer). De frequentie voor die houding is in dat geval 1 keer per minuut of lager (1 keer in de 5 minuten is bijvoorbeeld 0,2 keer per minuut). Het Werkhoudingeninstrument (WHI) is een methode om te bepalen of er sprake is van een risico op het ontstaan van klachten aan het bewegingsapparaat (gewrichten, pezen en spieren) door de aanwezigheid van ongunstige werkhoudingen tijdens een taak. Toepassing van het WHI vormt de eerste stap naar risicovermindering of preventie. Daarnaast kan de methode ook worden ingezet om na te gaan of maatregelen het risico vermin-
258
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 258
4-3-2021 16:04:05
Hoofdstuk 16 Fysieke belasting
derd hebben. De beoordeling gebeurt per taak, de uitkomsten gelden voor alle werknemers die die taak uitvoeren. Het is dus geen beoordeling per werknemer, per functie of per dag. Indien er meerdere risicovolle taken voorkomen is niveau 3 aan te bevelen, onderzoek door een arbodeskundige. De methode is bedoeld voor de beoordeling van werkhoudingen bij taken: die in totaal langer dan 30 min op een dag voorkomen (afzonderlijke perioden bij elkaar opgeteld); waarbij de krachtuitoefening met 1 hand minder is dan 1 kgf/10 N. Het WHI kent de volgende stappen: Taakanalyse; duur/frequentie, aard van het werk, omgevingsfactoren e.d.; Observatie van de aangenomen houdingen van hoofd, romp, armen en/of benen; Beoordelen van de aangenomen houdingen met het stoplichtmodel. Het ‘Ergonomic Assesment WorkSheet’ (Schaub, 2013) omvat een gecombineerde beoordeling van fysieke belasting als ‘quick scan’. Het deel beoordeling van werkhoudingen kan ook afzonderlijk toegepast worden, als er geen sprake is van combinatie met het uitoefenen van krachten en/of manueel hanteren van lasten. De methode is in het Duits en Engels beschikbaar en is in lijn met de KIM-tools.
16.4.6
Repeterende bewegingen
Er is sprake van repeterend werk als de arm of een deel hiervan langer dan 1 uur aaneengesloten of twee uur per werkdag, min of meer in een hoog tempo dezelfde beweging in de ruimte maakt. Dit soort werk kent een risico op het ontwikkelen van nek-schouder-armklachten of RSI-klachten. Een hoge handelingsfrequentie stelt hoge eisen stelt aan de houding, aan de kracht die moet worden uitgeoefend en aan de mogelijkheid tot afwisseling of beperking van de duur van het werk. RSI wordt tegenwoordig vaak aangeduid met CANS (Complaints of the Arm, Neck and/or Shoulder). Het CANS-model Volgens de definitie omvat CANS-klachten van het bewegingsapparaat in arm, nek of schouder, die niet worden veroorzaakt door een acuut trauma of een aandoening van het systeem. CANS is een omschrijving van een klachtencomplex. Het is geen diagnose. Het CANS-model laat zien dat de klachten zijn in te delen in specifieke en aspecifieke CANS. Een aandoening is specifiek als deze te diagnosticeren is. Dit betekent dat op basis van onderscheidende kenmerken een reproduceerbare diagnose kan worden gesteld. Als een aandoening niet in het overzicht van de 23 specifieke CANS voorkomt, wordt gesproken van aspecifieke CANS. Er is geen sprake van repeterend bewegen als: meer dan drie kg wordt gehanteerd; er sprake is van ‘vasthouden’ zonder te bewegen; de bewegingen korter dan een uur aaneengesloten of korter dan twee uur per dag worden uitgevoerd. Repeterende bewegingen kunnen met behulp van een checklist worden beoordeeld op risico’s. Globaal kan de onderstaande lijst met aandachtspunten voor een optimale werksituatie worden gehanteerd. Hoe meer het werk voldoet aan dit profiel, des te beter de werkzaamheden kunnen worden uitgevoerd. Voor de beoordeling van hand-arm-taken is in 2009 een nieuw instrument ontwikkeld. Op basis van de KIM-MAC (EU)-methode is de zogenaamde Hand Arm Risicobeoordelings Methode (HARM) ontwikkeld. Het instrument geeft op taakniveau inzicht in: het risico op arm-, nek- of schouderklachten; de belangrijkste oorzaken van dat risico, zodat duidelijk wordt waar maatregelen zich op moeten richten; de effectiviteit van maatregelen.
259
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 259
4-3-2021 16:04:05
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
HARM is toepasbaar op taken die gemiddeld minimaal één uur per dag worden uitgevoerd en waarbij de krachtsuitoefening niet meer dan 60 N bedraagt. Beide armen kunnen desgewenst apart beoordeeld worden. De methode beoordeelt slechts één arm tegelijk. De volgende gegevens worden verzameld om tot een beoordeling te komen: 1. taakduur en pauzes; meest actieve hand of arm; 2. krachtuitoefening met de handen; 3. houding van de nek en onderarm/pols; 4. eventueel gebruik van trillend gereedschap; 5. organisatie van het werk, omstandigheden, precisie-eisen, grip en klimaat. Bij de evaluatie van de houding is de taakduur bepalend voor de eisen die aan de overige factoren moeten worden gesteld. In 2008 zijn de betrouwbaarheid en validiteit van HARM onderzocht door de resultaten van preventiemedewerkers en deskundigen met elkaar te vergelijken. De uitkomsten kwamen vrij goed overeen. Op basis van de beoordeling van de houding en krachttaken is er een verbeterde handleiding geschreven. De uitkomsten van HARM kunnen aanleiding zijn om gedetailleerd nader onderzoek te doen. Dit om gerichte en toetsbare gegevens te produceren. Aandachtspunten voor een optimale werksituatie De aard van het werk is zodanig dat er geen sprake is van sterk eenzijdige werkzaamheden. Bovendien zijn er mogelijkheden om het tempo van het werk te regelen. De houding van rug, armen en handen bevindt zich in de ergonomische ‘comfortzones’. Er hoeft niet verder dan een halve armlengte te worden gereikt en niet te veel boven of onder ellebooghoogte te worden gewerkt. De vingers, polsen en ellebogen worden niet in de uiterste stand belast, er is geen belastende nek-schouderhouding aanwezig. Krachten behoeven in het werk slechts beperkt te worden uitgeoefend. Een hoge werkfrequentie is nooit gecombineerd met het uitoefenen van stevige krachten. Er is voldoende tijd beschikbaar waardoor afwisseling van beweging en houding mogelijk is. Er is mogelijkheid om even kort te pauzeren, de functie wordt niet jaar-in jaar-uit, dagin dag-uit uitgevoerd maar wordt afgewisseld met ander werk, men kan eventuele pieken goed opvangen, men heeft meer verantwoordelijkheden dan alleen de uitvoering. De werkomgeving is zodanig ingericht dat deze geen onnodige hinder oplevert. Er is geen sprake van knellende randen of niet passend gereedschap, men hoeft geen druk te leveren op de hand of pols, er is goed licht, de temperatuur is ongeveer 20°C of men heeft goed beschermende kleding, er is geen trillend gereedschap dat men moet gebruiken, medewerkers en leidinggevenden voeren snel verbeteringen uit bij klachten. Op internet zijn diverse checklists te vinden om werkplekken te controleren op risico’s. Het gaat hierbij niet alleen om ergonomische oplossingen; effectievere maatregelen zijn vaak die maatregelen die de duur en de eenzijdigheid van het werk doorbreken. Hierbij zijn de volgende termen gangbaar: 1. Taakverrijking: hoogwaardiger taken toevoegen dan alleen uitvoerende taken, bijvoorbeeld voorbereidende of controlerende taken. 2. Taakroulatie: afwisselen met andere taken die een ander bewegingsritme van de armen kennen, na het inpakken van de koekjes gaat de werknemer de blisters opleggen op de band, daarna worden de gesealde blisters in dozen geplaatst aan het eind van de band. 3. Taakverbreding: bestaande taken uitbouwen tot taken met meer dan alleen uitvoerende taken, bijvoorbeeld aan- en afvoer toevoegen aan de taak. Vaste werkplekken Als er sprake is van bovenstaande vormen van houdingsbelasting op een vaste werkplek, is het eenvoudiger om de mensmaten te relateren aan de werkomstandigheden. Kernparameters die moeten worden geregistreerd zijn hierbij: Reikafstanden en hoogtes; Werkhoogtes; kijkhoogtes en kijkafstanden; voet- en beenruimte; productiegegevens (duur- en frequentie bepaling). Vervolgens worden deze parameters in relatie gebracht met menselijke maten zoals armlengte, schouderhoogte, ellebooghoogte, ooghoogte en voet- en bovenbeenlengte.
260
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 260
4-3-2021 16:04:06
HOOfDSTUK 16 fYSIEKE BELASTING
Figuur 10 Indeling werkvlak ten behoeve van plaatsing materiaal en hulpmiddel
In het werkproces worden vervolgens prioriteiten bepaald; wat wordt veel gebruikt of gehanteerd en vereist dus meer aandacht. Voet- en beenruimte zijn belangrijk om een vrije zit- of stahouding aan te kunnen nemen. Richtlijnen hierover zijn te vinden in de Dined-tabel.
16.4.7
Keuze van soort werkplek
Bij het ontwerpen van een vaste werkplek dient op basis van een taakanalyse eerst een keus gemaakt te worden tussen een zitwerkplek, een stawerkplek, een combinatie van een zit-stawerkplek of een sta-steunwerkplek. Figuur 11
De keuze voor het werkplektype wordt gemaakt op basis van de uit te voeren taken aan de werkplek. Onderstaand zijn bij elk type werkplek een aantal kenmerken van de taken genoemd die bepalend zijn voor de keuze voor het werkplektype. Zitwerkplek: Men hoeft niet mobiel te zijn voor fysiek lichte arbeid, er dient mogelijkheid te zijn voor beenruimte, langere tijd aaneengesloten op dezelfde werkplek. Stawerkplek: Men is erg mobiel, moet veel kracht leveren, grote objecten hanteren. Als men het werkgebied en het zichtgebied moet vergroten door de voeten te verplaatsen of met het lichaam mee
261
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 261
4-3-2021 16:04:06
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
te buigen. Sta-steunwerkplek: Men is beperkt mobiel, verricht middelzware arbeid en hanteert middelgrote objecten. Men kan beperkt beenruimte creëren. Gecombineerde zit-stawerkplek: Men moet regelmatig opstaan, maar heeft ook langere zitperioden, afwisselend staand werken en zittend werken, voldoende beenruimte nodig. Afmetingen van de werkplek Beoordelen en (her)ontwerpen van werkplekafmetingen vindt plaats in een stapsgewijze aanpak. 1. Welke taken worden uitgevoerd; kracht, soort object, visuele taak 2. Welke maten zijn relevant; reikafstand, kijkafstand, zittend of staand werk 3. Kenmerken van de gebruiker(s). Voor het ontwerp van de werkplek wordt een bewuste keuze gemaakt hoeveel procent van de gebruikers van de werkplek gebruik moet kunnen maken. Antropometrische waarden worden gewoonlijk weergegeven als percentielen. Een percentielwaarde Pn geeft aan dat n procent kleiner is dan deze waarde. Een werkplek moet afgestemd zijn op een voldoende groot percentage van de mogelijke werknemers. Gebruikelijk is om minimaal af te stemmen op een deel van de gebruikerspopulatie van P5 tot P95 (lichaamsafmetingen van 95-5 = 90% van de mogelijke werknemers). 4. Wat zijn de optimale afmetingen. In Dined-tabel zijn veelgebruikte mensmaten (Antropometrie) opgenomen welke fungeren voor ontwerp en beoordeling. Deze tabel van de TU Delft is via internet te raadplegen om de deel-afmetingen te kunnen gebruiken. http:// dined.io.tudelft.nl/en/database/introduction. Alle gegevens zijn gebaseerd op ongeklede mensen. In de werksituatie dient nog een kledingtoeslag te worden verdisconteerd voor onder meer schoenen, helm of dikke jassen. Voor specifieke situaties kan worden uitgegaan van: een specifieke leeftijdsgroep; alleen mannen of alleen vrouwen; werknemers uit een andere wereldregio; een individuele gebruiker (als de werkplek slechts door één persoon wordt gebruikt). Voor het bepalen van de reikafstand tot zaken die de werknemer met de handen moet pakken of aanraken, is voor een gemengde populatie een vrouw-P5 de richtlijn zodat minimaal 95% van de populatie belangrijke zaken met de handen kan pakken of aanraken. De werkhoogte dient niet alleen op de medewerker, maar ook op de taak te zijn afgestemd. Als met objecten wordt gewerkt, is de werkhoogte de bovenzijde van het werkstuk. Als sprake is van visuele inspectie speelt ooghoogte soms een belangrijke rol. Ooghoogte en ellebooghoogte moeten worden bepaald voor de gebruikerspopulatie door het berekenen van percentielwaarden. Onderstaande tabel biedt houvast voor het aanpassen van de berekende werkhoogte, naar gelang de taakeisen. Tabel 9 Hulpmiddel voor aanpassing van berekende werkhoogte naar taakeisen
Taakeisen
Voorbeelden:
Werkhoogte
visuele controle
zeer fijn montagewerk
20-30 cm onder ooghoogte
fijne motorische coördinatie
visuele controletaken
afsteuning armen
werken met microscoop
Hoge eisen met betrekking tot:
weinig kracht Gemiddelde eisen met betrekking tot visuele controle
administratief werk
0-15 cm boven ellebooghoogte
262
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 262
4-3-2021 16:04:06
Hoofdstuk 16 Fysieke belasting
Taakeisen
Voorbeelden:
Werkhoogte
fijne motorische coördinatie
pipetteren
schrijf hoog te
eventueel afsteuning armen
montage van kleine onderdelen
horizontale stand onderarm
gemiddelde kracht
met geringe krachtinspanning
Hoge eisen met betrekking tot:
Geringe eisen met betrekking tot visuele controle
sorteren/inpakken
0-5 cm onder ellebooghoogte
bewegingsvrijheid van de armen
montage van zware onderdelen
0-15 cm onder ellebooghoogte
krachtinspanning
met verhoogde krachtsinspanning
(hoogte is sterk taakafhankelijk)
Hoge eisen met betrekking tot
De plaats van de handen is maatgevend: bij grote voorwerpen is de werkhoogte de tafelhoogte plus het te bewerken object. Stap 1 Uitvoeren taakanalyse De inhoud van het takenpakket bepaalt of het mogelijk is zittend te werken en welke eisen gesteld worden aan de werkplekinrichting. Bij gecombineerde taken bepaalt het belangrijkste bestanddeel welk type werkplek het meest geschikt is. Op basis van een taakanalyse kan vastgesteld worden welke taken en handelingen op een werkdag worden verricht. Interessante kenmerken van de taken zijn: 1. de vereiste mobiliteit van het werk; hoe lang is men actief binnen de werkplek; 2. de zwaarte van het werk; de benodigde krachtsuitoefening; 3. kenmerken van de te hanteren objecten; afmetingen, gewichten, mogelijkheid tot plaatsen binnen reikbereik; 4. de mogelijkheid voor het creëren van beenruimte (bijvoorbeeld bij machines); 5. de frequentie van opstaan; 6. de wisseling in werkhoogtes; 7. visuele vereisten. Stap 2 Beoordelen keuze zit- of stawerkplek De keuze voor het werkplektype wordt gemaakt op basis van de uit te voeren taken in de werkplek. Onderstaand zijn bij elk type werkplek een aantal kenmerken van de taken genoemd die bepalend zijn voor de keuze voor het werkplektype. Zitwerkplek: Men hoeft niet mobiel te zijn voor fysiek lichte arbeid, er dient mogelijkheid te zijn voor beenruimte, langere tijd aaneengesloten op dezelfde werkplek. Stawerkplek: Men is erg mobiel, moet veel kracht leveren, grote objecten hanteren. Als men het werkgebied en het zichtgebied moet vergroten door de voeten te verplaatsen of met het lichaam mee te buigen. Sta-steunwerkplek: Men is beperkt mobiel, verricht middelzware arbeid en hanteert middelgrote objecten. Men kan beperkt beenruimte creëren. Gecombineerde zit-stawerkplek: Men moet regelmatig opstaan, maar heeft ook langere zitperioden, afwisselend staand werken en zittend werken, voldoende beenruimte nodig.
263
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 263
4-3-2021 16:04:06
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
Stap 3 Beoordelen inrichting van de werkplek Na vaststelling van het benodigd type werkplek worden stoel, werkhoogte, reikwijdte en beschikbare ruimte beoordeeld. Stoel (zitwerkplek en gecombineerde zit-stawerkplek): Is de stoel zodanig ingesteld of kan de stoel zodanig worden ingesteld dat de werknemer tijdens het uitvoeren van zijn werkzaamheden een goede zithouding kan aannemen en behouden? Bij een verhoogde stoel (zit-stawerkplek) is een in hoogte verstelbare voetensteun noodzakelijk. Een stang of stoelring is niet doelmatig (benen worden in de knieholten afgekneld en de voeten worden onvoldoende ondersteund). Als de stoel is uitgerust met wieltjes, dienen deze geremd te zijn. Is de stoel afgestemd op de werkomstandigheden? Stoelen voor een industriële omgeving zijn anders geconstrueerd dan kantoorstoelen vanwege de andere gebruiksomstandigheden. Aandachtspunten voor de stoelkeuze: Werkhoogte: Kan de werknemer (bij zittend werk nadat de stoel is ingesteld) in een goede houding zijn werkzaamheden uitvoeren? Aandachtspunten van een goede werkhouding: Kunnen alle gebruikers de voeten op de grond of een verstelbare voetensteun, voetenring zetten. Bij voorkeur wordt een in hoogte verstelbare werktafel gebruikt. De werkhoogte voor een gecombineerde zit-stawerkplek wordt op staand werk berekend en het traject waarover de werkstoel in hoogte verstelbaar is wordt hierop aangepast. Reikwijdte: Zijn alle handelingen, materialen en producten binnen handbereik van de werknemer zonder te hoeven buigen? Been- en voetruimte: Kan de werknemer zijn benen goed onder het werkblad kwijt, zijn benen naar voren te strekken en is de beenruimte iets breder dan de stoel (voor zitwerkplek en gecombineerde zit-stawerkplek)? Kan de werknemer rechtop staande zijn voeten goed onder het werkblad kwijt (voor stawerkplek en sta-steunwerkplek)? Informatie uit de antropometrie biedt houvast voor het berekenen van benodigde ruimte, ideale werkhoogte, reikwijdte en dergelijke.
16.4.8
Voorbeeld 1
In een apotheek, waar alleen vrouwen aan de balie werken, wordt een nieuwe werktafel als werkplek ingericht om aan de computer te werken. De computergerelateerde taken worden meestal kort achtereen uitgevoerd en soms langere tijd als bestellingen e.d. worden ingevoerd; derhalve is gekozen voor een sta-zitwerkplek. De belangrijkste ontwerpeisen en -aanbevelingen zijn samengevat en omvatten welke werkhouding het uitgangspunt is, over welke doelgroep het gaat en welke maten relevant zijn. (Voor het in detail bepalen van de andere afmetingen wordt verwezen naar de Dined-tabel.) De uitgangshouding voor werkplekontwerp wordt bepaald door P5 en P95 vrouwen. De keuze is: 1. een vaste werkhoogte op P95 vrouw staand ellebooghoogte óf 2. een verstelbaar werkblad P5 vrouw zittend tot P95 vrouw staand ellebooghoogte. Eisen: Bovenarmen moeten verticaal en onderarmen horizontaal gehouden kunnen worden. Bij keuze voor een vaste werkhoogte treden er problemen op omdat de maten onverenigbaar zijn in de keuze van een sta-zitwerkplek. De kleinere vrouwen moeten tot maximaal 20 cm overbruggen. De keuze voor een sta-zitwerkplek houdt dus in dat alleen keuze 2 bij dit type werk past bij een optimaal ontwerp. Ook met de gedragsfactor van de mens moet namelijk rekening gehouden worden; men verstelt het werkblad niet voor taken van pakweg een paar
264
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 264
4-3-2021 16:04:06
Hoofdstuk 16 Fysieke belasting
minuten! Vanwege de korte duur van het staand werken kan overwogen worden een werkhoogte op P50 ellebooghoogte vrouw te kiezen (± 110 cm). Voor het langer zittend werken moet dan een hoge stoel met een instelbaarheid voor P95 vrouw (bladhoogte minus P95 zitvlak-ellebooghoogte: 110 – 29 = 81 cm) tot P5 vrouw (110 -20 = 90 cm).Een voetenring of voetenbank moet beschikbaar zijn in een traject van zitvlakhoogte – onderbeenlengte P5 en P95 (90 – 40 = 50 cm; 81 cm – 47 cm = 34 cm).
16.4.9
Voorbeeld 2
Bij de inrichting van de cabine van een nieuwe tram heeft de Dined-tabel ook een prominente rol. Aangezien er vrouwen en mannen in moeten kunnen werken, betekent dit dat er veel instelbaar moet zijn. Een ontwerpeis is het zichtreferentiepunt; iedereen moet 3 tot 4 meter voor de tram de rails kunnen zien. Daarnaast is er gekozen voor een vaste hoogte voor de besturing. De volgende maten zijn dan bij het ontwerp primair relevant: Ellebooghoogte zittend P95 man voor de hoogte van de bedieningshandel Instelhoogte van de stoel moet zo hoog zijn dat P5 vrouw ook de bedieningshandel kan bereiken. Vanaf de bijbehorende zittinghoogte voor P5 vrouw, moeten de dodemanspedalen tot onderbeenlengte P5 vrouw onder de zittinghoogte in hoogte kunnen worden ingesteld. Uiteraard geldt dat de stoel instelbaar moet zijn (met name zitdiepte) voor P5 vrouw tot P95 man. Daarnaast moet de stoel naar voor en achter kunnen glijden om een kleine vrouw en een grote man in een goede houding de handel te kunnen bedienen.
16.5 16.5
Risicobeheersing fysieke belasting Risicobeheersing fysieke belasting
Bij voorkeur wordt de arbeidshygiënische strategie gebruikt bij het denken over oplossingen: aanpakken aan de bron; meestal mechanisatie in het geval van fysieke belasting; afschermen van de bron; hulpmiddelen en werkplekverbetering; blootstelling verminderen; andere taken aan de functie toevoegen die minder belastend zijn; persoonlijke beschermingsmiddelen; bij fysieke belasting geeft alleen een exoskelet (een exoskelet of uitwendig skelet is een omhulling, dat dient ter bescherming van het lichaam) bewezen reductie; gedragsverandering van werknemers. In het onderstaande overzicht wordt een aantal oplossingsrichtingen voor tillen en dragen, en duwen en trekken beschreven waarbij een onderverdeling in organisatie, techniek en gedrag wordt gehanteerd. Voor specifieke oplossingen binnen een branche, wordt verwezen naar de arbocatalogi nieuwe stijl. Met behulp van de geschetste analysemethoden kan soms ook het verwachte effect worden berekend op de afname van een knelpunt. Dit kan een bijdrage leveren aan de prioritering van oplossingen. Het is zaak om oplossingen te zoeken op of boven het niveau waardoor een knelpunt is ontstaan, organisatie, werkplek en gedrag. Er wordt helaas nog vaak een training aangeboden terwijl dat niet de oorzaak van het probleem is.
16.5.1
Organisatie
Op organisatieniveau worden beslissingen genomen die de belasting bepalen. De inrichting van het productieproces bepaalt waar en wanneer objecten handmatig verplaatst moeten worden. Bij organisatorische veranderingen dient ook gedacht te worden aan het optimaliseren van de logistiek van goederen in de organisatie, omdat tillen en dragen en duwen en trekken vaak juist bij dit proces een rol spelen. In de praktijk worden fabricageprocessen veelal gemechaniseerd tot het moment van inpakken en distribueren. Met de functie- en taakindeling is de blootstelling aan de belasting te beïnvloeden. Door taakroulatie, taakverrijking en taakverbreding is het veelal mogelijk om minder eenzijdige belasting te bewerkstelligen bij een gelijkblijvende productie. Bij het formuleren van oplossingen dient er te worden gelet op het verschuiven van problemen. De kernparameters van fysieke
265
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 265
4-3-2021 16:04:06
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
belasting zijn de te leveren kracht, de duur hiervan, de frequentie en de houding waarin gewerkt moet worden. Als de last gehalveerd wordt bij tillen, nemen frequentie en de duur toe. In zelfstandige taakgroepen bijvoorbeeld worden de organiserende taken (zoals werkplanning, eindcontrole, reparaties en onderhoud) in de groep gedaan. De begeleiding van groepen moet wel zo zijn dat alle medewerkers uit de groep de kans krijgen het hele pakket taken te doen. In feite is dit een vorm van een ander herverdelingsprincipe van taken, namelijk functieverrijking. Meer verschillende taken (organiserend en/of ondersteunend) worden toegevoegd, zoals de eindcontrole van de order, regeling van aan- en afvoer van lege pallets en plano’s, regeling reparatie- en onderhoudswerkzaamheden. Functieverrijking heeft meestal gevolgen voor de functie-inhoud van anderen, zoals leidinggevenden. Voor optimalisering van de aandachtspunten wordt een programma van eisen opgesteld, waaraan de nieuwe gewenste situatie moet voldoen. Belangrijk hierbij is ook om de goede aspecten uit de oude, bestaande situatie te handhaven. Maak onderscheid in eisen (moet gerealiseerd worden) en wensen (prettig als het haalbaar is). Voorkom ook dat eisen en wensen als voorgedefinieerde oplossing worden geformuleerd. Het programma van eisen wordt vervolgens uitgewerkt tot een aantal oplossingsrichtingen, waaruit met gebruikers keuzes worden gemaakt en een oplossingsrichting in detail wordt uitgewerkt. Voor repeterend werk wordt wel een ratio tussen arbeid en herstel aangehouden van 5:1 Bijvoorbeeld een situatie waarin vijftig minuten repeterende arbeid wordt afgewisseld met tien minuten herstel. Herstel kan optreden in pauzes maar ook tijdens gerelateerde taken zonder repeterende arbeid (transport, schoonmaak, voorbereiden, bijvullen en dergelijke). Tussentijdse wachtmomenten of visuele controle van objecten bieden ook mogelijkheden tot herstel. Goede rustpauzes duren minstens zeven tot tien minuten. Andere aandachtspunten: voorkomen van opgelegd tempo; aandacht voor de frequentie optimaliseren van de werkhoogte, reikafstand en eventueel gereedschap; zelf tempo variëren door buffers in te bouwen (bijvoorbeeld de rol van ‘vliegende keep’ voor aanvullen en dergelijke tijdens pieken inzetten en rol regelmatig wisselen); taakroulatie, taakverbreding; ruimtelijke opstelling van installaties en werkplekken ten opzichte van elkaar moet onderling contact mogelijk maken zodat de eentonigheid van het werk kan worden doorbroken.
16.5.2
Techniek
Techniek bij tillen en dragen kan een meer of minder uitgebreide rol spelen bij het verminderen van een knelpunten. Dat varieert van het verstrekken van een eenvoudige werkhandschoen tot het automatiseren en mechaniseren van bepaalde productieprocessen. Techniek biedt alternatieven voor tillen en dragen door het verplaatsen van objecten met behulp van horizontaal en verticaal transport. Hulpmiddelen kunnen ook worden gebruikt om de belasting door tillen en dragen te verminderen. Bijvoorbeeld door het gebruik van heftafels kan worden gezorgd dat van en naar optimale hoogten wordt getild. Door het gebruik van aankoppelhandgrepen kan de grip worden verbeterd. Onder de technische oplossingsrichtingen kan ook het verbeteren van de werkplekinrichting worden gerekend. Met de inrichting van de werkplek is het mogelijk de randvoorwaarden voor tillen en dragen positief te beïnvloeden. Met de inrichting kan worden gezorgd voor het verminderen van de tilbelasting. Techniek bij duwen en trekken is er meestal op gericht de te leveren duw- en trekkrachten zo laag mogelijk te houden. De directe werkomgeving van de werknemer kan daarbij een belangrijke rol spelen. De krachten dienen in eerste instantie veilig te kunnen worden geleverd zonder risico's op uitglijden: de kracht die met de handen op de omgeving wordt uitgeoefend is immers recht evenredig met de wrijvingskracht tussen schoen en ondergrond. Werknemers dienen schoeisel te hebben met zolen die voor voldoende wrijving kunnen zorgen en bovendien dient de ondergrond vrij te zijn van bijvoorbeeld vuil, zand, vettigheid of water. Daarnaast kunnen bij het duwen en trekken van rijdende objecten obstakels en andere oneffenheden op de ondergrond ervoor zorgen dat er extra kracht noodzakelijk is. Aanpassingen aan de werkvloer en zelfs het egaliseren van de werkvloer kan dus noodzakelijk zijn. De karren en rolcontainers dienen goed te zijn onderhouden voor een zo laag mogelijke rol-
266
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 266
4-3-2021 16:04:06
Hoofdstuk 16 Fysieke belasting
wrijving. Het is verstandig een systeem te hanteren waarbij de werknemers zelf slecht lopende karren kunnen labelen zodat een onderhoudsteam deze karren uit het proces kan halen. Ook kunnen wielen van karren worden vervangen door grotere wielen met minder rolwrijving of wielen met kogellagers die minder wrijving hebben dan wielen met rollagers of glijlagers. Ook de keuze van het loopvlak van de wielen is van belang. Op een perfect vlakke ondergrond lopen harde wielen het best, maar op minder vlakke vloeren lopen rubberen wielen weer beter. Indien mogelijk is elektrische aandrijving te prefereren, bijvoorbeeld door gebruik te maken van elektrisch aangedreven palletwagens of zogenaamde movers. Een goede werkhouding kan gestimuleerd worden door de werkplek doelmatig in te richten, aandachtspunten: Werkplek afstemmen op de te verwachten gebruikers en uit te voeren taken, voorkomen extreme gewrichtsstanden. Materialen, gereedschappen, producten binnen reikbereik. Werkplekafmetingen afstemmen op de personen die erin werken. Verstelmogelijkheden van steun- en werkvlakken. Geen enkele werkhouding kan langdurig worden volgehouden. Ook bij zittend werken is regelmatige afwisseling nodig door het aannemen van andere (zit)werkhoudingen of door bewegen. Ondersteuning van het lichaam waar nodig en mogelijk. Voldoende beenruimte; de werkbladdikte, de draagconstructiehoogte en eventueel ingebouwde apparaten moeten samen zo dun mogelijk zijn. Juiste keuze voor zitten, staan of combinatie. Langdurig vasthouden van objecten voorkomen.
16.5.3
Gedrag
Als oplossing voor tilproblematiek wordt het verbeteren van de tiltechniek veelvuldig genoemd. Tot op heden is het echter onduidelijk wat een goede, laat staan wat de beste, tiltechniek is. De algemene opvatting dat tillen vanuit de benen beter is dan tillen vanuit de rug, blijkt door onderzoek niet te worden ondersteund. In sommige gevallen geldt zelfs het omgekeerde. Andere gedragsveranderingen van de medewerkers ten aanzien van tillen en dragen zijn waarschijnlijk meer effectief zoals: voorkom onnodig tillen en dragen, maak gebruik van hulpmiddelen, til in een vloeiende en niet te snelle beweging, voorkom asymmetrisch tillen en dragen, beperk de horizontale afstand van de last tot het lichaam, zorg voor een stabiele houding en vraag een collega om hulp. In de multidisciplinaire richtlijn ‘Vermindering van tilbelasting om rugklachten te voorkómen’ wordt daarnaast nog specifiek aangegeven dat werknemergerichte maatregelen zoals tiltraining en tiladvies, ruggordels of aanstellingskeuringen niet overwogen dienen te worden omdat deze niet bewezen effectief zijn. Meer uitgebreide aan het lichaam bevestigde tilhulpmiddelen (exoskelet) kunnen de belasting verlagen. De ontwikkeling van de exoskeletten is nog jong. Er zijn versies voor tillen, armondersteuning en een ‘mobiele stoel’ voor werkzaamheden waarbij men langdurend staand werkt op verschillende plekken. Het effect bij mensen met klachten is onderbouwd. De effecten op de lange duur kunnen nog niet worden onderzocht. De werktechniek bij duwen en trekken heeft directe invloed op de werkbelasting. Wanneer rollend materieel snel op gang wordt gebracht is veel kracht nodig. Veel minder kracht is nodig wanneer de karren rustig in beweging worden gezet. Daarnaast blijkt uit het bovenstaande dat duwen beter is dan trekken en wel met twee handen tegelijk (symmetrisch). Vaak zitten onder rollend materieel ook zwenkwielen. De zwenkwielen moeten altijd aan de kant van de bestuurder gehouden worden. Niet alleen gaat hierdoor het sturen tijdens het lopen met de rolcontainer makkelijker, ook kunnen hierdoor bij het op gang brengen van de rolcontainer hoge krachten worden vermeden. Als de zwenkwielen niet (goed) in de rijrichting staan is veel kracht nodig om op gang te komen. De beste techniek is eerst door middel van zijwaarts duwen en trekken de zwenkwielen in de juiste richting te zetten en pas daarna in de gewenste rijrichting te duwen of te trekken. Maatregelen op werkplekniveau hebben als voorwaarde voor succes dat de organisatie van het werk en werkplek met (hulp-)middelen optimaal zijn ontworpen voor de taak en de gebruiker. Voorlichting kan hier geen alternatief voor zijn. Aandachtspunten voor het gedrag op
267
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 267
4-3-2021 16:04:06
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
de werkvloer bij een werkplek met verstelmogelijkheden. Voor het uitvoeren van de taken correct instellen door de medewerker. De voorlichting bij repeterend werken moeten vooral gericht zijn op het voorkomen van teveel afwijkende standen in de gehele keten van schouders tot vingers. Dit in relatie tot de kracht die geleverd moet worden; hoe hoger of langer de kracht duurt, des te belangrijker is een zo neutraal mogelijke stand.
16.5.4
Implementatie
Effectieve maatregelen fysieke belasting te optimaliseren, vinden niet vanzelfsprekend hun weg in de praktijk. Ook als maatregelen wel worden genomen, blijken ze na verloop van tijd vaak niet meer te worden toegepast. De laatste jaren is steeds meer bekend hoe het invoeren van maatregelen – implementatie – zo succesvol mogelijk kan verlopen door middel van participatieve ergonomie. Een vijfstappenplan geeft de belangrijkste aandachtspunten weer. Bij elk aandachtspunt zijn vragen en suggesties aangegeven. Elke situatie en elk bedrijf is weer anders zodat de vragen en suggesties algemeen zijn geformuleerd. Stap 1 en 2 vinden plaats voor invoering van de maatregel, stap 3 is de invoering zelf, en stap 4 en 5 vinden plaats na invoering. Toepassen van alle stappen in het stappenplan vergroot het draagvlak en de kans op succes. Echter, een flexibele houding, inventiviteit en doorzettingsvermogen van de vernieuwers blijven vereist. Stap 1 Kiezen van een maatregel Vaak zijn er verschillende oplossingen denkbaar voor een probleem. Houd bij het kiezen van een maatregel rekening met: Werking: Blijkt uit branche-informatie dat de maatregel een goede oplossing is voor het probleem? Zijn er collega-bedrijven die al ervaring met de maatregel hebben? Zijn deskundigen, bijvoorbeeld van een arbodienst, overtuigd van het effect van de maatregel? Combinatie: Wordt de kans op succes vergroot wanneer wordt gekozen voor een combinatie van maatregelen in plaats van een enkele? Voordeel: Wat vinden de medewerkers van de maatregel? Wordt dit als een verbetering van de bestaande praktijk gezien of vinden ze de aanpassing overbodig? Aansluiting: Sluit de maatregel aan bij bestaande routines, werkwijzen, behoeften en ervaring van medewerkers? Eenvoud: Wordt de maatregel gezien als makkelijk te gebruiken? Uitvoerbaarheid: Kan de maatregel op kleine schaal worden uitgeprobeerd, zonder meteen vast te zitten aan grootschalige invoering? Zichtbaarheid: Worden de positieve gevolgen van de invoering van de maatregel direct zichtbaar of merkbaar?
16.5.5
Voorbeeld
Als oplossing om zwaar werk te verminderen werd niet alleen gekozen om een training te geven hoe je het beste kan duwen, trekken en tillen, maar werd ook een maximum gesteld aan de zwaarte van de rolcontainers en pakketten. Bovendien werd de werkprocedure bijgesteld en ‘extra handen’ ingezet bij het lossen en bij het verwijderen van obstakels op losplaatsen. Stap 2 Gevolgen van de maatregel Wanneer gekozen is voor een maatregel, ga dan na wat de gevolgen zullen zijn in een specifieke situatie. Zijn er van tevoren belemmerende of bevorderende factoren aan te geven? Betrokkenen: Voor wie verandert de manier van werken in het bedrijf, bijvoorbeeld voor chauffeurs of planners? Zijn er ook gevolgen voor klanten? Voordeel: Worden de voordelen voor iedere betrokkene op korte termijn merkbaar of zichtbaar gemaakt? Invloed op werkorganisatie: Is het nodig om de werkwijze, werkomgeving of procedures aan te passen of moet de maatregel worden aangepast? Uit onderzoek is bekend dat de taakroulatie tussen het beladen van zakken en het besturen van de huisvuilwagen de energetische belasting sterk kan verminderen. Echter, de (gedeelde) verantwoordelijkheid van het rijden met een grote en dure wagen en de kans op schade bleken belangrijke redenen van weerstand tegen invoering van taakroulatie. Daarom zijn beladers en chauffeurs in een vroeg stadium betrokken bij de invoering en is serieus aandacht
268
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 268
4-3-2021 16:04:06
Hoofdstuk 16 Fysieke belasting
besteed aan dit gevoel. Dit bleek het draagvlak onder de beladers en chauffeurs te vergroten en de bezwaren grotendeels weg te nemen. Stap 3 Invoering van de maatregel Verantwoordelijkheid: Spreek af wie verantwoordelijk is voor de invoering en maak dat ook bekend. Laat bij voorkeur de leidinggevende verantwoordelijk zijn. Werkwijze: Maak gebruik van een combinatie van voorlichting, training, afspraken en eventueel financiële prikkels. Plan: Leg vast wie wat doet. Maak voldoende middelen vrij zoals tijd en geld. Geef aan wanneer het project start en wat de doorlooptijd is. Doelstelling: Formuleer een concreet, realistisch en zo mogelijk meetbaar doel. Bijvoorbeeld hoeveel medewerkers de maatregel gaan gebruiken of hoeveel minder gezondheidsklachten er komen na invoering.
16.5.6
Voorbeeld
De directe betrokkenheid van de directeur bij de training werken met rolcontainers had een positief effect op de waardering van de training door de medewerkers en op de wijze waarop ze de training toepasten in de praktijk. Stap 4 Beoordelen van het resultaat Evaluatie van de maatregel: Ga na of de doelstelling is gehaald en besteed aandacht aan niet-bedoelde neveneffecten. Vraag na enige tijd aan de gebruikers wat ze van de maatregel vinden en of het probleem is verminderd. Evaluatie van de invoering: Ga na of de juiste manier voor invoering is gekozen en of er onverwachte gebeurtenissen zijn geweest die een positief of negatief effect hadden op de invoering. Kosten en baten: Maak een inschatting of de baten opwegen tegen de kosten. Bedenk dat veel baten moeilijk zijn uit te drukken in geld, zoals meer tevreden medewerkers, grotere veiligheid of gemakkelijker werken. Soms zijn REA-subsidies mogelijk.
16.5.7
Voorbeeld
De vervanging van een vaste vloer door een rolvloer heeft een positief effect op het verbeteren van de fysieke belasting en ervaren gemak van de kleingoedchauffeurs bij het lossen. De rolvloer bleek geen effect te hebben op de productiviteit bij het lossen. Stap 5 Effect van de maatregel op termijn Borging: Blijf aandacht besteden aan de maatregel. Geef geregeld informatie aan alle betrokkenen over behaalde resultaten. Onderneem actie bij onvoorziene nadelen en communiceer hierover.
16.6 16.6
16.6.1
Verwijzingen fysieke belasting Verwijzingen fysieke belasting
Literatuur
Arbo-informatieblad 8: Zittend en staand werk, Sdu, Den Haag Arbo-informatieblad 13: Kassawerkplekken, Sdu, Den Haag Arbo-informatieblad 51: Baliewerk, Sdu, Den Haag D. Colombini, E. Occhipinti, A. Grieco and P. Alding, Risk Assessment and Management of Repetitive Movements and Exertions of Upper Limbs: Job Analysis, Ocra Risk Indices, Prevention Strategies and Design Principles, Elsevier Science, Amsterdam, 2002 J.M. Dirken, L.P.A. Steenbekkers, H.A.M. Daanen en J.F.M. Molenbroek, Dined-tabel 2004, TU-Delft, Delft 2004 M. Douwes en H. de Kraker, Hand Arm Risicobeoordelings Methode (HARM), in Tijdschrift voor Ergonomie, 35 (3), 2010, 5-10 M. Douwes, H. de Kraker, R. Könemann, T. Bosch (2011), Risicobeoordelinginstrument voor werkhoudingen: ontwikkeling en onderbouwing, TNO rapport R11-698 | 14966/ 01.01 S. Pheasant, en C.M. Haslegrave, Bodyspace; Anthropometry, Ergonomics and the design of work, Taylor & Francis, Londen, 2006 K. Schaub, G. Caragnano, B. Britzke en R. Bruder, The European Assembly Worksheet in
269
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 269
4-3-2021 16:04:06
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
Theoretical Issues in Ergonomics, vol 14 issue 6, Taylor & Francis, Londen, 2013 U. Steinberg, F. Liebers, A. Klußmann, Manuelle Arbeit ohne Schaden – Leitmerkmalmethode Manuelle Arbeitsprozess, Bundesanstalt für Arbeitsschutz und Arbeitsmedizin, 2012 Ayoub, M.M. and A. Mital, Manual Material Handling, Taylor & Francis, New York, 1998 NVAB, Multidisciplinaire Richtlijn Vermindering van tilbelasting om rugklachten te voorkomen, 2012: www.arbokennisnet.nl/tillen.html Peereboom K.J., De Langen N.C.H. Handboek Fysieke Belasting. Een complete methode voor het inventariseren en oplossen van knelpunten. Den Haag: Sdu Uitgevers
16.6.2
www.dined.nl: TU-Delft heeft een groep van 600 50-plussers en 150 20-30 jarigen gemeten. Deze gegevens vormen het uitgangspunt voor de Dined-tabel 2003. Na bewerking en aanvulling staat hier ook de ‘interactieve’ Dined-tabel 2004 www.ergonomiesite.be: Een website waar veel informatie en tools zijn geplaatst. Alle tools die in dit hoofdstuk behandeld worden, kunnen daar gevonden worden https://www.fysiekebelasting.tno.nl/nl/: Biedt de mogelijkheid om op basis van de Europese wetgeving en normering middels een checklist een inventarisatie te maken. Daarnaast enkele niveau 2 instrumenten voor verdiepend onderzoek www.arbobondgenoten.nl/arbothem/lichblst/lift.htm: Informatie over de NIOSH-formule, te vinden op de website door te kiezen voor Veilig en gezond werken, Tillen en daarna te kiezen voor NIOSH-methode. Vanuit deze plek kunt u behalve een rekentool ook meer informatie vinden over normen en wetgeving op het gebied van tillen www.arboportaal.nl www.inspectieszw.nl
16.6.3
Internet
Normen bij ontwerp machinewerkplekken
NEN-EN 614-2:2000 +A1: 2009. Veiligheid van machines. Ergonomische ontwerpprincipes. Deel 2: Interactie tussen het ontwerp van machines en werktaken NEN-EN 894-3:2000 +A1: 2008. Veiligheid van machines. Ergonomische eisen voor het ontwerpen van informatie- en bedieningsmiddelen. Deel 3: Bedieningsmiddelen NEN-EN 894-4:2010. Veiligheid van machines – Ergonomische eisen voor het ontwerpen van informatie- en bedieningsmiddelen – Deel 4: Lokatie en indeling van informatie- en bedieningsmiddelen NEN-EN 547-1:1997 + A1 2008. Veiligheid van machines. Menselijke lichaamsafmetingen. Deel 1: Principes voor de bepaling van de vereiste afmetingen van toegangsopeningen in machines voor het gehele lichaam NEN-EN 547-2:1997 + A1 2008. Veiligheid van machines. Menselijke lichaamsafmetingen. Deel 2: Principes voor de bepaling van de vereiste afmetingen van toegangsopeningen NEN-EN 547-3:1997 + A1 2008. Veiligheid van machines. Menselijke lichaamsafmetingen. Deel 3: Antropometrische gegevens NEN-EN-ISO 6385:2004. Ergonomische beginselen bij het ontwerpen van werksystemen NEN-EN-ISO 7250:2010. Menselijke lichaamsafmetingen voor het technisch ontwerpen NEN-EN 1005-4:2005+A1:2008 Veiligheid van machines. Menselijke fysieke belasting. Deel 4: Evaluatie van werkhoudingen en bewegingen bij machinewerkzaamheden NEN-EN 1005-5:2007. Veiligheid van machines; menselijke fysieke belasting. Deel 5: Risicobeoordeling voor herhaalde handelingen met hoge frequentie
270
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 270
4-3-2021 16:04:06
Hoofdstuk 17 Geluid
17 17
Geluid
17.1 17.1
Geluid
Inleiding geluid Inleiding geluid
Geluid ontstaat wanneer een geluidsbron de omringende lucht in beweging brengt. Hierdoor ontstaan snelle drukwisselingen in de omgevingslucht, die zich als geluidsgolven met een snelheid van ongeveer 340 m/s in alle richtingen voortplanten. Geluid betekent dat dit door ons gehoororgaan kan worden waargenomen. Het dynamisch bereik van het gehoor is enorm. Daarom hebben we de drukverschillen (Pa) gerelateerd aan de decibel. De sterkte van het geluid wordt uitgedrukt in decibel (met de gehoordrempel op 0 dB(A), 20µPa druk en de pijngrens op 140 dB(A)), 20.000.000 µPa druk. Daarnaast is de toonhoogte uitgedrukt in herz (Hz). Mensen kunnen geluiden waarnemen met frequenties tussen 16 en 16.000 Hz. Omdat we voor alle frequenties niet even gevoelig zijn, gebruiken we bij het meten een A-filter (gecorrigeerd voor de gevoeligheid van het menselijk oor) en drukken we het geluidsniveau uit in dB(A). Als het geluid niet gewogen wordt, dus niet gecorrigeerd voor de gevoeligheid van het oor, wordt het geluidsniveau uitgedrukt in dB(C). Door langdurige blootstelling aan een hoog geluidsniveau kan blijvende gehoorschade ontstaan. De haarcellen in ons slakkenhuis sterven af en worden niet meer door nieuwe cellen vervangen. Gehoorschade is dus onomkeerbaar. Geluid dat relevant is voor de arbeid is te onderscheiden in hoorbaar en niet hoorbaar geluid. Voor hoorbaar geluid maakt men onderscheid tussen schadelijk geluid en hinderlijk geluid. Dit hoofdstuk gaat met name over schadelijk geluid.
17.2 17.2
Risico’s geluid Risico’s geluid
Veel mensen werken in een lawaaiige omgeving. Geschat wordt dat 600.000 tot 800.000 werknemers in ons land dagelijks in contact komen met schadelijk lawaai (boven de 80 dB(A)). Gehoorschade ontstaat geleidelijk. Als eerste vallen de hoge tonen weg, waarbij de ‘scherpe’ medeklinker niet meer goed worden waargenomen. De eerste signalen merkt men in een rumoerige omgeving, men kan gesprekken niet meer volgen. Gehoorschade is onomkeerbaar, een gehoorapparaat of harder praten helpt meestal niet. Immers, wat er niet is kan niet versterkt worden. Zowel nationaal als internationaal gaat men ervan uit dat geluidsniveaus vanaf 80 dB(A) schadelijk zijn voor de gezondheid. 5 à 6% van de mensen die in hun arbeidsleven langdurig worden blootgesteld aan 85 dB(A), loopt gehoorschade op. Bij een niveau van 90 dB(A) is het aantal mensen met gehoorschade al 50%. Naarmate het niveau hoger is en de blootstellingsduur langer, neemt het risico toe. Als men aan hoge geluidsniveaus blootstaat, is door een gehooronderzoek vast te stellen of er gehoorschade is ontstaan. Gehoorschade door lawaai begint meestal in het frequentiegebied tussen 3000 en 6000 Hz, daar is het gehoor het meest gevoelig.
17.2.1
Blootstellingsduur
Omdat de drukwisselingen (Pa) omgezet zijn naar de relatieve decibel, mogen we decibellen niet zo maar bij elkaar optellen. Zo is een verdubbeling van het geluid een toename van 3 dB. Zo vormen twee even sterke bronnen van bijvoorbeeld 80 dB(A) samen een geluidbron van 3 dB(A) meer: 80 dB(A) + 80 dB(A) = 83 dB(A). Bij een niveau dat 3 dB(A) hoger is, mag het gehoor dus maar half zo lang worden blootgesteld. Een blootstellingsduur van acht uur aan 80 dB(A) is te vergelijken met een blootstelling van vier uur aan 83 dB(A), van 2 uur aan 86 dB(A), van 1 uur aan 89 dB(A), van dertig minuten aan 92 dB(A) en van vijftien minuten aan 95 dB(A). Bij sterk wisselende werkzaamheden (en blootstelling) is de gemiddelde dagdosis bepalend.
271
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 271
4-3-2021 16:04:06
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
Voorbeeld Werkzaamheid
Geluidsniveau Tijd
Gecorrigeerd voor de tijd en de bijdrage aan de dagdosis
cirkelzaagmachine
96 dB(A).
Gedurende 2 uur
= 96 – 6 = 90 dB(A)
freesmachine
94 dB (A)
Gedurende 2 uur
= 94 – 6 = 88 dB(A)
montage/karwei
74 dB (A)
Gedurende 4 uur
= 74 – 3 = 71 dB(A)
Hieruit kan de dagdosis gedurende acht uur worden berekend: 92 dB(A) (logaritmisch bij elkaar optellen, bijvoorbeeld met de calculator uit http://www.hse.gov.uk/noise/calculator.htm). Naast gehoorschade (auditief effect) kunnen ook niet-auditieve effecten optreden, zoals stijging van de bloeddruk, stressverschijnselen (hoofdpijn en vermoeidheid), slaapstoornissen (na blootstelling), ongevallen, schrikreflex en verstoring van de waarneming.
17.3 17.3
Normen en richtlijnen geluid Normen en richtlijnen geluid
De Europese richtlijn over de risico’s van lawaai (2003/10/EG) is opgenomen in het Nederlandse Arbobesluit. De regels bevatten bepalingen die erop gericht zijn om de blootstelling van werknemers aan schadelijk geluid (lawaai) tot een aanvaardbaar niveau terug te brengen. De bestaande voorschriften zijn uitsluitend gebaseerd op de beoordeling van de dagelijkse blootstelling van de werknemer aan lawaai. De dagelijkse blootstelling is de gemiddelde dagbelasting aan lawaai, ook wel de dagdosis of het geluidsexpositieniveau genoemd. De blootstelling van de werknemer – waarbij rekening gehouden mag worden met het effect van gebruikte gehoorbeschermingsmiddelen – mag in geen geval de grenswaarde van het geluidsexpositieniveau (de dagdosis van 87 dB(A) en een piekgeluidsniveau van 140 dB(C)) overschrijden. Naast de grenswaarde voor schadelijk geluid gelden ook de twee volgende actiewaarden: Onderste actiewaarde van 80 dB(A) of een piekgeluidsniveau van 135 dB(C). Bovenste actiewaarde van 85 dB(A) of een piekgeluidsniveau van 137 dB(C). De grenswaarde en actiewaarden zijn steeds gebaseerd op de dagelijkse blootstelling aan lawaai. Dat wil zeggen: het tijdgewogen gemiddelde niveau van alle blootstellingen gedurende een nominale werkdag van 8 uur of, als de lengte van de werkdag hiervan afwijkt, omgerekend naar een totale blootstelling van acht uur. Of bij eventuele sterk wisselende blootstelling per dag de wekelijkse blootstelling van 40 uur. De voorschriften gelden voor alle werkzaamheden waarbij werknemers op hun werk worden blootgesteld aan risico’s verbonden aan schadelijk geluid. Het bereiken van de genoemde actiewaarden biedt in de regel nog niet de bescherming die gezondheidskundig optimaal zou zijn. Daarom spreekt de Europese richtlijn nadrukkelijk van minimumvoorschriften en basisbescherming. De Europese lidstaten mogen striktere beschermingsmaatregelen handhaven of invoeren. Nederland heeft er voor gekozen om de richtlijn één op één te implementeren.
17.3.1
Actiewaarde van 80 dB(A)
De maatregelen die moeten worden getroffen bij een dagelijkse blootstelling hoger dan 80 dB(A), zijn onder andere het ter beschikking stellen van passende individuele gehoorbeschermers en het geven van doeltreffende voorlichting en onderricht. Er geldt echter geen draagplicht voor de medewerkers, maar in de voorlichting kan wel het belang er van aan de orde komen. Als uit beoordeling of meting blijkt dat er een gezondheidsrisico bestaat, moeten de werknemers daarnaast periodiek audiometrisch onderzoek (gehoortest) aangeboden krijgen.
17.3.2
Actiewaarde van 85 dB(A)
De maatregelen die moeten worden getroffen bij een dagelijkse blootstelling hoger dan 85
272
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 272
4-3-2021 16:04:07
Hoofdstuk 17 Geluid
dB(A), zijn onder andere het vaststellen (plan van aanpak) en uitvoeren van technische en organisatorische maatregelen om de lawaaiblootstelling tot een minimum te beperken, het doelmatig afbakenen en markeren van de werkplekken en eveneens het aanbieden van audiometrisch onderzoek. De werknemer is nu wel verplicht om de aangereikte individuele gehoorbescherming te gebruiken. De werkgever moet toezien op het juiste gebruik daarvan.
17.3.3
Grenswaarde van 87 dB(A)
Als blootstellingen worden geconstateerd die de grenswaarde van 87 dB(A) overschrijden – rekening houdend met het dempend effect van gebruikte gehoorbeschermingsmiddelen – moeten: door de werkgever onmiddellijk maatregelen worden genomen om de blootstelling terug te brengen tot een niveau beneden de grenswaarde voor blootstelling; de redenen van de overmatige blootstelling worden vastgesteld en; de beschermings- en preventiemaatregelen worden aangepast om te voorkomen dat dergelijke blootstellingen opnieuw plaatsvinden. Bij regelmatige blootstelling boven de grenswaarde kan de frequentie van het audiometrisch onderzoek worden verhoogd. Het geluidsniveau achter de gehoorbeschermer kan relatief eenvoudig worden vastgesteld met de zogenaamde HML methode (hoog, midden, laag). Fabrikanten zijn verplicht de demping van het gehoorbeschermingsmiddel op te geven in ieder geval de demping in de hoge, midden en lage frequenties. Met behulp van de dagdosis in dB(A) en dagdosis in dB(C) (ongewogen geluid) kan men eenvoudig deze berekening maken. Zie hiervoor ook http://www.hse. gov.uk/noise/calculator.htm.
17.3.4
Schriftelijk meet- en beoordelingsplan
In het kader van de schriftelijke risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E) worden de lawaainiveaus waaraan de werknemers op de arbeidsplaats zijn blootgesteld, beoordeeld en zo nodig gemeten. Als na beoordeling blijkt dat communicatie zonder stemverheffing op ongeveer één meter onderlinge afstand mogelijk is, behoeft geen meting te worden uitgevoerd. Tegenwoordig hebben veel mensen een smartphone. Hierop zijn ‘apps’ te installeren die ook het geluidsniveau aangeven. Er is een aantal relatief betrouwbare ‘apps’ waarmee dus eventueel een indicatie is te verkrijgen of er sprake is van geluidsniveaus > 80dB(A). Bestaat het vermoeden dat het geluidsniveau van 80 dB(A) overschreden wordt, dan moet de lawaaibelasting worden vastgesteld. De beoordeling van het lawaai op de arbeidsplaats dient plaats te vinden volgens de geluidsnorm Acoustics (Determination of occupational noise exposure) engineering method NEN ISO 9612: 2009. In deze norm zijn drie verschillende meet- en rekenmethoden opgenomen om lawaai op de arbeidsplaats vast te stellen: 1. werkzaamhedeninventarisatie en metingen per werkzaamheid; na een werkzaamhedenanalyse worden per werkzaamheid gestandaardiseerd een aantal metingen verricht en met de blootstellingtijd wordt de dagdosis berekend 2. meting random samples van werkzaamheden; afhankelijk van de groepsgrootte wordt een aantal random metingen verricht welke binnen een bepaalde tolerantie liggen. Op basis van deze gegevens wordt de dagdosis berekend 3. metingen gedurende meerdere hele werkdagen; De zogenaamde dosimetrie. Met een meetinstrument op ‘de man’ gedragen, wordt gedurende minimaal drie dagen de gehele dag gemeten. Bij bepaalde afwijkingen nog een aantal dagen. Omdat het een ISO norm is, moet ook de onzekerheidsfactor van de metingen worden bepaald, zoals gebruikt instrument, spreiding van metingen, duur van activiteiten, etc. Deze onzekerheidsfactor kan met een spreadsheet worden bepaald en komt boven op de berekende dagdosis. Dus als de berekende dagdosis 88 dB(A) is en de onzekerheidsfactor 2 dB(A), dan wordt de te toetsen dagdosis 90 dB(A). De norm en de berekeningen zijn (helaas niet gratis) verkrijgbaar bij het Nederlands Normalisatie Instituut te Delft (www.nen.nl). In de eerder genoemde EU richtlijn staat ook vermeld dat aandacht besteed moet worden aan de mogelijke gevolgen voor de veiligheid en de gezondheid van werknemers voor de wisselwerking tussen lawaai en werkgerelateerde ototoxische stoffen en tussen lawaai en trillingen.
273
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 273
4-3-2021 16:04:07
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
Ototoxische stoffen zijn o.a. organische oplosmiddelen, zware metalen, bepaalde medicijnen. De beoordeling of meting moet opnieuw worden uitgevoerd als de omstandigheden ingrijpend zijn gewijzigd, er redenen zijn om aan te nemen dat de uitgevoerde beoordeling of meting onjuist is of als de resultaten van het audiometrisch onderzoek hiertoe aanleiding geven. De metingen moeten volgens de regelgeving overigens door een deskundige worden uitgevoerd, zonder dat daar criteria voor zijn genoemd. Naast de (Europese) normen moet in dit verband ook de Multidisciplinaire richtlijn Preventie van Beroepsslechthorendheid door een effectief gehoorbeschermingsprogramma worden genoemd. Dit is een initiatief van de beroepsverenigingen van bedrijfsartsen, arbeidshygiënisten, veiligheidskundigen, A&O-deskundigen en arboverpleegkundigen. Richtlijnen op het gebied van arbeid en gezondheid hebben tot doel te komen tot een betere bescherming en bevordering van gezondheid, veiligheid en welzijn op het werk. Daarnaast zijn voor o.a. de arboprofessionals de kennisdossiers (http://www.arbokennisnet.nl/) een leidraad. Voor geluid is er, hoewel enigszins gedateerd, ook een dergelijk kennisdossier.
17.4 17.4
17.4.1
Maatregelen geluid Maatregelen geluid
Voorkomen of beperken van lawaaiblootstelling
Maatregelen ter beperking van de lawaaiblootstelling moeten bij voorkeur zijn gericht op het wegnemen van de risico’s bij de bron of het beperken van de risico’s, de zogenoemde arbeidshygiënische strategie. Hierbij moet nadrukkelijk rekening worden gehouden met de huidige stand en beschikbaarheid van de stand der techniek. Het beoordelen van de technische mogelijkheden is een taak van de werkgever. Uiteraard dient hierbij overleg plaats te vinden met de (vertegenwoordigers van de) werknemers. Daarbij kan het noodzakelijk zijn om andere deskundigen in te schakelen of om de stand van de techniek in de eigen bedrijfstak over te nemen. Verder is het raadzaam om de arbocatalogus van andere branches of sectoren te raadplegen waarin veelal goede praktijken zijn opgenomen. Als werknemers werkzaamheden of taken verrichten waar het geluidsniveau van dag tot dag kan variëren en waarin redelijkerwijs niet kan worden gevraagd dat technische voorzieningen worden genomen, mag worden gerekend met een weekgemiddelde in plaats van een dagdosis. Het gaat hier in het algemeen niet om reguliere werkzaamheden, maar om incidentele werkzaamheden, zoals bijvoorbeeld het opheffen van storingen.
17.4.2
Afbakening
De plaatsen waar een overschrijding van de dagelijkse blootstelling van 85 dB(A) of van de piekgeluidsniveau van 137 dB(C) zijn vastgesteld, moeten duidelijk worden afgebakend en gemarkeerd. Als dit technisch uitvoerbaar is en het risico van de blootstelling dit rechtvaardigt, wordt de toegang daartoe beperkt. Bij voorkeur mogen zich binnen de markering alleen werknemers bevinden die daar moeten zijn uit hoofde van hun functie of werk. Hierbij moeten signalen worden gebruikt volgens de Arboregeling (zie ook hoofdstuk 44).
17.4.3
Voorlichting en onderricht
Aan werknemers die worden blootgesteld aan een dagelijkse blootstelling van 80 dB(A) of hoger en een piekgeluidsniveau van 135 dB(C), moet doeltreffende voorlichting en onderricht worden gegeven over: de betreffende wettelijke regelgeving en actiewaarden; de risico’s van blootstelling aan schadelijk geluid; de resultaten van uitgevoerde beoordelingen of metingen van de lawaainiveaus; de getroffen technische en organisatorische maatregelen; het juiste gebruik van individuele gehoorbeschermingsmiddelen; de inhoud en betekenis van het periodiek te herhalen audiometrisch onderzoek; veilige werkmethoden om de blootstelling aan lawaai tot een minimum te beperken. De voorlichting dient zo veel mogelijk afgestemd te zijn op de doelgroep, denk daarbij ook aan werknemers die de taal nog niet volledig beheersen.
274
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 274
4-3-2021 16:04:07
Hoofdstuk 17 Geluid
17.4.4
Andere rechten van werknemers
De werknemersvertegenwoordiging moet de gelegenheid krijgen om een oordeel kenbaar te maken over de wijze van beoordeling en meting. Tevens moet zij in kennis worden gesteld van de resultaten van deze beoordeling en meting inclusief een toelichting hierop. De betrokken werknemers moeten een oordeel kunnen geven over de door hen te gebruiken gehoorbeschermingsmiddelen. Ze moeten in de gelegenheid worden gesteld om zelf een keuze te maken.
17.4.5
Audiometrisch onderzoek
Wanneer werknemers blootstaan aan een dagdosis van 80 dB(A) of hoger hebben zij recht op een arbeidsgezondheidskundig onderzoek in de vorm van een audiometrisch onderzoek. Zo’n audiometrisch onderzoek heeft als doel om eventueel vroegtijdige gehoorschade op te sporen. Daarnaast is het een middel om na te gaan of de genomen maatregelen om gehoorschade te voorkomen effectief zijn. Het gehoor mag dan anders dan door leeftijd niet achteruitgaan. Om beginnende gehoorschade vroegtijdig op te sporen, is periodieke herhaling van het audiometrisch onderzoek nodig. De herhalingsfrequentie van dit onderzoek kan bepaald worden door de hoogte van de blootstelling en de individuele gevoeligheid van de werknemer. Bij een regelmatige dagelijkse blootstelling aan meer dan 87 dB(A) kan die frequentie oplopen tot eenmaal per jaar. In de Multidisciplinaire richtlijn preventie beroepsslechthorendheid door een effectief gehoorbeschermingsprogramma is als richtlijn opgenomen om dit eveneens jaarlijks te doen. Bij een aantoonbaar adequaat preventiebeleid dient de periodiciteit aangehouden te worden tussen de één en vier jaar. Er is sprake van een adequaat preventiebeleid wanneer er: een daling is van het geluidsniveau op de werkplek; een daling is van het aantal blootgestelde werknemers; een toename is van de bewustwording in het bedrijf door toename van een consequent gehoorbeschermingsmiddelengebruik; geen gehoorverslechtering bij werknemers plaatsvindt. De gezondheidskundige grens voor schadelijk lawaai bedraagt 80 dB(A) en hoger. Als werknemers van tijd tot tijd kortstondige werkzaamheden uitvoeren waarbij het geluidsniveau de grens van 80 dB(A) overschrijdt, ontvangen zij in het algemeen niet een zodanige geluidsdosis dat hun gehoor daardoor wordt geschaad. Denk bijvoorbeeld aan een popconcert. Na afloop heeft men vaak oorsuizen en een tijdelijke drempelverhoging (TTS). Bij zo’n eenmalige gebeurtenis heeft het gehoor de kans te herstellen. Bij veelvuldige kortdurende hoge blootstelling kan de tijdelijke drempelverhoging overgaan in een permanente drempelverhoging (PTS). Er treedt dan toch schade op. Nadat bij een werknemer een aantoonbare gehoorbeschadiging wordt vastgesteld, moet worden beoordeeld of de beschadiging het gevolg kan zijn van blootstelling aan lawaai op het werk. Als dit het geval is, wordt de beoordeling of meting opnieuw uitgevoerd en worden de maatregelen ter voorkoming of beperking van de blootstelling herzien. Afhankelijk van de schade en de leeftijd kan dat leiden tot het melden van vermoede beroepsziekte. Daarnaast wordt iedere werknemer die op soortgelijke wijze is blootgesteld, in de gelegenheid gesteld tussentijds opnieuw een audiometrisch onderzoek te ondergaan. Verder is het advies om bij in diensttreding en na beëindiging van de blootstelling eveneens een audiometrisch onderzoek te ondergaan. Dit om eventuele schadeclaims te voorkomen. We zien tegenwoordig veelal bij jongeren voordat ze aan het arbeidsproces beginnen al een beginnende gehoorschade. Een alternatieve vorm van gehooronderzoek is de OHC-scan. Op basis van de oto-akoestische emissie (OAE) wordt de schade aan de haarcellen bepaald. Dit is een objectieve methode en kan in een vroeg stadium waarnemen of er schade aan de haarcellen is opgetreden. De OHCscan is ontwikkeld door de Universiteit van Gent. Zie ook www.hearingcoach.com.
275
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 275
4-3-2021 16:04:07
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
17.4.6
Gehoorbeschermingsmiddelen
De door de werkgever te verstrekken individuele gehoorbeschermingsmiddelen moeten voldoen aan de volgende eisen: voldoende demping geven; voldoende draagcomfort bezitten; aangepast zijn aan de omstandigheden in de werkomgeving; communicatie niet onmogelijk maken (bijvoorbeeld bij waarschuwingssignalen); zijn voorzien van CE-markering. Als gehoorbescherming noodzakelijk is, moet deze ook consequent worden gedragen. Een gedeelte van de dag niet dragen betekent een aanzienlijke vermindering van de demping. Bijvoorbeeld als men 8 uur een gehoorbeschermer moet dragen met een demping van 30 dB en gedurende die dag draagt men kortdurend, in totaal een uur, geen beschermer dan is de demping in plaats van 30 dB nog maar 9 dB. De selectie gebeurt aan de hand van de norm NEN-EN 458: 2004 “Gehoorbeschermers – Aanbevelingen voor keuze, gebruik, verzorging en onderhoud. Praktijkrichtlijn”. Zie verder paragraaf 43.6 en de website: http://www.hse.gov.uk/noise/calculator.htm. Geluid van machines en gereedschappen Alle machines en gereedschappen die onder het Besluit machines van de Wet op de gevaarlijke werktuigen vallen, moeten zijn voorzien van een CE-markering. In de gebruiksaanwijzing van de machine dient te worden aangegeven: het niveau van de A-gewogen equivalente continue geluidsdruk op de werkplekken, voor zover dit meer bedraagt dan 70 dB(A); ook als het niveau lager of gelijk aan 70 dB(A), dan moet dit worden vermeld; de maximale waarde van de C-gewogen momentane geluidsdruk op de werkplekken, wanneer deze meer dan 63 Pa bedraagt (130 dB ten opzichte van 20 µPa); het niveau van het door de machine uitgestraalde geluidsvermogen, indien het niveau van de A-gewogen equivalente continue geluidsdruk op de werkplekken meer dan 80 dB(A) bedraagt.
17.4.7
Geluid en waarschuwingssignalen
Een hoog geluidsniveau kan gevaarlijk zijn doordat waarschuwingssignalen (bijvoorbeeld bij brand of bij beweging van een machine) niet worden waargenomen. Volgens de Arboregeling moeten veiligheids- en gezondheidssignalen boven het achtergrondgeluidsniveau uitkomen.
17.4.8
Hinderlijk geluid
Hoewel geluid pas schadelijk is boven 80 dB(A), kan geluid onder dit niveau ook invloed hebben op de gezondheid van werkende mensen. Het gaat dan om hinderlijk geluid. Hinderlijk geluid is, bijvoorbeeld in een kantoor, een veel gehoorde klacht bij mensen die geconcentreerd werk uitvoeren of mensen die veel moeten communiceren, bijvoorbeeld via de telefoon. Voor hinderlijk geluid is er weinig regelgeving, in de Arboregeling (artikel 5.2 inrichten van de werkplek) is bepaald dat het geluid dat de kantoorapparatuur voortbrengt geen verstoring van de aandacht en het gesproken woord mag veroorzaken. In de praktijkrichtlijn NPR 3438:2007 nl Ergonomie – geluidhinder op de arbeidsplaats – bepaling van de mate en verstoring van communicatie en concentratie zijn verschillende streefwaarden opgenomen. De praktijkrichtlijn geeft inzicht in akoestische parameters voor communicatie en concentratie en toepassingsmogelijkheden voor het formuleren van een passende ruimteakoestiek op de arbeidsplaats. Afgezet tegen de praktijkrichtlijn NPR 3438 geldt voor geconcentreerd beeldschermwerk een streefwaarde van 45 dB(A) en een maximaal toelaatbaar niveau van 55 dB(A). Voor het bepalen van de mate van spraakverstaanbaarheid zal de zogenoemde ‘Speech Transmission Index” nader vastgesteld moeten worden. In de veel voorkomende kantoortuinen is het ook belangrijk maatregelen te nemen die hinder zo veel mogelijk voorkomen, bijvoorbeeld door afscherming en afname van het geluid per afstandsverdubbeling. Met de norm NEN-EN-ISO 3382-3 Akoestiek – Metingen van ruimte akoestische parameters, kunnen maatregelen worden bepaald.
276
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 276
4-3-2021 16:04:07
Hoofdstuk 17 Geluid
Overzicht van maatregelen Alternatieve productie- en werkmethoden toepassen waardoor lawaaiige werkzaamheden verdwijnen (ander proces, automatiseren, robotisering). De keuze van de juiste arbeidsmiddelen, rekening houdende met het te verrichten werk, die zo weinig mogelijk lawaai maken. Het juiste ontwerp en indeling van de werkplek en de arbeidsplaats. Beperking van het luchtgeluid door lawaaiige machines te omkasten, dempende materialen toe te passen of verend op te stellen. Beperking van het constructiegeluid door demping of isolatie. Passende onderhoudsprogramma’s, met name van de draaiende delen (preventief onderhoud). Lawaaiige afdelingen en rustige afdelingen scheiden (abri, controlekamer). Afstand tussen lawaaibron en werkplek vergroten. Akoestiek van de ruimte verbeteren. Passende werkschema’s met voldoende rustpauzes. Betere organisatie van de werkzaamheden (korter werken of met minder medewerkers). Gehoorbeschermingsmiddelen dragen (zie paragraaf 43.6). Adequate voorlichting en opleiding om de werknemers te leren hoe arbeidsmiddelen juist te gebruiken.
17.5 17.5
Verwijzingen geluid Verwijzingen geluid
Arbobesluit, artikel 6.6-6.11 AI-4, Lawaai op de arbeidsplaats, Sdu, Den Haag NEN-EN-ISO 9612: 2009 Akoestiek – Bepaling van de blootstelling aan geluid op de werkplek – Praktijkmethode NPR 3438: 2007 Ergonomie – Geluidshinder op de arbeidsplaats – Bepaling van de mate van verstoring van communicatie en concentratie NEN-EN-ISO 3382-3: 2012 Akoestiek – Metingen van ruimte akoestische parameters, Deel 3: kantoortuinen NEN-EN-ISO 1999: 2016 Akoestiek – Inschatting van gehoorverlies door lawaai. Richtlijn 2003/10/EG betreffende “de minimum voorschriften inzake gezondheid en veiligheid met betrekking tot de blootstelling van werknemers aan de risico’s van fysische agentia (lawaai)” NEN-EN 458: 2016 “Gehoorbeschermers – Aanbevelingen voor keuze, gebruik, verzorging en onderhoud. Praktijkrichtlijn” NEN-EN-ISO 11690: 1997 Akoestiek – Aanbevolen aanpak voor het inrichten van geluidarme werkplekken met machines – Deel 1: benaderingswijze, deel 2: maatregelen, deel 3: voortplanting van geluid en voorspelling van geluid op de werkplekken. Arbeid & Gezondheid, jaarboek, Vakmedianet, Alphen aan den Rijn Multidisciplinaire richtlijn preventie beroepsslechthorendheid door een effectief gehoorbeschermingsprogramma, te downloaden op nvab.artsennet.nl (2006) Handboek bouwfysische Kwaliteit Kantoren European Risk Observatory Literature Review, Combined exposure to noise and ototoxic. http://osha.europe.eu/en/publications/literature_reviews www.hse.gov.uk/noise/calculator.htm voor berekiningen www.oorcheck.nl voor testen gehoor www.arbokennisnet.nl/kennisdossier_geluid_en_trillingen.html www.nen.nl/NEN-Shop/Norm/NENENISO-96122009-en.htm www.hse.gov.uk/noise/goodpractice /index.htm www.cdc.gov/niosh/topics/noise
277
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 277
4-3-2021 16:04:07
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
18 18
Trillingen
18.1 18.1
Trillingen
Inleiding trillingen Inleiding trillingen
Dagelijks kan men blootstaan aan trillingen. Trillingen worden in nagenoeg alle machines, voertuigen en apparaten opgewekt. Afhankelijk van de aard van de trillingen en de mate waarin de trillingen op de mens worden overgebracht, kunnen trillingen een nadelige invloed hebben op de gezondheid. Door trillingen kunnen bovendien storingen in meet- en regelapparatuur optreden waardoor risico's ontstaan. Bij trillingen worden hand-armtrillingen en lichaamstrillingen onderscheiden. Bij het gebruik van aangedreven (hand)gereedschappen worden de trillingen via de handen en armen overgebracht. Men spreekt dan van hand-armtrillingen. Bij het gebruik van transportmiddelen of in de nabijheid van machines kunnen de trillingen via de voeten (in geval van staan) of via zitvlak en rug (in geval van zitten) worden overgebracht. Men spreekt dan van lichaamstrillingen. Een trillingswaarde bij lichaamstrillingen van 0,25 m/s2 wordt beschouwd als ‘een potentieel gevaar voor de gezondheid’. Dit wordt ook wel het drempelniveau genoemd.
18.2 18.2
Risico’s trillingen Risico’s trillingen
Een schatting van het aantal mensen dat in Nederland beroepsmatig voor meer dan een kwart van de werktijd aan lichaamtrillingen wordt blootgesteld bedraagt ruim 15% (www. eurofound.europe.eu). Het zijn vooral bestuurders van vorkheftrucks, grondverzetmachines, landbouwvoertuigen, vrachtauto's en andere voertuigen die dagelijks blootstaan aan lichaamstrillingen en schokken die schadelijk zijn voor het lichaam. Dit geldt ook voor meer dan een half miljoen werknemers die blootstaan aan hand-armtrillingen, zoals bij het werken met schuur- en slijpmachines, sloophamers, tackers, trilstampers, motorkettingzagen, snoeischaren en boor- en slijpgereedschap. Trillingen kunnen bij de mens een toename van de hartslagfrequentie en het hartslagvolume en verhoogde bloeddruk veroorzaken. Ook effecten van algehele lusteloosheid en een verminderd waarnemingsvermogen zijn gesignaleerd. Uit diverse onderzoeken blijkt dat beroepsmatige blootstelling aan trillingen kan leiden tot klachten zoals: bewegingsziekte (zeeziekte). Bij lage frequenties < 1 Hz, de grootste gevoeligheid ligt bij 0,2 Hz; rug- en maagklachten. Effecten op de wervelkolom (hernia) en op de buikholte bij 2 tot 20 Hz; effecten van hand-armtrillingen (white fingers = dode vingers). Boven 40 Hz gewrichtsafwijkingen aan polsen, ellebogen en vingers. Trillingen komen vaak voor in combinatie met andere nadelige factoren als lawaai, zwaar werk, klimaat (met name koude), slechte werkhouding en statische belasting. Witte vingers kunnen in combinatie met koude pijnaanvallen veroorzaken. Zowel lichaamstrillingen als hand-armtrillingen blijken schadelijk bij een hoge intensiteit en bij een lange blootstelling (meerdere uren per dag en vaak na enkele maanden).
18.3 18.3
Normen en richtlijnen trillingen Normen en richtlijnen trillingen
Voor de beoordeling van trillingen bestaan in Nederland sinds 5 juli 2005 nadere wettelijke bepalingen. Deze zijn vastgelegd in het Arbeidsomstandighedenbesluit – voorschriften inzake veiligheid en gezondheid met betrekking tot blootstelling van werknemers aan risico's van fysische agentia (mechanische trillingen). De uitgangspunten hiertoe zijn afkomstig uit de Europese richtlijn 2002/44/EG.
278
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 278
4-3-2021 16:04:07
Hoofdstuk 18 Trillingen
18.3.1
Hand-armtrillingen
Vooral in de bouw en industrie worden schokken en trillingen veroorzakende handgereedschappen gebruikt. Het gaat hierbij om bijvoorbeeld pneumatische, hydraulische of elektrische breekhamers, bikhamers, klopboortollen, slaggereedschap, maar ook cirkelzagen, knabbelscharen en specifiek trilgereedschap. In artikel 6.11 van het Arbobesluit is opgenomen dat voor dagelijkse blootstelling, herleid tot een standaardreferentieperiode van acht uur, de actiegrens bij 2,5 m/s2 ligt en als maximum toegelaten grenswaarde 5 m/s2 geldt.
18.3.2
Lichaamstrillingen
Lichaamstrillingen kunnen worden veroorzaakt door onder andere voertuigen op rupsen (4 à 5 Hz), voertuigen op luchtbanden (1,5 à 2,5 Hz), trilwalsen en grondverzetmachines. In artikel 6.11 van het Arbobesluit is opgenomen dat voor dagelijkse blootstelling, herleid tot een standaardreferentieperiode van acht uur, de actiegrens bij 0,5 m/s2 ligt en als maximum toegelaten grenswaarde 1,15 m/s2 geldt. De zogenoemde Healthy Caution zone voor lichaamstrillingen ligt tussen de 0,45 - 0,9 m/s2.
Als medewerkers worden blootgesteld aan trillingsniveaus die de maximum toegelaten grenswaarde overschrijden, moeten door de werkgever: onverwijld maatregelen worden getroffen om de blootstelling terug te brengen tot onder de grenswaarde voor blootstelling; de oorzaken van de overschrijding van de grenswaarde worden onderzocht; de beschermings- en preventiemaatregelen worden aangepast om te voorkomen dat de grenswaarde opnieuw wordt overschreden.
18.3.3
Schriftelijk meet- en beoordelingsplan
In het kader van de risico-inventarisatie en -evaluatie moeten de niveaus van de mechanische trillingen waaraan de werknemer wordt blootgesteld, worden beoordeeld en zo nodig worden gemeten. Recent is de multidisciplinaire richtlijn lichaamtrillingen verschenen. Deze multidisciplinaire richtlijn besteedt veel aandacht aan het vaststellen van de blootstelling aan lichaamstrillingen. Het nadeel van lichaamstrillingen is dat ze niet eenvoudig visueel of op gevoel te bepalen zijn. Dat komt omdat trillingen zijn opgebouwd uit vele frequenties, en sommige frequenties schadelijker voor het lichaam zijn dan andere. De ‘gouden standaard’ is een meting, maar deze vraagt deskundigheid, speciale apparatuur en ook wel enige ervaring omdat bij een meting meestal verstandige keuzes gemaakt moeten worden. Er zijn ook alternatieven, namelijk eerder gemeten gegevens die in databases of in rapporten zijn vermeld. Deze kunnen bruikbaar zijn mits de omstandigheden goed overeen komen. Denk hierbij met name aan voertuig of machine, externe omstandigheden als ondergrond, rijsnelheid, voertuigmassa, en de chauffeur zelf. De meting moet plaatsvinden conform de normen NEN-ISO 2631-1:1997 voor lichaamstrillingen en als er sprake is van schokken wordt geadviseerd de meting aan te vullen met de zogenoemde Volume Dose Value (VDV) te bepalen conform NEN-ISO 2631-5 (2018) . Actiewaarde 9,1 m/s1,75, grenswaarde 21 m/s1,75. NEN-ISO 5349-1 en -2:2001 geldt voor het vaststellen voor hand-armtrillingen. Als de actiewaarden worden overschreden, is de werkgever verplicht om in de risico-inventarisatie en -evaluatie en in het daarbij behorende plan van aanpak aandacht te besteden aan technische en organisatorische maatregelen om de trillingsbelasting te verminderen. Maatregelen aan de bron hebben daarbij de voorkeur.
18.3.4
Ontheffing trillingsvoorschriften
Als de blootstelling van een werknemer aan trillingen sterk varieert, en daarbij incidenteel de grenswaarde kan worden overschreden, is het mogelijk om, onder bepaalde voorwaarden, ontheffing te verlenen van het verbod van overschrijding van de grenswaarde door het Ministerie van SZW. Dat is bijvoorbeeld het geval bij werkzaamheden die onregelmatig voorkomen en in de regel kort van duur zijn. Ontheffing van het toepassen van de grenswaarde kan overi-
279
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 279
4-3-2021 16:04:07
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
gens alleen worden verleend als de blootstelling aan mechanische trillingen gewoonlijk onder het niveau van de actiewaarde blijft. Daarbij moet de overschrijding dus incidenteel van aard zijn en moet de gemiddelde blootstelling over een periode van 40 uur onder de grenswaarde voor blootstelling blijven.
18.3.5
Trillingen van machines en gereedschappen
Alle machines en gereedschappen die onder het Besluit machines van de Wet op de gevaarlijke werktuigen vallen, moeten zijn voorzien van een CE-markering. Hierin is opgenomen dat bij elke machine een gebruiksaanwijzing moet zijn bijgevoegd. Deze technische documentatie dient minimale gegevens te bevatten met betrekking tot de trillingen van de machine. Dat betreft: De naar frequentie gewogen kwadratische gemiddelde waarde van de versnelling waaraan de bovenste ledenmaten worden blootgesteld wanneer deze meer dan 2,5 m/s2 bedraagt. Wanneer dit minder dan 2,5 m/s2 bedraagt, dient dit eveneens te worden aangeduid. De naar frequentie gewogen kwadratische gemiddelde waarde van de versnelling waaraan het lichaam (voeten of zitvlak) wordt blootgesteld wanneer de versnelling meer dan 0,5 m/s2 bedraagt. Wanneer dit minder dan 0,5 m/s2 bedraagt, dan dient dit eveneens te worden aangeduid. De gegevens over trillingen dienen bekend te zijn bij de leverancier of fabrikant van het betreffende arbeidsmiddel. Deze gegevens (type voertuig, bouwjaar, draagvermogen, trillingsniveau bovenste ledenmaten en trillingsniveau lichaam (zitvlak) zijn terug te vinden in de gebruikshandleiding of de technische documentatie van het voertuig. Betreft het een mobiel voertuig, dan dient de trillingsbelasting bepaald te zijn conform NEN-EN 13059:2002 + A1 2008 Veiligheid van gemotoriseerde transportwerktuigen – Beproevingsmethode voor het meten van trillingen.
18.3.6
Voorlichting en onderricht
Werknemers die aan schadelijke trillingen worden blootgesteld, moeten worden voorgelicht en onderricht over: de desbetreffende wettelijke regelgeving; de risico's van blootstelling aan trillingen; de resultaten van uitgevoerde metingen; de getroffen technische en organisatorische maatregelen; veilige werkmethoden om de blootstelling tot een minimum te beperken; de omstandigheden waarin werknemers recht hebben op arbeidsgezondheidskundig onderzoek.
18.3.7
Arbeidsgezondheidskundig onderzoek
De multidisciplinaire richtlijn adviseert werkenden die meer dan één uur per dag worden blootgesteld aan lichaamstrillingen, zittend of staand, en waarbij de blootstelling boven de actiewaarde (zie eerder) komt, preventief medisch te laten onderzoeken. Dit onderzoek houdt in dat eventueel aanwezige rugklachten worden onderzocht en het dagelijkse blootstellingniveau aan lichaamstrillingen wordt vastgelegd. Indien sprake is van rugklachten wordt tevens vastgesteld of er een mogelijke relatie met het uitgeoefende beroep is. Indien dit laatste het geval is adviseert de bedrijfsarts over maatregelen om blootstelling en effecten te verminderen.
18.4 18.4
Maatregelen trillingen Maatregelen trillingen
Evenals lawaai moeten trillen en schokken bij de bron worden aangepakt en moet er bij ontwerp of aanschaf van machines rekening mee worden gehouden. Bijvoorbeeld door vervangen van bemand transport door onbemand transport. Verdere aandachtspunten zijn: andere constructie toepassen, onbalans vermijden bij roterende machines, stoten of schokken tegengaan, geen heen en weer gaande bewegingen en schuine of V-vormige tandwielen, bij roterende machines, goed preventief onderhoud, smeren van gladde contactvlakken en hydraulische in plaats van mechanische overbrenging. Demping of isolatie; wanneer bronbestrijding onvoldoende effect heeft, kan door het aan-
280
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 280
4-3-2021 16:04:07
Hoofdstuk 18 Trillingen
brengen van trillingsdempende materialen (matten) de bron worden geïsoleerd (goed periodiek onderhoud). Handgereedschappen kunnen worden voorzien van een gedempt handvat of het verwarmen van het handvat. Verlengen van de trillingsweg door een grotere afstand tussen de bron en de mens. Andere bedieningsplaats kiezen. Toepassen van afgeveerde stoelen of afgeveerde cabines (pas op met de eigenfrequentie). Egaliseren van het wegdek. Toepassen van alternatieve technieken, bijvoorbeeld het snijden, zagen of branden in plaats van breken met een breekhamer of hakken. Persoonlijke verzorging, zoals warme kleding en verwarmde rust- en eetlokalen. Beperking van de blootstellingsduur door afwisseling van trillende en trillingsvrije werkzaamheden.
18.5 18.5
Arbobesluit, artikel 6.11, 9.17a en 9.37a AI-36, Mechanische trillingen en schokken, Sdu, Den Haag (vervangen door practice notes: Trillingen en schokken. Richtlijn 2002/44/EG betreffende de minimum voorschriften inzake gezondheid en veiligheid met betrekking tot de blootstelling van werknemers aan de risico's van fysische agentia (trillingen) NEN-ISO 2631-1: 1997 Mechanische trillingen. Beoordeling van de invloed van trillingen op het menselijk lichaam. Deel 1: Algemene eisen NEN-ISO 2631-5: 2018. Mechanische trillingen en schokken – Beoordeling van blootstelling van het menselijk lichaam aan trillingen – Deel 5: Evaluatiemethode voor trillingen inclusief meervoudige schokken NEN-ISO 5349-1: 2001 Mechanische trillingen. Meting en beoordeling van de invloed op de mens van via de hand overgebrachte trillingen, Delft, 2001 NEN-ISO 5349-2: 2001 Mechanische trillingen. Meting en beoordeling van blootstelling van het menselijk lichaam aan hand-armtrillingen – Deel 2: Praktische leidraad voor meting op de werkplek NEN-EN-ISO-8041: 2017. Human response to vibration – Measuring instrumentation – Part 1: General purpose vibration meters Niet-bindende praktijkgids voor de tenuitvoerlegging van Richtlijn 2002/44/EG (trillingen op het werk) te downloaden via: bookshop.europa.eu NEN-EN 13059:2002 + A1 2008 Veiligheid van gemotoriseerde transportwerktuigen – Beproevingsmethode voor het meten van trillingen Arbeid & Gezondheid, jaarboek, Vakmedianet, Alphen aan den Rijn https://www.nvab-online.nl/richtlijnen-en-kennisdocumenten%20%3E%20richtlijn-trillingen. Op deze site is de multidisciplinaire richtlijn lichaamstrillingen te downloaden
18.5.1
Verwijzingen trillingen Verwijzingen trillingen
Interessante internet sites:
www.hse.gov.uk; materiaal over veilig werken en spreadsheets voor berekeningen www.southampton.ac.uk/hfru, onderzoek en rapportages www.ergolabresearch.eu, onderzoek en rapportages www.las-bb.de/karla: databases trillingswaarden en voertuigen www.vibration.db.umu.se/Default.aspx?lang=en; database met bijna 400 voertuigen www.portaleagentifici.it/index.php?lg=EN; database met metingen van meer dan 1000 voertuigen
281
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 281
4-3-2021 16:04:07
B. RISICO'S EN BELASTENDE fACTOREN
19 19
Binnenklimaat
19.1 19.1
Binnenklimaat
Binnenklimaat inleiding Binnenklimaat inleiding
Binnenklimaat in gebouwen gaat enerzijds over het thermisch binnenklimaat (koude, warmte, tocht etc.) en anderzijds de binnenluchtkwaliteit (ventilatie, kwaliteit toevoerlucht etc.). In dit hoofdstuk wordt alleen het binnenklimaat in niet-industriële situaties behandeld. Thermisch binnenklimaat betreft niet alleen de algemene (on)behaaglijkheid (koud of warm). Ook lokaal thermisch (dis)comfort (oftewel ongewenste plaatselijke afkoeling of opwarming van delen van het lichaam) is belangrijk. Denk dan aan hinder door bijvoorbeeld tocht, koudestraling bij ramen, of warmtestraling bij warme oppervlakken. Uit verschillende onderzoeken naar tevredenheid onder gebouwgebruikers blijkt dat er vaak klachten zijn over het binnenklimaat. Ter illustratie is in figuur 1 weergegeven hoeveel klachten er gemiddeld voorkomen in Nederlandse kantoorgebouwen. Figuur 1 Percentage binnenklimaatklachten in Nederlandse kantoren (gebaseerd op Zweers, Preller, Brunekreef en Boleij, 1992). Hoewel het onderzoek is uitgevoerd aan het begin van de jaren negentig, zijn dit voor de Nederlandse situatie nog steeds de meest actuele gegevens die beschikbaar zijn
Een goed binnenklimaat is om meerdere redenen belangrijk: Gezondheidsschade en onnodig ziekteverzuim worden voorkomen als de binnenluchtkwaliteit goed is en de temperatuur niet te hoog of te laag is (meestal alleen relevant in extreme situaties). Het aantal comfort- en hinderklachten (bijvoorbeeld door een te warme of te koude werkomgeving of onvoldoende verse luchttoevoer) wordt beperkt. De productiviteit ligt bij een goed binnenklimaat al snel op een 5 tot 10% hoger niveau dan bij een relatief ‘slechte situatie’. Hierbij wordt met productiviteit niet alleen een toename in output bedoeld, maar kan het bijvoorbeeld ook gaan om een lager risico op fouten (gevaarlijke situaties) doordat men zich beter kan concentreren. In de volgende paragrafen worden de aspecten van binnenklimaat, thermisch binnenklimaat en binnenluchtkwaliteit apart behandeld.
19.2 19.2
Thermisch binnenklimaat – Inleiding Thermisch binnenklimaat – Inleiding
In dit hoofdstuk wordt eerst toegelicht welke aspecten belangrijk zijn voor een goed thermisch binnenklimaat en vervolgens wordt aangegeven welke risico’s het gevolg kunnen zijn van een slecht thermisch binnenklimaat. Eerst wordt algemene thermische behaaglijkheid
282
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 282
4-3-2021 16:04:08
Hoofdstuk 19 Binnenklimaat
behandeld en vervolgens wordt ingegaan op lokale thermische behaaglijkheid.
19.2.1
Algemene thermische behaaglijkheid – Inleiding
De mens is voor het optimaal functioneren van zijn levensprocessen afhankelijk van een constante interne lichaamskerntemperatuur van ongeveer 37°C. Het proces dat de lichaamstemperatuur regelt, verloopt autonoom. Dat wil zeggen dat het proces niet wordt beïnvloed door de menselijke wil. Een onbehaaglijk gevoel waarschuwt de mens ervoor dat hij te warm of te koud dreigt te worden. Zonder dit waarschuwingssysteem, dat overigens niet onder alle omstandigheden feilloos werkt, zou een mens zich zelf niet in stand kunnen houden en zou hij in een extreem koude of warme omgeving snel het slachtoffer worden van onderkoeling respectievelijk oververhitting. De temperatuursensoren voor waarneming van koude bevinden zich direct onder de huid. De sensoren voor het waarnemen van warmte zitten deels onder de huid maar met name ook in de hersenen (hypothalamus). Het feit dat de sensoren voor een groot deel in de huid opgenomen zijn, betekent dat de mens niet rechtstreeks de temperatuur van de omgeving gewaar wordt, maar wel de temperatuur van de eigen huid. De huidtemperatuur wordt beïnvloed door de warmte-uitwisseling tussen de huid en de omgeving en tussen de huid en het lichaam zelf. De warmte-uitwisseling tussen het lichaam (de huid) en de omgeving is van verschillende factoren afhankelijk. Ten eerste bepaalt het activiteitenniveau (metabolisme) van de persoon hoeveel warmte er in het lichaam geproduceerd wordt. Een zittend persoon die kantoorwerk verricht, heeft een metabolisme van ongeveer 1,2 Met. Een metselaar heeft een metabolisme van ongeveer 2,2 Met en produceert dus ongeveer 2 keer zoveel warmte als een kantoormedewerker. De mate waarin het lichaam de warmte kwijtraakt, is in eerste instantie vooral afhankelijk van de kleding. Hoe beter de kleding het lichaam bedekt en isoleert, des te minder warmte het lichaam verliest/kan verliezen. De isolatiewaarde van de kleding wordt uitgedrukt in clo. Vervolgens is de warmte-uitwisseling van het lichaam met de omgeving afhankelijk van de luchttemperatuur, stralingstemperatuur, relatieve vochtigheid en luchtsnelheid rond het lichaam. Hoe hoger de luchttemperatuur, stralingstemperatuur en relatieve luchtvochtigheid rond het lichaam zijn, des te minder warmte het lichaam kan verliezen. Hoe hoger de luchtsnelheid rond het lichaam, des te méér warmte het lichaam kan verliezen. Wanneer de warmte-uitwisseling van het lichaam met de omgeving ongeveer gelijk is aan de interne warmteproductie in het lichaam, dan ervaart men dat vaak als behaaglijk. Het lichaam geeft immers geen signalen dat het te koud of te warm is en men dus iets zou moeten veranderen. Wanneer de warmte-uitwisseling met de omgeving níét gelijk is aan de interne warmteproductie in het lichaam, dan moet het lichaam actie ondernemen om de kerntemperatuur gelijk te houden. Men krijgt dan signalen dat het te koud of te warm is (=onbehaaglijk). Gelukkig heeft het lichaam verschillende manieren om de warmte-uitwisseling met de omgeving aan te passen en zo de ideale kerntemperatuur te handhaven. Wanneer het lichaam zich bijvoorbeeld in een koude omgeving bevindt, dan vernauwen de bloedvaten naar de handen en voeten zich om het warmteverlies via die lichaamsdelen te beperken. Wanneer dit niet genoeg is, dan begint men te rillen. Op deze manier verhoogt het lichaam het activiteitenniveau waardoor er meer warmte in het lichaam wordt geproduceerd. Wanneer het lichaam zich in een warme omgeving bevindt, dan zal het lichaam juist de bloedvaten naar de handen en voeten verwijden om het warmteverlies via die lichaamsdelen te vergroten. Als dit niet genoeg is, dan begint men te zweten. Bij het verdampen van het zweet raakt het lichaam veel warmte kwijt. Daarnaast verliest het lichaam meer warmte via een vochtige huid (door toename van het warmteverlies via convectie).
19.2.2
Algemene thermische behaaglijkheid – Risico’s
Bij blootstelling aan enigszins verhoogde of enigszins verlaagde temperatuur in niet-indus-
283
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 283
4-3-2021 16:04:08
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
triële omstandigheden zullen niet snel gezondheidsbedreigende situaties optreden en beperken de consequenties zich in de regel tot hinder en discomfort, vermindering van de alertheid en beperking van de productiviteit (zie ook figuur 1 ‘Binnenklimaat - Invloed temperatuur productiviteit’). Vermindering van alertheid kan, afhankelijk van de werkzaamheden, op zichzelf wel tot gevaarlijke situaties leiden. In bijzondere gevallen kan wel sprake zijn van een gezondheidsbedreiging. Het gaat dan met name om een verhoogde kans op hartinfarcten bij hogere binnentemperaturen (25 - 35°C). Met name als het gaat om oudere medewerkers (of bijvoorbeeld patiënten zoals in verpleeghuizen) of mensen die bijvoorbeeld door medicijngebruik extra gevoelig zijn voor hogere temperaturen. Figuur 1 Invloed temperatuur op de productiviteit bij zittende, hoofdzakelijke geestelijke arbeid
19.2.3
Lokale thermische behaaglijkheid – Inleiding
Er is sprake van lokale thermische onbehaaglijkheid of lokaal thermisch discomfort als ‘de temperatuur’ in een ruimte op zich ‘goed’ is, maar een deel van het lichaam te sterk afkoelt of opwarmt. Factoren die hierbij een rol spelen zijn de luchtsnelheid en de (on)gelijkmatigheid van de temperatuur van lucht en oppervlakken in een ruimte.
19.2.4
Lokale thermische behaaglijkheid – Risico’s
Hieronder worden verschillende typen lokale thermische (on)behaaglijkheid apart behandeld: Te groot temperatuurverschil hoofd-voeten (verticale temperatuurgradiënt). In de meeste ruimten neemt de luchttemperatuur toe over de hoogte van de ruimte. Als deze temperatuurtoename te groot is, het temperatuurverschil tussen enkelniveau en hoofdniveau met andere woorden te groot wordt, dan zal men de ruimte als onbehaaglijk ervaren. Het hoofd voelt dan als te warm aan, terwijl de voeten juist koud aanvoelen. Dit risico speelt vooral in ruimten met luchtverwarming en dan met name in hoge ruimten; Tocht. Tocht is gedefinieerd als een ongewenste afkoeling van een deel van het lichaam ten gevolge van luchtstromingen. De mate waarin de luchtstroming als hinderlijk wordt ervaren (men tocht ervaart), is afhankelijk van de luchtsnelheid, de variatie in luchtsnelheid (turbulentie-intensiteit) en de luchttemperatuur. Blootstelling aan tocht kan leiden tot hinder, spierklachten (denk aan stijve schouders) en bijvoorbeeld verergering van reumatische klachten. Er is een groter risico op tocht in ruimten waar men met lucht koelt en in ruimten met kieren in de gevel of een deur die vaak open en dicht gaat (denk bijvoorbeeld aan baliewerkplekken). Koude- en warmtestraling / stralingsasymmetrie. Wanneer iemand door koude- of warmtestraling aan één zijde veel sterker afkoelt dan aan de andere, dan spreken we van ‘stralingstemperatuurasymmetrie’. Zit men bijvoorbeeld te dicht bij een slecht isolerend raam, dan zal het deel van het lichaam aan de raamkant in de winter relatief veel afkoelen terwijl de andere kant van het lichaam relatief warm is. Als dit verschil te groot wordt gaat
284
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 284
4-3-2021 16:04:08
Hoofdstuk 19 Binnenklimaat
men zich onprettig voelen. De bij koudestraling te verwachten (gezondheids)effecten zijn: algemene koudeklachten (die niet direct in verband worden gebracht met het koude oppervlak) of (lokale) spierklachten. Warmtestraling kan leiden tot algeheel discomfort (warmteklachten). Er is een groot risico op stralingsasymmetrie in ruimten waar men relatief dicht bij de gevel zit (<1,5m van gevel). Koude of warme vloeren. Een koude vloer onttrekt door geleiding warmte aan het lichaam. Dit wordt als onbehaaglijk ervaren. Maar ook een te warme vloer kan problemen geven: dit wordt als onnatuurlijk ervaren, en soms zelfs als onbehaaglijk warm. Er is een groter risico op koude of warme vloeren in ruimten met vloerverwarming en -koeling of in ruimten die uitsteken buiten de rest van de gebouwmassa (overstek).
19.3 19.3
Thermisch binnenklimaat – Normen en Richtlijnen Thermisch binnenklimaat – Normen en Richtlijnen
19.3.1
Algemene thermische behaaglijkheid – Normen en Richtlijnen
Hieronder worden de wettelijke eisen, normen en richtlijnen weergegeven die relevant zijn voor de algemene thermische behaaglijkheid. Opgemerkt wordt dat in Bouwbesluit 2012 geen eisen opgenomen zijn ten aanzien van de temperatuur in gebouwen. Arbeidsomstandighedenbesluit In het Arbeidsomstandighedenbesluit is in artikel 6.1 lid 1 de volgende, algemene, bepaling opgenomen ten aanzien van algemene thermische behaaglijkheid: “Rekening houdend met de aard van de werkzaamheden die door de werknemers worden verricht en de fysieke belasting die daar het gevolg van is, veroorzaakt de temperatuur op de arbeidsplaats geen schade aan de gezondheid van de werknemers.” Vanuit de overheid is deze bovenstaande eis verder niet nader gedefinieerd. Brancheorganisaties worden aangespoord om voor hun branche relevante temperatuurgrenswaarden te definiëren in hun Arbocatalogus. NEN-EN-ISO 7730 Aan de hand van de norm NEN-EN-ISO 7730:2005 kan men in niet-industriële situaties (met name kantooromgevingen) met de PMV-PPD-methode van Fanger bepalen wat de te verwachten thermische sensatie en het te verwachten percentage ontevredenen is op basis van een aantal parameters. De invoerparameters voor het Fanger-model c.q. NEN-EN-ISO 7730 zijn: warmteweerstand van de kleding (clo-waarde); activiteitenniveau (metabolisme) van de gebruiker; luchttemperatuur; gemiddelde stralingstemperatuur; relatieve luchtvochtigheid; luchtsnelheid. De voorspelling van de gemiddelde thermische sensatie, die hoort bij een bepaalde combinatie van omgevings- en persoonsgebonden parameters, wordt gegeven als ‘Predicted Mean Vote’ of als PMV-index. Concreet is dit een waarde op een zevenpuntsschaal die de thermische sensatie vertaalt in een numerieke waarde (zie tabel 1). Tabel 1 PMV-index (bron: NEN-EN-ISO 7730:2005)
PMV
Thermische sensatie
+3
Heet
+2
Warm
+1
Enigszins warm
0
Neutraal
–1
Enigszins koel
–2
Koel
285
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 285
4-3-2021 16:04:08
B. RISICO'S EN BELASTENDE fACTOREN
PMV
Thermische sensatie
–3
Koud
De voorspelling is gebaseerd op uitgebreid onderzoek in klimaatkamers gedurende de jaren zestig en zeventig. Proefpersonen werden blootgesteld aan verschillende parametercombinaties, en waarbij vervolgens de gemiddelde thermische sensatie van de groep blootgestelden is bepaald. Door fanger is de aanname gedaan dat iemand die tijdens het klimaatkameronderzoek op de thermische sensatieschaal ‘enigszins warm’, ‘neutraal’ of ‘enigszins koel’ scoorde, per saldo tevreden was over het aangeboden binnenklimaat. Van iemand die -3, -2, +2 of +3 scoorde is aangenomen dat hij/zij ontevreden was over het aangeboden binnenklimaat. Figuur 1 Relatie tussen de PPD-index en de PMV-index, c.q. tussen het voorspelde percentage ontevreden en de voorspelde gemiddelde thermische sensatie (bron: NEN-EN-ISO 7730:2005)
De operationele definitie die in de norm NEN-EN ISO 7730 wordt gegeven van een thermische behaaglijk binnenklimaat is ‘een omstandigheid waarbij het voorspelde percentage ontevredenen maximaal 10% is’. In figuur 1 is te zien dat dit het geval is zolang de PMV-index tussen -0,5 en +0,5 ligt. Thermische behaaglijkheid is indirect dus gedefinieerd als ‘een omstandigheid waarbij de voorspelde gemiddelde thermische sensatie volgens fanger ligt tussen enerzijds ‘het midden van neutraal en enigszins warm (PMV = -0,5)’ en anderzijds ‘het midden tussen neutraal en enigszins koel (PMV = +0,5)’. In niet-industriële omstandigheden gaat het bepalen of er sprake is van een ‘thermisch behaaglijke werkomgeving’ als volgt: (het voorbeeld geldt bij het hanteren van de klasse-B-eis, zie hieronder): 1. Bepaal wat het activiteitenniveau (met) en de kledingisolatie (clo) is van de blootgestelden; dit is te bepalen met de bijlagen uit NEN-EN ISO 7730. 2. Meet de vier omgevingsparameters luchttemperatuur, gemiddelde stralingstemperatuur, relatieve vochtigheid en luchtsnelheid. Een alternatief is: een deel van de vier parameters (bijvoorbeeld temperatuur en luchtvochtigheid)) wordt gemeten, de overige parameters worden ingeschat. 3. Bepaal met behulp van de tabellen uit NEN-EN ISO 7730, of een op de norm gebaseerd computerprogramma (zoals CBE Thermal Comfort Tool) wat de voorspelde thermische sensatie volgens fanger et al. (PMV-index) is, die bij de combinatie van persoonsgebonden en omgevingsparameters hoort. 4. Als de gevonden PMV-waarde niet kleiner dan -0,5 of groter dan +0,5 is, dan voldoet men aan de norm (NEN-EN ISO 7730). Is de PMV-index in de beschouwde situatie lager dan –0,5 dan kan de ruimte als ‘te koud’ worden aangeduid, is de index hoger dan +0,5 dan kan de ruimte als ‘te warm’ worden aangeduid. Op de genoemde wijze kan vrij objectief worden bepaald in welke mate het klimaat in een ruimte wel of niet als thermisch behaaglijk ervaren zal worden.
286
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 286
4-3-2021 16:04:08
Hoofdstuk 19 Binnenklimaat
In Tabel 2 zijn adviestemperaturen (temperatuurranges) berekend (gebaseerd op: NEN-ENISO 7730) op basis van de gewenste PMV voor diverse typen ruimten en voor zowel de zomer (koelseizoen)- als de wintersituatie (stookseizoen). De temperatuureisen zijn in 3 klassen gegeven: Klasse A: zeer goed. -0,2 < PMV < +0,2. Te hanteren in ruimten voor gevoelige gebruikersgroepen of wanneer om productiviteitsredenen een optimale binnenklimaatkwaliteit gewenst is. Merk wel op dat de extra kwaliteit van de klasse A-eisen alleen behaald wordt als de PMV-eis op persoonsniveau wordt gerealiseerd. Afhankelijk van iemands kleding en activiteitenniveau kan er een verschil zijn in de temperatuur die voor persoon A of B nodig is om een PMV tussen -0,2 en +0,2 te bereiken. Klasse B: goed. -0,5 < PMV < +0,5. Normaal te hanteren in ruimten voor gewone gebruikers, bijvoorbeeld bij nieuwbouw en ingrijpende renovaties. Klasse C: acceptabel. -0,8 < PMV < +0,8. Als referentie te hanteren bijvoorbeeld in oudere gebouwen of bij tijdelijke bouw. In tabel 2 worden de PMV-eisen vertaald naar temperatuureisen door standaardwaardes aan te houden voor metabolisme en kledingisolatie. Wanneer de kledingisolatie of het activiteitenniveau in de praktijk anders is dan de standaardwaardes, dan zal de temperatuur daarvoor gecorrigeerd moeten worden. Daarnaast is er vanuit gegaan dat in alle ruimten de gemiddelde stralingstemperatuur steeds gelijk is aan de luchttemperatuur, de luchtsnelheid maximaal 0,15 m/s is in de winter, en maximaal 0,25 in de zomer en de relatieve vochtigheid rond de 50% ligt. Als in een werkelijke situatie bijvoorbeeld de luchtsnelheid veel hoger ligt, dan zal hiervoor ook gecorrigeerd moeten worden (in dit concrete geval: bijstellen van de temperatuurrange naar boven). Tabel 2 Gewenste operatieve temperatuur in verschillende gebouw/ruimte-typen (bron: NEN-EN-ISO 7730:2005). Wanneer de temperatuur tussen de klasse A-grenzen ligt, dan kan men verwachten dat het percentage personen dat ontevreden is met de ruimtetemperatuur < 6 % (PPD < 6%). Voor klasse B is dit < 10 % en wanneer de ruimtetemperatuur tussen de klasse C-grenzen ligt, dan kan men < 15% ontevredenen verwachten.
Gebouw/ruimte type
Klasse
Stookseizoen (winter) (kledingisolatie circa 1,0 clo) in °C
Koelseizoen (zomer) (kledingisolatie circa 0,5 clo) in °C
Hoofdzakelijk zittende activiteit (metabolisme 1,2 met), onder andere: cellenkantoor, kantoortuin, spreekkamer, auditorium, restaurant, klaslokaal
A
21,0 – 23,0
23,5 – 25,5
B
20,0 – 24,0
23,0 – 26,0
C
19,0 – 25,0
22,0 – 27,0
Deels zittende, deels staande/lopende activiteit (metabolisme 1,4 met), onder andere: kinderdagverblijf, praktijklokaal school, zitbalie
A
19,0 – 21,0
22,5 – 24,5
B
17.5 – 22,5
21,5 – 25,5
C
16,5 – 23,5
21,0 – 26,0
Hoofdzakelijk staande, deels lopen- A de activiteit (metabolisme 1,6 met), B onder andere: winkels, laboratoria, C frontdesk
17,5 – 20,5
22,0 – 24,0
16,0 – 22,0
21,0 – 25,0
15,0 – 23,0
20,0 – 26,0
Bij de methode van Fanger zijn een paar kanttekeningen te plaatsen. De belangrijkste twee zijn: In gebouwen met te openen ramen, zonder actieve koeling blijkt het PMV-PPD-model – met name bij hogere binnentemperaturen – minder betrouwbaar te zijn door adaptatie- / gewenningseffecten (zie ook ISSO-publicatie 74, ASHRAE standard 55 en de passage over ‘adaptation’ in NEN-EN-ISO 7730 en Annex B van NEN-EN 16798-1:2019). Het model geeft een voorspelling voor de gemiddelde thermische sensatie. Uit zowel klimaatkameronderzoek als veldonderzoek is bekend dat er grote individuele verschillen zijn in voorkeurstemperatuur (verschillen tot meer dan 5°C!), zelfs als gecorrigeerd wordt voor verschillen in kledingisolatie en metabolisme. Voor optimaal comfort is het dus essentieel dat individuele gebouwgebruikers de mogelijkheid geboden wordt om hun eigen thermische omgeving van moment tot moment aan de eigen behoeften aan te passen (te ope-
287
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 287
4-3-2021 16:04:08
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
nen ramen, ventilatoren en thermostatische knoppen waarmee de luchttemperatuur met circa +2°C of -2°C is te beïnvloeden). NEN-EN 16798-1 NEN-EN 16798-1 bevat ontwerpeisen voor temperatuur, licht, ventilatie en geluid. De temperatuureisen voor gebouwen zonder te openen ramen en met actieve koeling (airconditioning, koelplafond) komen overeen met de eisen van NEN-EN-ISO 7730. Belangrijk verschil met NEN-EN-ISO 7730 is dat NEN-EN 16798-1 daarnaast ook temperatuurgrenswaarden weergeeft die rekening houden met adaptatie-effecten. Adaptatie-effecten kunnen optreden bij relatief warm (zomer) weer. In die situatie vindt men door zowel fysiologische, als gedragsmatige (denk bijvoorbeeld aan het dragen van minder kleding) als psychologische adaptatieeffecten (acceptatie van hogere temperaturen na enkele dagen) hogere temperaturen acceptabel dan men op basis van het PMV-PPD-model zou verwachten. Adaptatie-effecten treden met name op in gebouwen zonder actief koelsysteem waarin tevens sprake is van een hoge mate van gebruikersinvloed (te openen ramen en ze daarnaast enige vrijheid hebben in het aanpassen van hun kledingisolatie (geen strikt kledingprotocol, ‘jasje uit’ toegestaan bij warm weer). Zie voor meer achtergrondinformatie over adaptieve temperatuurgrenswaarden ISSO-publicatie 74:2014. ISSO-publicatie 74 ISSO-publicatie 74 is een Nederlandse norm waarin niet alleen temperatuureisen worden genoemd, maar waarin ook aanbevelingen worden gegeven voor ontwerp- en verificatietrajecten. De norm bevat bijvoorbeeld voorbeeldteksten voor een Programma van Eisen, uitgebreide eisen voor de verificatie van thermisch binnenklimaat in de ontwerpfase (welke berekeningen moeten er uitgevoerd worden) en eisen voor verificatie van het thermisch binnenklimaat in de praktijk (wanneer moet er op welke manier gemeten worden). De temperatuureisen komen vrijwel overeen met de temperatuureisen uit NEN-EN-ISO 7730 (voor gebouwen met zichtbare koeling) en de adaptieve eisen uit NEN-EN 16798-1. Belangrijk verschil is wel dat ISSO-publicatie 74 als enige eisen stelt aan de mate van temperatuurbeïnvloeding. Om de klasse A eisen te halen, moet een gebruiker de temperatuur in zijn of haar werkruimte tenminste met +/- 1,5 K kunnen verstellen. Dit is een belangrijke eis, omdat dit de enige manier is om de ruimtetemperatuur precies op de behoefte van de gebruiker aan te laten sluiten.
19.3.2
Lokale thermische behaaglijkheid – Normen en richtlijnen
Hieronder worden de wettelijke eisen, normen en richtlijnen weergegeven die relevant zijn voor de lokale thermische behaaglijkheid. Bouwbesluit 2012 Volgens artikel 3.30 van Bouwbesluit 2012 mag de luchtsnelheid in de leefzone (onder 1,8m) ten gevolge van de toevoer van verse lucht in nieuwe gebouwen niet hoger zijn dan 0,2 m/s. Hierbij moet de luchtsnelheid worden bepaald conform de norm NEN 1087. Voor bestaande gebouwen zijn er in Bouwbesluit 2012 geen eisen opgenomen ten aanzien van luchtsnelheid of enig ander aspect van lokale thermische behaaglijkheid. NEN-EN-ISO 7730 In de norm NEN-EN-ISO 7730:2005 worden naast eisen voor algemene thermische behaaglijkheid ook grenswaarden gegeven voor lokale thermische behaaglijkheid. Hierbij gaat het om grenswaarden ten aanzien van het verticale temperatuurverschil in een ruimte, tocht, stralingsasymmetrie en grenswaarden voor een acceptabele temperatuur van vloeren of wanden. In NEN-EN-ISO 7730 worden drie klassen (categorieën) gedefinieerd: klasse A, B en C. De klassen zijn gekoppeld aan een percentage ontevredenen dat men kan verwachten als de lokale thermische behaaglijkheid voldoet aan de grenswaarden van de klassen. Dit percentage ontevreden verschilt per aspect en per klasse.
288
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 288
4-3-2021 16:04:08
Hoofdstuk 19 Binnenklimaat
Hieronder worden de grenswaarden uit NEN-EN-ISO 7730 voor lokale thermische behaaglijkheid per aspect toegelicht. Verticaal temperatuurverschil In tabel 3 wordt de relatie tussen het verticale (lucht) temperatuurverschil en het theoretisch voorspelde aantal ontevredenen door een te groot temperatuurverschil op hoofdniveau en enkelniveau weergegeven. Tabel 3 Maximaal toegestaan (lucht)temperatuurverschil tussen enkel- en nekhoogte (bron: NEN-EN-ISO 7730:2005)
Categorie Toegestaan verticaal luchttemperatuurverschil tussen en- Percentage onkel- (0,1m) en nekhoogte (1,1m) tevredenen [in °C] A
<2
<3%
B
<3
<5%
C
<4
<10%
Tocht In figuur 2 wordt de relatie tussen de luchtsnelheid, de luchttemperatuur en de turbulentie-intensiteit (variatie van de luchtsnelheid rond het gemiddelde) weergegeven in relatie tot het theoretisch voorspelde percentage ontevredenen ten gevolge van tocht. Het theoretisch voorspelde percentage ontevredenen ten gevolge van tocht bij een bepaalde combinatie van luchtsnelheid, luchttemperatuur en turbulentie-intensiteit noemt men ook wel de “Draught Rate” of, afgekort, DR. Figuur 2 Toelaatbare gemiddelde luchtsnelheden als functie van de luchttemperatuur en de turbulentie-intensiteit bij resp. maximaal 15%, maximaal 20% en maximaal 25% ontevredenen (bron: NEN-EN ISO 7730)
Met bovenstaand figuur is voor normale situaties (bij luchttemperaturen < 25°C) te bepalen wat de maximaal aanvaardbare luchtsnelheid is, gegeven de luchttemperatuur en de turbulentie-intensiteit. In mechanisch geventileerde gebouwen hanteert men normaliter een turbulentie-intensiteit van ca. 40%. In natuurlijk geventileerde gebouwen dient men iets hogere waarden te hanteren.
289
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 289
4-3-2021 16:04:09
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
Blootstelling aan hogere luchtsnelheden wordt bij hoge binnentemperaturen overigens juist als aangenaam ervaren (ventilatoren, open ramen). We spreken in dergelijke situaties niet meer van tocht maar van een ‘aangenaam briesje’. Belangrijk is wel dat de blootgestelden zelf de luchtsnelheden kunnen beïnvloeden (zelf aan/uit zetten ventilator, open/dicht zetten van ramen). Anders kan een verkoelend briesje alsnog uitmonden in tochtklachten. Stralingstemperatuurasymmetrie Voor de relatie tussen de optredende stralingsasymmetrie en het theoretisch voorspelde aantal ontevredenen door warmte- of koudestraling, zie onderstaand figuur. In die figuur is tevens de klasse A-, B- en C-eis (met respectievelijk 5, 5 en 10% ontevredenen) aangegeven. Merk op dat voor klasse A en B dezelfde waarden worden gehanteerd. Verder: het maakt verschil of het stralende vlak zich boven of naast de blootgestelde bevindt. Voor het risico op koudestraling door een koud raam zie de lijn voor ‘koude wand’. Figuur 3 Het verband tussen het percentage ontevredenen en de stralingstemperatuurasymmetrie ten gevolge van een warm plafond, koude wand, koud plafond en warme wand (bron: NEN- EN ISO 7730:2005)
Koude of warme vloeren Voor de relatie tussen de vloertemperatuur en het theoretisch voorspelde aantal ontevredenen over te koude of te warme voeten, zie onderstaand figuur. In de figuur is tevens de klasseA-, B- en C-eis aangegeven (met respectievelijk 10, 10 en 15% ontevredenen), zoals gehanteerd in NEN-EN-ISO 7730. Merk op dat ook voor dit aspect bij klasse A en B dezelfde waarden worden gehanteerd.
290
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 290
4-3-2021 16:04:09
Hoofdstuk 19 Binnenklimaat
Figuur 4 Het verband tussen het percentage ontevredenen ten gevolge van een te koude of te warme vloer en de vloertemperatuur, ervan uitgaande dat men normaal schoeisel draagt (bron: NEN-EN-ISO 7730:2005)
19.4 19.4
Thermisch binnenklimaat – Maatregelen Thermisch binnenklimaat – Maatregelen
Hieronder worden maatregelen genoemd waarmee het thermisch binnenklimaat verbeterd kan worden. De maatregelen zijn onderverdeeld in maatregelen om de algemene thermische behaaglijkheid te verbeteren en maatregelen om de lokale thermische behaaglijkheid te verbeteren.
19.4.1
Algemene thermische behaaglijkheid – Maatregelen
De volgende maatregelen verkleinen het risico op oververhitting (met name ’s zomers): Minimaliseer de externe warmtelast. Zorg ervoor dat, met name in de zomer, zontoetreding via ramen zoveel mogelijk beperkt wordt. Voorzie ramen op het zuiden, oosten en westen van buitenzonwering (bij binnenzonwering komt de zonnewarmte toch deels naar binnen). Bij voorkeur is de buitenzonwering zowel automatisch geregeld als per vertrek handmatig schakelbaar. Met de automatische regeling wordt gewaarborgd dat de buitenzonwering naar beneden gaat als het zonnig is, ook als er toevallig niemand in de ruimte is; Minimaliseer de interne warmtelast. Kies bij voorkeur voor energiezuinige (= weinig warmte afgevende) apparatuur en verlichting. Laat daarnaast via de verlichtingsarmaturen afzuigen zodat een deel van de warmte van de armaturen direct met de lucht uit de ruimte wordt afgevoerd; Pas zomernachtventilatie toe. Ventileer het gebouw in warme periodes ’s nachts zoveel mogelijk zodat het gebouw wordt afgekoeld met de koele nachtlucht; Maak gebruik van een bypass. Indien het ventilatiesysteem is uitgerust met warmteterugwinning, zorg er dan voor dat er gebruik wordt gemaakt van een bypass. Dit is een voorziening (luchtklep) die ervoor zorgt dat de warmteterugwinning niet gebruikt wordt als er in het gebouw behoefte is aan koelere lucht; Zorg voor voldoende spuivoorzieningen. Met spuivoorzieningen, zoals te openen ramen, kan de lucht in een ruimte snel ververst worden. Op warme dagen kan zowel de koelere buitenlucht als de extra luchtstroming ten gevolge van het openen van het raam voor verkoeling zorgen; Breng voorzieningen aan waarmee de luchtsnelheid lokaal verhoogd kan worden. Een hogere luchtsnelheid kan op warme dagen voor gewenste verkoeling zorgen. Denk hierbij aan het plaatsen van tafel- of plafondventilatoren met een handmatige bediening; Voorzie in mechanische koeling. Als oververhitting met de bovenstaande maatregelen niet voorkomen kan worden, laat dan aanvullende mechanische koeling installeren. Kies hier-
291
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 291
4-3-2021 16:04:09
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
bij bij voorkeur voor een systeem op basis van straling zoals een klimaatplafond. De volgende maatregelen verkleinen het risico op koudeklachten: Minimaliseer het warmteverlies. Zorg ervoor dat de gebouwschil (ramen, wanden, daken en vloeren) voldoende geïsoleerd en luchtdicht zijn. Houd hiervoor de nieuwbouweisen uit het Bouwbesluit aan; Maak gebruik van met stralingswarmte. Verwarm bij voorkeur met systeem op basis van stralingswarmte zoals radiatoren of vloerverwarming. Onderzoek toont aan dat gebouwgebruikers dit gemiddeld genomen als comfortabeler ervaren dan luchtverwarming; Zorg voor voldoende beïnvloedingsmogelijkheden. Zorg ervoor dat de ruimtetemperatuur in het stookseizoen door de medewerkers naar wens ingesteld kan worden. Bij voorkeur is de operatieve temperatuur per maximaal 4 werkplekken te regelen met een bereik van +/- 2 °C rond het setpoint; Voorzie in een verwarmingssysteem met voldoende capaciteit. Als er ook na uitvoering van de bovenstaande maatregelen nog koudeklachten zijn, dan is het belangrijk om te controleren of er: a. voldoende verwarmingsvermogen beschikbaar is. b. geen sprake is van lokale thermische onbehaaglijkheid.
19.4.2
Lokale thermische behaaglijkheid – Maatregelen
Hieronder worden per thema van lokale thermische behaaglijkheid (tocht, stralingsasymmetrie, te grote verticale temperatuurgradiënt en warme/koude vloeren) maatregelen gegeven om klachten te verminderen. Het risico op tocht is te beperken met de volgende maatregelen: Zorg ervoor dat de gevel voldoende luchtdicht is; Voorkom ramen hoger dan 1,5 tot 2,0 m. Bij ramen met een hoogte van 2,0 m of meer moeten verwarmingselementen worden geplaatst om koudeval te compenseren. Bij koudeval koelt de ruimtelucht langs het raam zoveel af dat er een koude luchtstroom langs het raam naar beneden stroomt. Dit kan op enkelniveau voor tocht- en koudeklachten zorgen; Plaats werkplekken op minimaal 1,5m van de gevel. Zorg ervoor dat de hartafstand tussen de zitplek en de gevel minimaal 1,5m is; Zorg ervoor dat mechanische luchttoevoervoorzieningen zijn afgestemd op de ruimte. Bij de keuze voor luchttoevoerroosters moet men rekening houden met de luchttoevoerhoeveelheid, de inblaastemperatuur en de locatie van het luchttoevoerrooster ten opzichte van werkplekken, wanden en andere luchttoevoerroosters. Het luchttoevoerrooster moet zo gekozen worden dat de lucht niet tegen een object als een wand blaast waardoor er op de werkplekken tocht optreedt; Pas bij natuurlijke luchttoevoer alleen zelfregelende luchttoevoervoorzieningen toe; Zelfregelende luchttoevoervoorzieningen reguleren de luchttoevoerhoeveelheid op dagen met veel wind. Hierdoor wordt voorkomen dat het binnen gaat ‘waaien’; Plaats natuurlijke luchttoevoervoorzieningen zo hoog mogelijk in de gevel. Plaats natuurlijke luchttoevoervoorzieningen bij voorkeur direct onder het plafond. In sommige gevallen is een tochtplank of plafondeiland nodig om de toevoerlucht over de werkplekken te geleiden. Het risico op stralingsasymmetrie én te warme of koude vloeren is te beperken met de volgende maatregelen: Plaats werkplekken op minimaal 1,5m van de gevel. Zorg ervoor dat de hartafstand tussen de zitplek en de gevel minimaal 1,5m is; Kies tenminste voor HR++-glas. HR++-glas heeft een U-waarde kleiner dan 1,2 W/m2K; Zorg dat de wanden, gevels en vloeren voldoende zijn geïsoleerd. Ter referentie kunnen de eisen uit het Bouwbesluit ten aanzien van de isolatie van nieuwbouwwoningen worden aangehouden; Beperk de stralingstemperatuur van verwarmingselementen. Als er gewerkt wordt met stralingswarmte, ontwerp het systeem dan zo dat voldaan wordt aan de eisen uit NEN-ENISO 7730 ten aanzien van stralingsasymmetrie en vloertemperatuur (zie paragraaf 19.3.2); Zorg voor zonwering bij ramen waar de zon op schijnt.
292
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 292
4-3-2021 16:04:09
Hoofdstuk 19 Binnenklimaat
Klachten over een te groot verticaal temperatuurverschil zijn te beperken met de volgende maatregelen: Vermijd zitwerkplekken in hoge (>5 m) ruimten. Zorg ervoor dat het klimaatsysteem niet tot een te grote verticale temperatuurgradiënt leidt. Denk hierbij o.a. aan het volgende: Zorg dat bij luchtverwarming de verwarmde lucht daadwerkelijk beneden in de ruimte komt door de keuze van de juiste luchttoevoerroosters en voldoende luchtcirculatie; Verwarm de ruimten bij voorkeur met laag geplaatste verwarmingselementen zoals vloerverwarming of radiatoren; Zorg ervoor dat de verwarmingselementen of de verwarmde inblaaslucht niet een te hoge temperatuur hebben waardoor de warme lucht bij het plafond blijft hangen.
19.5 19.5
Binnenluchtkwaliteit – Inleiding Binnenluchtkwaliteit – Inleiding
De binnenluchtkwaliteit in niet-industriële werkomgevingen worden door de volgende drie factoren bepaald: 1. Bronnen van luchtverontreiniging binnen, bijvoorbeeld bio-effluenten van mensen of emissies van materialen. 2. De hoeveelheid luchtverversing in een ruimte. De hoeveelheid luchtverversing wordt met name bepaald door de aanwezige voorzieningen voor basisventilatie oftewel de voorzieningen die voor de continue ventilatie zorgen (zoals een ventilatiesysteem). Daarnaast wordt de hoeveelheid luchtverversing bepaald door de hoeveelheid spuiventilatie. Hierbij gaat het om het incidenteel snel verversen van de lucht in een ruimte, bijvoorbeeld met te openen ramen. 3. De kwaliteit van de toevoerlucht. Hierbij speelt niet alleen de kwaliteit van de buitenlucht een rol maar ook of de lucht op de weg van buiten naar binnen nog verontreinigd wordt (bijvoorbeeld door vervuiling in het ventilatiesysteem). De daadwerkelijke binnenluchtkwaliteit is vervolgens afhankelijk van het evenwicht tussen de productie van verontreinigingen binnen en de hoeveelheid verontreinigingen die via luchtverversing worden afgevoerd. Als de hoeveelheid luchtverversing te weinig is om de luchtverontreinigingen tijdig af te voeren, dan kan er een te hoge concentratie irriterende, schadelijke stoffen of geurende stoffen ontstaan en spreekt men van een slechte luchtkwaliteit.
19.5.1
Binnenluchtkwaliteit – Risico’s
Een slechte binnenluchtkwaliteit kan ernstige consequenties voor de gezondheid hebben. De volgende gezondheidseffecten kunnen optreden bij blootstelling aan binnenlucht van inferieure kwaliteit: Sick building syndrome: dit is een combinatie van ‘aspecifieke’ gezondheidsklachten in gebouwen die meestal snel verdwijnen zodra het gebouw in kwestie wordt verlaten. Het gaat dan om klachten als hoofdpijn, moeheid, verstopte neus, droge keel, jeukende of tranende ogen en droge huid. Uit onderzoek (van onder andere de World Health Organization) is bekend dat wereldwijd ongeveer een derde van de kantoorwerkers leidt aan Sick Building Syndrome. Welzijns- en hindereffecten: de binnenluchtkwaliteit in de woon-, werk- en leeromgeving kan veel stress veroorzaken en tot discomfort leiden. De klachten kunnen variëren van muffe of benauwde lucht tot hinderlijke en onaangename geuren. Luchtweginfecties algemeen: irritaties aan de luchtwegen, zoals verkoudheid, sinusitis (= neusbijholteontsteking) en griep komen veel voor in Nederland. Gebrekkige ventilatie speelt een rol bij de overdracht van infectieziekten (die verder ook via hand-voorwerphand contact over gedragen worden). Indirect is de binnenluchtkwaliteit in gebouwen dus mede van invloed op het aantal luchtweginfecties. Uit Scandinavisch onderzoek is bekend dat bepaalde infectieziekten in verhoogde mate voorkomen in gebouwen met een vocht-/ schimmelprobleem. Astma en allergieën: astma-aanvallen en bepaalde allergische reacties (leidend tot bijv. benauwdheid, hoesten, snotteren, prikkende ogen) kunnen worden getriggerd door blootstelling aan bijv. schimmels, mijten, pollen of tabaksrook in gebouwen. Ook kan chronische blootstelling aan irriterende stoffen in de binnenlucht (ook bij relatief lage concentraties) bij sommige personen leiden tot chronische slijmvliesontstekingen. (Meervoudige) chemische overgevoeligheid: hierbij gaat het om een zeldzame aandoening waarbij men met ongewoon sterke lichamelijke reacties reageert op allerlei of juist speci-
293
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 293
4-3-2021 16:04:09
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
fieke chemische agentia in de lucht (denk bijv. aan het ruiken van parfum). Veteranenziekte: een specifiek voorbeeld van een luchtweginfectie die gerelateerd is aan de binnenluchtkwaliteit. De ziekte ontstaat door blootstelling aan de legionellabacterie (opgenomen in zwevende waterdruppeltjes die worden ingeademd) en kan tot een ernstige vorm van longontsteking leiden met soms zelfs dodelijke afloop. Men schat dat in Nederland jaarlijks 250-600 mensen overlijden door een legionellabesmetting. Een deel van deze besmettingen is overigens in het buitenland opgelopen. Hart- en vaatziekten: blootstelling aan met name (hoge concentraties) fijnstof kan tot complicaties leiden bij mensen met hart- en vaatziekten. Hierbij kan het gaan om blootstelling buiten of binnen. Kanker: als we de binnenluchtkwaliteit in niet-industriële gebouwen bekijken dan kan met name (jarenlange) blootstelling aan asbest (in oudere gebouwen in sporadische gevallen afkomstig uit loszittende bouwmaterialen) longkanker veroorzaken. Daar waar medewerkers op hun werkplek blootgesteld worden aan hoge concentraties fijnstof, bijvoorbeeld in een gebouw naast een drukke snelweg waarbij de toevoerlucht niet wordt gefilterd, is er ook een hoger risico om kanker te ontwikkelen.
Algemeen geldt dat onvoldoende ventilatie en ‘slechte’ binnenlucht tot een verhoging van het ziekteverzuim kan leiden. Met name het kortdurend verzuim kan in slecht geventileerde gebouwen beduidend hoger liggen (tot 0,5 a 1,0%) dan in goed geventileerde gebouwen. Verder hebben diverse studies in kantoren en callcenters aangetoond dat een verminderde binnenluchtkwaliteit tot verlaging van de productiviteit leidt. Een verminderde binnenluchtkwaliteit kan bijvoorbeeld ook leiden tot vermindering van de leerprestaties in (slecht geventileerde) onderwijsgebouwen.
Droge lucht-klachten Uit onderzoek is gebleken dat er (bij regulier in Nederland voorkomende luchtvochtigheden in de winter in onder andere kantoren, scholen, woningen) geen relatie bestaat tussen ‘droge lucht’-klachten en de fysische luchtvochtigheid. Slechts bij extreem lage luchtvochtigheden (lager dan 15 - 20%), zoals die voorkomen in vliegtuigen, bestaat de mogelijkheid op luchtwegirritaties en gevoelens van ‘droogte’ als gevolg van een te lage luchtvochtigheid. Klachten over droge lucht ‘s winters worden in de meeste gevallen daarentegen veroorzaakt door een hoge luchttemperatuur (al dan niet in combinatie met een hoge relatieve luchtvochtigheid), irriterende bestanddelen in de lucht (bijvoorbeeld door te weinig luchtverversing of verontreinigingen in het ventilatiesysteem), verblindend dag- of kunstlicht en langdurig beeldschermwerk. Conclusie: luchtbevochtiging is in het Nederlandse klimaat in reguliere kantoorsituaties niet nodig. ‘Droge lucht’-klachten zijn te voorkomen door voor voldoende luchtverversing te zorgen, door tijdens het stookseizoen een te hoge luchttemperatuur (hoger dan 21°C) te voorkomen door geen (!) bevochtiging toe te passen, door te zorgen voor goede lichtwering en voldoende afgeschermde verlichtingsarmaturen en door bij beeldschermwerk regelmatig (bijvoorbeeld iedere 30 minuten) een micropauze in te lassen waarbij men wegkijkt van het beeldscherm. Alleen bij bijzondere werkzaamheden (bijvoorbeeld in laboratoria en in drukkerijen) is bevochtiging om procesmatige redenen soms wel nodig. Ook kan bevochtiging bij specifieke gezondheidsklachten zoals oogaandoeningen, astma en COPD wenselijk zijn.
19.6 19.6
Binnenluchtkwaliteit – Normen en richtlijnen Binnenluchtkwaliteit – Normen en richtlijnen
Hieronder worden de relevante wettelijke eisen en relevante normen en richtlijnen weergegeven ten aanzien van binnenluchtkwaliteit. Per norm of richtlijn worden de belangrijkste voorschriften weergegeven.
294
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 294
4-3-2021 16:04:09
Hoofdstuk 19 Binnenklimaat
19.6.1
Arbobesluit
In artikel 6.2 van het Arbobesluit zijn de volgende minimumeisen gesteld aan de luchtverversing en de luchtkwaliteit op de werkplek: 1. Op de arbeidsplaats is voldoende niet verontreinigde lucht aanwezig. 2. Luchtverversingsinstallaties zijn altijd bedrijfsklaar. 3. Luchtverversingsinstallaties functioneren zodanig dat werknemers niet aan hinderlijke tocht worden blootgesteld. 4. Luchtverversingsinstallaties zijn voorzien van een controlesysteem dat storingen in de installatie signaleert voor zover dat noodzakelijk is voor de gezondheid van de werknemers. Van branches wordt verwacht dat ze de algemene eisen uit het Arbobesluit zelf vertalen naar prestatie-eisen in de Arbocatalogus voor hun branche.
19.6.2
Bouwbesluit 2012
De belangrijkste eisen uit het Bouwbesluit ten aanzien van binnenluchtkwaliteit zijn: Eisen voor de minimum hoeveelheid luchtverversing per persoon. Bijvoorbeeld, voor kantoorruimten is de eis minimaal 3,44 dm3/s per persoon voor bestaande kantoorgebouwen en minimaal 6,5 dm3/s per persoon voor nieuwe gebouwen (verblijfsgebiedeis). Voor klaslokalen is dit minimaal 3,44 dm3/s per persoon voor bestaande schoolgebouwen en minimaal 8,5 dm3/s per persoon voor nieuwe schoolgebouwen. Eisen voor de luchtverversing in bijzondere ruimtes als toiletten, badkamers en ruimten voor de opstelling van een stooktoestel (verwarmingsketel). Eisen voor de spuicapaciteit in woningen, kinderdagverblijven en onderwijsgebouwen. In kantoren zijn spuivoorzieningen, zoals te openen ramen, vanuit het Bouwbesluit niet verplicht.
19.6.3
NEN 1087
In NEN 1087:2001 worden methodes gegeven om te bepalen of er in een gebouw aan de eisen uit het Bouwbesluit wordt voldaan ten aanzien van de hoeveelheid luchtverversing, de locatie van de luchttoe- en luchtafvoervoorzieningen en ten aanzien van de spuicapaciteit.
19.6.4
NEN-EN 16798-3
In NEN-EN 16798-3:2017 wordt een brede set eisen gegeven om een gezond ventilatiesysteem te realiseren. Hierbij gaat het bijvoorbeeld om de locatie van de buitenluchtaanzuigopening, het type filters dat men op basis van de buitenluchtkwaliteit nodig heeft, maar ook hoe vaak de filters van het ventilatiesysteem vervangen moeten worden.
19.6.5
NEN-EN 16798-1
In deze norm worden onder andere prestatie-eisen gegeven voor de hoeveelheid luchtverversing. De eisen zijn bedoeld om te gebruiken bij het ontwerp van gebouwen. De eisen zijn in drie categorieën verdeeld (zie tabel 4). De eisen voor luchtverversing zijn opgebouwd uit een component voor het afvoeren van emissies uit het gebouw (afhankelijk van of het een gebouw met zeer weinig, weinig of niet weinig vervuilingsbronnen binnen heeft) en een component die afhankelijk is van het aantal personen. In tabel 4 worden de categorieën weergegeven en wordt voor enkele ruimtetypen de vereiste hoeveelheid luchtverversing weergegeven.
295
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 295
4-3-2021 16:04:09
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
Tabel 4. Eisen voor totale hoeveelheid luchtverversing in gebouwen met weinig interne vervuilingsbronnen (bron: NEN-EN 16798-1:2019).
Categorie
Eis minimale hoeveelheid luchtverversing conform NEN-EN 16798-1 ‘low-polluted building’ in l/s per m2 Gesloten kantoorruimten
Open kantoor- Vergaderruimte Klaslokaal ruimte
I
2,0 Hoog verwachtingsniveau. Bedoeld voor gevoelige personen zoals zieken, jonge kinderen en ouderen.
1,7
6,0
6,0
II
Normaal verwachtings- 1,4 niveau. Standaardniveau voor nieuwe gebouwen en bij renovatie.
1,2
4,2
4,2
III
0,8 Acceptabel, gemiddeld verwachtingsniveau. Bedoeld voor bestaande situaties.
0,7
2,4
2,4
19.6.6
VDI 6022
VDI 6022 is een reeks van normbladen ten aanzien van ventilatie en binnenluchtkwaliteit. De normbladen bevatten o.a. eisen om tot een schoon en schoonmaakbaar ventilatiesysteem te komen maar bevatten ook procedures om te beoordelen of luchtkanalen en de luchtbehandelingskast voldoende schoon zijn (bijvoorbeeld Blatt 1:2018).
19.7 19.7
Binnenluchtkwaliteit - Maatregelen Binnenluchtkwaliteit - Maatregelen
Om een goede binnenluchtkwaliteit te bereiken moet in het algemeen de volgende strategie gehanteerd worden: 1. zorg ervoor dat er binnen zo min mogelijk bronnen van luchtverontreiniging zijn; 2. zorg dat er voldoende luchtverversing is (zowel basisventilatie als spuiventilatie); 3. zorg dat de toevoerluchtkwaliteit op de weg van buiten naar binnen niet verslechterd. Hieronder worden per stap enkele concrete maatregelen genoemd. Een aanpak waarbij risicofactoren verminderd worden heeft de voorkeur boven het uitvoeren van metingen omdat de relatie meting/bron/klacht vaak niet duidelijk is. Bronnen van luchtverontreiniging binnen kunnen onder andere verminderd worden door de volgende maatregelen: Zorg ervoor dat eventuele vocht/schimmelproblemen (bijv. door lekkages, koudebruggen) worden opgelost. Plaats midden- of hoogvolume printers en kopieerapparaten in een aparte ruimte. Zorg ervoor dat de printruimte afsluitbaar is en op minimaal 5 Pa onderdruk staat ten opzichte van omliggende ruimten. Verwijder materialen die sterk emitterend zijn. Hierbij zal het in de regel gaan om (vaak relatief nieuwe) vloerbedekking en plafondafwerking. Gebruik alleen emissie-arme materialen of meubels. Emissie-arme materialen zijn voorzien van een keurmerk zoals M1 (http://m1.rts.fi/en) of Der Blaue Engel (https://www. blauer-engel.de/en). Pas bij voorkeur alleen harde vloerbedekking toe. Denk bijvoorbeeld aan linoleum (voorzien van een emissie-keurmerk). Laat een rookverbod instellen. Zorg ervoor dat er binnen niet gerookt wordt en ook niet binnen 7,5 m van te openen ramen of het buitenluchtaanzuigrooster (buiten). Als men toch een inpandige rookruimte wil realiseren, zorg er dan voor dat deze rookruimte minimaal 6-voudig wordt geventileerd, dat de rookruimte op minimaal 5 Pa onderdruk staat ten opzichte van de omliggende ruimten en dat de rookruimte is voorzien van een schuifdeur of een voorportaal met dubbele, zelfsluitende draaideur. Zorg voor voldoende schoonmaak.
296
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 296
4-3-2021 16:04:10
Hoofdstuk 19 Binnenklimaat
Gebruik minder schadelijke schoonmaakmiddelen. Gebruik alleen schoonmaakmiddelen voorzien van een keurmerk zoals Ecolabel, Nordic Swan of GreenGuard en gebruik deze middelen in de juiste dosering (conform opgave fabrikant).
Om voldoende luchtverversing te waarborgen kunnen de volgende maatregelen worden genomen: Controleer of met het basisventilatiesysteem (op ruimteniveau) aan de eisen uit tabel 4 categorie II wordt voldaan. Zo niet, laat de capaciteit van het ventilatiesysteem dan vergroten zodat alsnog aan de eisen wordt voldaan. Pas bij gebouwen met natuurlijke luchttoevoer altijd ruimte-afzuiging toe. Om te waarborgen dat er via een natuurlijke luchttoevoervoorziening voldoende lucht wordt toegevoerd, ook op windstille dagen, is het van belang dat er in iedere ruimte direct lucht wordt afgezogen. Wanneer er bijvoorbeeld via de gang lucht wordt afgezogen dan is de ventilatie van een deel van de kantoren niet gewaarborgd. Controleer of er voldoende bruikbare spuivoorzieningen zijn. Ga uit van minimaal één te openen raam per ruimte, bij een vloeroppervlak vanaf 20 m2 twee of meer te openen delen. Als er te weinig spuivoorzieningen zijn, breng dan extra te openen ramen aan. Voorzie alle te openen ramen van een uitzetmechanisme met een kierstandhouder. Bij voorkeur zijn er hoog in de gevel (>1,8 m) kleine te openen delen voor de wintersituatie en zijn er laag in de gevel (<1,8m) grote te openen delen voor de zomersituatie. Gebruik een CO2-indicator bij ruimten met natuurlijke luchttoevoer en een hoge bezetting. Een CO2-indicator geeft aan wanneer er te weinig luchtverversing is en het dus nodig is om een raam of andere natuurlijke luchttoevoervoorziening te openen. Dit kan de gebruikers helpen om op het goede moment extra te ventileren. Voorbeeld van ruimten met een hoge bezetting zijn klaslokalen en vergaderruimten. Om te voorkomen dat de toevoerluchtkwaliteit van buiten naar binnen verslechterd, kunnen de volgende maatregelen worden genomen: Gebruik geen recirculatie (tijdens bedrijfstijd). Bij alle gebouwen wordt het gebruik van recirculatie afgeraden. Bij recirculatie wordt namelijk een deel van de afvoerlucht (inclusief verontreinigingen) weer toegevoerd in het gebouw. Als er toch recirculatie aanwezig is, stel het ventilatiesysteem dan zo in dat het percentage recirculatie tijdens werktijd 0% bedraagt (= 100% verse lucht). Als de toevoerlucht in de winter hierdoor onvoldoende opgewarmd kan worden, installeer dan een vorm van warmteterugwinning zoals een twin coil-systeem. Overigens is het gebruik van recirculatie in sommige situaties zelfs verboden, met name wanneer met gevaarlijke stoffen wordt gewerkt. Gebruik geen warmtewiel. Een warmtewiel is een vorm van warmteterugwinning waarbij met een groot metalen wiel in de luchtbehandelingskast warmte uit de afvoerlucht wordt overgebracht naar de toevoerlucht. Hierbij worden er via het warmtewiel ook verontreinigingen van de afvoerlucht naar de toevoerlucht overgedragen. Selecteer daarom een luchtbehandelingskast zonder warmtewiel en pas een andere vorm van warmteterugwinning toe met 100% scheiding tussen toe- en afvoerlucht zoals een kruisstroomwisselaar of twincoil. Zorg voor adequaat hygiënisch onderhoud van het ventilatiesysteem. Check of een eventueel aanwezig ventilatiesysteem van binnen voldoende schoon is en goed (hygiënisch) onderhouden wordt. Het periodiek onderhoud van het ventilatiesysteem bestaat tenminste uit de volgende onderdelen: Het minimaal twee keer per jaar vervangen van de luchtfilters in de luchtbehandelingskast. Op belaste locaties (naast een snelweg of bij industrie) of bij ruimten die 24 uur per dag gebruikt worden, moeten de filters vaker vervangen worden. Minimaal jaarlijks een visuele inspectie van de hygiënische staat van de luchtbehandelingskast. Indien nodig moet de luchtbehandelingskast worden gereinigd; Minimaal jaarlijks een visuele inspectie van de hygiënische staat van de luchttoevoerkanalen. Indien nodig moeten de luchttoevoerkanalen worden gereinigd. Om de visuele inspecties mogelijk te maken zullen op representatieve locaties inspectieluiken aangebracht moeten worden in de luchtkanalen. Gebruik alleen gladde, goed reinigbare luchttoevoerkanalen. Maak geen gebruik van inwendig geïsoleerde luchttoevoerkanalen (als deze toch aanwezig zijn, vervang de inwendig geïsoleerde kanalen dan). Voer de toevoerlucht ook niet toe via een ontoegankelijk vloer- of plafondplenum.
297
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 297
4-3-2021 16:04:10
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
19.8 19.8
Verwijzingen Binnenklimaat Verwijzingen Binnenklimaat
Hieronder wordt verwezen naar relevante normen, richtlijnen en artikelen op het gebied van binnenklimaat.
19.8.1
A. Boerstra, F. van Dijken, AI-24: Binnenmilieu 3e druk, Sdu Uitgevers, Den Haag, 2013 Handboek Binnenmilieu, GGD Nederland, Utrecht, 2007. Handboek bouwfysische kwaliteit voor kantoren, Nederlands Vlaamse Bouwfysica Vereniging, Arnhem, 2011. J.L. Leijten en S.R. Kurvers, Praktijkgids Arbeidshygiëne, Binnenklimaat kantoorgebouwen – Onderzoek naar klachten, Kluwer, Alphen a/d Rijn, 2007. Praktijkboek Gezonde Gebouwen Cahier O2 ISIAQ-richtlijn onderzoek binnenluchtkwaliteit klachten, ISSO/SBR, Rotterdam, 2002 ISSO publicatie 74, Thermische Behaaglijkheid, ISSO, Rotterdam, 2014. ISSO, Kleintje binnenklimaat. ISSO, Rotterdam, 2015. SBR, Praktijkboek Gezonde Gebouwen, onder andere cahier R2 Binnenmilieu Prestatieeisen Kantoorgebouwen en cahier T4 Thermisch Binnenklimaat Utiliteitsbouw. Stichting Bouwresearch, Rotterdam, 2002-2003. T. Zweers, L. Preller, B. Brunekreef en J.S.M. Boleij, Health and indoor climate complaints of 7043 office workers in 61 buildings in the Netherlands, Indoor Air, 92:2 (1992) 127-136. NEN 5060:2018 Hygrothermische eigenschappen van gebouwen – Referentieklimaatgegevens. NEN-EN-ISO 7726:2001 en Ergonomie van de thermische omgeving – Instrumenten voor het meten van fysische grootheden. NEN-EN-ISO 7730:2005 en Klimaatomstandigheden – Analytische bepaling en interpretatie van thermische behaaglijkheid door berekeningen van de PMV en PPD-waarden en lokale thermische behaaglijkheid. NEN-EN 16798-1:2019 en Energieprestatie van gebouwen – Deel 1: Invoergegevens voor het binnenklimaat voor ontwerp en beoordeling van energieprestatie van gebouwen met betrekking tot binnenluchtkwaliteit, thermisch binnenklimaat, verlichting en akoestiek – Module M1-6. NEN-EN 16798-3:2017 en Energieprestatie van gebouwen – Ventilatie van gebouwen – Deel 3: Voor utiliteitsgebouwen – Prestatie-eisen voor ventilatie- en airconditioning systemen (Modules M5-1, M5-4) VDI 6022 Blatt 1:2018 – Ventilation and indoor-air quality – Hygiene requirements for ventilation and air-conditioning systems and units (VDI Ventilation Code of Practice).
19.8.2
Literatuur
Internet
www.isiaq.nl https://www.rvo.nl/onderwerpen/duurzaam-ondernemen/gebouwen/technieken-beheeren-innovatie/frisse-scholen https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/arbeidsomstandigheden/arbobeleid www.arboportaal.nl www.rivm.nl/Zoeken/Documenten_en_publicaties, Handboek Binnenmilieu 2007
298
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 298
4-3-2021 16:04:10
Hoofdstuk 20 Niet-ioniserende straling
20 20
Niet-ioniserende straling
20.1 20.1
Niet-ioniserende straling
Inleiding niet-ioniserende straling Inleiding niet-ioniserende straling
Niet-ioniserende straling is elektromagnetische straling waarvan de energie niet groot genoeg is om materie te ioniseren. Daarmee onderscheidt deze straling zich van ioniserende straling. Er zijn verschillende soorten niet-ioniserende straling, die variëren in golflengte en frequentie. De energie van de straling is groter naarmate de frequentie groter is en de golflengte kleiner. Naar toenemende frequentie wordt onderscheid gemaakt tussen extreem laagfrequente elektromagnetische velden (ELF-velden), radiogolven, micro-golfstraling, infraroodstraling, zichtbaar licht, ultraviolette straling (UV-straling) en ioniserende straling. IR, zichtbaar licht en UV worden samen ook wel optische straling genoemd. Tabel 1 Verschillende vormen van elektromagnetische straling
Soort straling
Golflengte
Frequentie
ELF-velden
> 1000 km
< 300 Hz
Radiogolven
1000 km - 1 m
300 Hz - 300 MHz
Microgolfstraling
1 m - 1 mm
300 MHz - 300 GHz
Infraroodstraling
1 mm - 780 nm
300 GHz - 385 THz
Zichtbaar licht
780 - 400 nm
385 - 750 THz
UV straling
400 - 100 nm
750 THz - 3 PHz
Ioniserende straling* < 100 nm
> 3 PHz
* Ioniserende straling valt onder de Kernenergiewet Naast natuurlijke bronnen van ELF-velden (onweer, stromen in de aarde) zijn er vele kunstmatige bronnen zoals hoogspanningslijnen en elektrische apparatuur. Blootstelling aan ELFvelden vindt met name plaats in de elektriciteitsvoorziening, bij lassen en bij het toepassen van inductieve verwarming. Bronnen van radiogolven en microgolfstraling zijn bijvoorbeeld radio- en tv- zenders, radar, diathermie-apparatuur en mobiele telefoons. Daarnaast kan blootstelling plaatsvinden bij verschillende medische toepassingen, het sealen van plastic en het gebruik van draadloze telefoons. Natuurlijke bronnen van zichtbaar licht en infraroodstraling zijn de zon, open vuur en hete voorwerpen. Daarnaast zijn er kunstmatige bronnen, zoals gloeilampen, gasontladingslampen en lasbogen. Blootstelling aan zichtbaar licht en infraroodstraling vindt plaats bij uiteenlopende werkzaamheden zoals glasblazen, lassen, koken en bakken, en bij het werken bij bijvoorbeeld hoogovens en stoomketels. Bijzondere bronnen van straling zijn lasers, die zeer intense bundels van elektromagnetische straling kunnen uitzenden. Het gaat hier meestal om zichtbaar licht, infraroodstraling of UV-straling.
299
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 299
4-3-2021 16:04:10
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
20.2 20.2
Niet-ioniserende straling: biologische en gezondheidseffecten Niet-ioniserende straling: biologische en gezondheidseffecten
Blootstelling aan elektromagnetische velden kan effecten in cellen, weefsels, organen en organismen veroorzaken, maar dat hoeft niet noodzakelijkerwijs tot gezondheidsschade te leiden. Er dient een onderscheid te worden gemaakt tussen biologische effecten en gezondheidseffecten. Een biologisch effect treedt op wanneer blootstelling aan een elektromagnetisch veld een merkbaar of op te sporen fysiologisch effect tot gevolg heeft. Gezondheidsschade ontstaat pas wanneer een biologisch effect buiten het normale regel- en herstelgebied van een lichaam komt en tot een nadelige gezondheidstoestand leidt. De meeste biologische effecten zijn onschadelijk, zoals de reactie van het lichaam op een geringe toename van de lichaamswarmte door het bloed sneller te laten circuleren. Sommige effecten verhogen ook het welbevinden van een persoon, zoals het gevoel van warmte bij zonneschijn op een koude dag. Per frequentiegebied wordt in het kort weergegeven welke karakteristieke effecten te verwachten zijn.
20.2.1
Biologische effecten van niet-ioniserende elektromagnetische velden (frequenties van 0 Hz tot 300 GHz)
Statische elektrische en magnetische velden (0 Hz) Statische elektrische velden dringen niet door in het lichaam, maar leiden wel tot ladingsverschuivingen aan de buitenzijde van het lichaam. Dit kan leiden tot beweging van haartjes en tot ontladingen bij het aanraken van geaarde voorwerpen. De drempel voor perceptie van een elektrisch veld ligt tussen 10 en 45 kV/m. De perceptiedrempel voor een elektrostatische ontlading door aanraking (‘tikje’ van statische elektriciteit) ligt bij ongeveer 2 kV. Statische magnetische velden hebben binnen en buiten het lichaam vrijwel dezelfde veldsterkte en kunnen bij beweging van de persoon in het veld aanleiding geven tot elektrische stromen in het lichaam, en mogelijk chemische reacties beïnvloeden. Acute biologische effecten zijn niet waargenomen beneden 2 tesla (T). Wanneer het hoofd beweegt in een sterk statisch magnetisch veld (zoals bij een MRI-apparaat) kan de opgewekte elektrische stroom in het hoofd het evenwichtsorgaan beïnvloeden. Dat kan bij sommige mensen leiden tot duizeligheid en misselijkheid. Zeer hoge veldsterktes kunnen de bloedstroom beïnvloeden of normale zenuwpulsen modificeren. Er zijn geen aanwijzingen voor langetermijneffecten, zoals het ontstaan of de ontwikkeling van kanker. Extreem laagfrequente velden (ELF) tot 300 Hz Vrijwel al het onderzoek aan effecten van blootstelling aan elektromagnetische velden met lage frequenties is gedaan aan 50 of 60 Hz-velden, de frequentie van het elektriciteitsnet. Bij deze frequenties zijn elektrische velden die door de velden in het lichaam worden opgewekt de oorzaak van fysiologische effecten. Twee acuut optredende effecten zijn wetenschappelijk aangetoond: stimulering van zenuw- en spierweefsel, en het optreden van fosfenen (waarnemingen van lichtflitsen als gevolg van directe stimulatie van het netvlies door in het hoofd op-
300
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 300
4-3-2021 16:04:10
Hoofdstuk 20 Niet-ioniserende straling
gewekte elektrische velden). Langetermijneffecten Voor wat betreft effecten die op lange termijn kunnen optreden is de kennis minder zeker. Uit epidemiologische onderzoeken (onderzoeken aan bevolkingsgroepen) is gebleken dat er een consistent statistisch verband is tussen het wonen nabij bovengrondse elektriciteitslijnen en een verhoging van het risico op kinderleukemie. Er zijn echter geen aanwijzingen voor een oorzakelijk verband tussen blootstelling aan de van de lijnen afkomstige elektrische en magnetische velden en het optreden van kinderleukemie. Voor een mogelijk verband met het optreden van leukemie of andere vormen van kanker bij volwassenen zijn geen aanwijzingen. Experimenteel onderzoek levert geen bewijzen dat ELF-velden een direct of indirect effect kunnen hebben op het ontstaan van kanker. Recent epidemiologisch onderzoek heeft aanwijzingen opgeleverd voor een wat hoger risico op de neurologische ziekte amyotrofe lateraal sclerose (ALS) bij mensen die beroepsmatig blootgesteld kunnen worden aan sterke ELF-velden, maar ook hier zijn geen aanwijzingen voor een oorzakelijk verband. Radiofrequente (RF) velden van 300 Hz tot 300 GHz Opwarming Het enige potentieel schadelijke effect dat van blootstelling aan RF-velden is aangetoond, is opwarming. Overmatige opwarming kan tot gezondheidsschade leiden. Uit experimentele gegevens blijkt dat blootstelling van mensen in rust gedurende circa dertig minuten aan RF-velden, waarbij een Specific Absorption Rate (SAR, een maat voor de energie opname) op het gehele lichaam van 1-4 W/kg wordt geproduceerd, een stijging van de lichaamstemperatuur met minder dan 1°C tot gevolg heeft. Een langdurige stijging van de lichaamstemperatuur met meer dan 1°C wordt als potentieel schadelijk beschouwd. Niet-thermische effecten Er is de afgelopen jaren veel onderzoek gedaan naar mogelijke niet-thermische effecten. Dat zijn effecten die niet het gevolg zijn van warmteontwikkeling. Er zijn daarbij wel acute effecten op bepaalde biologische systemen gevonden, zoals kortdurende veranderingen in bepaalde elektrische activiteiten van de hersenen en kleine veranderingen in het slaappatroon. Deze effecten zijn met gevoelige methodes wel meetbaar, maar zij hebben geen merkbaar effect. Zij worden niet beschouwd als mogelijke gezondheidsschadelijke effecten. Langetermijneffecten Ook is er veel onderzoek gedaan naar mogelijke langetermijneffecten, zoals het optreden van kanker bij langdurige blootstelling aan RF-velden. Daarbij zijn met name de onderzoeken van belang waarin het voorkomen van kanker is onderzocht bij omwonenden van radio- en televisiezenders (die daarbij soms vele tientallen jaren zijn blootgesteld), en onderzoeken naar de relatie tussen het optreden van hersentumoren en het veelvuldig en langdurig gebruik van een mobiele telefoon. Het wonen in de buurt van een zender gaat niet gepaard met een verhoogd gezondheidsrisico. De gegevens met betrekking tot mobiel telefoongebruik zijn echter niet eenduidig: er zijn enkele zwakke aanwijzingen voor een verhoogd risico. Naar de huidige inzichten is de kans dat RF-velden inderdaad kanker veroorzaken of de ontwikkeling ervan bevorderen echter uiterst klein. Indirecte gevolgen Schokken en verbrandingen kunnen de schadelijke indirecte gevolgen zijn van hoogfrequente elektromagnetische velden wanneer mensen in contact komen met metalen objecten die zich in een dergelijk veld bevinden. Grote metalen voorwerpen kunnen, als zij niet zijn geaard, door het veld worden opgeladen. Bij frequenties van 100 kHz tot 110 MHz varieert de drempelwaarde van de contactstroom die perceptie veroorzaakt van 25 tot 40 mA bij personen van verschillende lichaamsomvang. De drempelwaarde voor pijn varieert van circa 30 tot 55 mA. Boven 50 mA kunnen zich ernstige verbrandingen voordoen op de plaats waar het weefsel in aanraking komt met een metalen geleider in het betreffende veld. Biologische effecten van optische straling (frequentie 300 GHz-3 PHz; golflengte 1 mm-100 nm) Zowel in het ultraviolette, zichtbare als infrarode gebied wordt optische straling gebruikt voor allerlei nuttige toepassingen, zowel in de vorm van niet-coherente straling (bijvoorbeeld in
301
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 301
4-3-2021 16:04:10
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
lampen) als ook in de vorm van coherente straling (in lasers). Onder bepaalde omstandigheden kunnen schadelijke neveneffecten optreden. Omdat bij de biologische effecten van laserstraling naast de golflengte-afhankelijke absorptie ook de vermogensdichtheid en pulstijden van groot belang zijn, wordt laserstraling als aparte categorie behandeld. Ultraviolette straling (UV) Ultraviolette straling veroorzaakt voornamelijk schade aan de moleculaire structuur van het weefsel. UV-straling wordt sterk geabsorbeerd door menselijke weefsels, waardoor dieper liggende weefsels slecht bereikt kunnen worden (hoe kortgolviger de UV-straling, hoe minder de indringdiepte). De effecten treden daarom vooral op in de huid en in het oog. Daarbij kan bestraling van de huid tot zowel positieve als negatieve effecten leiden. Positieve effecten van blootstelling van de huid aan UV-straling, zijn aanmaak van vitamine D, bruining (veel mensen ervaren dit als een positief effect, hoewel het een verdedigingsmechanisme van de huid is) en verdikking van de huid (nog een verdedigingsmechanisme, waardoor enige bescherming optreedt tegen een deel van de schadelijke effecten van UV-straling) en een aantal medische therapieën (o.a. behandeling van psoriasis). Veel micro-organismen kunnen slecht tegen UV-straling; hiervan kan worden geprofiteerd bij de behandeling van sommige huidinfecties. Negatieve effecten van blootstelling van de huid aan UV-straling zijn erytheem (zonnebrand), versnelde huidveroudering, overgevoeligheid voor UV-straling bij gebruik van bepaalde medicijnen, tumoren (huidkanker, carcinomen en melanomen) en verlaagde weerstand tegen infecties. Voor het ontstaan van melanomen (de meest agressieve vorm van huidkanker) is UV-straling een factor die zeker sterk bijdraagt, maar genetische factoren spelen ook een belangrijke rol. Langdurige blootstelling van het oog aan UV-straling kan zowel acute schade veroorzaken in de vorm van hoornvliesontsteking (sneeuwblindheid of ‘lasogen’) en aantasting van het centrale deel van het netvlies teweegbrengen, alsmede chronische effecten in de vorm van troebeling van de ooglens (staar = cataract). Epidemiologische onderzoeken tonen een duidelijke relatie aan tussen langdurige blootstelling aan UV-straling en staar. Zichtbaar licht (ZL) De schade die zichtbaar licht kan toebrengen is grotendeels thermisch van aard. De door weefsel geabsorbeerde energie wordt omgezet in warmte en dat is voornamelijk van belang voor het oog, omdat daar maar zeer beperkt warmteafvoer mogelijk is. Het netvlies (waarop de ooglens licht bundelt) kan worden beschadigd door te hoge temperatuur. Daarnaast kan er ook fotochemische oogschade optreden door blootstelling aan bepaalde componenten van zichtbaar licht, met name in het blauwe gebied (blue light hazard). Beschreven gezondheidseffecten zijn staar, schade aan het netvlies, overgevoeligheidsreacties en zelfs verbranding van de huid (bij zeer sterk zichtbaar licht, denk aan een vergrootglas in de zon). Om in het zichtbare gebied biologische schade te veroorzaken zijn forse bestralingssterktes nodig. Infraroodstraling (IR) De schade die wordt toegebracht door infraroodstraling is het gevolg van warmte-effecten. IR-straling met een relatief kleine golflengte, IR-A, dringt door de huid en tot diep in het oog tot het netvlies. IR-A kan warmteschade toebrengen aan het netvlies en bij chronische blootstelling staar veroorzaken. IR-A straling op het netvlies is onzichtbaar en geeft daar ook geen voelbare warmtesensatie. IR-straling met een wat grotere golflengte (IR-B en IR-C) wordt geabsorbeerd door het hoornvlies en dringt niet ver door in het oog. Eventuele schade blijft dan ook beperkt tot warmte effecten aan het hoornvlies. De huid kan door overmatige blootstelling aan IR-straling verbranden. Doordat er warmtereceptoren in de huid zitten wordt hiervoor meestal op tijd een waarschuwing verkregen. In combinatie met sommige medicamenten kan bij blootstelling aan IR-A een fotochemische reactie optreden. Hiervan wordt gebruikgemaakt bij de behandeling van tumoren door fotodynamische therapie (PDT) en fotodynamische diagnostiek (PDD).
302
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 302
4-3-2021 16:04:10
Hoofdstuk 20 Niet-ioniserende straling
Lasers De wijze van opwekking en de eigenschappen van de uittredende bundel zijn bij lasers van groter belang dan de golflengte. Lasers zijn beschikbaar voor allerlei golflengten in het infrarode, zichtbare en ultraviolette deel van het spectrum. De golflengte-afhankelijkheid van mogelijke schadelijke effecten verschillen niet wezenlijk van hetgeen hiervoor is beschreven voor niet-coherente bronnen. Het verschil zit vooral in coherentie van de straling en de vermogensdichtheid. Lasers zenden een nauw begrensde parallelle bundel coherente straling uit die monochroom is over de gehele bundel en op een zeer klein oppervlak geconcentreerd, waarbij het licht ‘zeer zuiver in de pas loopt’. Een laserbundel kan hierdoor een zeer hoge vermogensdichtheid hebben. Bij metaalbewerking met zeer snelle laserpulsen met hoog vermogen kan door het metaalplasma boven het werkstuk secundaire niet-coherente straling worden uitgezonden (UV-straling en zelfs zachte röntgen) ook al is de primaire laserbundel bijvoorbeeld infrarood. Door de hoge intensiteit van laserbundels kunnen de schadelijke effecten vooral voor het oog ernstig zijn, ook bij kortdurende blootstelling aan hoogvermogenlaserbundels. Dat geldt vooral in het zichtbare gebied en bij IR-A. omdat de ooglens de bundel focust.
20.3 20.3
Normen en richtlijnen niet-ioniserende straling Normen en richtlijnen niet-ioniserende straling
Het Arbobesluit geeft algemene regels voor niet-ioniserende straling in arbeidssituaties. Zo moeten toestellen die schadelijke niet-ioniserende straling kunnen uitzenden “uit deugdelijk materiaal bestaan, van deugdelijke constructie zijn en in goede staat verkeren”.
20.3.1
Richtlijn elektromagnetische velden
Limieten voor blootstelling van werknemers aan EMV zijn sinds 1 juli 2016 vastgelegd in een uitbreiding van het Arbobesluit (afdeling 4b, artikel 6.12h t/m 6.12o van het Arbobesluit). Daarmee is de Europese EMV-richtlijn (Richtlijn 2013/35/EU) in Nederland wettelijk vastgelegd. Daarnaast zijn er EU- en SZW handreikingen over elektromagnetische straling beschikbaar.
20.3.2
Richtlijn optische straling
Voor optische straling zijn limieten voor blootstelling van werknemers in het Arbobesluit sinds 27 april 2010 vastgelegd middels de tekst zoals gepubliceerd in Staatsblad jaargang 2010, nr. 103. Hiermee is voldaan aan de eisen uit de Europese richtlijn 2006/25/EG. De voorschriften hebben alleen betrekking op risico’s van blootstelling aan kunstmatige optische straling (blootstelling aan de belangrijkste bron van optische straling, de zon, wordt dus buiten beschouwing gelaten). Er wordt onderscheid gemaakt tussen infrarood, zichtbaar en ultraviolet licht, waarbij verschillende blootstellingswaarden gelden voor laserstraling en overige bronnen. Voor beide frequentiegebieden geldt dat het Arbobesluit direct verwijst naar de tabellen in de bijlagen van de Europese richtlijnen, waarin de blootstellingslimieten zijn opgenomen. Hierbij geldt dat wijzigingen in die bijlagen ook direct gelden in Nederland.
20.4 20.4
Maatregelen niet-ioniserende straling Maatregelen niet-ioniserende straling
Om blootstelling aan niet-ioniserende straling te voorkomen of te beperken bestaan de volgende mogelijkheden, bij voorkeur toegepast volgens de arbeidshygiënische strategie: overweeg de mogelijkheid van alternatieve technieken zonder toepassing van straling; tref voorzieningen aan apparatuur waardoor het maximale stralingsniveau nooit hoger kan worden dan strikt noodzakelijk is voor het goed functioneren; breng interlock-schakelaars aan op serviceluiken van apparatuur, etc. zodat de bron wordt uitgeschakeld bij opening hiervan; bewaar voldoende afstand tot stralingsbronnen; voer werkzaamheden met stralingsbronnen uit in aparte ruimten die slechts toegankelijk zijn voor bedienend personeel; pas maximale afschermingen toe door middel van opsluiting van stralingsbundels, afscherming van reflecties en omkasten van spanningvoerende delen;
303
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 303
4-3-2021 16:04:10
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
schakel apparatuur uit wanneer deze niet wordt gebruikt; beperk de blootstellingstijd door bijvoorbeeld een grotere roulatiefrequentie van het bedienend personeel; automatiseer zo mogelijk de bewerkingen; zorg voor regelmatig onderhoud en ijking van apparatuur; sluit ruimten waar zich stralingsbronnen bevinden af zodra deze apparatuur niet in gebruik is; hoewel de meeste elektromedische implantaten (pacemakers, gehoorapparaten) inmiddels voldoen aan de vereisten inzake de elektromagnetische incompatibiliteit (conform de EG-EMC richtlijn), verdient het aanbeveling om dragers van dergelijke apparatuur niet te laten werken in de nabijheid van sterke bronnen van elektromagnetische velden; introduceer een opleidingsprogramma voor bedienend personeel, waarin aandacht wordt gegeven aan risico’s van blootstelling aan stralingsbronnen; zorg voor schriftelijke bedieningsvoorschriften per apparaat; maak gebruik van beschermende middelen, zoals IR-brillen, laskappen en beschermende kleding.
De bepalingen in het Arbobesluit hebben alleen betrekking op kunstmatige bronnen, maar het is ook van belang om de blootstelling aan UV-straling uit zonlicht te beperken. Hiervoor gelden de volgende aanbevelingen: beperk het werken in de felle zon met name tussen 11.00 en 15.00 uur; indien in de felle zon gewerkt moet worden: werk zoveel mogelijk in de schaduw van bomen en gebouwen; werk in overall of lange broek en draag een shirt met lange mouwen van materiaal dat UV straling zo min mogelijk doorlaat; draag een pet, liefst een exemplaar met een flap die de nek bedekt; bescherm de onbedekte huid met een zonnebrandcrème (factor 20 of hoger) en breng deze na twee uur opnieuw aan. Bij het werken met lasers zwaarder dan klasse I zijn de volgende maatregelen onder alle omstandigheden noodzakelijk: de werkgever dient richtlijnen uit te vaardigen voor de organisatie rondom het toepassen van lasers; het traject van de laserbundel behoort zich niet op ooghoogte te bevinden; voor iedere toepassing moeten veiligheidsmaatregelen worden opgesteld; de noodzakelijke informatie dient te worden verstrekt. De volgende zaken behoren daarin zeker aan de orde te komen: een eenvoudige verklaring van de werking van de laser; een beschrijving van de risico's van de toegepaste laser; een uitleg over het doel van de opgestelde laser; de getroffen veiligheidsmaatregelen; aanwijzing waar nadere informatie te verkrijgen is. Bij een laserinstallatie is het plaatsen van waarschuwingsborden (en soms ook -signalen) voor lasers noodzakelijk. Het verdient de voorkeur om laserinstallaties te omkasten. Als dat onmogelijk is, moeten aanvullende maatregelen worden getroffen. Deze zullen hoofdzakelijk tot doel hebben een ongewenst contact tussen mens of materie en de laserbundel uit te sluiten. De zwaarte van de maatregelen is afhankelijk van de risicoklasse van de laser. Te denken valt aan: opstelling in aparte ruimten; optische of akoestische signalering tijdens gebruik; toepassen van een bundelvanger; het verstrekken en dragen van voor de lasergolflengte geschikte laserbrillen; het verlichtingsniveau op de werkplek zodanig inrichten dat de drager van de laserbril zijn werkomgeving voldoende kan waarnemen; voorkomen van spiegelende wanden en andere voorwerpen; aanwezigheid van een noodstopvoorziening.
20.4.1
Medische begeleiding
Het nut van oogkeuringen bij aanvang van de werkzaamheden en periodiek daarna is omstre-
304
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 304
4-3-2021 16:04:11
Hoofdstuk 20 Niet-ioniserende straling
den. Het verrichten van laserwerkzaamheden is echter af te raden voor personen die anatomisch of functioneel éénogig zijn, anderszins visueel gehandicapt zijn, of een sterk ongecoördineerde motoriek bezitten. Indien een individuele werknemer toch een oogonderzoek zou willen ondergaan, moet de werkgever hiertoe de gelegenheid bieden. Na een ongeval met een laser, waarbij het vermoeden van oogletsel bestaat, wordt aanbevolen binnen 72 uur naar een oogarts te gaan met het verzoek om oogheelkundig onderzoek en vastlegging van eventuele schade, zo mogelijk met behulp van fotografie.
20.5 20.5
20.5.1
Elektromagnetische velden
Europees Parlement en Raad van de Europese Unie. ‘Richtlijn 2013/35/EU van het Europees Parlement en de Raad van 26 juni 2013 betreffende de minimumvoorschriften inzake gezondheid en veiligheid met betrekking tot de blootstelling van werknemers aan de risico’s van fysische agentia (elektromagnetische velden) (20e bijzondere richtlijn in de zin van artikel 16, lid 1, van Richtlijn 89/391/EEG) en tot intrekking van Richtlijn 2004/40/EG’. Publicatieblad Europese Gemeenschap L179: 1-22, 2013 (http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2013:179:0001:0021:NL:PDF) Ministerie SZW, Elektromagnetische velden in arbeidssituaties, juli 2016 (https://www.arboportaal.nl/documenten/brochure/2016/07/01/elektro--magnetische-velden-in-arbeidssituaties) Non-binding guide to good practice for implementing Directive 2013/35/EU Electromagnetic Fields (volume 1, 2 & 3) (https://osha.europa.eu/nl/legislation/guidelines/non-bindingguide-good-practice-implementing-directive-201335eu) Raad van de Europese Unie. ‘Aanbeveling van de Raad van 12 juli 1999 betreffende de beperking van de blootstelling van de bevolking aan elektromagnetische velden van 0 Hz – 300 GHz.’ Publicatiebl Eur Gemeensch L199: 59-70, 1999 (http://eur-lex.europa.eu/ LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:1999:199:0059:0070:NL:PDF) International Commission on Non-Ionizing Radiation Protection (ICNIRP), ‘ICNIRP guidelines for limiting exposure to electromagnetic fields (1 Hz to 100 kHz)’ Health Physics 99(6): 818-836, 2010 (https://www.icnirp.org/cms/upload/publications/ICNIRPLFgdl.pdf) International Commission on Non-Ionizing Radiation Protection (ICNIRP), ‘ICNIRP guidelines for limiting exposure to electromagnetic fields (100 kHz to 300 GHz)’. Health Physics 118(5): 483-524, 2020 (https://www.icnirp.org/en/activities/news/news-article/rf-guidelines-2020-published.html) Kennisplatform Elektromagnetische velden, “Meten van elektromagnetische velden, een vak apart. Een handreiking voor het beoordelen van veldsterktemetingen” (www.kennisplatform.nl/kunnen-elektromagnetische-velden-worden-gemeten/) Kennisplatform Elektromagnetische velden, “Elektromagnetische velden op het werk” (www.kennisplatform.nl/emv-op-het-werk/)
20.5.3
Algemeen
Braster, J.F. en B.P. Braster, Machinerichtlijn, Reeks CE markering, Kluwer BedrijfsInformatie, 1998 Arbobesluit: Besluit van 15 januari 1997, houdende regels in het belang van de veiligheid, de gezondheid en het welzijn in verband met de arbeid (Arbeidsomstandighedenbesluit) (http://wetten.overheid.nl/BWBR0008498/2017-01-01)
20.5.2
Verwijzingen niet-ioniserende straling Verwijzingen niet-ioniserende straling
Optische straling
Europees Parlement en Raad van de Europese Unie. ‘Richtlijn 2006/25/EG van het Europees Parlement en de Raad van 5 april 2006 betreffende de minimumvoorschriften inzake gezondheid en veiligheid met betrekking tot de blootstelling van werknemers aan risico’s van fysische agentia (kunstmatige optische straling) (19e bijzondere richtlijn in de zin van artikel 16, lid 1, van Richtlijn 89/391/EEG).’ Publicatieblad Europese Gemeenschappen L114: 38-59, 2006 (http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2006:114 :0038:0059:NL:PDF) European Union Programme for Employment and Social Solidarity ‘Non-binding guide to
305
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 305
4-3-2021 16:04:11
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
good practice for implementing Directive 2006/25/EC ‘Artificial Optical Radiation’’, ISBN 978-92-79-16046-2 (https://osha.europa.eu/nl/legislation/guidelines/non-binding-guideto-good-practice-for-implementing-directive-2006-25-ec-201aartificial-optical-radiation2019) Ministerie SZW, Optische straling in arbeidssituaties. Praktische aspecten bij implementatie in Nederland van de EU-richtlijn betreffende de blootstelling aan bronnen van kunstmatige optische straling, juni 2006 (https://www.inspectieszw.nl/images/optischestraling_ tcm335-314031.pdf) International Commission on Non-Ionizing Radiation Protection (ICNIRP), ‘ICNIRP guidelines on limits of exposure to incoherent visible and infrared radiation’. Health Physics 105(1): 74-96, 2013 (www.icnirp.org/cms/upload/publications/ICNIRPVisible_Infrared2013.pdf) International Commission on Non-Ionizing Radiation Protection (ICNIRP), ‘ICNIRP guidelines on limits of exposure to laser radiation of wavelengths between 180 nm and 1,000 μm’ Health Physics 105(3): 271-295, 2013 (www.icnirp.org/cms/upload/publications/IcnirpLaser180gdl_2013.pdf) Gezondheidsraad, UV-straling uit zonlicht, Den Haag, Gezondheidsraad, 1994; publicatie nr. 1994/05 (www.gezondheidsraad.nl) NEN normen (www.nen.nl): NEN-EN 14255-1, Meting en beoordeling van blootstelling van personen aan incoherente optische straling – Deel 1: Ultraviolette straling uitgestraald door kunstmatige bronnen op de werkplek. Nederlands Normalisatie instituut, Delft, 2005. NEN-EN 14255-2, Meting en beoordeling van blootstelling van personen aan incoherente optische straling – Deel 2: Zichtbare en infrarode straling afgegeven door kunstmatige bronnen op werkplekken. Nederlands Normalisatie instituut, Delft, december 2005. PrEN 14255-3 Meting en beoordeling van blootstelling van personen aan incoherente optische straling – Deel 3: UV-straling afgegeven door de zon. Nederlands Normalisatie instituut (NEN), Delft, 2008. NEN-EN 14255-4 Meting en beoordeling van blootstelling van personen aan incoherente optische straling – Deel 4: Terminologie en grootheden voor metingen bij UV-, zichtbare en IR-blootstelling. Nederlands Normalisatie instituut, Delft, 2006. NEN-EN-IEC 60825 Veiligheid van laserproducten Deel 1 t/m 4. Nederlands Normalisatie instituut, Delft. NEN-EN 50383:2010/C1:2013 Basisnorm voor de berekening en het meten van elektromagnetische veldsterkte en SAR met betrekking tot blootstelling van de mens aan radiobasisstations en vaste eindstations voor draadloze telecommunicatiesystemen (110 MHz – 40 GHz). Nederlands Normalisatie instituut, Delft, 2013. NEN-EN 50385:2017 Productnorm om de overeenstemming aan te tonen van radiobasisstations en vaste eindstations voor draadloze telecommunicatiesystemen met de basiseisen of referentieniveaus met betrekking tot blootstelling van de mens aan radiofrequente elektromagnetische velden (110 MHz - 40 GHz) . Nederlands Normalisatie instituut, Delft, 2002. NEN-EN 50400:2006 Basisnormen om de overeenstemming aan te tonen vaste installaties voor radiotransmissie (110 MHz-40 GHz) bedoeld voor het gebruik in draadloze telecommunicatienetwerken met de basiseisen of referentieniveaus met betrekking tot blootstelling van het algemeen publiek aan radiofrequente elektromagnetische velden. Nederlands Normalisatie instituut, Delft, 2006. NEN-EN 50401:2017 Productnormen om de overeenstemming aan te tonen voor vaste installaties voor radiotransmissie (110 MHz-40 GHz) bedoeld voor het gebruik in draadloze telecommunicatienetwerken met de basiseisen of referentieniveaus met betrekking tot blootstelling van het algemeen publiek aan radiofrequente elektromagnetische velden. Nederlands Normalisatie instituut, Delft.
20.5.4
Internet
www.antennebureau.nl www.kennisplatform.nl www.inspectieszw.nl www.cenelec.eu www.etsi.org www.icnirp.de
306
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 306
4-3-2021 16:04:11
Hoofdstuk 20 Niet-ioniserende straling
www.nen.nl www.rijksoverheid.nl/ministeries/ienm www.rijksoverheid.nl/ministeries/vws www.rijksoverheid.nl/ministeries/szw www.who.int/emf
307
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 307
4-3-2021 16:04:11
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
21 21
Ioniserende straling
21.1 21.1
Ioniserende straling
Inleiding ioniserende straling Inleiding ioniserende straling
Dit hoofdstuk geeft informatie over de stralingshygiëne rond het beroepshalve omgaan met bronnen van ioniserende straling. Bronnen van ioniserende straling, zoals röntgentoestellen en radioactieve bronnen worden doelbewust toegepast in uiteenlopende sectoren, zoals de gezondheidszorg en de procesindustrie. Daarnaast komen in sommige werksituaties verhoogde niveaus van natuurlijke achtergrondstraling voor. De aanwezigheid van ioniserende straling op de werkplek verdient speciale aandacht, omdat zonder de juiste maatregelen blootstelling eraan ongemerkt kan plaatsvinden, wat op termijn gezondheidsschade kan veroorzaken (zie paragraaf 9.2.2). De arbowetgeving regelt de beheersing van beroepsmatige risico’s. Ioniserende straling wordt in het Arbobesluit echter niet geregeld. Daarvoor geldt namelijk de Kernenergiewet. Praktisch betekent dit dat het omgaan met ioniserende straling op de werkplek verboden is, tenzij de overheid een vergunning of registratie heeft afgegeven of wanneer er een uitzondering in de wet is gemaakt.
21.1.1
Eigenschappen van ioniserende straling
Het begrip straling wordt gebruikt voor verschijnselen waarbij sprake is van een bepaalde vorm van energietransport of -overdracht. Ioniserende straling heeft als kenmerkende eigenschap dat het in staat is om aan atomen en moleculen een grote hoeveelheid energie toe te voegen, waardoor elektronen kunnen worden onttrokken (ionisatie). Dit in tegenstelling tot de niet-ioniserende straling die voor ioniseren niet voldoende energie heeft (bijvoorbeeld zichtbaar licht, ultraviolet licht, infrarood, radiofrequente straling en de meeste soorten laserstraling, zie paragraaf 20.2 in Niet-ioniserende straling. Ioniserend vermogen De energie van de stralingsdeeltjes wordt uitgedrukt in de eenheid elektronvolt (eV). Als men wil weten welk deel van de stralingsenergie in het materiaal achterblijft (absorptie), bijvoorbeeld in de vorm van ionisaties, dan gebruikt men de grootheid geabsorbeerde dosis (dosis = hoeveelheid). Voor de geabsorbeerde dosis wordt de eenheid gray (afgekort Gy) gebruikt. Doordringend vermogen Een tweede bijzondere eigenschap van ioniserende straling is het doordringend vermogen. Dat wil zeggen dat ioniserende straling in staat is om een bepaalde hoeveelheid materiaal te passeren (transmissie). Het bekendste voorbeeld van een toepassing van ioniserende straling is de röntgenfoto. Een deel van de straling dringt door het lichaam heen waardoor een afbeelding op een röntgenfilm ontstaat. Een ander deel van de straling kan uit het bestraalde materiaal treden na van richting en energie te zijn veranderd (verstrooiing). Het derde deel wordt in het bestraalde deel geabsorbeerd. ‘Harde straling’ is straling met een groot doordringend vermogen en ‘zachte straling’ is straling met een gering doordringend vermogen. De belangrijkste voorbeelden van ioniserende straling zijn alfa-, bèta- en gammastraling, röntgenstraling en neutronenstraling: Alfastraling heeft een groot ioniserend vermogen. Wanneer iemand een stof die alfastraling uitzendt binnenkrijgt via de mond of de luchtwegen en dus inwendig besmet wordt, kunnen organen of weefsels van binnen uit op korte afstand bestraald worden. In lucht kan alfastraling echter hoogstens enkele centimeters doordringen. In de praktijk is er geen risico door uitwendige bestraling. Bètastraling heeft een geringer ioniserend vermogen dan alfastraling, maar dringt veel verder door. Schade aan bijvoorbeeld de huid door uitwendige bestraling afkomstig van een niet-afgeschermde bètabron is mogelijk. Afscherming is relatief eenvoudig met plexiglas of aluminium van voldoende dikte. Bètastraling kan ook een risico opleveren bij opname van radioactieve stoffen in het lichaam.
308
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 308
4-3-2021 16:04:11
Hoofdstuk 21 Ioniserende straling
Gammastraling en röntgenstraling zijn vormen van fotonenstraling (elektromagnetische straling). Bij deze stralingssoorten is uitwendige bestraling het belangrijkst. Fotonenstraling heeft een relatief gering ioniserend vermogen, maar een groot doordringend vermogen. Het is vooral goed tegen te houden door materialen met een hoge soortelijke massa, zoals lood. Neutronenstraling kan, afhankelijk van de energie, veel ionisaties veroorzaken. Neutronenbronnen zijn af te schermen door onder meer beton en water, gemengd met cadmium, lithium of bohrium.
21.1.2
Bronnen van ioniserende straling
Ioniserende straling kan uitgezonden worden door radioactieve stoffen of door toestellen. Toestellen Toestellen zijn apparaten die ioniserende straling kunnen uitzenden als ze gevoed worden door elektriciteit. De straling wordt opgewekt door bijvoorbeeld elektronen te versnellen met behulp van hoogspanning. De meest voorkomende toestellen zijn röntgentoestellen, waarmee men in ziekenhuizen röntgenfoto’s maakt of organen onder doorlichting bestudeert. Röntgentoestellen worden ook gebruikt bij de industriële radiografie en voor analyses. Een voorbeeld is de röntgendiffractiecamera, die met behulp van een scherpe stralenbundel kristallografisch onderzoek mogelijk maakt. Als de energie van de uitgezonden straling hoger is dan 1 MeV, spreekt men van een versneller. Een voorbeeld is de lineaire versnellers, zoals gebruikt in de radiotherapie en cyclotrons, voor kernfysisch onderzoek of om radionucliden voor de nucleaire geneeskunde te produceren. Het voordeel van een toestel is dat ‘als de stekker er uit is’ er ook geen ioniserende straling meer aanwezig is. Bij een versneller is dat niet zo, daar kunnen namelijk reacties tussen de straling en de materialen in de omgeving ontstaan, waardoor deze radioactief worden. Radioactieve stoffen Radioactieve stoffen zijn stoffen die ioniserende straling uitzenden. Deze stoffen bevatten instabiele atomen (radio-isotopen of radionucliden) die naar een andere toestand overgaan (vervallen) onder uitzending van straling. Ieder radionuclide produceert haar eigen karakteristieke stralingssoort(en): alfa-, bèta- of gammastraling, of een combinatie daarvan. Ook de energie van de uitgezonden straling is karakteristiek voor het betreffende radionuclide. Een andere karakteristieke eigenschap van een radionuclide is het tempo waarin het vervalproces plaatsvindt, vaak aangeduid met de (fysische) halveringstijd. Met dit begrip wordt bedoeld: de tijd die nodig is om de helft van de oorspronkelijke hoeveelheid radioactieve stof te doen vervallen. De fysische halveringstijd kan uiteenlopen van een fractie van een microseconde tot vele miljoenen jaren. Bij inwendige blootstelling is naast de fysische ook de biologische halveringstijd van belang, omdat deze iets zegt over de verblijfstijd van een radioactieve stof in het lichaam. Bij radioactieve stoffen wordt voor de sterkte van een bron de grootheid activiteit gebruikt. De eenheid van activiteit is de becquerel (Bq) (deze eenheid beschrijft het aantal atoomkernen dat per seconde vervalt). Open en ingekapselde bronnen Voor de stralingshygiëne is het onderscheid tussen open bronnen en ingekapselde bronnen essentieel (zie ook paragraaf 21.3). Open bronnen zijn radioactieve stoffen in verspreidbare vorm, zoals radioactieve gassen, aërosolen, vloeistoffen en poeders. Ingekapselde bronnen zijn radioactieve stoffen die zijn omgeven door een omhulling van materiaal of zijn ingebed in, of gehecht aan vast dragermateriaal, zodat verspreiding van radioactieve stoffen wordt voorkomen. Bij de laatste categorie is de kans op inwendige blootstelling aan de radioactieve stoffen geminimaliseerd. Natuurlijke bronnen Ieder mens wordt van nature blootgesteld aan natuurlijke bronnen. De natuurlijke bronnen veroorzaken 80% van de stralingsdosis voor de gemiddelde Nederlander. De natuurlijke stra-
309
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 309
4-3-2021 16:04:11
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
lingsbronnen kunnen worden verdeeld in radioactieve stoffen en kosmische straling. Radioactieve stoffen Natuurlijke radionucliden komen in geringe concentraties voor in de aardkorst. Deze nucliden met een halveringstijd in de orde van 1 tot 10 miljard jaar zijn al vanaf het ontstaan van de aarde in de aardkorst aanwezig. De externe blootstelling vindt plaats door de gammastraling afkomstig van deze radionucliden in de bodem. Daarnaast is er inwendige blootstelling door inademing van natuurlijke radionucliden (in stof uit de bodem) en door het eten van landbouwproducten waarin, door opname uit de bodem, natuurlijke radionucliden zijn opgenomen. Tevens vindt binnen gebouwen blootstelling plaats door de aanwezigheid van natuurlijke radionucliden die in bouwmaterialen voorkomen. Sinds 2018 is het daarom verplicht om de overheid in kennis te stellen (via een kennisgeving) als de blootstelling aan straling door radon op de werkplek hoger is dan het referentieniveau van 100 Bq/m3. In de praktijk zal dit alleen het geval zijn in ruimtes (kelders) die niet of nauwelijks met de buitenlucht in verbinding staan. Kosmische straling Ioniserende straling, geproduceerd door de sterren in het heelal, heet galactische kosmische straling. De hoeveelheid geproduceerde straling is zo groot dat, ondanks de enorme afstand, de hoeveelheid straling die de aarde bereikt niet onaanzienlijk is. De straling bestaat uit een mix van fotonen en stralingsdeeltjes, waarvan een deel een zeer hoge energie heeft. Ook onze eigen zon produceert ioniserende straling, maar de bijdrage daarvan is veel kleiner dan dat van de galactische kosmische straling. Na filtering door de atmosfeer bereikt een deel van de kosmische straling het aardoppervlak. Op grotere hoogte is de filterende werking van de atmosfeer minder effectief. Het dosistempo op vlieghoogten van circa tien km hoogte is ongeveer honderd keer zo hoog als op zeeniveau. Dit veroorzaakt een beroepsmatige blootstelling van het vliegend personeel van luchtvaartmaatschappijen.
21.1.3
Detectie
Onze zintuigen zijn niet in staat ioniserende straling waar te nemen. Er bestaan echter diverse typen meetinstrumenten die dat wel kunnen. De soort straling kan worden gedetecteerd, maar ook de intensiteit ervan. Door handig gebruik te maken van het ioniserende vermogen van straling is zeer gevoelige meetapparatuur ontwikkeld. Met deze meetapparatuur zijn lage niveaus van ioniserende straling te detecteren. Het is zelfs mogelijk om afzonderlijke stralingsdeeltjes te detecteren, bijvoorbeeld met een ionisatiekamer. De beschikbaarheid van gevoelige detectiemethoden voor allerlei stralingssoorten is een van de redenen van de populariteit van allerlei toepassingen van ioniserende straling, bijvoorbeeld in de medische wereld, in research- en analyselaboratoria en in de industrie. Vanwege de grote diversiteit aan typen straling en meetapparatuur kan de keuze van meetmethode en meetapparatuur het beste worden overgelaten aan een deskundige. De metingen om vast te stellen wat het stralingsniveau is, worden omgevingsdosistempometingen genoemd of in het Engels ‘ambient dose equivalent’. Deze metingen zijn een directe maat voor de effectieve dosis die een persoon zal ontvangen bij verblijf van een uur in dat stralingsveld. De eenheid van de uitlezing is Sv/h. Er zijn veel besmettingsmonitoren (survey-meters), die gebruikt kunnen worden om besmettingen op te sporen. Deze monitoren kunnen een ionisatiekamer, een Geiger-Müller-teller (GM-teller) of een proportionele telbuis bevatten. Belangrijk is het om na te gaan of de monitor geschikt is voor de straling die gemeten moet worden. Voor het meten van alfa- en/of zachte bètastraling moet het venster voldoende dun zijn. Als het gaat om het aantonen van een besmetting van kleinere oppervlakten, kan voor bètastraling een GM-detector met dun venster worden gebruikt; voor gammastraling is een GMbuis te ongevoelig om een kleine besmetting op te sporen. Beter is het om voor gammastraling een NaI-detector te gebruiken. Wanneer het oppervlak van een flesje met een radioactieve vloeistof mogelijk besmet is, is een meting vanwege het hoge stralingsniveau van de bron zelf niet mogelijk. Hetzelfde probleem treedt op bij het controleren van een ingekapselde bron op lekkage. Er kan dan een
310
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 310
4-3-2021 16:04:11
Hoofdstuk 21 Ioniserende straling
veegmonster genomen worden die elders gemeten wordt. Er moet dan wel rekening gehouden worden met het veegrendement wanneer men een schatting van de activiteit wil gaan maken. Bij het opsporen van een besmetting op een groot oppervlak kan een (groot) oppervlak besmettingsmonitor gekozen worden. De uitlezing kan zijn in counts per seconde, maar veel monitors hebben voor veel gebruikte radionucliden een uitleesmogelijkheid in Bq/cm2. Hierbij moet de detector vlak boven het besmette oppervlak gehouden worden om een goede meetwaarde te krijgen. Voor de zachtste bètastraling (tritium) en voor zeer gevoelige metingen bij alle bèta uitzendende nucliden wordt de vloeistofscintillatieteller gebruikt. Er worden dan veegproeven genomen welke in detectievloeistof worden opgelost en in de scintillatieteller geplaatst om (desnoods zeer lang) te meten. Een bijzondere vorm van een besmettingsmonitor is de hand-voetmonitor, die soms bij de uitgang van een radionuclidenlaboratorium is geplaatst om de besmetting op handen en voeten te meten, voordat het laboratorium verlaten wordt. Persoonsdosismeter De effectiviteit van alle stralingshygiënische maatregelen kunnen voor de individuele werknemers geverifieerd worden met een persoonsdosismeter. Meestal draagt de werknemer een TLD-badge (ThermoLuminuscentieDosimeter) die na twee of vier weken wordt uitgelezen door een erkende dosimetriedienst. Wanneer de hoogte van de dosis daartoe aanleiding geeft, wordt nader onderzoek gedaan naar de blootstelling door de stralingsbeschermingsdeskundige. De gegevens worden in een landelijke databank (het NDRIS: het nationaal dosisregistratie en -informatiesysteem) opgeslagen. In deze database kan de totale opgelopen dosis gedurende iemands hele arbeidzame leven worden gevolgd. Bij handelingen waarbij het dosistempo sterk kan variëren kan ook een APD (actieve persoonsdosismeter) gedragen worden. Het voordeel van de APD is dat deze meteen een signaal kan geven wanneer de effectieve dosis boven een bepaalde waarde komt. Ook kan op ieder moment afgelezen worden wat de cumulatieve dosis tot dan toe bedraagt. Dit kan werknemers directer bewust maken van de momenten waarop veel dosis wordt ontvangen. Vaak resulteert dit in lagere persoonsdoses. Momenteel is het nog niet toegestaan om deze te gebruiken als in de wetgeving voorgeschreven persoonsdosis controle middel (PDC). Hiervoor is de TLD-badge nog steeds de aangewezen dosismeter. Bij handelingen waarbij hoge extremiteiten doses (hand/vingers/ huid) verwacht worden, kan gebruik worden gemaakt van ring TLD’s.
21.2 21.2
Risico’s ioniserende straling Risico’s ioniserende straling
Als ioniserende straling energie afgeeft aan (delen van) cellen kunnen er processen in gang worden gezet die afwijken van de normale situatie. Dit kan vervolgens weer leiden tot biologische schade. Bij externe blootstelling aan ioniserende straling met een groot doordringend vermogen, of bij inwendige blootstelling aan radioactieve stoffen, kan schade ontstaan. Men onderscheidt twee soorten gezondheidseffecten door ioniserende straling: stochastische (kansgebonden) effecten; en deterministische (niet-kansgebonden) effecten.
21.2.1
Kansgebonden effecten
Kansgebonden effecten betreffen het ontstaan van tumoren (kankergezwellen), door beschadiging van het DNA in de celkernen. Men noemt deze effecten kansgebonden (stochastisch), omdat de kans op het optreden ervan toeneemt door blootstelling aan ioniserende straling. Deze effecten worden ook wel late effecten genoemd omdat het effect zich pas na een zekere tijd (tot tientallen jaren later) na de blootstelling openbaart. Het biologische effect van verschillende stralingssoorten is bij dezelfde dosis niet steeds hetzelfde door het verschil in ioniserend vermogen. Zo is de weefselschade door alfastraling on-
311
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 311
4-3-2021 16:04:11
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
geveer twintig keer zo groot als de schade veroorzaakt door dezelfde dosis bèta-, gamma- of röntgenstraling. Daarnaast is de gevoeligheid van de diverse organen voor het ontstaan van tumoren door straling zeer verschillend. Borstklier en schildklier bijvoorbeeld zijn relatief gevoelig voor ioniserende straling; darm en urinewegen veel minder. Het optreden van afwijkingen in het nageslacht als gevolg van mutaties in de geslachtscellen (genetische effecten) valt ook onder de stochastische processen. Genetische effecten als gevolg van blootstelling van de geslachtsorganen zijn bij de mens tot dusver niet wetenschappelijk vastgesteld. Uit dierproeven zijn wel risicogetallen af te leiden, die dan ook uit voorzorg gebruikt worden.
21.2.2
Niet-kansgebonden effecten
Niet-kansgebonden (deterministische) effecten worden ook wel vroege effecten genoemd. Bij een dosis hoger dan een zekere (relatief hoge) drempelwaarde treden de effecten binnen dagen of weken op tot maximaal 9 tot 12 maanden later. Een voorbeeld van zo’n effect is de huidverbranding die soms optreedt bij patiënten die radiotherapeutische bestralingen ondergaan. Werknemers hebben, gezien de veelal getroffen beheersmaatregelen, veel minder kans op dergelijke effecten. Alleen in incident- of ongevalssituaties komen deze voor. Een uitzondering is het krijgen van staar. Er zijn momenteel aanwijzingen dat dit al voorkomt in reguliere werksituaties. De dosislimiet voor het oog is daarom in 2018 verlaagd (zie tabel 1). Om deze reden is monitoring voor het oog voor enkele groepen werkers aangeraden. Teratogene effecten Een categorie deterministische effecten die speciale aandacht behoeft, is die waarbij sprake is van afwijkingen van het ongeboren kind (teratogene effecten). Cellen zijn het gevoeligst voor straling in de fase dat celdeling plaatsvindt. In de foetus vinden veel celdelingen plaats, waardoor de stralingsgevoeligheid groot is. De drempelwaarde voor deze effecten is geschat aan de hand van dierexperimenten en bedraagt ongeveer 0,1 Gy (vijf keer de jaardosislimiet voor blootgesteld werknemers).
21.3 21.3
Normen en richtlijnen ioniserende straling Normen en richtlijnen ioniserende straling
De bescherming van de werknemer tegen de risico’s van ioniserende straling wordt geregeld in de Kernenergiewet (Kew). In tegenstelling tot de Arbowet kent de Kew een systeem van vergunningen. In deze vergunningen worden op maat gesneden voorschriften vastgelegd die specifiek gelden voor de betreffende vergunninghouder. Net als de Arbowet is de Kernenergiewet een raamwet. De wet zelf geeft globale regels. Deze regels zijn uitgewerkt in Algemene Maatregelen van Bestuur (AMvB’s), Ministeriële Regelingen (MR’s) en een Verordening. De belangrijkste AMvB is het Besluit basisveiligheidsnormen stralingsbescherming (Bbs). Hoofdstuk 7 van het Bbs heeft betrekking op beroepsmatige blootstelling en behandelt onder andere de volgende onderwerpen: Algemene bepalingen Verplichtingen van de ondernemer Toezicht door en raadpleging van een stralingsbeschermingsdeskundige Dosislimieten Nadere eisen RI&E Indeling van werknemers en werkplekken Bepaling van blootstelling Badge (persoonlijk dosis controle middel) Stralingsincident Registreren gegeven blootgestelde werknemers Gezondheidskundige toezicht (stralingsarts) Onderricht Beroepsmatige blootstelling in geplande blootstellingssituaties (reguliere situaties) Beroepsmatige blootstelling in radiologische noodsituaties (interventie door brandweer of overheid) Beroepsmatige blootstelling in bestaande situaties (radon op de werkplek)
312
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 312
4-3-2021 16:04:11
Hoofdstuk 21 Ioniserende straling
De blootstelling van vliegend personeel valt onder een apart regime, waardoor bijvoorbeeld de artikelen met betrekking tot classificatie van werkruimten niet van toepassing zijn. Ook deze (en andere) uitzondering(en) is beschreven in hoofdstuk 7 van het Besluit basisveiligheidsnormen stralingsbescherming. De MR’s die (onder andere) betrekking hebben op (beroepsmatige) blootstelling zijn: Regeling basisveiligheidsnormen stralingsbescherming Regeling stralingsbescherming beroepsmatige blootstelling 2018 Daarnaast is er nog een van toepassing zijnde verordening: ‘ANVS-Verordening basisveiligheidsnormen stralingsbescherming’, waarin in detail allerlei zaken zijn geregeld. In de eerstgenoemde regeling zijn alle handelingen opgenomen, waarvan de overheid vindt dat deze gerechtvaardigd zijn. Daarnaast staan er een zestal specifieke hoofdstukken in voorafgegaan door algemene bepaling en afgesloten met een overgangs- en slotbepaling. Dezelfde indeling is gebruikt voor de verordening. De specifieke hoofdstukken zijn: Controlestelsel (handelingen met van nature voorkomend radioactief materiaal; vergunning, registratie en kennisgeving; vrijstelling en vrijgave controlestelsel). Algemene regels voor bronnen en handelingen in geplande blootstellingsituaties (beveiligingsplan; financiële zekerheid hoogactieve bronnen). Informatie en deskundigheid (stralingsbeschermingsdeskundigen; toezichthoudend medewerker stralingsbescherming; eisen opleidingen radiologische verrichtingen; kwaliteitsborging erkende instellingen; organisatie deskundigheid (o.a. stralingsbeschermingseenheid)). Algemene bepalingen inzake blootstelling (stralingsincidenten, ongevallen en radiologische noodsituaties; bouwmaterialen). Medische blootstelling (eisen aan apparatuur). Blootstelling van leden van de bevolking (referentieniveaus). Het beheer en het zich ontdoen van radioactieve afvalstoffen (beëindigingsplan). De tweede ministeriële regeling bevat een zestal specifieke hoofdstukken, die allemaal te maken hebben met de stralingsbescherming van werknemers: Risico-inventarisatie en evaluatie Gezondheidskundig toezicht Waarschuwingssignalering NDRIS, dosisgegevens en registratie Dosimetrische diensten, Centraal Dosimetrisch Overleg en het NDRIS Radon op de werkplek Het hoofdstuk ‘Informatie en deskundigheid’ beschrijft de organisatie van de stralingshygiëne. Zo wordt aangegeven welke ondernemingen moeten beschikken over een zogenaamde Stralingsbeschermingseenheid (SBE). De verplichting tot het instellen van een SBE kan ook in de vergunning geregeld worden. Daarnaast geeft de regeling aan wat de werkwijze van de SBE is en wat de taken zijn van de stralingsbeschermingsdeskundige in de SBE, zoals het zorgdragen voor een jaarlijkse rapportage aan de ondernemer en de overheid. Zie ook paragraaf 21.5.3. In hoofdstuk 4 van de ‘ANVS-Verordening basisveiligheidsnormen stralingsbescherming’ worden nadere eisen aan de administratie binnen de onderneming gesteld, zoals de bewaartermijn van gegevens met betrekking tot de stralingshygiëne en welke gegevens er bewaard moeten worden. In hoofdstuk 3 van dezelfde verordening wordt uitgebreid ingegaan op de vereiste informatie voor het aanvragen van vergunningen, registraties of kennisgevingen. In het hoofdstuk ‘Waarschuwingssignalering’ uit de Regeling stralingsbescherming beroepsmatige blootstelling 2018’ worden modellen voor de waarschuwingsborden gegeven. Ook wordt er aangegeven in welke gevallen en waar de waarschuwingssignalering moet worden toegepast. Dit hoofdstuk geldt zowel voor individuele bronnen van ioniserende straling als voor radiologische (bewaakte en gecontroleerde) zones. De Regeling stralingsbescherming beroepsmatige blootstelling 2018 geeft een aantal nadere regels met betrekking tot de voorzieningen bedoeld voor blootgestelde werknemers. Zo worden de regels aangegeven rond de registratie van stralingsartsen die het medisch toezicht op
313
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 313
4-3-2021 16:04:11
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
A-werknemers1 uitvoeren. Verder behandelt de regeling zaken rond de dosimetrie en dosisregistratie van blootgestelde werknemers. Dit betreft de erkenning van dosimetrische diensten, de methode van dosisbepaling voor vliegtuigbemanningen en de registratie van gegevens van blootgestelde werknemers in het NDRIS. Ten behoeve van de registratie van gegevens van Awerknemers die ook in het buitenland werken, geeft de regeling nadere regels die betrekking hebben op het model van het stralingspaspoort en op de aanvraag, de kosten, het verlies of het in het ongerede raken van het stralingspaspoort.
21.3.1
Organisatie van de stralingshygiëne
Binnen een onderneming waar met ioniserende straling wordt gewerkt, zal de stralingshygiëne verschillende aspecten van de organisatie raken: veiligheid, gezondheid en welzijn van werknemers, verantwoord inkoopbeleid, onderhoud van gebouwgebonden voorzieningen, zorg voor de omgeving en het milieu, et cetera. Een duidelijke toewijzing van (wettelijke) taken en verantwoordelijkheden is cruciaal, vooral in grotere ondernemingen. Maar ook voor kleine bedrijven is het van belang om alle verplichtingen goed op een rijtje te hebben en vast te leggen. In dit onderdeel worden enkele organisatorische rollen beschreven, waaronder de rol van de ondernemer (paragraaf 21.3.1 onder De ondernemer), de verschillende stralingsbeschermingsdeskundigen (paragraaf 21.3.1 onder De stralingsdeskundigen) en de stralingsarts (paragraaf 21.3.1 onder De stralingsarts). Aan de werknemer is apart aandacht gegeven (paragraaf 21.3.2). De ondernemer Degene onder wiens verantwoordelijkheid de handelingen verricht worden, wordt aangeduid met ‘de ondernemer’. Dit kan een natuurlijk persoon zijn of een persoon die verantwoordelijk is voor een rechtspersoon, bijvoorbeeld de directeur van een ziekenhuis. De zorg voor een aantal belangrijke zaken rond de stralingshygiëne wordt formeel bij de ondernemer gelegd, zoals: het zorgen dat de dosislimieten niet worden overschreden; het zorgen voor een aanvullende RI&E (paragraaf 21.4); het zorgen voor ALARA (paragraaf 21.4.1); het zorgen voor een goed opleidingsniveau van de werknemers (paragraaf 21.3.2); het zorgen voor controle en toezicht; het zorgen voor allerlei administratieve verplichtingen, zoals het aanvragen en beheren van vergunningen en registraties aan de overheid, het doen van kennisgevingen aan de overheid, het opstellen van jaarverslagen en het beheren van een stralingshygiënisch managementsysteem. De ondernemer is verplicht daarbij zowel een stralingsbeschermingsdeskundige als een toezichthoudend medewerker stralingsbescherming te betrekken. Deze functies kunnen verenigd zijn in één persoon. De stralingsdeskundigen Elke ondernemer, die handelingen met ioniserende straling uitvoert of laat uitvoeren, moet advies vragen van een stralingsbeschermingsdeskundige (SD). Deze SD kan in dienst zijn of er kan een contact met hem/haar zijn. De taken waarvoor advies moet worden gevraagd, staan beschreven in het Besluit basisveiligheidsnormen stralingsbescherming en bestaan onder andere uit het toetsen / beoordelen van de risicoanalyse. Toezicht Vergunningsplichtige of registratieplichtige handelingen met ioniserende straling mogen alleen worden verricht door een toezichthoudend medewerker stralingsbescherming (TMS) of onder diens toezicht. Hieruit volgt dat de TMS verplicht onderdeel uitmaakt van de organisatie. Andere taken en verantwoordelijkheden van de TMS staan ook beschreven in artikel 7.2 van het Besluit basisveiligheidsnormen stralingsbescherming. Zowel de SD als de TMS beschikken in elk geval over een diploma van een erkende opleiding. 1
Een blootgestelde werknemer die een effectieve dosis kan ontvangen die groter is dan 6 mSv in een kalenderjaar, of een equivalente dosis die groter is dan 6 mSv voor het oog of 150 mSv voor de huid en de extremiteiten.
314
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 314
4-3-2021 16:04:11
Hoofdstuk 21 Ioniserende straling
Het benodigde aantal deskundigen en het niveau van de deskundigheid hangt af van het risico, de toepassing van de ioniserende straling (veldspecifiek) en diversiteit van de stralingsbronnen en staat in de vergunning of registratie vermeld of in de ‘Regeling basisveiligheidsnormen stralingsbescherming’. Taken en organisatie Het komt voor dat de rol van de ondernemer en de TMS worden ingevuld door één persoon, bijvoorbeeld in een dierenarts- of tandartspraktijk. Het is dan nog wel nodig om een SD in te huren. In grotere ondernemingen beschikt de ondernemer meestal niet zelf over de vereiste deskundigheid. De taken rond de stralingshygiëne worden door de ondernemer gedelegeerd aan een SD en één of meerdere TMS(-en). In grote ondernemingen met zeer veel uiteenlopende bronnen van ioniserende straling kan de overheid een speciaal organisatieonderdeel verplicht stellen, de zogenaamde stralingsbeschermingseenheid (SBE). Het is van belang om de positie van de deskundige in de organisatie zodanig te kiezen, dat zijn oordeel met betrekking tot de stralingshygiëne voldoende gewicht krijgt in de besluitvorming van de onderneming. In grotere ondernemingen kan dit mede bereikt worden door een positie buiten de organisatieonderdelen waar de handelingen verricht worden. Daarnaast is een heldere communicatielijn naar de ondernemer aanbevolen. De stralingsarts Eerder is al aangegeven dat de kans op gezondheidseffecten bij het verrichten van handelingen gering is. Toch wordt er op beperkte schaal specifiek medisch toezicht uitgeoefend op blootgestelde werknemers. Bedrijfsartsen die tevens deskundig zijn op het gebied van de stralingshygiëne kunnen worden geregistreerd als stralingsarts. De stralingsarts voert zijn werkzaamheden uit in overeenstemming met de arbodienst, waarbij de onderneming kan zijn aangesloten. De specifieke taken van de stralingsarts zijn, onder andere, het indelen van de blootgestelde werknemers en het keuren van de A-werknemers. Andere werknemers kunnen voor medisch toezicht een beroep doen op de bedrijfsarts, net als werknemers in andere bedrijven.
21.3.2
De werknemer
Voorlichting, instructie en opleiding scheppen de voorwaarden voor een gunstige beïnvloeding van het gedrag van werknemers. Persoonlijke beschermingsmiddelen vormen het sluitstuk van de basisstrategie voor risicobeheersing. Dat neemt niet weg dat persoonlijke beschermingsmiddelen, zoals loodschorten, veel toegepast worden en ook effectief kunnen zijn. Werknemers die ondanks beperkende maatregelen volgens de RI&E (paragraaf 21.4.2) toch kunnen worden blootgesteld aan meer dan 1 mSv per jaar worden geclassificeerd als blootgestelde werknemers. Als verificatie van de effectiviteit van het stralingshygiënisch beleid kan de blootstelling van individuele werknemers worden bepaald met behulp van persoonsdosismeters. Dit laatste is verplicht voor blootgestelde werknemers. Voor A-werknemers geldt specifiek medisch toezicht door een geregistreerde stralingsarts. Andere werknemers kunnen voor medisch toezicht een beroep doen op de bedrijfsarts, net als werknemers in andere bedrijven.
21.3.3
Het stralingshygiënisch managementsysteem
Succesvol stralingshygiënisch beleid is gericht op voortdurende verbetering van de kwaliteit van de stralingshygiëne. Bij systemen voor kwaliteitszorg wordt een dergelijk streven opgevat als een cyclisch proces. De kwaliteitscyclus is opgedeeld in vier stappen: plannen, uitvoeren, controleren, bijstellen. Er zijn talloze voorbeelden van systemen waarmee dit proces gestructureerd beschreven kan worden (bijvoorbeeld ISO 9001). Als vaste onderdelen van een kwaliteitssysteem kunnen genoemd worden: een beleidsverklaring van de ondernemer; een heldere beschrijving van de organisatie en van de taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden van de betrokken functionarissen; beschrijving van relevante processen en werkinstructies in handboeken; de wijze van registratie van gegevens;
315
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 315
4-3-2021 16:04:11
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
de wijze waarop gezorgd wordt voor een gesloten kwaliteitscyclus.
In de beschrijving van de stralingshygiënische kwaliteitscyclus komen de drie uitgangspunten van de stralingshygiëne (paragraaf 21.4.1) terug: rechtvaardiging, ALARA, dosislimieten. De cyclus begint met de planningsfase, waarin het proces wordt beschreven en een risicoanalyse wordt opgesteld. Hierbij wordt een aantal vragen beantwoord: Is de toepassing gerechtvaardigd? Zijn er mogelijkheden om de maatregelen ter beperking van de blootstelling te optimaliseren? Worden de dosislimieten overschreden? Is een registratie of vergunning vereist? Uit de RI&E (zie paragraaf 21.4.2) volgt een voorspelling van de te verwachten blootstelling, die kan worden opgevat als kwaliteitsdoelstelling. Tijdens de uitvoeringsfase wordt het proces gevolgd, bijvoorbeeld met een persoonlijk dosiscontrolemiddel (PDC). Met de resultaten hiervan wordt gecontroleerd of de vooraf gemaakte RI&E in de praktijk voldoet (controlefase). Een andere vorm van controle op het proces kan plaatsvinden door het voeren van periodiek overleg tussen betrokkenen, bijvoorbeeld in stralingscommissies. Indien nodig wordt het proces bijgesteld. Op basis van de ervaringen in de praktijk en analyses van beoogde optimaliseringsmaatregelen worden nieuwe doelen vastgesteld, waarmee de eerste fase van de cyclus weer is bereikt. Het verdiepte inzicht in de risico’s van de toepassing en voortschrijdend inzicht met betrekking tot alternatieve methoden kan in deze fase leiden tot heroverweging van de rechtvaardigingsvraag. Er bestaat een grote overeenkomst tussen de bouwstenen van een stralingshygiënisch managementsysteem en de aan de overheid te leveren informatie voor een vergunningsaanvraag, registratie of kennisgeving. Het stralingshygiënisch managementsysteem kan daarom een prominente rol spelen in een dergelijke procedure. Ondernemingen met veel toepassingen kunnen onder voorwaarden een complexvergunning op hoofdlijnen krijgen. De stralingsbeschermingsdeskundige (met een opleiding op het niveau van de algemeen coördinerend deskundige) beheert dan een systeem van interne vergunningen, waarbij de stralingshygiëne meer in detail geregeld wordt.
21.4 21.4
Maatregelen ioniserende straling Maatregelen ioniserende straling
Stralingshygiëne heeft als doel het minimaliseren van kansgebonden effecten en het voorkómen van niet-kansgebonden effecten. In dit onderdeel worden de instrumenten voor het in praktijk brengen van stralingshygiëne aangegeven.
21.4.1
Principes van stralingshygiëne
Internationaal, en dus ook binnen de Europese Unie, worden voor het omgaan met ioniserende straling een drietal uitgangspunten gehanteerd: De rechtvaardiging. Toepassing van ioniserende straling is pas dan toegestaan, als een nuttig doel wordt gediend dat belangrijker wordt geacht dan de ermee samenhangende nadelen. Bij de rechtvaardiging worden ook altijd alternatieven overwogen, waarbij er geen gebruik gemaakt wordt van ioniserende straling. Een voorbeeld is het toepassen van echo in plaats van een röntgenfoto, als de (medische) diagnose ook met een echo kan worden gesteld. Het ALARA-principe, afgeleid van de woorden As Low As Reasonably Achievable. Hiermee wordt bedoeld dat de stralingsbelasting van de betrokken werknemers zo laag als vanuit technisch en economisch oogpunt redelijkerwijs mogelijk is. Toepassing van dit principe wordt ook wel optimalisatie genoemd. De dosislimieten. De limieten, zoals in de wet opgenomen, vormen het vangnet voor het voorkómen van onacceptabele situaties. Onderstaande tabel vermeldt de dosislimieten, zoals die momenteel gelden.
316
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 316
4-3-2021 16:04:12
Hoofdstuk 21 Ioniserende straling
Tabel 1 Dosislimieten
Niet-blootgestelde werkne- Blootgestelde werkmer (mSv/ jaar)* nemer (mSv/jaar) Effectieve dosis bij totale lichaamsbestraling
1
20
Equivalente ooglensdosis
15
20
Equivalente huiddosis (gemiddeld over enig bestraald oppervlak van 1 cm2)
50
500
Equivalente dosis voor handen, onderar- – men, voeten, enkels
500
* De limieten voor een niet-blootgestelde werknemer zijn gelijk aan die voor een willekeurig lid van de bevolking, aanwezig op de locatie van de ondernemer. Voor toepassingen van ioniserende straling is (op enkele uitzonderingen na) een vergunning nodig. In de aanvraag van de vergunning komt onder meer aan bod op welke wijze invulling is gegeven aan de drie hier genoemde uitgangspunten.
21.4.2
Risico-inventarisatie en -evaluatie
De risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E) voor ioniserende straling is een nadere invulling van de globale RI&E. Er zijn echter specifieke eisen aan deze aanvulling gesteld in de ‘Regeling stralingsbescherming beroepsmatige blootstelling 2018’. Berekeningen van de te verwachten dosis en potentiële blootstellingen geven kwantitatieve informatie over de te beheersen risico’s. De te verwachten dosis voor de diverse betrokkenen wordt vergeleken met de limieten. Dat betekent dat de risicoberekening in elk geval de te verwachten dosis op jaarbasis (in mSv per jaar) van alle direct en indirect betrokkenen als resultaat heeft. Het toetsen van de verdiepende RI&E straling is de taak van een stralingsbeschermingsdeskundige. De volgende aspecten moeten onder andere in de verdiepende RI&E worden meegenomen. De precieze inhoud is te vinden in bijlage A van de ‘Regeling stralingsbescherming beroepsmatige blootstelling 2018’. De eigenschappen van de bron (zie ook paragraaf 21.1.1): activiteit en stralingseigenschappen van het gebruikte nuclide; dosistempo op een bepaalde afstand van de bron; specificaties van het toestel. In kaart brengen van de handelingen: plaats, duur en frequentie van de handelingen; kans op verspreiding van stoffen tijdens de handelingen; kans op incidenten en ongelukken. Inventarisatie van de mogelijke blootstellingsroutes: externe stralingsbelasting van het hele lichaam of bepaalde lichaamsdelen; inwendige besmetting door luchtgedragen activiteit (inhalatie); inwendige besmetting door inslikken (ingestie); inwendige besmetting via de huid (wond, snij- of prikincident, diffusie); huidbesmetting. Effect van beschermende maatregelen (zie ook paragraaf 21.4.3): maatregelen gericht op de bron (zoals afscherming); maatregelen gericht op de werkplek (zoals ventilatie); maatregelen gericht op de werknemer (kennis, kunde, persoonlijke beschermingsmiddelen). Inventarisatie van de relevante (groepen) personen: (blootgestelde) werknemers betrokken bij de toepassing; werknemers en bezoekers in aangrenzende ruimten; leden van de bevolking buiten de locatie. De bovengenoemde aandachtspunten geven een indruk van aspecten die bij de verdiepende RI&E voor ioniserende straling een rol kunnen spelen. De omvang en de diepgang van de ana-
317
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 317
4-3-2021 16:04:12
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
lyse zal afhangen van de specifieke toepassing. De verdiepende RI&E maakt deel uit van de informatie die bij een aanvraag voor een vergunning wordt gevoegd. Daarnaast moet de verdiepende RI&E gebruikt worden voor het indeling van de blootgestelde werknemers en radiologische ruimten.
21.4.3
Praktische stralingsbescherming
De risico’s van ioniserende straling kunnen optreden door uitwendige bestraling of door inwendige besmetting. De bescherming is gericht op deze twee blootstellingswegen. Uitwendige bestraling kan plaatsvinden bij het gebruik van toestellen, zoals röntgenapparaten, maar ook door radioactieve stoffen. Uitgaande van een bepaalde bron van ioniserende straling, kunnen de volgende factoren de mate van blootstelling beperken: Tijd. Hoe korter de blootstellingstijd, des te lager de ontvangen dosis. Afstand. Als de straling van een relatief kleine bron afkomstig is (een zogenaamde ‘puntbron’), geldt dat de intensiteit van de straling kwadratisch afneemt met de afstand. Wanneer de afstand tot een (röntgen)bron tweemaal zo groot wordt, wordt de intensiteit van de straling vier maal zo klein. Voor alfa- en bètastraling geldt bovendien nog dat de maximale afstand die in lucht kan worden afgelegd, beperkt is. Afstand houden of een (extra) stap achteruit doen is dus altijd effectief. Afscherming. Indien mogelijk wordt de bron afgeschermd met daartoe geschikte materialen. Als dat niet (volledig) kan, worden persoonlijke beschermingsmiddelen toegepast. Voor de afscherming van bèta-straling kan het best aluminium of perspex gebruikt worden. Voor de afscherming van gamma- of röntgenstraling wordt er meestal lood of beton gebruikt. Omdat alfastraling niet verder in lucht doordringt dan enkele centimeter in lucht, wordt deze meestal niet afgeschermd. Bij het omgaan met open bronnen, zoals oplossingen van radioactieve stoffen, bestaat de mogelijkheid van inwendige besmetting door bijvoorbeeld inademing na verdamping. Na inwendige opname kan de radioactieve stof zich verspreiden door het lichaam. Eenmaal in het lichaam kan de blootstelling niet meer beperkt worden door bovenstaande drie factoren (bestralingstijd, de afstand van de bron tot gevoelige organen, de afscherming tussen de bron en de gevoelige organen). Bij het werken met open bronnen is de stralingshygiëne primair gericht op de beperking van inwendige opname. Risicobeheersing en arbeidshygiënische strategie Een systematische aanpak van de beheersing van risico’s van ioniserende straling volgt uit de arbeidshygiënische strategie voor risicobeheersing in arbeidsomstandigheden. Deze basisstrategie is ook toepasbaar voor het werken met radioactieve stoffen en ioniserende straling en bestaat uit de vijf volgende stappen: 1. Bestrijding aan de bron 2. Afscherming van de bron 3. Aanpassing van de omgeving 4. Afscherming van de mens 5. Persoonlijke bescherming De hierboven genoemde stappen worden systematisch in deze volgorde afgewerkt. Dat betekent bijvoorbeeld dat het afschermen van de bron pas wordt overwogen, als de mogelijkheden om de bron zelf te beperken, zijn uitgeput. Hieronder volgen een aantal voorbeelden van maatregelen volgens deze strategie. 1. Bestrijding aan de bron: kiezen van een alternatief zonder ioniserende straling; beperking van de hoeveelheid radioactieve stof; gebruik van nucliden met korte halveringstijd; beperking van de bestralingstijd van een toestel; beperking van de bundelstroom van een toestel. 2. Afscherming van de bron: afschermen experiment met een loodkasteel; toepassen van een (loden) bronhouder; omkasting van een toestel, bijvoorbeeld een röntgenspectrometer; beperking van de nuttige stralingsbundel met een collimator; gebruik van klasse-III veiligheidskabinet.
318
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 318
4-3-2021 16:04:12
Hoofdstuk 21 Ioniserende straling
3. Aanpassing van de omgeving: gebruik van zuurkasten; toepassen van werkplekventilatie. 4. Afscherming van de mens: zonering van werkplekken; ruimtelijk scheiden bergplaats en werkplekken; toepassen van loodschotten; verzwaring van muren met beton of lood; vergroting afstand door afstandsbediening of automatisering. 5. Persoonlijke bescherming: toepassen van (lood)handschoenen, loodschorten, loodbrillen; toepassen van adembescherming.
21.5 21.5
21.5.1
Literatuur
A.J.J. Bos, F.S. Draaisma, W.J.C. Okx, Inleiding tot de Stralingshygiëne, Sdu Uitgevers J. van den Eijnde, L. Roobol, Praktische stralingshygiëne, Syntax media J. van den Eijnde, L. van der Meulen, L. Roobol, Praktische stralingshygiëne voor de mondzorg, Syntax media
21.5.2
Verwijzingen ioniserende straling Verwijzingen ioniserende straling
Arbo-informatiebladen, SDU uitgevers, Den Haag
Ioniserende straling (Arbo-Informatieblad 27): https://hse.sdu.nl/book/SDU_GUIDANCE_ p1_141431/p1_141431 Zwangerschap en werk: https://hse.sdu.nl/book/SDU_GUIDANCE_p1_068056/p1_068056 Laboratoria (Arbo-Informatieblad 18): https://hse.sdu.nl/book/m-ARBOZONE-9137
21.5.3
Wetgeving stralingsbescherming
Alle vigerende wetgeving is te vinden via de wettenpocket kernenergiewet: https://wettenpocket.overheid.nl/portal/BWBR0002402/weergeven Kernenergiewet, Staatscourant 82, 1963 Besluit basisveiligheidsnormen stralingsbescherming, Staatsblad 2017, nr. 404 Regeling basisveiligheidsnormen stralingsbescherming, Staatsblad 2017, nr. 404 Regeling stralingsbescherming beroepsmatige blootstelling 2018, Staatscourant 2018, 4952 ANVS-Verordening basisveiligheidsnormen stralingsbescherming, Staatscourant 2018, 2035
21.5.4
Rijksoverheid, directie Arbeidsveiligheid en gezondheid: www.rijksoverheid.nl/ministeries/ szw Inspectie SZW: https://www.inspectieszw.nl/onderwerpen/ioniserendestraling Autoriteit Nucleaire Veiligheid en Stralingsbescherming (ANVS): www.anvs.nl Nederlandse Vereniging voor Stralingshygiëne: www.nvs-straling.nl, www.nvs.nl Nederlandse Commissie voor Stralingsdosimetrie (NCS): https://radiationdosimetry.org/ Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu: http://rivm.nl/Onderwerpen/S/Straling Internationale commissie voor stralingsbescherming (ICRP): www.icrp.org Internationaal Atoomenergie Agentschap (IAEA): www.iaea.org Wereldgezondheidsorganisatie: www.who.org
21.5.5
Internet diverse instanties
Erkende dosimetriediensten
Dosimetriedienst Mirion (voorheen dosimetriedienst NRG): www.mirion.com/dosimetrie-nl Dosimetriedienst SCK CEN: http://dosimetry.sckcen.be/nl
319
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 319
4-3-2021 16:04:12
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
22 22
Psychosociale arbeidsbelasting
22.1 22.1
Psychosociale arbeidsbelasting
Inleiding psychosociale arbeidsbelasting Inleiding psychosociale arbeidsbelasting
De Arbowet verstaat onder ‘psychosociale arbeidsbelasting (PSA)’: ‘factoren in de arbeidssituatie die stress veroorzaken’. Concreet gaat het daarbij om seksuele intimidatie, agressie en geweld, pesten, discriminatie en werkdruk. Psychosociale arbeidsbelasting is al jaren lang één van de belangrijkste arbeidsrisico’s, en heeft een belangrijk aandeel in de uitval van medewerkers. Volgens artikel 3 lid 2 Arbowet moet de werkgever dan ook beleid voeren dat erop is gericht om PSA te voorkomen. Concreet houdt dat in dat de risico’s omtrent PSA in kaart moeten worden gebracht en dat maatregelen ter voorkoming moeten worden opgenomen in het plan van aanpak van de RI&E. Een aanmerkelijk deel van het ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid in Nederland heeft PSA als achtergrond. Bij 58% van de in Nederland in 2018 gemelde beroepsziekten is sprake van psychische aandoeningen en gedragsstoornissen (voornamelijk overspannenheid en burn-out). Daarmee zijn psychische aandoeningen veruit de grootste categorie van (gemelde) beroepsziekten. Psychische klachten hoeven niet altijd te leiden tot arbeidsongeschiktheid. Veel klachten kunnen door preventie, vroege signalering en begeleiding worden verholpen voordat iemand arbeidsongeschikt wordt. Dat vraagt om een (pro)actieve benadering waarin werkgever en werknemer(s), zo nodig ondersteund door deskundigen, gezamenlijk aan de slag gaan met duidelijke resultaatverwachtingen en afspraken. Uiteraard is een preventieve benadering nog meer gewenst. Hiermee wordt verzuim vanwege psychische redenen zo veel mogelijk voorkomen. De aandacht die op dit moment bestaat voor het thema vitaliteit/duurzame inzetbaarheid is een voorbeeld van een preventieve benadering. De invoering van de WIA (de nieuwe WAO), op 1 januari 2006, heeft de noodzaak tot vroegtijdig ingrijpen versterkt. In de WIA wordt nog nadrukkelijker gekeken naar de ‘restcapaciteit’, of de benutbare mogelijkheden van mensen, alvorens over wordt gegaan tot het verstrekken van een uitkering. Bij psychische klachten zijn er in zeer veel situaties benutbare mogelijkheden aanwezig die, waar mogelijk, bij de eigen werkgever dienen te worden ingevuld. Werkgever en werknemer hebben derhalve in toenemende mate een klus met elkaar te klaren.
22.2 22.2
Risico's psychosociale arbeidsbelasting Risico's psychosociale arbeidsbelasting
Om het ontstaan van psychische (over)belasting door het werk zo veel mogelijk te beperken, is het van belang om zicht te krijgen op de risico’s in het werk. Daar liggen immers voor een organisatie de aangrijpingspunten voor preventieve of corrigerende acties. De risico’s in het werk die samenhangen met het ontstaan van psychische overbelasting zijn in de Arbowet samengevat onder de kop psychosociale arbeidsbelasting. Het gaat daarbij concreet over: werkdruk; ongewenste omgangsvormen, zoals pesten, seksuele intimidatie, discriminatie, agressie of geweld.
22.2.1
Werkdruk
De ervaren werkbelasting is redelijk groot in ons land. In de Nationale enquête arbeidsomstandigheden 2017 geeft 36% van de ondervraagden aan vaak of altijd snel te moeten werken, 46% zegt vaak tot altijd heel veel werk te hebben. Werkdruk ontstaat als het werk hoge eisen aan een medewerker stelt, terwijl deze niet de mogelijkheden (scholing, ervaring, bevoegdheden, zeggenschap e.d.) heeft om aan die eisen
320
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 320
4-3-2021 16:04:12
Hoofdstuk 22 Psychosociale arbeidsbelasting
te voldoen. Als een medewerker bovendien niet in staat is samen met collega’s of in overleg met de leidinggevende de gerezen problemen op te lossen, bijvoorbeeld door functionele contacten of periodiek werkoverleg, dan ontstaat een stress-risico (zie figuur Regelprobleem Regelmogelijkheden). Figuur 1 Regelprobleem Regelmogelijkheden
Het zogeheten ‘Job demand – job control’-model van Karasek geeft de relatie aan tussen de eisen van het werk en de mogelijkheden om aan de taakeisen te voldoen (zie Het Job Demands- and Resources (JD-R) model). Uit onderzoek blijkt dat de risico’s vooral zitten in werk dat wordt gekenmerkt door hoge taakeisen (job demands) of stressoren die niet worden gecompenseerd door hoge regelmogelijkheden (job controls). Deze regelmogelijkheden zijn nodig om te kunnen voldoen aan hoge taakeisen. Karasek gebruikt de in figuur Het ‘Job demand-control’ model van Karasek weergegeven typologie van soorten werk. Figuur 2 Het ‘Job demand-control’-model van Karasek
Het model van Karasek plaatst de veel gevoerde werkdrukdiscussie in een genuanceerd daglicht. In de volksmond is werkdruk veelal synoniem aan veel werk (in een beperkte tijd). In het model kunnen we zien dat die een-op-een-vergelijking mank gaat. Het gaat niet om de werk-
321
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 321
4-3-2021 16:04:13
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
hoeveelheid op zich, maar om de combinatie met de aan- of afwezigheid van regelruimte die een medewerker heeft. Door het creëren van de juiste verhouding tussen taakeisen en regelruimte verandert slopend, potentieel ziekmakend werk in een uitdagende baan, met ruimte voor groei en ontwikkeling. Aanvullend op het model van Karasek wordt ook naar psychosociale arbeidsbelasting gekeken met het model van Bakker et al. dat in figuur Psychosociale arbeidsbelasting, model Bakker & Demerouti, 2007 is weergegeven. In dit model wordt niet alleen gekeken naar eventuele knelpunten, maar wordt ook de relatie gelegd met energiebronnen en bevlogenheid. (Bakker & Demerouti, 2007; Demerouti et al., 2001) Figuur 3 Psychosociale arbeidsbelasting, model Bakker & Demerouti, 2007
Causaal verband werk en psychische klachten moet aantoonbaar zijn Burn-out met een prijskaartje Onlangs heeft de rechter het hoogste bedrag aan schadevergoeding ooit toegewezen aan een werknemer die uitviel door een burn-out: € 370.000,–. Mede dankzij bureau Beroepsziekten van FNV kreeg een accountant deze vergoeding voor ziekte door een structureel te hoge werkdruk. Volgens de wet is de werkgever aansprakelijk voor schade die de werknemer op de werkvloer oploopt. Dit geldt nadrukkelijk ook voor psychische schade. Het is in zo’n geval wel aan de werknemer om te bewijzen dat zijn psychische klachten zijn ontstaan door de situatie op het werk, zo bepaalde de Hoge Raad onlangs. Bron: Arbo Rendement
22.2.2
Ongewenste omgangsvormen
Een volgende belangrijke factor die kan bijdragen aan het ontstaan van psychische overbelasting is de confrontatie met ongewenst gedrag. Daarmee wordt gedoeld op ervaringen met seksuele intimidatie, agressie, geweld en discriminatie, geuit door derden of collega’s. In de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden 2017 rapporteert 24% van de respondenten de confrontatie met ongewenst gedrag door derden. Intern ongewenst gedrag komt bij 16% van de ondervraagden voor (Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden 2017). De aandacht voor het onderwerp is de laatste tijd zeker toegenomen. De meeste bedrijven hebben inmiddels beleid op dit terrein. Ook nieuwe wetgeving stimuleert adequate maatregelen op dit gebied (zie ook paragraaf 22.4.3). Op 3 oktober 2006 heeft de Eerste Kamer een wetsvoorstel aanvaard, waarin de bewijslast bij (seksuele) intimidatie verschuift. In een persbericht van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid wordt de essentie van het wetsvoorstel weergegeven.
322
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 322
4-3-2021 16:04:13
Hoofdstuk 22 Psychosociale arbeidsbelasting
Werknemer met klacht over (seksuele) intimidatie krijgt sterkere positie De positie van een werknemer met een klacht over (seksuele) intimidatie op het werk wordt sterker. Een rechter kan bij een klacht beslissen om de bewijslast te verschuiven naar de werkgever. Dat kan gebeuren als de werknemer een klacht zo met feiten kan onderbouwen dat de rechter het vermoeden van (seksuele) intimidatie op de werkvloer kan afleiden. Wanneer de rechter de bewijslast verschuift naar de werkgever, betekent dit dat de werknemer niet hoeft te bewijzen dat de (seksuele) intimidatie heeft plaatsgevonden, maar dat het aan de werkgever is te bewijzen dat hij er alles aan heeft gedaan om (seksuele) intimidatie op de werkvloer te voorkomen. Ongewenst gedrag kent vele vormen. Verbaal geweld is de meest voorkomende vorm. Vooral werknemers die direct contact met publiek hebben, zoals baliemedewerkers, telefonisten en verpleegkundigen, hebben hiermee te maken. Bij pesten gaat het vooral om opmerkingen en grapjes ten koste van het slachtoffer, ongelijke behandeling, negeren, schelden, intimideren, openlijk terechtwijzen en beschadigen van eigendommen. Blootstelling aan de genoemde vormen van geweld, maar ook aan andere traumatische ervaringen (zoals een ramp of een ernstig bedrijfsongeval), kan leiden tot een zogenoemd posttraumatisch stress-syndroom. De posttraumatische stress-stoornis (PTSS) kenmerkt zich door heftige en regelmatig terugkerende angstaanvallen of indringende herinneringen aan de traumatische ervaring en door psychische reacties zoals vermoeidheid en depressies. Natuurlijk zijn deze individuele gevolgen ernstig en zeer ongewenst. Ook de sfeer op het werk en de kwaliteit van het werk wordt uiteraard in sterke mate beïnvloed door ongewenst gedrag op de werkvloer. Bron: Ministerie SZW, oktober 2006
22.2.3
Arbeidsconflicten
De arbeidsverhoudingen binnen een organisatie zijn een volgende mogelijke bron van het ontstaan van psychische overbelasting. In de huidige wet- en regelgeving over ziekte en arbeidsongeschiktheid krijgen arbeidsconflicten een bijzondere plaats. Ze worden niet gezien als ‘ziekte of gebrek’, maar als een probleem tussen werkgever en werknemer. Kortom als een knelpunt dat door werkgever en werknemer gezamenlijk dient te worden opgelost. De STECR Werkwijzer Arbeidsconflicten (2002; de laatste update hiervan was in 2014) geeft richtlijnen voor het handelen bij een arbeidsconflict. Conflicten in arbeidssituaties hebben diverse oorzaken en kunnen worden onderscheiden in taak- en persoonsconflicten. Bij taakconflicten staat (een meningsverschil over) de uitvoering van het werk centraal. Bij persoonsconflicten is sprake van een sociaal-emotionele botsing, waarbij iemands persoon in het geding is. Terwijl taakconflicten, mits goed aangepakt, een bijdrage kunnen leveren aan de verbetering van de werkuitvoering, zijn persoonsconflicten vaak desastreus voor één of meerdere individuen. Niet zelden vertonen betrokkenen vermijdingsgedrag, raken ze gespannen en ontwikkelen ze lichamelijke klachten. Zonder een adequate aanpak kunnen de klachten escaleren tot een mogelijk burn-outsyndroom.
22.2.4
Stress en ziekte
De beschreven risicofactoren in het werk, de werkomgeving of de werkverhoudingen kunnen leiden tot psychische overbelasting. Op individueel niveau kan die psychische overbelasting leiden tot stressverschijnselen. Langdurige blootstelling aan belastende situaties of omstandigheden kan leiden tot gezondheidsklachten. Daarbij kan gedacht worden aan psychische aandoeningen zoals overspannenheid, angst, depressieklachten en burn-out, of psychosomatische klachten zoals hoofdpijn en maagpijn. Bovendien kan uitputting door stress de vatbaarheid voor infectieziekten, zoals griep en verkoudheid, vergroten. Ook klachten aan het bewegingsapparaat (rug-, schouder- en nekklachten) kunnen door stress worden veroorzaakt. Zo is er vaak een relatie tussen KANS- klachten en stress. In het algemeen geldt dat de gevolgen van stress zich manifesteren op de zwakke plekken van het lichaam of de geest. Voor leidinggevenden en medewerkers een belangrijke wetenschap omdat hier aanknopingspunten liggen voor vroeg-signalering en daarmee voor het voorkomen van erger (zie paragraaf 22.4.1).
323
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 323
4-3-2021 16:04:13
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
Dit is schematisch weergegeven in figuur Schematische weergave van het stressproces. Figuur 4 Schematische weergave van het stressproces
Of hoge werkdruk, een slechte werkomgeving of slechte arbeidsverhoudingen leiden tot stress en uiteindelijk tot ziekte, hangt maar gedeeltelijk af van het werk. Een belangrijker aspect is daarnaast het ‘coping gedrag’ van de werknemers, dat wil zeggen de manier waarop zij reageren op stressoren. Het gaat hier dus in de eerste plaats om gedrags- en persoonskenmerken.
22.3 22.3
Risico-inventarisatie en -evaluatie psychosociale arbeidsbelasting Risico-inventarisatie en -evaluatie psychosociale arbeidsbelasting
Welzijnsproblemen, soms resulterend in werkstress, hebben verschillende oorzaken zoals werktempo en -hoeveelheid in relatie tot regelmogelijkheden, de aard van het werk, de manier waarop het werk is georganiseerd, en de relatie met de werkgever en collega’s. Voor het opsporen en beheersen van psychisch belastende factoren in het werk zijn uiteenlopende instrumenten beschikbaar, die in toenemende mate ook online beschikbaar zijn. Afhankelijk van de onderzoeksvraag wordt een passend instrument gekozen (zie paragraaf 22.4.2 onder Ken de feiten). In het kader van onderzoek naar psychosociale arbeidsbelasting als onderdeel van de risicoinventarisatie en -evaluatie is de keuze voor het te gebruiken instrument met name ingegeven door de antwoorden op de volgende vragen (zie ook paragraaf 22.4.2): Wordt er welzijnsproblematiek verondersteld of niet, respectievelijk is er welzijnsproblematiek bekend of niet? Wil men een globale inschatting of een specifiek beeld verkrijgen? Wil men een diagnose van de situatie verkrijgen of input voor discussie? Wil men alle medewerkers betrekken of een gedeelte? Is er behoefte aan (interne of externe) benchmarking of normvergelijking? Afhankelijk van de antwoorden op de vragen kunnen diverse interviewmethodieken en vragenlijsten worden gebruikt. De afgelopen jaren is gewerkt aan de ontwikkeling van diverse (meestal branchegerichte) instrumenten voor risico-inventarisatie en -evaluatie. Meestal gaat het om het uitvoeren van onderzoek waarbij de richtlijnen uit de Arbowet de rode draad vormen. De interviewmethode leent zich bij uitstek voor globaal inventariserend onderzoek van een representatieve steekproef van het personeelsbestand. De methodiek geeft inzicht in eventuele risicofactoren in het werk. Aansluitend hierop kan zo nodig door nader onderzoek een verdere verdieping plaatsvinden. De interviewresultaten zijn in ieder geval zinvolle input voor een discussie binnen de organisatie over de ernst en betekenis van gesignaleerde risico’s en de mogelijke aanpak ervan. Bij veronderstelde problematiek in relatie tot psychosociale arbeidsbelasting of bij de wens tot diepgaand onderzoek met de mogelijkheid voor (interne of externe) benchmarking wordt vaak gekozen voor het gebruik van een vragenlijst. Deze wordt meestal voorgelegd aan alle medewerkers. De Vragenlijst Beleving en Beoordeling van de Arbeid (VBBA) is hiervan een bekend voorbeeld. Een vragenlijstonderzoek levert genormeerde resultaten op. De scores van de onderzochte organisatie kunnen zo worden vergeleken met die van andere bedrijven, al dan niet in dezelfde branche. Het beschikbaar zijn van genormeerde resultaten maakt ook een cijfermatige in-
324
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 324
4-3-2021 16:04:14
Hoofdstuk 22 Psychosociale arbeidsbelasting
terne vergelijking mogelijk. Zo kunnen bijvoorbeeld afdelingen binnen een organisatie met elkaar worden vergeleken en kunnen eventuele risicogroepen in de organisatie worden geïdentificeerd. Uiteraard allemaal met als doel om het functioneren van de organisatie op welzijnsgebied te kunnen monitoren en om noodzakelijke acties te ondernemen. De vragenlijstmethode is bij uitstek geschikt als evaluatie-instrument. Door gebruik van dezelfde vragenlijst in een voor- en nametingsscenario kan de ontwikkeling in een organisatie worden gevolgd en geëvalueerd. In de arbocatalogi die op brancheniveau zijn of worden ontwikkeld wordt ook aandacht besteed aan richtlijnen voor onderzoek naar psychosociale arbeidsbelasting. In een arbocatalogus wordt, per sector, ook aandacht besteed aan best practices in het oplossen van knelpunten in relatie tot psychosociale arbeidsbelasting.
22.4 22.4
Maatregelen psychosociale arbeidsbelasting Maatregelen psychosociale arbeidsbelasting
Dat het uiteindelijke ontstaan van klachten samenhangt met de individuele persoon van de medewerker betekent niet dat het ontstaan van stress (en op termijn psychische overbelasting) louter subjectief bepaald is. Het voorkomen van stress is dan ook meer dan het stressbestendig maken van individuele werknemers. Preventie van psychische overbelasting betekent in de eerste plaats dat functies zowel kwantitatief als kwalitatief niet te hoge eisen mogen stellen aan de medewerker. In de Arbowet staat deze benadering met betrekking tot het onderwerp psychische belasting centraal.
22.4.1
Welzijnsbeleid
In een bedrijf of organisatie kan een gericht gezondheids-, vitaliteits- of preventiebeleid worden opgezet, gebaseerd op de risico-inventarisatie en -evaluatie (zie paragraaf 22.3). De Arbowet benadrukt het belang van preventie en aanpak bij de bron. Pas wanneer het reduceren van risico’s vanwege technische, financiële of andere redenen niet mogelijk is, dient de aandacht zich te richten op de wijze waarop mensen met die risico’s kunnen omgaan. Op deze wijze kan worden bereikt dat werknemers, ondanks de aanwezigheid van stressrisico’s, toch niet overbelast raken door het werk. Een re-integratie of (re)activeringsbeleid kan ervoor zorgen dat werknemers die toch overbelast zijn (of dreigen te worden) zo snel mogelijk weer aan het werk kunnen (of aan het werk kunnen blijven). Een dergelijk beleid kan op het werk gericht zijn en zal dan bestaan uit het aanbieden van passend werk. Dat kan ander werk betekenen, maar ook aanpassingen van de functie zelf. Ook het vergroten van de persoonlijke weerbaarheid van werknemers kan onderdeel vormen van het beleid. Dat gebeurt bijvoorbeeld door trainingen in het hanteren van stress, en door persoonlijke coaching of supervisie. Het onderwerp arbeidsconflicten vraagt daarnaast om bijzondere aandacht in termen van risicobeheersing en -preventie. Ondanks de richtlijnen leiden arbeidsconflicten nog altijd regelmatig tot ziekteverzuim, met alle gevolgen van dien. In de eerdergenoemde Werkwijzer Arbeidsconflicten (te raadplegen op www.stecr.nl, Werkwijzers Arbeidsconflicten) is een model uitgewerkt voor het omgaan met arbeidsconflicten, waarin het ontmedicaliseren ervan centraal staat.
22.4.2
Welzijnsbeleid: een stappenplan
Het onderstaande stappenplan vormt voor elk bedrijf of organisatie een hulpmiddel om stress zo veel mogelijk te voorkomen en de zorg voor het welzijn van de medewerkers te borgen: Bepaal het ambitieniveau Stel vast op welke manier het onderwerp welzijn een plaats hoort te krijgen in het arbobeleid of in het personeelsbeleid. Bepaal in overleg tussen werkgever en ondernemingsraad de prioriteit die het onderwerp dient te krijgen en bepaal de verwachte opbrengsten. Maak ambitieniveau, doelstellingen en opbrengsten zo concreet mogelijk bijvoorbeeld door ze te vertalen in termen van: ziekteverzuimreductie; duurzame inzetbaarheid (zie ook paragraaf 46.2);
325
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 325
4-3-2021 16:04:14
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
kwaliteitsverbetering; gezondheidsbevordering; reductie van interne of externe klachten; medewerkerstevredenheid; personeelsverloop.
Ken de feiten Onderzoek regelmatig de stand van zaken met betrekking tot welzijn in het bedrijf. Bepaal, gekoppeld aan het ambitieniveau en de prioriteit, de onderzoeksmethode. Vragenlijstmethodieken of interviews zijn uitstekende hulpmiddelen. Maar ook een simpel instrument, zoals werkoverleg, kan geschikt zijn als ‘thermometer’ voor het organisatieklimaat en de arbeidsbeleving (bij goede arbeidsverhoudingen). Ook het verloop van verzuimcijfers kan als informatiebron worden gebruikt. Creëer commitment en draagvlak Zonder commitment van alle betrokkenen (aansluitend bij het ambitieniveau) om eventueel gesignaleerde problemen aan te pakken is een onderzoek (groot of klein) zinloos. Maak van tevoren afspraken over de wijze waarop signalen worden vertaald in een plan van aanpak, wanneer dat wordt uitgevoerd en welk budget beschikbaar is. Maak een opzet voor een communicatiestructuur, die ervoor zorgt dat alle betrokkenen op de hoogte zijn en blijven. Bespreek de feiten en maak een plan van aanpak. Voer het plan van aanpak uit Voer de geconstateerde actiepunten uit volgens een duidelijke planning en vanuit een heldere communicatiestructuur. Terugkoppeling over de voortgang is cruciaal. De praktijk leert dat plannen vaak door allerlei omstandigheden moeten worden bijgesteld. Onthoud dat blijvende betrokkenheid alleen kan worden geborgd door open communicatie. Het gezegde ‘geen bericht is goed bericht’ gaat hier niet op. Ook het communiceren over eventuele vertragingen in de voortgang of over onverwachte omstandigheden is, in termen van het behoud van draagvlak, essentieel. Borging Evalueer volgens een vooraf opgestelde structuur de voortgang. Om te voorkomen dat de zorg voor welzijn een eenmalig karakter heeft, moet het onderwerp voortdurend op de agenda staan in alle geledingen binnen de organisatie. Zorg voor meetbare resultaatcriteria op alle niveaus, zodat evaluatie tot concrete inzichten leidt en zo nodig tot eenvoudige bijstellingen.
Het stappenplan in een praktijkvoorbeeld Een gezondheidszorgorganisatie ziet zich geconfronteerd met een oplopend ziekteverzuimpercentage. De ondernemingsraad spreekt in de overlegvergadering met de directie haar zorg uit. De directie heeft het probleem van het oplopende verzuim ook gesignaleerd en besprak de zorgelijke trend onlangs met de bedrijfsarts. Ambitieniveau Directie en ondernemingsraad willen inzicht hebben in de problematiek van het oplopende verzuim. Beide streven naar een daling van ziekteverzuim, tot op het niveau van een berekende norm. Beide veronderstellen een relatie tussen de toegenomen zorgzwaarte en ziekteverzuim. Opvallend is dat het verzuim niet over de hele linie van de organisatie in dezelfde mate stijgt; er zijn verschillen tussen afdelingen. Directie en ondernemingsraad zijn benieuwd naar de achtergronden van deze verschillen. Ken de feiten In gezamenlijk overleg wordt gekozen voor het uitvoeren van een vragenlijstonderzoek. Men vindt het van belang om alle medewerkers te betrekken en is van mening dat het van belang is, gezien de verschillen tussen de afdelingen, om tot een onderlinge vergelijking te komen. De arbodienst wordt gevraagd om een offerte uit te brengen voor het uitvoeren van onderzoek.
326
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 326
4-3-2021 16:04:14
Hoofdstuk 22 Psychosociale arbeidsbelasting
Creëer commitment en draagvlak Directie en ondernemingsraad maken een gezamenlijk plan om het onderzoek in de organisatie te introduceren. De directie draagt zorg voor een bespreking van doelstelling, aard en inhoud van het onderzoek met de leidinggevenden. Zij vertelt in het werkoverleg aan de medewerkers wat er gaat gebeuren. De ondernemingsraad stelt een brief op die zij (mede ondertekend door de directie) aan alle medewerkers stuurt. De adviseur van de arbodienst die het onderzoek uitvoert, geeft mondelinge voorlichting aan alle medewerkers over het onderzoek, de vertrouwelijkheid van gegevens en de wijze van terugkoppelen. In het bedrijfsjournaal worden de medewerkers op de hoogte gehouden van het verloop van het onderzoek. Bij de afronding van het onderzoek worden de resultaten besproken met directie en ondernemingsraad. De adviseur van de arbodienst heeft de resultaten voorzien van aanbevelingen. Deze worden vertaald in een concept-plan van aanpak. In een vervolgbijeenkomst met de leidinggevenden en P&O bespreken een directievertegenwoordiger en een vertegenwoordiger van de ondernemingsraad, in aanwezigheid van de adviseur van de arbodienst de resultaten en aanbevelingen. Er wordt inderdaad over de hele linie in de verzorgende en verplegende functies een toegenomen zorgzwaarte geconstateerd. Dit leidt op zich echter niet tot een stijgend verzuim. Er blijkt in enkele teams sprake van verslechterde verhoudingen, zowel tussen collega’s als met leidinggevenden. De achtergronden daarvan lopen uiteen. In een enkel geval is sprake van onderlinge problemen op persoonlijk vlak. In een ander team spelen grote (onuitgesproken) verschillen in taakopvatting een belangrijke rol. Over de hele linie van de organisatie blijken medewerkers moeite te hebben met mondiger wordende familieleden van patiënten en cliënten. Er is regelmatig sprake van verbale agressie. In het plan van aanpak is voor de hele organisatie het onderwerp preventie van en omgaan met ongewenst gedrag als actiepunt opgenomen. Per afdeling is gekozen voor het maken van een concreet afdelingsplan. De adviseur van de arbodienst heeft, samen met de leidinggevende en in een aantal gevallen in aanwezigheid van een personeelsfunctionaris, de resultaten met het betreffende team besproken. Met hen is gekeken naar herkenning van de eigen scores en naar concretisering en prioritering van aanpak. Voer het plan van aanpak uit De acties in de diverse afdelingsplannen en in het plan van aanpak voor de totale organisatie worden uitgevoerd. Borging De voortgang van de uitvoering van het plan van aanpak wordt besproken in de diverse overlegvormen. De ontwikkeling in het verzuimpercentage en de opbouw ervan worden kritisch gevolgd.
22.4.3
Preventie en aanpak van ongewenste omgangsvormen
Voorkomen is beter dan genezen. Een preventief beleid vraagt allereerst om inzicht in de risicofactoren inzake pesten, discriminatie, seksuele intimidatie, agressie en geweld. Hieronder een opsomming van veelvoorkomende knelpunten op dit terrein (zie paragraaf 22.2). Onvoldoende sturing en leiding op onderlinge samenwerking Als er in een bedrijf vanuit de leiding weinig aandacht wordt besteed aan een sfeer van onderling respect en gezonde samenwerking, is dat een risico voor ongewenst gedrag. Specifieke beroepsrisico’s In sommige beroepsgroepen (‘contactberoepen’) is de kans op de confrontatie met ongewenst gedrag relatief groot. In de RI&E moeten de risico’s in kaart worden gebracht, ook voor specifieke risicogroepen. Voor verschillende beroepsgroepen is een risicoanalyse te maken. Deze gegevens zijn, aangevuld met een analyse van gemelde incidenten, de basis voor het plan van aanpak. Inrichting van de werkplek Een goede inrichting van werkplekken kan een sterk preventieve werking hebben. Daarbij valt te denken aan de veilige inrichting van spreekkamers en het zorgen voor toezicht en verlich-
327
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 327
4-3-2021 16:04:14
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
ting. Specifiek voor aanpak agressie van klanten Naast alle hierboven genoemde maatregelen kan het voor dienstverlenende organisaties zinvol zijn om na te denken over de verbetering van de kwaliteit van de dienstverlening in het kader van de terugdringing van agressie en geweld van derden tegen het personeel. Bijvoorbeeld lange wachttijden voorkomen, zorgen voor een goede interne informatieoverdracht zodat een klant niet steeds hetzelfde verhaal hoeft te vertellen, gedragsregels afspreken en bekendmaken, medewerkers trainen in klantvriendelijk gedrag en in het omgaan met agressie en geweld. Omgekeerd dient de organisatie ook normstellend zijn in de richting van klanten. Bij de overheid zijn bijv. recent huisregels geïntroduceerd, die helder omschrijven welk gedrag er van een klant wordt verwacht. De Inspectie SZW toetst het beleid agressie en geweld op de volgende punten: inventariseren en evalueren van risico’s op het gebied van agressie en geweld; procedure voor melden, registreren en analyseren van incidenten; voorlichting, instructie en training ten aanzien van risico’s en maatregelen; agressieprotocol en huisregels; bouwkundige en technische voorzieningen; alarmsysteem met adequate alarmprocedure; regeling voor opvang, ondersteuning en nazorg; daderaanpak; periodieke evaluatie van beleid en maatregelen. Opvang van slachtoffers Als mensen geconfronteerd zijn met ongewenst gedrag hebben ze behoefte aan opvang en vooral aan een luisterend oor. In het merendeel van de gevallen kan deze opvang worden vormgegeven door de leidinggevende of door speciaal daarvoor opgeleide collega’s. Als de klachten die een medewerker na een incident heeft, langer dan 2-3 maanden aanhouden, is een verwijzing naar gespecialiseerde hulpverlening nodig. Tot slot is het van belang dat getroffen werknemers worden beschermd tegen de nadelige gevolgen van de ongewenste bejegening die hen ten deel viel. De Inspectie SZW heeft als uitgangspunt geformuleerd dat de getroffen werknemers hun baan moeten kunnen behouden, dat de werkplek veilig moet zijn en dat men geen nadeel mag ondervinden van het feit dat men geklaagd heeft of de situatie niet alleen heeft kunnen oplossen. Vertrouwenspersonen Medewerkers die last hebben van ongewenste omgangsvormen op het werk door collega’s of de chef, hebben veelal behoefte aan een luisterend oor, begrip en vervolgens advies over en ondersteuning bij het oplossen van het probleem. De leidinggevende is niet in alle gevallen de aangewezen gesprekspartner, bijvoorbeeld omdat de leidinggevende onderdeel van het probleem is. Het is daarom belangrijk om buiten de lijn één of meer vertrouwenspersonen aan te stellen waar medewerkers terechtkunnen voor opvang en hulp na ongewenste omgangsvormen. Klachtenprocedure Het slachtoffer dient in alle gevallen een formele klacht te kunnen indienen. Bij een formele klacht hoort ook een formele klachtenprocedure. De klager vraagt in zo’n geval aan de werkgever om passende maatregelen te treffen met als doel het ongewenste gedrag te laten stoppen. Veel organisaties hebben in dit kader een klachtencommissie ingesteld. Het is de taak van de klachtencommissie om de klacht te onderzoeken en het management te adviseren omtrent maatregelen.
22.5 22.5
22.5.1
Verwijzingen psychosociale arbeidsbelasting Verwijzingen psychosociale arbeidsbelasting
Literatuur
Bakker & Demerouti, 2007; Demerouti et al., 2001; Job Demands-Resources model
328
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 328
4-3-2021 16:04:14
Hoofdstuk 22 Psychosociale arbeidsbelasting
R.A. Karasek, ‘Control in the workplace and its health-related aspects’, in: S.L. Sauter, J.J. Hurrell Jr, en C.L. Cooper, Job control and worker health, New York, Wiley, 1989 R.J. Kleber en P.G. van der Velden, ‘Acute stress at work’, in: M.J. Schabracq, J.A.M. Winnubst en C.L. Cooper (Eds.), Handbook of work and health psychology, John Wiley and Sons, New York, 1996, pp. 295-310 Th. Meijman en M. van Veldhoven, Het meten van psychosociale arbeidsbelasting met een vragenlijst, TNO Arbeid, Hoofddorp, 1994 C. van Duinhoven, Gids voor vertrouwenspersonen, Vakmedianet, Alphen aan den Rijn, 2012
22.5.2
Internet
www.stecr.nl www.cbs.nl www.orinformatie.nl www.managementonline.nl www.rijksoverheid.nl/ministeries www.burnin.nl www.werkdruk.pagina.nl www.arboportaal.nl www.psychotraumanet.org www.monitorarbeid.tno.nl/nea
329
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 329
4-3-2021 16:04:14
B. RISICO'S EN BELASTENDE FACTOREN
330
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 330
4-3-2021 16:04:14
Hoofdstuk 23 Werkruimten en werkplekken
C C
23 23
WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Werkruimten en werkplekken
23.1 23.1
WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN Werkruimten en werkplekken
Inleiding werkruimten en werkplekken Inleiding werkruimten en werkplekken
Dit hoofdstuk beschrijft de inrichting van verschillende soorten werkruimten en werkplekken. Een goede inrichting van de werkruimte vraagt om een aantal specifieke maatregelen. Als werknemers door een slecht ingerichte werkplek fysiek of mentaal niet goed kunnen functioneren, uit zich dat vroeger of later in gezondheidsklachten en verzuim. Bij de bouw en inrichting van bedrijfsruimten spelen ook bouwvoorschriften een rol. Deze zijn vastgelegd in het Bouwbesluit en hebben onder meer betrekking op afmetingen van ruimten, brandcompartimenten, ventilatie, elektrische installaties, sanitaire voorzieningen en vluchtmogelijkheden. Fysieke aspecten zoals de ergonomie van de werkruimte en fysische factoren, zoals klimaat en verlichting, worden in dit hoofdstuk slechts summier beschreven. Een belangrijk onderdeel zijn de ontspanningsruimten (voor pauzes). Bij het inrichten van werkruimten en werkplekken kunnen de volgende thema’s van belang zijn: oppervlakte en afmetingen; vloeren, muren, plafonds en ramen; daken; daglicht; pauzeruimten en rustruimten; sanitair en kleedruimten; brandveiligheid en noodvoorzieningen; elektrische installaties; verlichting; klimaat; ventilatie; liften.
23.2 23.2
Risico’s werkruimten en werkplekken Risico’s werkruimten en werkplekken
Bedrijven en arbeidsplaatsen moeten veilig toegankelijk zijn en ook weer veilig kunnen worden verlaten, zowel door werknemers als door derden. Met name het risico om te worden getroffen door ongewild in beweging komende of vrijkomende voorwerpen, producten, vloeistoffen of gassen moet worden voorkomen of zoveel mogelijk beperkt. Verder is het belangrijk om arbeidsplaatsen zo te onderhouden dat zij in zindelijke, stofvrije en ordelijke staat zijn. Als de risico’s op een arbeidsplaats daartoe aanleiding geven, moeten doeltreffende signaleringen aanwezig zijn. Meestal wordt daarbij gebruikgemaakt van genormaliseerde pictogrammen. Bezoekers vormen daarbij een bijzondere risicogroep. Door hun onbekendheid met het bedrijf en de aanwezige gevaren, kunnen zij risico’s veroorzaken voor zichzelf of voor werknemers, van belang dus voor de verantwoordelijkheid van de werkgever in het kader van de Arbowet. Omgekeerd kan een werkgever aansprakelijk worden gesteld voor schade of letsel overkomen aan derden, ditmaal op grond van het Burgerlijk Wetboek. Daarom is het van belang om bij de inrichting van bedrijven rekening te houden met eventuele bezoekers. Dat kan bijvoorbeeld door gebruik te maken van een receptie of ontvangstbalie, door het toepassen van bewegwijzering en aanduiding of nummering van ruimtes, en door het afsluiten van voor bezoekers gevaarlijke plaatsen. Daarnaast bestaan er organisatorische oplossingsrichtingen, zoals begeleiding door de ontvangende medewerker en voorlichting of instructie vóór betreding van het gebouw. Tenslotte is het belangrijk dat mindervalide medewerkers of bezoekers eveneens het bedrijfspand goed en veilig kunnen bereiken én verlaten en dat de werkplekken voor hen
331
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 331
4-3-2021 16:04:14
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
voldoende toegankelijk zijn.
23.3 23.3
Normen en richtlijnen werkruimten en werkplekken Normen en richtlijnen werkruimten en werkplekken
Hierna wordt een overzicht gegeven van de belangrijkste wettelijke bepalingen, normen en richtlijnen, gerubriceerd naar thema. In een arbocatalogus kunnen daarnaast branchegericht concrete afspraken en instrumenten worden vastgelegd. Zie ook diverse Arbo-informatiebladen. Algemeen: Arbobesluit, artikel 3.2 Oppervlakte en afmetingen: Arbobesluit, artikel 3.19; NEN 1824 Vloeren, muren, plafonds en ramen: Arbobesluit, artikelen 3.11 en 3.12 Daglicht: Arbobesluit, artikel 6.3 en 6.4; NEN 2057 Pauzeruimten en rustruimten: Arbobesluit, artikelen 3.20, 3.21 en 3.48 Sanitair en kleedruimten: Arbobesluit, artikelen 3.22, 3.23 en 3.24 Lichamelijke en psychosociale arbeidsbelasting: Arbobesluit, artikelen 2.15 en 5.2 Brandveiligheid en noodvoorzieningen: Arbobesluit, artikelen 3.6 - 3.10, 3.25, 8.4; Arboregeling, artikel 8.1 - 8.29 Elektrische installaties; Arbobesluit, artikelen 3.4 en 3.5 Verlichting: Arbobesluit, artikel 6.3; NEN-EN 1838; NEN-EN 12464-1; NEN-EN 12464-2 Klimaat: Arbobesluit artikel 6.1; NEN-EN-ISO 7243; NEN-EN-ISO 7726; NEN-EN-ISO 7730 NEN-EN-ISO 7933; NEN-EN-ISO 11079 Ventilatie: Arbobesluit, artikel 6.2
23.4 23.4
Maatregelen werkruimten en werkplekken Maatregelen werkruimten en werkplekken
Het Bouwbesluit geeft, naast de ‘kantoorfunctie’ voor de diverse andere gebruiksfuncties zoals ‘bijeenkomstfunctie’, ‘gezondheidszorgfunctie’, ‘industriefunctie’ of ‘onderwijsfunctie’, minimale afmetingen voor verblijfsruimten aan: Voor een industriefunctie geldt bijvoorbeeld een minimale oppervlakte van 5 m2. Aangezien het gaat om de minimale afmetingen, moet bij het bepalen van de benodigde oppervlakten altijd worden uitgegaan van de werkzaamheden in die ruimte, de benodigde voorzieningen en de aanwezige risico’s. Voor de kantoorfunctie wordt dit nader uitgewerkt in de norm NEN 1824. Zie ook hoofdstuk 24. Werkruimten en werkplekken zullen dus, met name als gevaarlijke werkzaamheden plaatsvinden of schadelijke of hinderlijke stoffen kunnen vrijkomen, ruimer en hoger moeten zijn om goede arbeidsomstandigheden te realiseren. Vanuit het Bouwbesluit geldt voor nieuwe utiliteitsgebouwen (vanaf 2005) een minimale plafondhoogte van 2,60 meter. Voor bestaande gebouwen ten minste 2,40 (vanaf 1992) of 2,10 meter (ouder dan 1992). De vrije doorgangshoogte bij deuren en gangen bedraagt 2,3 meter. Overigens spreekt het Bouwbesluit zich in principe slechts uit over bouwtechnische eisen. Het bevat géén normen over arbeidsomstandigheden, uitgezonderd de eisen aan de brandveiligheid. Richtlijnen voor veilige en gezonde werkplekken zijn wel te vinden in het Arbobesluit en in arbo gerelateerde normen. De belangrijkste reden hiervoor is dat de precieze aard van de werkzaamheden en de daarbij behorende arbeidsomstandigheden pas na ingebruikname goed kunnen worden vastgesteld of zelfs op een later moment nog kunnen wijzigen. Verder vindt een toetsing aan het Bouwbesluit altijd plaats voorafgaand aan de bouwfase, terwijl het Arbobesluit betrekking heeft op de gebruiksfase. De inrichting van arbeidsplaatsen is dus onderworpen aan regels uit twee gelijkwaardige, wettelijke besluiten. Nieuw- en verbouwplannen behoren zowel te voldoen aan het Bouwbesluit als aan de bouwkundige eisen uit het Arbobesluit. Dat leidt in de praktijk nogal eens tot verwarring, zelfs bij deskundigen, omdat er tussen deze besluiten ondanks een verbeterde afstemming een aantal verschillen bestaat. Door te voldoen aan het Bouwbesluit, wordt bijvoorbeeld niet automatisch voldaan aan het Arbobesluit en andersom. Op grond van het Bouwbesluit kan bijvoorbeeld één nooduitgang of vluchtweg voldoende zijn. Op grond van het gebruik van de ruimte (bijvoorbeeld het werken met gevaarlijke stoffen) kan echter een tweede vluchtweg noodzakelijk zijn.
332
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 332
4-3-2021 16:04:14
Hoofdstuk 23 Werkruimten en werkplekken
23.4.1
Vloeren, muren, plafonds en ramen
Vloeren moeten vanzelfsprekend zoveel mogelijk vrij zijn van oneffenheden en gevaarlijke hellingen en zoveel mogelijk vast, stabiel en stroef zijn. Drempels en dorpels zijn toegestaan tenzij vallen of struikelen ernstige gevolgen kan hebben, gezien de aard van het werk (bijvoorbeeld bij het werken met gevaarlijke stoffen). Het oppervlak van vloeren, maar ook van muren en plafonds kan zodanig zijn gekozen, dat deze oppervlakten goed kunnen worden gereinigd en onderhouden. Ook is het van belang om de muren, afhankelijk van de aard van het werk, voldoende thermisch te isoleren. Transparante of lichtdoorlatende wanden van arbeidsplaatsen kunnen door een duidelijke markering of door gebruik van veiligheidsmateriaal veilig worden toegepast. Ramen, bovenlichten en ventilatievoorzieningen behoren veilig te kunnen worden geopend en gesloten. Ze moeten dus goed bereikbaar of op afstand bedienbaar zijn. Het is ook belangrijk dat zij veilig kunnen worden geregeld of vastgezet, en dat ze in geopende stand geen (stoot)gevaar opleveren voor personen of materieel. Ten slotte moeten ramen en bovenlichtvoorzieningen zonder gevaar kunnen worden schoongemaakt, zowel van binnen als van buiten.
23.4.2
Daken
Regelmatig komen ongevallen voor van eigen werknemers óf werknemers van derden die tijdens hun werk van het (platte) dak vallen of door een zwakke plek in het dak heen vallen. Het gaat daarbij bijvoorbeeld om inspectie, onderhoud of vervanging van dakbedekking of technische installaties. Door de grote valhoogte zijn dit vaak ongevallen met ernstig letsel als gevolg. Door het treffen van afdoende maatregelen kan er echter ook op daken veilig worden gewerkt. Een dak moet in de eerste plaats veilig kunnen worden bereikt, bij voorkeur intern via een trappenhuis of dakluik. Als gebruik wordt gemaakt van een (vaste) ladder aan de buitenzijde, is leuningwerk nodig over een lengte van vier meter aan weerszijden langs de dakrand. Op grote daken, of wanneer de kans bestaat dat bij brand de dak toegang niet meer bereikbaar is, is altijd een tweede veilige vluchtweg noodzakelijk. Vallen van het dak wordt verder bij voorkeur tegengegaan door een (bouwkundige) leuning of borstwering van minimaal een meter hoogte. Als dit niet mogelijk of wenselijk is, kan ervoor worden gekozen om alle installaties op het dak (zoals de ventilatievoorzieningen) en de paden daar naartoe op ruime afstand vanaf de dakrand te plaatsen, dat wil zeggen minimaal vier meter vanaf de rand. Wanneer ook dit niet mogelijk is, moeten bij werkzaamheden altijd tijdelijke leuningen worden geplaatst of kunnen (liefst vaste) voorzieningen worden getroffen om veiligheidsgordels te bevestigen, zoals een veiligheidsrail of -kabel, bevestigd op steunpunten op voldoende afstand van de dakrand. Verder dient het dak zelf voldoende draagkrachtig te zijn, inclusief eventueel aanwezige lichtstraten en dergelijke. Bij niet-draagkrachtige daken moeten tijdelijke of vaste voorzieningen zijn getroffen om het dak te kunnen betreden, zoals voldoende brede en stroeve loopplanken. Ten slotte dient onnodig val- of struikelgevaar te worden voorkomen, bijvoorbeeld door het plaatsen van trapjes om borstweringen of andere hoogteverschillen te kunnen passeren. Uit organisatorisch oogpunt kunnen een korte procedure, inclusief een toegangsregeling (bevoegdheid en sleutelbeheer) en instructies (gebruik tegelpad en plaatsen dakrandbeveiliging indien nodig) van belang zijn. De toegang tot het dak is bij voorkeur afsluitbaar en voorzien van een bordje ‘verboden voor onbevoegden’.
23.4.3
Daglicht
Kunstlicht is van een goede kwaliteit en zou daglicht in principe kunnen vervangen. Toch is daglicht van belang om contact met de buitenwereld te kunnen houden, voor een goede dieptewaarneming, voor het waarnemen van het tijdstip van de dag en de weersgesteldheid en voor het maskeren van de eventuele flikkering van het aanwezige kunstlicht. Daarom wordt meestal gebruikgemaakt van een combinatie van daglicht en kunstlicht. Daglichtvoorziening voor kantoren is wettelijk verplicht, zij het niet meer vanuit het Arbo-
333
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 333
4-3-2021 16:04:14
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
besluit maar vanuit het Bouwbesluit. In het Bouwbesluit worden de eisen gegeven voor daglicht met een verwijzing naar NEN 2057. Deze norm geeft de bepalingsmethode van de hoeveelheid daglichttoetreding in een ruimte. Voor industriegebouwen geldt geen wettelijke minimum daglichtnorm meer, maar stelt het Arbobesluit dat zo mogelijk voldoende daglicht moet kunnen toetreden op alle arbeidsplaatsen. Daglichttoetreding kan via hogergeplaatste ramen of via daglichtkoepels plaatsvinden, maar ramen in de zijgevel verdienen altijd de voorkeur. Meestal gaat daglichttoetreding dan gepaard met uitzicht naar buiten, hetgeen zeker voor vaste werkplekken wenselijk is. Ook in algemene ruimten zoals gangen, trappenhuizen, kantines en sanitair, is het te adviseren om voldoende daglicht toe te laten. Met name als op de werkplek minder of geen daglicht of uitzicht aanwezig is, is dit tijdens de pauzes belangrijk. Rechtstreeks invallend zonlicht op werkplekken kan hinderlijk zijn vanwege ongewenste reflectie en warmte of helderheid in het gezichtsveld, en moet daarom worden afgeschermd. Bij voorkeur wordt dit bereikt met buitenzonwering (bijvoorbeeld luifels) omdat dit de warmte beter tegenhoudt (buitenhoudt) dan binnenzonwering zoals lamellen. Goede zonwering is individueel instelbaar.
23.4.4
Pauzeruimten en rustruimten
Elk bedrijf behoort een goed toegankelijke ruimte te hebben waar werknemers de pauzes kunnen doorbrengen. Een pauzeruimte is voldoende ruim: minimaal 1 m2 per persoon, met genoeg loopruimte tussen de tafels. Meestal zal het een aparte ruimte zijn, maar in bedrijven met een beperkt aantal werknemers (bijvoorbeeld in kleine winkels of kantoren) is dat niet altijd mogelijk en ook niet altijd nodig, gezien de aard van het werk. De ruimte moet geschikt zijn voor het doorbrengen van een pauze, dus niet stoffig, lawaaiig, te warm of te donker zijn. Er zijn voldoende tafels en stoelen, afgestemd op het aantal gebruikers, waarbij de tafels zijn voorzien van afgeronde hoeken ter voorkoming van letsel. Tevens is er bij voorkeur geen materiaal opgeslagen en wordt er geen werkkleding gedragen. De ruimte wordt voldoende geventileerd en verwarmd. Ook is er bij voorkeur voldoende daglicht, uitzicht en kunstlicht beschikbaar. In geval van werken met kankerverwekkende stoffen, asbest of lood, is een aparte pauzeruimte overigens wel noodzakelijk. In dergelijke situaties is tevens het aanbrengen van zonering nodig, om daarmee aan te geven waar wel en waar niet mag worden gegeten of gedronken. In een pauzeruimte mag, evenals op alle andere werkplekken en in algemene ruimtes, niet worden gerookt. Voor zwangere werknemers of werknemers tijdens de lactatie (borstvoeding) moet op verzoek een geschikte, van binnenuit afsluitbare en af te schermen rustruimte beschikbaar zijn. In een rustruimte is een deugdelijk, eventueel opvouwbaar, bed of deugdelijke rustbank beschikbaar. Tijdens de zwangerschap is deze ruimte vooral bedoeld om te kunnen rusten. Na de bevalling kan de ruimte worden gebruikt bij het geven van borstvoeding of bij het kolven. Als werknemers tussen het einde en begin van de werktijd, dus in de normale dagelijkse rusttijden, in het bedrijf verblijven (bijvoorbeeld chauffeurs), moet een nachtverblijf beschikbaar zijn. Dit verblijf is adequaat ingericht en voldoende bemeten (dat betekent bijvoorbeeld ook een aangepast bed voor langere werknemers) en is alleen bestemd voor personen van gelijk geslacht.
23.4.5
Sanitair en kleedruimten
In elk bedrijf is minimaal een toilet aanwezig in de buurt van de werkplek. Bij voorkeur zijn toiletten binnendoor bereikbaar, met name bij werken in een warme omgeving zoals bij ovens. Het Arbobesluit stelt hier geen concrete getalscriteria meer. Maar als richtlijn kan gelden dat voor iedere vijftien of minder werknemers per geslacht een toilet aanwezig is indien
334
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 334
4-3-2021 16:04:15
Hoofdstuk 23 Werkruimten en werkplekken
gemiddeld tien of meer werknemers tegelijk werkzaam zijn. In dit geval zijn de toiletten naar sekse gescheiden, hetgeen door middel van een aanduiding zoals een pictogram duidelijk wordt gemaakt. Voor mannen kan het aantal benodigde toiletten eventueel worden verminderd tot 1 per 25 werknemers door gebruik te maken van urinoirs, onderling gescheiden door bijvoorbeeld tussenschotten. De toiletten worden voldoende geventileerd. Bij voorkeur beschikken de toiletten over een apart, geventileerd voorportaal. Verder zijn in (de buurt van) de toiletruimten voldoende wasbakken aanwezig, die beschikken over stromend water en voorzien zijn van zeep en een hygiënische mogelijkheid om de handen te drogen, zoals een dispenser met wegwerppapier, een handdoekenrol of een ander geschikt systeem. Uit hygiënisch oogpunt is het verder van belang dat toiletten goed kunnen worden onderhouden. Dit kan worden vereenvoudigd worden door geen drempels aan te brengen en onder deuren, schotten en dergelijke een spleet vrij te houden. Ook wordt een schrobputje en een kraan met aansluiting voor een waterslang aanbevolen. Als frequentie voor het schoonmaken van toiletruimten en ander sanitair wordt, afhankelijk van het gebruik, minimaal eenmaal per dag geadviseerd.
Wanneer werknemers blootstaan aan vuil of stof, moet een wasruimte met voldoende wasbakken aanwezig zijn (bijvoorbeeld één per vijf werknemers die tegelijk van de wasruimte gebruikmaken). Deze wasruimte is functioneel ingericht en naar sekse gescheiden. De wasbakken beschikken over stromend (zo nodig warm) water. Bij licht verontreinigend werk kan een geschikte wasbak, functioneel geplaatst in of nabij de werkruimte, ook al voldoende zijn. Als werknemers zodanig blootstaan aan vuil, stof of hoge temperaturen, dat reiniging van het gehele lichaam nodig is, of als de aard van het werk of de bescherming van de gezondheid dat noodzakelijk maakt, zijn tevens voldoende douches aanwezig. De doucheruimte is voldoende ruim, verwarmd en geventileerd, doelmatig ingericht, naar sekse gescheiden en beschikt uiteraard over warm en koud stromend water. Voor een goed en hygiënisch onderhoud is een schrobputje en een aansluiting voor een waterslang te adviseren. Als de was- en kleedvoorzieningen zich niet in dezelfde ruimte bevinden, zijn deze ruimten onderling gemakkelijk en in elk geval binnendoor bereikbaar. Overigens kan het naar sekse gescheiden zijn van douche- en wasruimten ook worden gerealiseerd door afspraken te maken over het in tijd gescheiden gebruik van deze ruimten. Voor werknemers met speciale werkkleding, bijvoorbeeld overalls of doorwerkpakken, is zoveel mogelijk in de buurt van de arbeidsplaats een doelmatige, voldoende ruime en aparte kleedruimte beschikbaar. De eisen voor kleedruimten zijn: verwarmd en geventileerd, voorzien van stoelen of banken; voor iedere werknemer een plaats om kleding op te hangen; naar sekse gescheiden kleedruimten verplicht als werknemers speciale werkkleding moeten dragen (bouwkundig of in tijd gescheiden); natte werkkleding moet kunnen worden gedroogd (vloeroppervlak 0,35 m2 per persoon, gescheiden van de schaftruimte, voorzien van doelmatige ventilatie en verwarming); in kleedruimten moet de eigen kleding van de werknemers afgesloten kunnen worden bewaard; in speciale gevallen moeten werkkleding en eigen kleding van elkaar worden gescheiden (bijvoorbeeld bij werken met asbest, lood, maar ook bij modder of stank); voor pauzes en na werktijd moet vervuilde kleding in de kleedruimte worden uitgedaan.
23.4.6
Inrichting in relatie tot lichamelijke en psychosociale arbeidsbelasting
Een optimale inrichting van werkruimten en werkplekken en het gebruik van goede technische hulpmiddelen bevordert een efficiënte organisatie van het werk. Het kan daarnaast lichamelijke belasting van medewerkers verminderen of zelfs voorkomen. Een ergonomisch doordachte en ontworpen ruime, overzichtelijke werkplekinrichting en het werken met de juiste technische ondersteuning en de juiste hulpmiddelen kan, naast een goede werkorganisatie, de fysieke belasting beperken.
335
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 335
4-3-2021 16:04:15
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Ook kunnen bijvoorbeeld werkplekken – zoals werktafels die afwisselend door meerdere medewerkers worden gebruikt – in hoogte verstelbaar worden gemaakt. Op deze wijze is de werkplek beter af te stemmen op de individuele gebruiker.
Verder behoren werkgevers hun werknemers te beschermen tegen psychosociale arbeidsbelasting. Hieronder verstaat de Arbowet de factoren die stress teweegbrengen, zoals agressie, geweld, (seksuele) intimidatie, pesten, discriminatie en werkdruk. In de eerste plaats zijn hier organisatorische maatregelen nodig, waaronder het voeren van een beleid gericht op voorkomen en beperken, alsmede het verzorgen van voorlichting en onderricht over de risico’s en de genomen maatregelen. Daarnaast kan ook een doordachte bedrijfsinrichting deze bescherming bevorderen. Aandachtspunten hierbij zijn: de ligging en verlichting van parkeerplaatsen en in- en uitgangen, de inrichting van een receptie(balie), de inrichting en meubilering van een spreekkamer, het verbeteren van de sociale controle door het toepassen van (eventueel gematteerde) doorzichtopeningen en het voorkomen van diepe nissen, doodlopende gangen en inpandige ruimtes.
23.4.7
Brandveiligheid en noodvoorzieningen
Calamiteiten worden uiteraard zoveel mogelijk voorkomen of beperkt. Bijvoorbeeld door: uitvoeren van periodieke controles gericht op het voorkomen van brandgevaar; opstellen van instructies voor het veilig uitvoeren van brandgevaarlijke werkzaamheden zoals lassen en dakdekken (eventueel in combinatie met de zogenaamde heet-werkvergunning); vermijden of in elk geval niet langs de gevel plaatsen van brandbare buitenopslag en open afvalcontainers (in verband met vandalisme); beperken en beheersen van de opslag van gasflessen en andere drukhouders. In geval van nood moet het voor aanwezigen mogelijk zijn zich via de kortst mogelijke weg in veiligheid te brengen. Met name rookontwikkeling bij brand kan het ontvluchten bemoeilijken. Daarom behoren er voldoende vluchtwegen en nooduitgangen aanwezig te zijn. Het aantal, de plaats en de afmetingen van deze vluchtvoorzieningen zijn situatieafhankelijk. Specifieke eisen over vluchtroutes staan in het Bouwbesluit. Op elk willekeurig punt in een bouwwerk begint een vluchtroute die voert naar het aansluitende terrein en eindigt bij de openbare weg. Een vluchtroute mag dus niet uitkomen op bijvoorbeeld een binnenplaats zonder doorgang naar de openbare weg. Hiermee wordt voorkomen dat men uiteindelijk toch nog door de brand ingesloten raakt. Als een ruimte relatief groot is (bijvoorbeeld enkele tientallen meters in doorsnede) of als er veel personen tegelijkertijd aanwezig kunnen zijn (bijvoorbeeld meerdere tientallen), behoort die ruimte bovendien van twee eigen uitgangen te zijn voorzien die zoveel mogelijk in tegenovergestelde wanden zijn aangebracht. Dit maakt een snelle en veilige ontruiming van die ruimte mogelijk. Ook vanaf verdiepingen (of vanuit kelders) zal vaak een tweede vluchtweg nodig zijn, tenzij het slechts een enkelvoudige ruimte (bijvoorbeeld zolder) betreft waar een klein aantal mensen aanwezig is en er geen sprake is van verhoogd brand- of explosiegevaar. Soms kan een raam en plat dak vanaf een verdieping een tweede vluchtmogelijkheid vormen naast de normale trap. De voorkeur verdient echter voldoende vluchtcapaciteit via de normale in- en uitgangen, aangezien uit onderzoek is gebleken, dat secundaire vluchtroutes tijdens calamiteiten vaak over het hoofd worden gezien. Doorgaans vluchten mensen via de route waarmee ze bekend zijn en dat is meestal de (hoofd)ingang waardoor zij zijn binnengekomen. Bedrijfshulpverleners en ontruimers kunnen aanwezigen hierbij begeleiden. Uit onderzoek van het Instituut Fysieke Veiligheid (IFV) blijkt dat een goede BHV-organisatie de ontruimingstijd maar liefst met een factor tien kan verkorten. In grote, complexe of brandgevaarlijke bedrijven kan meestal niet worden volstaan met twee vluchtroutes of uitgangen, maar zullen extra vluchtwegen noodzakelijk zijn. Door de aanwezigheid van een brandmeldinstallatie (BMI) kan een beginnende brand zeer snel worden ontdekt en kunnen vervolgens alle aanwezigen worden gealarmeerd met een aan de BMI gekoppelde ontruimingsalarminstallatie. Automatische doormelding naar de brandweer is niet standaard, maar kan een externe alarmering van de professionele hulpverlening sterk bespoedigen. Het Bouwbesluit geeft aan wanneer dergelijke voorzieningen in principe verplicht zijn, zoals boven een bepaalde
336
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 336
4-3-2021 16:04:15
Hoofdstuk 23 Werkruimten en werkplekken
gebouwhoogte of boven een bepaalde totale vloeroppervlakte. Doormelding is in principe alleen nog verplicht voor gebouwen of gebouwdelen waar nietzelfredzame personen verblijven, zoals bepaalde zorggebouwen, kinderdagverblijven of detentiecentra. Hiermee zal het aantal (valse) automatische meldingen en daarmee het aantal (onnodige) uitrukken door de brandweer in Nederland aanzienlijk afnemen. De eigen verantwoordelijkheid van elk bedrijf om te zorgen voor een (brand)veilig gebouw en een goede BHV-organisatie neemt daarmee echter toe.
Voor het bestrijden van een beginnende brand zijn in elk bedrijf voldoende, geschikte, goed bereikbare en zichtbare brandbestrijdingsmiddelen aanwezig. Daarbij kan worden gedacht aan draagbare blustoestellen, brandhaspels of branddekens. De gewenste middelen en het gewenste aantal is afhankelijk van de aard van het werk, de risico’s en het maximumaantal aanwezige personen (werknemers of derden). Draagbare blustoestellen zijn geschikt om een beginnende brand snel in de kiem te smoren, maar zijn na luttele seconden leeg. Daarom zijn in de meeste situaties zowel draagbare blustoestellen als slanghaspels verplicht. Slanghaspels kunnen langdurig (zolang de veiligheid dat toelaat) worden gebruikt. Zo nodig zijn ook brand- of rookdetectors, handmelders en alarmeringssystemen aanwezig en eventueel automatische blusmiddelen zoals een sprinkler- en/of blusgasinstallatie. Slanghaspels moeten adequaat worden gecontroleerd en onderhouden. De voorheen verplichte jaarlijkse deskundige controle van slanghaspels is niet meer in het nieuwe Bouwbesluit opgenomen. Verstandig is om deze controle wel periodiek uit te voeren. Draagbare blustoestellen moeten tweejaarlijks worden gecontroleerd en onderhouden door een deskundig onderhoudsbedrijf (Alleen REOB-gecertificeerde bedrijven mogen brandblussers keuren. REOB staat voor Regeling Erkenning Onderhoud Blusmiddelen.). De blusmiddelen worden zo nodig voorzien van pictogrambordjes. Als de aard en de risico’s van het werk dit noodzakelijk maken, moet een bedrijf over eerstehulpposten beschikken. Het gewenste aantal is afhankelijk van de aard en de risico’s van het werk en van de grootte van het bedrijf. De risico-inventarisatie en -evaluatie kan dit duidelijk maken. In deze eerstehulpposten zijn duidelijk zichtbare eerstehulp-instructies aanwezig en is duidelijk aangebrachte informatie over het te gebruiken interne of externe alarmnummer. De posten zijn verder voorzien van de noodzakelijke uitrusting en kunnen door interne en externe hulpverleners gemakkelijk met brancards worden bereikt. De eerstehulpposten en eerste hulpmiddelen zijn voorzien van de vereiste signalering, bij voorkeur door middel van pictogrammen. Een eerstehulppost hoeft geen aparte ruimte te zijn, maar kan bijvoorbeeld zijn ingericht in een andere ruimte. Het is dan wel van belang dat de ruimte altijd beschikbaar is of direct beschikbaar gemaakt kan worden, afgeschermd kan worden en zo nodig direct kan worden ontruimd.
23.4.8
Elektrische installaties
In een bedrijf moet een veilig gebruik van elektriciteit zijn gegarandeerd, evenals de veiligheid bij onderhoud en werkzaamheden aan elektrische installaties. Dit is te bereiken door de installaties goed te (laten) ontwerpen, in te richten en periodiek te onderhouden. Belangrijk voor de gebruiker is onder andere dat elektrische schakelruimtes altijd vrij blijven van opslag ter voorkoming van brandgevaar en dat er altijd voldoende (werk)ruimte overblijft aan de voorkant van schakelkasten. Zie voor dit onderwerp hoofdstuk 31.
23.4.9
Verlichting
Werkruimten en werkplekken en hun toegangen worden tijdens de aanwezigheid van werknemers voldoende verlicht door een combinatie van daglicht en kunstlicht. Kunstlicht kan in werkruimten en werkplekken worden gebruikt voor algemene en voor plaatselijke verlichting als een aanvulling op het verlichtingsniveau door daglicht. De algemene verlichting maakt een goede visuele waarneming zonder overmatige inspanning mogelijk.
23.4.10 Klimaat Het thermisch klimaat op de arbeidsplaats dient zo behaaglijk en gelijkmatig mogelijk te zijn.
337
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 337
4-3-2021 16:04:15
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
De belangrijkste aspecten in dit verband zijn de temperatuur, de luchtvochtigheid en de luchtsnelheid. Met name de temperatuur op arbeidsplaatsen mag geen schade toebrengen aan de gezondheid van werknemers. Daarbij wordt rekening gehouden met de aard van het werk en de lichamelijke belasting. Zie voor dit onderwerp verder hoofdstuk 19.
23.4.11 Ventilatie De behaaglijkheid in een ruimte wordt vooral bepaald door de temperatuur en de vochtigheid van de lucht, alsmede de luchtbewegingen en stralingstemperatuur (van bepaalde oppervlakken). Daarnaast spelen de aard van de werkzaamheden en kleding een rol (zie ook hoofdstuk 1). Ook de zuiverheid van de binnenlucht is belangrijk. Deze wordt in belangrijke mate bepaald door de in de ruimte vrijkomende stoffen, gassen en dampen en de kwaliteit van het ventilatiesysteem. Uit het oogpunt van gezondheid is de minimale luchtverversing per persoon 30 m3 per uur. De geldende normen zijn in het kort: een capaciteit voor aanvoer van verse buitenlucht en afvoer van binnenlucht van 1,2 x 10-3 m3/s per m2 vloeroppervlak (bij kantoren die vóór 1 oktober 1990 in gebruik zijn genomen 0,9 x 10-3 m3/s); toepassing van natuurlijke ventilatie, mechanische ventilatie of een combinatie van beide; bij natuurlijke ventilatie is de stand van de ramen maatgevend: bij gesloten ramen en deuren 0 tot 0,5 luchtwisselingen per uur; bij ruime kiep- of kierstand 3 of meer luchtwisselingen per uur; in door verkeer en/of industrie vervuilde omgeving is mechanische ventilatie voorzien van de juiste filters noodzakelijk; een juiste situering van de roosters om: de benodigde capaciteit te halen; te zorgen dat de in te brengen lucht zo zuiver mogelijk is; recirculatie van lucht slechts onder bepaalde voorwaarden (afhankelijk van de verontreinigingen); goede filtratie door een juiste filterkeuze; biologische verontreinigingen (schimmels en bacteriën) voorkómen door: gladde oppervlakken van luchtbehandelingskanalen en kasten (bijvoorbeeld geen minerale wol); filters op juiste tijden schoonmaken of vervangen; in geval van luchtbevochtiging stoom toepassen (steriel); goed schoonhouden van vertrekken; hiermee reeds rekening houden bij de keuze van vloer- en wandafwerking, meubilair, opbergsystemen (gesloten) en dergelijke.
23.4.12 Werkruimten natuurlijke of mechanische ventilatie De lucht moet door natuurlijke of mechanische ventilatie worden ververst. In de tabel Luchtverversing per persoon in m3/uur, afhankelijk van de zwaarte van het werk wordt een richtlijn voor de minimale luchtverversing per persoon, afhankelijk van de aard van het werk, weergegeven. Tabel 1 Luchtverversing per persoon in m3/uur, afhankelijk van de zwaarte van het werk
Aard werkzaamheden
Minimale verversing
Lichte werkzaamheden
30 m3/uur
Middelzware werkzaamheden
50 m3/uur
Zware werkzaamheden
60 m3/uur
Bij het werken met gevaarlijke stoffen is ventilatie één van de maatregelen die kunnen worden getroffen om de luchtkwaliteit op de werkplek te verbeteren. Meestal zal de hiervoor genoemde luchtverversing daarvoor onvoldoende zijn. Er moet dan ook eerst worden onderzocht of andere maatregelen (zo dicht mogelijk bij de bron) mogelijk zijn. Daarnaast kan gebruik worden gemaakt van afzuiging van vrijkomende gassen en dampen. Bij industriële ventilatie wordt onderscheid gemaakt tussen plaatselijke (lokale) ventilatie en ruimteventilatie. De werknemer kan daarnaast nog aanvullend gebruik moeten maken van adembescherming.
23.4.13 Werkruimten plaatselijke ventilatie Plaatselijke ventilatie vindt plaats door afzuiging, zo dicht mogelijk bij de bron. Het afzuigsys-
338
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 338
4-3-2021 16:04:15
Hoofdstuk 23 Werkruimten en werkplekken
teem zuigt de verontreinigde lucht af door middel van een ventilator. Vaak wordt de verontreinigde lucht (via een filter) naar buiten geblazen. De afzuigopening van het systeem heeft maar een beperkte werking. Hoe verder de verontreiniging zich van de opening bevindt, hoe minder ervan wordt afgezogen (daarom zo dicht mogelijk bij de bron). Meestal is plaatselijke ventilatie niet voldoende en zal aanvullend gebruik moeten worden gemaakt van ruimteventilatie. De werknemer kan daarnaast nog aanvullend gebruik moeten maken van adembescherming. Voorbeeld van plaatselijke ventilatie zijn een lasrook afzuigarm en een afzuigkap.
23.4.14 Werkruimten ruimteventilatie Ruimteventilatie vindt plaats door menging of verdringing van lucht. Beide principes worden hier besproken. Menging van lucht: menging is het meest toegepaste mechanisme bij ruimteventilatie. Hierbij wordt verse lucht aan de ruimte toegevoerd die zich mengt met de reeds aanwezige lucht waarna het luchtmengsel wordt afgevoerd. Verdringing van lucht: bij verdringing wordt zoveel mogelijk voorkomen dat luchtsoorten zich mengen. Hierbij wordt lucht toegevoerd in de ruimte, bij voorkeur met relatief lage snelheid over een groot oppervlak. De toegevoerde lucht ‘drukt’ de aanwezige lucht naar een afvoeropening. Bij kunstmatige ventilatie door middel van ventilatoren, moet de ruimte voldoende openingen hebben waardoor verse lucht kan toetreden; hierbij moet hinderlijke luchtstroom worden voorkomen. Een luchtsnelheid groter dan 0,2 m/s wordt als hinderlijk ervaren. Ventilatie in werkruimten en werkplekken is noodzakelijk om de lucht op de werkplek in goede conditie te houden. Enerzijds moet verse buitenlucht kunnen toestromen om de door werknemers verbruikte zuurstof aan te vullen. Anderzijds moeten koolzuurgas (uitademingslucht), overtollige waterdamp, warmte en schadelijke stoffen worden afgevoerd. Ventilatie kan plaatsvinden op natuurlijke wijze of mechanisch óf een combinatie van beide. Natuurlijke ventilatie vindt plaats via openingen in wanden of plafond, zoals roosters of open ramen. In Nederland is de binnentemperatuur meestal hoger dan de buitentemperatuur. In dat geval stroomt de warme binnenlucht door de bovenste openingen naar buiten en komt koudere buitenlucht door de onderste openingen naar binnen. Natuurlijke ventilatie werkt het beste als deze openingen zoveel mogelijk over de werkplek zijn verdeeld. Natuurlijke ventilatie is moeilijk beheersbaar, met name in hoge gebouwen of in de wintermaanden, waardoor al snel tocht ontstaat. Mechanische ventilatie vindt plaats met behulp van ventilatoren, al dan niet in een ventilatiesysteem ingebouwd. Deze ventilatoren kunnen de binnenlucht naar buiten afvoeren, of verse buitenlucht naar binnen brengen. Als de binnenlucht alleen mechanisch wordt afgevoerd, is het nodig om in de werkruimte voldoende toevoeropeningen aan te brengen. Wanneer buitenlucht alleen mechanisch wordt toegevoerd, is het nodig om voldoende afvoeropeningen hoog in de werkruimte aan te brengen. Om een zo goed mogelijke doorstroming met verse buitenlucht te bereiken, bevinden de toe- en afvoeropeningen zich bij voorkeur niet te dicht bij elkaar. Bij te kort op elkaar geplaatste openingen kan ‘kortsluiting’ ontstaan: de ingeblazen lucht wordt direct weer afgezogen zonder de ruimte te kunnen verversen, met als gevolg geen of nauwelijks ruimtelijke ventilatie. Een andere vorm van kortsluiting ontstaat als het innamepunt en de afvoerleiding op korte afstand van elkaar op het dak of de buitengevel zijn geplaatst. Bijzondere aandacht is dus nodig voor plaatsing en lengte van de leidingen en de luchtsnelheid in de leidingen. Daarbij kunnen bijvoorbeeld naburige afvoerleidingen, laad- en losplaatsen en verkeersroutes niet uit het oog worden verloren, in verband met het aanzuigen van verontreinigde lucht. Essentieel is ook om bij mechanische ventilatie hinderlijke tocht zoveel mogelijk te voorkomen. Als gevaarlijke gassen, dampen of stoffen vrijkomen op de arbeidsplaats, moeten deze in eerste instantie bij de bron worden afgezogen en direct naar buiten worden afgevoerd. Dat geldt bijvoorbeeld bij lassen en solderen, bij het werken met oplosmiddelen en bij zagen, frezen en boren in hout. Dit geldt ook voor eventuele rookruimten in kantoren en bedrijven. Deze dienen op grond van de Tabakswet van een (zelfsluitende) deur te zijn voorzien en direct (mechanisch) op de buitenlucht te worden geventileerd. In het Nationaal Preventieakkoord staan maatregelen om rookruimtes de komende jaren in alle sectoren te sluiten. Roken op werkplekken, inclusief kantines en algemene ruimtes, is sowieso niet toegestaan. Bij mechanische ventilatie moet de capaciteit van het systeem zijn afgestemd op het aan-
339
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 339
4-3-2021 16:04:15
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
tal aanwezige personen en op de eventueel vrijkomende warmte en hinderlijke of schadelijke stoffen. Voor de mate van luchtfrisheid in een ruimte wordt de concentratie kooldioxide (CO2) in de lucht als maatstaf gehanteerd: een goede kwaliteit binnenlucht bevat minder dan 0,1 volumeprocent CO2 oftewel 1000 ppm of 1800 mg/m3 (hygiënische grenswaarde = 2160 mg/m3; incidenteel = 2700 mg/ m3), bij voorkeur 600-800 ppm of circa 1100-1400 mg/ m3 CO2. Voor de benodigde luchtverversing moet bij lichte arbeid minimaal 25 m3 verse buitenlucht per persoon per uur worden toegevoerd. Voor kantoren bedraagt dit minimum 30 m3 en als optimum wordt in de praktijk vaak 50 m3 per persoon per uur gehanteerd. Vaak zal echter méér moeten worden geventileerd, bijvoorbeeld als gevolg van de aanwezigheid van schadelijke of hinderlijke stoffen of veel vrijkomende warmte door aanwezige apparatuur. Als globale vuistregel geldt dat op basis van een gemiddeld vloeroppervlak en hoogte, een ventilatievoud van 2 à 3 per uur bij normale omstandigheden (dus geen extreme vervuiling van de lucht) voldoende is (het ventilatievoud is het aantal malen per tijdseenheid dat de luchtinhoud van een ruimte wordt ververst).
23.4.15 Liften In bijna elk gebouw komen tegenwoordig liften voor. Liften zijn gecompliceerde technische installaties. Daarom zijn deze onderworpen aan strenge fabricage- en keuringsnormen. Regelgeving over liften is opgenomen in de Warenwet. Onder andere moeten liften beschikken over een CE-markering. Ook zijn er diverse (Nederlandse) normen die voor liften van belang zijn. Er zijn echter nog talloze liften in gebruik die in stand worden gehouden onder de normering waar de liften oorspronkelijk aan moesten voldoen. Eén en ander is voor de Europese Commissie aanleiding geweest om de liftveiligheid nader te onderzoeken en te komen tot harmonisatie in Europees verband. Met de Richtlijn Liften (Richtlijn liften 95/16/EG, of Liftenrichtlijn, Europese wetgeving voor liften, opgenomen in Warenwetbesluit Liften) is hierin voorzien. Ook bij renovaties of groot onderhoud kunnen de ‘10 aanbevelingen’ van de Europese Commissie worden uitgevoerd. Deze aanbevelingen zijn in het kort: De liftkooien van een toegangsafsluiting en een standaanwijzing voorzien; (dit kan met behulp van deuren, maar bij een kooi met een kleine vloeroppervlakte ook door een lichtscherm in de kooitoegang). De draagkabels controleren; (dit is in Nederland reeds de praktijk tijdens de periodieke keuringen). Het inrijden op de verdieping gelijkmatig laten verlopen en de stopverschillen minimaliseren; (dat kan bijvoorbeeld door het aanbrengen van een regeling op de besturing). Bedieningsknoppen in de kooi en op de verdieping bruikbaar maken voor gehandicapten; (de bedieningsknoppen bereikbaar maken vanuit een rolstoel en voorzien van een braille opschrift voor visueel gehandicapten). Detectoren aanbrengen op automatische deuren; (om ongewenst contact met de deuren te voorkomen worden sensoren bedoeld als klembeveiliging). Een vang aanbrengen als de snelheid van de kooi groter is dan 0,6 m/s; (in Nederland waren bij tractieliften vangen reeds verplicht, alleen onder speciale voorwaarden was een vangloze lift toegestaan). Het alarmsysteem uitvoeren in een permanente verbinding; (een geluidssignaal naar een permanent bemande ruimte of een spreekluisterverbinding). Remvoeringen met asbest vervangen. Een inrichting aanbrengen tegen ongecontroleerde opwaartse bewegingen van de kooi; (deze bewegingen kunnen ontstaan door het wegvallen van de aandrijving bij openstaande rem, het breken van de tractie-as, of het doorslippen van de kabels over een versleten tractie-schijf). De kooi van een noodverlichting voorzien; (deze noodverlichting moet voldoende zijn om de alarmknop te kunnen vinden en de spreekluisterverbinding te kunnen bedienen en tenminste één uur kunnen branden). Verder moet de lifteigenaar ervoor zorgen dat het onderhoud aan de liften veilig kan worden uitgevoerd. Bij de periodieke vervolgkeuring van liften wordt een aanvullende toetsing op veilige arbeidsomstandigheden uitgevoerd door de Nederlandse keuringsinstellingen. De toetsingslijst die hiervoor wordt gehanteerd wordt ook wel de V.O.K.-lijst genoemd en staat voor Veilig Onderhoud en Keuring.
340
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 340
4-3-2021 16:04:15
Hoofdstuk 23 Werkruimten en werkplekken
23.5 23.5
Verwijzingen werkruimten en werkplekken Verwijzingen werkruimten en werkplekken
Literatuur Arbo-informatieblad AI – 10, Bedrijfshulpverlening en -noodplan, Sdu, Den Haag Arbo-informatieblad AI – 14, Bedrijfsruimten; inrichting, transport en opslag, Den Haag Arbo-informatieblad AI – 24, Binnenmilieu, Sdu, Den Haag Arbo-informatieblad AI – 7, Kantoren, Sdu, Den Haag Arbo-informatieblad AI – 12, Zwangerschap en arbeid, Sdu, Den Haag Handboek voor toegankelijkheid, Reed Business Internet www.arboportaal.nl – informatie over arbeidsomstandigheden door het ministerie van SZW www.inspectieszw.nl, onderwerpen: Arbeidsomstandigheden, Veiligheid en gezondheid, Werkplek en apparatuur www.nen.nl – informatie over normen www.nederlands-instituut-voor-toegankelijkheid.nl – informatie over toegankelijkheid van gebouwen voor mindervaliden www.rijksoverheid.nl/ministeries/ministerie-van-infrastructuur-en-waterstaat – informatie over het Bouwbesluit www.liftinstituut.nl – informatie over liften en liftveiligheid www.ondernemersplein.nl/regel/maatregelen-of-vergunning-voor-brandveiligheid/ – maatregelen voor brandveiligheid, verwijzingen
341
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 341
4-3-2021 16:04:15
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
24 24
Administratieve werkplekken
24.1 24.1
Administratieve werkplekken
Inleiding administratieve werkplekken Inleiding administratieve werkplekken
In dit hoofdstuk worden karakteristieke aspecten, veiligheids- en gezondheidsrisico’s en ontwerpvoorwaarden van bestaande administratieve werkplekken besproken. Tevens komen mogelijke maatregelen ter verbetering daarvan aan bod. Onder ‘administratieve werkplekken’ worden werkplekken verstaan waar ‘administratief’ werk wordt verricht. ‘Administratief’ werk wordt daarbij heel breed genomen: het schrijven van tekstdocumenten; het werken met spreadsheets; het maken van presentaties; het invoeren en bewerken van allerlei (big)data; het maken en beheren van webpagina’s; het werken met technische tekenprogramma’s; het opzoeken van digitale informatie, zowel in lokale netwerken als op het internet; digitaal voorraadbeheer, enzovoorts. De meeste administratieve werkzaamheden waarvoor voorheen pen en papier, fysieke opberg- en zoeksystemen en rekenmachines werden gebruikt, worden tegenwoordig vrijwel uitsluitend met behulp van computers uitgevoerd. De werkplekken zijn in toenemende mate uitgerust met steeds krachtiger computers met één of meerdere beeldschermen. Deze computers staan in veel gevallen nog op vaste werkplekken op kantoren. Hieraan worden – wettelijke – eisen gesteld ten aanzien van veiligheids- en gezondheidsaspecten zoals meubilair, klimaat, verlichting, geluid, ruimte, straling, enzovoorts. Ontwikkelingen ten aanzien van communicatiemogelijkheden, beschermde gegevensuitwisseling, sociale media, steeds krachtiger en kleiner (lees: verplaatsbaarder) wordende computers (laptops, tablets) en steeds groter en krachtiger wordende smartphones maakten het mogelijk dat de traditionele werkplek veelal kon worden losgelaten. Daarmee werd deze ook flexibeler wat betreft het moment en de plaats dat iemand wilde werken. Dat dit specifieke problematiek met zich meebracht, wordt in de volgende paragrafen aan de orde gesteld. De in gebouwen aanwezige werkplekken werden steeds meer ontworpen en ingericht afhankelijk van het soort werkzaamheden dat werd uitgevoerd en de behoefte van de medewerkers. Denk daarbij aan de verschuiving van de ‘eigen, persoonlijke’ vaste werkplek (meestal juist erg gewaardeerd) met bureau, opbergruimte, overlegmogelijkheid, etc. naar meer flexibele en gevarieerde werkplekken. Had men vroeger een-, twee- of vierpersoonskamers, vaak zijn hier de ‘open’ kantooromgevingen en combikantoren (met een combinatie van vaste plekken en flexplekken) voor in de plaats gekomen en zijn er extra specifieke werkplekken gecreëerd zoals de concentratie- of stiltewerkplek, vergaderruimte of overlegplek, team-/ projectruimte, loungewerkplek, etc.; soms met speciaal meubilair zoals een leestafel, ‘sociale ontmoetingsplaats’, telefooncel, statafel, etc. Ook wordt er steeds meer op andere locaties dan het kantoor van de baas gewerkt, zoals thuis, bij de klant, in de auto, in het park, het vliegtuig, enz. De wetgeving houdt helaas geen gelijke tred met de snelle ontwikkeling van de laatste jaren. De relevante artikelen in de Arbowet zijn nog steeds vooral geënt op de werkplek met een ‘computereenheid’ voorzien van een los beeldscherm. Deze worden uiteraard niet meegesleept naar andere werkplekken. Hiervoor gebruikt men de laptop met beeldscherm en toetsenbord inklapbaar aan elkaar vast. In toenemende mate worden ook de tablet en de smartphone hiervoor gebruikt waarbij het scherm en toetsjes in één enkele platte unit (van ca. 5-12
342
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 342
4-3-2021 16:04:15
Hoofdstuk 24 Administratieve werkplekken
inch) zijn gecombineerd. De eisen die in de wet en in veel ergonomische normbladen aan de beeldschermwerkplekken worden gesteld, zijn in het geheel niet toe te passen op deze laatste categorie gereedschappen. Deze vragen om een geheel eigen aanpak. Mutatis mutandis is er ook niet meer één – wettelijke – regel waar alle werkplekken onder vallen en moeten ook deze voorschriften met beleid en inzicht in het geheel van de arbeidsomstandigheden worden toegepast. Hierbij zal zeker als centraal aandachtspunt blijven gelden dat langdurig zitten bewezen risico’s voor de gezondheid met zich meebrengt. Hier moeten dan ook gerichte maatregelen worden getroffen om die risico’s te beperken ondanks het feit dat voor diverse functies al veel ‘natuurlijke’ pauze- en ‘vertredingsmomenten’ zijn ingebouwd.
24.2 24.2
Risico’s administratieve werkplekken Risico’s administratieve werkplekken
Gezondheidsrisico’s van administratieve werkplekken hebben enerzijds te maken met de omgevingsfactoren van de ruimte waarin men de werkzaamheden uitvoert, zoals licht en verlichting, klimaatregeling, geluid van de airconditioning, e.d. en met de collega’s waarmee men in die ruimte (samen)werkt zoals het aantal en de diversiteit aan activiteiten die door hen wordt uitgevoerd. Anderzijds ontstaan gezondheidsrisico’s door de apparatuur (computer, beeldscherm(-en), laptop, printer, tablet, smartphone, software, e.d.) waarmee men de werkzaamheden uitvoert en het meubilair waarmee de kantoorruimte is ingericht. Ook het werk als zodanig kan door te grote (werk)druk, lange werktijden, stress, verstoring van het bioritme (slaap-waakritme), e.d. tot risico’s voor de gezondheid leiden. De veiligheidsrisico’s van administratieve werkplekken ‘beperken’ zich meestal tot aspecten van ‘orde en netheid’, waardoor struikel- en valgevaar en problemen met de elektrische verbindingen aanwezig kunnen zijn. Als apart aspect hierbij kunnen nog de maatregelen bij calamiteiten worden genoemd: alarmeringen zoals ‘slow whoop overal hoorbaar?’, ‘nooduitgangen en hoofd-looppaden niet geblokkeerd?’, ‘blusvoorzieningen goed bereikbaar?’, ‘instructies van BHV’ers helder?’, ‘evacuatieplattegronden up-to-date?’, en dergelijke. Aan de ruimte gerelateerde risico’s manifesteren zich in de regel vooral als hinder, zoals bijvoorbeeld geluidsoverlast die kan resulteren in concentratieverlies, irritatie en productieverlies. Het blijkt soms wel 20 minuten te duren om het oorspronkelijke concentratieniveau weer te bereiken nadat men gestoord is door hinderlijk geluid, geloop of andersoortige onrust. Geluidsoverlast kan verschillende oorzaken hebben. Er zijn fysieke bronnen van geluidshinder zoals de klimaatinstallatie en apparatuur zoals printers en systemen. Daarnaast kan geluidhinder optreden als verschillende soorten werkzaamheden in één ruimte worden gecombineerd. Denk bijvoorbeeld aan een (telefonische) verkoopafdeling en een afdeling financiële administratie (zie ook paragraaf 17.1 over geluidshinder). Andere aan de ruimte gerelateerde risico’s zijn hinder ten gevolge van invallend dag-/zonlicht, verblinding en reflecties door onvoldoende afscherming van (tl- of led-)verlichting, onprettige kleurtemperatuur van het licht, grote contrasten in de visuele omgeving, etc. Ook een onvoldoende goed geregeld binnenklimaat, waaronder temperatuur, luchtvochtigheid en ventilatie, kan tot klachten leiden. Zie hiervoor ook het hoofdstuk over binnenklimaat elders in deze praktijkgids (paragraaf 19.1). De computerapparatuur waarmee op administratieve werkplekken vrijwel altijd wordt gewerkt, gaat gepaard met het werken met een toetsenbord (groot (= full-size), compact, los of geïntegreerd in het apparaat zoals bij tablet en smartphone) en een muis of ander aanwijsmiddel. Dit heeft meestal repetitieve bewegingen van de handen en polsen tot gevolg. Het typen gaat gepaard met een frequente, kleine beweging van de vingers evenals het klikken en bewegen met de muis. Dit geldt in verhevigde mate voor het gebruik van de duim bij de smartphone. Ook veroorzaakt dit mede door het kijken naar het beeldscherm (los of geïntegreerd in het apparaat zoals laptop, tablet of smartphone) een statische belasting in nek,
343
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 343
4-3-2021 16:04:15
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
schouders en armen ten gevolge van het langdurig in een min of meer gedwongen houding zitten. Bij tablets en smartphones is dit gevaar extra groot vanwege de geringe afmetingen, waardoor een gebogen positie van het hoofd wordt gecreëerd. Deze combinatie van fysieke belastingen wordt verantwoordelijk gehouden voor het ontstaan van werk gerelateerde Klachten aan Arm, Nek en Schouder (KANS) welke specifiek (tenniselleboog, carpaaltunnelsyndroom, etc.), maar vaak ook aspecifiek van aard kunnen zijn wanneer de klachten niet precies te lokaliseren zijn of wanneer zij zich voordoen op verschillende plekken in de extremiteit (arm, pols, hand). Naast KANS komen ook visusklachten (oogklachten) voor. Deze vinden veelal hun oorzaak in een onjuiste kijkafstand, onvoldoende visuscorrectie en/of langdurige inspanning van het oog waardoor – extra – vermoeidheid en daardoor irritatie op kan treden. De klimaatomstandigheden – met name een lage relatieve luchtvochtigheid – kunnen daarnaast nog met name voor contactlensdragers een extra hinderfactor vormen. Ook psychische klachten ten gevolge van computerwerk komen voor als gevolg van stress door te weinig mogelijkheden voor zelfregulering, door de computer bepaald werktempo en werkhoeveelheid, te lange werktijden, information overload (te veel of onduidelijke informatie die verwerkt moet worden) etc. De fysieke en de psychische klachten kunnen elkaar versterken. Daarnaast kunnen ook slaapstoornissen worden veroorzaakt door – langdurig – computerwerk. Het tijd- en plaatsonafhankelijk computerwerken kan ook de werk-privébalans beïnvloeden. Dit kan zowel in positieve als in negatieve zin. Enerzijds is men flexibeler met betrekking tot bepaalde zorgtaken, zoals naar school brengen of ophalen van de kinderen, verzorging bij ziekte of andere privéaangelegenheden. Maar anderzijds kan juist een verstoring daarvan optreden wanneer bijvoorbeeld samengewerkt wordt met mensen die zich in andere tijdzones bevinden of wanneer men erg gedreven is en thuis ‘gewoon’ doorwerkt. Hierdoor kan niet alleen het stressniveau toenemen maar ook het slaap-waakritme worden verstoord. Hierdoor rust men niet meer voldoende uit, hetgeen weer tot verlies aan concentratie en productiviteit kan leiden, wat dan de werkdruk weer doet toenemen met een neerwaartse spiraal als gevolg. De systeem- en applicatiesoftware kan het werken met een computer aanzienlijk bemoeilijken of vergemakkelijken, afhankelijk van de mate waarin bij het ontwerp van de programmatuur rekening is gehouden met ergonomische principes. Het gebruik van té kleine karakters kan de leesbaarheid verminderen waardoor de spanning in de nek kan toenemen. Toepassingen waarbij heel precieze positionering van de gebruikte aanwijsmiddelen zoals een muis is vereist, veroorzaken aantoonbaar meer spanning in het hand-arm-schoudersysteem. Helaas zijn deze software ’fouten’ meer regel dan uitzondering. Hierin is nog veel aan gebruiksgemak te winnen. De logica in de wijze waarop informatie en doe-taken in het scherm/de applicatie zijn geplaatst, kan sterk bijdragen aan de mate waarin taken stresserend werken. Het meubilair speelt bij administratieve werkzaamheden nog steeds een cruciale rol. Vrijwel alle administratieve handelingen van typewerk, archivering, financiën, planning, design, e.d. maar ook andere activiteiten zoals verkoop(ondersteuning), controle, klantondersteuning, ontwikkeling, etc. zijn inmiddels gedigitaliseerd en kunnen veelal ook online worden uitgevoerd. Hierdoor is het gebruik van de computer (desktop, laptop, tablet en smartphone) in vrijwel al het administratieve werk geïntegreerd. Een consequentie hiervan is dat er geen noodzaak of prikkel meer is om de werkplek te verlaten en het zitten enorm is toegenomen. Inmiddels is bekend dat veel zitten tijdens het werk slecht is voor de gezondheid en zelfs de levensverwachting kan bekorten. Dit negatieve effect lijkt niet te kunnen worden opgevangen door in de vrije tijd te gaan bewegen of te sporten. Veel inspanningen moeten er dus op gericht zijn om tijdens het werk op de werkplek beweging te stimuleren. Dit kan bijvoorbeeld door een zit-/sta-werkplek, een fietswerkplek of iets dergelijks te introduceren, door het switchen tussen verschillende werkplekken mogelijk te maken of door een combinatie van deze mogelijkheden. Ook het zitten zelf kan veelal in combinatie met het gebruik van computerapparatuur risico’s voor de gezondheid opleveren, meestal ten gevolge van houdingsproblematiek. De invloed
344
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 344
4-3-2021 16:04:15
Hoofdstuk 24 Administratieve werkplekken
van werkdruk en stress mag als gezondheidsrisico bij – zittend – werk zeker niet vergeten worden; ook niet als versterkende factor bij fysieke klachten. Het hierboven genoemde alternatief van staand werken kan prima als afwisseling maar ook lang staan is niet goed en kan leiden tot problemen met de bloeddoorstroming in de benen, zoals spataderen. Mogelijkheden voor kortere of langere onderbrekingen voor ontspanning of inspanning kunnen ook een bijdrage leveren aan het voorkomen van klachten.
24.3 24.3
Normen en richtlijnen administratieve werkplekken Normen en richtlijnen administratieve werkplekken
In de Arbowet is in artikel 3 de algemene verplichting vastgelegd dat de werkgever de zorgplicht heeft om voor zijn werknemers zodanige werkomstandigheden te creëren dat zij, zonder schade of hinder voor hun gezondheid, hun werkzaamheden kunnen uitvoeren. In artikel 3.19 van het Arbobesluit wordt dit verder gepreciseerd met o.a. lid 2 dat zegt: “de afmetingen van de arbeidsplaats zijn zodanig dat de werknemer bij het verrichten van zijn arbeid over voldoende bewegingsruimte beschikt”. In artikel 5.4. wordt nog aangegeven dat de werkplek dient te worden ingericht volgens de ergonomische beginselen (“tenzij dit redelijkerwijs niet kan worden gevergd”). In artikel 5.10 is sinds eind 2018 de nogal starre eis dat bij beeldschermwerk na elke 2 uur werk een pauze moet worden ingelast gelukkig vervangen door de regel dat het werk “op gezette tijden wordt afgewisseld door andersoortige arbeid of door een rusttijd, zodanig dat de belasting van het verrichten van de arbeid aan een beeldscherm wordt verlicht”. Dit doet inderdaad meer recht aan de tegenwoordig veel flexibeler georganiseerde computerwerkzaamheden. In artikel 5.2. ‘Inrichting van de beeldschermwerkplek’ van de Arbeidsomstandighedenregeling wordt een aantal aspecten genoemd die het comfort en de gezondheid van de medewerkers kunnen beïnvloeden en die dan ook ‘zo goed mogelijk’ moeten worden geregeld. Hierbij worden genoemd: verlichting en contrast, reflecties en verblinding, geluid, warmte en vochtigheid. Een aantal daarbij genoemde maatregelen zijn specifiek gericht op de ‘beeldschermwerkplek’. Ook deze in algemene bewoordingen gestelde maatregelen worden geconcretiseerd in normen en richtlijnen. Op het gebied van kantoorinrichting zijn met name de volgende normen van belang: NEN 1824:2010 Ergonomie – ergonomische eisen voor de oppervlakte van de kantoorwerkplek NEN-EN 12464-1:2011 Licht en verlichting: werkplekverlichting – Deel 1; NEN 2057:2011 Daglichtopeningen van gebouwen; NEN-EN-ISO 7730 Kantooromgeving: gematigde thermische binnen omstandigheden (ingetrokken); NPR 3438:2007 Ergonomie – Geluidhinder op de arbeidsplaats – bepaling van de mate van verstoring van communicatie en concentratie; Reeks Arbo-Informatie nr. 07 – Kantoren; Reeks Arbo-Informatie nr. 57 – Nieuwe werkstijlen op menselijke maat (digitaal voor abonnees Arbozone). In diverse normen en richtlijnen zijn eisen gesteld aan computerapparatuur, inrichting van computerwerkplekken, mens-machine-interactie e.d. In artikel 5.1 lid a t/m j van de Arbeidsomstandighedenregeling worden algemene eisen gesteld aan het beeldscherm en het toetsenbord. Deze worden uitgewerkt in onder meer de hierna genoemde normen. NEN 3087:2011 Ergonomie – visuele ergonomie: achtergronden, principes en toepassingen NEN-EN-ISO 11064; deel 1 t/m 7: Ergonomisch ontwerp van controlecentra NEN-EN-ISO 13406 Ergonomische eisen voor werkplekken met platte beeldschermen (ingetrokken) NEN-EN-ISO 9241 Ergonomische eisen voor kantoorarbeid/ beeldschermwerk leidraad bij taakontwerp deel 3 Beeldscherm deel 4 Toetsenbord deel 5 Werkplek en lichaamshouding deel 6 Werkomgeving deel 9 Invoer- en bedieningsmiddelen (anders dan toetsenborden)
345
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 345
4-3-2021 16:04:15
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
NEN-EN-ISO 9241-410:2008/A1 2010: Ergonomie van de mens-systeem interactie – Deel 410: Ontwerpeisen voor fysieke randapparatuur Reeks Arbo-Informatie nr. 02 – Werken met beeldschermen
Ten aanzien van het te gebruiken meubilair wordt dit in de Arbeidsomstandighedenregeling voor beeldschermwerkplekken nog nader gepreciseerd in art. 5.1 en 5.2. In artikel 5.1 wordt onder meer gesteld: de werktafel of het werkvlak maakt een comfortabele houding van de gebruiker mogelijk en heeft een reflectiearm oppervlak, is voldoende groot en maakt een flexibele opstelling van beeldscherm, toetsenbord, documenten en accessoires mogelijk; de werkstoel is stabiel, heeft een in hoogte verstelbare zitting en een rugleuning waarvan de hoogte en hellingshoek verstelbaar zijn en geeft de gebruiker bewegingsvrijheid en een comfortabele werkhouding; indien de gebruiker dat wenst wordt een voetensteun aangebracht. Omdat deze regels praktisch niet erg bruikbaar zijn, zijn – aanvullend op de eerdergenoemde normen – specifieke kenmerken van meubilair zoals grootte en verstelbaarheid vastgelegd in internationale en Nederlandse normen en (praktijk)richtlijnen: NPR 1813:2016 + C12011 Ergonomie – richtlijn voor kantoormeubelen en hun toepassing bij de inrichting van kantoren (toelichting bij NEN-EN1335, 527); NEN 3087:2011 Ergonomie – visuele ergonomie: achtergronden, principes en toepassingen; NEN-EN 527-1:2011 Kantoormeubelen – Werktafels en -bureaus – Deel 1: Afmetingen; NEN-EN 1335:2000 Kantoormeubelen – Kantoorstoelen – Deel 1: Afmetingen; NEN-EN 1335:2018 Kantoormeubelen – Kantoorstoelen – Deel 2: Veiligheidseisen; Reeks Arbo-Informatie nr. 08 – Zittend en staand werken.
24.4 24.4
Maatregelen administratieve werkplekken Maatregelen administratieve werkplekken
Teneinde risico’s voor gezondheid en veiligheid van de medewerkers te beperken moeten in de eerste plaats maatregelen worden genomen om werkzaamheden en werkplekken zodanig te ontwerpen dat deze geen of minimale risico’s genereren. Daarnaast moeten bestaande werkomstandigheden periodiek worden beoordeeld op het vóórkomen van mogelijke risico’s en zo nodig fysieke en organisatorische maatregelen worden getroffen om deze risico’s te minimaliseren. Te nemen maatregelen liggen op het gebied van het gebruik van de werkruimte met de facilitaire voorzieningen, de apparatuur waarmee gewerkt wordt, de organisatie van het werk en het meubilair dat de medewerkers ter beschikking staat. In de NEN 1824 zijn minimum afmetingen gedefinieerd voor de verschillende elementen die in kantoorruimten onderscheiden kunnen worden. In de tabel zijn de meest relevante daarvan weergegeven. De totale benodigde ruimte voor een beoordeelde werkplek wordt gevonden door de gegeven waarden van de elementen die op de werkplek aanwezig zijn bij elkaar op te tellen. Van alle additionele elementen die ruimte in beslag nemen en tot de werkplek behoren zoals een kopieermachine/printer en een extra archiefkast moet het werkelijke aantal vierkante meters worden bijgeteld. Ook moet rekening worden gehouden met vrije ruimte voor de deur/deuren. Item
Minimum oppervlak
Werkplek waar > 2 uur/dag gewerkt wordt (incl. bureaustoel, evt. 4 m² bezoekersstoel, trolley onder het bureau en loopruimte rond de werkplek) Werkplek met CRT beeldbuis (komen gelukkig steeds minder voor!)
2 m²
Werkplek met LCD/TFT ‘plat’ beeldscherm
1 m²
Werkplek met lees/schrijfruimte
1 m²
Werkplek met ruimte voor het uitleggen van tekeningen
2 m²
Voor elke vrijstaande (lade)kast of extra trolley
1 m²
Bij vergadervoorzieningen moet met minimaal 2 m² per persoon rekening worden gehouden.
346
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 346
4-3-2021 16:04:15
Hoofdstuk 24 Administratieve werkplekken
Ook bij gebruik van meer dan 1 beeldscherm moeten extra m² worden toegevoegd. Meerdere beeldschermen worden bijvoorbeeld gebruikt bij complexe spreadsheet-toepassingen en andere datamanipulatie, ingewikkeld documentenbeheer, ontwerp-/designtaken, bewaken/toezichthouden, enzovoorts. Hoe gevarieerder de activiteiten en flexibeler/mobieler de medewerkers zijn, hoe lastiger de interpretatie van deze voorschriften in de praktijk zal zijn. In grotere werkruimten waar werkplekken van elkaar en van looppaden gescheiden zijn door halfhoge wanden moeten minimumhoogten van die wanden worden aangehouden bijvoorbeeld in verband met het verzekeren van voldoende privacy of voorkomen van geluidoverlast. De aan te houden hoogtes zijn dan minimaal 1.40 m tussen werkplekken onderling (zittend werk) en minimaal 1.70 m tussen werkplekken en looppaden en gangen. De looppaden moeten uit veiligheidsoverwegingen tenminste 60 cm breed zijn. De indeling van de ruimte en de beschikbare voorzieningen moeten worden afgestemd op de activiteiten die in die ruimte worden uitgevoerd. Dit geldt ook voor de te gebruiken verlichting. Voor loungewerkplekken zal een ander type, meestal gezelliger verlichting worden gebruikt dan voor reguliere werkplekken waar vooral gelet moet worden op gelijkmatige verlichting en voldoende licht om de taken goed uit te kunnen voeren en tevens op een goede afscherming om reflecties en/of verblinding te voorkomen. Voor team- of vergaderplekken zal men wellicht weer een ander soort verlichting willen gebruiken. Dit is mede afhankelijk van de uitstraling die men met de betreffende ruimte wil bereiken. Wanneer verschillende typen werkplekken in één ruimte worden gecombineerd, moet rekening worden gehouden met eventuele onderlinge beïnvloeding. Een schemerlamp in de lounge hoek is leuk maar kan hinderlijk zijn voor nabijgelegen computerwerkplekken. Gebruik van goede licht- en warmtewering is voor veel typen werkplekken essentieel. Dit kan bijvoorbeeld door vlakke of uitval zonneschermen aan de buitenzijde van de gevel en/of jaloezieën of lamellen aan de binnenzijde. Ook moet van tevoren worden bepaald wat de te stellen eisen zijn ten aanzien van overspraak, nagalm en privacyaspecten. Hierop moeten de te kiezen materialen voor wat betreft geluiddempende en/of –absorberende eigenschappen worden afgestemd. Denk daarbij aan plafondsystemen, wandbekleding, harde- of zachte vloerbedekking, tussenwanden, en dergelijke. De atmosfeer in de werkruimte dient zodanig te zijn dat onder de meeste Nederlandse weersomstandigheden een prettig binnenklimaat kan worden bereikt. Een uitgebreide beschrijving van de verschillende parameters die het binnenklimaat beïnvloeden zoals temperatuur, luchtvochtigheid, straling, luchtkwaliteit e.d. is terug te vinden in Binnenklimaat inleiding van deze praktijkgids. Om het risico op KANS (Klachten aan Arm, Nek en Schouder) te beperken, wordt gestreefd naar een zo optimaal mogelijke instelling van de werkplek door een goede ondersteuning van het lichaam (rug, armen en benen) en een goede kijkhoogte en -afstand. Zie verderop in dit hoofdstuk. Het gebruik van goede apparatuur, zoals een in hoogte verstelbaar beeldscherm en bij een laptop het gebruik van een laptopstandaard met een separaat (compact) toetsenbord, helpt bij het creëren van een neutrale werkhouding waarbij zo min mogelijk spiergroepen permanent worden aangespannen. In het geval dat nog regelmatig met of van papieren documenten wordt gewerkt, kan een documenthouder, al dan niet geïntegreerd in de laptopstandaard, ook een goed hulpmiddel zijn om een ontspannen werkpositie te bereiken. Deze wordt dan bij voorkeur tussen toetsenbord en beeldscherm geplaatst. Overigens is alleen van het gebruik van een goede armondersteuning en van een aangepaste muis de positieve werking op het verminderen van KANS aangetoond in gevalideerd wetenschappelijk onderzoek. Om de langdurige spierspanning die mogelijk mede ten grondslag ligt aan het ontstaan van KANS te verminderen, wordt aanbevolen om regelmatig korte onderbrekingen (micropauzes) in te lassen. Tijdens deze onderbreking kunnen de spieren bewust even ontspannen worden en kan ook van werkhouding worden veranderd. Want bewegen is altijd goed volgens het principe: ‘de beste houding is de volgende’. De Gezondheidsraad heeft aangegeven dat er een verband bestaat tussen de duur van de werkzaamheden en de mate waarin KANS optreedt.
347
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 347
4-3-2021 16:04:15
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Het beperken van computerwerk waarbij alleen gebruikgemaakt wordt van het toetsenbord of alleen van een muis tot 4 uur per dag, kan hierbij als optimaal worden beschouwd (zie Multidisciplinaire Richtlijn Computerwerk); met andere woorden: ‘typ’ of ‘muis’ bij voorkeur niet langer dan 4 uur per dag aaneengesloten. Ook de wetgever heeft inmiddels ingezien dat het adagium ‘pauze na elke 2 uur beeldschermwerk’ achterhaald is en aangepast moest worden aan de veel flexibeler geworden organisatie van werkzaamheden met een veelheid aan verschillende soorten werk-hulpmiddelen. Er is nu alleen nog geregeld dat ”het beeldschermwerk periodiek moet kunnen worden onderbroken teneinde daarmee in samenhang met andere maatregelen langdurig zitten, oogen stressklachten en de kans op klachten aan armen, schouders en nek tot een minimum worden beperkt.” Mede op basis van advies van de Gezondheidsraad (2012) en bestaande instrumenten heeft TNO een beoordelingsinstrument ontwikkeld (Checklist Beter achter je schermen, BAS) dat beter geschikt is voor veel moderne werksituaties. Bedrijven springen al in op de risico’s die kunnen ontstaan bij het werken met tablets door het ontwikkelen van hulpmiddelen waarmee toch op een comfortabele manier met deze middelen gewerkt kan worden, zoals bijvoorbeeld de ‘Tabletriser’ van Ergodirect. Dit is een koffertje waarin de tablet en een draadloos compact toetsenbord zijn opgeborgen waarbij na openklappen het scherm (de tablet) omhoog geschoven wordt en toch een comfortabele kijkhoogte bereikt. Figuur 1
Stress en/of werkdruk kunnen worden verminderd door beperking van de hoeveelheid werk, goede afstemming van het werk op de capaciteiten van de werknemer, verruiming van de beschikbare werktijd en versterking van de werkhulpbronnen zoals eigen regel- en controlemogelijkheden en voldoende sociale steun van collega’s en leidinggevende. De hoeveelheid e-mail is de laatste 10 jaar vervijfvoudigd. Tot ca. 30% van de werktijd van kantoorwerkers kan daardoor besteed worden aan de afhandeling daarvan. Slechts 40% van alle e-mail zou voldoende relevant zijn voor de geadresseerde om er iets mee te doen. Dit verhoogt de informatie-overload enorm. Door onder meer het beperken van de cc-cultuur, het goed definiëren van het onderwerp, goed categoriseren van de informatie en goed tijdmanagement (bijvoorbeeld slechts 1 of 2 keer per dag ‘mail doen’) zou de werkdruk belangrijk kunnen worden verminderd. Daarnaast zal de productiviteit kunnen stijgen. Aspecten die kunnen helpen om stress door informatietechnologie (technostress) te verminderen zijn: medewerkers betrekken bij de invoering van nieuwe technologie; goede ondersteuning bieden bij het oplossen van problemen daarmee; medewerkers betrekken/informeren over de ontwikkelingen binnen het bedrijf zodat ze daar met hun eigen ontwikkelplan rekening mee kunnen houden; medewerkers inzicht geven in hun eigen bijdrage aan het geheel van activiteiten binnen/ door het bedrijf. Bij het ontwerpen van programmatuur is het van belang dat de informatieredundantie niet te groot is; dat wil zeggen dat de hoeveelheid informatie die op één scherm wordt gepresenteerd, beperkt is en eenduidig in haar betekenis. Ook moet het aantal – routinematige – han-
348
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 348
4-3-2021 16:04:15
Hoofdstuk 24 Administratieve werkplekken
delingen zo veel mogelijk worden beperkt en dezelfde soort informatie steeds op dezelfde plekken in het scherm worden gepresenteerd. Maak gebruik van grote buttons of hele regels voor het aanklikken van bepaalde keuzes en beperk het aantal uitklapschermen. Zet liever de mogelijkheden bij elkaar in het scherm en gebruik het hele tekstvlak om aan te klikken in plaats van een kleine radiobutton. Het gebruik van sneltoetsen kan helpen om af te wisselen tussen het werken met de muis en met het toetsenbord. Met betrekking tot het meubilair waaraan administratieve werkzaamheden worden uitgevoerd, zijn door de wetgever verschillende eisen gesteld. Ook zijn er diverse Nederlandse en internationale normen en richtlijnen voor opgesteld. Om voldoende bewegingsruimte te creëren, is onder meer vastgelegd dat een bureau waaraan meer dan 2 uur per dag gewerkt wordt tenminste 120 cm breed moet zijn en 80 cm diep. De algemene ergonomische beginselen waaraan een kantoorwerkplek moet voldoen om comfortabel te kunnen werken, hebben onder meer betrekking op een goede ondersteuning van rug en onderarmen en een comfortabele positie van het hoofd bij het kijken naar het beeldscherm. Figuur 2 Voorbeeld van een beeldschermwerkplek (bron: BakkerElkhuizen)
Figuur 1 geeft een voorbeeld van een beeldschermwerkplek waarbij: 1. de stoel- en tafelhoogte zodanig zijn ingesteld dat de armsteunen op gelijke hoogte zijn met toetsenbord of werkvlak en de schouders ontspannen zijn; 2. de kijkafstand afhankelijk is van de scherm- en tekengrootte (in de regel 50-90 cm); 3. het beeldschermvlak haaks op de kijklijn is geplaatst; 4. het scherm op een zodanige hoogte is geplaatst dat de kijkhoek ca. 15° is (hoek tussen 2 en 4). In de praktijk komt dit meestal overeen met bovenrand scherm ca. 10 cm onder ooghoogte; 5. met een documenthouder wordt gewerkt (met name wanneer ook veel van papieren documenten wordt gewerkt) die tussen het beeldscherm en het toetsenbord is geplaatst. De computerwerkplek kan hierbij verder bestaan uit een: pc met toetsenbord en beeldscherm; of laptop met laptophouder en los – compact – toetsenbord; eventueel een documenthouder die bij voorkeur tussen toetsenbord en beeldscherm of links of rechts naast het beeldscherm op dezelfde hoogte staat. Dit is mede afhankelijk van de mate waarin men ‘blind’ kan typen. Sommige laptophouders hebben een ingebouwde documenthouder. Verder is afwisseling in houding belangrijk: ga regelmatig verzitten en ontspan dan bewust even. Dit kan niet alleen worden bereikt door de dynamiek van de gebruikte bureaustoelen, maar ook door voldoende afwisseling tussen werkplekken. Deze afwisseling ontstaat vaak niet meer op natuurlijke wijze, omdat er weinig meer wordt geprint en gearchiveerd buiten de werkplek. Zelfs vergaderen gebeurt al regelmatig online in conference calls. Faciliteer dus bijvoorbeeld zit-sta-werkplekken (dit vergt veel motivatie en stimulering!!), staand vergaderen
349
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 349
4-3-2021 16:04:16
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
(efficiënt!), wandeloverleg, telefoneerplekken, informele zitjes, leeshoeken, concentratie- of stiltewerkplekken (Cleandesk policy!), e.d. Het verdient aanbeveling om concentratie- of stiltewerkplekken alleen via een reserveringssysteem beschikbaar te stellen, zodat deze niet als permanente werkplek kunnen worden geclaimd.
24.5 24.5
Verwijzingen administratieve werkplekken Verwijzingen administratieve werkplekken
Center for People and Buildings https://www.cfpb.nl/kennis/publicaties/chronologisch/ De Breinwerker – diverse auteurs onder redactie van Theo van der Voordt en Iris de Been. Te downloaden van: https://www.cfpb.nl/kennis/publicaties/werkomgeving-breinbrekerof-tevredenheidsgenerator Praktijkgids Arbeidshygiëne Beeldschermwerk – Contactgroep Kantoren NVVA (http:// www.arbeidshygiene.nl/-uploads/files/insite/beeldschermwerk-pdf.pdf) Artikel 3 Arbeidsomstandighedenwet (https://wetten.overheid.nl/BWBR0010346/2020-0101#Hoofdstuk2) Artikel 3.19 Arbeidsomstandighedenbesluit Artikel 5.4, 5.7, 5.10 en 5.12 Arbeidsomstandighedenbesluit Artikel 5.1 lid a t/m n Arbeidsomstandighedenregeling Artikel 5.2 van de Arbeidsomstandighedenregeling Arbokennisnetdossier Werkplekinrichting 2008 - Kantoorwerkplek (http://www.arbokennisnet.nl/images/dynamic/Dossiers/Werkplekinrichting/D_Werkplekinrichting_kantoorwerkplek.pdf) Arbokennisnetdossier Beeldschermwerk 2015 (http://www.arbokennisnet.nl/images/dynamic/Dossiers/RSI_Beelschermwerk/D_Beeldschermwerk.pdf) Multidisciplinaire Richtlijn Werkdruk (2013) (https://www.nvab-online.nl/richtlijnen/richtlijnen-NVAB/richtlijn-werkdruk) Multidisciplinaire Richtlijn Werk-Privébalans (2013) (https://www.nvab-online.nl/richtlijnen/richtlijnen-NVAB/richtlijn-werk-prive-balans) Multidisciplinaire Richtlijn Computerwerk (http://www.arbokennisnet.nl/images/dynamic/ Richtlijnen/Computerwerk/27-02-2014_RL_Computerwerk.pdf) Gezondheidsraad – Adviesrapport ‘Beeldschermwerken’ (https://www.gezondheidsraad. nl/documenten/adviezen/2012/12/20/beeldschermwerken) NPR 1813 2016 definitief (https://www.nen.nl/NEN-Shop/Norm/NPR-18132016-nl.htm) Arbo-informatiebladen (https://www.sdu.nl/arbo-informatiebladen) Ergodirect – Tabletriser (https://www.ergodirect.nl/tabletriser/) Ecophon – Akoestiek (https://www.ecophon.com/nl/knowledge/acoustic-knowledge/) E-mailprogramma IBM Verse: (https://www.ibm.com/nl-en/marketplace/business-emailplatform) Voorbeeld van fietswerkplek (https://www.markantoffice.com/nl/oxi-serie/) Voorbeeld van zit-sta-opties (https://www.ergodirect.nl/zit-sta-bureau/) Checklist BAS (beter achter je schermen) (https://www.fysiekebelasting.tno.nl/nl/v2/instrumenten/beter-achter-je-schermen/demo/1) Ook in diverse getoetste arbocatalogi (op basis van de Beleidsregel Arbocatalogi 2019) is vaak relevante informatie te vinden. Denk bijvoorbeeld aan de Arbocatalogus Architecten en Callcenters
350
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 350
4-3-2021 16:04:16
Hoofdstuk 25 Baliewerkplekken
25 25
Baliewerkplekken
25.1 25.1
Baliewerkplekken
Inleiding baliewerkplekken Inleiding baliewerkplekken
Baliewerkplekken zijn er in diverse vormen en maten; ieder met hun eigen specifieke toepassing. Grofweg kan onderscheid worden gemaakt tussen balies waaraan staand gewerkt wordt en balies waarachter de medewerker kan zitten. Daarnaast is een belangrijk verschil of het werk voornamelijk bestaat uit het te woord staan van klanten (informatiebalie, zoals een receptie) of dat ook handelingen verricht moeten worden (transactiebalie zoals een kassa bij een bank). Hierbij kan gedacht worden aan formulieren die door de klant moeten worden ingevuld of die door de baliemedewerker direct in een digitaal systeem worden ingevoerd terwijl de klant meekijkt. Ook wanneer bijvoorbeeld badges moeten worden uitgereikt, is er sprake van een ‘transactie’. Hierbij is van belang om te weten in welke relatie de klant en de baliemedewerker tot elkaar staan. Is er sprake van risico’s bijvoorbeeld in geval van transacties waarbij geld of waardepapieren gemoeid zijn of is er sprake van een afhankelijkheidsrelatie, zoals bijvoorbeeld bij het UWV, zorginstellingen of een gemeente. De toegankelijkheid voor rolstoelgebruikers vraagt aparte aandacht bij het ontwerp van een balie. Deze voorbeelden geven aan dat voorafgaand aan het ontwerp van een balie goed nagedacht moet worden over de functie daarvan, de activiteiten die daaraan zullen worden uitgevoerd en het type klant dat men verwacht. Ook is de eventueel noodzakelijke apparatuur een factor om rekening mee te houden. Denk bijvoorbeeld aan document- en labelprinters, camera’s, deurbediening, alarmknoppen, enzovoorts. Op elke balie staan wel één of meer beeldschermen die aan de ene kant goed bruikbaar moeten zijn opgesteld maar anderzijds ook het contact met de klant niet hinderlijk in de weg mogen staan. Soms is het hierbij de bedoeling dat de informatie wordt afgeschermd voor de klant en soms moet de klant juist wel mee kunnen kijken.
25.2 25.2
Risico’s baliewerkplekken Risico’s baliewerkplekken
Gezondheidsrisico’s van baliewerkplekken kunnen van fysieke, fysische en/of psychische aard zijn. Hierbij kan bijvoorbeeld worden gedacht aan ergonomische gezondheidsrisico’s door een verkeerde houding als gevolg van een gedwongen of onnatuurlijke positie van het lichaam en te grote reikafstanden. Ook de taakinhoud, zoals diversiteit, monotonie, combitaken en dergelijke kunnen risico’s opleveren. Maar ook aspecten die gerelateerd zijn aan de positionering van de balie in het gebouw, zoals klimaat en invallend zonlicht kunnen gezondheidsrisico’s met zich meebrengen. Daarnaast kunnen baliemedewerkers blootgesteld worden aan stress door bijvoorbeeld ongewenst gedrag van boze of agressieve klanten waarbij de medewerkers geacht worden hun emoties de baas te blijven, de klant netjes te woord te staan en zo mogelijk te kalmeren. Zoals aangegeven, zullen de meeste balies uitgerust zijn met één of soms meer beeldschermen. Hieraan kleven specifieke risico’s die ook in het hoofdstuk over administratieve werkplekken worden besproken. Een zo neutraal mogelijke werkhouding moet kunnen worden aangenomen bij het werken met het beeldscherm of de beeldschermen. Hierbij speelt uiteraard een rol of dit werk een substantieel onderdeel van het totale werk uitmaakt zoals het invoeren van teksten of gegevens of dat het hier slechts gaat om incidenteel voorkomende werkzaamheden zoals het opzoeken van een adres of telefoonnummer of het invoeren van klantgegevens ten behoeve van toegangsregistratie. Balies zijn dikwijls in een ontvangsthal gesitueerd waar soms (veel) daglicht kan binnentreden en bezoekers naar binnen en naar buiten gaan. Hierdoor kunnen risico’s optreden die te maken hebben met de lichtomstandigheden, zoals verblinding door invallend daglicht, reflectie op het scherm of risico’s van klimatologische aard, zoals stralingswarmte, tocht of koude luchtstromen en temperatuurwisselingen.
351
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 351
4-3-2021 16:04:16
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
25.3 25.3
Normen en richtlijnen baliewerkplekken Normen en richtlijnen baliewerkplekken
In de Arbowet is in artikel 3 de algemene verplichting vastgelegd dat de werkgever de zorgplicht heeft om voor zijn werknemers zodanige werkomstandigheden te creëren dat zij zonder schade of hinder voor hun gezondheid hun werkzaamheden kunnen uitvoeren. In artikel 3.19 van het Arbeidsomstandighedenbesluit wordt dit verder gepreciseerd met o.a. lid 2 dat zegt: “de afmetingen van de arbeidsplaats zijn zodanig dat de werknemer bij het verrichten van zijn arbeid over voldoende bewegingsruimte beschikt”. In artikel 5.4 wordt nog aangegeven dat de werkplek dient te worden ingericht volgens de ergonomische beginselen (“tenzij dit redelijkerwijs niet kan worden gevergd”). Ook de voorschriften uit de artikelen 6.1 t/m 6.4 van het Arbobesluit betreffende temperatuur, luchtverversing, daglicht en kunstlicht en wering van zonlicht zijn van toepassing op baliewerk. In hoofdstuk 2 van de Arbeidsomstandighedenregeling worden nadere eisen gesteld aan beeldschermwerkplekken voor wat betreft de eisen aan apparatuur en meubilair (5.1), inrichting van de werkplek (5.2) en te gebruiken programmatuur (5.3). Zie hiervoor ook paragraaf 24.1. Op baliewerkplekken is een aantal normen van toepassing: NEN-EN 12464-1:2011 Licht en verlichting: werkplekverlichting - Deel 1. NEN 2057:2011 Daglichtopeningen van gebouwen, deze norm is ingetrokken maar is inhoudelijk nog steeds van toepassing. NEN-EN-ISO 7730 kantooromgeving: gematigde thermische binnen omstandigheden, ook deze norm is ingetrokken. Arbokennisnet – diverse onderwerpen (wisselend in actualiteit). Uitgebreide informatie over dit onderwerp is ook te vinden in de Reeks Arbo-Informatie nr. 13 Kassawerkplekken en nr. 51 Baliewerk. En tevens in: Reeks Arbo-Informatie nr. 02 Werken met Beeldschermen, 7e druk 2013; Reeks Arbo-Informatie nr. 07 Kantoren, 6e druk 2013; Reeks Arbo-Informatie nr. 08 Zittend en staand werken; Reeks Arbo-Informatie nr. 24 Binnenmilieu, 3e druk 2013; Reeks Arbo-Informatie nr. 46 Meld- en Controlekamers; N.B.: de nrs 8, 13, 46 en 51 zijn momenteel niet (meer) verkrijgbaar maar inhoudelijk veelal nog wel van toepassing. Ook in diverse getoetste arbocatalogi (op basis van de Beleidsregel Arbocatalogi 2019) is vaak relevante informatie te vinden. Denk bijvoorbeeld aan de Arbocatalogus Particuliere beveiliging.
25.4 25.4
Maatregelen baliewerkplekken Maatregelen baliewerkplekken
Voor alle baliewerkplekken geldt eigenlijk wel dat het zeker voor de baliemedewerk(st)er prettig, zo niet noodzakelijk is om op min of meer gelijke ooghoogte met de klant te kunnen werken. Dit heeft fysieke voordelen doordat de nek minder wordt belast omdat minder omhoog gekeken hoeft te worden. Maar ook wanneer bijvoorbeeld documenten uitgewisseld of pasjes afgegeven moeten worden zal er minder snel een probleem met de maximale reikwijdte ontstaan wanneer men op gelijke hoogte zit. Zit men namelijk te laag, dan moet zowel de afstand tussen de medewerker en de klant worden overbrugd als het hoogteverschil tussen beiden. Door de baliemedewerker op gelijke hoogte te plaatsen als de klant voelt de medewerker zich daarnaast minder snel geïntimideerd en krijgt ook de klant eerder een gevoel van gelijkheid, waardoor problemen wellicht kunnen worden voorkomen. Ter bescherming van de baliemedewerk(st)er tegen agressie van klanten moet hij/zij zich beschermd weten door bijvoorbeeld een fysieke barrière zoals een glazen wand, of zich gesteund weten door sociaal contact met collega’s of anderszins georganiseerd toezicht en er moet de mogelijkheid zijn om anderen te alarmeren d.m.v. een goed bereikbare alarmknop. Tenzij ook de klant een zittende positie heeft, hetgeen bijvoorbeeld het geval zal kunnen zijn wanneer gesprekken worden gevoerd (sociaal loket) of (gezamenlijk) documenten moeten worden ingevuld, zal de zithoogte van de baliemedewerker moeten worden aangepast aan
352
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 352
4-3-2021 16:04:16
Hoofdstuk 25 Baliewerkplekken
de stahoogte van de klant. Dit kan bijvoorbeeld door middel van een hoge stoel. Dit beperkt echter de bewegingsvrijheid van de baliemedewerker. Beter werkt het door een gewone bureaustoel op een verhoging van ca 20-30 cm te plaatsen. De medewerker staand laten werken, kan wel wanneer de balie slechts beperkt bezet hoeft te zijn maar lang staan vergroot het risico op spataderen en rugklachten. Eventueel kan ook een stahulp worden gebruikt en een opstapje ten einde makkelijker van houding te kunnen wisselen. Door afwisselend één voet iets hoger te plaatsen wordt de onderrug minder belast.
25.4.1
Maatregelen baliewerkplekken en toegankelijkheid
Om de toegankelijkheid voor rolstoelgebruikers te garanderen is een verlaagd gedeelte in de balie aan te bevelen. Op vrijwel alle balies wordt met één of meer beeldschermen gewerkt. De kijkdiepte bedraagt normaliter 50-70 cm, maar wanneer de reikafstand belangrijk is, verdient het aanbeveling de kijkafstand niet groter dan ca. 50 cm te maken. De schermen zullen meestal schuin voor de baliemedewerker staan om de zichtlijn tussen klant en medewerker vrij te houden. Ook kunnen de schermen laag onder het afleg/baliegedeelte worden opgesteld. In beide gevallen moet het reeds genoemde aflegdeel zodanig diep zijn dat binnen de reikwijdte van de baliemedewerker gebleven wordt; met andere woorden zodanig dat de baliemedewerker ‘er nog gemakkelijk bij kan’ om iets te overhandigen of neer te leggen. Dit is circa 45 cm. Eventueel kan in plaats van een recht werkblad ook een werkblad met een afgeronde inham worden gebruikt (cockpitvorm) zodat de reikwijdte minder snel een probleem wordt. Het gebruik van een monitorarm kan in voorkomende gevallen ook het comfort verhogen zonder hinderlijk in de weg te staan. Ook kan een dergelijke arm van dienst zijn wanneer afwisselend of gelijktijdig de medewerker en de klant op het scherm moeten kunnen kijken, bijvoorbeeld ter controle van ingevoerde gegevens. In geval van 2 of meer monitoren is het mogelijk om deze met één toetsenbord en/of muis te bedienen zodat meer ruimte op het werkvlak overblijft. Onder het werkvlak wordt vaak apparatuur en/of kastruimte geplaatst. Er moet hierbij echter wel voldoende beenruimte overblijven; zowel in de breedte als ook in de lengte (beide moeten minimaal 60 cm bedragen). Ook constructie, kabelgoten, e.d. mogen de benen niet in de weg zitten. Kabels moeten deugdelijk en netjes zijn weggewerkt. Wanneer gebruik gemaakt wordt van een voetensteun moet deze gemakkelijk in hoogte te verstellen zijn en een voldoende groot oppervlak hebben zodat de voeten er geheel op geplaatst kunnen worden. Een enkele stang is vermoeiend bij langdurig gebruik. Om hinder door fysische aspecten zoals klimaat/airco, luchtstromingen en verblinding door invallend zonlicht te voorkomen, dient de balie(werkplek) zodanig gepositioneerd te worden ten opzichte van ramen, deuren en lucht-uitstroomopeningen dat hierdoor geen hinder ondervonden wordt. Dit kan door voldoende afstand tot buitendeuren (plaats eventueel een sluis in de ingang of een scherm bij de balie) en zonwering bij ramen en glazen wanden waardoor voorkomen wordt dat direct zonlicht op de werkplek kan invallen. Variatie in een eventueel eentonig takenpakket van de baliemedewerkers kan het werk prettiger en uitdagender maken. Wanneer die variatie in taken niet in de bestaande werkzaamheden is of kan worden voorzien, kan afwisseling met activiteiten buiten de baliewerkplek worden overwogen (taakroulatie).
25.5 25.5
Verwijzingen baliewerkplekken Verwijzingen baliewerkplekken
Reeks Arbo-Informatie nr. 13 Kassawerkplekken en nr. 51 Baliewerk (momenteel niet verkrijgbaar maar inhoudelijk nog zeker relevant). Tabel met antropometrische maten (Dined-tabel) (http://dined.io.tudelft.nl/en/database/introduction) Artikel 3 Arbeidsomstandighedenwet Artikel 3.19 Arbeidsomstandighedenbesluit Hoofdstuk 6 Arbeidsomstandighedenbesluit Artikel 5.1 lid a t/m n Arbeidsomstandighedenregeling Artikel 5.2 Arbeidsomstandighedenregeling NEN-EN 12464-1:2011
353
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 353
4-3-2021 16:04:16
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
26 26
Laboratoria
26.1 26.1
Laboratoria
Inleiding laboratoria Inleiding laboratoria
Het begrip ‘laboratorium’ dekt een grote variëteit aan werkplekken. Zij verschillen in het soort werkzaamheden (zoals wetenschappelijk onderzoek, routine-analyses en kwaliteitscontroles), de organisatie waar het laboratorium deel van uitmaakt (zoals onderwijsinstellingen, overheidsdiensten, ziekenhuizen of industrie) en de materialen waarmee wordt gewerkt (chemische, biologische of fysische agentia). De overeenkomst tussen alle laboratoria is, dat men er zich bezighoudt met het uitvoeren van metingen en experimenteel onderzoek, waarbij meestal beperkte hoeveelheden onderzoeksmateriaal zijn betrokken.
26.2 26.2
Risico’s laboratoria Risico’s laboratoria
In labs wordt in meer of mindere mate met gevaarlijke stoffen gewerkt. In het hoofdstuk Gevaarlijke stoffen onder paragraaf 9.2 zijn de risico’s van chemische stoffen nader beschreven. In laboratoria wordt meestal met relatief kleine hoeveelheden gewerkt in een goed geventileerde omgeving. Blootstelling vindt met name plaats bij incidenten. Denk bijvoorbeeld aan het omstoten of laten vallen van een chemicaliënfles. Andere vaker voorkomende incidenten zijn spatten in het oog of op de huid, incidenten met slecht werkende afzuigvoorzieningen en lekkage van de handschoenen. Toch komt het ook voor dat voor specifieke stoffen bij specifieke werkzaamheden de grenswaarde wordt overschreden. Dit moet goed worden uitgezocht met bijzondere aandacht voor de toxische stoffen met een lage grenswaarde (zie ook paragraaf 10.1).
26.2.1
Kankerverwekkende, reproductieschadelijke, mutagene, sensibiliserende en andere zeer zorgwekkende stoffen
Voor veel kankerverwekkende, reproductieschadelijke, mutagene en sensibiliserende stoffen geldt in de regel dat er geen veilige ondergrens is aan te geven, daarom wordt voor die stoffen gestreefd naar een zo laag mogelijke blootstelling. Dit is in de meeste laboratoria goed haalbaar als met deze stoffen in de zuurkast wordt gewerkt en goede hygiënische maatregelen worden getroffen. Blootstelling aan ethanol en formaldehyde vraagt in dit opzicht extra aandacht, omdat met deze stoffen ook wel in grotere hoeveelheden wordt gewerkt en niet altijd in de zuurkast. Andere potentiële bronnen van blootstelling zijn bijvoorbeeld vervuild laboratoriumglaswerk dat wordt gereinigd, verdamping en opslag van deze stoffen in koelkasten, afvalvaten die vervuild zijn of afvalvaten met verdampende stoffen die niet worden afgezogen. Vermindering van blootstelling alleen is niet genoeg, de wet eist dat laboratoria actief zoeken naar de mogelijkheden om deze stoffen te vervangen, dit moet aantoonbaar zijn vastgelegd. Andere stoffen waarvoor een minimalisatieverplichting geldt zijn: hormoonverstorende stoffen: de verstorende werking treedt vaak al op bij hele lage concentraties; giftige stoffen die persistent en bioaccumulerend zijn, dat wil zeggen dat ze moeilijk afbreekbaar zijn en zich ophopen in het milieu, de voedselketen of het lichaam. Vaak zijn het stoffen die goed oplossen in vet en daar dan in worden opgeslagen. Het RIVM houdt een lijst bij van zeer zorgwekkende stoffen die twee keer per jaar wordt aangepast aan de nieuwste inzichten (zie ook paragraaf 9.3.5). Het RIVM heeft ook een lijst van potentieel zeer zorgwekkende stoffen samengesteld. SZW houdt een lijst bij van kankerverwekkende, mutagene en reproductieschadelijke stoffen, deze wordt ook twee keer per jaar aangepast. Laboratoria moeten regelmatig nagaan of de in gebruik zijnde stoffen op deze lijsten terecht zijn gekomen en zo nodig extra maatregelen nemen.
354
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 354
4-3-2021 16:04:16
Hoofdstuk 26 Laboratoria
26.2.2
Brandgevaarlijke, explosiegevoelige en sterk reagerende stoffen
In laboratoria wordt gewerkt met brandgevaarlijke, oxiderende en sterk reagerende stoffen. Ook voor deze stoffen moet worden gekeken of er een risico is: Worden brandbare en oxiderende stoffen en verwarmingsbronnen goed van elkaar gescheiden? Worden reagerende stoffen goed gescheiden gehouden bij gebruik, opslag en verwijdering van de stoffen? Worden zeer licht ontvlambare stoffen zoals ether gebruikt en vereist dat extra maatregelen? Zijn er gebieden in het lab waar ATEX-zonering moet worden toegepast? In PGS-15 wordt ingegaan op opslag van gevaarlijke stoffen en de ATEX-regelgeving. Voorbeelden van brand en explosies op het lab Een bekende aanleiding voor incidenten is het samenvoegen van verkeerde stoffen in één afvalvat. Een ander aandachtspunt zijn voorraadvaten of afvalvaten met explosiegevoelige oplosmiddelen die bijna leeg zijn, als de mengverhouding damp-zuurstof in het explosiegebied komt te liggen is het vat explosiegevoelig. Een vonk bij het openen van de dop is dan al genoeg voor een explosie. Destructies en syntheses kunnen ook aanleiding geven tot explosies.
26.2.3
Biologische agentia
In ziekenhuislaboratoria, levensmiddelenlaboratoria, waterlaboratoria en andere biologische laboratoria spelen biologische risico’s een rol. Biologische agentia zijn ingedeeld in 4 risicoklassen met een bijbehorend pakket van beheersmaatregelen, gedefinieerd in de EG richtlijn nr. 2000/54/EG (zie kader en paragraaf 15.2). In de wetgeving wordt onderscheid gemaakt tussen gericht werken met micro-organismen, werkzaamheden waarbij er een gerede kans op blootstelling bestaat en alle overige handelingen. Als materialen worden onderzocht die potentieel besmet kunnen zijn, bijvoorbeeld oppervlaktewater en rioolwater in de waterlaboratoria, dan is het risico onbekend. Maatregelen zijn vooral gericht op hygiënisch werken. Laboratoria die pathogenen opkweken kunnen gericht nakijken in welke klasse de door hun onderzochte micro-organismen zijn ingedeeld en kiezen op basis daarvan het bijpassende beheersingsniveau met bijbehorende inrichtingseisen van het lab.
Indeling van biologische agentia In het Arbo-besluit wordt onder biologische agentia verstaan: al dan niet genetisch gemodificeerde micro-organismen, celculturen en menselijke endoparasieten die een infectie, allergie of toxiciteit kunnen veroorzaken. Alle biologische agentia (bacteriën, virussen, schimmels, gisten en parasieten) zijn op basis van pathogeniteit, ernst van de ziekte, verspreidingskans en mogelijkheid tot herstel verdeeld in vier categorieën. Categorie 1: Een agens waarvan het onwaarschijnlijk is dat het bij mensen ziekten zal veroorzaken. Categorie 2: Een agens dat bij mensen een ziekte kan veroorzaken en een gevaar voor de gezondheid en veiligheid van de medewerkers kan opleveren, maar waarvan het onwaarschijnlijk is dat het zich onder de bevolking verspreidt, terwijl er gewoonlijk een effectieve profylaxe of behandeling bestaat. Categorie 3: Een agens dat bij mensen een ernstige ziekte kan veroorzaken en een groot gevaar voor de veiligheid en de gezondheid van de werknemers kan opleveren en waarvan er een kans is dat het zich onder de bevolking verspreidt, terwijl er gewoonlijk een effectieve profylaxe of behandeling bestaat. Categorie 4:
355
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 355
4-3-2021 16:04:16
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Een agens dat bij mensen een ernstige ziekte veroorzaakt en een groot gevaar voor de veiligheid en de gezondheid van de werknemers oplevert en waarvan het zeer waarschijnlijk is dat het zich onder de bevolking verspreidt, terwijl er gewoonlijk geen effectieve profylaxe of behandeling bestaat.
26.2.4
Stof en allergenen
Stofblootstelling speelt ook in meer of mindere mate in laboratoria. Stofblootstelling wordt nader toegelicht in hoofdstuk Stof vanaf paragraaf 12.1 van deze praktijkgids. In diverse laboratoria wordt gewerkt met inert stof dat niet afgebroken kan worden en met stof dat afkomstig is van biologisch materiaal, dat wel afbreekt en opgenomen kan worden in het lichaam. Voorbeelden van in laboratoria gebruikt poeder dat niet afbreekt zijn carborundum, kiezelgoer, carbon black, yttrium. Als de fijnere deeltjes van dit poeder in de long terecht komen, kunnen ze er niet meer uit worden getransporteerd en bij langdurige blootstelling aanleiding geven tot vorming van fibrose. Poeders van levensmiddelen zijn wel afbreekbaar maar bevatten vaak eiwitten en kunnen tot allergische en astmatische klachten leiden.
26.2.5
Fysieke belasting
In het kader van fysieke belasting is aandacht nodig voor werk in de biohazardkasten, zuurkasten en gloveboxen, werk met bijzondere technieken en met bijzondere apparatuur. In veel laboratoria wordt langdurig in ongemakkelijke houdingen gewerkt. Veel laboratoriumwerk is repeterend van aard. Over de dag heen worden werkzaamheden wel afgewisseld maar er is belasting van nek, arm en schouders. Er wordt bovendien langdurig gezeten en gestaan. Tillen vraagt andere aandacht dan in andere sectoren. Tillen van grote gewichten gebeurt incidenteel, bijvoorbeeld als een afvalvat vol is terwijl de rest van het werk juist bewegingsarm is. Dat betekent dat medewerkers ongetraind een zware tilactie verrichten, dit leidt tot piekbelasting met een verhoogd risico op klachten. Omdat het niet vaak voorkomt zijn niet altijd de juiste tilvoorzieningen getroffen. Verder speelt de belasting bij kleinere tilgewichten een relatief belangrijke rol als er gewerkt moet worden in ongemakkelijke houdingen. Denk bijvoorbeeld aan tillen van bakken van 10 liter zonder grip in een biohazardkast (zie ook paragraaf 16.3).
26.2.6
Fysische factoren
Ook fysische factoren, zoals verhoogde of verlaagde druk en temperatuur, elektriciteit en diverse vormen van straling zijn bronnen van risico’s. Gevolgen kunnen zijn: implosies, brandwonden of ontsteking van een explosief mengsel door vonkvorming. In verband met de ventilatie en de aanwezigheid van allerlei apparatuur, zijn bovendien klimaat en geluid factoren waarmee rekening moet worden gehouden. Risico’s van UV moeten niet worden onderschat, een minuut in een UV-lamp kijken geeft al kans op oogontsteking. Blootstelling aan indirect UV-licht moet ook worden voorkomen, de bril of gelaatsscherm moet dus ook opblijven als niet rechtstreeks in de bron wordt gekeken. Een deel van de ongevallen in laboratoria hangt samen met brekend glaswerk. Daarbij kunnen schadelijke agentia vrijkomen en verwondingen optreden. Soms worden de vrijgekomen agentia via de beschadigde huid versneld opgenomen in het lichaam. Dat kan ook gebeuren bij verwondingen met andere scherpe voorwerpen, zoals injectienaalden. Een ander aandachtspunt vormt het uitglijdrisico rond waterbaden, oliebaden en bij schoonmaken van vloeren waarop poeders zijn gemorst.
26.2.7
Gespecialiseerde laboratoria
Gespecialiseerde laboratoria kennen hun eigen specifieke risicobronnen. Een typisch voorbeeld is het werk in laboratoria voor dierexperimenteel onderzoek, met kans op krabben en beten, ongedierte en allergenen. Met name in researchlaboratoria kunnen situaties voorkomen waarvan de risico’s nog niet bekend of moeilijk te beoordelen zijn. Bij onderzoek naar nieuwe syntheseroutes kunnen onvoorziene tussen- of bijproducten ontstaan of stoffen waarvan de eigenschappen niet of nauwelijks zijn onderzocht. Ook is het denkbaar dat men plot-
356
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 356
4-3-2021 16:04:16
Hoofdstuk 26 Laboratoria
seling wordt geconfronteerd met drukopbouw of heftige reacties.
26.3 26.3
26.3.1
Normen en richtlijnen laboratoria Normen en richtlijnen laboratoria
Zwangerschap en borstvoeding
Conform het Arbobesluit art. 4.108 mogen werknemers die zwanger zijn of borstvoeding geven niet worden blootgesteld aan lood, loodverbindingen en mutagene stoffen die het kind kunnen schaden. Ook mogen zij alleen werken met Rubellavirus of Toxoplasma als gebleken is dat zij daarvoor immuun zijn (art. 4.109).
26.3.2
Zeer zorgwekkende stoffen
Voor zeer zorgwekkende stoffen gelden extra regels. In verband hiermee zijn meerdere lijsten in omloop. Binnen de REACH-wetgeving zijn criteria vastgelegd ter identificatie van zeer zorgwekkende stoffen (artikel 57 van de REACH Verordening (EG) 1907/2006). Meer achtergrond over de gebruikte criteria vindt u op de site van het RIVM. Het gaat om stoffen met de volgende eigenschappen: kankerverwekkend (C); mutageen (M); giftig voor de voortplanting (R); persistent, bioaccumulerend en giftig (PBT); zeer persistent en zeer bioaccumulerend (vPvB); soortgelijke zorg (zoals hormoonverstorende stoffen). Op basis van deze criteria is binnen REACH een aantal stoffen opgenomen op de autorisatielijst voor REACH Bijlage XIV, de Substances of Very High Concern, deze mogen niet gebruikt worden tenzij daar autorisatie voor is verleend. Een voorbeeld: diverse in laboratoria gebruikte chromaten zoals kaliumdichromaat en natriumdichromaat mogen vanaf september 2017 niet meer worden gebruikt zonder autorisatie of notificatie via de leverancier. Er is ook een kandidaatslijst van zeer zorgwekkende stoffen met stoffen die in aanmerking komen voor de autorisatieplicht. Bijlage XVII bevat stoffen waarvoor restricties gelden. De restrictie kan een gebruiksrestrictie zijn, maar ook een grenswaarde of een handelsverbod. Voor researchlaboratoria geldt een vrijstelling voor de autorisatie en restrictie-eisen als met hoeveelheden kleiner dan 1000 kg wordt gewerkt. Inspectie SZW handhaaft op een juiste toepassing van deze REACH-wetgeving. Er zijn stoffen die aan de criteria van REACH voldoen maar niet opgenomen zijn in de REACHlijsten, bijvoorbeeld omdat de betreffende stoffen niet onder REACH zijn beoordeeld of omdat ze tijdens een proces ontstaan. Het RIVM heeft op basis van de REACH-criteria een uitgebreidere lijst van Zeer Zorgwekkende Stoffen gepubliceerd. Voor de stoffen op deze lijst is het Activiteitenbesluit milieubeheer van toepassing. Hierin staat de eis dat er emissies van zeer zorgwekkende stoffen zoveel mogelijk moet worden voorkomen, bij voorkeur door de stoffen te vervangen. Laboratoria die vergunningplichtig zijn moeten eens in de vijf jaar aangeven hoe groot de emissies zijn en welke maatregelen zijn genomen of zullen worden genomen om de emissies te beperken. Van andere laboratoria wordt vanuit hun zorgplicht verwacht dat ze emissies minimaliseren. De regelgeving is in 2016 van kracht geworden en kan vanaf 2021 worden gehandhaafd. Het RIVM heeft daarnaast een lijst uitgebracht met potentieel zeer zorgwekkende stoffen. Hiervoor gelden de diverse verplichtingen nog niet, maar het is wel verstandig om voor deze stoffen op gelijke wijze te streven naar minimalisatie van blootstelling en emissie. Vanuit het Ministerie van SZW is een lijst kankerverwekkende, mutagene en reproductieschadelijke stoffen opgesteld die leidend is bij de interpretatie van de arbowetgeving. Voor kankerverwekkende en mutagene stoffen is het Arbobesluit hoofdstuk 4 afdeling 2 “Aanvullende voorschriften kankerverwekkende of mutagene stoffen en kankerverwekkende processen” van toepassing. Deze stoffen moeten als het technisch kan worden vervangen, er moet worden gestreefd naar een zo laag mogelijke blootstelling en als de blootstelling boven de grenswaarde uitkomt moet er alles aan worden gedaan om onder de grenswaarde te komen. Verder gelden aanvullende registratie-eisen ten aanzien van deze stoffen. Voor reproductieschadelijke stoffen gelden minder aanvullende registratieverplichtingen (Arbobesluit art.
357
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 357
4-3-2021 16:04:16
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
4.2.a). Een aantal stoffen die op de SZW-lijst staan, zijn niet opgenomen op de ZZS-lijst, deels omdat gebruik is gemaakt van andere criteria en deels om politieke redenen. Conform de arbowetgeving moet overigens ook voor andere gevaarlijke stoffen gestreefd worden naar een brongerichte aanpak en vervanging, daar waar dat redelijkerwijs mogelijk is. De RIVM-lijst kan een handig hulpmiddel zijn om hierin prioriteiten te stellen. In de figuur is voor de zeer zorgwekkende stoffen en separaat ook voor de kankerverwekkende, mutagene en reproductieschadelijke stoffen aangegeven hoe de verschillende lijsten zich tot elkaar verhouden. Figuur 1
Zie voor nadere informatie: https://www.chemischestoffengoedgeregeld.nl/ https://www.rivm.nl/rvs/Stoffenlijsten/Zeer_Zorgwekkende_Stoffen https://www.arboportaal.nl/externe-bronnen/wetgeving/lijst-van-kankerverwekkende-mutagene-en-voor-de-voortplanting-giftige-stoffen
26.3.3
Zuurkasten en biohazardkasten
Op zuurkasten is de NEN-EN 14175-normserie van toepassing. Deze kent meerdere delen waarbij de volgende vooral relevant zijn: Deel 2: Eisen voor veiligheid en juiste werking, Deel 3: Beproevingsmethoden voor typekeur, Deel 4: Beproevingsmethoden op locatie, Deel 6: Zuurkasten met variabele luchtvolume, Deel 7: Zuurkasten voor hoge temperaturen en zuurrijke belasting. Er is een praktijkrichtlijn uitgebracht die helpt bij de interpretatie en toepassing van deze normen: NPR 4500:2008 nl Zuurkasten - Eisen, beproevingen en aanbevelingen bij plaatsing, gebruik en onderhoud van zuurkasten in laboratoria - Toelichting bij normenreeks NEN-EN 14175 Zuurkasten. Let erop dat voor zuurkasten waarin wordt gewerkt met verhoogde druk, temperatuur of met sterke zuren een aparte norm geldt met aangepaste eisen gericht op beheersing van de bijbehorende extra risico’s. Microbiologische veiligheidskabinetten moeten voldoen aan de Europese norm NEN EN 12469: 2000 Biotechnologie - Prestatie-eisen voor microbiologische veiligheidswerkkasten Recirculatie van ventilatielucht Arbobesluit artikel 4.5 Ventilatie is relevant. Het is verboden om lucht die een gevaarlijke stof bevat opnieuw in circulatie te brengen naar een arbeidsplaats waar de betreffende stof niet
358
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 358
4-3-2021 16:04:16
Hoofdstuk 26 Laboratoria
aanwezig is. Lucht uit laboratoria mag dus niet in de kantoorruimten terecht komen. Let in dit verband op de kwaliteit van de luchtbehandelingsinstallatie. Er zijn voorbeelden van laboratoria waar lekkage van chemische stoffen naar de schone lucht optrad bij de warmteterugwinning. Een ander aandachtspunt is de locatie van de uitlaat van de zuurkasten: zorg dat deze niet mengt met de in te nemen lucht. Dit speelt vooral bij verschillende windrichtingen en weersomstandigheden. Er zijn verschillende praktijkcases waarbij dit een probleem werd. Kankerverwekkende, mutagene stoffen en sensibiliserende stoffen mogen in principe niet gerecirculeerd worden in dezelfde ruimte. Als dit toch gebeurt moet worden geverifieerd dat de gerecirculeerde lucht ten hoogste één tiende deel van de voor die stof vastgestelde grenswaarde bedraagt. Omdat voor deze stoffen gestreefd wordt naar een zo laag mogelijke blootstelling is het beter geheel van recirculatie af te zien.
26.3.4
Opslag gevaarlijke stoffen
Opslag moet voldoen aan de PGS 15 Opslag van verpakte gevaarlijke stoffen. In laboratoria is Bijlage E Eisen aan brandveiligheidsopslagkasten met name relevant. In geval van opslag van organische peroxiden is Hoofdstuk 9 opslag van een beperkte hoeveelheid organische peroxiden van de PGS van toepassing.
26.3.5
Etikettering
Voor etikettering van chemicaliën op de werkplek is voor laboratoria een uitzondering gemaakt in het Arbobesluit Artikel 4.1d. Beperking van blootstelling; werkpleketikettering. Er mag een vereenvoudigde etikettering worden toegepast voor lab hulpmiddelen die worden gebruikt voor kortdurende handelingen of steeds wisselende chemicaliën als door middel van andere maatregelen de risico’s duidelijk worden gecommuniceerd.
26.3.6
Handschoenen
Om te weten tegen welke risico’s de veiligheidshandschoenen moeten beschermen is een goede risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E) van belang. Arbobesluit 4.1c.1f licht toe in welke gevallen huidbescherming verplicht is. Voor chemisch en microbiologische bestendigheid van handschoenen zijn de normen EN374 en EN 16523-1 relevant. Let goed op het type chemische en microbiologische bestendigheid van de handschoen. In het kort zijn er 3 typen chemische bestendigheid, A, B en C. Voor alle drie de typen is de permeatieweerstand getest conform EN 374-2. A is het meest chemicaliënbestendig en is getest met tenminste 6 chemische stoffen van een lijst die is opgenomen in de EN 16523-1. De letters onder het symbool corresponderen met de letters die staan voor specifieke stoffen. Zie voor een toelichting onderstaande tabel. De gekozen stoffen fungeren als vertegenwoordiger van een specifieke stofklasse. Aceton staat bijvoorbeeld model voor ketonen in het algemeen. Figuur 2
Tabel 1
Penetratietijd ≥ 30 min voor Penetratietijd ≥ 30 min voor Penetratietijd ≥ 10 min voor minstens 6 chemische stoffen minstens 3 chemische stoffen minstens 1 chemische stof
359
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 359
4-3-2021 16:04:16
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
A methanol B aceton C acetonitril D dichloormethaan E carbondisulfide F tolueen
G diethylamine H tetrahydrofuraan I ethylacetaat J n-heptaan K natrium hydroxide 40% L zwavelzuur 96%
M salpeterzuur 65% N azijnzuur 99% O ammoniak 25% P waterstofperoxide 30% S fluorwaterstofzuur 40% T formaldehyde 37%
Voor laboratoria is de doorbraaktijd van de handschoenen zeer relevant. Er worden veel verschillende chemicaliën gebruikt met elk hun eigen doorbraaktijd. Bedenk dat een typekeur volgens de norm alleen wat zegt over de chemische bestendigheid voor de geteste stoffen. Een goede leverancier van laboratoriumhandschoenen heeft voor veel meer chemicaliën de doorbraaktijden bepaald. Laboratoria hebben vaak alle drie de typen handschoenen in huis, zodat de handschoen aangepast kan worden op de stoffen waarmee wordt gewerkt. Verifieer met name voor zeer giftige stoffen die door de huid kunnen dringen altijd of de doorbraaktijd van de gebruikte handschoen geschikt is. Er zijn twee typekeuren voor microbiologische bestendigheid van handschoenen, er is een penetratietest voor bacteriën en schimmels en een extra test voor virussen. Dat is terug te zien in het symbool op de verpakking: Figuur 2
Als zowel met chemicaliën als met micro-organismen wordt gewerkt moet erop worden gelet dat de handschoenen voor beide zijn getest.
26.3.7
Infectie preventie
De richtlijn 2000/54/EG van het Europees parlement en de raad betreffende de bescherming van de werknemers tegen de risico’s van blootstelling aan biologische agentia op het werk beschrijft hygiëne maatregelen, de risico classificatie van micro-organismen en de vereiste beheersingsmaatregelen en beheersingsniveaus in laboratoria. De Landelijke Coördinatie Infectieziektenbestrijding geeft LCI-richtlijnen uit voor de verschillende micro-organismen, deze kunnen worden gebruikt bij de risicobeoordeling en voor het nemen van maatregelen. In deze richtlijnen worden ook adviezen gegeven ten aanzien van desinfectie en wordt verwezen naar de Standaardmethoden Reiniging, desinfectie en sterilisatie in de openbare gezondheidszorg. De werkgroep infectie preventie formuleert richtlijnen voor de gezondheidszorg. Enkele richtlijnen zijn ook bruikbaar voor laboratoria. Bijvoorbeeld de richtlijn ‘Microbiologische veiligheid in diagnostische laboratoria’ en richtlijnen op gebied van handhygiëne en desinfectie. De LCI’s en de WIP-richtlijnen zijn te vinden op de site van het RIVM.
26.3.8
Prik-, bijt- snij- en spataccidenten
De Landelijke Richtlijn Prikaccidenten, ontwikkeld door het RIVM in samenwerking met de beroepsgroepen, is een breed geaccepteerde werkwijze voor het omgaan met prik-, bijt-, snijen spataccidenten met bloed en andere lichaamsvloeistoffen. Het is in microbiologisch diagnostische laboratoria (gezondheidszorg en diergeneeskunde)
360
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 360
4-3-2021 16:04:17
Hoofdstuk 26 Laboratoria
verboden de doppen terug te doen op injectienaalden, als er hulpmiddelen gebruikt kunnen worden met een veiligheidsmechanisme dat letsel of infectie door een scherp medisch hulpmiddel voorkomt moeten die worden gebruikt (Arbobesluit artikel 4.97.2).
26.4 26.4
Maatregelen laboratoria Maatregelen laboratoria
Veilig en gezond werken houdt in laboratoria nauw verband met zorgvuldig en netjes werken. Slordigheid en gebrek aan aandacht leidt niet alleen tot slechte resultaten, maar ook tot onnodige risico’s. ‘Good housekeeping’ houdt onder meer in: Een goede planning en een doordachte ruimtelijke indeling van de werkruimte. Opgeruimd en schoon houden van werkruimte, werktafels, zuurkasten en opslagfaciliteiten. Het gescheiden houden van verontreinigd en schoon glaswerk. Een duidelijke etikettering en labeling van monsters en preparaten, zodat geen misverstand ontstaat over de inhoud van potjes en flesjes. Direct opruimen van afval, gemorste chemicaliën en beschadigd glaswerk. Regelmatig afvoeren van afvalstoffen en chemicaliënrestanten.
26.4.1
Informatie
Om veilig te kunnen werken, is het noodzakelijk de eigenschappen van de gebruikte stoffen te kennen. Belangrijk zijn onder meer gegevens over de giftigheid, de reactiviteit, zowel met zuurstof (brand- en explosiegevaar) als met andere chemicaliën, het verspreidingsgedrag en de detecteerbaarheid. De opnameroute is ook relevant. Bij huidopname gelden aanvullende wettelijke eisen voor handschoenengebruik. De meeste gegevens kunnen worden ontleend aan de veiligheidsinformatiebladen van de leveranciers (zie veiligheidsinformatiebladen praktijkgids veiligheid) of aan de etiketten die op handelschemicaliën behoren te zijn aangebracht. Meer gedetailleerde informatie is voor de meest gebruikte chemicaliën te vinden in diverse handboeken. Ook voor micro-organismen moet de benodigde veiligheidsinformatie worden opgezocht. Naast de LCI-richtlijnen van het RIVM kunnen de Pathogen safety data sheets van de Public Health Agency of Canada hiervoor worden gebruikt. Afhankelijk van het micro-organisme en de branche kan aanvullend gerichte informatie worden opgezocht.
26.4.2
Blootstellingsbeoordeling en monitoring
In het Chemiekaartenboek wordt een indicatie gegeven voor de snelheid waarmee de grenswaarde wordt bereikt, erg handig voor een snelle risico-inschatting. Voor bepaling van het inhalatierisico kan ook de stoffenmanager worden gebruikt (zie ook paragraaf 10.1.2). Als wordt gewerkt met zeer kleine hoeveelheden is het uitrekenen van een worst-case scenario soms nuttig om zichtbaar te maken dat de grenswaarde nooit kan worden bereikt. Daarnaast verdient de mogelijkheid van opname van stoffen via de huid aandacht. In bepaalde gevallen kan het nodig zijn de blootstelling aan een stof te meten of te bewaken. In dat geval zijn gegevens over instrumentele detectiemethoden van belang. Het beoordelen van de risico’s bij blootstelling aan biologische agentia vraagt een andere aanpak. In theorie kan één organisme al een infectie veroorzaken, deze kan zich namelijk vermenigvuldigen in de ruimte of in het lichaam. De infectiekans is ook afhankelijk van omgevings- en persoonlijke factoren. Dat alles maakt het moeilijk om grenswaarden op te stellen. Een beoordelingsmethode is uitgewerkt in paragraaf 10.4.
26.4.3
Vervangen en verminderen van gebruik van stoffen
Het is verplicht om, daar waar mogelijk, zeer zorgwekkende stoffen te vervangen door minder schadelijke stoffen. Voor de kankerverwekkende en mutagene stoffen die op de lijst van SZW staan geldt dat het schriftelijk beargumenteerd moet worden wanneer vervanging niet mogelijk is. Ook voor andere chemicaliën geldt dat een brongerichte aanpak de voorkeur heeft. Aandachtspunten: Zorg dat maatregelen die leiden tot een reductie van zeer zorgwekkende stoffen aantoonbaar zijn vastgelegd.
361
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 361
4-3-2021 16:04:17
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Let op bijzondere functies. Enkele praktijkvoorbeelden: medewerkers van de spoelkeuken gebruiken chloroform voor het schoonmaken van het glaswerk, terwijl het op het laboratorium al verboden is. En: in een geologisch laboratorium gebruiken medewerkers van de monstervoorbereiding grote hoeveelheden ethanol, terwijl de koeling ook met water kan. Flamberen van ethanol: door de verhoogde verdamping is het blootstellingsrisico mogelijk verhoogd. Er zijn situaties in laboratoria waarbij de grenswaarde ruim werd overschreden, waaronder een medewerker problemen kreeg met zijn lever. Enkele preventieve maatregelen: een kweeklab heeft gekozen voor steriliseren van pincetten in een tafelsterilisator, in plaats van te flamberen. Een microbiologisch laboratorium heeft gekozen voor droog afbranden van de pincet. Grotere voorwerpen kunnen vooraf in ethanol in de zuurkast worden geweekt, in plaats van te flamberen. Bij schoonmaakwerkzaamheden kan ethanol vervangen worden door een alternatief. Kijk naar de voordelen: als dit goed is doorgevoerd zijn er minder meet- en registratieverplichtingen, afvalkosten kunnen omlaag en mogelijk hoeft er geen speciale afgezogen weegvoorziening te worden geplaatst.
Een goed voorbeeld van een laboratorium dat het gebruik van zeer zorgwekkende stoffen effectief terugbracht is na te lezen in een artikel van Labvision 2014: “Gecertificeerde standaarden, iets anders willen we niet meer”. Bijkomend voordeel: de kwaliteit van de metingen ging vooruit.
26.4.4
Hygiëne
Onvoldoende aandacht voor hygiëne vergroot de kans dat schadelijke agentia worden ingeslikt en meegenomen naar huis. Ook het risico van opname van toxische stoffen via de huid neemt toe. Daarom mag tijdens het werk niet worden gegeten, gedronken of gerookt. Om te voorkomen dat tijdens pauzes alsnog schadelijke agentia via de mond worden opgenomen, is het belangrijk om voor elke pauze de handen te wassen en geen laboratoriumjassen te dragen in de pauzeruimtes. Inslikken van agentia kan ook plaatsvinden bij het met de mond pipetteren. Toxische of bijtende stoffen en potentieel pathogeen materiaal mogen dan ook nooit zo worden gepipetteerd. Gebruik daarvoor een automatische pipet, een pipetteerballon of een pipet boy. Medewerkers die werken met micro-organismen behoren een cursus Veilige Microbiologische Techniek te hebben gevolgd. Ook is in dat geval extra aandacht nodig voor instructie rond handhygiëne en handenwassen.
26.4.5
Reiniging en desinfectie
Bij biologische agentia speelt reiniging en desinfectie een belangrijke rol. Reiniging betreft het verwijderen van zichtbaar vuil, desinfectie betreft het inactiveren of reduceren van achtergebleven organismen. Voor een goede hygiëne zijn beiden nodig. Op plaatsen waar alleen wordt gedesinfecteerd blijven bijvoorbeeld dode micro-organismen achter die weer een voedingsbodem vormen voor nieuwe groei. De effectiviteit van de verschillende desinfectantia verschilt nogal per micro-organisme. Het is daarom van belang om goed uit te zoeken welk middel geschikt is voor de aanwezige micro-organismen. De LCI-richtlijnen geven hier informatie over en geven aan welke paragrafen van de Richtlijn Standaardmethoden Reiniging, desinfectie en sterilisatie in de openbare gezondheidszorg van toepassing zijn of dat er juist aanvullende eisen zijn. Ook handig is de desinfectie-database van het bvf-platform waar per micro-organisme voor diverse desinfectantia wordt aangegeven of ze effectief zijn. In sommige laboratoria is het voor een goede desinfectie nodig om afwisselend verschillende typen desinfectantia te gebruiken. Denk bij het schoonmaken ook aan: handgrepen van kasten; de onderrand van biologische veiligheidskabinetten; toetsenborden; opvangbakjes in labapparatuur (bijvoorbeeld pipetteerrobots); de opvangbak in de biohazardkast onder het werkblad; ophopingen onder labapparatuur; afvoerputjes in het lab.
362
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 362
4-3-2021 16:04:17
Hoofdstuk 26 Laboratoria
26.4.6
Ventilatievoorzieningen
In laboratoria zijn diverse ventilatiesystemen naast elkaar in gebruik zoals zuurkasten, biologische veiligheidskabinetten, steriele flowkasten en lokale afzuigpunten. Daarnaast is er ruimteventilatie met een ventilatievoud van minimaal vijf maal per uur. Al deze voorzieningen moeten periodiek worden gecontroleerd op hun werking. De afzuiging moet onderling goed op elkaar worden afgestemd. Omdat de installatie van de verschillende voorzieningen door verschillende leveranciers wordt gedaan gaat hierbij nog wel eens wat mis. Door met droogijs, een rookmachine of rookbuisjes de luchtstromen in het lab te bekijken is snel zichtbaar of zich op dit punt knelpunten voordoen. In labs moet soms grote apparatuur in een zuurkast worden geplaatst, dit beïnvloedt de luchtstroom. Ook in dit geval kan met rook worden gecontroleerd of de lucht buiten de afzuigvoorziening treedt. Soms kan de zuurkast worden aangepast, soms is een andere op maat gemaakte afzuigvoorziening een betere oplossing. Explosiegevoelige werkzaamheden moeten in een explosieveilige zuurkast worden uitgevoerd, deze heeft een drukplaat, een raam dat niet verbrokkelt en explosieveilige elektra en verlichting. Denk bijvoorbeeld aan werkzaamheden met ether en destructies.
26.4.7
Opslag van gevaarlijke agentia
Ook in laboratoria is de PGS-15 (interne verwijzing praktijkgids opslag van gevaarlijke stoffen) van toepassing. In laboratoria vindt relatief veel opslag plaats in brandveiligheidsopslagkasten. Volgens de PGS-15 mogen de verschillende categorieën stoffen in dezelfde kast worden geplaatst als ze in verschillende lekbakken staan. Met elkaar reagerende stoffen, zoals zuren en basen, moeten ook in verschillende lekbakken worden geplaatst. Verder is het van belang dat de capaciteit van de legplanken en lekbakken niet wordt overschreden. Kies voor een kast met goed geborgde legplanken, dit voorkomt incidenten met kantelen. In laboratoria worden relatief veel chemicaliën in koelkasten of vriezers bewaard. Als het gaat om explosiegevaarlijke en ontvlambare vloeistoffen is het van belang te kiezen voor explosieveilige koelkasten. Als het gaat om grotere hoeveelheden ontvlambare stoffen wordt gekozen voor een koelkast die tevens brandwerend is. Sommige laboratoria werken met organische peroxiden, als het hoeveelheden minder dan 30 kg betreft valt de opslag nog onder de PGS-15 en kan de opslag onder voorwaarden inpandig plaatsvinden, bijvoorbeeld in een explosieveilige koelkast. Kankerverwekkende en mutagene stoffen moeten zo veel mogelijk worden opgeslagen en vervoerd in hermetisch gesloten en duidelijk gelabelde houders (Arbobesluit art. 4.19 sub d). Ook voor biologische agentia geldt dat ze zorgvuldig worden opgeslagen en goed moeten worden geëtiketteerd om risico’s bij blootstelling te beperken.
26.4.8
Inzameling van chemisch afval
In laboratoria wordt gewerkt met veel verschillende chemische stoffen in kleine hoeveelheden. Dit betekent dat er ook veel afvalstromen vrij komen. Bij het inzamelen van het chemisch afval is het van belang dat stoffen die met elkaar reageren, gescheiden worden gehouden. Hiertoe worden in ieder geval de zure anorganische stoffen in oplossing, alkalische anorganische stoffen in oplossing, halogeen arme organische stoffen en halogeenrijke organische stoffen gescheiden ingezameld. Soms is een verdere uitsplitsing nodig om reacties te voorkomen. Sterk reagerende zuren worden in laboratoria om deze reden via aparte stromen afgevoerd (bijvoorbeeld meer dan 30% salpeterzuur of zwavelzuur). Ook risicovolle afvalstoffen zoals extreem giftige, stinkende en explosieve stoffen worden apart afgevoerd. Afval waarin kankerverwekkende en mutagene stoffen voorkomen, moet goed herkenbaar worden gelabeld en zo veel mogelijk in een hermetisch afsluitbaar vat worden ingezameld (Arbobesluit art. 4.19.e) Vast chemisch afval zamelt men om praktische reden gescheiden in. Afval moet net als de oorspronkelijke chemicaliën veilig worden opgeslagen. Dus brandveilig als er brandgevaar is, afgezogen als er kans is op vorming van schadelijke dampen en in lekbakken.
363
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 363
4-3-2021 16:04:17
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
26.4.9
Inzameling van biologisch afval
Biologisch afval moet worden afgevoerd in lekdichte vaten die niet meer te openen zijn na sluiten (zogeheten SZA vaten). Als het sluiten in de haast onzorgvuldig gebeurd en een lipje verkeerd zit, mag het vat niet meer worden getransporteerd. Het vat moet dan opnieuw verpakt in een omverpakking. De keuze van het afvalvat is in dit verband van belang. Injectienaalden en andere scherpe voorwerpen moeten ook gescheiden worden ingezameld en als ziekenhuisafval worden afgevoerd. Injectienaalden mogen niet terug worden gestoken in de hoes. Ze worden daarom ingezameld in naaldencontainers die zorgen dat de naald veilig, zonder handcontact, verwijderd kan worden.
26.4.10 Gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen Gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen moet worden afgestemd op het risico. In laboratoria behoort meestal een laboratoriumjas, en een veiligheidsbril tot de standaarduitrusting. Aanvullend worden waar nodig handschoenen, overschorten en gelaatschermen gedragen. Vooral de kwaliteit van de handschoenen vraagt de aandacht omdat de dunne labhandschoenen de stoffen waarmee gewerkt wordt niet altijd voldoende tegen houden. Voor stoffen met H-zinnen 310, 311, 312, 314, 315 of 317 en voor stoffen met een grenswaarde die door de huid kunnen worden opgenomen is dragen van handschoenen bij mogelijke blootstelling verplicht. De handschoenen moeten van voldoende kwaliteit zijn, hierop wordt nader ingegaan in paragraaf 43.8. De gemiddelde labhandschoen laat veel oplosmiddelen door en biedt dan minder dan 10 minuten bescherming. Wil men toch de fijngevoeligere, dunnere lab handschoen blijven gebruiken in plaats van de in het veiligheidsinformatieblad aangegeven typen dan is het van belang de doorslagtijden voor de gebruikte handschoenen nader te bekijken, ook in relatie tot het risico van de gebruikte stoffen en de op het lab gebruikte hoeveelheden en de keus goed te beargumenteren. Leveranciers hebben tabellen met doorslagtijden per stof. Vaak kan een andere handschoenkeus al extra bescherming bieden. Bij mogelijke blootstelling aan stoffen met H-zinnen: 314, 318, 319, of de bijzondere aanduiding: EUH070 is een bril verplicht. Deze heeft bij voorkeur zijschermen (zie o.a. norm NEN-EN 166 oogbescherming, specificaties). Oogincidenten op het lab zijn gerelateerd aan losspringen van slangen aan apparatuur, door drukopbouw rond spuitende vloeistof of andere incidenten. Een bril zonder zijschermen biedt onvoldoende bescherming tegen dergelijke incidenten. Bij zuren en logen wordt in het VIB een bril aangeraden die aansluit op het gelaat.
26.4.11 Apparatuur Op het lab wordt veel apparatuur gebruikt die periodiek gekeurd moet worden (zie ook hoofdstuk Keuren van arbeidsmiddelen vanaf paragraaf 36.1). Met name apparatuur die veel verplaatst wordt, apparatuur die in een vochtige omgeving wordt gebruikt en aangetast kan worden door de inwerking van chemicaliën of hitte, moet regelmatig worden gecontroleerd op elektrische veiligheid. Voor laboratoria is het daarbij van belang te weten dat de normen voor laboratoriumapparatuur hogere lekstromen toestaan dan de normen voor gewone elektrische apparatuur. De keurmeester die de keuring verricht moet hiermee bekend zijn, anders wordt onnodig laboratoriumapparatuur afgekeurd. Apparatuur moet geschikt zijn voor gebruik op het lab. Er zijn warmhoudplaatjes en roerders waarbij het elektrisch circuit is beveiligd tegen vocht. Deze vertonen minder snel defecten. Bij roeren van explosiegevoelige stoffen zijn explosieveilige roerders nodig. Magnetrons geschikt voor labwerk hebben een afzuiging en een overdrukbeveiliging. Door het juiste materiaal te gebruiken worden veiligheidsrisico’s voorkomen. Bij werk met autoclaven, centrifuges, UV, lasers, leds, sterke magneten en dergelijke moeten goede werkinstructies en veiligheidssignalering aanwezig zijn.
26.4.12 Noodvoorzieningen Als er wordt gewerkt met brandgevaarlijke stoffen is het van belang dat er ook blusvoorzie-
364
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 364
4-3-2021 16:04:17
Hoofdstuk 26 Laboratoria
ningen in de directe nabijheid aanwezig zijn. Als met oliebaden wordt gewerkt moet het blusmiddel ook geschikt zijn voor het blussen van vetten. Verder is een spillkit nodig, met bijbehorende procedures voor het opruimen van kleine hoeveelheden gemorste chemicaliën. Soortgelijk is er een spillkit en procedure nodig voor het opruimen van spills met biologische agentia.
26.5 26.5
Arbobesluit Artikel 4.1d. Beperking van blootstelling; werkpleketikettering Arbo-Informatieblad AI-18, Laboratoria, SDU, Den Haag Chemiekaarten, online uitgave en jaarlijkse uitgave, SDU, Den Haag Veiligheid en milieu in laboratoria, Syntax Media, Utrecht Werkplek en werkhouding in het laboratorium, Syntax Media, Utrecht Veilig werken met micro-organismen, parasieten en cellen in laboratoria en andere werkruimten, theorie en praktijk, KNVM
26.5.1
Zeer zorgwekkende stoffen/kankerverwekkende, mutagene en reproductieschadelijke stoffen
Autorisatielijst: stoffen die u niet mag gebruiken, behalve als er voor een bepaald gebruik een autorisatie is verkregen. http://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/ PDF/?uri=CELEX:02006R1907-20151227&rid=1#page=212 Handleiding zeer zorgwekkende stoffen, InfoMil: https://www.infomil.nl/onderwerpen/ lucht-water/lucht/zeer-zorgwekkende/ Labvision november 2014 “Gecertificeerde standaarden, iets anders willen we niet meer”: https://labvision.nl/wp-content/uploads/2019/12/LV24-november-2014.pdf Lijst van kankerverwekkende, mutagene en reproductieschadelijke stoffen SZW: https:// www.arboportaal.nl/externe-bronnen/wetgeving/lijst-van-kankerverwekkende-mutageneen-voor-de-voortplanting-giftige-stoffen PPORD-vrijstelling voor stoffen die bij wetenschappelijk onderzoek en wetenschappelijke ontwikkeling (WO&O) worden gebruikt: https://echa.europa.eu/nl/regulations/reach/registration/research-and-development Restrictielijst: stoffen waarvoor restricties gelden; alle bedrijven in de EU die zo’n stof gebruiken, moeten zich hieraan houden. http://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/ PDF/?uri=CELEX:02006R1907-20151227&rid=1#page=221 Zeer zorgwekkende stoffen en potentiële zeer zorgwekkende stoffen, RIVM: https://www. rivm.nl/rvs/Stoffenlijsten
26.5.2
Verwijzingen laboratoria Verwijzingen laboratoria
Biologische agentia
Arbo-informatieblad AI- 09, Biologische agentia, SDU, Den Haag Basisinspectiemodule Werken met biologische agentia in laboratoria, Inspectie SZW: https://www.arboportaal.nl/externe-bronnen/instrumenten/bim-blootstelling-aan-biologische-agentia---inspectie-szw https://www.canada.ca/en/public-health/services/laboratory-biosafety-biosecurity/pathogen-safety-data-sheets-risk-assessment.html: veiligheidsinformatiebladen van micro-organismen Kennisdossier biologische agentia, 2009, Remko Houba, Jaap Maas, Helger Siegert, Peter Wielaard: www.arbokennisnet.nl Biologische agentia Richtlijn nr. 2000/54/EG van het Europees Parlement en de Raad van de Europese Unie van 18 september 2000 (Pb EG L 262) betreffende de bescherming van de werknemers tegen de risico's van blootstelling aan biologische agentia op het werk (zevende bijzondere richtlijn in de zin van artikel 16, lid 1, van richtlijn nr. 89/391/EEG) https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/ALL/?uri=CELEX%3A32000L0054 RIVM: A-Z micro-organismen, LCI-richtlijnen infectiepreventie, WIP-richtlijnen infectiepreventie, bijvoorbeeld: “Microbiologische veiligheid in diagnostische laboratoria”, voorlichting zwangerschap en infectieziekten, overzicht van biologische agentia met aanwijzingen van risico’s voor het ongeboren kind: “Zwangerschapsnotatie biologische agentia” www.bvfplatform.nl: o.a. database desinfectiemiddelen Kennissysteem infectieziekten en arbeid, bio-arbeidshygiënische kaarten en vaccinatieoverzicht: https://www.kiza.beroepsziekten.nl
365
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 365
4-3-2021 16:04:17
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
27 27
Werkplekken in de infratechniek
27.1 27.1
Werkplekken in de infratechniek
Inleiding werkplekken in de infratechniek Inleiding werkplekken in de infratechniek
Dagelijks werken bedrijven aan de technische infrastructuur, ook wel infratechniek genoemd. Deze werkzaamheden bestaan grotendeels uit het werken aan technische installaties die in de publieke, dus openbare, ruimten zijn te vinden. Te denken valt aan werkzaamheden langs auto(snel)wegen, spoorwegen, vaarwegen, zoals bijvoorbeeld: (Ondergrondse) technische infrastructuur (transport- en distributienetten voor elektriciteit, data, gas, water, warmte en riolering). Technische installaties van objecten (verdeelstations, transformatorruimtes, en technische (besturings)installaties voor bijvoorbeeld bruggen, tunnels, waterzuiveringen en sluizen). Openbare verlichting en verkeers(regel)installaties.
27.2 27.2
Risico’s werkplekken in de infratechniek Risico’s werkplekken in de infratechniek
De risico’s van het werken aan infra-technische installaties zijn veelal goed beschreven in normen en voorschriften. Kenmerkend voor het werken in de publieke ruimte aan technische installaties is dat er altijd sprake is van de (mogelijke) aanwezigheid van derden, zoals andere (civiele) aannemers, verkeersdeelnemers en bewoners. Het afsluiten van terreinen of gedeelten daarvan is niet zo eenvoudig als in de private omgeving. De belangrijkste risico’s in de infratechniek hebben bijna altijd betrekking op het onvoldoende kunnen beheersen van de omgevingsrisico’s als gevolg van de interactie met die omgeving. Elk risico is op zich goed beheersbaar, maar het wordt lastig als verschillende risico’s samenkomen. Een goed voorbeeld daarvan zijn interferende werkzaamheden van een civiele aannemer met een infratechniek aannemer, waarbij gedacht kan worden aan het gevaar van het maken van kabel- en leidingschades bij funderings- en heiwerkzaamheden, omdat nieuw aangelegde of verlegde kabels en leidingen nog niet op KLIC -tekeningen staan aangegeven. Onderstaand een opsomming van algemene, omgevings- en technische risico’s.
27.2.1
Werkzaamheden op onbekende ondergronden waarbij kans bestaat op vallen, uitglijden, omvallen van mens en materieel. Voorbeelden zijn oneffen terreinen, taluds, gladde ondergronden, onvoldoende sterke ondergrond (bij wielbelasting). Werkzaamheden bij ongunstige weeromstandigheden of bij onvoldoende daglicht. Regen, mist, sneeuw, ijzel, wind, lage of hoge buitentemperaturen of in het donker bij onvoldoende zicht zijn hier voorbeelden van. Weersomstandigheden vormen een complicerende factor bij de uitvoering van werkzaamheden doordat dit een factor is die ineens variabel kan worden tijdens de uitvoering van werkzaamheden (bijvoorbeeld het aantrekken van de wind of een onweersbui kunnen onvoorspelbare gevolgen hebben als er net hijswerkzaamheden of elektrotechnische werkzaamheden worden uitgevoerd). Werkzaamheden in een ruimte, een omgeving of grond die vervuild is. Te denken valt aan (verborgen) asbesttoepassingen in gebouwen en infra-objecten van voor 1993, uitlaatgassen (DME, dieselmotorenemissies), kwartsstof (wat vrijkomt bij zagen van asfalt/steen) en PAK’s (Polycyclische Aromatische Koolwaterstoffen) en vervuilde grond (PAK’s, cyaniden, vluchtige koolwaterstoffen, bestrijdingsmiddelen, oliën, asbest, kwarts, munitie, zware metalen en biologische agentia).
27.2.2
Algemene risico’s in de infratechniek
Omgevingsrisico’s in de Infratechniek
Aanrijdgevaar door verkeersdeelnemers bij werkzaamheden langs de weg. Als het normale weg- en verkeersbeeld door werkzaamheden wordt verstoord, heeft dit consequenties voor zowel de werkenden als de weggebruikers. Weggebruikers zijn niet altijd alert en verkeersmaatregelen zijn niet altijd goed zichtbaar, waardoor verkeersdeelnemers in
366
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 366
4-3-2021 16:04:17
Hoofdstuk 27 Werkplekken in de infratechniek
werkvakken terecht kunnen komen of tegen fysieke verkeersmaatregelen kunnen rijden. Aanrijdgevaar binnen verkeersafzettingen doordat materieel (kranen, diepladers, hoogwerkers of graafmachines) van verschillende aannemers en bouwstromen van leveranciers hier samenkomen en men niet altijd alert is op werkzaamheden van anderen. Achteruitrijden zonder goed te kijken of het niet goed plaatsen van afzettingen binnen een grote afzetting is vaak een bron van ongevallen. In langgerekte werkvakken houdt men zich bovendien niet altijd aan de toegestane snelheid. Aanrijdgevaar door treinen en spoorgebonden materieel zoals een KROL (een mobiele kraan die is aangepast om op het spoor te kunnen rijden). Ondanks de vele veiligheidsmaatregelen kunnen er treinen in het werkgebied komen door technische storingen of door verkeerd begrepen buitendienststellingen. Spoorgebonden materieel dat als werktuig wordt gebruikt in het buiten dienst gestelde werkgebied is altijd gevaarlijk omdat medewerkers hierop minder alert zijn.
Figuur 1 Montage van een verkeersinstallatie
Figuur 2 Werkzaamheden op een spoorbrug
Aanvaargevaar door scheepvaart bij werkzaamheden op het water bij bijvoorbeeld bruggen en sluizen. Scheepvaartverkeer, zowel pleziervaart als de beroepsvaart met moeilijk te manoeuvreren schepen, is bij werkzaamheden op het water vanaf pontons, aan sluisdeuren en bij duikarbeid een moeilijk te beheersen risico.
367
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 367
4-3-2021 16:04:17
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Werkzaamheden in publieke ruimtes (bijvoorbeeld werkzaamheden op perrons en in winkelstraten). Voetgangers en fietsers in omstandigheden waarin men minder oplet (door haast of afleiding door omgevingsgeluid) zijn een risico voor zowel deze groepen zelf als voor de medewerkers. Agressie en geweld van gebruikers van de openbare ruimte, zoals weggebruikers.
27.2.3
Belangrijkste technische risico’s in de Infratechniek
Het onbedoeld beschadigd raken van ondergrondse kabels en leidingen. Niet zichtbare of niet conform tekening op hun plaats liggende kabels en leidingen zijn een risico bij bijvoorbeeld graafwerkzaamheden (het (mechanisch) roeren van de grond). De risico’s bestaan uit uitval van installaties (met mogelijke gevolgrisico’s), en direct gevaar voor de medewerkers nabij de kabel- of leidingbeschadiging door bijvoorbeeld vlambogen of gasuitstroom. Een bekend voorbeeld is de gasexplosie in 2004 in het Belgische Gellingen. De gasexplosie vond plaats na beschadiging van de gastransportleiding tijdens werken met een graafmachine enkele weken eerder. Toen de gasnetbeheerder de druk verhoogde in de pijpleiding, is deze leiding volledig opengebarsten. Door de explosie en de zware brand die volgde kwamen 24 mensen om. Elektrocutiegevaar bij werkzaamheden. Bij werkzaamheden aan of in de nabijheid van elektrotechnische installaties bestaat, als er geen of onvoldoende veiligheidsmaatregelen zijn genomen, altijd risico op elektrocutie. Bij het ontbreken van goede schakelprocedures en lock out – tag out procedures kunnen de risico’s fors toenemen. Verstikking of brand door vrije gasuitstroom. Bij werkzaamheden aan of in de nabijheid van gasvoerende leidingen bestaat, indien er geen of onvoldoende veiligheidsmaatregelen zijn genomen, altijd het risico op zuurstofverdringing, brand of explosies. Werkzaamheden in de nabijheid van werktuigbouwkundige installaties. Als werktuigbouwkundige installaties zoals raderen, assen, aandrijfkettingen en dergelijke niet goed zijn afgeschermd of niet buiten gebruik kunnen worden gesteld, bestaat de kans dat medewerkers en materialen onbedoeld in aanraking komen met kans op beknelling, wurging, versplintering, verdrukking en dergelijke. Verbranding door kokend water of stoom bij werkzaamheden aan of in de nabijheid van warmteleidingen (door lekkage of bedieningsfouten).
27.3 27.3
Normen en richtlijnen werkplekken in de infratechniek Normen en richtlijnen werkplekken in de infratechniek
Vanwege de vele gevaren in de infratechniek zijn er verschillende normen en richtlijnen ontwikkeld. Dit zijn internationale, Europese en Nederlandse normen. Deze vormen een nuttige aanvulling op de Arbowetgeving. Daarnaast zijn eigen normen ontwikkeld door: ProRail (erkenningsregelingen voor werken aan het spoor). Netbeheer Nederland (voor werken aan kabels en leidingen van netbeheerders, zoals bijvoorbeeld Alliander, Stedin en Enexis). Bouwend Nederland (algemeen infrawerk). Techniek Nederland (installatiebranche). Railalert (railinfra beheerders). CROW (voor verkeersmaatregelen en vervuilde grond). Volandis (opvolger van Stichting Arbouw voor algemene arbo-informatie). Het Kadaster (het beheren van leidinginformatie, uitwisseling tussen de grondroerder en de kabel- en leidingeigenaren (door middel van KLIC meldingen)). Bekende normen in het werkveld van de infratechniek zijn: EN 50110 en de daarvan afgeleide NEN 3140/ NEN 3840 voor werkzaamheden aan of in de nabijheid van elektrotechnische installaties (laagspanning en hoogspanning). CROW 96A verkeersmaatregelen op autosnelwegen/ 96B-verkeersmaatregelen op nietautosnelwegen en wegen binnen de bebouwde kom. De CROW 96A en 96B richtlijnen bevatten afloopschema’s, waar op basis van bijvoorbeeld het wegtype, aanwezigheid langzaam verkeer, aanwezigheid rijsrooksignalering, aantal rijstroken, tijdsduur werkzaamheden en verkeerssnelheden een keuze kan worden gemaakt voor de te nemen verkeersmaatregelen. De verkeersmaatregel bestaat vervolgens uit een basisfiguur met de te plaatsen verkeersmaatregelen met afstanden. Dit kan variëren van het plaatsen van 5 verkeerskegels tot en met een afzetting met rijdende barrières (door middel van een MRS,
368
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 368
4-3-2021 16:04:18
Hoofdstuk 27 Werkplekken in de infratechniek
een Mobiele Rijweg Signalering). CROW 400: Werken in of met verontreinigde bodem. De bepaling van de veiligheidsklassen wordt op basis van SRC Arbo waarden (Serious Risk Concentration) gedaan en niet, zoals in de vervallen CROW 132, op basis van milieu-interventiewaarden. Dit gebeurt met een oplopende gevarenklasse wit, oranje, rood en zwart, waarbij tevens onderscheid wordt gemaakt tussen vluchtige en niet-vluchtige stoffen. De mate van aanwezigheid van bijvoorbeeld carciogene en mutagene stoffen, en de mogelijkheid van ventilatie zijn bepalend voor de klasse-indeling.
Tabel 1
Bedrijfsvoering Elektrotechnische Installaties (BEI). In de BEI staan veiligheidsprocedures voor het werken aan en in nabijheid van elektrische installaties van netbeheerders. Veiligheidsinstructie Aardgas (VIAG). In de VIAG staan veiligheidsprocedures voor het veilig werken aan en in de nabijheid van hoge- en lagedruk aardgasnetten en aardgasinstallaties van netbeheerders. Normenkader Veilig Werken (NVW). In het NVW staan de veiligheidsregels die gelden voor werkzaamheden in of nabij het spoor (het risicogebied). CROW 250/500 en WIBON (Wet informatie-uitwisseling boven en ondergrondse netten en netwerken). Het betreft beschikbaar maken en gebruiken van kadaster gegevens van ondergrondse leidingen ter voorkoming van graafschade door mechanische grondroering en bovengrondse netten ter voorkoming van aanraak- en overslaggevaar. De bekende KLICtekening (ook elektronisch) is een voorbeeld daarvan. Zonder een KLIC-melding en het hebben van de KLIC-informatie op de graafplek mag er niet machinaal worden gegraven. KLI- informatie heeft een bepaalde aanvraagtermijn omdat netbeheerders informatie moeten leveren en daarnaast zijn KLIC-tekeningen beperkt geldig omdat er tussentijds ook andere grondroerders bezig kunnen zijn geweest (tenzij het om een exclusief werkterrein gaat). Diverse Arbocatalogussen van verschillende branches.
Figuur 1 Het monteren van kabels in een verdeelkast
369
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 369
4-3-2021 16:04:18
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Figuur 2 Middenspanningskabels die zijn uitgelegd
27.4 27.4
Maatregelen werkplekken in de infratechniek Maatregelen werkplekken in de infratechniek
Maatregelen om veilig te kunnen werken zijn verwoord in normen en voorschriften. Deze bevatten instructies die zijn gebaseerd op ‘good manufacturing practices’ en leerpunten uit ongevalsonderzoeken. Alle normen bevatten (dwingende) voorschriften voor de te nemen voorzorgsmaatregelen en werkwijzen. Gevaren wegnemen aan de bron volgens de arbeidshygiënische strategie is in de infratechniek vaak niet mogelijk omdat er altijd conflicterende maatschappelijke belangen (de beschikbaarheid van de assets) zijn. De afweging van wat voorgaat dient zorgvuldig te gebeuren. Een goed voorbeeld van zo’n dilemma is “Verkeersmaatregelen om veilig te kunnen werken versus verkeersdoorstroming”. Het afsluiten van de weg waarop wordt gewerkt aan bijvoorbeeld een verkeersinstallatie is voor het verkeer en voor de betrokken werknemers zelf het veiligste, maar is niet altijd de beste maatschappelijke oplossing. Het verkeer moet namelijk worden omgeleid over een alternatieve route die wellicht niet geschikt is voor zoveel extra verkeersbewegingen en dat brengt weer andere risico’s mee. In de praktijk betekent het dat de werkzaamheden vaak worden uitgevoerd met een mix van maatregelen. Aan de voorkant worden eisen gesteld aan de kwaliteit van organisaties, mensen, procedures, regelgeving en middelen die het werk gaan uitvoeren. Dit resulteert erin dat dit soort werkzaamheden worden uitgevoerd door gecertificeerde bedrijven en haar onderaannemers (zoals ISO 9001, VCA**, CKB, BRL 7000) met goed opgeleide en geïnstrueerde medewerkers (juiste WEB-niveau, eventuele persoonscertificatie, en risicogerichte opleidingen) met de juiste middelen. Dit zijn voorwaarden voor het goed kunnen herkennen, erkennen en beheersen van alle veiligheidsrisico’s tijdens de uitvoering van werken. Verder draagt een goede planning bij aan de veiligheid, bijvoorbeeld dat KLIC-informatie tijdig aangevraagd en beschikbaar is op de werkplek waar (machinaal) gegraven wordt en dat tijdig de juiste verkeersmaatregelen zijn geplaatst. Het ontwerp, de planning en de uitvoering van de werkzaamheden zelf gebeurt vaak volgens de arbeidshygiënische strategie van de bronaanpak (wegafsluiting), collectieve maatregelen (verkeersmaatregelen), beperken van de blootstelling (tijdstip buiten de spits of de installatie deels voor-monteren naast de weg) en PBM’s zoals retro-reflecterende kleding.
370
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 370
4-3-2021 16:04:18
Hoofdstuk 27 Werkplekken in de infratechniek
Figuur 1 Veel verkeersbebording op een kruising
Figuur 2 Monteren van kabels in een hoogspanningsstation
27.5 27.5
Verwijzingen werkplekken in de infratechniek Verwijzingen werkplekken in de infratechniek
Arbocatalogus Netwerkbedrijven: https://netwerkbedrijven.dearbocatalogus.nl/ Arbocatalogus Techniek Nederland (voormalig Uneto-VNI): https://www.arbotechniek.nl/arbocatalogus Bouwend Nederland: https://www.bouwendnederland.nl/themas/arbeidsomstandighedenen-veiligheid CROW, Het nationale kennisplatform voor infrastructuur, verkeer, vervoer en openbare ruimte: https://www.crow.nl/publicaties Hoogspanningsleidingen en –installaties: https://www.tennet.eu/nl/bedrijf/safety-bij-tennet/safety-publicaties/ KLIC / Wibon: https://zakelijk.kadaster.nl/wetgeving-klic Railalert (arbeidsomstandigheden en spoorwegveiligheid): https://www.railalert.nl/ Bedrijfseigen veiligheidsapps met werkinstructies voor op de mobiele telefoon zijn te vinden op de sites van onder andere BAM, Heijmans, Volker Wessels en Van Gelder.
371
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 371
4-3-2021 16:04:19
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
28 28
Werkplekken in de chemische en de procesindustrie
28.1 28.1
Werkplekken in de chemische en de procesindustrie
Inleiding werkplekken in de chemische en de procesindustrie Inleiding werkplekken in de chemische en de procesindustrie
Werken in de chemische industrie en de procesindustrie kent specifieke risico’s die weliswaar gelijkaardig, maar niet bij alle installaties hetzelfde zijn. Het werken in de industrie is aan strikte regels gebonden. In deze paragraaf worden de belangrijkste risico’s en beheersmaatregelen toegelicht vanuit het perspectief van de contractor of medewerker die tijdelijk voor een onderhoudsklus bij een bedrijf werkt.
28.2 28.2
Risico’s werkplekken in de chemische en de procesindustrie Risico’s werkplekken in de chemische en de procesindustrie
Deze paragraaf gaat in op de ernstigste risico’s in de chemische industrie en procesindustrie.
28.2.1
Explosiegevaar
In de chemische industrie en procesindustrie wordt gewerkt met veel aardolie-achtige stoffen. Als er dampen van deze stoffen vrijkomen, dan is er een gevaar op een explosie. Alle vuurgevaarlijke werkzaamheden in de installatie mogen daarom alleen worden uitgevoerd nadat er een veiligwerkvergunning is verstrekt waarop staat onder welke voorwaarden het werk mag worden uitgevoerd. Het Arbeidsomstandighedenbesluit is hierop aangescherpt met de eis, dat als er explosieveilig materieel beschikbaar is om het werk uit te voeren, dit dan ook moet worden gebruikt. Het is daarom ook verboden om een mobiele telefoon mee te nemen in de fabriek. Uiteraard mag er niet worden gerookt.
28.2.2
Blootstelling aan chemische stoffen
Afhankelijk van de aard van de fabriek waarin wordt gewerkt, zullen er bepaalde stoffen zijn waaraan specifieke gevaren voor de gezondheid zijn verbonden. Iedereen die aan het werk gaat, zal van tevoren over deze gevaren moeten worden geïnformeerd. Hierbij hoort ook dat wordt verteld wat de beheersmaatregelen zijn en welke acties dienen te worden ondernomen indien onverhoopt blootstelling optreedt. De meeste bedrijven hebben hiervoor een arbeidshygiënisch programma opgesteld waar de werknemer mee te maken krijgt zoals blootstellingsmetingen, bloed- of urinemonsters en persoonlijke beschermingsmiddelen. De overheid heeft naast de BRZO-inspecties sinds een aantal jaren een groep inspecteurs die zich met name bezighoudt met de beheersing van blootstelling aan Carcinogene, Mutagene en Reprotoxische stoffen. Daarnaast staan de beheersing van asbest en chroom-VI hoog op de agenda.
28.2.3
Blootstelling aan biologische factoren
Het is meestal niet de kernactiviteit van de procesindustrie, maar blootstelling aan biologische factoren en met name legionella komt voor bij de volgende waterhoudende systemen: koeltorens; oog- en nooddouchesystemen; luchtbevochtigingssystemen; proceswatersystemen; industriewatersystemen; brandwatersystemen; en afvalwaterzuiveringsinstallaties. Het risico op legionellablootstelling middels drinkwatersystemen die geïnstalleerd zijn volgens NEN 1006 en VEWIN werkbladen, is binnen de industrie dermate gering dat daar meestal geen aanvullende maatregelen voor genomen worden. Mede gezien het feit dat er nog steeds slachtoffers te betreuren zijn met betrekking tot legionella heeft de overheid hier in de loop der jaren steeds striktere regels voor opgenomen onder andere in de Activiteitenregeling Milieubeheer. Waar voorheen met name gekeken werd
372
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 372
4-3-2021 16:04:19
Hoofdstuk 28 Werkplekken in de chemische en de procesindustrie
naar koeltorens, staat tegenwoordig ook de legionellabesmetting door afvalwaterzuiveringsinstallaties hoog op de agenda. Beheersmaatregelen voor koeltorens bestaan uit een goed ontwerp, voldoende doorstroming van water, tegengaan van groei door behandeling met chloorbleekloog, temperatuurbeheersing, biofilm verwijdering en regelmatig monsters nemen om te bepalen of het beheersregime succesvol is. Bij een te hoge concentratie legionella zullen in de omgeving persoonlijke beschermingsmiddelen in de vorm van FFP3-maskers moeten worden gedragen. Nieuw voor de industrie is de mogelijke besmetting tijdens het werk met SARS-CoV-2, het virus dat COVID-19 veroorzaakt. Het is op dit moment nog te vroeg om hier een volledig overzicht van risico’s en beheersmaatregelen te kunnen presenteren. Duidelijk is dat de industrie zich op zal moeten maken voor een organisatie van het werk die voldoet aan de eisen van de nieuwe ‘1,5 meter maatschappij’. Wanneer een medewerker aantoonbaar ten gevolge van zijn werkzaamheden besmet is geraakt, zal dit mogelijk als nieuwe beroepsziekte worden erkend. Als preventieve maatregelen zal naast persoonlijke hygiëne moeten worden gekeken naar: het grondig en vaker reinigen van de omgeving, met name contactpunten zoals toetsenborden en deurknoppen; het weren van personen die mogelijk besmet zijn, waarvan het meten van de lichaamstemperatuur een onderdeel uit kan maken; werkzaamheden in het veld op 1,5 meter van elkaar uitvoeren. Zie paragraaf 15.8 voor een voorbeeld van een draaiboek bij pandemieën.
28.2.4
Werken op hoogte
Terwijl bij normaal bedrijf alle plaatsen die te bereiken zijn in een installatie afdoende van relingen zijn voorzien, wordt er bij een onderhoudsstop meestal gewerkt op plaatsen waar dit niet het geval is. Hiervoor worden hulpmiddelen ingezet, vooral steigers. Alleen goedgekeurde steigers mogen worden beklommen of gebruikt als werkplek. Door middel van een steigerlabel geeft de steigerbouwer aan of een steiger veilig is of niet. Een groen label betekent dat de steiger is goedgekeurd. Een rood steigerlabel of geen label duidt er daarentegen op dat de steiger nog niet mag worden betreden. Steigers mogen nooit zelf worden gewijzigd. Steigers mogen alleen worden gebouwd en aangepast door erkende steigerbouwers. Dit geldt ook voor tenten die zijn gebouwd met behulp van steigermateriaal. Aan een standaard-steiger mag nooit worden gehesen. Verder moet men op de volgende algemene zaken letten: Voor werkzaamheden die boven 2,5 meter van de werkvloer worden uitgevoerd op plaatsen die niet door middel van een leuning zijn beveiligd, geldt de verplichting om een harnasgordel te dragen. Bij windsterkte boven 6 Beaufort geldt een algemeen verbod op het werken op rolsteigers, hoogwerkers en personenhijsbakken. Het is belangrijk om rekening te houden met weersomstandigheden zoals gladheid en mist. Loop niet op leidingen, gebruik altijd de leuning en gooi nooit met materiaal. Zie paragraaf 37.1 voor meer informatie over het werken met steigers.
28.2.5
Besloten ruimte
Het betreden van een besloten ruimte is een van de meest onderschatte gevaren. Helaas vallen er bij diverse bedrijven regelmatig dodelijke slachtoffers, omdat mensen denken dat ze veilig “even” een besloten ruimte in kunnen gaan, omdat dat de vorige dag (onder strikte voorwaarden en na uitgebreide testen) ook kon en men niet in de gaten heeft dat door veranderde omstandigheden de ruimte nu levensgevaarlijk was geworden.
28.2.6
Draaiende delen
In een procesinstallatie komen veel motoren van pompen en roerwerken voor. Normaal gesproken zijn de draaiende delen daarvan afgeschermd. Dit is gedurende een onderhoudsstop niet altijd het geval, omdat men bijvoorbeeld de pomp moet testen voordat de afscherming opnieuw is aangebracht. Ook kan het voorkomen dat een roerwerk boven op een reactor niet is afgeschermd, omdat deze plaats gedurende normale procescondities niet bereikbaar is. Tij-
373
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 373
4-3-2021 16:04:19
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
dens een onderhoudsstop kan door het bouwen van een steiger deze plaats wel bereikbaar worden.
28.2.7
Hete leidingen
Hete leidingen zijn onder normale procescondities hetzij geïsoleerd, hetzij onbereikbaar. Als onderhoud aan de installatie wordt uitgevoerd kan het voorkomen dat een leiding voorafgaand aan het onderhoud al van isolatie is ontdaan of na afloop van het onderhoud alvast in bedrijf is genomen terwijl de isolatie nog aangebracht moet worden. Uiteraard zijn deze situaties niet standaard en zal het bedrijf er alles aan doen om dit te voorkomen. In de praktijk kan het als onderhoudsmedewerker belangrijk zijn om met deze ongewenste situaties rekening te houden.
28.2.8
Vallende voorwerpen
In de procesindustrie kan het gebeuren dat er iets naar beneden valt. Het dragen van een veiligheidshelm biedt daarbij slechts een beperkte bescherming. De standaard maatregelen omvatten het afzetten van het gebied waarboven wordt gewerkt, vastbinden van gereedschap aan de riem en het ophangen van netten.
28.2.9
Struikel- en valgevaar
Struikelen en vallen is op zich geen groot gevaar, maar er bestaat in veel situaties wel een grote kans op, daarom is het hier als hoog risico opgenomen. Het blijkt in de praktijk dat 60 tot 75 procent van de incidenten plaatsvindt bij dagelijkse activiteiten waarvan het risico wordt onderschat. Lopen van en naar de werkplek door de fabriek is daarvan een voorbeeld. Het is daarom belangrijk om netjes te werken, geen materiaal te laten slingeren en na afloop van het karwei alles netjes op te ruimen.
28.3 28.3
Normen en richtlijnen werkplekken in de chemische en de procesindustrie Normen en richtlijnen werkplekken in de chemische en de procesindustrie
Alle bedrijven zullen op veiligheidsgebied de nationale wet- en regelgeving moeten volgen. Veelal komen daar nog de regels van het land van herkomst van het bedrijf bij. Bij veel Amerikaanse bedrijven is vanaf 6 voet (1,8 meter) reeds valbeveiliging verplicht, terwijl dit in de Nederlandse en Belgische wet- en regelgeving vanaf 2,5 meter is.
28.3.1
‘Life Saving Rules’
Om prioriteiten te stellen in het opvolgen van de regels binnen het bedrijf hebben veel bedrijven en branchorganisaties een aantal cruciale voorschriften verheven tot de zogenaamde ‘Life Saving Rules’(LSR). Aan deze regels dient iedereen zich in elk geval te houden, omdat op basis van ervaring uit het verleden is gebleken dat overtreding tot zeer ernstige (fatale) incidenten heeft geleid. Shell was een tiental jaren geleden een van de eerste bedrijven die deze ‘Life Saving rules’ opstelde en inmiddels hebben vele bedrijven dit voorbeeld gevolgd. Het aantal LSR’s kan per bedrijf variëren van 7 tot 16, maar het komt er in alle gevallen op neer dat met de regels op onderstaande gebieden niet te spotten valt: veilige werkvergunning en veilige werkmethodes; vrijkomen gevaarlijke stoffen controleren; veilig stellen van apparatuur; betreden besloten ruimte; graafwerkzaamheden; werken op hoogte; hijswerkzaamheden; alcohol- en drugsverbod voor of tijdens het werken of rijden; voorschriften over het autorijden, waaronder gordelgebruik, reisplan, niet-telefoneren en alcohol- en drugsverbod.
374
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 374
4-3-2021 16:04:19
Hoofdstuk 28 Werkplekken in de chemische en de procesindustrie
28.4 28.4
Maatregelen werkplekken in de chemische en de procesindustrie Maatregelen werkplekken in de chemische en de procesindustrie
In deze paragraaf worden de belangrijkste maatregelen genoemd die een bedrijf kan nemen om veilig werken te waarborgen.
28.4.1
Toelatingsprocedure
Om te beginnen zal er een uitgebreide controle aan de poort plaatsvinden, waarbij VCA-diploma en aanvullende opleidingen en certificaten worden gecontroleerd. Een onderdeel van de toelatingsprocedure is meestal een bedrijfsspecifieke instructiefilm die vaak wordt afgesloten met een test. Daarnaast wordt, ondermeer in het kader van illegale tewerkstelling, de identiteit van de persoon gecontroleerd. Na de toelatingsprocedure komt de fabrieksinstructie met de specifieke gevaren van de fabriek plus beheersmaatregelen. In de procesindustrie geldt een algeheel alcohol- en drugsverbod. Het is tevens verboden om onder invloed te zijn. Dat geldt ook voor werknemers die nachtdienst hebben en vooraf een feestje hebben bezocht. Een controleur aan de poort kan iemand vragen om mee te werken aan het controleren op alcohol en drugs en men hoeft een weigeraar niet op het terrein toe te laten als er gerede twijfel is aan zijn nuchterheid. Het is in Nederland tot nu toe nog niet wettelijk geregeld dat deze controle officieel is toegestaan maar er gaan wel stemmen op om alcohol- en drugscontrole voor de procesindustrie te regelen. Een vergelijkbare redenering kan opgaan voor het controleren van de lichaamstemperatuur. In het kader van de Arbowet artikel 3 lid 1 heeft de werkgever de verplichting om een veilige werkplek te creëren. In dat kader kunnen aanvullende maatregelen, mits in overeenstemming met de AVG (wet op de privacy) te rechtvaardigen zijn.
28.4.2
Verkeersregels
In principe gelden de regels van het Nederlandse wegenverkeersreglement met een aantal specifieke aanpassingen. De maximumsnelheid ligt meestal aanzienlijk lager dan op de openbare weg. Er kan een inhaalverbod gelden. Ook handsfree bellen in de auto kan verboden zijn. De reden is dat de verkeerssituatie op een industrieterrein vele malen complexer is dan in het normale verkeer, en dat bij incidenten de gevolgen ernstiger kunnen zijn vanwege de aanwezigheid van vrachtauto’s met gevaarlijke stoffen.
28.4.3
Veilig werkvergunning
Werk is alleen toegestaan met een geldige veilig werkvergunning. Iedereen die aan het werk gaat, moet vooraf weten wat de risico’s van het werk zijn en welke beheersmaatregelen moeten worden getroffen. Het moet duidelijk zijn aan welke apparatuur mag worden gewerkt. In geval van twijfel moet men contact opnemen met de verstrekker van de veilig werkvergunning. Om voorbereid te zijn op een noodsituatie moet iedereen weten waar de telefoon, de intercom, de blusmiddelen en de oog- en veiligheidsdouches zich bevinden. Ook dient men op de hoogte te zijn van de locatie van de verzamelplaatsen op het terrein. Voorafgaand aan het werk moet iedereen die uitvoerend werk doet op een vergunning een Last Minute Risk Analysis (LMRA) uitvoeren. Dit is een snelle inschatting van de gevaren die er op de werkplek nog aanwezig zijn en hoe die het beste zijn te beheersen.
28.4.4
Aanvullende programma’s
Melden Ongewenste Situaties: vooral van belang omdat een buitenstaander vaak dingen opvallen die de reguliere werknemers door bedrijfsblindheid niet meer opvallen of omdat men als buitenstaander in geval van een onderhoudsstop op plaatsen komt waar reguliere werknemers normaal niet komen. Veiligheidsgedrag observatie programma’s: in het streven om de veiligheid continu te vergroten, ziet men dat bedrijven zich steeds meer richten op veiligheidsgedrag en veiligheidscultuur. Daarbij worden meer eisen gesteld aan het gedrag en de houding van de medewerkers. Iedereen moet collega’s op een respectvolle manier aan kunnen spreken op onveilig gedrag. Dit aanspreken op veilig werken kan een positief effect hebben. Daarnaast moet iedereen erop zijn voorbereid om te worden aangesproken op veiligheidsgedrag. In beide geval-
375
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 375
4-3-2021 16:04:19
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
len is het verstandig om door het stellen van open vragen te begrijpen wat de ander bedoelt en waarom het geobserveerde gedrag onveilig zou zijn. Vraag door en trek niet te snel conclusies!
28.4.5
Persoonlijke beschermingsmiddelen
Belangrijke hulpmiddelen ter voorkoming van lichamelijk letsel op het terrein zijn de persoonlijke beschermingsmiddelen. Zoals veiligheidshelm, veiligheidsbril, veiligheidsschoenen, gehoorbescherming, werkkleding en handschoenen en zuurbril. De meeste persoonlijke beschermingsmiddelen zijn ontwikkeld voor specifieke doeleinden. Wanneer het gebruik van standaard persoonlijke beschermingsmiddelen voor bepaalde werkzaamheden niet toereikend is, wordt bij de vergunningsuitgifte vermeld welke extra persoonlijke beschermingsmiddelen vereist zijn. In sommige gevallen is de verplichting tot het gebruik van extra persoonlijke beschermingsmiddelen aangegeven op borden in de fabriek. Bij het betreden van een gebied via de normale toegangswegen, geven borden aan welke mogelijke gevaren in dit gebied aanwezig zijn en welke bepalingen er voor dit gebied gelden. Let op deze markeringen bij het betreden van een gebied. Gebieden kunnen ook afgezet worden met een geel-zwart lint. Dit lint geeft aan dat dit gebied alleen betreden mag worden na overleg met de plaatser van het lint. Meestal wordt het binnen het lint aanwezige gevaar aangevuld met een markeringsbord. Voorbeelden hiervan zijn: gebieden waar wordt gehesen, met hogedruk vloeistof reiniging wordt gewerkt, asbest wordt verwijderd of met radioactieve straling wordt gewerkt.
28.4.6
Adembescherming
Voor het werken met adembescherming dient men een medische keuring te hebben ondergaan plus een zogenaamde ‘fit-test’. Bij deze fit-test wordt getest of het gebruikte adembeschermingsmasker past en of het goed aansluit op het gezicht. Deze test is dus altijd specifiek voor een type masker in combinatie met een persoon. De aanwezigheid van gezichtsbeharing of sieraden zal de fit-test negatief beïnvloeden. Men dient dus altijd gladgeschoren te zijn. Voor verschillende soorten adembescherming zijn specifieke trainingen vereist. Voor het gebruik van een escape-respirator hoeft men niet medisch gekeurd te zijn en is geen fit-test vereist, omdat deze vorm van adembescherming zodanig is ontworpen dat iedereen dit moet kunnen gebruiken in geval van nood (bij voorbeeld bij plotseling vrijkomen van uiterst giftige gassen als ammoniak of chloor).
28.4.7
Gehoorbescherming
De procesindustrie is over het algemeen een lawaaiige omgeving waar geluidsniveaus boven de 85 dB(A) eerder regel dan uitzondering zijn. Het is daarom van belang om geschikte en passende gehoorbescherming te gebruiken als laatste stap in de arbeidshygiënische strategie. Men moet er rekening mee houden dat oorkappen vaak niet perfect om de oren sluiten omdat een veiligheidsbril bij het werk noodzakelijk is. Houd er ook rekening mee dat oordoppen lang niet altijd door de gebruiker volgens voorschrift worden aangebracht en de demping in de praktijk aanzienlijk minder dan gewenst zal zijn. De beste stand der techniek is op dit ogenblik het gebruik van otoplastieken die aangemeten zijn conform de vorm van de gehoorgang. Het verdient aanbeveling om bij het verstrekken van deze otoplastieken ook een fit-test uit te voeren om te controleren of de otoplastiek inderdaad correct is gemaakt. De demping van het filter in de otoplastiek kan aangepast worden aan het geluidsniveau op de werkplek. Zodoende wordt geborgd dat er voldoende demping optreedt zonder te veel te dempen. Ook voor oorkappen en oordoppen is een fit-test aan te bevelen.
28.4.8
Noodsituaties
Er is sprake van een noodsituatie als er iets gebeurt dat: ernstige gevolgen kan hebben voor de gezondheid van de personen; ernstige materiële schade kan veroorzaken; of dat: schade aan het milieu kan veroorzaken. Voorbeelden zijn: een ongeval, brand, explosie, radioactieve straling, ongecontroleerde gas- of vloeistofontsnappingen. Bij een verwonding dient men altijd het interne noodnummer te bel-
376
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 376
4-3-2021 16:04:19
Hoofdstuk 28 Werkplekken in de chemische en de procesindustrie
len voor medische opvolging. Bij elk contact met chemicaliën, hitte- of koudeverbranding en hoge of lage temperaturen is het gebruik van nood- of oogdouches verplicht. De ervaring leert dat regelmatig tegen deze regel wordt gezondigd, en dat het letsel daardoor ernstiger van aard wordt. Als de douche wordt gebruikt gaat er in veel bedrijven een alarm af in de controlekamer, zodat een medewerker het slachtoffer kan komen helpen.
28.5 28.5
Verwijzingen werkplekken in de chemische en de procesindustrie Verwijzingen werkplekken in de chemische en de procesindustrie
Is de slingerbeweging te ver doorgeslagen?, Het voorkomen van ongevallen met ‘Life-Saving Rules’, Dr. Jop Groeneweg, TNO/Universiteit Leiden, Arjan van Dijk, Royal Dutch Shell PLC SSVV Opleidingen Gids: https://www.ssvv.nl/opleiding/ssvv-opleidingengids/ VCA: https://www.vcanieuws.nl/ Enkele verwijzingen naar bedrijven en organisaties die ‘Life Saving Rules’ hebben ingevoerd: a. Shell: https://www.shell.com/sustainability/safety/personal-safety.html b. IOPG (International Association of Oil&Gas Producers): https://www.iogp.org/life-savingrules/ c. Chemelot Site: http://www.lifesavingrules.nl/ d. Stork: https://www.stork.com/nl/over-ons/hse/life-saving-rules e. Bouwend Nederland; https://bewustveiligiederedag.nl/veiligheid/
377
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 377
4-3-2021 16:04:19
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
29 29
Besloten ruimten
29.1 29.1
Besloten ruimten
Inleiding besloten ruimten Inleiding besloten ruimten
Besloten ruimten zijn ruimten die over het algemeen niet gemakkelijk toegankelijk zijn en ook niet op eenvoudige wijze zijn te verlaten. Vaak zijn ze ook van beperkte afmetingen. Voorbeelden van besloten ruimten zijn (scheeps)tanks, reactieketels, gierkelders, riolen, leidingkelders en diepe sleuven (dieper dan twee meter). Ook kruipruimten onder gebouwen en onder perrons en in tunnels kunnen als besloten worden beschouwd. De ventilatie en luchttoetreding is meestal zodanig, dat veilig werken (inspectie, schoonmaken, onderhoud en reparatie) niet altijd is gewaarborgd. Daarnaast kunnen er andere risico’s voorkomen zoals brand- en explosiegevaar, vergiftiging of verstikking en elektrocutiegevaar. Daarom zijn op het werken in besloten ruimten een aantal veiligheidsmaatregelen van toepassing.
29.2 29.2
Risico’s besloten ruimten Risico’s besloten ruimten
Aan het werken in besloten ruimten zijn een aantal risico’s verbonden. De belangrijkste risico’s bij het werken in besloten ruimten zijn:
29.2.1
Brand- en explosierisico’s besloten ruimten
Bij de aanwezigheid van vluchtige brandbare vloeistoffen en dampen of resten daarvan, bestaat er risico op brand en explosie. Dit kan worden versterkt als het zuurstofgehalte in de lucht boven de 21% stijgt. Daarom moeten maatregelen worden getroffen om veilig met gassen en zuurstof in besloten ruimten te werken.
29.2.2
Verstikkingsrisico’s besloten ruimten
Door chemische reacties kan een tekort aan zuurstof in de aanwezige lucht ontstaan, denk aan roestvorming in afgesloten tanks of het gebruik van chemische stoffen. Daarnaast kunnen gistingsprocessen en het kiemen van granen en zaden voor een tekort aan zuurstof zorgen. Ook kan er een zuurstoftekort zijn doordat de ruimte gevuld is (geweest) met inerte gassen zoals stikstof of kooldioxide ter voorkoming van brand of om gewassen te beschermen.
29.2.3
Vergiftigingsrisico’s besloten ruimten
Door het in aanraking komen met schadelijke stoffen (via ademhalingswegen, huid of mond) kan vergiftiging optreden. Schadelijke stoffen mogen niet boven een grenswaarde voorkomen. In kelders, gistingskuipen en rioolsystemen kunnen zich giftige (en zelfs explosieve) concentraties van gassen en dampen bevinden. Bij gierkelders verdient het gevaar van zwavelwaterstof (rotte eieren lucht) de aandacht. Tenslotte moet worden gewezen op het vrijkomen van giftige gassen of dampen bij autogeen lassen en het werken met snijbranders.
29.2.4
Risico’s door bewegende delen besloten ruimten
In een besloten ruimte werkende personen kunnen in aanraking komen met bewegende delen, bijvoorbeeld van roerwerken. Daarom vindt onderhoud slechts plaats als de installatie is uitgeschakeld!
29.2.5
Risico’s van elektriciteit besloten ruimten
Wanneer in besloten ruimten elektrisch gereedschap wordt gebruikt, kan door isolatiedefecten of -beschadigingen blootstelling aan elektrische stroom plaatsvinden. Pas daarom elektrisch gereedschap toe met een veilige spanning of gebruik een veiligheidstrafo.
378
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 378
4-3-2021 16:04:19
Hoofdstuk 29 Besloten ruimten
29.2.6
Risico’s door vallen en uitglijden en door vallende voorwerpen besloten ruimten
Door onvoldoende voorzieningen, gecombineerd met gladheid, beperkte verlichting en beperkte bewegingsmogelijkheden bestaat kans op vallen en uitglijden. Risico’s door vallende voorwerpen treden op bij het boven elkaar werken.
29.2.7
Risico’s van beknelling in besloten ruimten
In geval van besloten ruimten met beperkte afmetingen of ruimten die schuin op- of aflopen, of waarbij onder een obstakel moet worden gekropen om een volgende ruimte te kunnen betreden, kan beknellingsgevaar optreden. Ook kan het voorkomen dat een werknemer achter een obstakel blijft steken en niet loskomt. Het is dan zaak om rustig te blijven en te wachten op hulp om weer los te kunnen komen.
29.3 29.3
Normen en richtlijnen besloten ruimten Normen en richtlijnen besloten ruimten
Arbo-informatieblad AI 05 geeft richtlijnen over te treffen voorzieningen in besloten ruimten. Dit Arbo-informatieblad is nog wel beschikbaar maar wordt sinds december 2016 niet meer bijgewerkt. Voor actuele informatie zijn thans Practice Notes beschikbaar. In de Practice Notes (ook van SdU) wordt een opsomming gegeven van de Arbocatalogi waarin besloten ruimten zijn opgenomen. De inspectie SZW heeft een basis inspectie module (BIM) voor dit onderwerp opgesteld.
29.4 29.4
Maatregelen besloten ruimten Maatregelen besloten ruimten
Voor het betreden van besloten ruimten dienen maatregelen te worden getroffen en een risico-inventarisatie en –evaluatie (RI&E) te worden opgesteld. Deze risico-inventarisatie dient specifiek te zijn over de ruimte die het betreft en de risicobronnen die men kan aantreffen. Een generieke opsomming van risico’s en maatregelen is niet voldoende. Een goede werkvoorbereiding gaat vooraf aan het betreden van een besloten ruimte. Hierin wordt bepaald hoe men de ruimte kan betreden, hoeveel personen aan het werk gaan en welke maatregelen getroffen moet worden om veilig naar binnen kunnen gaan. Het mangat mag pas worden geopend, wanneer is vastgesteld dat de concentratie van gevaarlijke gassen en dampen beneden de toelaatbare grens ligt. Dit moet wel gemeten kunnen worden. Brandblusmiddelen en ademhalingsbeschermingsapparatuur moeten gereed worden gehouden.
29.4.1
Maatregelen veiligheidsorganisatie besloten ruimten
Daarnaast moet een veiligheidsorganisatie worden gevormd en dient afstemming met de bedrijfshulpverleningsorganisatie plaats te vinden. De bedrijfshulpverlening is ingericht op het daadwerkelijk kunnen bieden van hulp in geval van nood binnen de besloten ruimten. Om te voorkomen dat een besloten ruimte door onbevoegden wordt betreden, kunnen fysieke maatregelen zoals het afschermen van de toegang en het aanbrengen van waarschuwingsborden (gevaar, niet betreden, besloten ruimte) worden genomen. Bij het toepassen van ventilatoren geen machines gebruiken die als brandstof dieselolie hebben vanwege het ontstaan van dieselmotoremissie. Gebruik elektrische apparatuur op een veilige spanning als deze in de ruimte worden geplaatst. Als een compressor wordt gebruikt voor ademlucht, moet worden voorkomen dat deze schadelijke dampen uit de besloten ruimte kan aanzuigen. Het ledigen en ventileren van besloten ruimten moet zodanig gebeuren, dat er geen explosieve dampluchtmengsels ontstaan. Voordat de ruimte wordt geopend, moeten resten van vloeibare producten zoveel mogelijk zijn verwijderd, en daarna spoelen met warm water eventueel met reinigingsmiddel. Ingeval van gassen langdurig doorspoelen met lucht of inert gas. Gassen of vloeistoffen mogen niet vanuit leidingen in de besloten ruimte kunnen komen. Dit is te voorkomen door loskoppelen of afblinden van leidingen zo dicht mogelijk bij de besloten ruimte. Bewegende delen in een besloten ruimte moeten buiten bedrijf worden gesteld, zodanig dat zij niet in werking kunnen worden gesteld, bijvoorbeeld door middel van een vergrendeling van de schakelaars met slot en sleutel, of door het verwijderen van de zekeringen.
379
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 379
4-3-2021 16:04:19
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Voor het werken met elektriciteit in een besloten ruimte moeten extra veiligheidsmaatregelen worden genomen. Hiervoor is het belangrijk om, uitgaande van een risico-inventarisatie en – evaluatie, een keuze van het elektrische materieel te maken. De voorkeur gaat hier uit naar een veilige spanning door bijvoorbeeld het toepassen van scheidingstrafo’s of handgereedschap op accu’s.
29.4.2
Organisatorische maatregelen besloten ruimten
Er moet iemand zijn belast met het toezicht, die verantwoordelijk is voor het treffen van alle noodzakelijke maatregelen en die zo nodig onmiddellijk hulp kan bieden of mobiliseren. Bij de toegang tot de besloten ruimte moet tenminste één persoon aanwezig zijn, de zogenaamde mangatwacht. Deze houdt voortdurend contact met de zich in de ruimte bevindende personen en met de toezichthouder. De mangatwacht mag zich bij calamiteiten nooit in de besloten ruimte begeven, maar moet dan alarm slaan.
29.4.3
Maatregelen mangatwacht besloten ruimten
Er moeten maatregelen zijn genomen, zodat betrokkenen bij bedwelming buiten de besloten ruimte kunnen worden gebracht zonder dat anderen zich erin hoeven te begeven. De zich bij de toegang bevindende persoon (de mangatwacht) controleert de hulpapparatuur en onderhoudt contact met de mensen in de besloten ruimte, door middel van geschikte communicatiemiddelen en duidelijk afgesproken signalen. De mangatwacht waarschuwt wanneer de besloten ruimte moet worden verlaten. De mangatwacht mag de besloten ruimte nooit betreden om hulp te bieden. Hij dient uitsluitend te controleren of te alarmeren. Hierbij moet men rekening houden met niet-Nederlandstaligen. Laat de werkzaamheden in besloten ruimten onder een systeem van werkvergunningen vallen.
29.4.4
Maatregelen constructie-eisen besloten ruimten
Toegangen tot besloten ruimten moeten veilig bereikbaar zijn door middel van trappen en bordessen, voorzien van het nodige leuning- of hekwerk. De diameter van een mangat moet minstens 60 cm bedragen; maak een tweede opening voor het binnenbrengen van hulpmateriaal, ook uit ventilatie-overwegingen. Breng ter plekke een hijsinrichting aan, bijvoorbeeld boven het mangat, voor hulpmiddelen en voor redding van personen. De klimgelegenheden binnen besloten ruimten moeten bestaan uit vaste (kooi)ladders of uit trappen met leuningen. Hiermee moet bij het ontwerpen reeds rekening worden gehouden. Voor kleine tanks kan een geborgde (tank)ladder worden gebruikt. Als het aanbrengen van een ladder niet mogelijk is, kan een touwladder worden gebruikt in combinatie met afdaalapparatuur en een veiligheidsharnas. Hiertoe moet een opening aan de bovenzijde van een besloten ruimte aanwezig zijn.
29.4.5
Maatregelen metingen besloten ruimten
Voordat een besloten ruimte mag worden betreden, moet achtereenvolgens zijn vastgesteld dat: het zuurstofgehalte van de lucht minimaal 19 volumeprocent en niet hoger dan 21 volumeprocent is; de concentratie van explosieve gassen en dampen lager is dan 10 volumeprocent van de onderste explosiegrens (LEL); de concentratie van giftige dampen en gassen lager is dan de geldende grenswaarden; metingen moeten worden verricht door een gas-meet-bevoegd persoon. bij alle metingen is van belang: de geschiktheid van de apparatuur, onder andere blijkend uit een duidelijke gebruiksaanwijzing en een keuringscertificaat dat niet ouder is dan 1 jaar; het meten op de juiste plaats (vaak onderin); het gebruik van hulpmiddelen om de besloten ruimte niet te hoeven betreden. indien er geen zekerheid is dat de besloten ruimte blijvend veilig is voor personen, moet ook tijdens de werkzaamheden worden gemeten. Bijvoorbeeld wanneer er: las- of snijwerkzaamheden plaatsvinden; met vluchtige oplosmiddelen wordt gewerkt; verontreiniging plaatsvindt door het ontwijken van gassen of dampen uit achtergeble-
380
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 380
4-3-2021 16:04:19
Hoofdstuk 29 Besloten ruimten
ven resten of roestlagen. Er moet dan ook worden geventileerd. Als aan eerdergenoemde criteria niet (meer) wordt voldaan, dan moeten de werkzaamheden onmiddellijk worden gestaakt en moet iedereen direct de besloten ruimte verlaten.
29.4.6
Maatregelen apparatuur in besloten ruimten
Al het materieel moet in goede staat verkeren en op goede werking worden gecontroleerd. Als een zone-indeling is vastgesteld (volgens NPR 7910), mag uitsluitend gebruik worden gemaakt van elektrische apparatuur volgens NEN 50.014 tot en met 50.020. Indien geen zoneindeling geldt, mag uitsluitend gebruik worden gemaakt van: lampen met eigen stroombron, beveiligd tegen brand- of explosiegevaar; verlichtingsarmaturen, voorzien van een generator (aangedreven door samengeperste lucht) en beveiligd tegen brand- of explosiegevaar. Verplaatsbare elektrische leidingen moeten worden beschermd tegen beschadiging door deze op te hangen. In besloten ruimten met in hoofdzaak geleidende wanden, plafonds en vloeren mag alleen gebruik worden gemaakt van veilige spanning (wisselspanning door middel van een veiligheidstransformator van maximaal 50 volt nominaal of gelijkspanning van maximaal 120 volt nominaal), of moet gebruik worden gemaakt van een beschermingstransformator. Voor elektrisch lassen moet gelijkstroom uit een lasomvormer of wisselstroom uit een lastransformator worden gebruikt. Voedingsbronnen moeten zijn geaard en buiten de besloten ruimte worden opgesteld. Alle leidingen en geleidende componenten van elektrische apparatuur moeten apart zijn geaard (ten minste 6 mm2) aan de geleidende delen van de ruimte. Bij gebruik van niet-elektrische apparatuur moet oplading door statische elektriciteit worden voorkomen door deze geleidend te verbinden aan bestaande aardingspunten zo mogelijk buiten de besloten ruimte (roest en verf eerst verwijderen).
29.4.7
Maatregelen brand- of explosiegevaar besloten ruimten
Bij brand- of explosiegevaar moeten de motoren en de schakel- en beveiligingsapparatuur voldoen aan de ATEX-normen. Een generator in een besloten ruimte mag alleen worden aangedreven met lucht, tenzij onafhankelijke ademhalingsbeschermingsmiddelen worden gebruikt. Bij aanwezigheid van brandbare gassen of dampen geldt tevens: dat de ventilator alleen wordt aangedreven door lucht of stoom waarbij de stoom niet wordt afgevoerd in de besloten ruimte; dat de schoepen zijn vervaardigd van niet-vonkend materiaal; dat er een beveiliging is tegen een te hoge druk van de aandrijflucht. Gas- en zuurstofflessen mogen nooit in een besloten ruimte worden geplaatst. Bij onderbreking van de werkzaamheden moeten zowel de brander als de flessen worden afgesloten en moet bij voorkeur de brander met slangen worden verwijderd uit de ruimte. In verband met brand- of explosiegevaar moet altijd worden voorkomen dat er gassen of zuurstof in de ruimte ontsnappen, bijvoorbeeld door toepassing van een vacuüm- of onderdrukventiel dat automatisch sluit bij het wegvallen van de onderdruk in de slang. Een vacuümventiel kan alleen worden toegepast in combinatie met een injectorbrander. Een andere mogelijkheid is de toepassing van een dubbele slang, een binnen- en een buitenslang. De toevoer van gas of zuurstof door de binnenslang naar de brander is slechts mogelijk, als in de buitenslang voldoende druk is opgebouwd. Zodra deze wegvalt, wordt de toevoer van gas of zuurstof automatisch gesloten. Als er schoonmaakhulpmiddelen, zoals tankwasmachines, worden gebruikt in ruimten met een brandbaar of explosief gas- of dampluchtmengsel, moet vonkvorming zijn uitgesloten.
381
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 381
4-3-2021 16:04:19
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
29.5 29.5
Persoonlijke beschermingsmiddelen besloten ruimten Persoonlijke beschermingsmiddelen besloten ruimten
Op de situatie toegesneden persoonlijke beschermingsmiddelen (persluchtmaskers met onafhankelijke ademhalingsbescherming) voor de redding van een persoon uit de besloten ruimte moeten beschikbaar zijn. Als het gebruik van onafhankelijke ademhalingsbescherming nodig is, moet de desbetreffende persoon daartoe geschikt zijn; dit moet blijken uit een geldige medische keuring. Alle betrokkenen moeten vooraf worden geïnformeerd over (en worden getraind in) alle problemen die samenhangen met het betreden van en werken in een besloten ruimte, zoals: de te verwachten stoffen; de communicatieprocedures; de reddingsprocedures; de persoonlijke beschermingsmiddelen. In besloten ruimten mogen geen filtermaskers worden gebruikt. Ook mogen geen ademhalingsbeschermingsmiddelen worden gebruikt die afhankelijk zijn van de in de ruimte aanwezige lucht. Het kan noodzakelijk zijn de volgende voor de situatie geschikte persoonlijke beschermingsmiddelen te gebruiken: beschermende kleding; veiligheidsschoeisel; oog- en gelaatbeschermers; beschermende handschoenen; veiligheidshelm; gehoorbescherming; tankreddingsgordel en reddingslijn; onafhankelijke ademhalingsbeschermingsmiddelen. Tankreddingsgordel en reddingslijn zijn, behalve voor werkzaamheden in moeilijk toegankelijke of kleine besloten ruimten, verplicht. In kleine besloten ruimten kan uit de risico-inventarisatie en –evaluatie blijken dat andere hulpmiddelen of maatregelen vereist zijn.
29.6 29.6
Verwijzingen besloten ruimten Verwijzingen besloten ruimten
Arbobesluit, artikel 3.2 - 3.5, 4.5, 4.6, 8.1-8.4 Arbo-informatieblad AI-5, Veilig werken in besloten ruimte, Sdu, Den Haag (is vervangen door Practice Note besloten ruimten) http://www.aenowaterschappen.nl/nl/thema/Besloten-ruimten http://www.arbocatalogus-bouweninfra.nl/risicos/onveiligheid/besloten-ruimten/index.htm https://www.arbocatalogus-railinfra.nl/risicos http://www.verbondpk.nl/wp-content/uploads/2017/03/11_Besloten-Ruimten.pdf NPR 7910-1: 2020+C1: 2021 nl Gevarenzone-indeling met betrekking tot ontploffingsgevaar – Deel 1: Gasontploffingsgevaar, Nederlandse praktijkrichtlijn, 2012 NPR 7910-2: 2020+C1: 2021 nl Gevarenzone-indeling met betrekking tot ontploffingsgevaar – Deel 2: Stofontploffingsgevaar, Nederlandse praktijkrichtlijn, 2010 NEN 1010, Veiligheidsbepalingen voor laagspanningsinstallaties NEN-EN 50110-1 2013, Bedrijfsvoering van elektrische installaties NEN 3140+A3: 2019, Bedrijfsvoering van elektrische installaties (Aanvullende Nederlandse bepalingen voor laagspanningsinstallaties) NEN-EN-IEC 60079-14: 2014, Elektrisch materieel voor plaatsen waar gasontploffingsgevaar kan heersen – Deel 14: Elektrische installaties in gevaarlijke gebieden (anders dan mijnen)
382
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 382
4-3-2021 16:04:19
Hoofdstuk 30 Intern transport en opslag
30 30
Intern transport en opslag
30.1 30.1
Intern transport en opslag
Inleiding intern transport en opslag Inleiding intern transport en opslag
Zowel in productiebedrijven als in overslagbedrijven en distributiecentra worden producten of goederen opgeslagen. Dit kan in bulk, bijvoorbeeld bij overslagbedrijven of in loodsen en magazijnen waar producten tijdelijk worden opgeslagen voor distributie of verhuur. Bij productiebedrijven geldt dat vervaardigde producten een bepaalde weg afleggen binnen het bedrijf voordat zij kunnen worden opgeslagen en geleverd. Aan transport en opslag kleven risico’s. Het arbeidsmiddel bij uitstek voor intern transport en opslag, de vorkheftruck, wordt beschreven in ‘Vorkheftrucks en andere transportwerktuigen’.
30.2 30.2
Risico’s intern transport en opslag Risico’s intern transport en opslag
Aan het intern verplaatsen van producten en het opslaan in magazijnen, stellingen of op tasvelden zijn risico’s verbonden. Deze hebben enerzijds te maken met de beschikbare ruimte, de sterkte en stijfheid van de stellingen en de belasting en anderzijds met het in te zetten materieel. Daarnaast zijn de hoogte en de installatie waarin wordt opgeslagen van belang. Dit kan variëren van in de buitenlucht opgeslagen hopen erts of zand tot aan geautomatiseerde orderpicksystemen. Vaak zullen producten worden opgeslagen in stellingen in een magazijnomgeving. We onderscheiden de navolgende risicobronnen: het risico op knellen en pletten; het risico te worden getroffen door bezwijkende taluds; het risico om te worden aangereden; het risico te worden getroffen door vallende voorwerpen van stellingen; het risico te worden getroffen door omvallende stellingen; het risico om bekneld te raken tussen transportmiddelen en/of robots en stellingen; het risico van valgevaar bij het uitvoeren van onderhoudswerkzaamheden.
30.3 30.3
Normen en richtlijnen intern transport en opslag Normen en richtlijnen intern transport en opslag
NEN-EN 547-1:1997+A1:2008 en. Veiligheid van machines – Menselijke lichaamsafmetingen – Deel 1: Principes voor de bepaling van de vereiste afmetingen van toegangsopeningen in machines voor het gehele lichaam. NEN-EN 894-1:1997+A1:2008 en. Veiligheid van machines – Ergonomische eisen voor het ontwerpen van informatie- en bedieningsmiddelen – Deel 1: Algemene beginselen voor de interactie tussen de mens en informatie- en bedieningsmiddelen. NEN-EN 894-2:1997+A1:2008 en. Veiligheid van machines – Ergonomische eisen voor het ontwerpen van informatie- en bedieningsmiddelen – Deel 2: Informatiemiddelen. NEN-EN 894-3:2000+A1:2008 en. Veiligheid van machines – Ergonomische eisen voor het ontwerpen van informatie- en bedieningsmiddelen – Deel 3: Bedieningsmiddelen. NEN-EN 894-4:2010 en. Veiligheid van machines – Ergonomische eisen voor het ontwerpen van informatie- en bedieningsmiddelen – Deel 4: Locatie en indeling van informatieen bedieningsmiddelen. NEN-EN 981:1997+A1:2008 en. Veiligheid van machines – Systeem van akoestische en optische gevaarsignalen en informatieve signalen. NEN-EN 1005-1:2001+A1:2008 en. Veiligheid van machines – Menselijke fysieke belasting – Deel 1: Termen en definities. NEN-EN 1005-2:2003+A1:2008 en. Veiligheid van machines – Menselijke fysieke belasting – Deel 2: Handmatig hanteren van machines en machine onderdelen. NEN-EN 1005-3:2002+A1:2008 en. Veiligheid van machines – Menselijke fysieke belasting – Deel 3: Aanbevolen maximale krachten bij machinewerkzaamheden. NEN-EN 1005-4:2005+A1:2008 en. Veiligheid van machines – Menselijke fysieke belasting – Deel 4: Evaluatie van werkhoudingen en bewegingen bij machinewerkzaamheden. NEN-EN 1005-5:2007 en. Veiligheid van machines – Menselijke fysieke belasting – Deel 5: Risicobeoordeling voor herhaalde handelingen met hoge frequentie. Arbo-informatieblad AI-14, Bedrijfsruimten- Inrichtingen, Transport en Opslag, Sdu, Den
383
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 383
4-3-2021 16:04:19
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Haag. PGS 15. NPR 5054 Palletstellingen, Bediening door magazijntrucks, Verklaring van toegelaten gebruik. NPR 5055 Magazijnstellingen – Arboverantwoordelijkheden en controlelijsten voor de periodieke inspectie op juist gebruik en staat van onderhoud – Deel 1:Palletstellingen. NEN 5056:2011 nl – Niet-verrijdbare stalen opslagsystemen – Verstelbare palletstellingsystemen – Technische grondslagen voor het ontwerp – Afwijkingen van en aanvullingen op NEN-EN 15512:2009. NEN-EN 15095:2007+A1:2009 en Aangedreven mobiele stellingen – carrouselinstallaties en opslagliften – Veiligheidseisen. NEN 5056:2011 nl Niet-verrijdbare stalen opslagsystemen – Verstelbare palletstellingsystemen - Technische grondslagen voor het ontwerp – Afwijkingen van en aanvullingen op NEN-EN 15512:2009. NEN-EN 15629: 2008 en Niet-verrijdbare stalen opslagsystemen – Specificatie van magazijnstellingen. NEN-EN 15635:2008 en Stalen opslagsystemen – Gebruik en onderhoud van opslagapparatuur. http://arbocatalogus.com/pics/docs/M208%20Werken%20in%20magazijnen.pdf https://www.fnv.nl/sector-en-cao/alle-sectoren/transport-en-logistiek/nieuws/493433-arbocatalogus_transport_logistiek/
30.4 30.4
Maatregelen intern transport en opslag Maatregelen intern transport en opslag
Magazijnstellingen moeten stabiel zijn opgesteld en niet worden overbelast (ook de vloer en de fundering moeten voldoende sterk zijn). Magazijnstellingen zijn voorzien van een belastingsbord/draagvermogenbord, waarop de toegestane belasting per stellingvak en per jukframe (stelling) is aangegeven. Aan de hand van constructieberekeningen kunnen de stellingen zelfstandig staan of moeten ze onderling worden gekoppeld en/of aan de bouwkundige constructie worden gekoppeld. De stellingen zo beladen dat er geen uitstekende onderdelen zijn die ongewild worden aangestoten waardoor ze kunnen vallen. Stellingen beschermen tegen aanrijdgevaar door rijdend materieel door aan de koppen van de stellingen vangrails te plaatsen. Stellingen moeten goed bereikbaar zijn, de gangpaden minstens 0,75 m breed. Transportroutes horen voldoende breed en draagkrachtig te zijn en zijn bij voorkeur horizontaal, stroef en vlak, gemarkeerd of afgebakend, vrij van obstakels, overzichtelijk of voorzien van spiegels. Transportroutes zijn zo nodig voorzien van verkeersborden, uitwijkplaatsen en looppaden voor voetgangers. Doorgangen zoals deuren en hekken moeten zo worden gesitueerd en ingericht, dat aanrijden en knelgevaren worden voorkomen. Bij voorkeur zijn looproutes afgescheiden van materieel. Personeel moet zijn geïnstrueerd en opgeleid. Als er gebruik wordt gemaakt van materieel, zoals heftrucks, werken met een aangepaste lage snelheid. Rijdend materieel voorzien van sensoren, camera’s e.d. om aanrijdgevaar te voorkomen. Ook kan rijdend materieel worden voorzien van optische en akoestische signalering bij achteruit rijden. Zones waarbinnen personen zich kunnen verplaatsen aangeven door middel van belijning; bij voorkeur fysiek afgescheiden van rijdend materieel.
30.5 30.5
Verwijzingen intern transport en opslag Verwijzingen intern transport en opslag
Arbobesluit, artikel 3.2, 3.3, 3.4, 3.6,-3.9, 3.13-3.18 en 8.4 Arbo-informatieblad AI-10 Bedrijfshulpverlening en Noodorganisatie, Sdu, Den Haag (Practice notes Bedrijfsnoodorganisatie en bedrijfshulpverlening (BNO en BHV) Eerstehulpverlening) Arbo-informatieblad AI-14, Bedrijfsruimten: inrichting, transport en opslag, Sdu, Den Haag (Practice Note inrichting Bedrijfsruimten) Arbo-Informatieblad AI 17, Hijs- en hefmiddelen, Den Haag (Practice notes Controle, in-
384
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 384
4-3-2021 16:04:20
Hoofdstuk 30 Intern transport en opslag
spectie en keuring van hijs- en hefmiddelen. Gebruik hijs- en hefmiddelen) Arbo-Informatieblad AI 45. Risicobeheersing: taakrisicoanalyse, persoonlijke risicoanalyse, werkvergunningsysteem, Sdu, Den Haag (Practice notes Taakrisicoanalyse) https://www.inspectieszw.nl/publicaties/richtlijnen/2019/10/15/basisinspectiemodulebim-blootstelling-aan-dieselmotoremissies-dme https://www.fnv.nl/sector-en-cao/alle-sectoren/transport-en-logistiek/nieuws/493433-arbocatalogus_transport_logistiek/ https://www.inspectieszw.nl/binaries/inspectieszw/documenten/rapporten/2014/07/15/ arbeidsomstandigheden-transport-en-logistiek-2014/Arbeidsomstandigheden-Transporten-Logistiek-2014.pdf Handboek Human Factors 2015 Hoofdstuk 18: Transport, op- en overslag, Vakmedianet, Alphen aan de Rijn
385
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 385
4-3-2021 16:04:20
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
31 31
Werken aan elektrische installaties
31.1 31.1
Werken aan elektrische installaties
Inleiding werken aan elektrische installaties Inleiding werken aan elektrische installaties
Tachtig procent van de elektromonteurs heeft weleens een stroomdoorgang gevoeld. Hoewel het aantal incidenten door spanning (elektriciteit) relatief laag is tonen de voorbeelden aan dat het werken met elektriciteit niet zonder risico is. Een paar voorbeelden uit de praktijk: Door een foutieve meting was voor het veiligstellen van de verdeelinrichting het aardingsgarnituur fout aangesloten. Er volgde een kortsluiting met een explosie. De werknemer is met zware brandwonden en een schedelbasisfractuur per traumahelikopter afgevoerd naar een brandwondencentrum. Een werknemer ging bij het demonteren van de fasedraden met zijn handen in de installatie. Een toezichthouder heeft de werknemer nog net op tijd uit de installatie kunnen trekken en hem succesvol kunnen reanimeren. Deze voorbeelden geven aan, dat een stroomdoorgang, de vlamboog en/of de explosie bij een kortsluiting fataal kunnen zijn.
31.2 31.2
Risico’s werken aan elektrische installaties Risico’s werken aan elektrische installaties
Het werken met elektriciteit is risicovol, omdat de kans bestaat op een stroomdoorgang met als gevolg ernstig lichamelijk letsel. Daarnaast kunnen bij een korstsluiting grote krachten vrijkomen. Volgens de statistieken kunnen wij de risico’s van elektriciteit goed managen. Uit de TNO-monitor Arbeidsongevallen en de monitor arbeidsongevallen van het ministerie van SZW blijkt dat er jaarlijks circa 15 ongevallen met een ziekenhuisopname te wijten is aan elektriciteit.
31.2.1
Risico’s werken aan elektrische installaties – elektrocutie
Het werken onder spanning is risicovol, omdat de kans bestaat op een stroomdoorgang met als gevolg ernstig of zelfs dodelijk letsel. Als er direct contact is met elektriciteit, is er sprake van elektrisering of elektrocutie. Elektrocutie betekent dat de schok dodelijk is, bij elektrisering blijft het beperkt tot een stroomdoorgang. Hoewel het aantal incidenten door spanning (elektriciteit) relatief laag is, kan een voorval met elektriciteit fataal aflopen. Als gevolg van elektrocutie overlijden jaarlijks in Nederland gemiddeld twee werknemers en houden zes werknemers hieraan blijvend letsel over.
31.2.2
Risico’s werken aan elektrische installaties – stroomdoorgang
Omdat bij een kleine stroomsterkte de stroomdoorgang ernstige gevolgen kan hebben, wordt werken onder spanning gezien als ‘hoog’ risico werk. Het lichaam bevat in water opgeloste zouten en mineralen en is daarmee een goede stroomgeleider. Een stroomdoorgang kan hartfibrillaties, ademhalingsproblemen of een hartstilstand veroorzaken. Een stroomdoorgang creëert warmte, waardoor inwendige brandwonden kunnen ontstaan. In de tabel is te lezen welke gevolgen een stroomdoorgang door het lichaam heeft. Tabel 1 Gevolgen stroomdoorgang door het lichaam
Stroomsterkte
Gevolgen
0,5 – 5 mA
Licht prikkelend gevoel. Kan wel een schrikreactie tot gevolg hebben
5 - 20mA
Pijnlijke spierkrampen in hand en arm. Er kan verstijving van de spieren optreden waardoor loslaten soms niet meer mogelijk is (7 a 14 mA bij vrouwen en 10 a 24 mA bij mannen).
20 - 40mA
Spierverkramping zal zich uitbreiden naar de borstspieren waardoor ademhaling wordt belemmerd en verstikking kan optreden.
50 - 200mA
Hierbij kan de hartfunctie stoppen (hartfibrilatie) en stopt de bloedcirculatie. Het hart komt niet meer uit zichzelf op gang. Als er niet direct hulp komt zal het slachtoffer binnen enkele minuten overlijden.
386
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 386
4-3-2021 16:04:20
Hoofdstuk 31 Werken aan elektrische installaties
Stroomsterkte
Gevolgen
200 MA – 1 A
Vernietiging van de weefsels, zenuwen en spieren door opgelopen brandwonden.
>1A
Brandwonden met stolling van eiwitstoffen die vergiftiging van de nieren kan veroorzaken.
Bij het aanraken van spanningvoerende delen kan het lichaam gaan functioneren als stroomgeleider. De gevolgen van een stroomdoorgang laat zich verklaren aan de hand van de volgende illustratie.
Bron: Arbeidsveiligheid - stroomweg bij gesloten stroomkring
31.2.3
Risico’s werk aan elektrische installaties – vochtige omgeving
In een vochtige omgeving veroorzaakt een lage spanning al eenvoudig een gevaarlijke hoge stroom door het lichaam. Daarbij is de isolatie van elektrische apparatuur meestal niet geschikt waardoor een verhoogd risico op elektrocutie ontstaat.
31.2.4
Risico’s werken aan elektrische installaties – vlambogen
Een vlamboog is het plotseling vrijkomen van elektrische energie. De vlamboog ontstaat als twee spanningvoerende installatiedelen met een verschillend spanningsniveau onbedoeld tegen elkaar komen. In hoogspanningsinstallaties kunnen hierbij hoge stromen ontstaan zelfs in de Megawatts. Bij het elektrisch lassen wordt ‘bedoeld’ een vlamboog getrokken en wordt door de hitte een smeltbad voor de lasverbinding gemaakt. Over het algemeen ontstaat een kortsluiting echter ‘onbedoeld’ en komt bij de vlamboog ongecontroleerd veel energie vrij. Naast licht en warmte, geluid, drukgolven en mogelijke ook giftige stoffen. Het effect komt overeen met een explosie.
31.2.5
Risico’s werk aan elektrische installaties – secundaire schade
Naast de directe schade blijkt in de praktijk dat er ook secundair letsel of schade kan ont-
387
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 387
4-3-2021 16:04:20
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
staan. Van secundair letsel is bijvoorbeeld sprake bij letsel dat niet is ontstaan door een stroom door het lichaam, maar door een valongeval. Denk bijvoorbeeld aan elektrotechnische werkzaamheden vanaf een trap en iemand door de schok schrikt en valt. Brand kan ontslaan door de vlamboog, maar ook door overbelasting van de elektrische verbindingen. Soms is de oorzaak een te dunne koperdraad, maar meestal is de oorzaak een slechte aansluiting (overgangsweerstand). In de praktijk blijkt dat de kwaliteit van aansluitingen kan verslechteren. Daarbij gaat het dan vooral om schroefaansluitingen en ingebrande contacten van schakelaars.
31.3 31.3
Normen en richtlijnen werken aan elektrische installaties Normen en richtlijnen werken aan elektrische installaties
In de arbowetgeving staat dat je werkgever verantwoordelijk (artikel 3, Arbowet) is om te zorgen dat men veilig kan werken en er voorlichting wordt gegeven over de risico’s van het werk (artikel 8, Arbowet). Het Arbobesluit, bevat voorschriften voor de arbeidsplaats en ook de regels voor een elektrische installatie. Voor de aanleg geldt het bouwbesluit en de ontwerpnorm NEN 1010. De regels voor een veilige bedrijfsvoering zijn terug te vinden in NEN 3140.
31.3.1
Normen en richtlijnen werken aan elektrische installaties – arbobesluit
In het Arbobesluit worden in artikel 3.1 de definities gegeven. Zo is ‘laagspanning’ begrensd tot een spanningsverschil van 1000 V tussen twee verschillende verbindingen of 600 V tussen een willekeurige verbinding en aarde. Wordt één van beide waarden overschreden, dan is er sprake van ‘hoogspanning’. In artikel 3.2, Arbobesluit en de normen NEN 3140 en NEN 1010 is vastgelegd dat elektrische installaties regelmatig moeten worden geïnspecteerd. Artikel 3.5, Arbobesluit, bevat voorschriften voor de arbeidsplaatsen en ook de regels voor het veilig werken aan elektrische installaties. Door regelmatige inspecties kunnen onveilige situaties in elektrische installaties worden opgespoord. De NEN 3140 geeft termijnen voor de keuringsfrequenties van elektrische laagspanningsinstallaties.
31.3.2
Normen en richtlijnen werken aan elektrische installaties – arbocatalogus
Werkgevers kunnen binnen de kaders van de arbowetgeving voor een deel zelf bepalen op welke wijze zij willen voldoen aan de eisen van de Arbowet. Vaak wordt per branche in een arbocatalogus vastgelegd hoe de wettelijke eisen kunnen worden toegepast. Techniek Nederland heeft voor de installatiebedrijven afgesproken dat zij niet onder spanning werken, behalve in zeer uitzonderlijke gevallen. ArboTechniek geeft hieraan invulling met de arbocatalogus Werken zonder spanning.
31.3.3
Normen en richtlijnen werken aan elektrische installaties – normen
In de arbowetgeving, met name de Arbeidsomstandighedenregeling, wordt nogal eens verwezen naar normbladen. De normbladen beschrijven de stand van de techniek, maar hebben geen wettelijke status. Vaak is het wel zo dat, als normblad wordt geïmplementeerd, men ook voldoet aan de wettelijke bepalingen. Voor het werken aan elektrische installaties gelden normen die de risico's kunnen beperken. De belangrijkste: NEN 1010 – Elektrische installaties voor laagspanning; NEN EN-IEC 61936-1 – Sterkstroominstallaties met meer dan 1kV wisselspanning; NEN EN-IEC 60079-14 – Installatievoorschriften voor ruimten met gasontploffingsgevaar; NEN EN-IEC 62305 – Bliksembeveiliging; NEN 3140 – Bedrijfsvoering van elektrische installaties laagspanning. Bijzondere ruimten hebben aanvullende bepalingen. Vaak gaat het om ruimten waar strengere eisen noodzakelijk zijn door omstandigheden zoals: vocht, stof, mechanische belasting. De installatie moet veilig zijn en daarom gelden aanvullende installatie-eisen (NEN 1010) en de keuze van elektrische arbeidsmiddelen. De algemene eisen in de Arbowet over het veilig werken aan elektrische installaties staan verder uitgewerkt in de norm NEN 3140. De NEN 3140 behandelt de volgende onderwerpen: het op verantwoorde wijze beheren, onderhouden en inspecteren van elektrische installaties en elektrische arbeidsmiddelen;
388
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 388
4-3-2021 16:04:20
Hoofdstuk 31 Werken aan elektrische installaties
het op veilige wijze gebruiken van elektrische installaties in het arbeidsproces; het op veilige wijze uitvoeren van werkzaamheden aan of nabij elektrische installaties; het op veilige wijze werken met elektrische gereedschappen.
De NEN 3840 is van toepassing op hoogspanningsinstallaties en komt in grote lijnen overeen met de voorschriften (aanwijzingen) van de NEN 3140.
31.4 31.4
Maatregelen werken aan elektrische installaties Maatregelen werken aan elektrische installaties
Ongevallen door elektriciteit zijn veelal te wijten aan onveilig werken aan een elektrische installatie en/of een onveilige installatie. Door het nemen van de juiste maatregelen zijn de risico’s van het onveilig werken aan elektrische installaties en de risico’s van een onveilige installatie goed te beheersen.
31.4.1
Maatregelen werken aan elektrische installaties – werkrisico’s
Voor veilig werken is kennis en kunde een belangrijke risicobarrière en de bijbehorende eisen zijn terug te vinden in de NEN 3140 voor laagspanningsinstallaties en voor hoogspanningsinstallaties in de NEN 3840. In de NEN 3140 zijn voor personen die werken aan elektrische installaties opleidings- en ervaringseisen gesteld die gekoppeld zijn aan de functieomschrijvingen. In de tabel zijn voor de functies, de opleidingseisen en de vereiste competenties aangegeven. Indicatief zijn ook de toetsingscriteria voor een NEN 3140-functieaanwijzingen aangegeven, alsmede de werkzaamheden die men mag uitvoeren. Tabel 1 NEN 3140-functies
NEN 3140 func- Opleiding tie
Voldoende Onderricht Persoon
Geen elektrotechnische opleiding
Competenties
Toetsingscriteria
Is in staat (eenvoudige) elektrotechnische werkzaamheden (onder toezicht) uit te voeren. Ze kunnen, na instructie, bedrijfsspecifieke werkzaamheden uitvoeren waarvan de elektrische risico’s beperkt zijn.
Werkzaamheden
Betrokkenen moeten goed geïnstrueerd worden. Moeten regelmatig op hun vaardigheden worden getoetst.
Eenvoudige elektrotechnische werkzaamheden (bijvoorbeeld vervangen van lampen, monteren van armaturen, vervangen van schakelaars of wandcontactdozen).
389
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 389
4-3-2021 16:04:20
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
NEN 3140 func- Opleiding tie
Vakbe kwaam Persoon
Competenties
Elektrotech- nische opleiding EQF- niveau 2 Elektrotechniek
Toetsingscriteria
Heeft de vakkennis. Heeft ervaring met elektrotechnische werkzaamheden. Heeft inzicht in installaties waaraan gewerkt wordt.
Werkverant- woordelijke Persoon
EQF-niveau 4 Elektro techniek. Of kan de opleidingseis goedmaken door werkervaring.
Heeft de vakkennis. Heeft leidinggevende capaciteiten. Heeft ruim ervaring met elektrotechnische werkzaamheden. Heeft inzicht in de installatie waaraan gewerkt wordt.
Werkzaamheden
Beschikt over de juiste vakop leiding of werkervaring. Beschikt over de elektrotechnische kennis en (werk)ervaring voor installaties waaraan gewerkt wordt. Kan verantwoordelijkheid nemen voor de uit te voeren taken. Kan samenwerken met anderen.
Elektrotechnische werkzaamheden. Met aangeven voor welke installatie (delen) de aanwijzing geldt.
Beschikt over juiste vakopleiding of werkerva- ring. Beschikt de WVP’er over de elektrotechnische kennis en (werk)ervaring. Is bekend met de totale installatie. Kan de WVP’er verantwoordelijkheid nemen voor uitvoering van de werkzaamheden. Kan zonder toezicht zelfstandig werken.
Elektrotechnische werkzaamheden. Met aangeven voor welke installaties de aanwijzing geldt.
390
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 390
4-3-2021 16:04:20
Hoofdstuk 31 Werken aan elektrische installaties
NEN 3140 func- Opleiding tie
Installatieverantwoordelijke Per soon
Competenties
EQF-niveau 4 Elektro techniek Of kan de opleidingseis goed maken door werkervaring.
Heeft de vakkennis. Heeft leidinggevende capaciteiten. Heeft ruim ervaring met elektrotechnische werkzaamheden. Heeft ruim inzicht* in de installatie waaraan moet worden gewerkt.
Toetsingscriteria
Werkzaamheden
Beschikt over juiste vakopleiding of werkerva- ring. Beschikt over de elektrotechnische kennis en (werk)ervaring. Is bekend met de totale installatie. Kan verantwoordelijkheid nemen voor uitvoering van de werkzaamheden. Kan zonder toezicht zelfstandig werken.
Elektrotechnische werkzaamheden. Met aangeven voor welke installaties de aanwijzing geldt.
Opleidingsniveau Afhankelijk van de aanwijzing moet een werknemer in de elektrotechniek een bepaald opleidingsniveau hebben. Voorheen werd in de NEN 3140 hiervoor verwezen naar de Wet Educatie en Beroepsonderwijs. Nu kunnen door koppeling van het nationale kwalificatieraamwerk (NLQF) aan het Europees kwalificatieraamwerk (EQF) de kwalificaties uit 39 Europese landen met elkaar vergeleken worden. In de tabel zijn indicatief is naast het NLQF het WEB-niveau aangegeven. Tabel 2 NLQF-niveau en opleidingen
NLQF-niveau
Opleiding
WEB-niveau
2
Vmbo kb, gl, tl / MBO 2
2
3
MBO 3
4
MBO 4
4
NEN 3140 functieaanwijzing Voor de NEN 3140 zijn de functieomschrijvingen (zie eerste kolom tabel NEN 3140-functies) samen met de opleidings- en ervaringseisen de basis voor een aanwijzing van deze personen. Nadat alle criteria zijn getoetst, wordt de persoon schriftelijk aangewezen. Bij de aanwijzing behoren naast de taken en verantwoordelijkheden ook bevoegdheden. Deze zijn vooral gericht op: de uitvoering en coördinatie van werkzaamheden en het nemen van veiligheidsmaatregelen; de verantwoordelijkheid voor de veiligheid van eigen werknemers en die van derden; het houden van toezicht op het naleven van de veiligheidsregels. De ‘strenge’ aanwijsregels zijn nodig om bij werken aan of in de nabijheid van een onder spanning staande installatie duidelijk te maken wie verantwoordelijk is voor de veiligheidsmaatregelen. Ook uitzendkrachten of ingehuurde ZZP’ers die elektrotechnische werkzaamheden uitvoeren, moeten schriftelijk worden aangewezen. Vooraf moet getoetst worden of zij voldoen aan de NEN 3140-eisen op het gebied van (vak)opleidingen en ervaring (zie tabel).
391
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 391
4-3-2021 16:04:20
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Elektrotechnische werkzaamheden Het aanleggen, in bedrijf stellen en onderhouden van een elektrische installatie valt onder de werkingssfeer van de NEN 3140. In principe worden de werkzaamheden uitgevoerd in een niet onder spanning staande installatie. Een uitzondering voor werk onder spanning1 zijn metingen en als het spanningsloos maken van de installatie meer risico inhoudt dan het werken onder spanning. Onder spanning werken is in de praktijk bijna altijd een overtreding van het Arbobesluit. Werk onder spanning Onder spanning werken betekent: werkzaamheden uitvoeren waarbij je actieve delen kunt aanraken of met delen van je lichaam, gereedschappen, hulpmiddelen of PBM-en terecht kunt komen in de gevarenzone. De gevarenzone is het gebied rondom ongeïsoleerde actieve (spanningvoerende) delen. Als gevarenzone geldt minimaal: Bij meten: 5 cm Bij bedienen: 10 cm Bij overige werkzaamheden: 50 cm Je mag in vrijwel geen enkele situatie werkzaamheden onder spanning uitvoeren. Om die reden vaak voor de Inspectie SZW een beboetbaar feit (zie: Basisinspectiemodule Elektrische installaties en werkzaamheden). Alleen in zeer incidentele situaties mag onder spanning worden gewerkt en in dat geval moet er eerst aan alle onderstaande voorwaarden zijn voldaan: De dringende noodzaak van de werkzaamheden is aangetoond door de installatieverantwoordelijke en is afgestemd met de werkverantwoordelijke. De werkverantwoordelijke heeft uitdrukkelijk en schriftelijk opdracht gegeven tot het uitvoeren van de werkzaamheden. De installatie is geschikt voor het onder spanning uitvoeren van de werkzaamheden. Er zijn doeltreffende maatregelen genomen om aan de werkzaamheden verbonden gevaren te voorkomen. Onder spanning werken mag alleen worden gedaan door vakbekwame of voldoende onderrichte personen die hiervoor specifiek zijn opgeleid, getraind en gemachtigd (aangewezen volgens de NEN 3140). Tevens moet aan de volgende voorwaarden zijn voldaan: Het is aangetoond dat er geen kans bestaat op brand of explosie en dat de werkzaamheden veilig kunnen worden uitgevoerd. In de nabijheid van de plek waar gewerkt gaat worden, zijn alle actieve delen tegen toevallige aanraking afgeschermd, bijvoorbeeld met isolerende platen of slabben. De medewerkers staan geïsoleerd opgesteld. Dat wil zeggen dat ze goedgekeurde rubberlaarzen dragen en dat ze op rubbermatten of platen staan. Werken in een vochtige omgeving Het werken met veiligheidsaarding is gebruikelijk om aanrakingsgevaar te verminderen. Het gebruik van dubbel geïsoleerd elektrisch handgereedschap (klasse II), herkenbaar aan het ‘dubbele vierkantje’ op het machineplaatje van zelfsprekend. Figuur 1 Symbolen op elektrische apparatuur m.b.t. isolatie
In vochtige omgevingen is het vertrouwen op de veiligheidsaarde en de dubbele isolatie geen goede beschermingsmaatregel. Gebruik in een vochtige ruimte daarom altijd een veilige spanning, maximaal 50 Volt wissel- of 120 Volt gelijkspanning en/of een scheidingstransformator. Een scheidingstransformator zorgt voor een veilige elektrische scheiding tussen primaire en de secundaire spanning. Bij aanraking kan geen gesloten keten gevormd worden via de aarde naar het aardpunt van de installatie. Een scheidingstransformator leent zich daarom 1
Daarbij bepaalt de individuele medewerker of hij voor de klus voldoende elektrotechnische kennis en ervaring heeft en het werk veilig kan uitvoeren.
392
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 392
4-3-2021 16:04:20
Hoofdstuk 31 Werken aan elektrische installaties
ook voor het werken in een vochtige omgeving en/of besloten ruimtes. Als aanvullende maatregel wordt een aardlekschakelaar toegepast, of wordt apparatuur gekozen die werkt op batterijvoeding. Arbeidsmiddelen Voor de periodieke inspectie/controle/keuring van (elektrische) arbeidsmiddelen en apparatuur gelden (wettelijke) keuringseisen volgens de NEN 3140. De inspectie onderscheidt zich in een ingangs- / uitgiftecontrole, een controle vóór het eerste gebruik, een periodiek (visuele) inspectie en een controle door meting of beproeving. Nagegaan wordt of de arbeidsmiddelen veilig kunnen worden gebruikt en als het een meetinstrument betreft of deze veilig en voldoende nauwkeurig kan worden gebruikt. Vaak kan in een register per artikel worden nagegaan op welke datum de inspectie is uitgevoerd. Op de keuringssticker is te zien dat het artikel voldoet aan de eisen en wanneer het opnieuw moet worden gekeurd. Persoonlijke beschermingsmiddelen Persoonlijke beschermingsmiddelen (PBM) kunnen nodig zijn bij elektrotechnische werkzaamheden en/of NEN 3140-inspectie. De norm geeft voorbeelden van persoonlijke beschermingsmiddelen, maar schrijft niet dwingend voor welke daarvan gebruikt moeten worden. Het gebruik van primaire PBM (beschermende werkkleding, veiligheids(hand)schoenen, veiligheidsbril, veiligheidshelm) is ook bij de elektrotechnische werkzaamheden duidelijk. De inzet / keuze bij specifieke PBM, zoals elektrisch-isolerende uitvoeringen van beschermende kleding, gelaatsscherm, handschoenen en schoeisel, of zo-nodig in een vlamboogbestendige uitvoering, vraagt om een advies van een deskundige. EHBO bij een elektriciteitsongeval Denk bij een ongeval altijd eerst aan de eigen veiligheid: de oorzaak van het incident is mogelijk nog niet weggenomen. Schakel de installatie uit en als dit niet kan, probeer dan het slachtoffer en de stroombron van elkaar te scheiden. Bij een stroomdoorgang zijn vaak brandwonden te zien, die vaak klein lijken, maar inwendig veelal groter zijn. Het soort en de ernst van het letsel is onder meer afhankelijk van de stroomsterkte, tijdsduur, stroomdoorgang en de frequentie. Bij een elektriciteitsongeval (elektrocutie) kunnen naast verbranding ook hartritmestoornissen optreden. Reanimeer direct bij een hartstilstand. Koel brandwonden bij voorkeur met lauw water gedurende minimaal 15 minuten. Breng het slachtoffer altijd, ook als het goed afloopt, voor observatie naar een arts of ziekenhuis. Laat het slachtoffer in geen geval zelf rijden, want er kan (als)nog een hartstilstand optreden.
31.4.2
Maatregelen werken aan elektrische installaties – installatierisico’s
Voor de aanleg gelden de bepalingen uit het bouwbesluit en de norm NEN 1010. Het risico dat een elektrische installatie vormt, kan worden beperkt door ervoor te zorgen dat: de installatie conform de installatievoorschriften (o.a. NEN 1010) en de voorschriften voor een veilige bedrijfsvoering (NEN 3140/ NEN 3840) veilig wordt aangelegd; de installatie door regelmatige inspectie (NEN 3140) veilig blijft; geconstateerde gebreken aan de installatie worden verholpen; een installatie daar waar nodig (zeker bij wijziging aan de installatie) wordt aangepast aan aangescherpte normen; er een goede toegangsregeling is tot elektrische bedrijfsruimten. De aanleg, is vrijwel altijd goed geregeld voor nieuwe installaties. Bij aanpassingen en uitbreidingen daarentegen, komt het nogal eens voor dat van de eisen (Bouwbesluit) en de ontwerpnormen (NEN 1010) wordt afgeweken. Bij renovatie van een oude installaties is er ook secundaire risico, zoals verborgen toepassingen van asbest. Asbest werd bijvoorbeeld toegepast als vlamschotten en als afdichting in de (gietijzeren) verdeelkasten. Aanrakingsgevaar Isolatie van spanningvoerende delen om aanrakingsgevaar te voorkomen is duidelijk. Aanvullende maatregelen zijn veiligheidsaardingen en het gebruik van een aardlekschakelaar. Het aanbrengen van een veiligheidsaarding is de meest gebruikte toepassing om aanrakingsgevaar te verminderen. De aardedraad voorkomt dat bij een isolatiedefect uitwendige metalen delen onder spanning komen te staan. Ontstaat er door een isolatiedefect een verbinding tussen de fase en het metalen omhulsel, dan vloeit er een grote kortsluitstroom via de aardlei-
393
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 393
4-3-2021 16:04:20
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
ding en de smeltveiligheid of installatieautomaat naar de aarde. Een aardlekschakelaar is een schakelaar die automatisch in werking treedt wanneer er een lekstroom wordt gemeten. Een lekstroom ontstaat wanneer de bedrading van een apparaat bijvoorbeeld in contact komt met water. De aardlekschakelaar schakelt de installatie(deel) dan uit. Elektrotechnische inspectie Het doel van een elektrotechnische inspectie is gebreken te ontdekken die een veilige bedrijfsvoering zouden kunnen belemmeren. Nieuwe elektrische installaties worden bij het inbedrijfstellen op de functionaliteit en de veiligheid gecontroleerd. Maar het is evident dat ook wijzigingen en uitbreidingen van een bestaande installaties de veilige werking wordt gecontroleerd voordat de installatie opnieuw in bedrijf wordt gesteld. De norm NEN 3140 is vooral gericht op het voorkomen van aanrakingsgevaar. Moet een installatie worden geïnspecteerd op brandgevaar, dan is het verstandig om de NEN 3140-inspectie uit te breiden met thermografisch onderzoek. Hiermee kunnen warme plaatsen die het gevolg zijn van overbelasting of slechte verbindingen in de installatie worden ontdekt. NEN 3140 geeft naast aanwijzingen voor de inspectie ook criteria voor de interval tussen de inspecties. De norm geeft hiervoor een rekenmethodiek (NEN 3140: 2019 bijlage I). Globaal komt het erop neer dat een nieuwe installatie met weinig risico eens per acht jaar wordt geïnspecteerd, oudere installaties in ruwere omgevingen eens per vier jaar. In het inspectieplan staat beschreven welke controles/inspecties worden uitgevoerd en wanneer volstaan wordt met een steekproef. Zo kunnen de wandcontactdozen (wc-dozen) een hoger risico vormen dan de verlichtingsarmaturen. In zo’n situatie kan ervoor worden gekozen om alle wc-dozen te inspecteren (meten op aanwezigheid van aarding) en de verlichtingsarmaturen steekproefsgewijs. De installatieverantwoordelijke of een door de installatie-eigenaar ingeschakelde E-deskundige maakt vooraf een inspectieplan.
31.4.3
Maatregelen werken aan elektrische installaties – veilig werken
Volg de vijf gouden regels voor het veilig werken met elektriciteit uit de NEN 3140 op. Uitschakelen of scheiden Om werkzaamheden te verrichten aan een elektrische installatie wordt vóór aanvang van de werkzaamheden de spanning uitgeschakeld. Het uitschakelen mag alleen door een bevoegd persoon gedaan worden die hiervoor is gekwalificeerd (aangewezen volgens de NEN 3140). Stel vooraf de gebruikers van de installatie op de hoogte, want er kan schade of een gevaarlijke situatie ontstaan als een installatie onverwacht wordt uitgeschakeld. Het gedeelte van de installatie waaraan wordt gewerkt, moet van alle voedingsbronnen worden gescheiden. Zet de groepsschakelaar uit. Is dit niet mogelijk, verwijder dan de veiligheden. Het verwijderen van de veiligheden mag alleen plaatsvinden als de verbruikende toestellen zijn uitgeschakeld. Indien je hiervoor mes-patronen moet trekken, moet je mes-patroonveiligheidsgrepen met vast aangebrachte, lange veiligheidskappen gebruiken. Tijdens deze werkzaamheden moet een gelaatscherm worden gedragen. Beveiligen tegen onverwachts inschakelen Zorg ervoor dat na het uitschakelen niemand de installatie onverwacht weer kan inschakelen. Vergrendel zo mogelijk de hoofdschakelaar met een slot of blokkeertang. Op blokkeertangen kun je meerdere sloten aanbrengen (ieder zijn eigen slot). Breng bij de vergrendelde voedingsschakelaar altijd de aanwijzing ‘niet inschakelen’ aan. Ook na het verwijderen van de veiligheden moet je maatregelen treffen om onverwacht inschakelen te voorkomen. Breng bijvoorbeeld blinde mes-patronen aan of draai blokkeerelementen in bij de schroefpatronen.
394
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 394
4-3-2021 16:04:20
Hoofdstuk 31 Werken aan elektrische installaties
Figuur 2 Lockout-Tagout kit
Controleren of de installatie spanningsloos is Controleer altijd zelf (dus niet een collega) vóór de start van de werkzaamheden of de installatie inderdaad is uitgeschakeld en spanningsloos is. Gebruik daarvoor een goedgekeurde, dubbelpolige spanningsaanwijzer (NEN 3140), bijvoorbeeld een Duspol, en handel daarbij alsof je onder spanning werkt. Test vóór en na de meting altijd of de spanningsaanwijzer het wel doet om zeker te weten dat de installatie spanningsloos is. Het gebruik van een spanningzoeker is niet toegestaan. Aarden en kortsluiten Zorg voor het aarden en onderling kortsluiten van de ongeïsoleerde delen op of bij de plaats waar gewerkt gaat worden. Verbind eerst kortsluitverbindingen met aarde en aard daarna pas met het installatiedeel. Bij installaties met nominale spanningen tot 1.000V is aarden en kortsluiten niet nodig, behalve wanneer: het om buitenleidingen gaat; het risico bestaat dat de installatie spanning gaat voeren, bijvoorbeeld door een noodstroomgenerator. Het is aan te raden altijd te aarden en te kortsluiten, want dat biedt de grootste veiligheid. Let er wel op dat het aanbrengen van het aardingsgarnituur geen grotere risico’s met zich meebrengt dan de werkzaamheden die je moet verrichten. Laat een werkverantwoordelijke dit beoordelen. Afschermen van actieve delen Scherm de delen af die nog onder spanning staan of kunnen komen. Het afschermen moet ertoe leiden dat je niet toevallig met deze delen in aanraking kunt komen. Installatie opnieuw inschakelen Ruim eerst de werkplek op. Verwijder het aardingsgarnituur in omgekeerde volgorde van het aanbrengen en verwijder tevens tijdelijke afschermingen en waarschuwingsborden. De sloten op de voedingsschakelaar of blokkeertangen mogen alleen worden verwijderd door degene die ze heeft aangebracht. Stel dan de gebruikers op de hoogte. Zorg ervoor dat iedereen de werkplek verlaat, tenzij men een dringende reden heeft om er te blijven. Wees er zeker van dat niemand anders nog werkzaamheden uitvoert. Inschakelen mag alleen gebeuren door een juist gekwalificeerd en elektrotechnisch voldoende deskundig persoon (aangewezen volgens de NEN 3140).
395
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 395
4-3-2021 16:04:21
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
31.5 31.5
31.5.1
Literatuur
H.L. van Dinter, R.E.M. Groenewegen, Installatievoorschriften in theorie en praktijk. Deltapress, Overberg NEN 1010:2015 nl – Elektrische installaties voor laagspanning NEN 3140+A3: 2019 – Bedrijfsvoering van elektrische installaties – Laagspanning NEN 3840+A3: 2019 – Bedrijfsvoering van elektrische installaties – Hoogspanning Arbocatalogus: Elektrische installaties, ArboTechniek Het Blauwe Boekje: Veilig, Gezond en Milieuverantwoord werken in de installatietechniek, Techniek Nederland
31.5.2
Verwijzingen werken aan elektrische installaties Verwijzingen werken aan elektrische installaties
Internet
Arbobesluit, artikel 3.1, 3.4 en 3.5; www.nen.nl; www.ambitech.nl; www.euronorm.net; https://www.vakmedianetshop.nl/wp-content/uploads/2019/02/Preview-NEN-1010-editie-2019.pdf. https://www.arbeidsveiligheid.net/veiligheidsartikelen/de-risico-s-van-werken-met-elektriciteit; https://www.bouwbesluitonline.nl/Inhoud/docs/wet/bb2012_nvt/artikelsgewijs/hfd6; https://rijksoverheid.bouwbesluit.com/Inhoud/docs/wet/regbb2003/hfd4/afd4-1/art4-1; https://www.arbotechniek.nl/arbocatalogus/elektrische-installaties/; https://www.technischwerken.nl/kennisbank/opleiding/wet-educatie-en-beroepsonderwijs-web-en-web-niveau/; https://www.nlqf.nl/nlqf-niveaus; https://www.cedefop.europa.eu/nl/events-and-projects/projects/european-qualificationsframework-eqf; https://ingeniumbedrijfsadvies.nl/uploadedfiles/basisinspectiemodule-elektrische-installaties-en-werkzaamhedeningenium.pdf; https://www.technieknederland.nl/webshop/blauwe-boekje-gedrukt.
396
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 396
4-3-2021 16:04:21
Hoofdstuk 32 Bouwprocessen
32 32
Bouwprocessen
32.1 32.1
Bouwprocessen
Inleiding bouwprocessen Inleiding bouwprocessen
De bouw en wegenbouw onderscheidt zich van vele andere bedrijfstakken door: het grote aantal betrokken partijen zowel tijdens het ontwerp als tijdens de realisatie van een bouwwerk; per project wisselende samenstelling van betrokken partijen (werkgevers zowel als werknemers); een snel veranderend karakter van de werkplekken. Om de hiermee gepaard gaande risico's zo goed mogelijk te beheersen, worden in de Arbowetgeving specifieke eisen gesteld aan de bouw en wegenbouw. In het Arbobesluit is een aantal artikelen, artikel 2.23 - 2.35, gewijd aan bouwprocessen. Deze artikelen worden samen wel het Arbobesluit Bouwproces genoemd.
32.2 32.2
Risico’s bouwprocessen Risico’s bouwprocessen
Op een bouwlocatie zijn vaak meerdere bedrijven en meerdere beroepen tegelijkertijd aan het werk. Hierdoor kunnen werknemers worden blootgesteld aan risico’s van de werkzaamheden van andere partijen. Om risico’s te voorkomen is overleg tussen de partijen in de keten belangrijk om zo risico’s te beperken. In de keten hebben bedrijven een grote mate van autonomie. Iedereen aan het einde van een werkdag veilig en gezond naar huis vraagt om juiste attitude tegenover het nemen van risico’s in het werk. Dit maakt voorlichting en overleg extra belangrijk. Communicatie is op de bouwplaats niet vanzelfsprekend in het Nederlands. Gevaarlijke situaties kunnen ontstaan als instructies of waarschuwingen niet worden begrepen.
32.3 32.3
Normen en richtlijnen bouwprocessen Normen en richtlijnen bouwprocessen
Het Arbobesluit Bouwproces legt verplichtingen op aan partijen die bij het ontwerp of de realisatie van een bouwproject zijn betrokken. We noemen de belangrijkste bepalingen: De opdrachtgever laat door de ontwerper algemene uitgangspunten voor veiligheid en gezondheid hanteren, voor zo goed mogelijke arbeidsomstandigheden van degenen die later het bouwwerk moeten realiseren. De opdrachtgever stelt, als er twee of meer werkgevers of zelfstandigen werkzaamheden verrichten op de bouwplaats, voor de ontwerpfase een veiligheids- en gezondheidscoördinator (V&G-coördinator) aan. Voor de uitvoeringsfase stelt hij een coördinerende partij vast, die een V&G-coördinator uitvoeringsfase aanstelt. De V&G-coördinator (ontwerpfase) zorgt dat alle partijen tijdens de ontwerpfase de hierboven genoemde uitgangspunten voor veiligheid en gezondheid hanteren. Hij zorgt voor een veiligheids- en gezondheidsplan (V&G-plan) waarin de project specifieke risico's, inclusief de mogelijke wisselwerking met doorgaande exploitatiewerkzaamheden, staan beschreven en waarbij tevens is aangegeven welke (organisatorische of technische) maatregelen tijdens de realisatiefase moeten worden getroffen met het oog op een beheersing van deze risico's. Tevens moeten in het V&G-plan de bouwkundige, technische en organisatorische keuzen worden verwoord, die in de ontwerpfase worden gemaakt in verband met de veiligheid en gezondheid van de werknemers. In de ontwerpfase wordt ook het veiligheids- en gezondheidsdossier (V&G-dossier) opgesteld, waarin informatie opgenomen wordt die van belang is voor personen die in de gebruiks- of sloopfase van een gebouw werkzaamheden moeten verrichten. De V&G-coördinator (uitvoeringsfase) zorgt ervoor, dat het V&G-plan en V&G-dossier gedurende het bouwproces geactualiseerd worden. Daarnaast stemt deze onder andere de werkzaamheden van de diverse werkgevers en zelfstandigen op elkaar af, zorgt voor voorlichting van de aanwezige werknemers, houdt toezicht en neemt maatregelen om onbevoegden van de bouwplaats te weren.
397
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 397
4-3-2021 16:04:21
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Verder worden in het Bouwbesluit eisen gesteld met betrekking tot veiligheid. Deze eisen zijn met name gericht op de gebruiksveiligheid van het toekomstige gebouw en op omgevingsveiligheid gedurende het bouwproces. Bij gebruiksveiligheid zijn eisen vastgelegd met betrekking tot constructieve veiligheid, brandveiligheid en valbeveiliging. De naam van het Bouwbesluit wijzigt op 1 januari 2022 in Besluit Bouwwerken Leefomgeving. Naast andere besluiten zal het Besluit Bouwwerken Leefomgeving de regels voor het praktisch uitvoeren van de nieuwe Omgevingswet gaan omschrijven.
32.4 32.4
Maatregelen bouwprocessen Maatregelen bouwprocessen
Het V&G-plan moet worden opgesteld als de werkzaamheden meer dan dertig dagen duren en er meer dan twintig werknemers tegelijk werken of als de totale projectduur meer dan 500 mensdagen duurt. Ook is een V&G-plan verplicht als er sprake is van bijzondere risico's zoals: werken met gevaar voor bedelving, vastraken of vallen van hoogte; werken met chemische of biologische stoffen die een bijzonder gevaar vormen voor de gezondheid en de veiligheid van de werknemers of waarvoor toezicht op de gezondheid wettelijk verplicht is (zoals kankerverwekkende stoffen); werken met ioniserende straling; werkzaamheden in de nabijheid van hoogspanningskabels; werkzaamheden met verdrinkingsgevaar; graven van putten, ondergrondse- en tunnelwerken; werken met duikuitrusting; werkzaamheden onder overdruk; werkzaamheden waarbij springstoffen worden gebruikt; montage of demontage van zware geprefabriceerde elementen. Onderdeel van het V&G-plan uitvoeringsfase is de project RI&E. Daarin worden de projectspecifieke risico’s omschreven. Bij ieder risico wordt beschreven welke maatregelen genomen worden om deze risico’s te beheersen. Ook moet hier opgenomen worden welke partijen verantwoordelijk zijn voor de uitvoering van de maatregelen, zowel voor de organisatie als de instandhouding. De deel-V&G-plannen van de verschillende onder- en nevenaannemers moeten hiervoor op elkaar afgestemd worden. De V&G-coördinator (uitvoeringsfase) moet de maatregelen die in het V&G-plan beschreven staan coördineren, zodat alle op een bouwplaats aanwezige werkgevers zijn geïnformeerd over de project specifieke risico's en maatregelen. Daarnaast moet hij de werkzaamheden van alle betrokken werkgevers zodanig coördineren, dat deze geen gevaar voor elkaar opleveren. Als er sprake is van gemeenschappelijke risico's, overlegt hij over de toepassing van de beheersmaatregelen met alle betrokken partijen. Deze en andere bepalingen, zoals de melding aan de Inspectie SZW en het opstellen van een dossier, waarin de bouwkundige en technische kenmerken van een bouwwerk zijn opgenomen die van belang zijn voor de veiligheid en gezondheid van werknemers die na oplevering werkzaamheden verrichten, maken deel uit van het Arbobesluit Bouwproces. De werkingssfeer betreft: de bouw van gebouwen; infrastructurele werken; het leggen van kabels en leidingen; het aanbrengen of ontmantelen van installaties (procesindustrie, energiecentrales); werkzaamheden in het kader van onderhoud, verbouw, renovatie en sloop. Conform het Bouwbesluit moet een bouwveiligheidsplan worden ingediend, als er een omgevingsvergunning (voorheen de bouwvergunning) wordt aangevraagd. Dit bouwveiligheidsplan is niet gericht op de veiligheid van de werknemers op de bouwplaats, maar op de veiligheid van voorbijgangers en belendingen. De bouwplaats en de werkzaamheden die daar worden uitgevoerd, kunnen deze veiligheid namelijk beïnvloeden. Voorbeelden hiervan zijn: het transport van en naar de bouwplaats; de in- en uitrit van de bouwplaats; steigerwerk grenzend aan de openbare weg; hijswerkzaamheden.
398
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 398
4-3-2021 16:04:21
Hoofdstuk 32 Bouwprocessen
In het bouwveiligheidsplan moet worden opgenomen welke voorzieningen zijn getroffen om de veiligheid van voorbijgangers te waarborgen. Hierbij moet worden gedacht aan: voorzieningen om zwaar transport te begeleiden; voorzieningen om vallende voorwerpen op de openbare weg te voorkomen (instandhouden van bouwveiligheidszones die groter worden naarmate het gebouw hoger wordt. Vanaf 1 juli 2020 zijn de aan te houden veiligheidsafstanden opgenomen in artikel 8.2 van het Bouwbesluit 2012); voorzieningen aan steigers om inbraak via de steiger te voorkomen; afspraken over wegafzettingen bij hijswerkzaamheden. Een situatietekening kan hierbij verduidelijkend zijn. Op zo'n tekening kan worden aangegeven: de opstelplaatsen van mobiele kranen met de bijbehorende draaicirkels, steigerwerk, inen uitritten van de bouwplaats en de toegepaste afzettingen. In het Bouwbesluit zijn ook eisen voor geluid, trillingen en stof vastgelegd ter voorkoming van omgevingshinder. Steeds meer gemeenten eisen daarnaast dat er een BLVC-plan wordt opgesteld. Naast veiligheid moet hierin omschreven worden hoe de bereikbaarheid, leefbaarheid en communicatie tijdens de werkzaamheden geborgd worden. De grote toestroom van anderstaligen heeft de communicatie op bouwplaatsen bemoeilijkt. Door Volandis is daarvoor in opdracht van werkgevers- en werknemersorganisaties een gebarentaal ontwikkeld. Deze ‘Bouwspraak’ legt zich specifiek toe op gebaren, die waarschuwingen en signaleringen ondersteunen. De gebarentaal wordt naast het Nederlands in 7 verschillende talen toegelicht.
32.4.1
Zelfstandigen zonder personeel
In de bouwsector werken veel zelfstandigen zonder personeel (zzp'ers). Hoewel zij voor de Belastingdienst als zzp'er worden gezien, zijn zij in de zin van de Arbowet vaak werknemers. Een zzp'er: heeft geen arbeidsovereenkomst; heeft geen gezagsrelatie met zijn opdrachtgever; is aansprakelijk voor eventuele gemaakte fouten; heeft direct invloed op de wijze van uitvoering, bijvoorbeeld in planning en werkmethodiek; werkt met eigen gereedschappen en werkkleding; bepaalt zelf de eigen werktijden en hoe het werk wordt uitgevoerd. Sinds 1 juli 2012 moeten zzp'ers aan de meeste voorschriften uit het Arbobesluit voldoen. Uitzonderingen zijn administratieve verplichtingen, zoals de RI&E, fysieke belasting en psychosociale arbeidsbelasting.
32.5 32.5
Verwijzingen bouwprocessen Verwijzingen bouwprocessen
Arbobesluit artikel 2.23 - 2.35 Samen veilig en gezond bouwen, Inspectie SZW Bouwbesluit 2012: https://rijksoverheid.bouwbesluit.com/Inhoud/docs/wet/bb2012 http://www.ondernemersplein.nl/regel/vg-plan-bouwprojecten/ https://www.arboportaal.nl/onderwerpen/verantwoord-opdrachtgeverschap/vraag-en-antwoord/wat-is-een-vg-plan https://www.bouwspraak.nl/
399
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 399
4-3-2021 16:04:21
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
33 33
Putten en sleuven
33.1 33.1
Putten en sleuven
Inleiding putten en sleuven Inleiding putten en sleuven
Putten en sleuven worden gegraven ten behoeve van onder andere het leggen van leidingen of het maken van funderingen, kelders of tunnels.
33.2 33.2
Risico's putten en sleuven Risico's putten en sleuven
Het inkalven van taluds en het bezwijken van grond kerende constructies behoren tot de grootste risico's. Welke maatregelen ter voorkoming hiervan moeten worden genomen, is sterk afhankelijk van de te benutten ruimte en de samenstelling van de grond. Ook de hoogte van het grondwaterpeil is een belangrijke factor. Op terreinen van chemische industrieën kunnen zich in de put of sleuf door lekkages gassen en dampen verzamelen die zwaarder zijn dan lucht. Bovendien kunnen er leidingen op de locatie aanwezig zijn en kan er sprake zijn van vervuilde grond.
33.3 33.3
Normen en richtlijnen putten en sleuven Normen en richtlijnen putten en sleuven
Indien de diepte van een put of sleuf meer bedraagt dan 1 m, moeten er stempels, bekistingen of damwanden worden toegepast, of moet er onder een veilig talud worden gegraven (zie als richtlijn tabel 1 De relatie tussen de grondsoort waarin gewerkt wordt, de diepte van de put of de sleuf en de steilheid van het talud). De taluds, stempels, bekistingen of damwanden dienen zo mogelijk dagelijks, maar zeker na externe invloeden zoals hevige regenval, storing aan bronbemaling en andere incidenten gecontroleerd en wanneer nodig gerepareerd te worden. Indien er valgevaar aanwezig is, maar in elk geval bij aanwezigheid van risicoverhogende omstandigheden, of als het gevaar bestaat om 2,5 meter of meer te vallen, worden veilige en doelmatige voorzieningen getroffen om vallen in de sleuf te voorkomen. Er dienen voldoende middelen en mogelijkheden aanwezig te zijn om de sleuf en/of put op een veilige wijze te kunnen verlaten in alle situaties. Sleufbreedtes dienen te zijn aangepast en afgestemd op de uit te voeren werkzaamheden (zie als grove richtlijn de waarden in tabel 2).
Tabel 1 De relatie tussen de grondsoort waarin gewerkt wordt, de diepte van de put of de sleuf en de steilheid van het talud
Grondsoort
Diepte in m onder het Talud niet steiler maaiveld dan
Talud niet steiler dan
h
b
Zand of leem vast, ongeroerd
1,00 - 1,50
3:
1
vast, ongeroerd
1,50 - 2,50
1,5:
1
vast, ongeroerd
2,50 - 4,00
1,25:
1
los of geroerd
1,00 - 4,00
1:
1
zeer vast, ongeroerd
1,00 - 1,50
te lood
zeer vast, ongeroerd
1,50 - 2,50
2:
1
zeer vast, ongeroerd
2,50 - 4,00
1,25:
1
vast, ongeroerd
1,00 - 1,50
te lood
vast, ongeroerd
1,50 - 2,50
1,5:
1
vast, ongeroerd
2,50 - 4,00
1:
1
los of geroerd
1,00 - 1,50
1,50:
1
Klei
400
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 400
4-3-2021 16:04:21
Hoofdstuk 33 Putten en sleuven
33.4 33.4
Maatregelen putten en sleuven Maatregelen putten en sleuven
Voordat men met graafwerkzaamheden begint, moet er worden nagegaan of zich gas-, water- of elektriciteitsleidingen bevinden ter plaatse of in de nabijheid van te graven putten of sleuven (via de eigenaar van het terrein en door minimaal twee en maximaal twintig werkdagen voor aanvang een graafmelding te doen bij het Kadaster). Ook moet rekening worden gehouden met industriële transportleidingen en met leidingen van defensie in de omgeving van militaire terreinen. Het vooraf met de hand maken van een proefsleuf is aan te raden. In sleuven moet gewerkt worden met gereedschap, dat werkt op een veilige spanning (maximaal 50V wisselspanning of 120V gelijkspanning). Van geval tot geval moet vooraf door een deskundige worden bepaald en zo nodig berekend, welke maatregelen tegen instorting noodzakelijk zijn, rekening houdend met de eventueel te verwachten ongunstige invloeden, zoals: waterbezwaar door de hoogte van de grondwaterspiegel of door regen, vorst, dooi en lekkages; zware bovenbelasting bij of langs de sleuf of put, door opslag van grond, materiaal of materieel, door belendende bebouwing of door een weglichaam; grond die niet homogeen is of die een gelaagde structuur heeft; trillingen, bijvoorbeeld veroorzaakt door een graafmachine, een heistelling of zwaar wegverkeer. Taluds en grondkerende constructies moeten dagelijks, en na onderbreking door slecht weer, worden gecontroleerd en zonodig hersteld. Grondkerende constructies mogen pas worden weggehaald als het gevaar voor instorten van de grond is geweken. (Graaf)machines dienen op afstand van het talud te blijven. Bij ontgravingen tot 1 meter is een afstand van 0,50 tot 1,0 meter voldoende. Bij grotere ontgravingsdiepten dient meer afstand genomen te worden. Dit zal door een deskundige beoordeeld en zo nodig berekend moeten worden. Graafmachines dienen te worden opgesteld met het rijwerk of de rupsen loodrecht op de lengterichting van de sleuf. Bij werkzaamheden in de buurt van graafmachines is het belangrijk, dat personeel duidelijk zichtbaar is door middel van signaleringskleding. De machinist dient oogcontact te houden met de personen die zich binnen het draaibereik van de graafmachine bevinden. Als de insteek van een talud zich in of bij een wegverharding bevindt, moet de bestrating over een afstand van ten minste 50 cm worden verwijderd (tenzij een gesloten sleufbekisting is toegepast die ten minste 5 cm boven het wegdek uitsteekt). Naast een talud dat dieper is dan 1 m, moeten stroken van ten minste 50 cm worden vrijgehouden van de opslag van grond en materialen (tenzij een gesloten sleufbekisting is toegepast die ten minste 15 cm boven het maaiveld uitsteekt). Afhankelijk van de uit te voeren werkzaamheden dienen persoonlijke beschermingsmiddelen te worden gedragen (onder andere helm en veiligheidsschoenen). Bij het plaatsen van rioolbuizen, putten en bekistingen, mag de werknemer zich niet onder of binnen bereik bevinden van de buis, put of bekisting. Het plaatsen hiervan moet zo gebeuren, dat men op veilige afstand kan blijven, door gebruik te maken van bijvoorbeeld geleidetouwen of speciale hijsgereedschappen (bijvoorbeeld een rioolhaak). De breedte van de sleuf moet zijn afgestemd op de uit te voeren werkzaamheden, maar dient in ieder geval te voldoen aan de minimale sleufbreedtes zoals vermeld in de tabel Minimale sleufbreedtes. Wanneer er sprake is van verontreinigde grond, moeten aanvullende maatregelen getroffen worden.
Tabel 2 Minimale sleufbreedtes
Minimale sleufbreedte (m) in relatie tot buisdiameter Uitwendige diameter buis (D) in meter
Sleuf met grondkerende constructie of talud > 60°
Sleuf met talud < 60°
< 0,23
D+0,40m
D+0,40m
0,23 - 0,35
D+0,50m
D+0,40m
401
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 401
4-3-2021 16:04:21
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Minimale sleufbreedte (m) in relatie tot buisdiameter Uitwendige diameter buis (D) in meter
Sleuf met grondkerende constructie of talud > 60°
Sleuf met talud < 60°
0,35 - 0,70
D+0,70m
D+0,40m
0,70 - 1,20
D+0,85m
D+0,40m
> 1,20
D+1,00m
D+0,40m
NB: sleuven met een diepte tussen 1,0 en 1,75 m hebben een minimale breedte van 0,80 m; ligt de diepte tussen 1,75 en 4 m, dan bedraagt de minimale breedte 0,90 m, en is de diepte meer dan 4 m, dan is de breedte minimaal 1 m.
33.5 33.5
Verwijzingen putten en sleuven Verwijzingen putten en sleuven
Arbobesluit, artikel 3.29, lid 4 en 5 en artikel 3.30 Wet informatie-uitwisseling bovengrondse en ondergrondse netten en netwerken (WIBON) Kabels- en leidingeninformatiecentrum KLIC (https://www.kadaster.nl/zakelijk/producten/ graafwerk/klic-melding) Publicatie 500, Schade voorkomen aan kabels en leidingen. Stichting CROW, Ede Nationale kennisplatform voor infrastructuur, verkeer, vervoer en openbare ruimte CROW, www.crow.nl Inspectie SZW, Basisinspectiemodule Grondwerkzaamheden. Veiligheid; bedelving en verdrinking A-blad Kabels en buizen leggen, Volandis
402
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 402
4-3-2021 16:04:21
Hoofdstuk 34 Werkplekken met een verhoogd valrisico
34 34
Werkplekken met een verhoogd valrisico
34.1 34.1
Werkplekken met een verhoogd valrisico
Inleiding werkplekken met een verhoogd valrisico Inleiding werkplekken met een verhoogd valrisico
De bouw onderscheidt zich van vele andere bedrijfstakken door het snel veranderende karakter van de werkplek. Ook de toe te passen beveiligingen hebben een tijdelijk karakter. Dit hoofdstuk behandelt maatregelen die het vallen van hoogten, van vloeren of daken of door sparingen moeten voorkomen. Onafhankelijk van het bouwsysteem (prefab betonbouw, in het werk gestorte betonconstructies, kalkzandsteen elementen) blijven de te stellen eisen dezelfde.
34.2 34.2
Risico's werkplekken met een verhoogd valrisico Risico's werkplekken met een verhoogd valrisico
Het vallen van hoogten en door dak- of vloersparingen komt in de bouw relatief vaak voor, vaak met ernstige gevolgen. Daarom kan er niet genoeg op worden gewezen dat reeds in een vroeg stadium van het project moet worden bepaald, welke soort beveiliging moet worden toegepast. De noodzakelijke maatregelen, bijvoorbeeld het instorten van voorzieningen in beton, kunnen dan tijdig worden genomen. In een later stadium is dit vaak moeilijker of onmogelijk.
34.3 34.3
Normen en richtlijnen werkplekken met een verhoogd valrisico Normen en richtlijnen werkplekken met een verhoogd valrisico
Beveiliging bij vloeren of platte daken Als op hoogte wordt gewerkt, moet er zo mogelijk een veilige steiger, stelling, bordes of werkvloer aangebracht worden. Ook mag het gevaar tegengegaan worden door aan de rand een minstens 1,00 m hoog leuning- of hekwerk te plaatsen. Dit geldt altijd voor werkhoogten vanaf 2,50 m, en bij geringere hoogten als er sprake is van risicoverhogende factoren zoals water, bewegende delen of gevaarlijke obstakels onder de werkplek. Bij een valhoogte van meer dan 13 meter, moet het leuningwerk 1,20 m hoog zijn. Wanneer de werkzaamheden meer dan 4 meter vanaf de rand uitgevoerd worden, kan leuningwerk achterwege blijven. Het werkgebied moet dan wel gemarkeerd worden door bijvoorbeeld een lint. Indien het dak of de vloer betreden wordt vanaf de rand, moet er aan weerskanten van een ladder of trap over een lengte van 4 m leuningwerk zijn aangebracht. De regels en stijlen van de randafzetting zijn zodanig geplaatst dat een kubus met een zijde van 0,47 m de openingen niet kan passeren (een gesloten plaatwerk mag ook). Het leuningwerk is sterk genoeg, dat wil zeggen dat het op de meest ongunstige plaats een verticale kracht van 125 kg en een horizontale van 30 kg kan doorstaan zonder te bezwijken of te verplaatsen. De maximale overspanningen van verschillende leuninguitvoeringen zijn weergegeven in tabel Overspanning en overstek van leuningen. Tabel 1 Overspanning en overstek van leuningen (*constructiehout (C18), **metaal conform EN 12811)
Leuning materiaal
Max. overspanning
steigerdeel* (32 × 200 mm)
3,00 m
regel* ( 50 x 70 mm)
2,40 m
badding* (56 × 156 mm)
4,80 m
steigerpijp** (ø48 x 3,2 mm)
3,60 m
aluminium steigerpijp (ø50 x 2 mm)
2,50 m
Als er ook sprake is van gevaar voor vallende voorwerpen moet er aansluitend op de werkvloer een minstens 0,15 m hoge kantplank worden geplaatst. Als het leuningwerk op 2 m of meer van de vloerrand wordt geplaatst, kan worden volstaan met een enkele leuning op 1 m hoogte. Een beveiligde steigerwerkvloer aansluitend op de vloer behoort ook tot de mogelijkheden paragraaf 37.1. Dak- of vloersparingen moeten ongeacht de hoogte zijn beveiligd, door eerder genoemd
403
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 403
4-3-2021 16:04:21
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
leuning- of hekwerk, door het draagkrachtig en geborgd dichtleggen of door spannen van netten eronder. Een sparingafdekking moet gemarkeerd zijn om onterecht wegnemen te voorkomen. Indien er boven een vloersparing wordt gewerkt, is alleen de laatste oplossing toegestaan. Sparingen die dienen als ladderopgang, moeten aansluitend aan de ladder zijn voorzien van leuning- of hekwerk, of gedeeltelijk zijn dichtgelegd. Voordat men begint met het bekisten van een hoger gelegen vloer, moet er zijn gezorgd voor een vangschot, netconstructie of uitsteeksteiger. Dit geldt ook bij het werken met prefab vloerelementen. De horizontale uitsteekmaat is afhankelijk van de valhoogte (zie Figuur 1 Horizontale uitsteekmaat van vangnetconstructie, afhankelijk van valhoogte). De eventuele valhoogte moet zo klein mogelijk zijn, en mag nooit groter zijn dan een verdiepingshoogte. Als bij het leggen van prefab vloerelementen niet vanaf de onderliggende vloer kan worden gewerkt, moet ook langs het legfront beveiliging worden aangebracht, bijvoorbeeld door leuningwerk aan te brengen voordat de vloer op zijn plaats wordt gelegd. Zo snel als dit redelijkerwijs mogelijk is, moeten langs de vloerbekisting of vloerrand dubbele leuningen of hekwerken worden geplaatst. Bij prefab elementen kunnen deze reeds op de wagen of op de begane grond worden gemonteerd. Bij toepassing van kalkzandsteen elementen kan het leuningwerk worden bevestigd aan vooraf in de wanden gelijmde ankers. Ook de onderliggende vloervelden moeten beveiligd blijven, hetzij met de in eerste instantie aangebrachte beveiliging of, als deze met de bouw mee omhoog gaat, door een andere leuning- of hekconstructie. Indien er buiten de vloerrand moet worden gewerkt (bijvoorbeeld bij het stellen van wandof kolombekisting of bij het omlopen om een wand), dienen er beveiligde uitsteeksteigers te worden ingezet die op elkaar moeten aansluiten (normaal steigerwerk is ook toegestaan).
Figuur 1 Horizontale uitsteekmaat van vangnetconstructie, afhankelijk van valhoogte
Indien er met behulp van een hijskraan gevelelementen moeten worden gesteld, zit het leuning- of hekwerk nogal eens in de weg, ook bij het metselen van de binnenspouw vanaf de vloer. Om dit te voorkomen, moet het leuningwerk zodanig zijn geplaatst, dat het bij bovengenoemde werkzaamheden kan blijven gehandhaafd. Dit is mogelijk door het buiten de gevellijn te plaatsen. Tevens moet men met de volgende aspecten rekening houden: bij het ontkisten van vloeren, wanden en kolommen dienen vloerranden en sparingen
404
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 404
4-3-2021 16:04:21
Hoofdstuk 34 Werkplekken met een verhoogd valrisico
te zijn beveiligd; als er op een vloerveld op hulpsteigertjes, trapjes of rolsteigers wordt gewerkt, dient de vloerrandbeveiliging hieraan te zijn aangepast (hoger); De eerder genoemde hoogte van leuning- of hekwerk van 1 m moet worden gerekend vanaf het beloopbare vlak (dus rekening houdend met bijvoorbeeld een nog te storten vloer of balk); metaal- en betonconstructies, alsmede de onderdelen daarvan, moeten onder toezicht van een speciaal daartoe aangewezen persoon worden gemonteerd en gedemonteerd. Een ter zake deskundige voorman of uitvoerder voldoet aan die eis. Hij moet dan wel vermeld staan in het montage- of werkplan (of het veiligheids- en gezondheidsplan). Bouwwerken waarvan de hoogste vloer 15 m of meer boven het aansluitend terrein ligt, moeten zijn uitgerust met een personen-goederenlift.
Dakrandbeveiliging bij hellende daken Op hellende daken met mogelijke valhoogte van 2,50 m of meer moeten beveiligingen worden aangebracht. Dit geldt ook bij geringere valhoogte als er sprake is van risicoverhogende factoren zoals water of gevaarlijke obstakels in het valbereik. Als maatstaf geldt hierbij de werkhoogte (in sommige gevallen de nokhoogte), en niet de goothoogte. De te plaatsen beveiliging hangt af van de dakhelling. Voorbeelden van vuistregels voor beveiligingsopties zijn weergegeven in tabel Dakrandbeveiliging bij hellende daken. Tabel 2 Dakrandbeveiliging bij hellende daken
Beveiligingsopties Daktype
Hellingshoek
A
B
C
D
E
F
×
×
×
×
×
×
×
×
x
×
×
x
×
x
Plat dak
0° - 10°
×
Flauw hellend dak
11° - 30°
×
Hellend dak
31° - 45°
×
Steil hellend dak
46° - 60°
Wanddak
61° en meer
×
A
Een leuning- of hekwerk ter plaatse van de rand
B
Een minstens 2,00 m brede steiger- of werkvloer *), maximaal 2,00 m onder de rand of goot, geheel vrij van obstakels
C
Een minstens 1,50 m brede steiger- of werkvloer *), maximaal 1,50 m onder de rand of goot, geheel vrij van obstakels
D
Een minstens 1,20 m brede steiger- of werkvloer *), maximaal 1,00 m onder de rand of goot, geheel vrij van obstakels
E
Een minstens 0,60 m brede steiger- of werkvloer *), ter hoogte van de goot
F
Een minstens 1,20 m brede steiger- of werkvloer *), ter hoogte van de goot en zo-nodig één of meer vloeren daarboven
*) de breedte van de steiger- of werkvloer is gerekend van buitenkant goot tot binnenkant leuning- of hekwerk Aandachtspunten bij de uitvoering van een leuning- of hekwerk aan de dakvoet zijn de volgende: Het leuning- of hekwerk moet ongeveer haaks op het dakvlak staan en een hoogte van minstens 1 meter (gemeten haaks op de dakhelling) hebben. Als dit de doorgang naar de onderliggende werkvloer belemmert, mag het leuning- of hekwerk verticaal worden geplaatst. Het leuningwerk moet dan wel worden verhoogd. Als er sprake is van een gebroken kap (Mansardekap), moet ter hoogte van de knik een valbeveiliging zijn aangebracht (eventueel in de vorm van een vangnet).
405
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 405
4-3-2021 16:04:21
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
De Europese norm NEN-EN 13374 geeft aan dat bij bepaalde grote dakvlakken met bijvoorbeeld een dakhelling van 45° op 5 m boven de dakvoet (verticaal gemeten) eveneens een leuning- of hekwerk geplaatst moet worden.
Voor werkzaamheden op zowel platte als hellende daken geldt dat het toepassen van veiligheidsgordels in plaats van dakrandbeveiliging uitsluitend is toegestaan als het plaatsen van een dakrandbeveiliging niet mogelijk is. Daarbij moet vervolgens de voorkeur gegeven worden aan beveiliging door middel van werkplekpositionering in plaats van valbeveiliging. Er moet dan wel worden gezorgd voor doelmatige ankerpunten of rails. Het verdient aanbeveling de werkwijze eerst door te spreken met een deskundige. Beveiliging van niet-draagkrachtige daken of vloeren Niet-draagkrachtige daken of vloeren mogen alleen worden betreden met gebruikmaking van loopplanken. Deze moeten: minimaal 60 cm breed zijn; voorzien zijn van looplatten; geborgd zijn tegen wegglijden of schuiven; onmiddellijk aansluiten op de klimgelegenheid (bijvoorbeeld ladder). In plaats hiervan kan ook worden gekozen voor het spannen van een voldoende sterk vangnet (maximale maaswijdte 10 bij 10 cm) op de dak- of vloerconstructie.
34.4 34.4
Maatregelen werkplekken met een verhoogd valrisico Maatregelen werkplekken met een verhoogd valrisico
Om te voorkomen dat een dak- of vloerrand verschillende keren moet worden beveiligd, verdient het aanbeveling om vooraf na te gaan welke werkzaamheden langs de dak- of vloerrand moeten plaatsvinden om een universele beveiliging te kunnen kiezen. Daarbij kunnen de volgende organisatorische maatregelen genomen worden: kies een werkvolgorde die veilig werken op hoogte mogelijk maakt; als er rondom het werk een steigerwerk is gebouwd, zorg er dan voor dat dit blijft staan totdat het werk op het dak gereed is. Voer hierover zo nodig overleg met de andere betrokken bedrijven; houd bij sterke wind (windkracht 6 of meer) rekening met de stabiliteit van het klim- en hulpmateriaal en voorzie opgeslagen materialen van ballast. Er zijn voor randbeveiliging onder meer de volgende mogelijkheden: standaard in het bekistingssysteem opgenomen leuningwerk; uitsteek- of omloopsteigers; speciale leuninghouders op de buiten de vloer uitstekende baddingen; leuninghouders geklemd om de vloer; leuninghouders geschroefd in of tegen de vloer of tegen de gevel (al of niet in voetjes of beugels); leuninghouders in pvc-pijpjes, gestort in de vloer (terug-liggend van de vloerrand); apart steigerwerk, zie hoofdstuk 37. Een veiligheidsgordel mag alleen worden toegepast als andere mogelijkheden aantoonbaar niet toepasbaar zijn en alleen als er goede bevestigingsmogelijkheden zijn (zoals een veiligheidslijn of rail). Het verdient de voorkeur om de definitieve trappen gelijk in de ruwbouw mee te nemen. Een ladderhuis is dan niet nodig; wel dient langs de trappen en bordessen te worden gezorgd voor tijdelijk leuningwerk. Er moet altijd een tweede ladderopgang als vluchtweg aanwezig zijn. Volgens het Arbobesluit moet al in het ontwerp van een bouwwerk aandacht worden geschonken aan een veilige werkplek voor degenen die na de oplevering reparatie- of inspectiewerkzaamheden moeten uitvoeren. Daarom moet de ontwerper van een bouwwerk al in een vroeg stadium voor dakwerkzaamheden in de beheerfase de onderstaande aspecten meenemen of overwegen: een permanent(e) dakopstand of leuningwerk langs dakranden; veilige bereikbaarheid van het dak; bouwkundige voorzieningen om zonodig op eenvoudige wijze leuningwerk te kunnen plaatsen; aanbrengen van een permanente doorvalbeveiliging (gaaswerk) onder bijvoorbeeld licht-
406
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 406
4-3-2021 16:04:21
Hoofdstuk 34 Werkplekken met een verhoogd valrisico
straten en lichtkoepels; dakopbouwen en technische installaties minimaal op 4 m afstand van de dakrand; ankerpunten voor steigers, ladders, vangnetten, veiligheidslijnen en veiligheidsgordels.
34.5 34.5
Verwijzingen werkplekken met een verhoogd valrisico Verwijzingen werkplekken met een verhoogd valrisico
A-blad Hellende daken, Volandis A-blad Dakkappen en kozijnen plaatsen en monteren Abomafoon 4.01 t/m 4.05, Aboma, Ede AI-15, Veilig werken op daken, Sdu, Den Haag Arbobesluit, artikel 3.16, artikel 3.28 lid 1, artikel 3.31 en artikel 7.23 Arbocatalogi Bouwnijverheid: http://arbocatalogi-bouwnijverheid.nl/ Bouwbesluit artikel 2.16 t/m 2.25 NEN-EN 1263-1 en 2, Veiligheidsnetten NEN-EN 13374 Tijdelijke vloerrandbeveiligingen - Productspecificatie, beproevingsmethoden NEN-EN 358 Persoonlijke beschermingsmiddelen voor werkplekpositionering NEN-EN 363 Persoonlijke beschermingsmiddelen tegen vallen Voorkom valgevaar bij werkzaamheden op platte daken, Stichting Bedrijfstakregelingen Dakbedekkingsbranche, Nieuwegein
407
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 407
4-3-2021 16:04:22
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
35 35
Werken in en met verontreinigde bodem
35.1 35.1
Werken in en met verontreinigde bodem
Inleiding werken in en met verontreinigde bodem Inleiding werken in en met verontreinigde bodem
Op veel plaatsen in Nederland is de bodem in meer of mindere mate verontreinigd. Tijdens het werken met deze bodem bestaat de mogelijkheid dat de medewerker wordt blootgesteld aan de verontreinigingen die in de grond, het grondwater of de waterbodem aanwezig zijn. Er zijn verschillende soorten werkzaamheden waarbij men rekening moet houden met een bodemverontreiniging. Voorbeelden zijn: grondroerende werkzaamheden, het leggen van kabels en leidingen, het aanbrengen van bemaling en funderingen en het baggeren van een watergang. Ook bij het werken met secundaire bouwstoffen (o.a. menggranulaat of gemodificeerde AVI-assen) kan gewerkt worden met gevaarlijke stoffen. Opgemerkt wordt dat het daadwerkelijk schoonmaken van de grond niet altijd meer wordt gedaan, veelal wordt de grond tijdelijk ontgraven en daarna (ongereinigd) weer teruggeplaatst. In het geval van acute blootstellingsrisico’s voor mens en/of ecologie of bij recente lekkages wordt de grond wel schoongemaakt. Dit kan uitgevoerd worden door het ontgraven van de verontreiniging en elders reinigen, of door de grond ter plekke te reinigen door middel van een in-situ sanering. Om op een veilige en gezonde wijze met een bodemverontreiniging te werken zijn zogenaamde veiligheidsklassen beschreven. In het verleden werden de veiligheidsklassen aangeduid met een T (Toxisch) en een F (Flammable) klasse. Nu zijn de veiligheidsklassen voor het werken met verontreinigde grond en grondwater ingedeeld in de kleuren Oranje, Rood en Zwart en verdeeld in vluchtige en niet vluchtige stoffen.
35.2 35.2
Risico’s werken in en met verontreinigde bodem Risico’s werken in en met verontreinigde bodem
Voorafgaand aan het werken in een verontreinigde bodem is een bodemonderzoek uitgevoerd of is op basis van voorgaande bodemonderzoeken bekend wat de kwaliteit van de bodem is. Bij het bodemonderzoek is in specifieke gevallen ook gekeken naar de aanwezigheid van asbest in de bodem en naar de kwaliteit van het grondwater. Het is vooral van belang dat het uitgevoerde bodemonderzoek aansluit bij de uit te voeren grondroerende werkzaamheden, bijvoorbeeld qua diepte van de graafwerkzaamheden en de mogelijke invloed van het grondwater. Op basis van de uitgevoerde bodemonderzoeken wordt bepaald in welke concentraties de verontreinigingen aanwezig zijn en op welke wijze de medewerkers blootgesteld kunnen worden aan verontreinigde bodem. Blootstelling kan plaatsvinden via: Vluchtige stoffen die kunnen uitdampen. Ze komen in de lucht en kunnen ingeademd worden. Deze kunnen ook via de huid opgenomen worden. Voorbeelden van vluchtige stoffen zijn minerale olie, benzeen, tolueen en Tri(chlooretheen) en Vinylchloride. Niet vluchtige stoffen die via stofvorming in de lucht komen en ingeademd worden. Deze kunnen ook via hand-mond contact (vieze handen) opgenomen worden in het lichaam. Voorbeelden van (groepen van) niet vluchtige stoffen zijn PFAS, PAK (Polycyclische Aromatische Koolwaterstoffen) en bijvoorbeeld asbest, lood, zink en nikkel.
35.2.1
Algemene risico’s verontreinigde bodem
Naast de risico’s voor de aanwezige bodemverontreiniging zijn bij het ontgraven van de verontreinigde grond ook de volgende risico’s relevant: de risico’s van aanwezigheid van ondergrondse infrastructuur, zoals kabels en leidingen; de blootstelling aan verontreinigingen tijdens voorbereidende werkzaamheden, zoals het aanbrengen van bemaling, damwanden of funderingen; de aanwezigheid van Niet Gesprongen Explosieven (NGE); de stabiliteit van de ontgraven taluds; de wisselwerking met de directe omgeving (doorgaande exploitatie); de volgorde waarin de werkzaamheden worden uitgevoerd.
408
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 408
4-3-2021 16:04:22
Hoofdstuk 35 Werken in en met verontreinigde bodem
35.2.2
Risico’s in-situ saneringen
In het geval dat de verontreiniging wordt verwijderd door een in-situ sanering zijn er naast de risico’s van de gevaarlijke stoffen ook risico’s ten aanzien van: het beheer en onderhoud van de in-situ installatie, inclusief het nemen van monsters; leidingen die onder druk staan; chemicaliën die gedoseerd, opgeslagen en extra toegevoegd worden; draaiende delen van machines en elektrische installaties; hoge geluidsbelastingen van de installatie; uitdamping van toxische stoffen uit filters of systemen; blootstelling aan vrijkomende reststoffen/afvalstoffen; explosiegevaar (ATEX) in het geval dat hoge concentraties vluchtige stoffen vrijkomen.
35.2.3
Risico’s voor omgeving
Risico’s worden bepaald op basis van de aanwezige concentraties en eigenschappen van de verontreinigingen en moeten door een ter zake kundige veiligheidskundige worden geïnventariseerd en vastgelegd in het V&G-plan. Naast risico’s voor de medewerkers zijn er ook risico’s voor de omgeving. Houd onder andere rekening met: de uitdamping van vluchtige stoffen naar omliggende woningen of panden; de zetting van de bodem als gevolg van grondwateronttrekkingen; vluchtige stoffen die uit de grondwaterzuivering komen of kunnen ontsnappen als gevolg van lekkage of doorslaan van filters; het afvoeren van de vrijkomende grond of reststromen; de restverontreiniging die achterblijft in de grond; trillingen en overlast naar de omgeving.
35.2.4
Risico’s vastleggen
Risico’s ten aanzien van blootstelling aan bodemverontreinigingen moeten, conform artikel 2.30 lid c van het Arbobesluit, vastgelegd worden in een zogenaamd V&G-dossier. In het V&Gdossier worden de risico’s voor toekomstige werkzaamheden en beheer en onderhoud vastgelegd. Het opstellen en bijhouden van het V&G-dossier is een verantwoordelijkheid van de opdrachtgever/eigenaar. Het V&G-dossier kan bijvoorbeeld ook informatie bevatten over Niet Gesprongen Explosieven en kabels en leidingen (in eigen beheer).
35.3 35.3
Normen en richtlijnen werken in en met verontreinigde bodem Normen en richtlijnen werken in en met verontreinigde bodem
In het Arbeidsomstandighedenbesluit wordt specifiek in artikel 2.28 lid 2b beschreven dat de risico’s ten aanzien van bodemverontreiniging zijn geïnventariseerd en geëvalueerd. Dit geldt voor alle (bouw)projecten waar grondroerende activiteiten worden uitgevoerd. Dit betekent dat zowel in de ontwerpfase (precontractueel) als in de uitvoeringsfase de risico’s van werken in verontreinigde bodem moeten worden beoordeeld. Volgens de CROW 400 worden, daarvoor gekwalificeerde, veiligheidskundigen betrokken om de specifieke veiligheidsmaatregelen vast te stellen en te verifiëren. Bij het werken met verontreinigde bodem wordt gewerkt met verschillende veiligheidsklassen. Afhankelijk van de concentratie en het verschil of een verontreiniging vluchtig is of niet vluchtig is, worden de werkzaamheden in een veiligheidsklasse ingedeeld. De aard van de werkzaamheden speelt in mindere mate mee bij het bepalen van de veiligheidsklasse, maar wel bij het bepalen van de noodzakelijke beschermingsmiddelen.
35.3.1
Veiligheidsklassen niet vluchtige stoffen
Voor het toetsen van niet vluchtige stoffen (kookpunt > 350 graden Celsius), wordt gebruik gemaakt van de SRC-arbo waarden (Serious Risk Concentration). Deze waarden zijn voor de meest voorkomende verontreinigingen specifiek afgeleid voor het werken met verontreinigde grond. Opgemerkt wordt dat de SRC-arbo waarden en de traditionele Interventiewaarden voor bodemsaneringen (milieu) verschillen. Hierdoor is de noodzaak voor veiligheidsmaatregelen
409
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 409
4-3-2021 16:04:22
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
niet meer direct gekoppeld aan de vastgestelde milieuklassen. Voor niet-vluchtige stoffen zijn de veiligheidsklassen als volgt opgebouwd: Kleurcode oranje Gemeten concentraties zijn hoger dan 75% van de SRC-arbo waarden. Gemeten concentraties zijn lager dan 100% van de SRC-arbo waarden. Kleurcode rood Gemeten concentraties zijn hoger of gelijk aan 100% van de SRC-arbo waarden. Tevens geldt voor Carcinogene of Mutagene stoffen dat de concentratie kleiner of gelijk is aan 1000 mg/kg of 1000 µg/l. Kleurcode zwart Gemeten concentraties zijn hoger of gelijk aan 100% van de SRC-arbo waarden. Tevens geldt voor Carcinogene of Mutagene stoffen dat de concentratie groter is dan 1000 mg/kg of 1000 µg/l. Concentratie aan asbest is groter dan 100 mg/kg gewogen gemiddelde, of 10 mg/kg respirabele vezels. Voor het bepalen van de veiligheidsklasse wordt gebruik gemaakt van de SRC-arbo waarde. In enkele gevallen moet voor PFAS-verontreinigingen een aanvullende berekening gemaakt worden naar PFOA-equivalenten. Laat deze berekeningen bij voorkeur door deskundigen uitvoeren.
35.3.2
Veiligheidsklassen vluchtige stoffen
Voor het toetsen van vluchtige stoffen (kookpunt < 350 graden Celsius), wordt gebruikt gemaakt van de Interventiewaarden vastgesteld in de circulaire bodemsanering. Voor vluchtige stoffen zijn de veiligheidsklassen als volgt opgebouwd: Kleurcode oranje Gemeten concentraties zijn hoger dan de tussenwaarde en lager dan de Interventiewaarde. Kleurcode rood Gemeten concentraties zijn hoger of gelijk aan de Interventiewaarde en er is voldoende ventilatie in de werksituatie. Kleurcode zwart Gemeten concentraties zijn hoger of gelijk aan de Interventiewaarde en er is onvoldoende ventilatie in de werksituatie, of de gemeten concentratie aan vluchtige stoffen boven Interventiewaarde zijn Carcinogeen of Mutageen van aard. Het bepalen van de ventilatie in de werksituatie wordt bepaald door de verhouding tussen de hoogte van de ontgraving en gemiddelde breedte van de ontgraving. Naast het bepalen van de ventilatie wordt gebruik gemaakt van de formule van Van Ingen om te bepalen welke theoretische concentratie aan vluchtige stoffen kan uitdampen naar de werksituatie. Bij het bepalen of voldoende ventilatie aanwezig is, moet rekening worden gehouden met de ademhoogte van de medewerker ten opzichte van de ontgraving of bodemverontreiniging. Op basis hiervan wordt door de veiligheidskundige bepaald in hoeverre aanvullende beheersmaatregelen nodig zijn.
35.3.3
Geen veiligheidsklasse, wel maatregelen
In het geval dat de verontreiniging beneden de waarde ligt voor de veiligheidsklasse oranje, dan worden werkzaamheden uitgevoerd in de basishygiëne. Dit is een regime waarbij er minimale veiligheidsmaatregelen worden gebruikt. Werkzaamheden in de basishygiëne vragen om het toepassen van persoonlijke beschermingsmiddelen zoals een helm, overall, veiligheidsschoenen en handschoenen. Ook is het niet toegestaan om te roken, te eten of te drinken op de werkplek. Nadat werkzaamheden in de grond zijn afgerond en bijvoorbeeld voor de schaft, moet er gelegenheid zijn om handen en gezicht te wassen en vuil van de kleding te borstelen. Medewerkers die werkzaamheden uitvoeren in de basishygiëne hebben basiskennis over bodemverontreinigingen.
35.3.4
Wel werken met verontreinigde stoffen, maar geen bodemsanering
Met het instellen van de SRC-arbo waarden voor niet-vluchtige stoffen vallen veel grondroerende werkzaamheden niet meer onder een veiligheidsklasse, maar onder basishygiëne. Ook
410
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 410
4-3-2021 16:04:22
Hoofdstuk 35 Werken in en met verontreinigde bodem
wordt grond tegenwoordig niet altijd meer schoon gemaakt. Het ontgraven en terugplaatsen van de grond op dezelfde plek heet ‘tijdelijk uitnemen’. Verontreinigde locaties worden soms met een schone laag afgedekt, of de verontreiniging wordt door middel van een bindmiddel (meestal cement) gebonden. Dit zijn werkzaamheden waarbij wel met gevaarlijke stoffen wordt gewerkt, maar formeel wordt dit niet gezien als bodemsaneren. Het is belangrijk dat vooraf de kwaliteit van de grond bekend is, dat duidelijk is wat met deze grond wordt gedaan, en hoe blootstelling aan gevaarlijke stoffen moet worden voorkomen.
35.4 35.4
35.4.1
Maatregelen werken in en met verontreinigde bodem Maatregelen werken in en met verontreinigde bodem
Maatregelen niet-vluchtige stoffen
Maatregelen tijdens het werken met verontreinigde bodem zijn in eerste instantie afhankelijk van de vluchtigheid van de verontreinigingen en de concentraties aan stoffen. Blootstelling aan niet vluchtige stoffen wordt vooral beheerst door het voorkomen van stofvorming. Indien stofvorming dreigt dient de grond met water nat gesproeid te worden, dit voorkomt stofvorming. Bij het werken met secundaire bouwstoffen zoals bijvoorbeeld menggranulaat of AVIbodemassen, gelden dezelfde maatregelen ten aanzien van stofvorming. Als vuistregel wordt aangehouden dat de bodem minimaal 10% veldvochtig is om stofvorming te voorkomen. Dit kan geverifieerd worden door een bodemvochtmeter.
35.4.2
Maatregelen vluchtige stoffen
Meer als bij niet vluchtige stoffen, is de blootstelling aan vluchtige stoffen afhankelijk van de concentratie waarmee deze stoffen in de bodem aanwezig zijn en in hoeverre voldoende ventilatie is op de werklocatie. Als onvoldoende ventilatie aanwezig is de kans op blootstelling aan vluchtige stoffen veel hoger, hierbij moet de werkhouding (ademhoogte) ook worden meegenomen. Risico’s worden daarnaast beheerst door adequaat luchtkwaliteitsmetingen uit te voeren. Op basis van de resultaten van de luchtkwaliteitsmetingen moeten aanvullende beschermingsmiddelen toegepast worden, zoals adembescherming en specifieke overalls.
35.4.3
Werkzaamheden in verontreinigde bodem
Naast het verschil tussen vluchtige en niet-vluchtige stoffen is het van belang om de daadwerkelijke werkzaamheden die in de verontreinigde bodem worden uitgevoerd te beoordelen. In het geval dat verontreinigde grond wordt ontgraven, opgeladen en wordt afgevoerd is de kans op blootstelling aan verontreinigde stoffen groot, omdat de gevaarlijke stoffen gemakkelijk vrijkomen. Bij funderingswerkzaamheden wordt de grond ook geroerd. Afhankelijk van de funderingstechniek komt hierbij meer of minder grond en grondwater naar boven. Belangrijk is het grondwater dat ook op diepte verontreinigd kan zijn en meekomt met de funderingsbuis. Dit risico moet juist worden beoordeeld. Als een bodemverontreiniging ter plekke wordt verwijderd (in-situ) vindt blootstelling niet direct plaats, maar via de werkzaamheden met de gevaarlijke stoffen. Dit is mogelijk tijdens het plaatsen van filters, het zuiveren van opgepompt grondwater en tijdens onderhoudswerkzaamheden aan de installatie. Bij in-situ saneringen kunnen verschillende technieken toegepast worden waardoor de gevaarlijke stoffen vrijkomen. De grond kan worden opgewarmd, het grondwater kan worden onttrokken of extra belucht worden door lucht door de bodem te blazen. Bij alle werkzaamheden met verontreinigde grond, grondwater en waterbodem moet daarom een goede risico-inventarisatie gemaakt worden van de werkzaamheden waarbij met gevaarlijke stoffen wordt gewerkt. Volgens artikel 2.28 van het Arbobesluit dient er een V&G-plan te worden opgesteld. Dit V&G-plan dient een risico-inventarisatie en -evaluatie te bevatten waarin het blootstellingsrisico aan verontreinigde bodem expliciet is beschreven.
35.4.4
Generieke beheersmaatregelen
Om zorgvuldig en veilig met verontreinigde bodem te werken, zijn de volgende basismaatregelen noodzakelijk: Stel veiligheidsklassen vast op basis van een bodemonderzoek dat volgens de (NEN) norm is opgesteld.
411
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 411
4-3-2021 16:04:22
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Laat de veiligheidsklassen en -maatregelen beoordelen door een veiligheidskundige, waarbij de omgeving en de maatregelen risicogestuurd worden meegenomen. Beoordeel de verschillende werkzaamheden waar met gevaarlijke stoffen wordt gewerkt en voeg de maatregelen en veiligheidsklassen toe aan het V&G-plan. Houd rekening met het type verontreiniging en de specifieke maatregelen die nodig zijn om de risico’s te beheersen, zoals luchtmeetapparatuur en toe te passen meetwaarden. Bepaal vooraf welke deskundigheid ((R-)DL / MVK/ HVK) tijdens de werkzaamheden buiten noodzakelijk is.
35.4.5
Beheersmaatregelen
Naast de beheersmaatregelen die afhankelijk zijn van de soort verontreiniging, wordt bij het werken met verontreinigde bodem onderscheid gemaakt tussen de volgende maatregelen: Organisatorische maatregelen Inrichtingsmaatregelen Technische maatregelen Organisatorische maatregelen Beheersmaatregelen die worden gezien als organisatorische maatregelen zijn bijvoorbeeld: Het vooraf bepalen of een verontreiniging wordt verwijderd door ontgraving of door een in-situ aanpak, of dat de verontreiniging wordt teruggeplaatst. Bij het werken met sterk verontreinigde grond zijn medewerkers medisch geschikt verklaard voor het uitvoeren van de werkzaamheden. Zorg dat veiligheidsbladen van de verontreinigde stoffen aanwezig zijn en de risico’s bekend zijn bij de medewerkers. Binnen een verontreinigde zone is het verboden om te eten, te drinken en te roken. Medewerkers zijn voorafgaand aan de werkzaamheden geïnstrueerd over de werkzaamheden, de risico’s en de te gebruiken beschermingsmiddelen. Bij werkzaamheden met vluchtige stoffen wordt met specifieke luchtmeetapparatuur gemeten of uitdamping plaatsvindt. De metingen moeten worden uitgevoerd op ademhoogte. De metingen zijn beschreven in het V&G-plan. In het V&G-plan is beschreven welke maatregelen getroffen moeten worden als hoge concentraties gemeten worden. Bij niet-vluchtige verontreinigingen kan de grond vochtig gehouden worden (> 10% veldvochtigheid) om stofvorming te voorkomen. Vrijkomende verontreinigde grond wordt vervoerd naar een verwerkingslocatie. Op de verwerkingslocatie moeten maatregelen getroffen worden om blootstelling aan deze stoffen te voorkomen. Inrichtingsmaatregelen Beheersmaatregelen die worden gezien als inrichtingsmaatregelen zijn bijvoorbeeld: De wijze waarop het werkterrein is ingericht. De zonering van het werkterrein, onderverdeeld in schone, schoonmaak- en verontreinigde zone. Het gebruik van hekwerken, afzettingen en markeringen. Bij werkzaamheden moet rekening worden gehouden met de invloed op de omgeving. In overleg met een GGD kan een omgevingsplan worden opgesteld waarin risico’s en maatregelen voor de omgeving (bewoners/bedrijven/gebruikers) zijn beschreven. Technische maatregelen Beheersmaatregelen die worden gezien als technische maatregelen zijn bijvoorbeeld: Maatregelen om ventilatie te bevorderen. Beschermingsmiddelen zoals verschillende types adembescherming, overalls en handschoenen. Vrachtwagens die verontreinigde grond vervoeren zijn uitgerust met een vloeistofdichte bak en zelfsluitende kleppen om de bak af te sluiten. Voorzieningen op het materieel zoals filteroverdrukinstallatie. Hierbij wordt een filterinstallatie aangebracht met bijbehorende filters (stof (P) en actieve kool (A)). Voorzieningen die getroffen worden om veilig onderhoud uit te voeren op een (in-situ) installatie. Houd hierbij rekening met alarmeringen, adequate bemonstering, CE-markering, pictogrammen en de wijze waarop filters vervangen en schoongemaakt kunnen worden.
412
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 412
4-3-2021 16:04:22
Hoofdstuk 35 Werken in en met verontreinigde bodem
35.5 35.5
Verwijzingen werken in en met verontreinigde bodem Verwijzingen werken in en met verontreinigde bodem
Arbeidsomstandighedenbesluit, artikel 2.28 sub 2 (V&G-plan) Arbeidsomstandighedenbesluit, artikel 2.30 sub c (V&G-dossier) Publicatie CROW 400, werken in en met verontreinigde bodem, Stichting CROW, Ede, tweede gewijzigde druk, december 2017 Notitie 2e tranche SRC-arbo-waarden, CROW, kenmerk: N001-1251251JTO-V01-nnc-NL, d.d. 14 mei 2019 SRC-arbo-waarden PFAS (PFOS, PFOA, GenX) en omgang met overige PFAS, CROW, d.d. 23 juli 2019 GGD Richtlijn Gezondheidsrisico’s voor omgeving bij bodemsanering
413
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 413
4-3-2021 16:04:22
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
36 36
Keuren van arbeidsmiddelen
36.1 36.1
Keuren van arbeidsmiddelen
Inleiding Inleiding
Jaarlijks vinden in Nederland meer dan 200.000 arbeidsongevallen plaats waarbij medische hulp nodig is. Een aanzienlijk gedeelte van deze ongevallen hangt samen met het gebruik van machines, gereedschappen en hijswerktuigen. Voorbeelden van dit soort ongevallen zijn beknellingen, elektrocuties, snijden en het getroffen worden door vallende voorwerpen. Veiliger arbeidsmiddelen, machines en hijsapparatuur kunnen dus een belangrijke bijdrage betekenen voor de preventie van ongevallen. Het gebruik van machines gaat ook vaak samen met andere risico’s, zoals trillingen, geluidsoverlast, stress en blootstelling aan gevaarlijke stoffen, maar ook van de omgeving en de omstandigheden waarin zij gebruikt worden. Goed ontworpen machines kunnen leiden tot betere arbeidsomstandigheden. De Europese Machinerichtlijn is in Nederland opgenomen in het Warenwetbesluit Machines. Op grond van dit besluit moet een fabrikant, alvorens een machine op de markt te brengen, alle veiligheidsaspecten in ogenschouw nemen en ervoor zorgen dat de machine voldoet aan fundamentele veiligheids- en gezondheidseisen (zie paragraaf 36.2). Daarnaast werkt de Europese Organisatie voor Normalisatie (CEN) voor verschillende soorten machines geharmoniseerde normen uit, waarin een concrete beschrijving wordt gegeven van de in de Machinerichtlijn bedoelde fundamentele veiligheids- en gezondheidseisen voor een specifieke machine. Het naleven van zo’n norm is geen harde wettelijke verplichting. Maar omdat deze normen de stand van de techniek verwoorden, moet een fabrikant die van deze normen afwijkt, een gelijkwaardig veiligheids- en gezondheidsniveau garanderen. Ook een werkgever heeft verplichtingen op grond van het Arbobesluit. Het is aan hem om ervoor te zorgen dat arbeidsmiddelen (“alle hulpmiddelen die bij het werk worden gebruikt, variërend van eenvoudig gereedschap en elektrisch handgereedschap tot machines en componenten van procesinstallaties”) geen gevaar opleveren voor de werknemers die ermee moeten gaan werken, door het specifieke gebruik van de gekozen arbeidsmiddelen in de feitelijke omstandigheden die bij de gebruiker heersen (zie paragraaf 36.3).
36.2 36.2
Productrichtlijnen Productrichtlijnen
Met de Europese richtlijnen die zich richten op de veiligheid van machines (productveiligheidsrichtlijnen), zijn de productveiligheidseisen van alle aangesloten landen volledig geharmoniseerd. De nationale overheden zetten de richtlijnen om in nationale wetgeving; ze mogen geen aanvullende eisen stellen. De richtlijnen hebben derhalve vooral een economische doelstelling: immers, door binnen de EU productveiligheidseisen te harmoniseren, worden handelsbelemmeringen weggenomen. Producenten van producten buiten de EU moeten aantonen dat hun producten voldoen aan de gestelde eisen. In deze paragraaf worden de belangrijkste richtlijnen in het kort beschreven.
36.2.1
Het Warenwetbesluit Machines
Het Warenwetbesluit Machines is de Nederlandse implementatie van de Machinerichtlijn 2006/42/EG die door de Europese Unie is uitgevaardigd. De richtlijn beoogt de veiligheid van machines op het werk in Europees verband te harmoniseren. De richtlijn richt zich op de producenten van machines en stelt dat machines veilig moeten zijn en geen bron van risico’s voor de gezondheid moeten opleveren. Dit wordt bewerkstelligd door een stelsel van normen voor ontwerp en constructie, en door keuringen. Het stelsel omvat een aantal fundamentele normen die voor alle machines gelden, en aanvullende normen voor specifieke soorten machines. Een belangrijk aspect van de Machinerichtlijn is het uitsluiten van liften die onder de Richtlijn Liften vallen, zoals hijs- en hefwerktuigen met een snelheid van minder dan 0,15 m/s (onder meer bouwliften en toneelliften).
414
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 414
4-3-2021 16:04:22
Hoofdstuk 36 Keuren van arbeidsmiddelen
Fabrikanten van machines moeten hun toekomstige product beoordelen op de vraag of het voldoet aan één van de definities van een machine uit de Machinerichtlijn: 1. Een samenstel, voorzien van (of bestemd om te worden voorzien van) een aandrijfsysteem – maar niet op basis van rechtstreeks gebruikte menselijke of dierlijke spierkracht, van onderling verbonden onderdelen of componenten waarvan er ten minste één kan bewegen, en die samengevoegd worden voor een bepaalde toepassing; 2. Een samenstel als bedoeld onder punt 1 waaraan slechts de componenten voor de montage op de plaats van gebruik of voor de aansluiting op kracht- of aandrijfbronnen ontbreken; 3. Een samenstel als hierboven bedoeld dat gereed is voor montage en dat alleen in deze staat kan functioneren na montage op een vervoermiddel of montage in een gebouw of bouwwerk; 4. Samenstellen van machines zoals hierboven bedoeld en/of niet voltooide machines als die, teneinde tot hetzelfde resultaat te komen, zodanig zijn opgesteld en worden bestuurd dat zij als één geheel functioneren of 5. Een samenstel van onderling verbonden onderdelen of componenten waarvan er ten minste één kan bewegen, en die in hun samenhang bestemd zijn voor het heffen van lasten en die uitsluitend rechtstreeks aangedreven worden door menselijke spierkracht. Daarnaast beschouwt de richtlijn ook als een machine: verwisselbare uitrustingsstukken; veiligheidscomponenten; hijs- of hefgereedschap; kettingen kabels en banden en verwijderbare mechanische overbrengingen Als het product voldoet aan één van de definities van een machine moet de fabrikant, voordat de machine op de markt wordt gebracht of in gebruik wordt gesteld, ervoor zorgen dat het voldoet aan de essentiële gezondheids- en veiligheidseisen van de richtlijn, het technisch constructie dossier opstellen en de gebruiksgrenzen van de machine bepalen. De fabrikant moet tijdens deze procedure bepalen of het ontwerp van de machine aan de hand van bijlage IV bestempeld moet worden als een “gevaarlijke machine” of als een “minder gevaarlijke machine”. Indien de machine valt onder de categorie “minder gevaarlijke machines” moet de fabrikant ervoor zorgen, door het uitvoeren van interne controles op de fabricage, dat de geproduceerde machines blijvend voldoen aan de richtlijn. Hij kan dan zelf de EG verklaring van overeenstemming opstellen en de CE markering aanbrengen. Indien de machine valt onder de categorie “gevaarlijke machines” moet de fabrikant een van de volgende drie maatregelen nemen: 1. Een EG typekeuring aanvragen bij een door de overheid aangewezen instantie (“notified body”), en ervoor zorgdragen, door het uitvoeren van interne controles op de fabricage, dat de geproduceerde machines blijvend voldoen aan de richtlijn, of: 2. Een systeem van volledige kwaliteitsborging opstellen dat periodiek gecontroleerd wordt door een aangewezen instantie, of: 3. Als de machine volledig is geproduceerd volgens de eisen van de geharmoniseerde normen en als de eisen uit deze normen alle essentiële gezondheids- en veiligheidseisen afdekken: de procedure bij de categorie “minder gevaarlijke machines” volgen. De laatste stap van deze procedures wordt gezet door het opstellen van de EG verklaring van overeenstemming en het aanbrengen van de CE markering. Hiermee verklaart de fabrikant dat zijn product voldoet aan de eisen van de op het product van toepassing zijnde Europese richtlijn. Let wel: ook machines die alleen voor eigen gebruik worden gefabriceerd en dus niet op de markt komen, dienen volledig te voldoen aan de Machinerichtlijn. Geharmoniseerde normen Om het verkeer tussen aanbieders en afnemers van producten te vergemakkelijken en technische belemmeringen voor het handelsverkeer terug te dringen, wordt gewerkt aan een stelsel van normen voor het ontwerp en de constructie van vele soorten producten. De Europe-
415
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 415
4-3-2021 16:04:22
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
se Organisatie voor Normalisatie (CEN) stelt geharmoniseerde normen op voor verschillende soorten machines. Het stelsel kent normen voor fundamentele veiligheidsprincipes (A-normen). Hierin worden de methodieken omschreven om tot een veilig product te komen. Zo is er bijvoorbeeld een norm voor het opstellen van een veiligheidsinstructie voor een machine. Verder kent het stelsel algemene normen voor technische veiligheidsaspecten van machines (B-normen). Daarbij kan worden gedacht aan normen voor noodstopvoorzieningen, voor elektrische veiligheid en voor geluid en trillingen. De normen voor specifieke soorten machines (C-normen) zijn het meest concreet. Alle relevante aspecten voor de veiligheid en gezondheid op het werk worden hierin behandeld voor telkens één groep machines. Het stelsel bevat ook zogenaamde “geharmoniseerde normen” (aangeduid met NEN-EN). Dit zijn integraal overgenomen Europese normen. Door het werken aan deze geharmoniseerde normen beogen de lidstaten van de Europese Unie de bestaande technische belemmeringen voor het onderlinge handelsverkeer te verminderen. Figuur 1 De juiste vorm van CE-markering
In de definitie van een machine die in de Machinerichtlijn is opgenomen staat de aanduiding “een samenstel van onderling verbonden onderdelen of organen, voorzien van of bestemd om te worden voorzien van een aandrijfsysteem”. Hieruit mag duidelijk zijn dat het gaat over voor gebruik gerede (afgewerkte) machines. Verschillende onderdelen van de machine hoeven dus niet elk afzonderlijk van een CE-markering te zijn voorzien (uitgezonderd machineonderdelen die onder aparte richtlijnen vallen, welke voor dat onderdeel het aanbrengen van een CE-markering voorschrijven, zoals dat het geval is voor drukvaten van eenvoudige vorm of voor gastoestellen). Verwisselbare uitrustingsstukken worden als zelfstandige “machines” aangemerkt en moeten derhalve aan de Machinerichtlijn (en dus aan de voorschriften over CE-markering en de EGverklaring van overeenstemming) voldoen. In de Machinerichtlijn 2006/42/EG zijn de vereisten waaraan de fabrikant van deels voltooide machines moet voldoen, uitgebreid. Voor de relevante delen van dit soort machines moet hij een technisch constructiedossier opstellen. Dit houdt ook in dat hij ervoor moet zorgen dat aan de voor deze delen van toepassing zijnde essentiële veiligheids- en gezondheidseisen wordt voldaan. Ook moet hij een montagehandleiding en een verklaring van inbouw aanleveren.
416
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 416
4-3-2021 16:04:22
HOOfDSTUK 36 KEUREN VAN ARBEIDSMIDDELEN
Figuur 2 Stroomschema beoordeling vereisten machines
Als een eigenaar wijzigingen aan een machine uitvoert omdat zij economisch voordeel opleveren (bij wijzigingen van de gebruiksbestemming of bij een wijziging die nieuwe risico’s introduceert of bestaande risico’s verhoogt), wordt de eigenaar als producent van een volledig nieuwe machine beschouwd. In dat geval moet de gebruiker of eigenaar ervoor zorgen dat aan alle CE-verplichtingen (constructiedossier, gebruiksaanwijzing en EU-verklaring van overeenstemming) wordt voldaan. fabrikanten van machines hebben een grote zelfstandigheid in het doorlopen van de procedures. Het toezicht op het aanbrengen van de CE-markering is opgedragen aan de Voedsel en Warenautoriteit van het ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (voor machines die voornamelijk voor de consumentenmarkt worden geproduceerd) en aan de Inspectie SZW (voor de professionele markt). Die moeten zich echter beperken tot steekproefsgewijze controle.
36.2.2
Overige productrichtlijnen
Enige productrichtlijnen die in het kader van de arbeidsmiddelen van belang zijn, beschrijven we in het kort: Laagspanning (Richtlijn 2014/35/EU) Het betreft hier de wettelijke voorschriften van de lidstaten over elektrisch materiaal bestemd voor gebruik binnen bepaalde spanningsgrenzen: voor een nominale wisselspanning tussen 75 V en 1000 V en een nominale gelijkspanning tussen 75 V en 1500 V. Deze richtlijn vervangt Richtlijn 2006/95/EG. Apparatuur die na 20 april 2016 in de handel is gebracht dient aan de Laagspanningsrichtlijn 2014/35/EU te voldoen In artikel 1, lid 2k van de Machinerichtlijn is bepaald dat deze richtlijn niet van toepassing is
417
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 417
4-3-2021 16:04:22
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
op onder meer kantoormachines, huishoudelijke apparaten, audio- en videoapparatuur, apparatuur in de informatie technologie, schakelmaterieel en elektromotoren. Elektromagnetische compatibiliteit (EMC) Elektromagnetische compatibiliteit wordt gedefinieerd als het vermogen van een uitrusting om in een omgeving met elektromagnetische straling juist te functioneren, zonder zelf elektromagnetische straling te produceren die andere uitrustingen in de omgeving kan verstoren. Deze richtlijn (Richtlijn 2014/30/EU) is van toepassing op het in de handel brengen en in gebruik nemen van apparatuur die elektromagnetische storingen kan veroorzaken (uitstraling), of apparatuur waarvan de werking door hiervoor genoemde storingen kan worden aangetast (instraling). Onder deze apparatuur vallen alle elektrische en elektronische apparaten, alsmede uitrustingen en installaties die elektrische of elektronische componenten bevatten. Door deze brede definitie vallen in principe alle elektrisch gevoede producten onder de EMC-richtlijn. Gastoestellen De Richtlijn Gastoestellen (Richtlijn 2009/142/EG) is van toepassing op het in de handel brengen en in gebruik stellen van: gastoestellen die, indien van toepassing, een normale watertemperatuur hebben van maximaal 105°C en bestemd zijn voor koken, verwarmen, warmwaterproductie, koeling, verlichting of wassen; ventilatorkachels en met dergelijke branders uitgeruste warmtegeneratoren; beveiligings-, controle- en regelapparatuur en onderdelen die apart op de markt worden gebracht voor professioneel gebruik en die bedoeld zijn om in een gastoestel te worden ingebouwd of te worden samengebouwd tot gastoestel. Voor Nederland geldt het Warenwetbesluit gastoestellen 2018.
36.3 36.3
Risico-inventarisatie en -evaluatie voor arbeidsmiddelen Risico-inventarisatie en -evaluatie voor arbeidsmiddelen
‘Arbeidsmiddelen’ zijn alle hulpmiddelen die bij het werk worden gebruikt, variërend van eenvoudig gereedschap en elektrisch handgereedschap tot machines en componenten van procesinstallaties. Hoofdstuk 7 van het Arbobesluit vormt de Nederlandse implementatie van de Europese richtlijnen die “minimum voorschriften geven inzake veiligheid en gezondheid bij het gebruik door werknemers van arbeidsmiddelen op de arbeidsplaats” (richtlijn 89/655/EG en wijzigingsrichtlijn 95/63/EG en 2001/45/EG). In het Arbobesluit staat dat de werkgever moet voorkomen dat de arbeidsmiddelen die hij ter beschikking stelt, gevaar opleveren voor de werknemers. Hierbij moet de werkgever rekening houden met de uitkomsten van de risico-inventarisatie en -evaluatie. Voor arbeidsmiddelen met bedieningssystemen is bepaald dat ze vermoed worden te voldoen aan de bepalingen van het Arbobesluit wanneer ze zijn voorzien van een CE-markering en een EG-verklaring van overeenstemming. Met deze bepaling is een verband gelegd tussen het Arbobesluit enerzijds en het Warenwetbesluit machines anderzijds. De werkgever moet echter zelf controleren of het CE-merkteken terecht is aangebracht. Dat kan onder andere door het opvragen van het technisch dossier van de fabrikant en het toetsingsrapport van de keuringsinstantie, maar ook door een globale beoordeling van de gebruiksaanwijzing of een zelfstandige toetsing aan de fundamentele veiligheids- en gezondheidseisen uit bijlage I van de Machinerichtlijn. Alle machines en installaties moeten de procedure doorlopen hebben. Het is aan te raden om bij koop van een machine in het contract op te nemen dat het volledige technisch constructiedossier dient te worden geleverd door de fabrikant. Voor arbeidsmiddelen met een bedieningsorgaan bestaat een aparte afdeling in het Arbobesluit (hoofdstuk 7, afdeling 3). Hierin is onder meer opgenomen dat bedieningssystemen veilig en duidelijk zichtbaar moeten zijn. Het arbeidsmiddel mag uitsluitend door een opzettelijke handeling in werking worden gesteld en moet in een aantal gevallen zijn uitgerust met een noodstop. Als bewegende delen van een arbeidsmiddel gevaar opleveren voor snijden, knellen, pletten of anderszins, dan moeten zij met veiligheidsvoorzieningen zijn uitgerust. Onder-
418
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 418
4-3-2021 16:04:22
Hoofdstuk 36 Keuren van arbeidsmiddelen
houds- en reparatiewerkzaamheden mogen alleen worden uitgevoerd wanneer het arbeidsmiddel is uitgeschakeld en drukloos of spanningsloos is gemaakt. Veel arbeidsmiddelen vallen buiten de definitie van “machines” en vallen dus buiten de werkingssfeer van de Machinerichtlijn; zij vragen bij de aanschaf of inhuur om een speciale aanpak.
36.4 36.4
Maatregelen en wetgeving Maatregelen en wetgeving
Een werkgever kiest op grond van diverse eisen arbeidsmiddelen die hij aan zijn werknemers ter beschikking stelt. Deze eisen hebben achtereenvolgens betrekking op de aanschaf, het in gebruik nemen van arbeidsmiddelen, de manier waarop arbeidsmiddelen worden gebruikt en het verrichten van onderhoudskeuringen of periodieke inspecties.
36.4.1
Aanschaf en ingebruikname van arbeidsmiddelen
Bij de aanschaf van arbeidsmiddelen moeten veiligheidseisen worden gesteld aan de fabrikant of verhuurder. Machines die voldoen aan het Besluit machines zijn voorzien van een CEmarkering, en zijn vergezeld van een EG-verklaring van overeenstemming. Voor dit soort arbeidsmiddelen is het aantal controlepunten bij aflevering beperkt. Arbeidsmiddelen die buiten de werkingssfeer van het Besluit machines vallen (machines die zijn gefabriceerd voor 1995 en arbeidsmiddelen die niet onder de definitie van “machine” vallen), vragen bij aanschaf of inhuur om een uitgebreider controle. In sommige gevallen zullen ze een technische aanpassing of aanvulling behoeven. De werkgever moet onder meer eisen stellen aan het ontwerp en de constructie van de arbeidsmiddelen. Hierbij moet hij rekening houden met mechanische factoren, elektrische veiligheid, geluidsbelasting, blootstelling aan gevaarlijke stoffen en andere belastende factoren. De systeemergonomie biedt een methodiek om al deze eisen in het ontwerp te integreren. Systeemergonomie is een manier om stap voor stap een veranderingsproces te plannen en uit te voeren. De uitkomst is een machine of werkplek die optimaal is afgestemd op de gebruiker. In aanvulling op de eisen aan ontwerp en constructie moet een werkgever ervoor zorgen dat de arbeidsmiddelen overeenkomstig de gebruiksaanwijzing worden toegepast. Hiertoe moeten (in de Nederlandse taal opgestelde) gebruiksaanwijzingen worden opgevraagd of opgesteld en worden uitgereikt aan de werknemers. Bovendien heeft de werkgever de plicht zijn werknemers voldoende te instrueren over de arbeidsmiddelen die hij hen ter beschikking stelt. Bij aanschaf en later bij aflevering van de arbeidsmiddelen dient een werkgever zich ervan te vergewissen dat de afgeleverde middelen aan de gestelde eisen voldoen; dit kan door een intrede keuring te (laten) verrichten. Arbeidsmiddelen waarvan de veiligheid afhangt van de wijze van installatie, moeten na de installatie en voor het in gebruik nemen, alsmede na elke montage op een nieuwe locatie, worden gekeurd op de juiste wijze van installeren en goed en veilig functioneren. Dit geldt bijvoorbeeld voor een niet-permanente hangsteiger, een toren- of opbouwkraan, een funderingsmachine, steigers en bouwliften, die telkens weer op een andere locatie uit componenten worden samengesteld.
36.5 36.5
Gebruik van arbeidsmiddelen in de praktijk Gebruik van arbeidsmiddelen in de praktijk
Een veilig arbeidsmiddel garandeert nog geen veilig gebruik ervan. Allerlei omgevingsfactoren, zoals onvoldoende werkruimte of blootstelling aan lawaai, kunnen hierop van invloed zijn. Ook moeten de werknemers voorlichting en instructie krijgen, en dient de werkgever toezicht te houden op de juiste toepassingen van het arbeidsmiddel. Tot slot kan blijken dat in de tijd tussen twee periodieke keuringen een arbeidsmiddel eerder onderhoud nodig heeft of dat het vervangen moet worden. Om dit soort zaken te kunnen signaleren en aan te pakken dienen tussentijdse controles te worden uitgevoerd, waarbij met name op dit soort aspecten wordt gelet.
419
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 419
4-3-2021 16:04:22
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
36.5.1
Onderhoudskeuringen en periodieke inspecties
Arbeidsmiddelen moeten op een zodanige wijze worden onderhouden dat er geen risico's voor de veiligheid en gezondheid van de werknemers kan ontstaan. Het onderhoud kan regelmatig of op indicatie plaats vinden. De regelmaat wordt voor arbeidsmiddelen met een hoog risico door wettelijke voorschriften bepaald. Voor arbeidsmiddelen met een laag risico mag de werkgever dit zelf vaststellen. Hierbij moet hij zich laten leiden door de gebruiksintensiteit, de gebruiksomstandigheden, onderhoudsvoorschriften van de leverancier en andere processen en procedures binnen het bedrijf. Een jaarlijkse keuring voor arbeidsmiddelen met een laag risico is een veel toegepaste, praktische frequentie. Omdat wettelijk is bepaald dat een arbeidsmiddel veilig moet zijn te gebruiken, kan voor arbeidsmiddelen, die slechts incidenteel worden gebruikt, worden gekozen voor een keuring vooraf aan het gebruik. Er zijn echter ook middelen die op grond van hun veelvuldig en intensief gebruik vaker dan eenmaal per jaar gekeurd moeten worden. In diverse artikelen van het Arbobesluit worden voor specifieke arbeidsmiddelen keuringsregimes vermeld. Deze gelden voor: hijskranen op grond van artikel 6d Warenwetbesluit machines; hijs- en hefgereedschap waarop artikel 7.20 Arbobesluit van toepassing is; hijs- en hefwerktuigen en hijs- en hefgereedschappen aan boord van schepen op grond van artikel 7.29 Arbobesluit; steigers op grond van artikel 7.34 Arbobesluit. Tevens schrijft het Arbobesluit in artikel 7.5 voor dat een bij het arbeidsmiddel behorend onderhoudsboek moet worden bijgehouden. Arbeidsmiddelen worden gebruikt waarvoor ze bedoeld zijn. Gebruikers van arbeidsmiddelen zijn door hun werkgever ten minste voldoende geïnstrueerd of, bij aangewezen categorieën arbeidsmiddelen, voldoende opgeleid om veilig te kunnen omgaan met de arbeidsmiddelen. De werkgever is verplicht het toezicht op het veilige gebruik van de arbeidsmiddelen te organiseren en de werknemer is verplicht de arbeidsmiddelen veilig te gebruiken.
36.6 36.6
Deskundigheidseisen keurmeester Deskundigheidseisen keurmeester
Door de overheid wordt een keuringsklasse-indeling van arbeidsmiddelen aangehouden, die aangeeft welke eisen aan de keurmeester (en aan de organisatie waar de keurmeester werkzaam is), worden gesteld. Een groter risico leidt tot een indeling in een hogere keuringsklasse. Arbeidsmiddelen kunnen op grond van het risico worden ingedeeld in zeven klassen met verschillende keuringsverplichtingen. De klasse wordt bepaald op grond van drie variabelen: effect E, blootstellingsduur B en faalkans zonder keuringen F. Het effect E is het maximale effect dat een gebruiker of een derde kan overkomen als gevolg van het niet keuren van het middel. Om dit effect te kunnen bepalen, is kennis van de constructie van het arbeidsmiddel noodzakelijk. Ook kan gebruik worden gemaakt van ervaringen met het arbeidsmiddel in het verleden. E kan vier waarden aannemen: E1: lichte verwonding; E2: blijvend functieverlies; E3: meerdere doden; E4: catastrofaal gevolg (vele doden). De blootstellingsduur B wordt bepaald op grond van de aanwezigheidsduur van personen in het ‘gevarengebied’ van het arbeidsmiddel. B heeft twee mogelijke waarden: B1: personen zelden in gevaarlijk gebied; B2: personen relatief vaak tot voortdurend in gevaarlijk gebied. De faalkans zonder keuring F geeft aan hoe groot de kans op falen van het arbeidsmiddel is als niet periodiek wordt gekeurd. F kan drie waarden aannemen: F1: zeer geringe kans op falen; F2: geringe kans op falen; F3: relatief grote kans op falen.
420
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 420
4-3-2021 16:04:23
Hoofdstuk 36 Keuren van arbeidsmiddelen
Risicograaf De waarden van E, B en F bepalen de keuringsklasse, zoals aangegeven in onderstaande afbeelding (de zogenoemde risicograaf). Figuur 1 Risicograaf
Keuringsklassen De zeven klassen (0 tot en met 6) zijn omschreven zoals in de tabel Omschrijving keuringsklassen. Tabel 1 Omschrijving keuringsklassen
Klasse 0:
Handgereedschap De keuringen worden verricht door personen die daar- Verbandtrommel Schaftwagen voor voorlichting en onderricht hebben gehad.
Klasse 1:
De keuringen worden verricht door deskundige personen, die door de eigenaar of werkgever zijn aangewezen en daartoe speciaal zijn opgeleid.
Acculader Afkortzaag Ladder Trap Rolsteiger Elektrisch handgereedschap
Klasse 2:
De keuringen worden verricht door speciaal daartoe opgeleid personeel, dat een onafhankelijke positie bekleedt ten opzichte van degenen, die bij de uitkomsten van de keuring belang hebben. De opleiding is officieel erkend en gecertificeerd, bijvoorbeeld door Ministerie van OC&W en de Raad voor Accreditatie (RvA).
Steiger Blusmaterieel Vorkheftruck Roldeur Lasapparatuur Goederenliften
Klasse 3:
De keuringen worden uitgevoerd zoals bij klasse 2, maar er worden aanvullende eisen gesteld aan de onafhankelijkheid en deskundigheid van de keuringsorganisatie. Deze moet bijvoorbeeld blijken uit een specifiek kwaliteitssysteem-certificaat (ISO 9000) of een specifieke accreditatie als inspectie-instelling.
Hefbruggen Mobiele kraan met lastmoment >10 tm Hijs- en hefwerktuig Niet-keuringsplichtige machines zoals verreikers
421
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 421
4-3-2021 16:04:23
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Klasse 4:
De keuringen worden verricht door een onafhankelijke en deskundige keuringsinstantie, die door de RvA zijn geaccrediteerd. De overheid schrijft de specifieke keuringen voor en wijst de keuringsinstanties aan.
Hoogwerkers Hijskranen Funderingmachines Torenkranen Personenliften Roltrappen Rolpaden Drukvaten Duik- en caissonsystemen
Het technische gedeelte van de keuringen mag door de keuringsinstantie per contract worden uitbesteed aan instellingen, waarvan de deskundigheid en onafhankelijkheid bijvoorbeeld door accreditatie zijn gewaarborgd. De eindverantwoordelijkheid voor de keuringsresultaten ligt echter bij de aangewezen keuringsinstantie. Klasse 5:
De keuringen worden uitge- Hijskranen voerd zoals bij klasse 4, maar Funderingsmachines de keuringen kunnen niet aan Personenliften anderen worden uitbesteed.
Klasse 6:
De keuringen worden uitge- Hijskranen voerd zoals bij klasse 5, maar er is sprake van extra overheidstoezicht of uitvoering door de overheid zelf.
In de praktijk komt het erop neer dat de werkgever de keuring voor de meeste arbeidsmiddelen binnen zijn onderneming met eigen werknemers kan organiseren. Dat geldt in ieder geval voor de klassen 0, 1 en 2 en meestal ook voor de klasse 3, mits daarbij voldoende aandacht wordt besteed aan de onafhankelijke posities van personen of afdelingen die de keuringen verrichten (en aan de vereiste certificering). Voor de klassen 4, 5 en 6 gaat het om specifiek risicovolle arbeidsmiddelen waar de overheid de keuringscriteria voor zal schrijven. Voor de overige arbeidsmiddelen bepaalt de werkgever zelf de keuringsklasse. De verwachting is dat één en ander door brancheorganisaties zal worden verzorgd. In de bouw is er bijvoorbeeld al sprake van een bedrijfstakgewijze aanpak. Voor mobiele arbeidsmiddelen, zoals hijs- en hefwerktuigen, heftrucks en transportwagens, zijn er aanvullende regels over uitrusting, gebruik en keuring. Onder meer over meerijden door anderen dan de bestuurder, voorzieningen om aanrijden van personen te voorkomen, en over het binnen gebruiken van machines met een verbrandingsmotor (voldoende schone lucht).
36.6.1
Verwijzingen
Machinerichtlijn 2006/42/EC Warenwetbesluit Machines Warenwet Warenwetregeling Machines Arbobesluit, hoofdstuk 7 Arbeidsmiddelen Arboregeling, hoofdstuk 7 Arbeidsmiddelen Arbo-informatieblad AI-11, Afscherming en beveiligingen van machines, Sdu, Den Haag Richtlijn 89/655/EEG en Richtlijn 95/63/EEG W. Gaspar en S.S.S. Mac Donald (red.), Jaarboek Machinerichtlijn, Kluwer, Alphen aan den
422
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 422
4-3-2021 16:04:23
Hoofdstuk 36 Keuren van arbeidsmiddelen
Rijn NEN-EN-ISO 12100:2010 en Veiligheid van machines; algemene ontwerpbeginselen – Risicobeoordeling en risicoreductie Handboek Arbeidsmiddelen, Volandis
36.6.2
Internet
www.aboma.nl (Aboma bv te Ede: (bouw-)materieelkeuringen en inspecties) www.volandis.nl (kennis- en adviescentrum voor duurzame inzetbaarheid in de Bouw- en infrasector) www.nen.nl (Nederlands Normalisatie Instituut)
423
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 423
4-3-2021 16:04:23
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
37 37
Steigers en klimmateriaal
37.1 37.1
Steigers en klimmateriaal
Inleiding Inleiding
Veel werkzaamheden moeten op hoogte worden uitgevoerd. Daar zijn specifieke arbeidsmiddelen bij nodig, niet alleen om te kunnen werken, maar ook om de werkplek te bereiken. Dit hoofdstuk beschrijft: stalen steigers, veel gebruikt voor nieuwbouw, renovatie en industriële werkzaamheden (paragraaf 37.2); rolsteigers, het meest universeel toegepast voor kortdurende of mobiele werkzaamheden (paragraaf 37.3); hoogwerkers, als rolsteigers, maar met een hoger bereik (paragraaf 38.11); staande ladders, veel gebruikt om de werkplek op hoogte te bereiken, maar ook als arbeidsmiddel (paragraaf 37.4); hangladders, meestal gebruikt voor gevelonderhoud boven het bereik van ladders (paragraaf 37.5); kooiladders, gebruikt om vaste werklocaties te bereiken of als vluchtweg (paragraaf 37.6); hangsteigers (tijdelijke hangbruginstallaties), meestal gebruikt voor het aanbrengen, renoveren of reinigen van gevels en voor schilder- en onderhoudswerk (voor uitgebreide informatie hierover, zie ook paragraaf 38.6); werkbakken in hijskranen, voor incidenteel gebruik bij op andere wijze moeilijk bereikbare plekken. Sinds 1 juli 2020 aan strenge voorwaarden onderhevig (voor uitgebreide informatie hierover, zie ook paragraaf 38.2).
37.2 37.2
Stalen steigers Stalen steigers
Stalen steigers worden op veel plaatsen en voor uiteenlopende doeleinden gebruikt. Steigers bestaan uit stalen pijpen of frames die onderling door koppelingen zijn verbonden. Voor geprefabriceerde steigers (de zogenaamde elementensteigers) gelden aanvullende eisen (NEN 12810-1:2004). De Richtlijn Steigers geldt als een vastlegging van de stand en techniek en is in samenwerking tussen Bouwend Nederland, de VSB, de KOMAT en kennisinstituten tot stand gekomen. De Richtlijn Steigers kan worden gezien als een concrete invulling van de voorschriften uit de Arbowet door de betrokken partijen. De richtlijn wordt uitgegeven en bijgehouden door de VSB en bouwend Nederland als een boekwerk en gratis via de actief bijgehouden website www.richtlijnsteigers.nl en is opgenomen in de Arbocatalogus Bouw en Infra. De richtlijn heeft betrekking op stalen steigers bestaande uit pijpen en koppelingen en op systeemsteigers, de zogenaamde prefab of elementsteigers.
37.2.1
Risico's
De risico's van steigerwerk bestaan uit: vallen van hoogte tijdens montage, instandhouden en demontage van de steiger; vallen van hoogte tijdens betreden en verlaten van een steiger; vallen door een onvoldoende dichtgelegde werkvloer; getroffen worden door vallende voorwerpen; omvallen van een steiger door onvoldoende verankering of instabiliteit; bezwijken van een steiger door overbelasting. Met name het gebruik van de steiger kan risicovol zijn door het aanbrengen van veranderingen in de steigerconstructie, de werkvloeren, de leuningen, de diagonalen of de verankeringen. Werkzaamheden op en aan de steiger moeten door vakbekwame medewerkers onder toezicht worden uitgevoerd.
424
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 424
4-3-2021 16:04:23
Hoofdstuk 37 Steigers en klimmateriaal
37.2.2
Normen en richtlijnen
De van toepassing zijnde normen en richtlijnen zijn afkomstig uit de arbeidsomstandigheden regelgeving en NEN-EN normen. Arbowetgeving Van toepassing zijnde de volgende artikelen uit het Arbobesluit: artikel 3.16, Voorkomen van valgevaar; artikel 7.4, Deugdelijkheid arbeidsmiddelen en ongewilde gebeurtenissen; artikel 7.23b, Specifieke bepalingen betreffende steigers; en artikel 7.34, Steigers. Branche Richtlijn Steigers (Bouwend Nederland en VSB) NEN-EN normen NEN-EN 39: 2001 losse stalen buizen voor toepassing in steigerconstructies Technische leveringsvoorwaarden NEN-EN 74-1 2005 Koppelingen en toebehoren voor het gebruik van gevelsteigers en ondersteuningssteigers gemaakt van stalen buizen NEN EN 1990 (Eurocode 0 ) Grondslagen van het constructief ontwerp NEN EN 1991 (Eurocode 1) Belastingen op constructies
37.2.3
Te stellen eisen
Aan steigerwerk worden de volgende eisen gesteld: De steigerpijpen, kortelingen en koppelingen mogen niet zijn verbogen of gecorrodeerd. Steigerdelen moeten gaaf zijn (geen scheuren, inkepingen, grote noesten, slijtage) en moeten zijn voorzien van eindbeschermers. Staanders moeten op voetplaten staan, en de voetplaten weer op een houten onderstopping (zoals steigersloffen van 50 x 20 x 3,5 cm of gekramde sloffen). De onderstopping moet zodanig zijn uitgevoerd dat de krachten vanuit de staander aan de ondergrond wordt doorgegeven zonder dat de onderstopping bezwijkt. De staanderafstanden voor een zware steiger (klasse 4: 3 kN/m2) en een lichte steiger (klasse 2: 1,5 kN/m2) moeten zijn zoals aangegeven in de tabellen van de Richtlijn Steigers. De onderste ligger moet zich ongeveer 25 cm boven de voetplaten bevinden. De lassen van twee opeenvolgende liggers moeten verspringend zijn, tenzij de lasverbinding voldoende sterk is. Koppelbuizen (bij een dubbele steiger) of kortelingen (bij een enkele steiger) moeten bij iedere kruising van staander en ligger worden gebruikt. Koppelbuizen moeten aan beide zijden met kruiskoppelingen worden vastgezet. Kortelingen moeten met een kruiskoppeling aan de buitenste ligger worden vastgezet. Kortelingen moeten onder een geringe, naar de muur aflopende helling worden aangebracht, en minstens 10 cm in de muur worden opgelegd (of voorzien van een kortelingsteun die volledig draagt). Verankering van staanders Verankering van de staanders moet plaatsvinden in een patroon zoals aangegeven in figuur 1 Weergave van de verankering van staanders van een steiger (of op een qua sterkte gelijkwaardige manier). Dit volgt uit het standaard verankeringspatroon uit de Richtlijn Steigers. Indien hiervan wordt afgeweken, dient een berekening en een tekening door een steigerconstructeur te worden overlegd.
425
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 425
4-3-2021 16:04:23
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Figuur 1 Weergave van de verankering van staanders van een steiger
Het doel van verankering is: het verkorten van de kniklengte van binnenstaanders; het voorkomen van omvallen; het compenseren van het ontbreken van schoorverband in het binnenvak. De verankering dient plaats te vinden: aan vaste punten van de bouw, al vanaf 2 m hoogte; zo dicht mogelijk (maximaal 0,20 m) bij knooppunten van staanders en liggers; met een verankering die zowel het binnen- als het buitenvlak verbindt. Er dient voldoende schoorverband te zijn (maximaal zes opeenvolgende staanders mogen ongeschoord zijn) door het toepassen van diagonaalschoren. Dit schoorverband moet als volgt worden aangebracht: vanaf het maaiveld; van ligger naar ligger; vastgezet aan iedere staander die wordt gekruist; zo dicht mogelijk (maximaal 0,20 m) bij knooppunten van staanders en liggers; tot aan de bovenste werkvloer. Werkvloeren moeten over de gehele breedte worden dichtgelegd en moeten tegen opwaaien zijn geborgd. Het leuning- of hekwerk langs de werkvloeren moet minstens 1 m hoog zijn (leuningwerk bestaat uit dubbele leuningen en een kantplank), met openingen van onderling maximaal 50 cm. De werkvloer moet voldoende breed zijn, minstens: 1,20 m bij metselsteigers; 0,80 m bij lichte steigers; 0,60 m bij steigers voor overwegend staand werk zonder materiaalopslag. Alle werkvloeren moeten goed toegankelijk zijn door middel van ladders van steigervloer tot steigervloer, voorzien van een afscherming van het trapgat bij elke vloer. Bij voorkeur worden trappentorens naast de steiger geplaatst. Hierdoor wordt het mogelijk om materiaal mee te nemen en kunnen de steigervloeren veiliger worden betreden. Bij gevaar van elektrocutie moet de steiger worden geaard. Dit moet worden uitgevoerd door een ter zake deskundige. In de richtlijn Steigers zijn hiervoor de volgende criteria opgenomen: Steigers binnen een afstand van 100 meter (horizontaal gemeten) van hoogspanningsleidingen. Steigers binnen een afstand van 5 meter (horizontaal gemeten) van bovenleidingen van tram, trolleybus of trein. Steigers gemonteerd boven ondergrondse hoogspanningsleidingen. Steigers waarop machines gebruikt worden, dan wel elektriciteitsleidingen aanwezig zijn, die beveiligd zijn met ≥ 32 A. Steigers op plaatsen waar statische elektriciteit en vonkoverslag explosiegevaar opleveren. Steigers waarvoor een opdrachtgever aarding voorschrijft. Bepaalde steigers moeten vooraf worden berekend. Dit is bijvoorbeeld het geval bij: steigers waarbij meer dan één werkvloer wordt belast, of andere afwijkende belastingen plaatsvinden; steigers die hoger zijn dan 24 m, of breder dan 1,80 m; steigers waarbij de binnenstaanders verder dan 30 cm van de gevel af staan; steigers waarbij er sprake is van afwijkende staanderafstanden of verankeringspatronen;
426
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 426
4-3-2021 16:04:23
Hoofdstuk 37 Steigers en klimmateriaal
37.2.4
toepassing van gaas, zeil of beplating (windbelasting); toepassing van werkvloerverbreding (bijvoorbeeld met consoles); bevestiging van hijswerktuigen. Zie verder de criteria zoals opgenomen in de Richtlijn Steigers.
Maatregelen
Bepaal vooraf het ‘programma van eisen’ voor de steiger door middel van het toepassen van het steigervoorbereidingsformulier uit de Richtlijn steigers. Dit gaat onder meer over volgende onderwerpen: het aantal werkvloeren, de breedte ervan, de slaghoogte, de te verwachten belasting (bijvoorbeeld steenpakketten), de uit te voeren werkzaamheden, wel of geen consoles, een draagkrachtige ondergrond, verankeringsmogelijkheden aan het bouwwerk, aansluitingen met goederen- of personenliften, toegangen tot het bouwwerk, bescherming van de omgeving tegen vallende voorwerpen of stoffen. Het opbouwen, veranderen en afbreken van een steiger moet gebeuren onder deskundig toezicht. Kennis- en deskundigheidseisen zijn opgenomen in de Richtlijn Steigers. Het opbouwen, veranderen en afbreken van een steiger geschiedt door vakbekwame steigerbouwers; de deskundigheidseisen zijn opgenomen in de Richtlijn Steigers. Materialen op werkvloeren mogen niet hoger worden gestapeld dan 0,55 m, tenzij gesloten hekwerken zijn toegepast. Hulpsteigers (bijvoorbeeld schraagsteigers) mogen niet breder zijn dan 2/3 van de werkvloer en niet hoger dan 0,50 m, tenzij de werkvloeren telkens op verdiepingshoogte worden aangebracht (de hulpsteiger mag dan maximaal 1,25 m hoog zijn). In deze gevallen moet verhoogd leuningwerk en hekwerk worden aangebracht. Er mag niet worden gewerkt vanaf ladders en trappen opgesteld op werkvloeren. Steigers moeten na opbouw één keer per twee weken worden gecontroleerd en eveneens moet die controle plaatsvinden na extreem weer, zoals storm (windkracht 6Bf of hoger), vorst en overvloedige regen. De steiger mag pas worden vrijgegeven voor gebruik nadat dit door middel van een speciale kaart of label is aangegeven (zie Figuur Voorbeeld van steigerlabel); Het verdient aanbeveling om de steigers ná opbouw door een steigerinspecteur op te laten leveren aan de gebruiker, veelal de aannemer of opdrachtgever (industrie). Deze formele overdracht markeert de overgang van de verantwoordelijkheid van de steigerbouwer naar de gebruiker van de steiger.
Figuur 2 Voorbeeld van steigerlabel
37.2.5
Verwijzingen
Arbobesluit artikel 3.16, 7.4, 7.23b en 7.34 Richtlijn Steigers (Bouwend Nederland en VSB) NEN-EN 39 losse stalen buizen voor toepassing in steigerconstructies Technische leveringsvoorwaarden. NEN-EN 74-1 Koppelingen en toebehoren voor het gebruik van gevelsteigers en ondersteuningssteigers gemaakt van stalen buizen. NEN 6702 Technische grondslagen voor bouwconstructies TGB 1990 Belastingen en vervormingen. NEN 2770 Gevelsteiger, bestaande uit geprefabriceerde onderdelen. De materialen, bou-
427
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 427
4-3-2021 16:04:23
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
welementen, afmetingen, belastingen, constructie-eisen en veiligheidseisen NEN-EN 12810-1 Gevelsteigers vervaardigd van geprefabriceerde delen, deel 1 Productspecificaties NEN-EN 12810-2 gevelsteigers vervaardigd van geprefabriceerde delen, deel 2: Bijzondere methoden voor het constructief ontwerpen Controlelijst Stalen steigers, (in blocnote inclusief steigerkaarten)
37.3 37.3
Rolsteigers Rolsteigers
Rolsteigers zijn uit geprefabriceerde onderdelen met hulpvloeren en één of meer werkvloeren samengestelde steigers, voorzien van (zwenk)wielen. Zij worden in diverse afmetingen en uitvoeringen gebruikt voor het uitvoeren van werkzaamheden op hoogte bij montage- of installatiewerk en bij schilder- of onderhoudswerken. Met het van kracht worden van de opbouwinstructies rolsteigers per 1 januari 2018 wordt een verbetering beoogd van de veilige montage en demontage door het toepassen van een combinatie van opbouwframes en schoorconstructies. Deze regelgeving eist dat je een werkplatform pas mag betreden als er rondom een leuning op heuphoogte is aangebracht.
37.3.1
Risico's
Jaarlijks worden er ongeveer 35 ernstige ongevallen met rolsteigers gemeld bij de Inspectie SZW waarvan gemiddeld één tot twee ongevallen per jaar met dodelijke afloop en vier met blijvend letsel tot gevolg. In verband met de hanteerbaarheid worden rolsteigers bij voorkeur zo licht mogelijk en met zo klein mogelijke dwarsafmetingen uitgevoerd. Bij onjuist gebruik bestaat daardoor het risico van bezwijken door overbelasting en van omvallen door onvoldoende stabiliteit of onvoldoende verankering. Tevens behoren het van hoogte vallen en het vallen door sparingen in de werkvloer tot de risico's. Verder is er bij het opbouwen en afbreken valgevaar en gevaar voor vallende voorwerpen.
37.3.2
Normen en richtlijnen
De norm (NEN-EN 1004) is van toepassing op rolsteigers met een hoogte van 2,5 m tot 12,0 m binnen en van 2,5 m tot 8,0 m buiten. Met ‘hoogte’ wordt bedoeld: van ondergrond tot bovenste werkvloer. Met ‘binnen’ wordt bedoeld: niet aan wind blootgesteld. Kamersteigers voldoen niet aan de NEN-EN 1004. Een leverancier of fabrikant dient te verklaren dat de rolsteiger voldoet aan NEN-EN 1004. NEN-EN 1298 geeft aan hoe een handleiding voor opbouw en gebruik er uit moet zien.
Opbouwcriteria Een werkvloer moet minstens 0,6-1,00 m groot zijn. Deze minimale afmeting is alleen toegestaan bij voornamelijk staand werk, zonder dat er materiaal en gereedschappen behoeven te worden opgeslagen. De werkvloer zal dus in de meeste gevallen breder moeten zijn. De vrije hoogte tussen opeenvolgende vloeren moet 1,90 m of meer zijn en die tussen een vloer en de eerstvolgende draagconstructie 1,75 m of meer. De maximale afstand tussen opeenvolgende vloeren bedraagt bij voorkeur 4 m. Die tussen de ondergrond en de eerste vloer maximaal 4,40 m. Leuningwerk bestaat uit een bovenleuning, een tussenleuning en een kantplank (totaal minstens 1 m hoog, een kantplank van minstens 15 cm en openingen van onderling maximaal 47 cm.) Inmiddels zijn er door de meeste steigerfabrikanten opbouwframes ontwikkeld die er voor zorgen dat diagonaalschoren en leuningwerk gecombineerd zijn en vooraf kunnen worden aangebracht. De toegangsmogelijkheden tot werkvloeren zijn tussen frames aangebrachte trappen (schuin opgesteld) of de verticale frames. De criteria waaraan deze moeten voldoen zijn: ze mogen niet op de grond rusten en moeten zich binnen de steunpunten van de constructie bevinden; de eerste optrede mag maximaal 0,4 m zijn (indien de eerste trede een vloer is: 0,6 m); de treden of sporten moeten weerstand bieden tegen uitglijden (antislip); vanaf de voorzijde van een trede of het hart van een sport moet achter de trap of ladder minstens 0,2 m obstakelvrij zijn;
428
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 428
4-3-2021 16:04:23
Hoofdstuk 37 Steigers en klimmateriaal
de rolsteiger mag ook via het frame worden beklommen (binnenzijde) mits de horizontale regels maximaal 30 cm uit elkaar zitten, in antislip zijn uitgevoerd en voldoende grip bieden voor de handen; de vrije hoogte tijdens het beklimmen mag nergens minder zijn dan 1,75 m; de buitenkant van trapsecties moet van een leuning zijn voorzien (ongeveer evenwijdig aan de helling van de trap); indien trapsecties elkaar direct opvolgen, moeten deze ook aan de binnenzijde een leuning hebben (behalve wanneer de vloeren op 2 m of minder van elkaar zijn aangebracht), evenals een bordes, dat minstens 0,3 m lang is; toegangsopeningen in werkvloeren moeten zo klein mogelijk worden gehouden, doch minstens 0,4-0,6 m; ze moeten zijn voorzien van een doorvalbeveiliging (luik) die bij voorkeur zelfsluitend is; vloerdelen moeten weerstand bieden tegen uitglijden en geborgd zijn tegen opwaaien; openingen in werkvloeren mogen niet groter zijn dan 25 mm. Als in binnenstedelijke opstellingen er aan de buitenzijde plaatmateriaal is aangebracht om inklimmen te voorkomen dient een ladder of trap te zijn aangebracht om de eerste vloer te bereiken. Alle verbindingen tussen onderdelen (inclusief trappen en ladders) moeten voldoen aan de volgende criteria: zichtbaar; eenvoudig te bevestigen; beveiligd tegen ongewild losraken. Zwenkwielen mogen niet kunnen losraken, moeten zijn voorzien van een wielrem (op alle wielen), die ook het verdraaien tegengaat, tenzij zij in geremde stand niet excentrisch zijn. De remconstructie moet zodanig zijn uitgevoerd dat de remwerking slechts met een speciale handeling kan worden opgeheven. Banden mogen niet lek kunnen raken. Stabilisatoren en eventuele basisverbreders moeten integraal deel uitmaken van de hoofdconstructie en moeten instelmogelijkheden hebben om hun juiste functie te kunnen vervullen. Een basisverbreder vergroot de effectieve basisafmetingen van een rolsteiger met de mogelijkheid daaraan zwenkwielen te bevestigen. Een stabilisator mag niet zijn uitgerust met wielen. Indien ballast noodzakelijk is, moet deze van stevig materiaal zijn (bijvoorbeeld staal of beton) en geborgd aan de constructie van de rolsteiger. Sterkte- en doorbuigingseisen zijn gedetailleerd beschreven in NEN-EN 1004. (Rol)steigers worden naar gelang de toegelaten belasting van de werkvloer in zes klassen ingedeeld. Alle onderdelen dienen vrij te zijn van onzuiverheden en duurzaam bestand te zijn tegen corrosie. Voor montage- en demontagedoeleinden moet een rolsteiger de mogelijkheid bieden op maximaal 2,10 m hartafstand werkvloeren aan te brengen. Een rolsteiger dient vergezeld te gaan van de volgende productinformatie: naam en adres fabrikant of leverancier; de (belasting)klasse van de rolsteiger en het aantal belastbare werkvloeren; indien van toepassing de toelaatbare hoogte voor verschillende omstandigheden en gegevens over de ballastgewichten en bevestigingswijze; hoofdafmetingen en gewichten van de onderdelen; instructies voor opbouwen en afbreken van de steiger en het onderhoud van de onderdelen; instructies voor de gebruiker van de rolsteiger (zie onder paragraaf 37.3.3). Op de rolsteiger zelf dient de volgende informatie duidelijk op ooghoogte en duurzaam te zijn aangegeven: naam fabrikant; belastingklasse; maximale hoogte buiten en binnen; de tekst: ‘gebruiksaanwijzing zorgvuldig in acht nemen‘; de opbouwinstructie.
37.3.3
Maatregelen
De bij de rolsteiger behorende gebruikshandleiding dient te voldoen aan NEN-EN-1298 en onder meer de volgende instructies te bevatten: rolsteigers mogen alleen worden opgebouwd en afgebroken door personen die vertrouwd zijn met deze opbouw- en gebruiksaanwijzing;
429
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 429
4-3-2021 16:04:23
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
beschadigde onderdelen mogen niet worden gebruikt; alleen originele onderdelen volgens de gegevens van de fabrikant mogen worden gebruikt; de grond waarop de rolsteiger moet worden geplaatst, moet in staat zijn het gewicht van de rolsteiger te dragen; de rolsteiger mag niet worden verplaatst met materiaal of personen erop; rolsteigers mogen alleen met handkracht worden verplaatst en alleen op stevige horizontale ondergrond, vrij van obstakels; tijdens het verplaatsen mag de normale loopsnelheid niet worden overschreden (opstelling van de steiger in twee stuks evenwijdig aan de gevel geplaatste U-profielen werkt goed en vereenvoudigt het verplaatsen van de steiger); voor gebruik moet – met gebruikmaking van de informatie van de leverancier – worden gecontroleerd of de rolsteiger correct is opgebouwd en of de rolsteiger verticaal staat; hijswerktuigen mogen niet aan rolsteigers worden vastgemaakt of gebruikt, tenzij de fabrikant dit aangeeft; er mogen geen overbruggingen worden gemaakt tussen rolsteigers en een gebouw, tenzij stabiliteit en sterkte ervan zijn gewaarborgd; voor gebruik moet worden gecontroleerd of alle maatregelen zijn genomen om wegrollen van de rolsteiger te voorkomen, bijvoorbeeld door de wielremmen vast te zetten of verstelbare voetplaten toe te passen; de werkvloer mag niet op een andere wijze dan langs de daarvoor bedoelde trappen of ladders worden betreden of verlaten; het is verboden op de werkvloeren te springen; rolsteigers die buiten worden gebruikt, moeten waar mogelijk aan gebouwen of andere constructies worden verankerd (in ieder geval bij onbeheerd achterlaten, bij harde wind en bij gebruik van zeilen en dergelijke). Overige gebruiksaspecten: Door bij de montage van een juk deze aan beide zijden van een enkele leuning te voorzien, kan na montage van het tegenoverliggende juk en montage van de tussenliggende vloer een min of meer veilige werkvloer worden gecreëerd waarbij direct de tussenleuningen moeten worden aangebracht. Hierbij wordt tevens gebruik gemaakt van een montage haak. Met de regels voor montage per 1 januari 2018 wordt door de meeste rolsteigerfabrikanten voorzien in opbouwframes die leuningwerk met diagonalen combineren en vooraf kunnen worden aangebracht. Het is ook mogelijk om montagevloeren halverwege de jukken aan te brengen, deze te voorzien van leuningen en vandaar de volgende jukken en vloeren te plaatsen. Bij werkzaamheden onder of in de nabijheid van bovengrondse sterkstroomleidingen of leidingen voor spoor- of tramweg, moet vooraf met het stroomleverend bedrijf overleg worden gevoerd over de aan te houden afstanden tot de leidingen; het gebruik van een kunststof rolsteiger verdient in zo'n geval de voorkeur. Bij kans op aanrijdingen moeten er afzettingen worden geplaatst, bijvoorbeeld door middel van hekken of kegels; zo nodig moet de rijbaan worden geblokkeerd. Werken op de werkvloer vanaf een ladder of hulpsteiger is niet toegestaan. Als de gehele rolsteiger wordt voorzien van zeilen of als er sprake is van doorwerkvoorzieningen, dienen rolsteiger en verankeringen hierop berekend te zijn. In stedelijke omgevingen verdient het de voorkeur om de gehele onderzijde van de rolsteiger met plaatmateriaal af te schermen om beklimmen te voorkomen. Dit in verband met spelende kinderen of derden die zich toegang verschaffen tot het bouwwerk.
37.3.4
Verwijzing
Arbobesluit, artikel 3.16, 3.17, 7.4, 7.23 en 7.34 AI-21, Rolsteigers, Sdu, Den Haag A-blad Rolsteigers, uitgave 2019, Volandis Harderwijk Brochure opbouw rolsteigers van Vereniging van Steiger-, hoogwerk- en betonbekistingsbedrijven (https://www.vsbnetwerk.nl/shared/content/uploads/2017/10/brochure_opbouw_rolsteigers_WEB.pdf) NEN-EN 1004, Rolsteigers, opgebouwd uit geprefabriceerde onderdelen NEN-EN 1298 Rolsteigers. Regels en leidraad voor het opstellen van een handleiding voor de opbouw en het gebruik
430
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 430
4-3-2021 16:04:24
Hoofdstuk 37 Steigers en klimmateriaal
37.4 37.4
Staande ladders Staande ladders
De ladder is een onontbeerlijk hulpmiddel om hoger gelegen plaatsen te bereiken. Ladders zijn er in een houten, aluminium en kunststof uitvoering. Ze dienen in beginsel als toegangsmiddel en niet als werkplek. Om de ladder als werkplek te gebruiken voor kortdurende, incidentele werkzaamheden, dient de werkgever een risico-inventarisatie en -evaluatie te maken. Door brancheverenigingen worden zogenaamde zelfreguleringsmodellen ontwikkeld die het gebruik van de ladder als werkplek qua hoogte en duur beperken. Deze hebben geen wettelijke status, tenzij ze in de Arbocatalogi zijn opgenomen, wat in toenemende mate gebeurt.
37.4.1
Risico's
Het voornaamste risico is het vallen van een hoogte of zijdelings wegglijden; oorzaken hiervan kunnen zijn: ondeugdelijke sporten of bomen; te korte of te lange ladders; onjuiste opstelling of gebruik van ladders; onvoldoende onderhoud; verkeerd gebruik.
37.4.2
Normen en richtlijnen
Draagbaar klimmateriaal moet voldoen aan het Besluit draagbaar klimmateriaal. Dit besluit valt onder de Warenwet, en geldt zowel voor particulieren als voor het bedrijfsleven. Draagbaar klimmateriaal kent verschillende uitvoeringen: enkele ladder; opsteekladder; schuifladder; tweedelige reformladder (een reformladder is ook als trap te gebruiken); driedelige reformladder; vierdelige reformladder; enkele trap; vrijstaande trap met platform; tweezijdig beklimbare trap met platform. Ladders en trappen moeten voldoen aan de NEN 2484. Dit moet op de ladder worden aangegeven d.m.v. een aanduiding, gevolgd door het symbool van het ladder- of traptype, het aantal sporten of treden per deel, en het aantal delen. Eisen aan ladders De breedte tussen de stijlen moet minstens 300 mm zijn. De onderzijde moet breder zijn dan, of gelijk zijn aan de bovenzijde (bij een niet-vrijstaande ladder). De sporten (van metaal) moeten zijn voorzien van antislipprofiel. De spreidstandbeveiliging moet drukvast zijn (bij een driedelige reformladder). De diameter van de optreklijn bij een schuifladder moet zijn: ≥ 8 mm, de sterkte ≥ 4000 N. De ladderstijlen van een houten ladder moeten van oregon pine zijn vervaardigd, of van een gelijkwaardige houtsoort. De laddersporten moeten van essenhout zijn vervaardigd, of van een gelijkwaardige houtsoort. Voetstukken voor de stijlen moeten zijn vervaardigd van hardhout (beuken- of essenhout), rubber of kunststof. Eisen aan trappen De breedte tussen de bomen moet minstens 300 mm zijn. De trede-afstand moet liggen tussen 230 en 300 mm (onderlinge afwijking mag maximaal 2 mm zijn). De diepte van de trede moet minstens 80 mm zijn. De treden (van metaal) moeten zijn voorzien van antislipprofiel. De trapbomen van een houten trap moeten van oregon pine zijn vervaardigd, of van een gelijkwaardige houtsoort. De traptreden moeten van essenhout zijn vervaardigd, of van een gelijkwaardige hout-
431
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 431
4-3-2021 16:04:24
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
soort. Het platform moet zijn voorzien van een steunbeugel met een hoogte van minstens 600 mm.
Gebruik als werkplek De ladder als werkplek is niet verboden maar de werkgever moet voor het gebruik van een ladder een risico-inventarisatie en -evaluatie opstellen. Hieruit moet blijken dat de ladder als werkplek acceptabel is, gezien de aard en de duur van de werkzaamheden. Ook moet de werkgever aantonen dat het gebruik van andere arbeidsmiddelen, zoals een rolsteiger of hoogwerker, leidt tot meer risico’s. Dat kan bijvoorbeeld het geval zijn als de locatie slecht bereikbaar is (binnenterreinen) of omdat de uit te voeren werkzaamheden het opbouwen van een rolsteiger niet rechtvaardigen (zeer kortdurend). De handhaving door de Inspectie SZW zal dus zijn gericht op de risico-inventarisatie, tenzij er een aanwijzing komt met gedetailleerde voorschriften. Aan de hoogte van het laddergebruik worden geen nadere eisen gesteld. In de inmiddels vervallen beleidsregel 3.16 werd gesproken over maximaal 10 m. Deze hoogte blijft gehandhaafd en wordt bijvoorbeeld genoemd in de risico-inventarisatie glas- en gevelreiniging van de Raad van Arbeidsverhoudingen Schoonmaak- en Glazenwassersbranche (RAS). Enkele aanvullende voorschriften die inmiddels door brancheverenigingen zijn opgesteld luiden: maximale werkhoogte bij voorkeur tussen 6,0 en 7,5 m; tijdsduur voor een klus maximaal drie uur, waarvan maximaal twee uur aaneengesloten; de maximale reikwijdte naar boven en zijdelings bedraagt een armlengte; het op de ladder te transporteren materiaal of gereedschap weegt niet meer dan 10 kg; het op de ladder te transporten materiaal of gereedschap heeft een maximale afmeting van 1 m2.
37.4.3
Maatregelen
Stel een ladder zodanig op dat hij: met beide ladderbomen één meter uitsteekt boven de plaats waartoe hij toegang geeft; tegen een stevig punt draagt; op een voldoende vlakke en stabiele ondergrond staat; er voldoende ruimte vóór de ladder is om op te stappen; niet kan wegglijden of verschuiven; een hoek van 65° tot 75° maakt met het horizontale vlak. Beklim een ladder altijd met het gezicht er naar toe. Beklim ladders die kunnen worden opgestoken alleen aan de opgestoken zijde, en zorg ervoor dat de haken goed achter de sporten grijpen. Zorg ervoor dat ladderdelen elkaar drie sporten overlappen (zie gebruikershandleiding fabrikant!). Houd aan de achterzijde van een sport of trede een ruimte van ten minste 200 mm tot aan een object. Klap een trap volledig uit op een vlakke, stroeve en draagkrachtige ondergrond, zodanig dat de bomen en de stijlen van het achterrek op de ondergrond steunen. Zorg dat de treden horizontaal staan. Gebruik draagbaar klimmateriaal niet bij windkracht 6 (13,8 m/s) of meer of bij vlagerige windstoten. Plaats afzettingen of vergrendel de deur wanneer draagbaar klimmaterieel voor een deuropening, een doorgang of passage moet worden opgesteld. Beklim draagbaar klimmateriaal (zonder platform) nooit hoger dan de vierde sport of trede van bovenaf. Heeft het materiaal een platform dan moet dit altijd van een veiligheidsbeugel zijn voorzien. Draag bij draagbaar klimmateriaal geen schoeisel met gladde of vervuilde zolen, geen slippers, schoenen met hoge hak of klompschoenen. Zorg ervoor dat altijd met twee voeten op de standplaats wordt gestaan. Reik nooit meer dan een armlengte buiten ladder of trap, steun nooit met een voet op (bijvoorbeeld) een raamkozijn of dorpel. Plaats draagbaar klimmateriaal nooit op tafels, kisten, hellingen, een zachte oneffen of
432
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 432
4-3-2021 16:04:24
Hoofdstuk 37 Steigers en klimmateriaal
gladde ondergrond, achterstevoren of ondersteboven. Plaats metalen klimmateriaal nooit in de buurt van open elektrische draden. Houd minimaal twee meter afstand aan. Laat opgesteld draagbaar klimmateriaal nooit onbeheerd achter (denk aan kinderen en misbruik door onbevoegden). Beklim nooit het uitgeschoven derde deel van een vrijstaande driedelige reformladder. Verplaats draagbaar klimmateriaal niet wanneer er iemand op staat. Gebruik draagbaar klimmateriaal uitsluitend voor het doel waarvoor het is vervaardigd, en dus niet als loopplank of als ondersteuning.
Onderhoud Draagbaar klimmateriaal moet worden onderhouden volgens de voorschriften van de fabrikant. Houd draagbaar klimmateriaal schoon en vrij van ongerechtigheden. Behandel houten draagbaar klimmateriaal minimaal eenmaal per jaar met een conserveringsmiddel of blanke lak (geen verf). Opslag Berg draagbaar klimmateriaal zodanig op dat doorhangen wordt voorkomen. Berg houten draagbaar klimmateriaal op in een koele en goed geventileerde ruimte. Bescherm draagbaar klimmateriaal tegen weersinvloeden en chemicaliën. Inspectie Controleer draagbaar klimmateriaal na ontvangst en voor ieder gebruik op goede staat en werking. Breng geen tijdelijke reparaties aan. Laat reparaties uitvoeren door een deskundige. Vernietig gebroken, versleten of onherstelbaar beschadigd draagbaar klimmateriaal. Laat draagbaar klimmateriaal minstens eenmaal per jaar door een terzake deskundige inspecteren aan de hand van een rapport op gebreken zoals vervorming, slijtage, intering en uitdroging, zodat een veilige inzet gewaarborgd is. Laat, indien de ladder of trap bij de jaarlijkse inspectie goed zijn bevonden, een veiligheidsvignet aanbrengen.
37.4.4
Verwijzing
Besluit draagbaar klimmaterieel Arbobesluit, artikel 3.16, 7.23, 7.23a NEN 2484:1989 Draagbaar klimmaterieel – ladders en trappen, inclusief correctieblad C1:1990 NEN-EN 131 delen 1, 2, 4, 6 en 7
37.5 37.5
Hangladders Hangladders
Hangladders komen voor in stalen uitvoering, maar zijn meestal van aluminium. Ze worden veelal, in permanente uitvoering, toegepast voor onderhoud aan gevels door bijvoorbeeld glazenwassers en schilders. Het toepassingsgebied ligt meestal boven 10 m hoogte en op plaatsen zoals verkeersdoorgangen, water- of groenpartijen en op plaatsen die vanaf het maaiveld slecht bereikbaar zijn. Zij worden veelal van bovenaf betreden.
37.5.1
Risico's
Naast de bij staande ladders beschreven risico’s ontstaat bij tijdelijk aangebrachte hangladders het risico dat de goot- of dakrand constructie onvoldoende stevig is. Ook speelt de afstand van hangladder tot gevel een rol, indien deze meer dan 0,50 meter bedraagt, ontstaat een te grote reikmaat. Daarnaast zijn er risico’s van vallen van hoogte bij het beklimmen en werken op de ladder; een en ander afhankelijk van de uitvoering. Bij de keuze voor een hangladder dient een grondige risico-inventarisatie en -evaluatie te worden uitgevoerd.
433
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 433
4-3-2021 16:04:24
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
37.5.2
Normen en richtlijnen
Op grond van de risico-inventarisatie en -evaluatie voor de Glazenwassersbranche, tevens arbocatalogus, is het gebruik van niet-permanente hangladders niet meer toegestaan. Permanente hangladders mogen nog wel worden toegepast. Voor het laddergedeelte gelden dezelfde normen als voor een staande ladder. Een permanente hangladder is via een aan de gevel op de dakrand geplaatste rail, verrijdbaar. Verrijden vindt plaats door van de bovenzijde de ladder te verplaatsen of door een op de hangladder aangebracht mechanisch bewegingsmechanisme. Permanente hangladders kunnen worden uitgerust met opklapbare werkplateaus op de gewenste werkhoogten. Het werk is dan minder inspannend. Bovendien kan de ladder dan zo nodig meer dan 10 m hoogte bestrijken (bijvoorbeeld vier verdiepingen, of 12 tot 15 m hoogte).
37.5.3
Maatregelen
De hangladder mag maximaal 10 m lang zijn (tenzij er (opklapbare) werkplateau's aanwezig zijn). De hangladder mag alleen worden gebruikt met toestemming en instructie van een daarvoor verantwoordelijk persoon. Een gebruiksinstructie moet aanwezig zijn. De gebruiker moet zich tijdens het verplaatsen op de hangladder beveiligen tegen valgevaar, bijvoorbeeld door middel van een integraal aangebracht valbeveiligingsysteem (bijvoorbeeld een middenrailsysteem of verticaal kabelsysteem). Het gaat dan om valbeveiliging tijdens het beklimmen van de ladder. Dit mag niet gebruikt worden als positionering tijdens de uit te voeren werkzaamheden. Als er sprake is van opklapbare werkplateau’s of als er geen werkplateau’s zijn aangebracht, moet er gebruik worden gemaakt van een positioneringsgordel. Als er vaste werkplateau’s voorzien van leuningwerk zijn aangebracht, kan van daaruit worden gewerkt. De hangladder moet met een horizontale kracht van maximaal 150 N kunnen worden verplaatst. Op een hangladder mag nooit meer dan één persoon staan. De werkzone onder de hangladder moet zijn afgezet, in verband met gevaar voor passanten. Bij harde wind (windkracht 6 = 13,8 m/s of meer) is het gebruik van een hangladder niet toegestaan. Men mag een hangladder niet onbeheerd achterlaten. De hangladder moet eerst met de aanwezige railklem worden vastgezet. De onderkant van de hangladder moet zijn begrensd door een afstapbeveiliging (plateautje, beugel). De gehele installatie moet ten minste jaarlijks door een deskundige worden gecontroleerd op gebreken. De bevindingen moeten worden vastgelegd.
37.5.4
Verwijzing
Besluit draagbaar klimmaterieel Arbobesluit, artikel 3.16 Arbocatalogus voor de Schoonmaak- en Glazenwassersbranche, Raad van Arbeidsverhoudingen Schoonmaak- en Glazenwassersbranche, ‘s-Hertogenbosch NEN-EN 353-1 Persoonlijke beschermingsmiddelen tegen vallen. Lijnklem op starre ankerlijn NEN-EN 353-2 Persoonlijke beschermingsmiddelen tegen vallen. Lijnklem op flexibele ankerlijn NEN-EN 361 Persoonlijke beschermingsmiddelen tegen vallen (harnasgordels) NEN-EN 795:2012 Persoonlijke beschermingsmiddelen tegen vallen – verankeringsvoorzieningen, eisen en beproeving NEN 2484:1989 nl Draagbaar klimmaterieel, ladders en trappen
37.6 37.6
Kooiladders Kooiladders
Kooiladders zijn permanent aangebrachte ladders voorzien van een klimkooi die onder een
434
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 434
4-3-2021 16:04:24
Hoofdstuk 37 Steigers en klimmateriaal
hoek van 75° tot 90° aan een constructie zijn bevestigd. Zij worden toegepast om werkplekken te bereiken, bijvoorbeeld de cabine van een torenkraan, of om onderhoud en inspecties uit te voeren op gebouwen of installaties (veelal op daken).
37.6.1
Risico's
De risico's zijn praktisch identiek aan die van de eerder beschreven ladders, met uitzondering van het omvallen of wegschuiven van de ladder. Tevens zijn er gevaren van stoten van het hoofd, het klemmen van de handen en ernstig letsel bij een val in de kooi.
37.6.2
Bij te beklimmen hoogtes boven 2,5 m (in de norm NEN-EN-ISO 14122-4 is deze maat 2,20 m tot 3 m), moet een ladder zijn voorzien van een klimkooi, met: een hoepeldiameter van 0,65 tot 0,8 m; een verticale afstand tussen de hoepels van ten hoogste 1,50 m; verticale langs staven die de hoepels met elkaar verbinden (zonder uitsteeksels) op maximaal 0,3 m hart op hart; een horizontale afstand van sporten tot de rugzijde van de klimkooi van 0,7 tot 0,8 m. Luikdoorgangen of andere obstakels mogen de vrije ruimte binnen de klimkooi niet beperken. De sporten van de ladder moeten: een hartafstand hebben tussen 0,25 en 0,30 m; minimaal 0,3 m lang zijn (als er ruimte voor is minimaal 0,4 m); achter de sporten, horizontaal gemeten, minimaal 0,2 m vrije voetruimte hebben; weerstand bieden tegen uitglijden (antislip). Links en rechts naast de ladderbomen mogen zich geen obstakels bevinden binnen een afstand van 0,35 m uit het hart van de ladder gemeten. Aan de binnenzijde van de klimkooi mogen geen verbindingsmiddelen uitsteken. Een kooiladder zonder rustbordessen mag 10 m lang zijn. Bij grotere hoogten zijn rustbordessen vereist na iedere 7,5 m (in de norm NEN-ENISO 14122-4 is deze maat 6 m). Er zijn hiervoor drie mogelijkheden: de ladders zijwaarts laten verspringen; rustbordessen waar via een luik doorheen moet worden geklommen; rustbordessen naast de (doorgaande) ladder. De bordessen moeten zijn voorzien van 1 m hoog, dubbel uitgevoerd leuningwerk, en van een 0,15 m hoge voetstootlijst (met openingen van onderling maximaal 47 cm of in plaats hiervan gesloten hekken). De bordessen moeten een vrije breedte hebben van ten minste 0,6 m. Bordesvloer en voetstootlijst moeten zodanig zijn uitgevoerd dat opeenhoping van water, olie of andere producten wordt vermeden. Roostervloeren of geperforeerde vloeren zijn toegestaan; een kogel van 25 mm mag er echter niet doorheen kunnen. Een ladder die toegang geeft tot een bordes of ander betreedbaar vlak moet ten minste 1,10 meter boven dat vlak uitsteken; de kooi moet aansluiten op het leuningwerk hiervan om veilig op- en afstappen te waarborgen. De inloop van de ladder aan de bovenzijde moet voldoende zijn afgeschermd, dit kan met een klaphek. Controle en inspectie van de ladder met toebehoren dient tenminste éénmaal per jaar plaats te vinden (aandachtspunten zijn beschadiging, vervorming, scheurvorming, roestvorming, bevestigingsconstructie).
37.6.3
Normen en richtlijnen
Verwijzing
Arbobesluit, artikel 3.16 EN 795:2012 Persoonlijke beschermingsmiddelen tegen vallen – Verankeringsvoorzieningen – Eisen en beproeving NEN-EN-ISO 14122-4 Permanente toegangsmiddelen voor machines, ladders
435
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 435
4-3-2021 16:04:24
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
38 38
Hijs- en hefwerktuigen
38.1 38.1
Hijs- en hefwerktuigen
Hijskranen Hijskranen
Hijskranen zijn werktuigen die zijn ingericht en uitgerust voor het verplaatsen van vrijhangende lasten. Hieronder vallen onder andere: torenbouwkranen; mobiele kranen; bovenloop- en portaalkranen; havenkranen; grijperkranen; takels; heistellingen; autolaadkranen (zie paragraaf 38.5). Heistellingen vallen strikt genomen niet onder de definitie van hijskranen maar onder die van funderingsmachines. Omdat er wat betreft normering en praktisch gebruik zoveel raakvlakken zijn met mobiele kranen, is echter gekozen voor behandeling in dit hoofdstuk. Soms worden machines, zoals vorkheftrucks, verreikers, hydraulische graafmachines en laadschoppen voorzien van hijsarmen of andere voorzieningen met hijshaak. In dat geval moeten zij voldoen aan alle bepalingen die voor hijskranen gelden.
38.1.1
Risico's
Aan het werken met hijs- en hefwerktuigen zijn grote risico's verbonden, onder andere: het kantelen van de machine door onvoldoende stabiliteit of ondeskundig gebruik; het vallen van voorwerpen; het raken van obstakels; de kans op klemmen en knellen; het bezwijken van de machine door overbelasting.
38.1.2
Normen en richtlijnen
De Richtlijn Machines bevat de fundamentele veiligheids- en gezondheidseisen waaraan fabrikanten van machines waaronder hijskranen zich moeten houden. Eisen m.b.t. het gebruik en de keuring van hijskranen zijn opgenomen in het Arbobesluit. Handhaving De Inspectie SZW is belast met het toezicht op naleving van het Arbobesluit. Ook voor bepaalde categorieën hijskranen in havens en op schepen wordt de Inspectie SZW ingezet. De Inspectie SZW is onder andere belast met de handhaving van regels voor hijskranen die op zeeschepen voor laden en lossen worden ingezet. De hijskranen op zeeschepen die voor overige doeleinden zijn bestemd, vallen onder de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT), ministerie van Infrastructuur en Milieu. In 2011 is het certificeren van de schepen overgedragen aan een drietal klassebureau's. Hiervoor heeft de ILT Bureau Veritas, Germanischer Lloyd en Lloyd's Register gemandateerd. Het gaat dan om hijskranen in de ruimen, in de machinekamer en in de opbouw, en om hijskranen voor reddingsboten en vlotten. Bergingsschepen in de off-shore vallen hier ook onder. Eén en ander is geregeld in de Schepenwet. De Inspectie Leefomgeving en Transport is tevens belast met de handhaving van het keuringsregime van hijskranen op binnenvaartschepen. De tabellen “Wettelijke verplichtingen inzake keuringen en documenten van hijskranen” geven schematisch de wettelijke verplichtingen weer inzake keuringen en documenten van hijskranen.
436
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 436
4-3-2021 16:04:24
Hoofdstuk 38 Hijs- en hefwerktuigen
Warenwetbesluit machines Op grond van dit besluit gelden de volgende verplichtingen: CE-markering. Volgens het Warenwetbesluit machines moet elke nieuwe hijskraan en elke van buiten de Europese Unie geïmporteerde kraan door de fabrikant, of door degene die de kraan in de EU in de handel brengt, zijn voorzien van een CE-markering. De verplichting voor de gebruiker om een eerste ‘onderzoek en beproeving’ door een onafhankelijke deskundige te laten uitvoeren, is hiermee vervallen. Dit geldt niet voor hijskranen op schepen. Periodieke keuring. Er geldt een wettelijke verplichting om een hijskraan jaarlijks te onderzoeken en beproeven. Daarnaast is er, afhankelijk van de categorie, sprake van 2-, 3-, 4-, 5- of 10-jaarlijkse specifieke keuringen. De middelste kolom van de tabel Wettelijke verplichtingen inzake keuringen en documenten van hijskranen laat zien dat er verschillende soorten deskundigen zijn. Als een deskundige niet nader wordt gespecificeerd, doet de werkgever van de onderneming waar het werktuig wordt gebruikt er verstandig aan zelf de deskundige voor te schrijven (zie voor criteria noot 5 in de tabel Wettelijke verplichtingen inzake keuringen en documenten van hijskranen). Hij is op grond van de Arbowet verantwoordelijk voor de veiligheid van zijn werknemers en derden. Ook met het oog op risicoaansprakelijkheid na schade of ongeval is keuring van belang. Voor hijskranen op schepen en op de wal zijn er de inspecteurs van de Inspectie SZW en Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT). Keuringen in deze categorieën kunnen ook door (formeel) erkende of toegelaten deskundigen worden uitgevoerd. Klassebureaus als Lloyds en Veritas behoren tot de eerste, deskundigen van bijvoorbeeld Aboma bv, fabrikanten en leveranciers tot de tweede. De wettelijke verplichting om een door het Ministerie van SZW gecertificeerd keuringsbureau de periodieke onderzoekingen en beproevingen aan mobiele en torenbouwkranen te laten uitvoeren volgens het ‘2-2-2- systeem’ is vooralsnog gehandhaafd. Dit betekent dat hijskranen elke 2 jaar gekeurd moeten worden door een aangewezen instelling. Hiervoor aangewezen keuringsbureaus zijn Aboma bv, Crane Inspections, HHC-DRS, Lloyd‘s Register, SGS, Liftinstituut, TUV-Nederland BV en Vinçotte Nederland BV. Het Arbobesluit is, anders dan het Warenwetbesluit machines, gericht op de werkgever (gebruiker van de machine). Op grond van dit besluit gelden de volgende verplichtingen: Opstellingsinspectie Onafhankelijk van een keuring voor eerste ingebruikname kan een opstellingskeuring verplicht zijn. Het gaat dan om die gevallen waarbij de veiligheid afhangt van de wijze van installeren en montage, bijvoorbeeld bij een hijskraan met een opbouwgiek. Ook kan het zijn dat opdrachtgevers, denk aan ProRail, en opdrachtgevers in de Petrochemie, een opstellingskeuring kunnen opleggen. Kraanboeken en certificaten Bij hijskranen horen kraanboeken en certificaten. Documenten zoals kraanboeken dienen op locatie aanwezig te zijn en actueel bijgehouden. Aan de hand van de hierbij behorende hijstabel kan worden vastgesteld of de capaciteit van een kraan toereikend is voor de gewenste last en vlucht, maar ook of de giek vrij blijft van obstakels. Daarnaast zijn de bij de kraan behorende hijsmiddelen en soort en type (hijs)kabels in het kraanboek aangegeven. Bij het kraanboek dient ten minste aanwezig te zijn: een gewaarmerkte hijstabel (last-vluchtdiagram); de certificaten van de hijsmiddelen; de certificaten van het kettingwerk; het laatste keuringsrapport van een wettelijke periodieke keuring. Aan de volgende keuringen is een certificaat van goedkeuring verbonden (uit te geven door een certificerende instelling voor hijskranen): periodieke inspectie volgens het 2-2-2-regime; keuring voor ingebruikname van een elders uit Europa afkomstige gebruikte hijskraan zonder CE-markering; keuring na ingrijpende wijziging (zonder CE-markering).
437
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 437
4-3-2021 16:04:24
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Tabel 1 Wettelijke verplichtingen inzake keuringen en documenten van hijskranen
Soorten hijskranen*
Keuring voor eerste Jaarlijkse of peri- Documenten ingebruikname**** odieke keuringen incl. beproeving door: door:
Inbegrepen in proMobiele kranen, bl** ≥ cedure 2t en blm*** ≥ 10 tm: CE-markering - telescoopkranen - kranen met opbouwgiek - torenkranen op rupsen of banden - laadschoppen met hijsfunctie - verreikers met hijsfunctie - graafmachines met hijsfunctie, anders dan voor het leggen van leidingen of ondersteuningsschotten - autolaadkranen, anders dan laden/lossen eigen voertuig
Jaarlijks: deskundige***** Elk 2e jaar en na ingrijpende wijziging: een door het Ministerie van SZW aangewezen keuringsinstelling
Kraanboek zoals model FM 001822 Certificaat van goedkeuring: - periodieke keuring volgens 2-2-2 regime
Torenkranen, bl** ≥ 2t en Inbegrepen in probl*** ≥ 10 tm in de bouw: cedure - vast opgesteld CE-markering - op rails
Jaarlijks: deskundige Elk 2e jaar en na ingrijpende wijziging: een door het Ministerie van SZW aangewezen keuringsinstelling
Kraanboek FM 001823 Certificaat van goedkeuring: - periodieke keuring volgens 2-2-2 regime
Inbegrepen in proOverige hijskranen: - mobiele en torenkranen cedure met kleinere capaciteit CE-markering - mobiele kranen voor ander dan ‘haakbedrijf’ - bovenloopkranen en takels - portaalkranen (inclusief hijskranen en baggermaterieel).
Jaarlijks: deskundige natuurlijke persoon, rechtspersoon of instelling. Na uitzonderlijke gebeurtenis (extreme natuurverschijnselen, veranderingen, ongevallen, langdurig buitengebruikstelling): keuring door deskundig natuurlijk persoon, rechtspersoon of instelling
Kraanboek conform model FM 001822 (voor mobiele kranen) of FM 001823 (voor toren-, boven-, loopen portaalkranen)
Hijskranen op zeesche- Door ILT pen: toegelaten deskun- voor laden en lossen dige
Jaarlijks: erkende deskundige (bijvoorbeeld klassebureau) 4-jaarlijks (één jaar uitstel mogelijk) en na ingrijpende wijziging: door ILT-toegelaten deskundige
Register voor laad- en losgerei aan boord van zeeschepen FM 001813 en certificaat van dekkranen FM 001810
438
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 438
4-3-2021 16:04:24
Hoofdstuk 38 Hijs- en hefwerktuigen
Tabel 2 Wettelijke verplichtingen inzake keuringen en documenten van hijskranen
Hijskranen op niet-zeeDoor ILT-toege- Jaarlijks: deskun- Internationale cerschepen in de binnenvaart laten deskundige, 10-jaarlijks en tificaten, uitgege(Rijn, Waal en Lek) na ingrijpende wij- ven door ILT dige ziging: door ILT toegelaten deskundige Door ILS-toege- Jaarlijks: erkende Hijskranen op of in zeeschepen volgens de Sche- laten deskundige deskundige (bijvoorpenwet: beeld klassebureau) - in de ruimen 5-jaarlijks en na in- in de machinekamer grijpende wijziging: - in de opbouw door ILT-toegelaten - kranen voor reddingsboten deskundige en –vlotten Verklaring van noten * Een hijskraan is een hijswerktuig dat is ingericht en bestemd om vrijhangende lasten te verplaatsen. Een vrijhangende last is elke last die niet star aan het hijswerktuig is verbonden. Dus ook een last die hangt aan een haak of oog, aangebracht op de bak of hefinrichting van bijvoorbeeld een grondverzetmachine, valt onder deze definitie. Een mobiele kraan is een verrijdbare hijskraan die niet aan een vaste baan is gebonden. Een torenkraan is een torenvormige hijskraan die zowel vast opgesteld kan staan als verrijdbaar kan zijn op rails. Lichtere torenkranen rijden ook wel op rupsen of wielen; ze vallen dan onder de mobiele kranen. Een funderingsmachine is een verrijdbaar of verrolbaar werktuig dat ingericht of bestemd is om palen of andere langwerpige voorwerpen in de grond te drijven of daaruit te verwijderen, alsook om met één en ander rechtstreeks verband houdende verrrichting uit te voeren, met inbegrip van het verplaatsen van lasten. Portaal- en bovenloopkranen vallen eveneens onder het begrip hijskraan. ** De bedrijfslast (bl) van een hijskraan is de toelaatbare last, die met behulp van de niet verwisselbare hijsgereedschappen mag worden gehesen. De bedrijfslast is dus de toelaatbare som van de massa van de nuttige last, het hijsgereedschap (stroppen, sluitingen en dergelijke) en de verwisselbare hijsgereedschappen (evenaar, juk, pallethaak en dergelijke). *** Het bedrijfslastmoment (blm) is het product van bedrijfslast (in ton) en vlucht (in m).
Internationale certificaten, uitgegeven door de Inspectie voor Logistiek en Transport (ILT)
**** De verplichting voor de gebruiker tot keuring voor eerste ingebruikname vervalt als de fabrikant een CE-markering op de machine heeft aangebracht en een EG-verklaring van overeenstemming van machines heeft afgegeven. Hij geeft daarmee aan de hijskraan te hebben geconstrueerd overeenkomstig de EGrichtlijn machines en daarbij de onderzoeking en beproeving te hebben uitgevoerd. Dit geldt alleen binnen de werkingssfeer van de Europese Economische Ruimte (EER) en voor machines die vanaf 1 januari 1995 in de handel zijn gebracht. Hijskranen aan boord van zeeschepen vallen buiten deze regeling. Oudere hijskranen dienen voor ingebruikname te zijn gekeurd door: - Aboma + Keboma, AIB-Vinçotte, SGS, voor torenkranen en mobiele kranen in de bouw en aanverwante sectoren. - Inspectie van de Havenarbeid, voor hijskranen in de stuwadoorssector. - Scheepvaartinspectie, voor overige hijskranen, zeeschepen en binnenvaartschepen. ***** Een deskundige is iemand die beschikt over een brede praktische kennis van de kenmerken (specifieke veiligheidspunten) van het materieelsoort en die voldoende inzicht heeft in de techniek hiervan en in wetgeving en normen. Het aanwijzen van de deskundige is de verantwoordelijkheid van de werkgever wiens werknemers worden blootgesteld aan de gevaren van het werken met een hijskraan.
Hijsgereedschappen dienen onder certificaat te worden geleverd. Afhankelijk van het type hijsgereedschap en de aard van het gebruik moet de termijn van hernieuwde keuring en beproeving worden bepaald. Ook certificaten dienen ter plekke aanwezig te zijn. Hijsgereedschappen op zeeschepen zijn, net als de hijskranen, gebonden aan internationale certificaten.
439
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 439
4-3-2021 16:04:24
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Certificaat van vakbekwaamheid Machinisten van hijskranen in de bouw dienen in het bezit te zijn van een certificaat van vakbekwaamheid van de Stichting Toezicht Certificatie Verticaal Transport (TCVT). Dat is de vervanger van het deskundigheidsbewijs. Het gaat hierbij om machinisten van torenkranen, mobiele kranen en funderingsmachines met een maximum bedrijfslastmoment van 10 tonmeter of meer. Ook lichtere torenkranen vallen onder de verplichting wanneer de giek zich 20 m of meer boven de ondersteuning van de kraan bevindt. De opleiding voor het certificaat van vakbekwaamheid wordt onder andere gegeven door het SOMA college in Harderwijk.
38.1.3
Maatregelen
Voor alle categorieën hijskranen geldt dat: de instructies van de fabrikant moeten worden opgevolgd; de werktuigen waterpas/te lood zijn opgesteld; de ondergrond voldoende draagkrachtig en vlak is; alleen gewerkt mag worden met die combinaties of uitvoering waarvoor hijstabellen of grafieken aanwezig zijn. Daarnaast gelden soms per categorie nog specifieke opstellings- en gebruiksaspecten. Rijden met de last in de kraan mag onder bepaalde omstandigheden plaatsvinden. De fabrikant moet dan hebben aangegeven dat er met last in de kraan mag worden gereden en onder welke omstandigheden. Daarnaast moet er aan een aantal voorwaarden zijn voldaan: zie hiervoor paragraaf 38.3.
38.1.4
Verwijzing
Besluit Reglement Onderzoek Schepen op de Rijn 1995 Arbobesluit, artikel 7.2 - 7.5 en 7.18 – 7.20 Arboregeling, hoofdstuk 7 AI-17, Hijs- en hefgereedschap, Sdu, Den Haag Warenwetbesluit machines, artikel 6-9 NEN-EN 13000:2010 +A1:2014 Kranen – Mobiele kranen NEN-EN 12999:2011 +A1:2018 Hijskranen – Laadkranen NEN-EN 14439:2007 +A2:2009 Hijskranen – Veiligheid – Torenkranen NEN EN 14439:2018 Ontw. Hijskranen – Torenkranen Stichting Toezicht Certificatie Verticaal Transport, www.tcvt.nl
38.2 38.2
Werkbakken in hijskranen Werkbakken in hijskranen
Als er op hoogte moet worden gewerkt, kan in het uiterste geval, als geen andere veiliger werkmethoden mogelijk zijn, worden gewerkt vanuit een werkbak in een hijskraan. Deze werkbak moet echter niet worden gezien als een standaardhulpmiddel voor moeilijk bereikbare werkplekken. Het is, wanneer de hoogte en de omgeving dit toestaan, beter om gebruik te maken van een steiger of hoogwerker. Hijskranen met werkbakken beschikken niet over de veiligheidsvoorzieningen die op grond van EU-richtlijn 2006/42/EG noodzakelijk zijn. Arbeid verricht door personen in werkbakken gekoppeld aan hefwerktuigen is niet meer toegestaan, omdat er inmiddels een ruime beschikbaarheid is van werkbakken die bevestigd zijn aan hefwerktuigen voorzien van een typekeur voor het gebruik van vervoer van personen. Per 1 juli 2020 zijn de regels omtrent het werken in een werkbak aan een kraan aanzienlijk aangescherpt.
38.2.1
Risico’s
De mogelijkheid van ongevallen en incidenten wijkt niet af van die bij andere hijswerkzaamheden, maar er is één groot verschil: de te hijsen last bestaat uit mensen. De risico’s houden verband met onder meer de staat waarin de hijskraan en de werkbak zich bevinden, en de manier van opstellen van en omgaan met de hijskraan. Met name de afhankelijkheid van de persoon of personen in de werkbak in geval van calamiteiten en het ontbreken van veiligheidsvoorzieningen speelt hierbij een rol.
440
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 440
4-3-2021 16:04:24
Hoofdstuk 38 Hijs- en hefwerktuigen
38.2.2
Normen en richtlijnen
De inzet van werkbakken of werkplatforms aan een hijskraan kan vanaf 1 juli 2020 alleen onder strenge voorwaarden: Het opstellen van een werkplan waarin wordt aangetoond dat er geen geëigende arbeidsmiddelen en/of werkmethodes mogelijk zijn om de werkzaamheden uit te voeren. Het oordeel van een gecertificeerde veiligheidskundige over het werkplan na locatiebezoek. Melding van de werkzaamheden uiterlijk twee dagen voor aanvang bij de Inspectie SZW. Werkplan De noodzaak om met een werkbak of werkplatform veilig te werken, moet worden aangetoond in een schriftelijk werkplan. Voorwaarden voor het opstellen van een werkplan en de motivatie voor de keuze van de werkbak moeten ingaan op de vraag of werkzaamheden écht niet met een andere methode of middel uitgevoerd kunnen worden. Onderbouwd zal moeten worden dat het werken met een werkbak of werkplatform in de concrete omstandigheden ter plaatse noodzakelijk is en de meest veilige werkwijze is. Het onderzoek naar de toe te passen werkmethode en het opstellen van een werkplan wordt gezien als een aanvulling op de verplichte schriftelijke risico-inventarisatie en -evaluatie. Het werkplan kan door de betreffende werkgever zelf worden opgesteld maar er moet een gecertificeerd hoger veiligheidskundige bij betrokken worden. Het plan moet beoordeeld en akkoord bevonden worden door een onafhankelijke, gecertificeerde hoger veiligheidskundige. Hiervoor dient de locatie te worden bezocht om de werkzaamheden in ogenschouw te nemen en te kunnen beoordelen. Het werkplan moet tijdens de werkzaamheden op de locatie aanwezig zijn en aan de Inspectie SZW kunnen worden getoond. De melding aan de Inspectie SZW Uiterlijk 2 dagen voor de aanvang van de werkzaamheden moet de werkgever de werkzaamheden melden bij de Inspectie SZW. De melding bevat ten minste een beknopte beschrijving van: a. de locatie waar de werkzaamheden worden verricht; b. het aantal betrokken personen; en c. de datum en het tijdstip waarop de werkzaamheden aanvangen, alsmede de duur ervan. De inspectie kan op basis van de melding besluiten een inspectie op locatie uit te voeren. NEN-EN 14502-1 Door het Centraal College van Deskundigen Verticaal Transport is afgesproken dat nieuwe werkbakken moeten voldoen aan de norm NEN-EN 14502-1:2010. Het TCVT-certificatieschema W3-07, met als bijlage het rapport “Ingebruiknamekeuring werkbakken” is hierop gebaseerd. Dit is geen wettelijke verplichting. Met het “TCVT-certificaat van Goedkeuring”, in combinatie met een op de werkbak aangebrachte TCVT-Goedkeuringssticker toont de eigenaar aan dat is voldaan aan de bepalingen in het Arbobesluit over constructie, keuring en staat van onderhoud. Werkbakken van vóór 1 januari 1997 Werkbakken die voor 1 januari 1997 in gebruik zijn genomen (dus voordat CE-markering was ingevoerd) moeten qua constructie en uitvoering voldoen aan de toenmalige wet- en regelgeving (nader uitgewerkt in de publicatiebladen P144 en CP26, beide destijds uitgegeven door de Arbeidsinspectie). In- en uitstappen van de werkbak gebeurt uitsluitend als deze op een stabiele ondergrond staat. Betreden en verlaten van de werkbak mag alleen vanaf een vaste ondergrond. Te allen tijde moeten ter plekke aanwezig zijn: geldige certificaten van de te gebruiken hijsgereedschappen en berekening en tekening van de werkbak; een verklaring van een beproeving van de werkbak met 125% van de maximum werklast; een administratie waaruit blijkt dat de werkbak periodiek is gekeurd;
441
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 441
4-3-2021 16:04:24
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
een gebruiksaanwijzing van de werkbak. Hierin moet zijn aangegeven onder welke (beperkende) voorwaarden de bak mag worden gebruikt.
De hijskraan De hijskraan mag niet zwaarder worden belast dan: 25% van de toelaatbare bedrijfslast, indien het een mobiele (toren)kraan betreft; 75% van de toelaatbare bedrijfslast, indien het een vast opgestelde of een op een kraanbaan rijdende kraan betreft (met inbegrip van het gewicht van werkbak, hijsblok en hijsgereedschappen). De hijskraan moet soepel zijn te bedienen (schoksgewijze kraanbewegingen zijn niet toegestaan). Als zich personen in de werkbak bevinden, moet er met kruipsnelheid (max 2,5 km/uur) worden gewerkt bij kranen op rails, en moet er stilstaand worden gewerkt bij mobiele kranen met gebruikmaking van de eventueel aanwezige stempels. De kraanbestuurder mag zijn positie niet verlaten en ook geen andere werkzaamheden verrichten. De vorkheftruck/verreiker Bij een vorkheftruck is rijden en neigen met een bemande werkbak boven een hefhoogte van 0,2 m niet toegestaan. Positioneren boven deze hoogte is alleen toegestaan met kruipsnelheid. De chauffeur van de vorkheftruck mag zijn positie niet verlaten en ook geen andere werkzaamheden verrichten. De werkbak De werkbak moet van een waarschuwingssignalering zijn voorzien, bijvoorbeeld: fluorescerende oranje strepen; of retroreflecterende gele strepen of zwarte en gele strepen. De werkvloer moet afwaterend en slipvrij zijn uitgevoerd en rondom zijn voorzien van: een leuning op 1 m boven de werkvloer; een tussenleuning op 0,7 m boven de werkvloer; een op de werkvloer aansluitende voetstootlijst van 0,4 m hoog (of een dichte wand of een wand, bestaande uit metaalgaas in een stalen frame tot 1 m boven de werkvloer); een 1,75 m hoge wand bij vorkheftrucks (de zijde grenzend aan het hefmechanisme, over de gehele breedte); handgrepen op 1 m hoogte voor het aantal personen dat is toegestaan. De minimale inwendige maten van de werkbak zijn 0,60 – 0,90 m (één persoon); 0,60 × 1,20 m (twee personen); 0,60 × 1,80 m (drie personen). Op de buitenkant van een werkbak moet duidelijk zijn aangegeven: naam fabrikant; typeaanduiding; maximale werklast in kg; maximaal aantal personen; eigen massa in kg; duidelijk leesbaar de volgende tekst:
NL: GEBRUIK SLECHTS BEPERKT TOEGESTAAN LET OP: Specifieke voorschriften in gebruiksaanwijzing
38.2.3
Maatregelen
Er moet visueel contact zijn tussen de bestuurder en de bemanning van een werkbak. Ook het spraakcontact moet zijn gewaarborgd, bijvoorbeeld met behulp van portofoons of eventueel mobiele telefoons. Van tevoren moeten hierover duidelijke afspraken zijn gemaakt. De aanwijzingen aan de bestuurder mogen slechts door één bemanningslid worden gegeven. De kraanmachinist/bestuurder mag de bedieningsplaats van het hijs- en hefwerktuig tus-
442
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 442
4-3-2021 16:04:24
Hoofdstuk 38 Hijs- en hefwerktuigen
sentijds niet verlaten; hij mag daarnaast geen andere werkzaamheden verrichten. Ieder bemanningslid moet een persoonlijke valbeveiliging (harnasgordel) dragen, bevestigd aan de werkbak. Een werkbak moet bij harde wind (boven een windsnelheid van 13,8 m/s, windkracht 6) buiten gebruik worden gesteld. Als er kabels of slangen naar een werkbak gaan, moeten deze voldoende lang zijn en geheel vrij hangen; ze mogen de werkbak niet belasten met hun gewicht. Er mogen tegelijkertijd met de werkbak geen andere lasten aan de hijskraan of vorkheftruck hangen of worden gehesen. De bestuurder en de personen in de werkbak moeten vooraf duidelijk zijn geïnstrueerd over de gevaren en de te nemen maatregelen. De werkbak mag alleen worden betreden of verlaten wanneer deze op een vaste ondergrond staat. Het in-of uitstappen op een hogere of lager gelegen standplaats dan het standvlak van het hijs- of hefwerktuig is niet toegestaan. Eventueel kan in bijzondere omstandigheden na een aanvullende risico-inventarisatie en - evaluatie een uitzondering op deze regel worden gemaakt. Direct voorafgaand aan ieder gebruik is controle noodzakelijk van: staat en werking van het hijsgereedschap; de bevestiging van de werkbak aan de hijshaak; soepele werking van de wartel. Hiervan moet een registratie worden bijgehouden. Ook is voorgeschreven: voor eerste gebruik dient de werkbak gekeurd te zijn volgens de NEN-EN 14502-1; jaarlijkse inspectie van de werkbak en zijn bevestigingsmiddelen door een deskundige; registratie van de resultaten van deze inspecties.
38.2.4
Verwijzing
Arbobesluit, artikel 7.23d, de technische eisen zijn opgenomen in artikel 7.3 derde en vierde lid, 7.4 a, 7.5 eerste en vierde lid, 7.18 lid 4 en 7.18b Warenwetbesluit machines artikelen 6-9 NEN-EN 14502-1:2010 en − Hijskranen − Uitrusting voor het hijsen van personen − Deel 1: Hangende werkbakken Arbo-informatieblad AI-17 Hijs- en hefmiddelen, Sdu, Den Haag TCVT W3-07: Certificatieschema Keuring werkbakken NEN-EN 280: 2013 +A1: 2015 Hoogwerkers − Ontwerpberekeningen − Stabiliteitscriteria − Constructie − Veiligheid − Inspectie en beproeving
38.3 38.3
Rijden met last in de kraan Rijden met last in de kraan
Hijskranen, van welk type dan ook, zijn in eerste instantie ontworpen voor verticaal transport van lasten. De stap naar horizontaal transport, dus het rijden met last, blijkt klein. De mobiliteit houdt echter behalve voordelen ook risico's in.
38.3.1
Risico's
Zelfs zonder last mogen diverse mobiele kranen niet rijden tijdens het gebruik. Het ligt dan ook voor de hand dat er voor het rijden met last bijzondere bepalingen gelden. Deze bepalingen zijn door de fabrikant gesteld om: te hoge spanningen in de constructie te vermijden; de stabiliteit van de kraan voldoende te waarborgen. De praktijk wijst uit dat dikwijls onvoldoende rekening wordt gehouden met deze door de fabrikant voorgeschreven bepalingen.
38.3.2
Normen en richtlijnen
Het rijden met last mag volgens de kraanfabrikant alleen onder bepaalde voorwaarden. Deze zijn op de hijstabel en in de gebruikershandleiding aangegeven. De hijstabel behoort in het Kraanboek bij de kraan te zijn. Dus niet met elke kraan mag er met last worden gereden.
443
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 443
4-3-2021 16:04:24
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Indien het rijden met last wel is toegestaan, gelden de volgende voorwaarden: de kraan moet in het juiste programma staan om rijden mogelijk te maken; de opgegeven gieklengte mag niet worden overschreden; de bovenwagen moet met pen zijn vergrendeld aan de onderwagen en/of in de hiervoor bedoelde zwenksector staan volgens het voorschrift uit het instructieboek (alleen vergrendelen op de zwenkrem is in veel gevallen niet toegestaan); verende of pendelende assen moeten aan de lastzijde deugdelijk zijn geblokkeerd; bij hydrostatische vering moeten de cilinders van leidingbreukkleppen zijn voorzien, of geheel tot de mechanische aanslag worden afgelaten; de voorgeschreven bandenspanning moet zijn aangehouden; de uithouders moeten geheel zijn uitgeschoven; de afstempelplaten mogen zich niet hoger dan 0,1 m boven de rijbaan bevinden; de last mag niet hoger dan 0,5 m boven de rijbaan hangen en moet tegen uitzwaaien zijn geborgd door deze diagonaal aan de onderwagen vast te zetten; de kraan moet zich stapvoets voortbewegen over een voldoende brede, vlakke, horizontale en draagkrachtige ondergrond.
38.3.3
Maatregelen
Ga alleen af op de informatie uit de hijstabel uit het Kraanboek bij de kraan en de gebruikersinstructie behorend bij de kraan. Controleer of de LMB (lastmomentbegrenzer) op het juiste programma staat. Rijden met last mag nooit met een giekuitvoering die niet als zodanig op de hijstabel staat vermeld. Geef instructie over het bovenstaande of zie erop toe dat deze instructie door anderen wordt gegeven. Schakel bij twijfel de fabrikant, de importeur of een deskundige in. Het achterlaten van een hijskraan met een last in de haak is niet toegestaan.
38.3.4
Verwijzing
Arbobesluit, artikel 7.2-7.6 en artikel 7.18 en 7.20 Arboregeling artikel 7.4-7.7 NEN-EN 13000:2010 +A1:2014 Kranen – Mobiele kranen Warenwetbesluit machines Warenwetregeling machines Abomafoons: 3.08 Wanneer mogen mobiele hijskranen rijden met last? 3.10 Kantelgevaar bij hijskranen. 3.14 Keuringen en documenten van hijskranen.
38.4 38.4
Werken in de buurt van sterkstroomleidingen Werken in de buurt van sterkstroomleidingen
Mobiele kranen of mechanische graafwerktuigen komen bij de uitvoering van werkzaamheden nogal eens in de buurt van sterkstroomleidingen of -kabels. Aanraking of beschadiging hiervan kan leiden tot ongevallen met ernstige afloop. Om dergelijke ongevallen te voorkomen is het gewenst dat de werkgever en zijn personeel dat is betrokken bij bedoelde werkzaamheden, zijn doordrongen van de noodzaak tot het treffen van preventieve maatregelen.
38.4.1
Risico’s
Het aanraken van de spanningvoerende kabels en leidingen met machineonderdelen kan elektrocutie veroorzaken. Zelfs het te dicht naderen van een hoogspanningsleiding kan via de lucht leiden tot overslag met hetzelfde gevolg.
38.4.2
Normen en richtlijnen
Als naar het oordeel van de netbeheerder binnen een bepaald gebied in de nabijheid van hoogspanningsleidingen niet veilig met hijs- of graafwerktuigen kan worden gewerkt, moet dit gebied duidelijk worden gemarkeerd. Het personeel dat de werktuigen bedient, krijgt dan een verbod opgelegd om binnen dit gebied te werken. Bij werkzaamheden in de nabijheid van hoogspanningsleidingen op stalen masten moet
444
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 444
4-3-2021 16:04:25
Hoofdstuk 38 Hijs- en hefwerktuigen
bij 110, 150 en 220 kV aan weerszijden een zone van 25 m worden afgebakend. Bij werkzaamheden in de nabijheid van hoogspanningstransportleidingen van 380 kV dient een zone van minimaal 30 m aan weerszijden te worden afgebakend. Bij contactleidingen van trein of tram is deze zone 5 m aan weerszijden. Moet binnen dit afgebakende gebied worden gewerkt, dan moet eerst overleg plaats vinden over de noodzakelijk te nemen veiligheidsmaatregelen met de netbeheerder. De draden van een hoogspanningslijn mogen door hijskranen, graafmachines en dergelijke niet dichter worden genaderd dan de aangegeven veiligheidszone, gerekend vanuit de mast of hoogspanningsleiding; 25 m bij 110, 150 en 220 kV, en 30-36 m bij 380 kV. Ook de mogelijkheid van omvallen van een machine moet hierin worden betrokken. Het spanningsloos maken van leidingen of kabels schept uiteraard de meest veilige situatie, maar dit zal veelal met het oog op de eisen van de elektriciteitsvoorziening niet mogelijk zijn. Deze maatregel zal slechts in zeer bijzondere gevallen en bij hoge uitzondering in aanmerking komen na nauwgezet overleg met de netbeheerder. Werken met groot materieel in de nabijheid van de bovenleidingen van spoorwegen brengt risico’s met zich mee. In dit geval is ProRail degene die de regels stelt (Normenkader Veilig Werken (NVW) en Voorschrift Veilig Werken (VVW) en RLN00128 (voorschrift voor werkzaamheden aan (of in de nabijheid van) elektrische hoogspanningsinstallaties van ProRail) met bijbehorende documenten).
38.4.3
Voor de aanvang met de werkzaamheden in de omgeving van sterkstroomleidingen of -kabels moet overleg plaats vinden met de betrokken netbeheerder. Het begrip “omgeving”, moet ruim worden opgevat, vooral als het om bovengrondse hoogspanningslijnen gaat. Het gaat niet alleen om aanraking; ook het te dicht naderen levert gevaar op. Bovendien kan de positie van de leidingen ten gevolge van wind en temperatuur sterk veranderen. Naarmate de spanning van de leidingen ten opzichte van de aarde groter is, zijn de risico’s groter. Vooral de gevaren in de “omgeving” van de leidingen van het koppelnet zijn groot. Degene die belast is met het toezicht op de uit te voeren werken, is verantwoordelijk voor juiste en duidelijke afbakening van het onveilige gebied. Wanneer het onvermijdelijk is dat (vrijwel) onder een hoogspanningslijn met graaf- of hefwerktuigen moet worden gewerkt, dan moet tevoren, in overleg met het elektriciteitsbedrijf, de hoogste stand van de giek worden vastgesteld en op dat punt worden geblokkeerd. Ook de risico’s die zich voordoen bij de beschadiging van ondergrondse kabels moeten niet worden onderschat. Voorafgaande aan de uitvoering van de werkzaamheden moet overleg worden gevoerd met de netbeheerder over de juiste ligging van de kabels en moet het gevaarlijke gebied worden gemarkeerd. Werkzaamheden met graaf- of hijswerktuigen in de omgeving van sterkstroomleidingen moeten onder voortdurend toezicht staan van een persoon die direct maatregelen kan nemen als, ondanks de preventieve maatregelen, toch een gevaarlijke situatie ontstaat.
38.4.4
Maatregelen
Verwijzing
Arbeidsomstandighedenbesluit artikel 3.5, 3.29 en 7.4 lid 3 NEN-EN 50110-1:2013 – Bedrijfsvoering van elektrische installaties NEN 50341-1 t/m 3 – Bovengrondse hoogspanningslijnen voor wisselspanning boven 1 kV Normenkader Veilig Werken (NVW-2019) en Voorschrift Veilig Werken (VVW-2013) en bijbehorende documenten en RLN00128 (veiligheidsvoorschrift voor werkzaamheden aan (of in de nabijheid van) elektrische hoogspanningsinstallaties van ProRail. Zie de site van stichting RailAlert (www.railalert.nl) Veiligheidsvoorschriften voor werken in de nabijheid van hoogspanningsverbindingen beheerd door TenneT TSO BV Arnhem (https://www.tennet.eu/fileadmin/user_upload/Our_ Grid/Landowners/Leaflet_Veilig_werken_bij_hoogspanning_ondergronds_SEP2017.pdf) Uw veiligheid en de ongestoorde werking van de bovengrondse hoogspanningsverbinding. TenneT TSO BV Arnhem (https://www.tennet.eu/fileadmin/user_upload/Company/Safety/ Documents/Uw_Veiligheid_Bovengronds_NOV2020_web.pdf) Abomafoon 3.05 Werken met hijskranen en dergelijke bij bovengrondse hoogspanningsleidingen
445
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 445
4-3-2021 16:04:25
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
38.5 38.5
Autolaadkranen Autolaadkranen
Autolaadkranen worden gebruikt voor het lossen van materieel en materialen. Hierbij wordt onderscheid gemaakt in: autolaadkranen bestemd voor het laden en lossen van het eigen voertuig; autolaadkranen met hijsfunctie die naast het lossen van de eigen lading ook geschikt is voor het uitvoeren van andere hijswerkzaamheden. Controle op veiligheid door de ontvangende partij, die vaak de werkgever van de gebruiker is, vindt zelden plaats. Toch is ook een autolaadkraan gebonden aan normen en regels. De verantwoordelijkheid voor veiligheid ligt niet alleen bij de eigenaar of beheerder van de autolaadkraan, maar eveneens bij de werkgever van degenen die aan gevaren worden blootgesteld. Dit kunnen bijvoorbeeld werknemers van een ander bedrijf zijn die helpen met lossen.
38.5.1
Risico's
Aan het werken met autolaadkranen zijn de volgende risico's verbonden: het kantelen of bezwijken van de machine door onvoldoende stabiliteit, overbelasting of ondeskundig gebruik; het vallen van voorwerpen; het raken van obstakels; klemmen en knellen.
38.5.2
Normen en richtlijnen
In de norm NEN-EN 12999:2011 +A2:2018 Hijskranen – Laadkranen, zijn bepalingen opgenomen over autolaadkranen. De norm behandelt aspecten als sterkte, stabiliteit, veiligheidsinrichting etc. Een geluidsignaal moet aanwezig zijn op kranen met een vlucht van meer dan 12 meter en op kranen met een draadloze afstandsbediening. Voor kranen met een werkbereik > 12 m dienen bij LMB-uitschakeling personen in de omgeving van de machine gewaarschuwd te worden. Op elke bedieningsplaats moet een voorziening aanwezig zijn om de kraan op een veilige manier te stoppen. Voor elke stempelfunctie moet een bedienplaats aanwezig zijn waarbij de bediener een ongehinderd zicht moet hebben op de uit te voeren plaatsing van de stempel. Kranen die zijn voorzien van een draadloze afstandsbediening moeten een voorziening hebben om omstanders te waarschuwen indien de kraan in bedrijf is. Laadkranen met een lastmoment van meer dan 40 kNm of een bedrijfslast van meer dan 1000 kg moeten zijn voorzien van een lastmomentbegrenzer. Bij laadkranen met een lastmoment van minder dan 40 kNm of een bedrijfslast van minder dan 1000 kg mag het hydraulische overdrukventiel dienst doen als lastbegrenzer. Bij het bereiken van 90% van de toegestane bedrijfslast moet de bediener een waarschuwingssignaal krijgen. Uithouders dienen in de transportpositie door twee onafhankelijke voorzieningen te worden geborgd, waarvan er één automatisch invallend moet zijn.
38.5.3
Keuring autolaadkranen
Indien de maximale last van een autolaadkraan 2 ton of meer kan bedragen, is men wettelijk verplicht deze voor de eerste ingebruikname, periodiek (jaarlijks) en na ingrijpende reparaties en wijzigingen door een deskundige te laten keuren. Als de autolaadkraan wordt gebruikt voor andere hijswerkzaamheden dan laden en lossen van het eigen voertuig en het maximale lastmoment is 10 tonmeter of meer, dan dient een keuring plaats te vinden door een door het Ministerie van SZW aangewezen keuringsinstantie. Deze keuringen zijn dan verplicht volgens het schema 2-2-2 (2 jaar na ingebruikname en daarna elke 2 jaar, volgens TCVT-certificatieschema W3-06 en na een eventuele ingrijpende wijziging aan de autolaadkraan). Als een autolaadkraan is voorzien van een CE-markering en een EG-verklaring van overeenstemming, vervalt de verplichting tot keuring voor eerste ingebruikname (let op: deze keuring en de bijbehorende verklaring moeten betrekking hebben op de combinatie van laadkraan en auto).
446
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 446
4-3-2021 16:04:25
Hoofdstuk 38 Hijs- en hefwerktuigen
Een deskundige is iemand die beschikt over een brede praktische kennis van de kenmerken (specifieke veiligheidspunten) van de materiaalsoort en die voldoende inzicht heeft in de techniek hiervan en in wetten en normen. De eigenaar of de werkgever van de gebruiker wijst de deskundige aan en kan hierop worden aangesproken.
De eigenaar of beheerder van een autolaadkraan behoort in het bezit te zijn van een kraanboek. Hierin dienen alle in het overzicht genoemde keuringen te zijn aangetekend. De bediener van een autolaadkraan die voor andere hijswerkzaamheden dan laden en lossen van het eigen voertuig wordt gebruikt en waarvan het maximum lastmoment 10 tonmeter of meer bedraagt, dient in het bezit te zijn van een geldig certificaat van vakbekwaamheid conform TVCT certificatieschema W4-04 WSCW Machinist Autolaadkraan (dit geldt alleen voor de bouw).
38.5.4
Maatregelen
Het is verstandig om van de eigenaar of beheerder te verlangen dat het kraanboek, certificaten van hijsgereedschap en voor zover van toepassing, deskundigheidsbewijs en geneeskundige verklaring bij de autolaadkraan voor inzage beschikbaar zijn. Houd bij het bepalen van opslagruimte altijd rekening met de beperkingen van een autolaadkraan zoals de bereikbaarheid van de locatie en een goede stabiele opstelplaats voor de kraan en het maximale bereik van de kraan.
38.5.5
Verwijzing
Arbobesluit, artikel 7.2-7.5 en 7.17-7.20 Warenwetbesluit machines artikel 6d en e Warenwetregeling machines artikel 2a en b TCVT-certificatieschema W4-04 WSCS Machinist Autolaadkraan TCVT-certificatieschema WSCS-VT Periodieke Keuring Hijskranen NEN-EN 12999:2011 + A2:2018 Hijskranen – Laadkranen NEN-EN-ISO 13849-1:2016 Veiligheid van machines – Onderdelen van besturingssystemen met een veiligheidsfunctie – Deel 1: Algemene regels voor ontwerp Abomafoons: 3.01 Materieelkeuringen 3.12 Autolaadkranen 3.14 Keuringen en documenten van hijskranen 3.15 TCVT-persoonscertificaat van vakbekwaamheid voor machinisten 3.20 Reparaties aan hijskranen (TCVT WSCS-VT) 7.01 Warenwetbesluit machines en CE-markering
38.6 38.6
Hangsteigers Hangsteigers
Gevelhangsteigers worden onder verschillende benamingen aangetroffen zoals: gevelonderhoudsinstallatie, gevellift, hangsteiger, gondel, hangbrug en werkbrug. Ze worden in het algemeen bewogen door middel van elektrische takels en zijn tot op grote hoogte toe te passen. Vanaf een hoogte van 40 m wordt gebruik gemaakt van gevelgeleiding. Er wordt onderscheid gemaakt tussen permanente en niet-permanente hangsteigers. Deze laatste worden niet zonder meer als veilig arbeidsmiddel beschouwd; extra voorzieningen zijn nodig voor een veilig gebruik.
38.6.1
Risico’s
Bij normaal gebruik zijn de risico’s niet groter dan bij andere werkmethoden op hoogte. Alleen bij gevallen van overbelasting, slecht onderhoud en ondeskundig gebruik kunnen zich risico’s voordoen (vallen, klemmen van ledematen en vallende voorwerpen). Ook moet er worden nagedacht over evacuatie mocht een hangsteiger defect raken tijdens de uitvoering van de werkzaamheden.
38.6.2
Normen en richtlijnen
Hangsteigers die vanaf 1 januari 1997 in de handel zijn gebracht, moeten zijn voorzien van CE-markering en een EG-verklaring van overeenstemming.
447
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 447
4-3-2021 16:04:25
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Ze zijn er in permanent aan het gebouw bevestigde uitvoeringen, maar ook de niet-permanente hangsteiger komt, vooral in de bouw en onderhoudssector, veel voor. Permanente hangsteigers Bij een permanente hangsteiger maakt de ophangconstructie deel uit van het gebouw, bijvoorbeeld door middel van een dakwagen op rails of door vaste hijsarmen. Het gaat dan bijna altijd om een gondelinstallatie voor de glazenwasser. Op grond van het Arbobesluit (artikel 3.16) kan zo’n installatie worden gerangschikt onder het begrip: “een veilige steiger, stelling, bordes of werkvloer”. Niet-permanente hangsteigers Niet-permanente hangsteigers worden veel in de bouw gebruikt, bijvoorbeeld voor het aanbrengen of vervangen van gevelbekleding en voor schilder- en ander onderhoudswerk. Ze hangen dan aan dak- of gootbeugels of aan een op het dak verrijdbare constructie met contraballast. Voor het gebruik van niet-permanente hangsteigers gelden de volgende voorschriften: Niet-permanente hangsteigers zijn op grond van het Arbobesluit niet zonder meer een veilige werkplek. Ze mogen daarom slechts worden toegepast als een veiliger werkmethode redelijkerwijs niet kan worden verlangd. De bedrijfslast moet duidelijk en duurzaam zijn aangegeven. De ondergrond moet voldoende vlak en draagkrachtig zijn, desnoods worden platen aangebracht om de druk te verdelen en de dakbedekking te beschermen. Er mogen geen obstakels op het dak aanwezig zijn die de veilige werking van de installatie negatief beïnvloeden. Er dient dagelijks een controle te worden uitgevoerd voordat de installatie weer in gebruik wordt genomen. Hierbij wordt onder andere nagegaan of er voldoende ballast aanwezig is op de uithouders en of de borgpennen in de frames aanwezig zijn. Bij het op het dak verplaatsen van de niet-permanente hangsteiger moet valgevaar zijn voorkomen. Als er geen deugdelijk hekwerk aanwezig is, dient ten minste aangelijnd te worden aan het frame of een ander veiligheidssysteem. Algemeen Voor ieder gebruik, en bij niet-permanente hangsteigers na iedere verplaatsing, moet de installatie worden geïnspecteerd op goede en veilige werking (door een hiervoor voldoende opgeleid persoon). Werken in een hangsteiger is voor personen jonger dan 18 jaar alleen toegestaan bij adequaat deskundig toezicht en in het kader van een beroepsopleiding. Personen in een hangsteiger moeten met een valbeveiligingsapparaat aan een vast hoger gelegen punt zijn verbonden. De vrije-vallengte moet zo kort mogelijk worden gehouden door een naar beneden meelopende lijnklem direct zonder vanglijn aan de D-ring van de harnasgordel te bevestigen. Deze verplichting geldt niet, wanneer de hangsteiger op een van de volgende wijzen is opgehangen: aan ten minste vier onafhankelijke draagkabels; aan twee onafhankelijke draagkabels en twee vangkabels met vanginrichting; aan één draagkabel en één vangkabel met vanginrichting. In deze laatste drie gevallen wordt geadviseerd een veiligheidsgordel of harnas te dragen en deze aan een daartoe ontworpen punt in de hangsteiger vast te zetten.
38.6.3
Maatregelen
Niet-permanente hangsteigers De bouwkundige constructie moet sterk genoeg zijn voor de te verwachten belasting (bij twijfel moeten berekeningen of beproevingen worden uitgevoerd). Een berekening moet worden gemaakt met als uitgangspunten de sterkte van de uithouders, plaats en verankering van de ballast, een vlak rijtraject met eventueel rijplaten, indien nodig een starre koppeling van de uithouders in verband met stabiliteit. Het opbouwen, verplaatsen en afbreken van de hangconstructie moet zonder valgevaar kunnen gebeuren. Dit betekent dat dakranden van leuning- of hekwerk moeten zijn voorzien (of een gelijkwaardige oplossing).
448
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 448
4-3-2021 16:04:25
Hoofdstuk 38 Hijs- en hefwerktuigen
De uithouderwielen moeten zijn voorzien van wielbreuksteunen en remmen. Dak- of gootbeugels moeten aan een vast punt op dak zijn verankerd. De ophangpunten van de hangsteiger moeten zich altijd loodrecht onder de ophangpunten van de uithouders bevinden.
Algemeen Het dak moet op veilige wijze te bereiken zijn en looppaden bevinden zich op minstens 4 m van de dakrand. Waar dit niet mogelijk is, moet er een fysieke afzetting op minstens 2 m van de rand zijn geplaatst. Dit mag een veilige inzet van de installatie niet voorkomen. De bemanning moet instructie hebben ontvangen en bekend zijn met de bediening van de installatie. De aangegeven werkbelasting mag niet worden overschreden. Het gebruik bij gevaar opleverende weersomstandigheden (zoals windkracht 6 of meer, onweer en vriesweer) is niet toegestaan. De hangsteiger moet veilig kunnen worden betreden en verlaten, in principe dus niet op hoogte maar op het maaiveld of een veilig ondergelegen dakvlak. Voor een permanente installatie is dit over het algemeen de gebouwbeheerder op het dak. De bedieningsplaats moet voortdurend zijn bemand, de installatie mag niet onbeheerd gebruiksklaar worden achtergelaten. Gebreken of beschadigingen (bijvoorbeeld kink in kabel) moeten direct worden gemeld aan de eigenaar/ beheerder van de installatie. De installatie moet in goede staat van onderhoud verkeren. Periodieke keuringen (minstens éénmaal per jaar) moeten in een register of logboek worden opgetekend. De communicatie moet zijn gewaarborgd (bijvoorbeeld met telefoon of portofoon). De bedrijfshulpverlening dient adequaat te zijn georganiseerd en rekening te houden met het redden op hoogte van personen. Afhankelijk van de soort installatie bestaat de mogelijkheid om de hangsteiger handmatig naar beneden te verplaatsen om gebruikers in geval van storing veilig te evacueren.
38.6.4
Verwijzing
Arbobesluit art. 3.16 lid 1 t/m 5, art. 5.2 en 5.3 en hfdst. 7. Warenwetbesluit machines. NEN-EN 1808:2015 Veiligheidseisen voor hangsteigers – Ontwerpberekeningen, stabiliteitscriteria, constructie, beproevingen. Vereniging van steiger-, hoogwerk- en bekistingbedrijven: www.vsb-online.nl. Regelgeving voor liften, hang- en hefsteigers. Komat, 1997 (Bouwend Nederland). NEN-EN 353-1 Persoonlijke beschermingsmiddelen tegen vallen. Lijnklem op starre ankerlijn NEN-EN 353-2 Persoonlijke beschermingsmiddelen tegen vallen. Lijnklem op flexibele ankerlijn NEN-EN 361 Persoonlijke beschermingsmiddelen tegen vallen. (harnasgordels) NEN-EN 795 Persoonlijke beschermingsmiddelen tegen vallen – verankeringsvoorzieningen, eisen en beproeving Arbocatalogus voor de Schoonmaak- en Glazenwassersbranche (RAS), ‘s-Hertogenbosch “Handleiding veilig glazenwassen”, Aboma bv, Ede
38.7 38.7
Verreikers Verreikers
Het gebruik van verreikers is de laatste jaren sterk toegenomen. Mede door de vele verwisselbare uitrustingsstukken, de toegenomen capaciteit en de goede terreineigenschappen zijn verreikers machines die voor veel werkzaamheden kunnen worden ingezet. Met de vele uitrustingsstukken die voorhanden zijn, is de verreiker om te bouwen tot onder andere hijskraan (met of zonder lier) of hoogwerker, waardoor de inzetbaarheid en functie van de machine worden gewijzigd. Met name in de bouwnijverheid zien we een sterke toename van het gebruik.
38.7.1
Risico's
Aan het werken met verreikers (ook bij gebruik als hijskraan) zijn de volgende risico's verbonden: het kantelen of bezwijken van de machine door onvoldoende stabiliteit, overbelasting of
449
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 449
4-3-2021 16:04:25
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
ondeskundig gebruik; het vallen van voorwerpen; het gevaar van klemmen of pletten; het raken van obstakels.
Bij het gebruik als hoogwerker speelt bovendien het risico van hoogte te vallen.
38.7.2
Normen en regels
Bij gebruik als verreiker Verreikers moeten voldoen aan het Warenwetbesluit Machines (gericht op fabrikanten) en het Arbobesluit (gericht op gebruikers). In EN 1459 zijn de eisen voor verreikers opgenomen. Verreikers moeten voorzien zijn van: een CE-markering, een verklaring van overeenstemming en een gebruikershandleiding in de Nederlandse taal (alleen voor machines die vanaf 1 januari 1996 in de handel zijn gebracht); een aanduiding van de toelaatbare werklast (capaciteitsplaat); de fabrieksnaam of merk, type of model- en fabrieksnummer, bouwjaar en de werklast in kg aangegeven op het voertuig; een inrichting waarmee signalen kunnen worden gegeven; een lastmomentsignalering of lastmomentbeveiliging.
Let op Door eenvoudige ingrepen is de verreiker om te bouwen tot onder andere hijskraan (met of zonder lier) of hoogwerker. Van elke wijziging of aanvulling op de oorspronkelijke machine moet echter zijn onderzocht of deze aan de (Europese) Machinerichtlijn voldoet. Controle hierop vindt zelden plaats, terwijl juist de multifunctionele inzet extra risico's met zich mee brengt. Bij gebruik gelden de volgende voorschriften: na gebruik de contactsleutels verwijderen, zodat onbevoegden de machine niet in werking kunnen stellen; tijdens parkeren de vorken op de grond leggen en de machine op de parkeerrem; bestuurders moeten vertrouwd zijn met de bedieningsvoorschriften (en het bedrijfsverkeersreglement) en na instructie de benodigde vaardigheden bezitten (het is aanbevolen hen een vakopleiding op dit gebied te laten volgen); bestuurders moeten ten minste 16 jaar oud zijn en tot hun 18e jaar werken onder adequaat deskundig toezicht; geen personen op de vorken omhoog brengen of vervoeren; altijd met laag geheven last of vorken rijden; indien de last het zicht belemmert achteruit rijdend de last verplaatsen; nooit keren op een helling; op de openbare weg de regels van de Wegenverkeerswet en het Voertuigreglement naleven (zoals de afgeknotte driehoek achterop); een rijbewijs is verplicht. Dit kan een regulier rijbewijs zijn of een T-rijbewijs; gebruik van verbrandingsmotoren in afgesloten ruimten tot een minimum beperken (of zorgen voor voldoende afzuiging of ventilatie). De verreiker bij gebruik als hijskraan Indien een verreiker is omgebouwd tot hijskraan gelden voor de machine dezelfde normen en regels als voor hijskranen (NEN-EN 13000:2010 en A1:2014): Er dienen een CE-markering, een verklaring van overeenstemming (voor elk uitrustingsstuk) en een gebruikershandleiding in de Nederlandse taal aanwezig te zijn. Bovendien is het gebruik van een verreiker als hijskraan slechts toegestaan als de voorschriften van de fabrikant worden opgevolgd. Periodieke keuring vindt jaarlijks plaats door een deskundige (natuurlijk persoon, rechtspersoon of instelling). Voor verreikers met hijsfunctie met een maximale bedrijfslast ≥ 2 ton en een bedrijfslastmoment ≥ 10 tm geldt bovendien: elk 2e jaar door een door het ministerie SZW aangewezen keuringsinstantie.
450
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 450
4-3-2021 16:04:25
Hoofdstuk 38 Hijs- en hefwerktuigen
Deskundigheidsbewijs machinist Indien de tot mobiele kraan omgebouwde verreiker een capaciteit van 10 tonmeter of meer heeft, dient de machinist in het bezit te zijn van een certificaat van vakbekwaamheid (TCVTcertificaat). Dit geldt voor werkzaamheden in de bouw. Een TCVT-certificaat Mobiele kraan volstaat ook. De verreiker bij gebruik als hoogwerker Voor moeilijk bereikbare plaatsen wordt vaak een hoogwerker gebruikt. Een tot hoogwerker omgebouwde verreiker dient aan alle eisen voor hoogwerkers te voldoen. Bovendien is het gebruik van een verreiker als hoogwerker slechts toegestaan als de voorschriften van de fabrikant worden opgevolgd. Er dienen een CE-markering, een verklaring van overeenstemming (voor elk uitrustingsstuk) en een gebruikershandleiding in de Nederlandse taal aanwezig te zijn. De fabrikant mag onder eigen verantwoording een EG-verklaring van overeenstemming afgeven als hij zijn machine volledig overeenkomstig de geharmoniseerde norm EN 280 voor hoogwerkers heeft geproduceerd. De fabrikant moet over een geldige, door een Notified Body in orde bevonden, kwaliteitsborgingsprocedure beschikken. Besturing van de machine dient uit de werkbak plaats te vinden en de bestuurdersplaats op de onderwagen mag niet worden gebruikt. De bestuurder en andere gebruikers moeten 18 jaar of ouder zijn. Periodieke keuring vindt eenmaal per jaar plaats door een deskundige.
38.7.3
Verwijzing
Warenwetbesluit machines Voertuigreglement (VR) Wegenverkeerswet (WvW) Arbobesluit art. 7.2 t/m 7.5, 7.17a t/m c en 7.18a en b Arboregeling art. 7.6 en art. 7.7 en bijlage XVIIf NEN-EN 280 Hoogwerkers, Ontwerpberekeningen, stabiliteitscriteria, constructie, veiligheid, inspectie en beproeven ISO 4306-1 Cranes – Vocabulary – Hijskranen – Woordenlijst – Deel 1: Algemeen NEN-EN 1459 Terreintransportwerktuigen – Veiligheidseisen en verificatie Informatieblad TCVT, Stichting TCVT, Postbus 154, 3990 DD te Houten (www.tcvt.nl) Abomafoons: 3.01 Materieelkeuringen 3.04 Werken met vorkheftrucks 3.08 Wanneer mogen mobiele kranen rijden met last? 3.14 Keuringen en documenten van hijskranen (met name de bijlage Normen voor hijskranen) 3.15 TCVT-certificaat van vakbekwaamheid voor machinisten 5.07 Hoogwerkers 7.01 Warenwet besluit machines en CE-markering
38.8 38.8
Vorkheftrucks en andere transportwerktuigen Vorkheftrucks en andere transportwerktuigen
De veiligheid en gezondheidseisen van gemotoriseerde transportwerktuigen zijn vastgelegd in het Warenwetbesluit Machines. Gemotoriseerde transportwerktuigen bewegen zich op wielen (niet langs rails) en zijn bestemd voor het vervoeren, trekken, duwen, heffen, stapelen en wegzetten van lasten in stellingen. In toenemende mate worden vorkheftrucks ingezet in logistieke centra, mede door de toename van online aankopen.
38.8.1
Risico's
De risico's bij het gebruik van vorkheftrucks zijn divers. De meeste ongevallen hangen samen met: aan- en overrijden; vallende lading; beknelling; val van de vorken; op- en afspringen tijdens rijden;
451
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 451
4-3-2021 16:04:25
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
kantelen van heftruck; botsing met stilstaande lading; monteren van de vorken; onbemand rijden van de heftruck; als passagier meerijden met de heftruck; blootstelling aan dieselmotoremissie (DME).
Daarnaast bestaat het risico van blootstelling aan trillingen en ongunstige fysieke belasting bijvoorbeeld door langdurig achteruit rijden. Bij het gebruik van vorkheftrucks, zeker in een omsloten ruimte (binnensituatie), kan door uitlaatgassen van de dieselmotor gevaar ontstaan voor de gezondheid. Het gebruik van vorkheftrucks is geheel verboden in een binnensituatie voor dieselmotor aangedreven vorkheftrucks die minder dan 4 ton kunnen heffen. Voor vorkheftrucks die meer dan 4 ton hefvermogen hebben, dient de vorkheftruck te zijn voorzien van een adequaat roetfilter.
38.8.2
Normen en richtlijnen
Nieuwe gemotoriseerde transportwerktuigen moeten voldoen aan de eisen in het Warenwetbesluit machines (zie hoofdstuk 36). Voor het gebruik moeten ze voldoen aan de bepalingen van het Arbobesluit. Vorkheftrucks moeten zijn voorzien van: een CE-markering en een verklaring van overeenstemming (alleen voor trucks die vanaf 1 januari 1996 in de handel zijn gebracht); een cabine of veiligheidskooi om na eventueel kantelen van de truck de bestuurder te beschermen tegen knelgevaar en als bescherming tegen vallende voorwerpen; een lastrek (indien hoger dan 2,50 m wordt geheven) om te voorkomen dat delen van de last, bij achteroverhellen van de mast, kunnen vallen; een aanduiding van de toelaatbare werklast (capaciteitsplaat) voor drie verschillende afstanden, omdat het zwaartepunt zich buiten de wielen kan bevinden; een eindaanslag aan de draagconstructie van de vorken om afschuiven van de vorken te voorkomen; een mechanisch bediende stroomonderbreker op een elektrische truck; deze treedt automatisch in werking als de bestuurder het voertuig verlaat; een veiligheidsgordel op de zitplaats(en); de fabrieksnaam (of merk), type (of modelnummer), bouwjaar en de werklast in kg; een voorziening waarmee signalen kunnen worden gegeven; akoestisch of licht. Voor onderhoud en keuringen gelden de volgende richtlijnen: regelmatig onderhoud en inspectie, vast te leggen in een logboek; periodieke keuring door een deskundige, zo vaak als het gebruik nodig maakt, maar minstens eenmaal per jaar.
38.8.3
Maatregelen
Bij gebruik gelden de volgende voorschriften: Na gebruik van de truck de contactsleutels verwijderen, zodat onbevoegden de truck niet in werking kunnen stellen; tijdens parkeren vorken met de punten op de grond en wielen recht vooruit en de heftruck op de parkeerrem. Het laden van accu's (roken en open vuur verboden) dient plaats te vinden in een aparte en goed geventileerde ruimte vanwege het gevaar van waterstofontwikkeling (explosiegevaar). Bestuurders moeten vertrouwd zijn met de bedieningsvoorschriften (en zonodig het bedrijfsverkeersreglement) en na instructie de benodigde vaardigheden bezitten (het door hen laten volgen van een vakopleiding op dit gebied is aanbevolen); bestuurders moeten ten minste 16 jaar oud zijn en tot hun 18e jaar werken onder adequaat deskundig toezicht. Bestuurders moeten in staat zijn te bepalen wat de heftruck mag heffen. Bijvoorbeeld: capaciteit heftruck 1200 kg m. Afmetingen van de last zijn 1,60 m × 1,60 m (homogeen) en de massa is 1400 kg. Zwaartepuntafstand is dus 0,8 m. De werkbelasting is dan 0,8 m × 1400 kg = 1120 kgm. De capaciteit is 1200 kgm en dus voldoende, deze last kan worden geheven. Als er voorover moet worden gekanteld dan ligt het zwaartepunt verder en wordt het lastmoment groter.
452
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 452
4-3-2021 16:04:25
Hoofdstuk 38 Hijs- en hefwerktuigen
Men mag geen personen op de vorken transporteren dan met behulp van een speciale werkbak; meerijden op de truck is slechts toegestaan op speciaal daartoe ingerichte veilige zitplaatsen (met veiligheidsgordel). Altijd met laag geheven last of vorken rijden; achteruitrijden als de last het zicht belemmert; nooit keren op een helling. Op de openbare weg valt men onder de regels van de Wegenverkeerswet en het Voertuigreglement (onder andere een afgeknotte driehoek achterop); een rijbewijs is echter niet verplicht. Gebruik van heftrucks met verbrandingsmotoren in omsloten ruimten (binnensituatie) tot een minimum beperken (of zorgen voor voldoende ventilatie). Bij gebruik van dieselmotoren in omsloten ruimten (in een binnensituatie waarbij dit alleen is toegestaan voor heftrucks met meer dan 4 ton hefvermogen) zorgen voor voldoende ventilatie en een deugdelijk roetfilter. Transportroutes zijn: voldoende breed en vrij van obstakels; voldoende draagkrachtig; horizontaal, effen en vlak; voorzien van een stroef en slijtvast oppervlak; zonodig voorzien van uitwijkplaatsen voor voetgangers (of voorzien van afbakening of strepen op de vloer); overzichtelijk ter plaatse van deuren en doorgangen.
38.8.4
Verwijzing
Warenwetbesluit machines Arbobesluit, art. 7.17, 7.17a t/m 7.17c, 7.18 en 7.35 Voertuigreglement (VR) Wegenverkeerswet (WVW) Europese Richtlijn 2004/26/EG. Uitlaatemissie mobiele arbeidsmiddelen NEN-EN 1726-1 Veiligheid van gemotoriseerde transportwerktuigen met een hefvermogen tot en met 10.000 kg en trekkers met een trekkracht tot en met 20.000 N. Deel 1: Algemene voorschriften AI-14, Bedrijfsruimten, -inrichting, transport en opslag, Sdu, Den Haag Heftrucks, resultaten van een inspectieproject 2004-2005, Arbeidsinspectie (Inspectie SZW), Den Haag. Abomafoon 1.29 EG-richtlijn geluidsemissie door materieel voor gebruik buitenshuis Abomafoon 3.17 Werkbak ingericht voor het vervoer van personen
38.9 38.9
Bouwliften voor goederen Bouwliften voor goederen
Bij bouwliften voor goederenvervoer wordt de wagen van het platform geleid langs een verticale of nagenoeg verticale mast geleid die tijdelijk is opgesteld en alleen is bestemd voor het vervoer van goederen. Het kunnen zowel liften zijn die vrij van een bouwwerk zijn opgesteld, als liften waarvan de hellende mast moet zijn opgelegd op het bouwwerk of op een speciale ondersteuning (zoals pannenliften en verhuisliften).
38.9.1
Risico's
Bij het gebruik van bouwliften vinden relatief veel ongevallen plaats, meestal als gevolg van een onjuiste opstelling of van onjuist gebruik. De gevolgen hiervan kunnen zijn: het van hoogte vallen, het afknellen van ledematen en het getroffen worden door vallende voorwerpen.
38.9.2
Normen en richtlijnen
Onderzoek, beproeving en technisch dossier Bouwliften die overeenkomstig de geharmoniseerde norm NEN-EN 12158-1 gefabriceerd zijn, voldoen daarmee aan de fundamentele veiligheids- en gezondheidseisen van het Besluit Machines. Van andere sinds 1995 gefabriceerde bouwliften dient de fabrikant in het bijbehorende Technisch Dossier aan te geven op welke wijze hij invulling heeft gegeven aan genoemde fundamentele eisen. Beide categorieën zijn voorzien van een CE-markering en een EG-verklaring van overeenstemming. De voor 1995 gefabriceerde bouwliften dienen te voldoen aan de Nederlandse norm NEN 1080 en het Arbobesluit (hoofdstuk 7 Arbeidsmiddelen).
453
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 453
4-3-2021 16:04:25
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Een bouwlift dient ten minste éénmaal per jaar te worden onderzocht en beproefd op werking en staat van onderhoud door een deskundige. De datum van dit jaarlijkse onderzoek moet op de stempelplaat (op het onderstel of chassis) worden ingeslagen dan wel op andere wijze, bijvoorbeeld door middel van een keuringsvignet, worden aangegeven. Voor elke bouwlift moet een technisch dossier worden bijgehouden, waarin onder meer de conformiteitsverklaring en het jaarlijks ingevulde beproevingsformulier voor bouwliften worden bewaard. Uitvoering Bouwliften mogen niet vanaf het platform bedienbaar zijn. Dit geldt voor zowel de bedieningsknoppen beneden als ter plaatse van de laad- en losplaatsen. De bedieningsknoppen moeten tenminste 1,5 m van het platform zijn verwijderd, tenzij er zogenaamde vasthoudknoppen zijn geïnstalleerd. Als er beneden, op de onderste stopplaats met afstandsbediening wordt gewerkt, moet deze op ten minste 5 m vanaf de baan van het platform op een vast punt worden aangebracht. De onderste stopplaats moet zijn voorzien van een hoge of halfhoge afscherming die voorkomt dat personen onder het dalende platform kunnen komen. Er dient tenminste een afstand van 0,50 meter te worden aangehouden. Een alternatief is om bij het dalen het platform op 2 m boven de opstelplaats gedwongen tot stilstand te laten komen; de laatste 2 m moet apart worden ingezet vanaf de bedieningsplaats beneden waarbij er zicht is op het dalende platform. Bij bouwliften met een hefhoogte boven 21 m dient overneembesturing te zijn aangebracht, zodanig dat het platform op de gewenste stopplaats tot stilstand kan worden gebracht. Platforms dienen te zijn voorzien van een vlakke vloer en van ten minste twee vaste, verticale en dichte wanden van 1 m hoog. Eén van deze wanden, de achterwand (mastzijde), dient bovendien over de mastbreedte ten minste 1,80 m hoog te zijn. Als de van het gebouw afgekeerde zijde van het platform niet is voorzien van een vaste verticale wand, dan moet deze zijn uitgevoerd als wegklapbare, wegdraaibare of wegschuifbare (doch niet wegneembare) wand die in gesloten stand ten minste 1 m hoog is en kan worden vastgezet. Een veiligheidscontact moet verhinderen dat het platform in beweging kan worden gebracht en gehouden, als een beweegbare wand zich niet in de gesloten stand bevindt. Gaas met een maaswijdte van ten hoogste 20 mm, horizontaal en verticaal gemeten, met een draaddikte van ten minste 1,8 mm, wordt beschouwd als een dichte wand. NEN-EN 12158-1 stelt de volgende eisen: alle zijden van het platform hebben ter voorkoming van vallende voorwerpen een opstaande wand van minstens 0,60 m; in geval van een open wand moet er sprake zijn van een kantplank van 0,15 m hoog en maximale openingen van 50 x 50 mm daarboven (of sleuven maximaal 20 mm breed); de wand aan de mastzijde is, over de breedte van de mast plus 0,20 m aan weerszijden 1,80 m hoog; in geval van een open wand dient de maas- of sleufafmeting te voldoen aan NEN-EN 294; alle zijden waar sprake is van valgevaar hebben een leuning op minimaal 1,1 m hoogte. Laad- en losplaatsen moeten zijn voorzien van etagedeuren of stopplaatshekwerken met een veiligheidscontact, dat voorkomt dat het platform weggezonden kan worden terwijl het stopplaatshekwerk nog niet is gesloten. Platforms mogen niet zwenkbaar zijn uitgevoerd. Wagens die aan kabels zijn opgehangen, dienen te zijn voorzien van een vang die in werking komt bij breuk of slap worden van de kabel. De elektrische installatie dient te zijn beveiligd tegen het omkeren van de fasen. De elektrische aandrijving dient automatisch tot stilstand te komen bij slap worden of breken van staalkabels. De maximale toelaatbare belasting van het platform dient duidelijk te zijn aangegeven evenals de tekst: verboden voor personenvervoer.
454
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 454
4-3-2021 16:04:25
Hoofdstuk 38 Hijs- en hefwerktuigen
38.9.3
Maatregelen
Een bouwlift dient: zo te zijn geplaatst, dat de ruimte onder het platform niet als doorgang kan worden gebruikt (bijvoorbeeld door afzetting met hekken); zo te zijn opgesteld, dat knelgevaar voor personen door het op en neer bewegende platform wordt voorkomen (op de verdiepingen en bij de bedieningsplaats beneden); tussen het platform en het etage- of stopplaatshekwerk moet horizontaal gemeten een vrije ruimte zijn van minstens 0,5 m (alternatief: hekken met kleine maaswijdte als afscherming plaatsen); te zijn opgesteld op een vlakke en draagkrachtige ondergrond conform de gebruikersvoorschriften; zo te zijn opgesteld, dat de opening tussen het platform en de laad- en losplaatsen maximaal 10 cm is; zo te zijn uitgevoerd, dat ze voorzien is van een eindafslag die ten minste 1 m hoger is dan de afslag van de bovenste laad- en losplaats; zo nodig te worden verankerd aan vaste punten van bijvoorbeeld het bouwwerk (informatie hierover is te vinden op het machineplaatje); indien een bouwlift aan een steigerconstructie wordt verankerd, dient deze daar op berekend te zijn. Bovendien mag een bouwlift: niet worden gebruikt voor personenvervoer (het bijbehorende tekstbord dient op de achterwand te zijn geplaatst) of als klimgelegenheid; niet worden bediend vanaf het platform; niet worden bediend door personen jonger dan 18 jaar, tenzij onder adequaat deskundig toezicht en in het kader van een beroepsopleiding; niet onbeheerd worden achtergelaten, tenzij: het platform in de laagste stand staat, en de hoofdschakelaar is uitgeschakeld en de hoofdschakelaar of kast door middel van een slot is vergrendeld; uitsluitend door vakbekwame personen worden onderhouden en gerepareerd. Deze werkzaamheden mogen alleen bij stilstand van de bouwlift worden uitgevoerd. Bij gebruik verdient het aanbeveling de bouwlift elke twee maanden door de verantwoordelijke persoon zelf of in diens opdracht op het werk te (laten) controleren aan de hand van een controlelijst. Personen die bij het opbouwen of afbreken van de bouwlift zijn betrokken, mogen zich slechts met het platform verplaatsen als: het platform niet met meer dan 50% van de nominale last wordt belast; de bediening van de beweging van het platform vanaf dit platform plaatsvindt door middel van vasthoudknoppen, de overige bedieningsmogelijkheden buiten werking zijn gesteld en op het platform een noodstopschakelaar aanwezig is; zij tegen vallen zijn beschermd door bijvoorbeeld een veiligheidsgordel; maatregelen zijn getroffen die ervoor zorgen dat de hijskabel correct op de hijstrommel blijft en op de schijven komt.
38.9.4
Verwijzing
Arbobesluit, artikel 3.2, 3.3, 3.16, 3.17, 7.2-7.4a en 7.18 Warenwetbesluit machines en Richtlijn Machines 2006/42/EG. NEN-EN 12158-1+A1:2010, Bouwliften voor goederenvervoer – Deel 1: Liften met betreedbaar platform NEN-EN ISO 13857:2008, Veiligheid van machines – Veiligheidsafstanden ter voorkoming van het bereiken van gevaarlijke zones door bovenste en onderste ledematen. Opstelling en uitrusting bouwliften voor een veilig gebruik (matrix in overleg met KOMAT). Abomafoon 3.22 Bouwliften voor goederenvervoer Abomafoon 3.23 Personenbouwliften
455
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 455
4-3-2021 16:04:25
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
38.10 38.10
Personenliften Personenliften
Bij personenliften is er sprake van een kooi die is bestemd voor verticaal vervoer van personen of goederen. Zij worden veelal elektrisch aangedreven en in sommige gevallen ook hydraulisch.
38.10.1 Risico’s Bij het gebruik van personenliften is er sprake van risico’s voor monteurs en liftinspecteurs, en van risico’s voor de gebruikers van de liften. Risico’s voor monteurs en liftinspecteurs De belangrijkste risico’s tijdens inspecties en onderhoudswerkzaamheden aan personenliften zijn vallen van hoogte, knellen of pletten, en elektrocutie. Risico’s voor gebruikers Voor de gebruikers van personenliften is er, afhankelijk van de soort installatie, sprake van andere soorten risico’s. Zo kan een liftkooi zonder deuren aan de binnenzijde beknellingsgevaar opleveren, waarbij sprake is van beknelling tussen kooivloer en schachtwand. Ook kunnen risico’s optreden als de deuren op de stopplaatsen opengaan zonder dat er een lift aanwezig is. Personen kunnen dan in de liftschacht vallen. Bij bepaalde oudere typen liften (één- of twee-snelheidsliften) kunnen stopplaatsverschillen optreden. Met name voor mensen die minder goed ter been zijn, levert dit struikelgevaar op.
38.10.2 Normen en richtlijnen De onderstaande keuringen moeten door een erkende (door het Ministerie van SZW) keuringsinstantie zijn uitgevoerd. Het gaat om de volgende keuringen: een vooringebruiknamekeuring (met certificaat van goedkeuring); een keuring elke 18 maanden; de keuring moet worden uitgevoerd door een door het Ministerie van SZW erkende keuringsinstantie. Zie https://www.inspectieszw.nl/onderwerpen/certificerende-en-keurende-instellingen/documenten/publicaties/2016/06/15/lijst-aangewezen-instellingen-metwerkvelden. De installateur van een personenlift moet bij de formele overdracht van de lift (of anders minimaal voordat de lift in gebruik gaat worden genomen) de volgende documenten beschikbaar stellen aan de beheerder: Basisdocumentatie: conformiteitsverklaring; basiskarakteristieken; liftboek. Technische documentatie: algemene overzichtstekening; elektrisch schema; hydraulisch schema (bij hydraulische lift); veiligheidscomponenten; basiskarakteristieken van de kabels. Onderhoudsinstructies: algemene onderhoudsinstructies voor de lift; onderhoudsinstructies voor de veiligheidscomponenten. Gebruikersinstructies: instructies voor normaal gebruik; instructies voor het bevrijden van passagiers. De beheerder moet een zogenaamd liftboek bijhouden met de onderstaande gegevens: fabrikant of leverancier; serienummer; soort of type lift; bouwjaar en jaar van ingebruikname; toelaatbare kooibelasting; hefhoogte;
456
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 456
4-3-2021 16:04:25
Hoofdstuk 38 Hijs- en hefwerktuigen
aantal stopplaatsen, schachttoegangen en kooitoegangen; nominale snelheid in meter per seconde; wijze van besturing in de kooi en bij de schachttoegang; plaats van de liftmachine; een algemene overzichtstekening; een installatieschema; aantekeningen over onderhoud en kabelvernieuwing; aantekeningen over keuringsrapporten.
De beheerder is tevens verplicht om de installateur vooraf op de hoogte te stellen van voorgenomen wijzigingen aan de personenlift. In de kooi moet duidelijk en onuitwisbaar zijn aangegeven: naam en telefoonnummer van de onderhoudsdienst; toegelaten maximale belasting en het aantal toegelaten personen; bouwjaar; de wijze van bedienen en de verdiepingsaanduiding; de blokkeerinrichting (noodrem met in- en uitstand); de alarminrichting; EC-identificatie voorzien van een uniek nummer van de keurende instantie. zowel onderin als bovenin de schacht moet er voldoende vrije ruimte zijn om het risico van pletten te voorkomen (onder 0,5 m, boven 1,0 m vanaf de uiterste stand van de kooi); bij twee of meer liften in één liftschacht moet de vrije ruimte tussen de liften onderling (de verst uitstekende delen) minstens 0,5 m zijn. Als dit niet het geval is, moeten technische maatregelen worden getroffen. Bijvoorbeeld een scheidingswand over de volle schachthoogte of een blokkeerschakelaar op de ene lift waarmee de naastliggende lift kan worden stilgezet. Als dergelijke technische maatregelen niet mogelijk zijn, moeten alle personenliften in de machinekamer worden uitgeschakeld en vergrendeld; de schacht moet op een veilige manier toegankelijk zijn voor onderhoud en controle. In de schacht moet een blokkeerschakelaar aanwezig zijn waarmee de lift tot stilstand kan worden gebracht en gehouden en waarvan de uit-stand duidelijk is aangegeven. Het weer in gebruik stellen mag slechts mogelijk zijn door een opzettelijke handeling; de schacht moet zijn voorzien van een verlichtingsinstallatie; de schachtput moet worden betreden met een putladder; het kooidak moet zijn voorzien van een inspectieschakelaar die de bediening vanuit de kooi en op de verdiepingen onmogelijk maakt; De machinekamer en schachtput mogen niet worden gebruikt voor opslag van materialen en moeten deugdelijk zijn afgesloten; de sleutels mogen slechts toegankelijk zijn voor bevoegde personen. in de machinekamer moet duidelijk zijn aangegeven hoe de lift kan worden getornd; in de liftkooi moet noodverlichting aanwezig zijn en een spreek-luisterverbinding zodat eventuele opsluiting kenbaar kan worden gemaakt en de passagiers gerustgesteld kunnen worden. Het Besluit liften vermeldt dat overeenkomstig de Europese Liftenrichtlijn moet worden geïnstalleerd of volgens de geharmoniseerde normen EN 81-1 (derde druk) en EN 81-2 (tweede druk) voor respectievelijk elektrisch en hydraulisch aangedreven personenliften. Voor installaties die voor 1 juli 1997 in bedrijf zijn gesteld mag de EN 81-1 (tweede druk) en EN 81-2 (eerste druk) worden gevolgd. Voor reeds bestaande liften vervaardigd onder de N1081 of NEN 1081 blijft de oude norm voor periodieke keuringen gehandhaafd. Voor deze laatste categorie liften zijn tien Europese aanbevelingen ontwikkeld waarmee de “oude” liften op gelijkwaardig veiligheidsniveau worden gebracht met de nieuwe. In een nog niet opgeleverd gebouw wordt de personenlift vaak als goederenlift gebruikt, nog voordat de lift door het keuringsbureau is goedgekeurd en voor gebruik is vrijgegeven. Sinds 1999 is dit onder strikte voorwaarden toegestaan (Richtlijn liften) gedurende maximaal zes maanden. Eén van deze voorwaarden is dat de lift technisch gereed is voor gebruik, aangetoond via een eindcontrole door de installateur (gericht op het gebruik als goederenlift). In het V&G-dossier van het bouwwerk dienen alle relevante documenten die de veilige werking en het veilige onderhoud aan de lift aangaan te worden opgenomen. De gebouweigenaar of -beheerder is hiervoor verantwoordelijk.
457
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 457
4-3-2021 16:04:26
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
38.10.3 Verwijzing
Arbobesluit, artikel 2.30, lid c, artikel 3.16, 7.21, 9.9 Liftenbesluit I – voor liften en veiligheidscomponenten voor 1 juli 1997 in bedrijf gesteld (gericht op eigenaren en houders) en bouwliften voor personenvervoer (gericht op fabrikanten) NEN-EN 81-50:2014 en Veiligheidsregels voor de vervaardiging en de installatie van liften – Onderzoeken en beproevingen – Deel 50: Ontwerpregels, berekeningen, onderzoeken en beproevingen van liftonderdelen Richtlijn Liften 95/16/EG TCVT Werkveldspecifiek Certificatieschema WSCS Hijs- en hefwerktuigen voor beroepsmatig personenvervoer
38.11 38.11
Hoogwerkers Hoogwerkers
Als er op hoogte moet worden gewerkt is het inzetten van een hoogwerker een goede keuze. Een hoogwerker is een hefinrichting voor personen, eventueel ook voor goederen die vanaf het platform kan worden bediend. Hoogwerkers maken een snelle ontwikkeling door in soorten en types en worden in toenemende mate gebruikt vanwege de vele mogelijkheden.
38.11.1 Risico’s Bij ondeskundig gebruik, overbelasting of het niet in goede staat zijn van de hoogwerker of de beveiligingen, kan de machine kantelen. Ook bestaat het risico van klemmen of knellen, vallende voorwerpen of valgevaar.
38.11.2 Normen en richtlijnen
Hoogwerkers vanaf 1 januari 1997 in de handel gebracht, moeten zijn voorzien van een CE-markering en een EG-verklaring van overeenstemming. Hoogwerkers moeten zijn voorzien van voldoende ondersteuningen, bijvoorbeeld stempels met deugdelijke borging. Hoogwerkers met stempels moeten zijn uitgerust met een voorziening waarbij de werkbak slechts kan vertrekken uit transportstand nadat de stempels zijn uitgezet. De stempels mogen pas ingetrokken kunnen worden, nadat de werkbak weer in de transportstand is teruggekeerd. Dit geldt niet voor hoogwerkers waarbij rijden en stempelen niet motorisch maar handmatig gebeurt. Hoogwerkers mogen bij wind en hoog geheven last slechts worden gebruikt tot een door de fabrikant vermelde windsnelheid, met een maximum van 13,8 m/s (windkracht 6), tenzij het hoogwerkers betreft die uitsluitend binnen worden gebruikt. Mobiele hoogwerkers die uitsluitend binnen worden gebruikt dienen te zijn voorzien van het opschrift “Uitsluitend voor gebruik in gesloten ruimten” (letterhoogte 60 mm). Dit zijn hoogwerkers die elektrisch aangedreven zijn omdat diesel aangedreven hoogwerkers het risico van dieselmotor emissie geven. Een hoogwerker moet duidelijk zijn voorzien van de volgende opschriften: fabrieksmerk; herkenningsnummer; bouwjaar maximaal aantal personen; toelaatbare windsnelheid; eigen gewicht van de machine; maximaal toelaatbare werklast. Op de bedieningsplaats(en) moet duidelijk leesbaar, in de Nederlandse taal en/of in de taal van de gebruiker, zijn aangegeven hoe de hoogwerker veilig kan worden gebruikt, inclusief gegevens over de stabiliteit. Daarnaast moeten degenen die gebruik maken van hoogwerkers een gedegen opleiding/instructie hebben gehad (mede op basis van de gebruiksaanwijzing van de betreffende hoogwerker) en daardoor de nodige vaardigheid en kundigheid bezitten. Op de bedieningsplaats moet een noodstopvoorziening aanwezig zijn, waarmee de bewegingen kunnen worden uitgeschakeld. Alle plaatsen op een hoogwerker waar zich tijdens normaal bedrijf personen kunnen ophouden, moeten langs een veilige weg bereikbaar zijn. Deze plaatsen moeten rondom zijn
458
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 458
4-3-2021 16:04:26
Hoofdstuk 38 Hijs- en hefwerktuigen
beschut door ten minste een leuning van 1 m hoogte met daaronder op ongeveer halve hoogte een tussenregel alsmede een voetstootlijst van ten minste 15 cm hoogte. Geheel gesloten uitvoeringen van werkbakken komen ook voor. De afstand tussen de leuningen onderling en de voetstootlijst mag maximaal 47 cm bedragen. Deze beveiliging mag wegneembaar zijn. Bij schaarhoogwerkers moet knelgevaar rondom worden voorkomen. Kleine hoogwerkers, die een opening van 1,20 m breed en 2 m hoog kunnen passeren, mogen hiervan afwijken. Zij moeten dan wel een voorziening hebben die bij knelgevaar de daalbeweging stopzet. Verder dalen is dan pas mogelijk na een interval en een bewuste handeling. Een hoogwerker moet een voorziening hebben, die het mogelijk maakt om het werkplatform bij uitval van de normale krachtbron naar een veilige positie te brengen.
NEN-EN 280 Indien de fabrikant de bepalingen van NEN-EN 280 volledig naleeft, mag hij ervan uitgaan dat de hoogwerker aan de essentiële veiligheids- en gezondheidseisen van de EG-richtlijn Machines voldoet.
38.11.3 Maatregelen
Hoogwerkers mogen slechts worden opgesteld op een voldoende stevige ondergrond, en moeten tijdens het rijden met geheven last voldoende zijn verzekerd tegen kantelen (goede rijweg, beperkte rijsnelheid, aangepaste remwerking). Eenzijdig verrijdbare hoogwerkers moeten altijd een rijbaan ter beschikking hebben, waardoor bij het rijden geen extra krachten op de constructie optreden. Met een hoogwerker mogen in de regel geen hijswerkzaamheden worden verricht. Slechts handgereedschappen en/of benodigde materialen mogen worden vervoerd. Deze mogen niet buiten het platform steken. Wanneer de bediening van de hoogwerker mogelijk is vanaf meer dan één plaats, moeten de bedieningsinrichtingen zodanig worden beveiligd, dat zonder medewerking van de bestuurder geen bediening mogelijk is vanaf een andere plaats dan die waar de bestuurder zich bevindt. De bediening op het werkplatform is de hoofdbedieningsplaats. Volgens de norm NEN-EN 280 zijn bevestigingspunten voor de veiligheidsgordels verplicht voor het aantal personen dat is toegestaan. Het gebruik van een veiligheidsgordel met korte lijn wordt altijd aangeraden om vallen uit de bak, zeker tijdens het rijden, te voorkomen. Daarnaast voorkomt de lijn dat men te ver buiten de bak gaat. Gebruik geen standaard veiligheidslijn van 2 meter met schokdemper; hierdoor voorkom je dat de bak verlaten kan worden. Bij kans op aanrijdingen moeten er afzettingen worden geplaatst, bijvoorbeeld met hekken of kegels. Zo nodig moet, in overleg met de wegbeheerder, de gehele rijbaan worden afgezet. Een mobiele hoogwerker mag nooit als lift worden gebruikt of in uitgeschoven positie worden stilgezet en verlaten. Het in- of uitstappen op een ander niveau dan het opstellingsniveau van de hoogwerker is in principe niet toegestaan. Eventueel kan na een aanvullende risico-inventarisatie en -evaluatie een uitzondering worden gemaakt als dit op basis van de RI&E veilig mogelijk is. Gebruik geen opstapjes, trapjes en dergelijke op het werkplatform. Een hoogwerker moet in goede staat van onderhoud verkeren en moet daarom periodiek worden onderhouden en minstens éénmaal per jaar aan een deskundig onderzoek worden onderworpen. Van het verslag van dit onderzoek, alsmede van onderhoudswerkzaamheden, moet een administratie worden bijgehouden. Het verdient de voorkeur dit te doen in een “hoogwerkersboek” (zoals het kraanboek bij hijskranen). Dit vergemakkelijkt bovendien de controle op keuringen en onderhoud door toezichthoudend personeel.
38.11.4 Verwijzing
Arbobesluit, artikel 3.16, 7.2 t/m 7.5 en 7.18 Warenwetbesluit machines en Richtlijn Machines 2006/42/EG. NEN-EN 280 Hoogwerkers. Ontwerpberekeningen; stabiliteitscriteria; constructie; veiligheid; inspectie en beproevingen Arbocatalogus voor de Schoonmaak- en Glazenwassersbranche (RAS), ’s-Hertogenbosch
459
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 459
4-3-2021 16:04:26
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Abomafoons: 3.03 Verreiker als multifunctioneel werktuig 3.16 Veiligheidssignalering op hijskranen en grondverzetmachines 3.17 Werkbak ingericht voor het vervoer van personen 5.04 Hefsteigers 5.07 Hoogwerkers 7.01 Warenwetbesluit machines en CE-markering
38.12 38.12
Hefbruggen Hefbruggen
Een hefbrug is een hefwerktuig dat is voorzien van één of meer geleid bewogen hefvlakken. Men maakt onderscheid tussen kolomhefbruggen, plunjerhefbruggen en wielgreephefbruggen. Er bestaan zowel vast opgestelde als verplaatsbare hefbruggen. De laatste mogen echter in belaste toestand niet worden verplaatst. In de bouw zijn ze bekend als hefsteigers en worden ze verplaatst via tandheugel inrichtingen.
38.12.1 Risico’s De risico’s bij het werken met hefbruggen bestaan uit het verschuiven, verrollen of kantelen van de last of van de hefbrug, het bezwijken van de hefbrug of het beklemd raken tussen de bewegende delen en de vaste omgeving. Hefbruggen met werkplatforms kennen bovendien valgevaar.
38.12.2 Normen en richtlijnen Hefbruggen vallen onder de werking van het Warenwetbesluit Machines. Voor hefbruggen vanaf 1997 in de handel gebracht houdt dit de volgende verplichtingen in: EG-typeonderzoek door een ‘notified Body”; als de fabrikant aangeeft overeenkomstig de geharmoniseerde norm EN 1495 te produceren, kan hij volstaan met het ter bewaring toesturen van het technisch constructiedossier aan een hiertoe aangewezen keuringsinstantie (Notified body); CE-markering op de machines; een EG-verklaring van overeenstemming bij iedere machine; een instructieboek in de Nederlandse taal voor gebruik en onderhoud. Keuringen en inspecties: jaarlijks en na ingrijpende reparatie door een deskundige; na opstelling door een hiervoor voldoende opgeleid persoon, op basis van een inspectierapport (ook na langdurig gebruik op dezelfde locatie, na uitbreiding en na storm); dagelijks voor gebruik door hiertoe geïnstrueerde gebruiker op basis van checklist. Op een goed zichtbare plaats moet in de Nederlandse taal zijn aangegeven: de naam van fabrikant of leverancier; het type of fabrieksnummer; het bouwjaar; de werklast; de bedrijfsdruk (bij hydraulische of pneumatische aandrijving of bediening). Onderdelen van hefbruggen die door snijden, knellen of pletten gevaar kunnen opleveren, moeten zijn afgeschermd. Bedieningsorganen moeten: zodanig zijn geplaatst, dat men zicht heeft op het bewegende hefvlak (en niet onder de hefbrug of last); bij loslaten automatisch in de stopstand terugkeren waardoor het hefvlak direct stopt; zodanig zijn uitgevoerd, dat ongewild in gang zetten van de beweging niet mogelijk is (dus geen hefboomschakelaar); zijn uitgevoerd met een inrichting, waarmee de drijvende kracht kan worden uitgeschakeld door verbreken van de spanning. De volgende beveiligingen zijn noodzakelijk: Een eindstandbegrenzing door vaste aanslagen, gecombineerd met een automatische uit-
460
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 460
4-3-2021 16:04:26
Hoofdstuk 38 Hijs- en hefwerktuigen
schakeling van de aandrijving of een kwalitatief vergelijkbare constructie. Een knelbeveiliging ter voorkoming van bekneld raken van de voeten (een vrije ruimte van minstens 50 mm hoog en 150 mm diep is vereist). Een slappe-kabelbeveiliging bij mechanisch aangedreven hefbruggen die de daalbeweging direct stopt bij onbelast raken van bijvoorbeeld een kabel. Een vang- en vergrendelinrichting, zodat het volbelaste hefvlak, zodra dit in een valbeweging geraakt, binnen een afstand van 0,1 m tot stilstand wordt gebracht en gehouden (de aandrijving moet dan tevens automatisch worden uitgeschakeld). Bij hydraulische systemen dient een slangbreukbeveiliging als vanginrichting. Een terugslagbeveiliging bij hydraulische en pneumatische inrichtingen. De hefbrug moet zijn uitgerust met een automatisch werkende reminrichting (zonder schokken en werkend binnen 0,1 m) als bij het wegvallen van de drijvende kracht het hefvlak in beweging kan komen. Onderdelen die regelmatig toezicht vereisen, moeten veilig toegankelijk zijn. Werkkuilen onder hefbruggen moeten zijn voorzien van een goede afzuiging (zie paragraaf 42.4). Op of nabij de bedieningsplaats van een hefbrug moet een (vergrendelbare) hoofdschakelaar aanwezig zijn waarmee de installatie in haar geheel spanningsloos kan worden gemaakt. Een werkplatform moet van leuning- of hekwerk zijn voorzien (minstens 1 m hoog, met tussenregel en 0,15 m hoge voetstootlijst). Er is een vrijstellingsregeling voor personenvervoer. Het aantal personen is begrensd (degenen die nodig zijn om een last te begeleiden); veilig op- en afstappen moet zijn gewaarborgd.
38.12.3 Maatregelen Bij de hefbrug moet een duidelijke instructie voor een veilig gebruik en onderhoud in de Nederlandse taal aanwezig zijn. Hefbruggen moeten: stabiel zijn opgesteld op een draagkrachtige ondergrond; zo nodig zijn verankerd; bij toepassing van wielen zijn uitgerust met een blokkeerinrichting en wielbreuksteunen; zodanig functioneren dat rondom een vrije ruimte van 0,5 m is gewaarborgd; bedienende personen moeten voldoende zijn geïnstrueerd; ze dienen ten minste 18 jaar oud zijn, tenzij ze in het kader van een erkende beroepsopleiding werken; de hefsteiger mag in gebruikstoestand niet onbeheerd worden achtergelaten; de hefsteiger mag niet worden gebruikt bij onweer of harde wind; onverankerd vanaf windkracht 6, verankerd vanaf windkracht 7; in bepaalde bebouwing kan het door turbulentie al eerder nodig zijn de steiger te verlaten; bijvoorbeeld nabij de hoeken van hoge gebouwen; de hefsteiger moet zijn voorzien van een akoestische signalering bij een klimmende of dalende beweging. Als de basis op maaiveld niveau niet is afgeschermd, dient een 2 meter stop met een vasthoudknop aanwezig te zijn; de hefsteiger is, afhankelijk van de hoogte van de masten, deugdelijk aan het bouwwerk verankerd conform de gebruiksvoorschriften; als bij een dalende of klimmende beweging met de hefsteiger de ruimte aan de gebouw gekeerde zijde groter is dan 0,15 meter, moeten de op de hefsteiger aanwezige personen aangelijnd zijn. Dit kan voorkomen bij bouwwerken met gevelsprongen; onder de hefbrug dient een veilige zone te worden afgezet in verband met mogelijk vallende voorwerpen; er moet één persoon worden belast met het toezicht op en beheer van de hefsteiger; deze moet voldoende (dagelijks) beschikbaar zijn.
38.12.4 Verwijzing
Arbobesluit art. 3.16 lid 1, 7.2, 7.3, 7.4a, 7.18a en 7.18b. Richtlijn Machines 2006/42/EG - 2de uitgave - juni 2010. NEN-EN 1495:1997+A2:2009 Hefplateaus - Hefsteigers. NEN-EN-IEC 60204-1 Veiligheid van Machines en Elektrische uitrusting van machines. Deel 1: Algemene eisen. Warenwetbesluit Machines, artikelen 6 – 9
461
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 461
4-3-2021 16:04:26
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
39 39
Gereedschappen
39.1 39.1
Gereedschappen
Inleiding Inleiding
Dit hoofdstuk behandelt gereedschap dat met de hand wordt bediend en niet vast is opgesteld. Daarnaast wordt aandacht besteed aan vast opgestelde slijpmachines. Zonder iets af te doen aan de risico's die gebruik van andere gereedschappen met zich meebrengt, geldt dat de in dit hoofdstuk behandelde gereedschappen extra risico's met zich meebrengen. De praktijk wijst uit dat bij veel ongevallen de gereedschappen waren betrokken die in dit hoofdstuk worden besproken.
39.2 39.2
Schiethamers Schiethamers
Met schiethamers worden nagels, pennen, stiften of draadeinden in bijvoorbeeld beton en staal gedreven. De drijfkracht wordt verkregen door een explosieve lading. Naar de wijze waarop pennen, stiften en draadeinden in daarvoor geschikte materialen worden gedreven, onderscheidt men twee methoden: de drijfkracht wordt direct geleverd door een explosieve lading; de drijfkracht wordt door een explosieve lading geleverd middels een plunjer (plunjer schiethamers).
39.2.1
Risico's
Het werken met schiethamers is bij ondeskundig gebruik gevaarlijk. Daarom is er een aantal wettelijke voorschriften uitgevaardigd. Deze voorschriften stellen eisen aan de constructie en geven regels ten aanzien van levering, gebruik en onderhoud van schiethamers. Tevens dienen deze werktuigen te worden gekeurd.
39.2.2
Normen en richtlijnen
Vanaf 1 januari 2010 zijn schiethamers opgenomen in de Machinerichtlijn 2006/42/EG. Vanaf die datum worden zij als machines beschouwd en niet meer als vuurwapens, zoals voorheen in het Warenwetbesluit Schiethamers. Ze vallen daarmee onder de werkingssfeer van het Warenbesluit machines (gericht op fabrikanten) en moeten zijn voorzien van een CE-markering en een EG-verklaring van overeenstemming. Patronen worden gebruikt om door middel van een explosieve lading aandrijfkracht te geven aan de plunjer of direct op het in te drijven middel. Ingevolge de Wet Wapens en Munitie (WWM; voorheen Vuurwapenwet), mogen schiethamerpatronen vrij worden verhandeld. Deze vrijstelling geldt slechts voor de munitie die behoort bij schiethamers waarvoor een certificaat van goedkeuring is afgegeven als bedoeld in de Warenwet. Op de verpakking waarin patronen worden geleverd, moet zijn aangegeven: de naam van de fabrikant of het fabrieksmerk; het kaliber en de kleuraanduiding van de patronen. De patronen moeten aan de onderzijde van het huis zijn voorzien van het kenteken van de fabrikant en zijn gemerkt door een kleuraanduiding overeenkomstig de volgende tabel: Tabel 1 Overzicht kleuraanduidingen
zwart
sterkste lading
rood
zeer sterke lading
blauw
sterke lading
geel
middelmatige lading
groen
zwakke lading
wit
zwakste lading
462
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 462
4-3-2021 16:04:26
Hoofdstuk 39 Gereedschappen
De opslag van de patronen moet gescheiden uitgevoerd worden van de schiethamer. De opslagplaats moet hiertoe geschikt zijn en afgesloten kunnen worden. Constructie en opschriften Enkele belangrijke bepalingen ten aanzien van de constructie zijn: het is niet mogelijk vrij uit de hand te schieten zonder gebruik te maken van bijzondere hulpmiddelen; schiethamers zijn voorzien van een aandrukbeveiliging, die voorkomt dat de patroon in het bedrijfsklare apparaat zonder aandrukken tot ontbranding wordt gebracht; de schiethamer kan slechts worden afgeschoten, indien de loop met een kracht van ten minste 5 kg tegen het te beschieten oppervlak is aangedrukt; de meeste schiethamers moeten zijn voorzien van een splinterkap. Aan splinterkappen worden de volgende eisen gesteld: de afstand van de buitenrand tot het middelpunt van de loop mag niet minder dan 50 mm bedragen; in afwijking met het voorgaande mag bij een splinterkap die bestemd is om te schieten in de nabijheid van ingesloten hoeken, de afstand aan één zijde minder dan 50 mm bedragen; op een splinterkap of, indien de schiethamer niet van een splinterkap behoeft te zijn voorzien, op de schiethamer zelf moeten merktekens zijn aangebracht die de hartlijnen van de loop duidelijk aangeven. Op de schiethamer moeten duidelijk zijn aangegeven: de naam van de fabrikant of het fabrieksmerk; de type-aanduiding; het serienummer en het bouwjaar. CE-markering (of bij bouwjaar vóór 2010: het merk van goedkeuring, bestaande uit het woord 'rijkskeurmerk' en het certificaatnummer.
39.2.3
Maatregelen
De gebruiker moet niet alleen voldoende geïnstrueerd zijn, maar ook vakbekwaam, dat wil zeggen dat de gebruiker onder toezicht van een instructeur heeft geleerd met de schiethamer om te gaan. Personen jonger dan 18 jaar mogen niet werken met een schiethamer, tenzij onder adequaat deskundig toezicht en in het kader van een beroepsopleiding. Tijdens het schieten moet de gebruiker in een stabiele positie staan. Het apparaat moet loodrecht staan op het te schieten materiaal. Bij de schiethamer meegeleverde bedienings-, onderhouds- en veiligheidsvoorschriften dienen in de schiethamerkist of -doos aanwezig te zijn. Voor aanvang van de werkzaamheden moet aan alle voorschriften zijn voldaan ten aanzien van gebruikte pennen, patronen en splinterkap in relatie tot het materiaal (steen, staal, bros, hard) waar de pennen worden ingedreven. De werkomgeving moet in alle richtingen zijn afgeschermd, om ongevallen voor omstanders te voorkomen. Als een patroon niet tot ontsteking komt, moet de schiethamer 30 seconden tegen het te beschieten oppervlak worden gehouden. Daarna moet de machine van het werkvlak gehaald worden en moet er nog 2 minuten gewacht worden. Hierbij moet erop gelet worden, dat de machine niet op de gebruiker zelf of anderen gericht wordt. De patroonstrip moet dan handmatig één patroon verder getrokken worden. Tijdens het laden en ontladen van een schiethamer en het verwijderen van een patroon die niet tot ontsteking is gekomen, moet de loop van de schiethamer zodanig worden gehouden, dat men niet kan worden getroffen of anderen kan treffen. Bij het schieten nabij een vrije rand moet een veilige afstand worden aangehouden van 10 cm plus tweemaal de dikte van de pleisterlaag. Indien toch dichter bij een vrije rand moet worden geschoten, dan moet de rand voldoende worden ondersteund (bijvoorbeeld met een stalen strip). Schiet nooit binnen 5 cm van een plaats waar eerder een pen is teruggeslagen, gebroken of verwijderd. Gebruik een hoeksplinterkap alleen wanneer pennen in voldoende inspringende hoeken moeten worden geschoten.
463
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 463
4-3-2021 16:04:26
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Gebruik bij het inschieten in hoekstaal alleen een daarvoor speciaal bestemde profielkap. De gebruiker dient tijdens zijn werk gebruik te maken van een veiligheidshelm, veiligheidsbril met zijschotten of een geschikt gelaatsscherm (met klasse F voor glas en montuur op grond van NEN-EN 166) en gehoorbescherming. De zwaarte van het patroon moet afgestemd zijn op het materiaal, waarin geschoten wordt. Er mag niet geschoten worden in te zacht, te hard of verend materiaal. Er mag niet geschoten worden in ruimtes waar explosiegevaar kan voorkomen. Voor gasschiethamers gelden aanvullende voorschriften, zoals: de accu moet voor het opbergen en bij storingen verwijderd worden; de lengte van de nagels en de instelling van de diepte moet afgestemd worden op het materiaal, waarin geschoten wordt; de drijfstofcellen mogen niet opgeslagen worden bij warmtebronnen. Ze mogen ook niet doorboord worden.
Onderhoud Een schiethamer dient in goede staat van onderhoud te verkeren. Het onderhoud moet gebeuren door vakkundig personeel. De bij de schiethamer meegeleverde onderhoudsvoorschriften dienen nauwkeurig te worden nageleefd. Men mag alleen onderdelen verwisselen die in het onderhoudsvoorschrift zijn aangegeven. Overige reparaties dienen door de fabrikant of importeur te gebeuren. Afhankelijk van de werkzaamheden moet de schiethamer regelmatig, doch ten minste éénmaal per jaar, ter controle aan de fabrikant of importeur worden gezonden. Tijdens de gebruiksperiode moet de schiethamer dagelijks worden gereinigd. Daartoe moeten schoonmaakattributen in de kist aanwezig zijn.
39.2.4
Verwijzing
Arbobesluit, hoofdstuk 7, afdeling 2, artikel 7.2 t/m 7.6, 7.11a, 7.13 en 7.14 Wet wapens en munitie (WWM) Warenwetbesluit machines Machinerichtlijn 2006/42/EG (machines met bouwjaar vanaf 1 januari 2010) Wet Wapens en Munitie (WWM), art. 19 NEN-EN 166 Oogbescherming; Specificaties Abomafoon 7.01 Warenwetbesluit machines en CE-markering.
39.3 39.3
Elektrisch handgereedschap Elektrisch handgereedschap
Handgereedschappen worden overal gebruikt. Ze kunnen worden onderscheiden naar de manier waarop de aandrijving plaatsvindt. Dit hoofdstuk besteedt aandacht aan gereedschap dat elektrisch wordt aangedreven.
39.3.1
Risico's
Bij gebruik van elektrisch handgereedschap bestaat het risico van elektrocutie. Ook bestaat het risico van brandwonden door vonkoverslag. Vonken kunnen eveneens explosieve mengsels ontsteken. In besloten ruimten en vochtige ruimten worden aanvullende regels gesteld in verband met de gevaren. Handgereedschap wordt onderscheiden in: gereedschap dat op een spanning van 230 volt werkt; gereedschap dat op een veilige spanning werkt. Van gereedschap op 230 volt wordt geëist dat het dubbel geïsoleerd is uitgevoerd. Dit is zichtbaar aan een symbool van twee in elkaar geplaatste vierkantjes.
464
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 464
4-3-2021 16:04:26
Hoofdstuk 39 Gereedschappen
Figuur 1 Merkteken dubbel geïsoleerd
Naast de normale isolatie is er een extra isolatie aangebracht, waardoor er sprake is van een dubbele beveiliging tegen elektrische stroom. Aarding aan het net via de voedingskabel is verboden. Van een ‘veilige spanning’ is sprake bij maximaal: 50 volt wisselspanning, of 120 volt gelijkspanning, of door accu’s aangedreven machines. Bij een veilige spanning gaat men ervan uit dat er bij een stroomdoorgang bij een fout in de apparatuur geen schade aan het lichaam ontstaat. Keuringen en inspecties Elektrisch handgereedschap moet periodiek worden geïnspecteerd door een deskundig persoon, die daartoe bevoegd is gesteld door de werkgever (aangewezen als Voldoende Onderricht Persoon (VOP) of Vakbekwaam Persoon (VP)). De inspectietermijn wordt bepaald door de installatieverantwoordelijke (IV), een door de werkgever aangewezen medewerker (een en ander volgens NEN 3140) en is voor elektrisch handgereedschap zoals een boormachine, e.d. vaak maximaal 1 jaar. Een periodieke inspectie van elektrisch handgereedschap richt zich primair op de vraag of er sprake is van achteruitgang in de veiligheid door slijtage, veroudering, ondeskundig gebruik, verbranding e.d. De inspectie bestaat uit een visuele inspectie en metingen en beproevingen.
39.3.2
Normen en richtlijnen
Elektrisch handgereedschap is gebonden aan de CE-markeringsprocedure (op grond van het Warenwetbesluit machines). In vochtige ruimten en in besloten ruimten dient men uitsluitend gebruik te maken van gereedschap dat werkt op een veilige spanning, bijvoorbeeld door gebruik te maken van een veiligheidstrafo of een scheidingstrafo; deze dient zich dan buiten de ruimte te bevinden. Op deze trafo mag geen haspel geplaatst worden; er mag slechts één machine op aangesloten kunnen worden. Daarnaast kan gebruik worden gemaakt van accu aangedreven machines. In een niet-explosieveilige omgeving mag men geen elektrisch handgereedschap gebruiken, tenzij dit aan speciale eisen voldoet (met een merkteken in de vorm van een zeshoek met de letters Ex, zoals in Figuur 2).
Figuur 2 Merkteken
Een vastzetvoorziening op een slijpmachine is slechts toegestaan als de bedieningsschakelaar direct naar de ‘uitstand’ schiet als deze wordt bediend.
465
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 465
4-3-2021 16:04:26
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Een vastzetvoorziening is niet toegestaan op: handcirkelzaagmachines; handschaafmachines; bovenfreesmachines (zonder verende onderplaat); nietmachines. Bij handboormachines wordt aanbevolen om gebruik te maken van een type met variabel toerental om het aanzetmoment in taai materiaal zo klein mogelijk te houden. Voorkom bij gebruik van een handboormachine het vastlopen, waardoor de boormachine uit de handen kan slaan. Handcirkelzagen moeten zijn uitgerust met een voorziening die het aanraken van het vrijdraaiende blad uitsluit. Tijdens het zagen met een handcirkelzaag moet men het snoer over de schouder hangen om het risico van doorzagen van het snoer te voorkomen.
Voor elektrisch aangedreven handslijpmachines met doorslijp- of afbraamschijven, zie paragraaf 39.6.
39.3.3
Verwijzing
Arbobesluit, hoofdstuk 7, afdeling 2 Warenwetbesluit machines Machinerichtlijn 2006/42/EG NEN 1010 Veiligheidsbepalingen voor laagspanningsinstallaties NEN 3140 Laagspanningsinstallaties, bepalingen voor veilige werkzaamheden, inspectie en onderhoud NEN-EN 50144 Veiligheid van handgereedschap met elektrische aandrijving NEN-EN-IEC 60745-1 Handgereedschap met elektrische aandrijving – Veiligheid ATEX 114 CE Richtlijn voor apparaten
39.4 39.4
Pneumatisch handgereedschap Pneumatisch handgereedschap
Onder pneumatisch handgereedschap wordt alle gereedschap verstaan waarbij gebruik wordt gemaakt van perslucht voor de aandrijving.
39.4.1
Risico's
Tijdens het werken met pneumatisch gereedschap kunnen, afhankelijk van de bewerking die met het gereedschap wordt uitgevoerd, trillingen ontstaan. Bij bepaalde gereedschappen (bijvoorbeeld sloophamers) kan het gehele lichaam aan deze trillingen worden blootgesteld. Bij het gebruik van hakbeitels zijn ‘witte vingers’ het resultaat van de trillingen. Trillingen kunnen aanleiding geven tot ernstige gewrichtsklachten over het gehele lichaam. Tijdens het werken met pneumatisch handgereedschap wordt geluid veroorzaakt door de aandrijving zelf en door de bewerking. Tijdens de bewerking is het geluidniveau vaak hoog. Geluid, veroorzaakt door de aandrijving, kan in een aantal gevallen met geluiddempers worden verzwakt. Het is belangrijk om al bij aanschaf van nieuwe apparatuur rekening te houden met het geluid daarvan. Bij het werken met bepaalde handgereedschappen kunnen verwondingen ontstaan door aanraking met roterende delen.
39.4.2
Normen en richtlijnen
Pneumatisch gereedschap is gebonden aan de CE-markeringsprocedure (op grond van het Warenwetbesluit machines). Alle gereedschap dient regelmatig te worden onderhouden en defecten dienen zo spoedig mogelijk te worden verholpen. Op alle pneumatische gereedschappen die een roterende beweging maken, dient het maximaal vrijdraaiend toerental in combinatie met de maximaal toelaatbare werkdruk te zijn aangegeven. Bij het werken met pneumatisch handgereedschap is gehoorbescherming noodzakelijk. Bij verspanende werkzaamheden is een veiligheidsbril, stofbril of gelaatsscherm noodza-
466
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 466
4-3-2021 16:04:26
Hoofdstuk 39 Gereedschappen
kelijk. Zacht leren handschoenen absorberen trillingen enigszins. Ook kan pneumatisch gereedschap uitgevoerd worden met trillingsgedempte handvatten. Bij een standaardreferentieperiode van 8 uur is de voorgeschreven grenswaarde voor hand-arm-trillingen 5 m/s2. De actiewaarde over dezelfde periode bedraagt 2,5 m/s2. Bij werkzaamheden die sterke trillingen veroorzaken, dient men zo mogelijk een andere werkwijze te kiezen (bijvoorbeeld door paalkoppen hydraulisch fijn te knijpen in plaats van pneumatische sloophamers te gebruiken); als dit niet kan dient men de werkzaamheden regelmatig te onderbreken. Na gebruik van het gereedschap, bijvoorbeeld tijdens pauzes of schafttijd, dient de luchttoevoer naar het gereedschap te worden afgesloten; het is aan te bevelen om de slangen met veiligheidskoppelingen aan de tank te verbinden (zodat zij niet kunnen wegspringen).
39.4.3
Verwijzing
Arbobesluit, hoofdstuk 7, afdeling 2 Arbobesluit, hoofdstuk 6, afdeling 3a Trillingen Warenwetbesluit machines, artikel 6-9
39.5 39.5
Vaste slijpmachines Vaste slijpmachines
Vast opgestelde slijpmachines worden gebruikt om hout, metaal of andere materialen op maat te maken, te ontbramen of te scherpen. Op de machine worden slijpstenen gemonteerd om dit effect te bereiken. Slijpstenen bestaan uit een mengsel van slijpkorrels en een bindmiddel. Bij de fabricage wordt het mengsel geperst en gebakken. De slijpstenen worden nabewerkt en op maat afgedraaid. Kleine stenen worden voorzien van een loden of kunststof binnenring. Deze ring dient als montagebus ter bescherming van de steen.
39.5.1
Risico's
Slijpstenen draaien rond met een hoog toerental. Als dit groter is dan het toelaatbare toerental van de slijpsteen, kan de steen uit elkaar springen. Dit kan ook gebeuren met beschadigde slijpstenen. Hierdoor kan ernstig letsel worden veroorzaakt. Wegspringende deeltjes kunnen het oog treffen. Handen en andere lichaamsdelen kunnen worden verwond wanneer ze met de draaiende slijpsteen in aanraking komen. Tijdens het slijpen is het geluidniveau hoog. Bij langdurige slijpwerkzaamheden kan het gehoor worden beschadigd.
39.5.2
Normen en richtlijnen
Slijpmachines zijn gebonden aan de CE-markeringsprocedure (op grond van het Warenwetbesluit machines). Slijpstenen worden nabewerkt in de fabriek en steekproefsgewijs getest. Daarna worden de slijpstenen voorzien van etiketten met daarop alle belangrijke gegevens, zoals het maximum toelaatbaar toerental. Als de slijpstenen de fabriek in goede staat verlaten, kunnen er tijdens het transport door stoten of vallen nog gebreken ontstaan. Het magazijn dient daarom bij slijpstenen met het volgende rekening te houden: Slijpstenen die op het bedrijf arriveren, mogen alleen worden geaccepteerd indien de verpakking gaaf is. Ze moeten visueel worden gecontroleerd. Ze mogen niet aan vocht of vorst worden blootgesteld, dit beschadigt de slijpsteen. Ze mogen niet op elkaar worden gelegd om te voorkomen dat de onderste steen wordt beschadigd. Stoten en vallen dient te worden voorkomen.
39.5.3
Maatregelen
Slijpstenen moeten worden gemonteerd door deskundig personeel. Hierbij dient men op het volgende te letten: De slijpsteen moet voor montage visueel op gebreken worden gecontroleerd en onderworpen aan een klankproef. Dit geldt alleen voor keramische slijpstenen.
467
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 467
4-3-2021 16:04:26
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Bij een klankproef wordt de slijpsteen met een metalen voorwerp op enkele plaatsen aangeslagen en moet telkens een heldere toon te horen zijn; bij een breuk zal een dof geluid volgen. Gecontroleerd moet worden of het maximaal toelaatbaar toerental van de slijpsteen niet wordt overschreden door het toerental van de slijpmachine. De diameter van de klemschijven moet minimaal 1/3 van de diameter van de steen zijn. De klemschijf dient overeenkomstig het gebruikte model steen te zijn. De drukvlakken van beide schijven moeten een gelijke binnen- en buitendiameter hebben. Klemschuiven met verschillende diameters geven ongewenste buigspanningen in de slijpstenen. De slijpsteen moet zuigend op de as passen. De maximale speling tussen de steen en as mag niet meer bedragen dan 0,1 mm. Tussen de slijpsteen en de klemschijf moet bij oudere types een zogenaamde ‘blotter’ worden aangebracht van 0,5 mm dikte (een ring om de slijpsteen niet kapot te drukken). Op nieuwere types is dit niet meer nodig door de vorm van de klemschijf en het papieren etiket op de slijpsteen. Het aandraaien van de moeren dient zorgvuldig, gelijkmatig en niet te vast te gebeuren. Na de montage moet met de steen worden proefgedraaid. Hierbij moet men oppassen voor het uit elkaar springen van de steen.
De gebruiker dient op het volgende te letten: De zijkanten van de machine moeten zijn afgeschermd. Zit er een beschermglas op de machine, dan dient dit te worden gebruikt. De gebruiker moet altijd een slijpbril of een gelaatsscherm dragen. Bij slijpen moet men altijd gehoorbeschermingsmiddelen gebruiken. Aanbevolen wordt ook om een leren schort te dragen. De afstand tussen de leunspaan en de slijpsteen mag niet meer dan 3 mm bedragen. Tijdens gebruik slijt de slijpsteen en zal de ruimte groter worden. De leunspaan moet dan worden bijgesteld. Controleer altijd voor u de machine gebruikt of de bevestiging van de leunspaan vast zit. De leunspaan mag alleen worden bijgesteld bij stilstaande machine. De leunspaan mag niet U-vormig zijn uitgesleten. Afkeuringscriteria voor slijpstenen zijn: de slijpstenen zijn niet meer rond; de vlakheid van de zijkant van de slijpstenen is te veel aangetast; bij slijpmachines met dubbele slijpstenen kan het voorkomen dat de diameters van de slijpstenen te veel van elkaar verschillen. Hierdoor ontstaat er onbalans.
39.5.4
Verwijzing
Arbobesluit, hoofdstuk 7, afdeling 2 Warenwetbesluit machines NEN-EN 12413:2007+A1:2011 en Veiligheidseisen voor slijpstenen uit gebonden slijpmiddelen NEN-ISO 525:2013 en Gebonden slijpmiddelen – Algemene eisen
39.6 39.6
Handslijpmachines Handslijpmachines
In de industrie vinden veel ongevallen plaats met handslijpmachines in combinatie met doorslijpschijven of afbraamschijven. Daarom worden deze handslijpmachines hier apart behandeld. Slijpschijven bestaan uit slijpmiddelen, samengehouden door een bindmiddel. De slijpmiddelen zijn over het algemeen aluminiumoxide of siliciumcarbide. Naast de keramisch gebonden slijpschijven wordt ook vaak bakeliet als bindmiddel gebruikt.
39.6.1
Risico's
Bij gebruik van handslijpmachines ontstaan de volgende risico’s: aanraking van de draaiende slijpschijf; uit elkaar springende slijpschijf; rondvliegende deeltjes van het werkstuk of de slijpschijf die de gebruiker en anderen kun-
468
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 468
4-3-2021 16:04:26
Hoofdstuk 39 Gereedschappen
nen treffen; brand door het ontsteken van brandbare stoffen; ontstaan van gehoorschade door hoge geluidniveaus.
39.6.2
Normen en richtlijnen
Handslijpmachines zijn gebonden aan de CE-markeringsprocedure (op grond van het Warenwetbesluit machines). Opschriften slijpmachines Op een slijpmachine moeten minimaal de volgende gegevens vermeld worden: naam van de fabrikant; fabricagejaar en uiterste bruikbaarheidsdatum; serienummer; maximale schijfdiameter; toerental. Slijpschijven Doorslijpschijven: deze zijn vervaardigd om radiale krachten op te vangen, ze mogen nooit als afbraamschijf worden gebruikt; Afbraamschijven: deze mogen worden gebruikt onder de volgende voorwaarden: dikte < 3,4 mm voor het doorslijpen en zeer licht afbramen; dikte 4 - 4,5 mm voor het uitslijpen van lasnaden en licht afbramen; dikte > 4,5 mm voor alle soorten afbraamwerk. Combischijven: deze schijven worden op de markt gebracht om naast doorslijpen te worden gebruikt voor licht afbramen en licht slijpwerk en het uitslijpen van lasnaden (schijfdikte = 1,9 mm). Hierdoor lijken ze overeen te komen met de afbraamschijven die met een dikte < 3,4 mm voor dezelfde doeleinden geschikt zijn. Voor meer informatie zie de figuur Soorten slijpschijven. Opschriften slijpschijven De volgende gegevens moeten op de slijpschijven zijn aangegeven: naam van de fabrikant; maximum toelaatbaar toerental; uiterste gebruiksdatum (jaar en kwartaal); soort bindmiddel; korrelgrootte van het slijpmiddel; structuur; hardheid; datum waarna de slijpschrijf niet meer gebruikt mag worden (bij een bakeliet slijpschijf voor metaal); afmeting van de slijpschijf. Omdat de aanduiding van de maximaal toegestane omtreksnelheid door beschadiging niet altijd zichtbaar is, is ook een kleurencode aangebracht. Deze kleurencode bestaat uit een over de middellijn aangebrachte streep: groen: 100 m/s (mag niet voor handslijpen worden gebruikt); rood: 80 m/s (maximum omtreksnelheid voor handslijpen); geel: 60 m/s; blauw: 40 m/s.
469
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 469
4-3-2021 16:04:26
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Soorten slijpschijven Figuur 1 Vlakke doorslijpschijf (versterkt weefsel) met beschermkap over minimaal 180°
Ds = slijpschijf, maximaal 230 mm. Dk = klemplaat, minimaal 30 mm tot Ds 115 mm; minimaal 38 mm voor Ds maximaal. Maximum omtreksnelheid 80 m/s. Uitsluitend bestemd voor doorslijpwerk. Figuur 2 Afbraamschijf (versterkt weefsel) met beschermkap over minimaal 180°
Ds = slijpschijf, maximaal 230 mm. Dk = klemschijf, minimaal 36 mm tot Ds 115 mm; minimaal 44 mm voor Ds maximaal. c = dikte: 3,0 tot 03,4 mm voor doorslijpen, licht afbraamwerk; 4,0 tot 04,5 mm voor uitslijpen lasnaden en licht afbraamwerk; 6,8 tot 10,5 mm voor alle afbraamwerk. Maximum omtreksnelheid 80 m/s. Mogen uitsluitend slijpen aan de omtrek van de schijf.
39.6.3
Maatregelen
Elektrisch aangedreven handslijpmachines mogen niet zijn voorzien van een vastzetknop, tenzij de schijf kleiner is dan 127 mm (haakse slijper) of 55 mm (rechte slijper). Deze vastzetknop moet bij een lichte druk van hand of vinger automatisch terugkeren in de uitstand. De beschermkap dient de slijpschijf over minimaal 180° te beschermen. Zonder beschermkap mag niet worden geslepen. Het dragen van oogbescherming (slijpbril, veiligheidsbril of gelaatscherm) is verplicht. Gehoorbescherming is verplicht gezien het hoge geluidniveau. Ademhalingsbescherming door middel van stoffiltermaskers wordt sterk aanbevolen. Bij het slijpen van steenachtige materialen bestaat het risico op blootstelling aan kwartsstof. Om te hoge stofconcentraties te voorkomen is het belangrijk om stofvorming bij de bron tegen te gaan. Dit kan door afzuiging of door verneveling met water. Zie ook hoofdstuk 10. Het te slijpen werkstuk moet goed vaststaan. Tijdens het slijpen mag niet te veel druk op de schijf worden uitgeoefend. Bij het doorslijpen moet de schijf zonder extra druk heen en weer in de lijn worden bewogen waarlangs men wil doorslijpen; klemmen in het werkstuk moet worden voorkomen. Doorslijpschijven mogen niet als afbraamschijven worden gebruikt. Alleen nieuwe afbraamschijven mogen als doorslijpschijven worden gebruikt. Bij afbramen moet een hoek groter dan 15° met het te slijpen vlak worden aangehouden. Er mag niet met dat gedeelte van de slijpschijf worden geslepen dat niet tot het slijpvlak
470
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 470
4-3-2021 16:04:26
Hoofdstuk 39 Gereedschappen
behoort. Bij het verwisselen van slijpschijven moet voor een goede montage worden gezorgd. Beschadigde of uitgesleten onderdelen moeten worden vervangen. Het maximaal toegestane toerental mag nooit worden overschreden. Bij het slijpen van bepaalde materialen kunnen schadelijke dampen of stoffen vrijkomen. Zonodig moet voldoende ventilatie plaatsvinden. In verband met vrijkomende vonken mogen er geen brandbare stoffen in de directe omgeving van slijpwerk opgeslagen worden.
39.6.4
Verwijzing
Arbobesluit, hoofdstuk 7, afdeling 2 Warenwetbesluit machines NEN-EN-IEC 60745-2-3:2011/A2:2013 en NEN-EN-IEC 60745-2-3:2011/A11:2014 en NEN-EN-IEC 60745-2-3:2011/A12:2014 en NEN-EN-IEC 60745-2-3:2011/A13:2015 en Handgereedschap – motoraangedreven elektrisch gereedschap – Deel 2-3: Bijzondere eisen voor slijpmachines, polijstmachines uit gebonden slijpmiddelen NEN-ISO 525:2013 en Gebonden slijpmiddelen – Algemene eisen
39.7 39.7
Motorkettingzagen Motorkettingzagen
Motorkettingzagen worden onder andere in bosbouw, landbouw en bouwnijverheid toegepast. Hierbij worden bomen geveld, boomstammen ingekort, takken gesnoeid en dunhout gezaagd.
39.7.1
Risico’s
Bij het werken met een motorkettingzaag heeft men te maken met: een ronddraaiende ketting die bij een verkeerde beweging het lichaam kan raken en verwonden; rondvliegende houtspaanders kunnen oogletsel veroorzaken; door verkeerd zagen kan een te zagen object onbedoeld omvallen; een hoog geluidniveau waardoor gehoorbeschadiging kan ontstaan; trillingen die schadelijk kunnen zijn voor de gezondheid, met name bij intensief gebruik; trillingen kunnen aandoeningen veroorzaken zoals “dode vingers” (zie hoofdstuk 18); blootstelling aan uitlaatgassen en houtstof.
39.7.2
Normen en richtlijnen
Bij de aanschaf van een motorkettingzaag dient men op het volgende te letten: De aanwezigheid van CE-markering en een EG-verklaring van overeenstemming. De aanwezigheid van een in de taal van de gebruiker gestelde gebruiksaanwijzing, onderhoudsinstructie en technische specificatie. Een laag geluidniveau, bijvoorbeeld omdat de machine is voorzien van een geluiddemper. Een minimale trillingswaarde. Een aantal fabrikanten heeft een antivibratiehandgreep of trillingsdempers aangebracht waardoor blootstelling aan trillingen wordt gereduceerd. Een gering gewicht. De richting waarin de uitlaatgassen vrijkomen. De uitlaat moet aan de voorzijde van het motorblok liggen, zodat geen zaagsel in het gezicht wordt geblazen. De plaats en vorm van de draagbeugel, waardoor de machine goed in balans kan worden gehouden. De beugel moet voldoende dik zijn en voorzien van een bekleding zonder profilering. De handgreep moet voldoende wijd zijn en voorzien van een lichte profilering. Ter bescherming van de “voerende” hand dient er een beschermbeugel te zijn aangebracht. Ook moet er een kettingrem aangebracht zijn, die de ketting binnen 0,15 s stopt, bij contact van een lichaamsdeel met de handbeschermer. Bedieningsmiddelen, zoals contactschakelaar en oliepomp, moeten gemakkelijk bedienbaar zijn. De vormgeving moet zodanig zijn, dat er zo min mogelijk uitstekende delen zijn. Op de gashendel moet een beveiliging zitten, zodat deze pas kan worden bediend als het
471
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 471
4-3-2021 16:04:27
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
achterhandvat geheel met de hand is omvat. Onder het koppelingshuis moet een nok, de zogenaamde kettingvanger, aanwezig zijn, die ervoor zorgt, dat de ketting bij breuk of bij losraken wordt opgevangen. De ketting moet zijn uitgevoerd als veiligheidsketting, voorzien van veiligheidsschakels. Hierdoor wordt de kans op terugslaan van de machine verminderd. Een motorkettingzaag moet minstens eenmaal per jaar door een (door de werkgever te bepalen) deskundige worden gekeurd. Een op de machine aangebrachte signalering moet de noodzaak van het gebruik van goede gehoorbescherming benadrukken. In plaats van gewone tweetaktbenzine moet een aromaatvrije brandstof worden gebruikt, zodat de uitstoot van kankerverwekkende uitlaatgassen aan de bron wordt aangepakt.
Persoonlijke beschermingsmiddelen De volgende persoonlijke beschermingsmiddelen zijn noodzakelijk: een speciale veiligheidsbroek of –overall. De kleding dient te voldoen aan de norm EN 381 minimaal klasse 1 of hoger; handbescherming met zacht leren werkhandschoenen; deze dempen ook enigszins de trillingen van de machine; veiligheidshelm; gehoorbescherming door kappen of otoplastieken; gelaatsscherm (gaasvizier) of veiligheidsbril; veiligheidsschoenen voorzien van stalen neuzen en goed geprofileerde, slipvaste zolen en bij voorkeur voorzien van snijprotectie. In Inleiding vindt u meer informatie over dit onderwerp.
39.7.3
Maatregelen
Alleen vakbekwame en opgeleide werknemers van 18 jaar en ouder mogen met een motorkettingzaag werken (jongeren alleen in het kader van een erkende beroepsopleiding). Denk bij het bijvullen van de tank aan brand- en explosiegevaar. Geen open vuur in de omgeving.
Controleer de machine voordat met het werk wordt begonnen. Ga na of: het zaagblad of de zaagketting geen breuk vertoont en de geleidergroef schoon is; de handgreep van het startkoord onbeschadigd is; in de ketting geen beschadigde schakels zitten; de ketting voor de te zagen houtsoort goed geslepen is; de zaagketting de juiste spanning heeft. Verder geldt: trek de ketting minstens éénmaal met de hand rond voor het starten om deze op beschadigingen te controleren; starten en proefdraaien in een besloten ruimte moet worden vermeden; denk bij het starten aan het risico van terugslaan; bij het starten mogen zich geen andere mensen binnen een straal van 2 m bevinden; beperk de “draaitijd” tot twee uur per dag in verband met het geluid en de trillingen; reinigen, smeren of afstellen van in beweging zijnde delen is verboden. De kettingrem moet voorafgaand aan deze werkzaamheden in werking gesteld worden; werk nooit staande op een ladder met een motorkettingzaag; werk nooit alleen op een eenzame plaats; zorg ervoor dat er altijd een EHBO-trommel in de buurt is; draag de zaag altijd met het zaagblad naar achteren gericht. Denk hierbij aan meelopende personen; bij het lopen met een zaag over korte afstanden moet de kettingrem (als parkeerrem) zijn ingeschakeld; bij transport over ook korte afstanden moet de zaag voorzien zijn van een beschermhoes; zorg voor goed zicht op het te bewerken hout; met name het gebruik van goede bouwverlichting is op donkere locaties van essentieel belang. Fysieke belasting Organiseer het werk zo dat regelmatig van houding kan worden gewisseld en het tempo
472
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 472
4-3-2021 16:04:27
Hoofdstuk 39 Gereedschappen
zelf kan worden bepaald. Pauzes inpassen moet mogelijk zijn. Verdeel fysiek belastende werkzaamheden over meer personen. Beperk de tilhoogte. Til zoveel mogelijk tussen heup- en ellebooghoogte; zet moeilijk te verplaatsen materialen op een verhoging (50-75 cm). Beperk de reikafstand tot 40 cm. Zaag maximaal tot schouderhoogte met de kettingzaag.
39.7.4
Verwijzing
Arbobesluit, artikel 7.2, 7.3 en hoofdstuk 8 NEN-EN-ISO 12100:2010 nl Veiligheid van machines – Basisbegrippen voor ontwerp – Risicobeoordeling en risicoreductie Warenwetbesluit machines, artikelen 6 - 9 Arbocatalogus agrarische en groene sectoren NEN-EN-ISO 11681:2008 deel 1 en 2 Bosbouwmachines – Veiligheidseisen en beproevingen van draagbare kettingzagen
39.8 39.8
Hijsgereedschap Hijsgereedschap
In veel sectoren worden materialen met een hijskraan, takel of lier getransporteerd. Hiervoor is passend hijsgereedschap nodig en kennis over het juiste gebruik daarvan. Dit betekent dat in veel gevallen vooraf moet worden bepaald hoe en met welke middelen moet worden gehesen, bijvoorbeeld met een speciale hijsklem of evenaar, een verstelbare kettingviersprong of een pallethaak. Een bijkomend voordeel van hijsen is dat til- en sjouwwerk kan worden vermeden of beperkt.
39.8.1
Risico's
Lasten kunnen tijdens het hijsen uit de kraan of takel vallen door: bezwijken van het hijsgereedschap (te licht uitgevoerd, beschadigd, versleten); losraken van onderdelen van het hijsgereedschap (splitpennen, pallen); verkeerd aanslaan van de last (bijvoorbeeld aan de punt van de hijshaak, of zonder de last goed in balans te brengen); stoten van de last tegen obstakels waardoor het hijsgereedschap losraakt.
39.8.2
Normen en richtlijnen
Arbocatalogus voor het verticale transport De Vereniging van Verticaal Transport (VVT) stelt nadere regels aan hijsgereedschap en hijsmiddelen. Zij hebben tevens de Arbocatalogus voor het Verticale Transport opgesteld. Communicatie en deskundigheid Zorg er voor dat personen die lasten aanslaan voldoende kennis van zaken hebben; bij voorkeur hebben zij een opleiding Veilig Aanslaan van Lasten genoten of een vergelijkbare opleiding. Zorgen voor visueel contact tussen kraanmachinist en degene die de last aanslaat, zo nodig met behulp van communicatiemiddelen zoals portofoons. Gebruik van gestandaardiseerde aanwijzingen voor het aanduiden van hijsbewegingen (Bijlage XIX behorende bij artikel 8.26 van de Arboregeling, zie figuur Genormaliseerde armseinen voor het aanduiden van hijsbewegingen). Bij de inzet van meer dan één hijskraan, zorgen voor onderlinge communicatie tussen de kraanmachinisten, en de kranen zodanig uitvoeren dat de gieken elkaar niet kunnen raken. Bij de inzet van een radiografisch bestuurde hijskraan alert zijn op de taakinhoud van de kraanmachinist; het zowel bedienen van de kraan als het aanslaan en lospikken van de lasten is slechts mogelijk als dit zich binnen het zichtgebied vanuit de hijskraan afspeelt. Bij opstelling van meerdere torenkranen in elkaars draaibereik moeten maatregelen worden getroffen om te voorkomen dat giek, hulpgiek en hijsdraden met elkaar in contact komen. Dit kan door het technisch begrenzen van de kraan in draaibereik, vlucht en hoogte of door het toepassen van elektronische begrenzers waarbij de zonebegrenzing computergestuurd plaatsvindt. Bij gebruik van meerdere kranen (mobiele kranen of torenkranen) moeten afspraken wor-
473
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 473
4-3-2021 16:04:27
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
den gemaakt over het hijsen en de gebruikte portofoonfrequenties, om te voorkomen dat instructies en commando's door de verkeerde kraan worden uitgevoerd. Wind Vanaf windkracht 7 (15 m/s) stoppen met hijswerk (of eerder wanneer de hijstabel van de kraan dit aangeeft). Naast de windkracht is het windvangend oppervlak van de te hijsen last van belang. Bij transport van lasten met een groot windvangend oppervlak moet al eerder worden gestopt. Hoogte en turbulentie vanwege belendende bebouwing kunnen ook een negatieve rol spelen. Een windsnelheidsmeter (in de cabine afleesbaar) is noodzakelijk. Figuur 1 Genormaliseerde armseinen voor het aanduiden van hijsbewegingen (volgens bijlage XIX van de Arboregeling)
474
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 474
4-3-2021 16:04:27
Hoofdstuk 39 Gereedschappen
Figuur 2 Genormaliseerde armseinen voor het aanduiden van hijsbewegingen (volgens bijlage XIX van de Arboregeling)
Hijsgereedschap Hijsgereedschap is voorzien van: een duidelijk opschrift met: de werklast; het eigen gewicht; klembereik (bij tangen en klemmen); spreidhoek (bij kettingsamenstellen); fabricaat; serie of type aanduiding; het registratienummer en bouwjaar; de datum van laatste beproeving (maand en jaar) of datum herkeuring. een Certificaat met EG-verklaring van overeenstemming bij elk stuk hijsgereedschap; een gebruikshandleiding in de Nederlandse taal en/of taal van de gebruiker opgesteld; de eerstvolgende inspectiedatum, op of aan het gereedschap af te lezen, zoals het VCA-
475
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 475
4-3-2021 16:04:27
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
systeem verlangt. Als pallets worden ingezet als hijsgereedschap, dan de werklast aangeven op één van de buitenste liggers. Op tangen en klemmen moet het maximum en minimum klembereik zijn aangegeven. Controle, inspectie, keuring en beproeving Zodra een hijsgereedschap in gebruik wordt genomen, is de werkgever van de gebruiker verantwoordelijk voor de goede staat ervan. Hij moet zorgen voor achtereenvolgens: 1. Controle bij iedere inzet op goede werking en gaafheid. De gebruiker is hiervoor (na instructie) de aangewezen persoon. 2. Visuele inspectie op basis van een inspectierapport. Dit moet gebeuren door een deskundige (boven het niveau van de gebruiker) die kennis heeft van gebruiksaspecten en afkeurmaatstaven. Zo'n inspectie moet minstens eenmaal per jaar plaatsvinden. Afhankelijk van het gebruik of op aanwijzing van de fabrikant (gebruikershandleiding) kan dit vaker nodig zijn. 3. Keuring op basis van een keuringsrapport door een deskundige die kennis heeft van de betreffende constructie-eisen en -normen en beschikt over de benodigde uitrusting. Metingen en proefbelastingen kunnen van een keuring deel uitmaken. De fabrikant geeft dit aan, evenals de frequentie (het is ook mogelijk om 2 en 3 te combineren). 4. Periodieke beproeving op basis van een beproevingsrapport. Dit moet gebeuren door een deskundige op constructieniveau (zie onder 3). De fabrikant geeft aan hoe en met welke frequentie. Een voorbeeld is de periodieke beproeving van kettingwerk na een warmtebehandeling (het is ook mogelijk om 3 en 4 te combineren). Samenbouwen van hijsgereedschap Een samenstel van hijsgereedschappen komt ook voor, bijvoorbeeld voor bijzondere hijsklussen zoals een specifiek samengestelde evenaar. Degene die de componenten samenstelt is dan verantwoordelijk voor het afgeven van een EG-verklaring van overeenstemming (en het opstellen van een technisch constructiedossier en zo nodig een gebruikershandleiding). Degene die de componenten samenstelt wordt als fabrikant aangemerkt en is hiervoor verantwoordelijk. Haken en vanginrichting Haken moeten van een borging tegen afglijden van de last zijn voorzien. Als lasten hoger dan 1 m gehesen worden en de last zou ten gevolge van stoten kunnen losraken, dan moet het hijsgereedschap een vanginrichting hebben die vallen van de last voorkomt. Takels Takels zijn van het volgende voorzien: Een kraanboek bij de takel waarin de jaarlijkse keuringen zijn aangetekend, met bijbehorende certificaten. Een duidelijk opschrift met daarop het maximale hefvermogen. Als de takel is opgehangen aan een stalen balk, dan deze informatie ook hierop aangeven. Een inrichting die ervoor zorgt dat bij het wegvallen van de drijvende kracht de last blijft hangen (zelfremmend of automatisch remmend). Niet toegestaan is het volgende: Een tirfortakel gebruiken voor hijsdoeleinden, tenzij deze is voorzien van een beveiliging tegen ongewilde terugloop van het hijswerk (waardoor de last niet onverhoeds naar beneden kan komen). Dit moet blijken uit de gebruikershandleiding. Het verlengen van een eventuele hendel van een takel door bijvoorbeeld een pijp. Afkeurmaatstaven Kettingwerk mag op geen enkele plaats slijtage vertonen die meer is dan 10% van de nominale materiaaldikte of diameter. Afkeurmaatstaven staalkabels: gebroken draden (zogenaamde vleeshaken) over een grote lengte; breuk of beschadigde draden op één plaats (zogenaamde breuknesten); duidelijke slijtage van de kabel aan de buitenzijde; corrosie;
476
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 476
4-3-2021 16:04:27
Hoofdstuk 39 Gereedschappen
één of meer kinken. Afkeurmaatstaven hijsbanden: beschadiging van de kanten; insnijdingen; gebroken garens (meer dan 10% ter plekke van de beschadiging).
In tegenstelling tot vroegere normen mogen hijsbanden langer dan 3 jaar mee. Ze moeten dan wel op de juiste wijze worden gebruikt en opgeslagen. Tevens moet per hijsband een administratie worden bijgehouden van gebruik, opslag en visuele onderzoeken. Hijsgereedschap moet in het algemeen buiten bedrijf worden gesteld als merken, herkenningstekens en dergelijke niet meer kunnen worden gelezen (zodat de toegestane belasting niet meer duidelijk is), en als er gebreken, vervormingen en beschadigingen worden geconstateerd. Staalkabelverbindingen Voor hijsdoeleinden is als losneembare staalkabelverbinding slechts een wigklem of gelijkwaardig toegestaan. Knopen en U-boutklemmen zijn niet toegestaan. Bij het toepassen op een dragend kabeldeel wordt dit door de U-boutklemmen verzwakt vanwege insnoering. U-boutklemmen zijn echter wel toegestaan op het niet-dragende (= dode) gedeelte van de kabel. Dit is het gedeelte achter de wigklem dat geen dragende functie heeft. De U-boutklem heeft dan een borgende functie (zie figuur 3 Soorten staalkabelverbindingen). Daardoor wordt voorkomen dat de hijskabel uit de wigklem slipt. Bij permanente staalkabelverbindingen worden veelal de taluritklem en de superloopklem toegepast. Het nadeel van een taluritklem is dat hij slechts belast mag worden in de richting van de hartlijn van de kabel. Anders kan hij openscheuren. Bij een superloopklem zijn de strengen in elkaar gesplitst (zie figuur Soorten staalkabelverbindingen). Figuur 3 Soorten staalkabelverbindingen
Aanslaan van lasten Er mag nooit meer worden gehesen dan de toegelaten veilige werkbelasting. Deze is afhankelijk van de wijze van aanslaan van de last. De krachten in hijsgereedschappen zijn afhankelijk van de spreidhoek van bijvoorbeeld
477
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 477
4-3-2021 16:04:27
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
een twee- of viersprong. De afbeelding Relatie spreidhoek en belasting van de parten illustreert dit. Wordt een last van 1000 kg met een evenaar gehesen, dan worden beide parten slechts met 500 kg belast. Bij toepassing van een tweesprong met een spreidhoek van 120° daarentegen, worden beide parten met 1000 kg belast. Het is daarom verstandig een spreidhoek van maximaal 60° aan te houden. Figuur 4 Relatie spreidhoek en belasting van de parten
39.8.3
Maatregelen
Hijsgereedschappen opslaan in een droge, goed geventileerde ruimte (hijsbanden ophangen of op rekken leggen). Lasten mogen nooit worden losgetrokken. Haken mogen nooit op de punten worden belast; hierdoor kunnen ze openbuigen, waardoor verlies van houvast en sterkte optreedt. Het hijsen aan banden, bindmiddelen en verpakkingen van materiaal is niet toegestaan, tenzij ze daarvoor speciaal zijn ontworpen. Als verschillende onderdelen tegelijkertijd moeten worden gehesen, dient men ervoor te zorgen dat niet één of meer onderdelen uit de hijs kunnen vallen (hijsgereedschap strak rond de last). Als een hijsgereedschap over scherpe hoeken wordt geleid, moeten altijd hoekbeschermers of andere beschermingsmiddelen worden gebruikt. Bij gebruik van een twee-, drie- of meersprong moet het gewicht zoveel mogelijk over alle parten worden verdeeld; als bij een meersprong één of meer parten niet worden gebruikt, moeten deze worden vastgezet ter voorkoming van ongewild slingeren of inpikken. Hijsgereedschappen moeten voor gebruik altijd op beschadigingen, slijtage en dergelijke worden gecontroleerd. Schakel bij twijfel een deskundige in. Certificaten moeten goed worden beheerd, zodat herkeuring op het juiste moment kan plaatsvinden. Aan- en afpikken van lasten moet door voldoende geïnstrueerde personen worden gedaan. Tijdens de hijsbeweging mogen zich nooit mensen onder de last bevinden (zonodig een afzetting of afbakening plaatsen).
478
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 478
4-3-2021 16:04:28
Hoofdstuk 39 Gereedschappen
39.8.4
Verwijzing
Arbobesluit, artikelen 7.3, 7.4, 7.4a, 7.18, 7.20, 7.27 en 7.29 Arboregeling, artikelen 7.8-7.12 en bijlage XIB AI-17, Hijs- en hefgereedschap, Sdu, Den Haag (Practice note: Controle, inspectie en keuring van hijs- en hefmiddelen) TCVT Certificatieschema W1-01 Keuring Hijs- en Hefgereedschap (vrijwillig schema) NEN-bundel 12: Normen voor hijsgereedschappen, hijswerktuigen en staalkabels (inclusief NPR 1823: Hijsgereedschappen, hijswerktuigen en staalkabels) NEN-EN 13155:2003+A2:2009 en (2e ontwerp) Hijskranen, veiligheid, afneembare hijsgereedschappen
479
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 479
4-3-2021 16:04:28
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
40 40
Apparatuur onder druk
40.1 40.1
Apparatuur onder druk
Inleiding Inleiding
In dit hoofdstuk wordt aandacht besteed aan enkele veel voorkomende werkzaamheden onder druk en het gebruik van apparatuur onder druk. Op grond van nieuwe bepalingen in de Warenwet is de werkgever zelf verantwoordelijk voor de keuring van drukvaten vanaf 0,5 bar. Een aantal vrijstellingen is hierbij van toepassing, zoals voor transportleidingen voor bijvoorbeeld aardgas, olie en water; drukapparatuur met een flexibele wand zoals opblaasboten; flessen en blikjes met koolzuurhoudende dranken; vaten voor vervoer van dranken; radiatoren en verwarmingsbuizen. De werkgever kan zelf een overeenkomst sluiten met een keurende instelling en de herkeuring op elk moment in het keuringsjaar laten uitvoeren. De onderwerpen die in dit hoofdstuk worden behandeld zijn achtereenvolgens: gasflessen of installaties met propaan of butaan waaronder LPG-tanks; het afpersen van leidingen, vaten of apparaten voor beproeving op dichtheid of sterkte; het toepassen van apparatuur voor het dichtvriezen van leidingen bij met name onderhoudswerkzaamheden; reinigen met vloeistof onder hoge druk; gritstralen; droogijsstralen.
40.2 40.2
Gasflessen met propaan of butaan, en LPG-tanks Gasflessen met propaan of butaan, en LPG-tanks
In werksituaties ontstaan regelmatig ongevallen door het onjuiste gebruik of vullen van gasflessen met propaan of butaan. Soorten gasflessen Wegwerpgastankjes, gevuld met butaan voor éénmalig gebruik, maximum volume 1 liter. Hervulbare kampeergasflessen met butaan, volume 1-6 liter. Hervulbare gasflesjes met propaan of butaan, volume 1 liter. Hervulbare gasflessen met butaan of propaan, volume 6-44 liter. LPG-tanks voor auto's of heftrucks die op gas rijden. Soorten gas Propaan en butaan zijn koolwaterstoffen die onder atmosferische druk bij kamertemperatuur gasvormig zijn. De dampspanning van propaan is veel hoger dan die van butaan. Bij atmosferische druk is het kookpunt van propaan -42°C en van butaan 0°C. LPG (Liquified Petroleum Gas) is een mengsel van in hoofdzaak propaan en butaan. De samenstelling is 's zomers ongeveer 40% propaan en 60% butaan, in de winter bevat LPG meer propaan dan butaan om bevriezing tegen te gaan.
40.2.1
Risico's
Door overvullen van een gasfles kan deze bezwijken met als gevolg een ernstige explosie. Kleine lekken kunnen leiden tot brand of explosie (40g LPG kan 1 m3 explosief mengsel opleveren). In de winter zijn er bij vorst risico's bij het gebruik van butaan. Het butaan verdampt dan niet. Door het opwarmen van flessen hebben ernstige ongevallen plaatsgevonden. Ook illegale, verboden LPG-vullingen hebben bij vorst, waarbij wel propaan maar geen butaan verdampt, ernstige ongevallen veroorzaakt. Propaan en butaan hebben een lage onderste explosiegrens (LEL), waardoor een mengsel van gas en lucht dat 2% gas bevat al explosief kan zijn. Propaan en butaan zijn zwaarder dan lucht, waardoor zij zich op het laagste punt verzamelen.
480
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 480
4-3-2021 16:04:28
Hoofdstuk 40 Apparatuur onder druk
40.2.2
Maatregelen
LPG mag uitsluitend worden gebruikt voor motoraandrijving. LPG mag uitsluitend als vloeistof aan de tank worden onttrokken om vervolgens naar een verdamper te worden gevoerd. Gasflessen en LPG-tanks mogen niet voor meer dan 80% met vloeistof worden gevuld. De vloeistof kan gaan uitzetten door opwarming (in een warme ruimte of door de zon). Bij 100% vulling kan de fles scheuren door de toename van de druk met mogelijk ernstige ongevallen als gevolg. Bij hervulbare gasflessen moet de ontluchting altijd geopend zijn voordat het vullen wordt gestart. Uitsluitend goedgekeurde en tijdig herkeurde gasflessen mogen worden gebruikt. Gasflessen voor propaan of butaan mogen uitsluitend worden gevuld bij een daarvoor ingericht vulstation. Het vullen moet op een geijkte weegschaal worden uitgevoerd. Gasflessen moeten op een koele en goed geventileerde plaats worden bewaard (dus niet in een in de zon geparkeerde auto). Het eigen gewicht en het maximale gewicht van de inhoud van een hervulbare gasfles staat op de tank aangegeven. Let op: er mag minder propaan dan butaan (uitgedrukt in kg) in een gasfles van hetzelfde volume. Gasflessen moeten zorgvuldig worden behandeld en de aansluitingen moeten regelmatig op lekkage worden gecontroleerd door afzepen. Met name wegwerpgastankjes moeten altijd in de open lucht worden aangesloten, zonder erbij te roken en niet in de nabijheid van open vuur. Bij wegwerptankjes moet door schudden worden gecontroleerd of het tankje leeg is. Lege tankjes mogen nooit in de buurt van vuur worden bewaard. Voor het aansluiten van een nieuw wegwerptankje moet de rubberafdichting worden gecontroleerd.
40.2.3
Opslag van gasflessen (vol en leeg)
De opslag van gasflessen moet voldoen aan de richtlijnen van PGS 15. Dit geldt bij een totale hoeveelheid van 125 liter of meer, uitgezonderd de werkvoorraad, de cilinders op een laskar of gasflessen die zijn aangesloten aan een verzamelleiding. Enkele voorschriften hieruit zijn: De gasflessen moeten zijn voorzien van de vereiste gevaarsetiketten of inslagen (conform ADR IMDG, en/of CLP). Ook moet een keurmerk ingeslagen zijn met de datum van het eerste onderzoek en de eventuele 10 jaarlijkse herkeuringen (houd de herkeurtermijn op het keurmerk in de gaten). De opslagruimte van gasflessen bevindt zich bij voorkeur in de buitenlucht en moet aan de volgende voorschriften voldoen: Sla de gasflessen op in een afgesloten, goed geventileerde droge plaats. In de opslagruimte mogen geen andere goederen aanwezig zijn, die niet nodig zijn voor het beheer van de gasflessen. Propaan- en butaanflessen niet opslaan in de nabijheid van ventilatieopeningen, kelders, souterrains, putten, rioleringen en andere ruimten beneden het maaiveld (minimale afstand 5 m). Een inpandige brandveiligheidsopslagkast bevindt zich maximaal 5 m van een buitendeur, zodat bij een eventuele brand de brandweer de flessen van buitenaf kan koelen. Een brandveiligheidskast moet een brandwerendheid van minimaal 60 minuten geven. Er mogen geen afsluiters worden geopend in de opslagruimte. Van gasflessen met een vaste koppeling en leidingen, die naar een installatie buiten de opslag gaan, mogen de afsluiters wel worden bediend. De vloer moet vlak en onbrandbaar zijn en bij een open opslagruimte voorzien van goede afwatering. De vloer mag niet lager liggen dan de omliggende vloer. De gasflessen moeten worden beschermd tegen warmtestraling van buitenaf. Een beschermend afdak is niet verplicht De flessen moeten verticaal worden opgeslagen, deugdelijk vastgezet en gegroepeerd per soort om omwisselen van gassen te voorkomen. Voor lege gasflessen gelden dezelfde voorschriften als voor volle flessen. Ze mogen eventueel wel apart worden opgeslagen. In de directe nabijheid moet geschikte brandblusapparatuur (ABC-poederblusser of CO2-blustoestel 6 kg) aanwezig zijn. Gevaarsymbolen en tekst “Brandbare gassen, roken en open vuur verboden” moeten aan de buitenzijde van de opslag geplaatst worden.
481
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 481
4-3-2021 16:04:28
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
De gasflessen niet opslaan nabij liften, looppaden, trappenhuizen of andere plaatsen waar zij omver gestoten of beschadigd kunnen worden. Beschadigde of lekkende gasflessen markeren en apart zetten. Onbevoegden geen toegang tot de opslagruimte. Verlichting en elektrische apparatuur explosieveilig (conform NEN 1010 en NEN 60079-14).
40.2.4
Verwijzing
Richtlijn drukapparatuur (97/23/EG) Risico-schema PED www.euronorm.net, Teksten Richtlijnen, Europese Richtlijnen — CE markering, Drukapparatuur, Drukvaten Warenwetbesluit Drukapparatuur (geldig sinds 1 april 2006) WESA-schema Drukapparatuur (Wet Specifieke Accreditatieschema voor het Warenwetbesluit drukapparaten), te vinden op www.euronorm.net via een zoekopdracht op de site Praktijkregels voor Drukapparatuur (PRDA) Arbobesluit, artikel 4.1b, 4.6, hoofdstuk 7, artikel 7.1-7.6, 7.9, 7.11 en 7.12 Arboregeling hoofdstuk 8 en bijlage XVIII. Www.publicatiereeksgevaarlijkestoffen.nl: PGS 15 Opslag van verpakte gevaarlijke stoffen. Hoofdstuk 6 Opslag van gasflessen. PGS 19 Opslag van propaan. PGS 22 Toepassing van propaan. PGS 23 Vulstations van butaan- en propaanflessen. NEN-EN 16436-1:2014 en Rubber- en kunststofslangen, buizen en verbindingstukken gebruikt voor propaan, butaan en hun mengsels in de dampfase – Deel 1: Slangen en buizen. NPR 7910-1:2020+C1:2021 nl Gevarenzone-indeling met betrekking tot explosiegevaar, deel 1. Gasexplosiegevaar, gebaseerd op NEN-EN-IEC 60079-10-1.
40.3 40.3
Afpersen van systemen Afpersen van systemen
Soms moeten apparaten, vaten en leidingen worden beproefd op dichtheid en sterkte. Dit gebeurt door ze te onderwerpen aan een testdruk. In verband met de risico's van een dergelijke beproeving moet vooraf worden vastgesteld op welke wijze en met welke druk dit afpersen moet gebeuren.
40.3.1
Risico's
Bij het persen met gasvulling kunnen zich, ook bij lage persdruk, ernstige ongevallen voordoen bij bezwijken van een toestel. Hoewel zich bij het persen met vloeistof geen explosies kunnen voordoen, kan het bezwijken van een onderdeel of het wegspuiten van vloeistof tot ernstige gevolgen leiden.
40.3.2
Maatregelen
Algemene voorwaarden persproef Iedere persproef wordt in principe uitgevoerd met een watervulling. Een persproef met een gasvulling is een uitzondering die slechts mag worden uitgevoerd na toestemming van de daartoe bevoegde toezichthouder. Brosse materialen (gietijzer, glas) worden uitsluitend met vloeistof geperst. De te beproeven ruimte is op of nabij het hoogste punt voorzien van een manometer. De persdruk mag niet hoger zijn dan de normen die het blad ‘Regels voor toestellen onder druk’ (nr. T 0240 van Lloyd's Register, 1996) aangeeft. De directe omgeving dient afgezet te worden en voorzien te zijn van bebording waarop is aangegeven dat een systeem onder druk staat. Persproef met vloeistofvulling De vereiste persdruk wordt vastgesteld aan de hand van het blad ‘Regels voor toestellen onder druk’, T 0240 van Lloyd's Register. De te persen ruimten worden tijdens het vullen volledig ontlucht. Na het op persdruk brengen en houden van het toestel mogen zich gedurende ten minste een half uur geen personen in de onmiddellijke nabijheid van het toestel bevinden. Na
482
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 482
4-3-2021 16:04:28
Hoofdstuk 40 Apparatuur onder druk
afloop van deze periode mogen de bij het onderzoek betrokken personen het onder druk staande toestel onderzoeken. Opmerking: Voor onderdelen van grafiet geldt een periode van 12 uur (blad T 0255, Lloyd's Register uit 1994). Wanneer bij een eerste beproeving de druk meer dan 100 bar bedraagt, respectievelijk het product van druk en volume meer dan 10.000 bar m3 bedraagt, respectievelijk het toestel geheel of gedeeltelijk van glas is, moeten in overleg met de toezichthouder de hierbij behorende veiligheidsmaatregelen worden opgesteld. Deze veiligheidsmaatregelen houden onder andere in: het in acht nemen van een veiligheidsafstand en het aanwijzen van een voor de voorbereiding en uitvoering verantwoordelijke persoon. De veiligheidsafstand kan worden bepaald door gebruik te maken van het blad ‘Regels voor toestellen onder druk’, nr. T 0240 van Lloyd's Register uit 1996. Tijdens de persproef moet de druk veilig kunnen worden waargenomen.
Persproef met gasvulling Het persen met gasvulling is alleen toegestaan in uitzonderingsgevallen. Het persgas moet voldoen aan de eisen van gevarengroep 1 volgens blad G 0701 van Lloyd’s Register. De toelaatbare persdruk wordt vastgesteld aan de hand van blad T0240. De persproef wordt uitgevoerd aan de hand van een beproevingsprogramma. Dat programma moet tevoren door de toezichthouder (Inspectie SZW) zijn aanvaard. Alle drukveranderingen moeten geleidelijk plaatsvinden: trapsgewijze verhogingen met daartussen een bepaalde wachttijd. Tijdens deze wachttijden geldt een bepaalde veiligheidsafstand waarbinnen zich geen personen mogen bevinden. De veiligheidsafstand en de wachttijd, evenals het trapsgewijze verhogen van de druk kunnen worden bepaald met behulp van het blad T 0240. Tijdens de persproef moet de druk op veilige wijze op de veiligheidsafstand kunnen worden waargenomen en geregeld.
40.3.3
Verwijzing
Arbobesluit, artikel 4.1b en 4.6, hoofdstuk 7, artikel 7.1-7.6, 7.9, 7.11 en 7.12 Richtlijn drukapparatuur Warenbesluit Drukapparatuur (geldig vanaf april 2006) Risico-schema PED van de Europese Richtlijn drukapparatuur (97/23/EG) www.euronorm. net, Teksten Richtlijnen, Europese Richtlijnen — CE markering, Drukapparatuur, Drukvaten WESA Schema Drukapparatuur (Wet Specifieke Accreditatie Schema voor het warenbesluit Drukapparatuur), te vinden op www.euronorm.net via een zoekopdracht Lloyd's Register T 0240 (1996), Regels voor toestellen onder druk Lloyd's Register T0255 (1994) en G0702 (1996) NEN-EN 13445 voor Drukvaten
40.4 40.4
Leidingdichtvriesapparatuur Leidingdichtvriesapparatuur
Door installateurs en loodgieters wordt leidingdichtvriesapparatuur toegepast voor met name onderhoudswerkzaamheden. Met deze apparatuur kan een ijsprop in een leiding worden gevroren, waardoor een plaatselijke reparatie aan het leidingsysteem kan worden uitgevoerd. Het tijdrovende aftappen van het leidingsysteem kan zo komen te vervallen. Dit proces wat plaatsvindt heet adiabatische expansie, door het verdampen en de snelle toename in volume van het koelmiddel, wordt de temperatuur verlaagd.
40.4.1
Risico's
De vriesmiddelen die worden gebruikt, kunnen giftig zijn. Sommige vriesmiddelen kunnen bij contact met open vuur ontleden tot giftige ontledingsproducten. De verdampingsproducten van de vloeibare vriesmiddelen zijn zwaarder dan lucht en bereiken direct na de verdamping een zeer lage temperatuur. De damp zakt naar beneden en verdringt daar de lucht. Daardoor ontstaat gevaar voor verstikking.
483
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 483
4-3-2021 16:04:28
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
40.4.2
Maatregelen
De gebruikelijke apparatuur bestaat uit een tankje met vloeibaar gas. De pijpklemmen variëren in diameter van 12 mm tot 54 mm. De gemiddelde bevriezingstijd bedraagt circa 3 minuten (12 mm) respectievelijk 26 minuten (54 mm). Doseerventielen dichtdraaien. Tank met vloeibaar gas op zijn kop zetten en tankventiel opendraaien. De juiste pijpklemmaat kiezen en deze om de pijp monteren. Pijpmaten 54, 42 en 35 mm absoluut blank schuren, de kleinere maten bij voorkeur blank schuren. De klem strak monteren. Aansluitstukken in de klem monteren en de doseerventielen langzaam openen tot het vriesmiddel uit de opening drupt. Hierna dichtdraaien totdat het druppelen bijna stopt. Het vriesproces komt nu op gang. Na enige minuten moet de pijp direct naast de klem voelbaar kouder zijn geworden. Is dit niet zo, dan is er nog stroming in de pijp. Neem voldoende tijd voor het bevriezingsproces. Tijdens de werkzaamheden de toevoer van het vriesmiddel controleren en constant houden. Roken en open vuur vermijden in verband met mogelijk ontstaan van schadelijke ontledingsproducten. Bij het solderen of lassen moet voldoende afstand worden aangehouden tot de plaats van invriezen. De ruimte waarin het vriesprocedé wordt toegepast, dient voldoende te worden geventileerd vanwege mogelijke ophoping van het verdampte koelmiddel dat zwaarder is dan lucht. In kelders, kruipruimten of kelderkasten met een dichte ‘bak’, kan zich een laag gas vormen die de lucht verdringt. Werken in deze ruimten is uitsluitend toegestaan met ruim voldoende afzuiging of ventilatie of door gebruik te maken van onafhankelijke ademhalingsbescherming (gebruik van een persluchtmasker met persluchttoestel). Zie ook paragraaf 29.1. Tijdens het werken met invriesapparatuur moeten handschoenen worden gedragen en dienen de ogen te worden beschermd.
40.4.3
Verwijzing
Arbobesluit, artikel 4.1b, 4.6 en 4.7, hoofdstuk 7, artikel 7.1-7.6, 7.9, 7.11 en 7.12 AI-5, Veilig werken in besloten ruimten, Sdu, Den Haag (Practice note: Veilig werken in besloten ruimten)
40.5 40.5
Reinigen met vloeistof onder hoge druk Reinigen met vloeistof onder hoge druk
Het reinigen met behulp van handbediende hogedrukvloeistof-spuitinstallaties komt voor in diverse bedrijfstakken, bijvoorbeeld bij: gevelreiniging; het reinigen van scheepshuiden; reiniging van pijpen en vaten in de procesindustrie. In de petrochemische industrie wordt voor deze werkzaamheden een opleiding met certificaat verlangd, vastgelegd in het SIR-handboek (SIR = Stichting Industriële Reiniging). Het is raadzaam personeel op te leiden met de cursus hogedruk spuiter (certificaat SIR). De cursus is bestemd voor bedieningspersoneel van hogedruk vloeistofapparatuur. Deze cursus omvat een theoretische en praktijkgerichte training. Het 1e certificaat is 2 jaar geldig. De verlenging 3 jaar.
40.5.1
Risico's
Bij het werken met hogedrukspuitinstallaties kan er sprake zijn van de volgende risico's: Risico van ernstig letsel door binnendringen van een hogedrukstraal in het lichaam. Ter illustratie: bij een spuitkop met een diameter van 1,5 mm en een werkdruk van 700 bar ligt de uittredesnelheid van het water rond de 1300 kilometer per uur! Dit kan zeer ernstige verwondingen veroorzaken! Risico van gehoorschade. Risico om getroffen te worden door wegslaand spuitgereedschap.
484
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 484
4-3-2021 16:04:28
Hoofdstuk 40 Apparatuur onder druk
Risico om getroffen te worden door materiaaldeeltjes die door de hogedrukstraal worden weggespoten. Mogelijkheid van blootstelling aan giftige stoffen die bijvoorbeeld bij gevelreiniging worden toegepast. Mogelijkheid van blootstelling aan vrijkomende producten van gestraalde voorwerpen.
40.5.2
Normen en richtlijnen
Men spreekt van een hogedrukspuitinstallatie bij een werkdruk vanaf 100 bar of bij een product van werkdruk en volume per tijdseenheid te verspuiten vloeistof van 5000 bar liter per minuut of meer. Hogedrukspuiten is verboden voor personen jonger dan 18 jaar tenzij onder adequaat deskundig toezicht en in het kader van een beroepsopleiding. Het spuitpistool moet zijn voorzien van een dodemansbeveiliging, waardoor bij loslaten van de bediening het spuiten onmiddellijk stopt. Het bedieningsorgaan moet door een beugel zijn beschermd tegen ongewild aanraken. Het bedieningsorgaan mag in ingedrukte stand niet kunnen worden geblokkeerd. De spuitpijplengte moet minimaal 50 cm bedragen. Geadviseerd wordt een lengte van minimaal 75 cm. De lengte van de slang moet minstens 3 m zijn en moet bij grote lengtes over geleiders of glijpunten lopen, ter voorkoming van overmatige fysieke belasting van de spuiter en slijtage van de slangen. De reactiekracht van het spuitpistool mag maximaal 250 N (25 kg) bedragen, voor besloten ruimten maximaal 150 N (15 kg) (zie de tabel Relatie tussen maximum werkdruk, diameter en maximum reactiekracht). Ter beperking van fysieke belasting kan een statief worden toegepast als spuitlansondersteuning. Bij installaties met meer dan één aansluiting mag door het sluiten van de ene spuitmond, bij de andere spuitmond geen verandering van meer dan 10% van de reactiekracht optreden. De pompeenheid moet zijn voorzien van een noodstop.
Tabel 1 Relatie tussen maximum werkdruk, diameter en maximum reactiekracht
Vlakstraler
Reactiekracht
Rondstraler
Reactiekracht
Diameter
150N
250N
Diameter
150N
250N
1,7 mm
750 bar
1000 bar
1,5 mm
480 bar
725 bar
1,8 mm
460 bar
0700 bar
1,8 mm
340 bar
500 bar
2,1 mm
340 bar
0520 bar
2,0 mm
270 bar
400 bar
2,4 mm
260 bar
0400 bar
2,2 mm
210 bar
325 bar
2,6 mm
210 bar
0310 bar
2,5 mm
160 bar
260 bar
3,0 mm
135 bar
0210 bar
3,0 mm
115 bar
180 bar
Bij toepassing van een kruipslang (flexibele slang met spuitkop) moet deze in verband met het risico van het omkeren van de spuitkop zijn voorzien van een star gedeelte met een lengte groter dan de diameter van de leiding. Een kruipslanginstallatie moet zijn voorzien van een voetbediende zelfsluitende afsluiter. Kruipslangen moeten op enige afstand van de spuitkop (bijvoorbeeld 50 cm) zijn voorzien van een merkteken of voorloper. De installatie moet regelmatig worden onderhouden en gecontroleerd. Ten minste één keer per jaar moet er een uitgebreide test worden uitgevoerd, die in een bijbehorend logboek moet worden vastgelegd. Nat spuiten met zand en spuiten op asbesthoudende materialen is verboden. Bij stralen van steenachtige en betonnen oppervlakken komt respirabel kwartsstof vrij. Bij het stralen van verfsoorten waarin Chroom 6 is verwerkt kunnen chroomdeeltjes vrijkomen.
485
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 485
4-3-2021 16:04:28
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
40.5.3
Maatregelen
Bij spuiten met toevoeging van chemicaliën moet rekening worden gehouden met ventilatie, blootstelling via inademen, inslikken of via de huid en opvang van verontreinigingen in verband met het milieu. Bij hogedrukspuitwerkzaamheden in gebieden waar sprake is van een gevarenzone-indeling, moet rekening worden gehouden met aarding van de apparatuur, moet het spuitgereedschap explosieveilig zijn uitgevoerd en moet de pompeenheid buiten het gebied zijn opgesteld. Werkzaamheden met hogedrukspuitinstallaties mogen uitsluitend worden uitgevoerd door goed opgeleid en geïnstrueerd personeel; tijdens het spuiten moet de helper zich in de buurt van de noodstop bevinden. Bij de installatie moet een duidelijke instructie aanwezig zijn. De spuitplaats moet duidelijk zichtbaar zijn afgezet tot op ten minste 6 m van de spuitplaats met behulp van een afbakening in de kleuren geel/zwart en standaard spuitplaatswaarschuwingsborden. De werkvloer moet stroef, schoon en vrij van obstakels zijn om uitglijden en struikelen te voorkomen. De werkdruk moet niet hoger zijn ingesteld dan voor het werk noodzakelijk. Elektrische apparatuur binnen de afzetting moet tegen binnendringen van water zijn afgeschermd. Bij spuitwerkzaamheden vanaf een steiger moet deze voldoende stabiel zijn en tegen kantelen zijn beveiligd. De steiger moet zijn voorzien van leuningen, tussengordingen, dichtgelegde vloeren en van een label dat aangeeft dat de steiger is gekeurd (zie hoofdstuk 37). De te bespuiten voorwerpen mogen niet ongewild in beweging kunnen komen. Men mag nooit op een te reinigen los werkstuk gaan staan. Tussen twee of meer spuiters moet de onderlinge afstand ten minste 6 m bedragen. In een besloten ruimte mag maximaal één spuiter werkzaam zijn. Bij het spuiten van leidingen moet rekening worden gehouden met aan de andere zijde uitspuitend vuil en water. Bij het inwendig reinigen van pijpen met een kruipslang kan door ophoping van vuil de slang worden teruggeperst. Houd hier rekening mee. De slang heen en terug bewegen kan een ophoping voorkomen. Bij het inwendig doorspuiten van leidingen moet men alert zijn op het aan de andere zijde uitspuitende water en vuil, of op terugslag van water en vuil door opeenhoping van vuil. Ditzelfde geldt ook voor het zogenoemde ‘proppenschieten’ in koelleidingen, waarbij kunststof reinigingsproppen onder druk door radiatorkanalen worden ‘geschoten’, daarbij aangekoekt vuil meenemend naar het andere einde. Tijdens het werken met een kruipslang moet de spuiter zelf de voetafsluiter bedienen. Bij het terughalen van een spuitende kruipslang moet in verband met het vrijkomen van de spuitnozzle worden gelet op de markering. Iedere verwonding door vloeistof onder hoge druk, hoe klein ook, moet direct worden behandeld. Hogedrukspuiten is zwaar werk. Voorkomen moet worden dat dit gebeurt met gedraaid lichaam. Bij voorkeur moet van boven naar beneden worden gespoten. Bij optredende vermoeidheid moet rust worden genomen. De spuitduur moet aan de werkzaamheden zijn aangepast. Een maximaal aaneengesloten spuitduur van een uur met een onderbreking van 15 minuten is een verantwoord schema.
Persoonlijke beschermingsmiddelen Spuitpak, waterdicht met capuchon en goed sluitende manchetten. S5 Veiligheidsspuitlaarzen, stalen neus en extra wreefbescherming. Gelaatsscherm met gebolde onderzijde, eventueel in combinatie met veiligheidshelm. Handschoenen, waterdicht met griplaag aan de binnenzijde. Gehoorbescherming, oorkappen, otoplastieken of oorproppen. Ademhalingsbeschermingsmiddelen bij gevaar voor inademing van stoffen.
486
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 486
4-3-2021 16:04:28
Hoofdstuk 40 Apparatuur onder druk
Tabel 2 Vereiste maatregelen in relatie tot lanslengte, reactiekracht en werkomstandigheden
Lansleng- Reactiekracht Werkomstandigheden te in cm in N Standaard werkzaamheden
Werken in omslo- Bijzondere omten ruimten standigheden
≥ 75
≤ 150
Geen extra maatregelen Geen extra maat- Tweehandenregelen bediening
≥ 75
150 - 200
Schoudersteun of twee- Niet toepassen handen-bediening
Niet toepassen
< 75
≤ 150
Tweehanden-bediening Tweehanden-bediening
Tweehandenbediening
< 75
> 150
Niet toepassen
Niet toepassen
Niet toepassen
Zie voor meer informatie hoofdstuk 43.
40.5.4
Verwijzing
Arbowet artikel 5 Arbobesluit, artikelen 7.1-7.6, 7.11a Handboek hogedruk vloeistofreiniging, Stichting Industriële Reiniging, Maasland Arbocatalogus voor Industriële reiniging, Stichting Industriële Reiniging, Maasland Arbocatalogi Bouwnijverheid, onderdelen Gevelreiniging of Metaalconservering EHBO-kaart ‘Eerste hulp bij hoge druk verwondingen’. Stichting Industriële Reiniging AI-5, Veilig werken in besloten ruimten, Sdu, Den Haag (Practice note: Veilig werken in besloten ruimten)
40.6 40.6
Gritstralen Gritstralen
Om metalen te ontdoen van roest en verfresten past men vaak gritstralen (ook wel gritten of stralen genoemd) toe. Zo maakt de inwerking van lucht en zeewater het in de scheepsbouw noodzakelijk dat de huid van het schip wordt gereinigd door gritstralen. Ook in de scheepsnieuwbouw, de constructiebouw en bij het bewerken van metalen werkstukken is het noodzakelijk te gritstralen, voordat men tot conservering overgaat. Men onderscheidt twee soorten straalmiddelen: 1. Minerale straalmiddelen: a. smeltslak, varilgrit, ankergrit (deze gritsoorten zijn afkomstig van granulaat (slakken), afkomstig van met poederkool gestookte elektriciteitscentrales); b. koperslak (dit zijn slakken afkomstig van raffinageprocessen van kopererts). Stralen met deze middelen gebeurt veelal met de hand en kan op twee manieren plaatsvinden, namelijk droogstralen met een straalmiddel en perslucht of natstralen waarbij grit aan een waterstraal onder hoge druk is toegevoegd. 2. Metallische straalmiddelen: a. fijne staal- of aluminiumdeeltjes; b. corund. Deze straalmiddelen worden veelal bij het zogenoemde vacuümstralen gebruikt. Dit droogstralen vindt veelal automatisch plaats. Na gebruik worden de middelen gescheiden van het gritstof en hergebruikt. Bij het vacuümstralen treedt geen stofontwikkeling op, zodat de omgeving er geen last van ondervindt.
40.6.1
Risico's
Bij gritstralen versnelt men door middel van water of lucht vaste deeltjes en laat deze op een oppervlak terecht komen. Hier worden dan andere deeltjes losgemaakt, zoals verfresten en roest. Het grit, de verfresten en het roest kunnen gevaarlijk zijn voor de mens in de volgende situaties: Door inademing van stof. Het gevaarlijke kiezelzuur (kwarts of siliciumoxide) is verantwoordelijk voor de longziekte silicose. Ook kunnen andere stoflongziekten ontstaan. Daarnaast kunnen er andere stoffen, waaronder metalen, vrijkomen die ziekmakend voor de mens kunnen zijn, bijvoorbeeld Chroom 6.
487
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 487
4-3-2021 16:04:28
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Als de gritstraal de huid raakt. Hierdoor kan grit niet alleen de huid beschadigen maar er ook doorheen dringen.
Behalve met deze risico's heeft men bij het handstralen te maken met lawaai (ruim boven 80 dB(A)), weersinvloeden (indien buiten wordt gewerkt), monotoon werk, ongemakkelijke lichaamshouding en de afwezigheid van omgevingscontact, reactiekrachten op de spuitmonddruk, inspannende en vermoeiende handelingen en belasting door speciale werkkleding. Het geheel aan risico's kan gemakkelijk aanleiding geven tot stress- en spanningsklachten, zoals vermoeidheid, hoofdpijn, maag- of darmklachten en slaapstoornissen. Het verdient aanbeveling om gritstralers via een roulatiesysteem afwisselend werk te geven. Straalmedium In de straaltechniek wordt nat- en droogstralen onderscheiden en naar automatiseringsgraad automatisch stralen en handstralen. Bepaalde metallische straalmiddelen kunnen worden hergebruikt. Stralen in de open lucht (zonder dat het straalmedium wordt teruggenomen) heeft invloed op het plaatselijk leefmilieu. Nat- of droogstralen met zand is verboden vanwege kwartstofvorming!
40.6.2
Op het straalmondstuk moet een dodemansinrichting aanwezig zijn. Bij inwerkingtreding van deze dodemansinrichting moet de gritstraal binnen 5 seconden stoppen. Het bedieningsorgaan moet door een beugel zijn beschermd tegen ongewild aanraken. Het bedieningsorgaan mag in ingedrukte stand niet kunnen worden geblokkeerd. Straalkoppelingen van straalslangen moeten zijn geborgd met een deugdelijke borg. De compressor moet zijn voorzien van een noodstop. De compressor dient in goede staat van onderhoud te zijn en dient geldig te zijn gekeurd.
40.6.3
Maatregelen
Straalslangen moeten regelmatig op slijtage worden gecontroleerd. Nabij de ketel is de slijtage het grootst. Gehoorbescherming toepassen. In de straalkappen dient men oorpluggen of otoplastieken te gebruiken. (Onafhankelijke) ademhalingsbescherming toepassen. Totale lichaamsbescherming toepassen inclusief handschoenen en veiligheidsschoenen. Als men in straalcabines werkt, dient er regelmatig toezicht te zijn. Het verdient aanbeveling in de winter de naar de straalkap toegevoerde lucht te verwarmen. Als op steigers of stellingen moet worden gewerkt, moet men zorgen voor goede en veilige steigers of stellingen (zie hoofdstuk 37). Straalslangen op hoogte moeten zodanig worden vastgemaakt dat de straler niet het gehele gewicht ervan hoeft te dragen. Voor aanvang van de werkzaamheden moeten de slangkoppelingen, brandstoftank, compressor en noodstop op de compressor worden gecontroleerd. Bij het stralen van steenachtige en betonnen oppervlakten komt kwartshoudend stof vrij. Milieubelasting en hinder voor de omgeving moet beperkt blijven tot een minimum. Overtollige straalmiddelen moeten verzameld worden en worden afgevoerd als chemisch afval. Gritstralen en andersoortige werkzaamheden dienen zo min mogelijk in elkaars nabijheid plaats te vinden. Voorkom monotone werkzaamheden. Medische begeleiding wordt aanbevolen voor personeel dat regelmatig en langdurig de genoemde werkzaamheden verricht.
40.6.4
Normen en richtlijnen
Verwijzing
Arbowet art. 5 Arbobesluit art. 3.17, 4.1c, 4.2, 4.10a en d, 4.13, 4.16 t/m 4.20, 4.60 en 4.61 Bijlage XIIc. behorend bij artikel 4.18 Arbocatalogus voor Industriële reiniging, Stichting Industriële Reiniging, Maasland (https:// www.sir-safe.nl/nl/arbocatalogus-industriele-reiniging)
488
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 488
4-3-2021 16:04:28
Hoofdstuk 40 Apparatuur onder druk
Arbocatalogi Bouwnijverheid, onderdelen Gevelreiniging of Metaalconservering EHBO-kaart ‘Eerste hulp bij hoge druk verwondingen’. Stichting Industriële Reiniging (https://www.sir-safe.nl/nl/ehbo-kaarten)
40.7 40.7
Droogijsstralen Droogijsstralen
Bij het reinigen met vaste stoffen onder druk wordt ook wel gebruik gemaakt van vast kooldioxide (“droogijs”) in plaats van grit als straalmiddel. Hierbij wordt vloeibaar gemaakt koolzuurgas (CO2) in een productiemachine omgezet in koolzuursneeuw die daarna, onder constante druk, door een matrijs wordt geperst. Op die manier worden droogijs-korrels verkregen met een uniforme grootte en hardheid. De doorsnee is circa 3 mm, de lengte circa 5 mm. Het droogijs bevat geen water en heeft een temperatuur van -79,8°C. De droogijs-korrels bezitten bijzondere eigenschappen; bij toevoer van energie gaan ze vrijwel onmiddellijk over van vaste naar gasvormige toestand. Van deze eigenschap wordt gebruik gemaakt bij de reinigingstechniek droogijs. Droogijsstralen is gebaseerd op een pneumatisch proces met vaste koolzuurkorrels die vanuit mobiele apparatuur door persluchtstroom worden meegevoerd naar het straalpistool. Hierin krijgen de droogijs-korrels een snelheid van maximaal 300 m/s en worden ze op het te reinigen oppervlak gestraald. Het reinigingseffect van stralen met droogijs berust op een combinatie van inslagkracht, thermoshock en explosieve sublimatie: Inslagkracht: Bij de inslag van de korrels wordt kinetische energie omgezet in een beitelende reinigingskracht. Thermoshock: Door de plotselinge, plaatselijke afkoeling ontstaan er krimpverschillen in het grensvlak tussen de vervuiling en het materiaal. Hierdoor springt de vervuiling van het oppervlak. Explosieve sublimatie: Door de warmte-overdracht van het relatief warme te reinigen oppervlak naar de zeer koude droogijskorrels gaat kooldioxide snel over van de vaste fase naar de gasfase. Het volume neemt daarbij toe met een factor 500. Het inmiddels loszittende vuil wordt hierdoor weggeslagen en door de persluchtstroom afgevoerd. Droogijsstralen kent de volgende voordelen: De bewerking veroorzaakt geen vochtigheid waardoor er geen droogtijden nodig zijn na de reiniging. Tijdens het droogijsstralen bestaat er geen risico van kortsluiting of elektrocutie. Droogijsstralen beschadigt de te reinigen oppervakken niet. Aan het te verwijderen materiaal wordt geen extra afval toegevoegd. Tijdens het droogijsstralen is er geen kans op besmetting voor de omgeving. De droogijs-straaltechniek is overigens niet geschikt voor het verwijderen van graffiti.
40.7.1
Koolzuurgas kan in laaggelegen en besloten ruimtes de aanwezige zuurstof uit de lucht verdringen. Door de koude droogijskorrels kunnen lichaamsdelen bevriezen. In de directe nabijheid van de spuitmond is een overmaat aan koolzuurgas aanwezig. De losgelaten deeltjes zoals verf en roest kunnen gevaar opleveren voor de mens. Als de gritstraal de huid van mens of dier raakt kunnen de droogijskorrels in de huid dringen met ernstige verwondingen tot gevolg.
40.7.2
Normen en richtlijnen
Op het straalmondstuk moet een dodemansinrichting aanwezig zijn. Straalkoppelingen van straalslangen moeten deugdelijk zijn geborgd. Medewerkers dienen hun lichaamsdelen te beschermen met koudekleding.
40.7.3
Risico’s
Maatregelen
Straalslangen moeten regelmatig op slijtage worden gecontroleerd.
489
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 489
4-3-2021 16:04:28
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Gehoorbescherming toepassen. Bij gebruik van een straalkap dient men oorpluggen of otoplastieken te gebruiken. Het wordt aanbevolen om CO2-concentraties in risicogebieden permanent te meten, bijvoorbeeld door gebruik te maken van een persoonlijke gasdetector. Onafhankelijke adembescherming toepassen in laaggelegen ruimten en/of besloten ruimten. Koudekleding zoals handschoenen toepassen bij de straalpijp. Gebruik maken van gelaatbescherming tegen wegspattende onderdelen. Als op steigers of stellingen moet worden gewerkt, moet men zorgen voor goede en veilige steigers of stellingen (zie hoofdstuk 37). Straalslangen op hoogte moeten zo worden vastgemaakt dat de straler niet het gehele gewicht hoeft te dragen. Droogijsstralen en andere werkzaamheden moeten zoveel mogelijk worden gescheiden van elkaar.
40.7.4
Verwijzing
Arbobesluit, artikelen 3.17, 7.1-7.6, art. 7.11a (pratice note: Veilig werken in besloten ruimten) AI-5, Veilig werken in besloten ruimten, Sdu, Den Haag (Practice note: Veilig werken in besloten ruimten) Arbocatalogi Bouwnijverheid, onderdelen Gevelreiniging of Metaalconservering Arbocatalogus Industriële reiniging, Stichting Industriële Reiniging, Maasland EHBO-kaart ‘Eerste hulp bij hoge druk verwondingen’. Stichting Industriële Reiniging
490
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 490
4-3-2021 16:04:28
Hoofdstuk 41 Lasapparatuur
41 41
Lasapparatuur
41.1 41.1
Lasapparatuur
Inleiding Inleiding
In een lasproces worden delen van een constructie vanuit de vloeibare fase met elkaar verbonden door verhitting of druk. Bij thermisch snijden vindt het omgekeerde proces plaats. Er zijn veel soorten lasprocessen gebaseerd op een smelt- of drukproces. Druklasprocessen kunnen warm plaatsvinden, zoals bij weerstandlassen, of koud, zoals bij hogedruklassen. Smeltlassen wordt het meest toegepast. Smeltlassen kan weer worden onderverdeeld in autogeen lassen, elektrisch lassen en thermietlassen (bijvoorbeeld bij het verbinden van spoorstaven). Dit hoofdstuk behandelt alleen de smeltlasprocessen elektrisch lassen en autogeen lassen. Laswerkzaamheden gaan vaak gepaard met nevenactiviteiten als snijden of (elektrisch) gutsen. Daarom worden risico's van deze nevenactiviteiten in dit hoofdstuk ook besproken.
41.2 41.2
Elektrisch lassen en snijden Elektrisch lassen en snijden
In de metaalbewerking worden verschillende verbindingstechnieken toegepast waarbij een vlamboog wordt gemaakt en in stand gehouden met behulp van elektrische spanning. Bij dit elektrisch lassen onderscheidt men verschillende methoden: Lassen met beklede elektrode. Hierbij wordt gebruik gemaakt van een afsmeltende elektrode. De elektrode bestaat uit een mantel en een kern, waarbij het materiaal van de kern doorgaans uit nagenoeg hetzelfde materiaal bestaat als het te lassen werkstuk. De gesmolten mantel beschermt het lasbad tegen oxidatie. Er wordt een vlamboog getrokken tussen de twee polen (elektrode en werkstuk). Vooral basische en rutiel (titanium-oxide) mantels worden gebruikt om oxidatie van het werkstuk te voorkomen. Metal active gas lassen (MAG). Dit is een semiautomatische lasmethode waarbij een afsmeltende elektrode wordt gebruikt. Het toevoegmateriaal wordt automatisch aangevoerd en via het laspistool in de vlamboog gebracht. Om oxidatie van het gesmolten materiaal te voorkomen, wordt de vlamboog omgeven door een beschermgas. Bij MAG lassen wordt hiervoor kooldioxide (CO2) gebruikt. Metal inert gas lassen (MIG). Deze lasmethode is vergelijkbaar met het MAG-proces. Als beschermgas wordt hier echter helium, argon of een mengsel hiervan met CO2 gebruikt. Tungsten inert gas lassen (TIG). Bij deze lasmethode wordt een niet afsmeltende wolfraam elektrode gebruikt. Toevoeging van metaal vindt plaats met een aparte vulstaaf die met de hand wordt aangevoerd. Als beschermgas wordt argon of gasmengsels met argon gebruikt (argonarc lassen). Submerged Arc Welding (SAW), of onder poederdek (OP) lassen, is een lasproces waarbij het laswerk wordt afgesloten van de omgeving door het opbrengen van een poederdek. Het is een automatisch proces waarbij veel lasmateriaal neerslaat. Flux Cored Arc Welding (FCAW), of Innershield lassen is een half- of volautomatisch lasproces met een stroomvoerende gevulde draad al dan niet met een beschermgas (CO2 of menggas). Als men werkt zonder gasbescherming, dan wordt het beschermgas verkregen uit de vulling van de draad (zie de tabel Lasprocessen). Bij plasmalassen en -snijden wordt in een plasmatoorts gas langs een elektrode geblazen. Tegelijkertijd wordt een vlamboog getrokken tussen de elektrode en het werkstuk. In de boog wordt het gas geïoniseerd bij temperaturen tussen 10.000 en 30.000°C. Bij plasmalassen wordt argon als plasma- en beschermgas gebruikt. Argon wordt toegepast om een voorionisatie van de boog te krijgen, terwijl bij het ontsteken van de hoofdboog ook een ander gas zoals stikstof, lucht of een mengsel van argon en waterstof kan worden gebruikt. Plasmasnijden kan onder water of in lucht plaatsvinden. Bij elektrisch gutsen wordt materiaal verwijderd, zoals afdek- en roestlagen. Tussen een niet-afsmeltende elektrode en het te verwijderen materiaal wordt een vlamboog getrokken, waardoor het materiaal smelt. Vervolgens wordt deze 'smelt’ met perslucht weggeblazen, waardoor slakken worden gevormd.
491
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 491
4-3-2021 16:04:29
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
41.2.1
Risico's
De risico's van elektrisch lassen en snijden bestaan uit: het ontstaan van brand of explosie; blootstelling aan schadelijke straling (infrarood of ultraviolet); blootstelling aan schadelijke rookgassen (lasrook); elektrocutie; blootstelling aan geluid; fysieke belasting. Lasrook Bij lassen, thermisch snijden en solderen worden medewerkers blootgesteld aan verontreinigingen in de lucht op de werkplek. Uit het smeltbad van metalen, toevoegdraden, smeltende elektrodes en beschermgassen komen deeltjes en gassen vrij. De grove deeltjes worden weggeslingerd als lasspatten. De fijne deeltjes blijven als stof in de lucht zweven. Dit wordt ook wel lasrook genoemd. De hoeveelheid en de schadelijkheid van de lasrook die vrijkomt, hangt af van de gebruikte lastechniek, het te lassen materiaal, de gebruikte toevoegmiddelen en de werkwijze. In het algemeen kan lasrook tot irritatie van de luchtwegen en de ogen leiden. Soms komt ook metaaldampkoorts voor. Metaaldampkoorts is een acute op griep lijkende ziekte, die het meest voorkomt bij het lassen van gegalvaniseerd staal. De klachten verdwijnen doorgaans vanzelf. Bij een langdurige blootstelling (enkele tientallen jaren) kan het inademen van lasrook ook leiden tot longaandoeningen. Let op: Roken veroorzaakt niet alleen dezelfde klachten als lasrook, maar versterkt ook de kans op longaandoeningen. De wettelijke grenswaarde voor lasrook bedraagt 1 mg/m3 voor een 8-urige werkdag en voor niet meer dan 40 uur per week. Dit is in overeenstemming met het advies van de Gezondheidsraad. De Insectie SZW heeft een arbocatalogus metaalbewerking en metalelektro goedgekeurd voor beperkte laswerkzaamheden. Voorkomen van gezondheidsklachten Om gezondheidsklachten te voorkomen is het belangrijk om blootstelling aan lasrook in een zo vroeg mogelijk stadium te voorkomen. Bijvoorbeeld door bij het ontwerp te kiezen voor alternatieve technieken, zoals knelkoppelingen en kunststoffen te gebruiken in plaats van metalen en bij de werkvoorbereiding te kiezen voor schonere lastechnieken. Helaas is dit lang niet altijd mogelijk. Op een projectlocatie is het belangrijk goede afspraken te maken met andere aanwezige partijen. Door een goed afgestemde planning kan onnodige blootstelling door of van anderen voorkomen worden. Ook zelf kun je een aantal regels in acht nemen om de blootstelling aan lasrook zo laag mogelijk te houden en gezondheidsklachten te voorkomen. Lasproces Bij het kiezen voor een lasproces moet worden gekozen voor een methode en een materiaal dat de gezondheid van de lasser zo min mogelijk belast. Onderzoek heeft aangetoond welke stoffen in welke mate vrijkomen bij specifieke lasprocessen. Op grond hiervan zijn lasprocessen en materialen ingedeeld in groepen. Met elke groep correspondeert een ongeveer gelijke mate van noodzakelijke reductie van de vrijkomende verontreinigingen. In de tabel Lasprocessen worden de groepen van lasprocessen (1 tot en met 7) getoond in volgorde van toenemende mate van vrijkomen van schadelijke verontreinigingen, en dus in volgorde van toenemende noodzakelijke reductie. Afhankelijk van de bekleding van de gebruikte laselektrode, het soort beschermgas en de gebruikte lasmethode, moeten maatregelen worden genomen om de lasrook en andere schadelijke gassen en dampen te verwijderen. Deze lasrook, gassen en dampen kunnen in bepaalde concentraties schadelijk zijn voor de gezondheid. Daarom is een goede ventilatie of afzuiging van belang (zie paragraaf 41.2.2 onder Ventilatie en bronafzuiging). Richtlijnen hiervoor worden weergegeven in de tabel Lasprocessen en de tabel Hulptabel ruimteventilatie. Indien naast de voorgeschreven voorzieningen bronafzuiging met afvoer naar buiten als aanvullende voorziening wordt gebruikt, dan mag de capaciteit van de ruimteventilatie worden teruggebracht naar 1/5 deel van de oorspronkelijk voorgeschreven ventilatiecapaciteit. In de tabel Lasprocessen zijn de processen, materialen, reductiefactoren en maatregelen opgenomen. De reductiefactor geeft aan met welke factor de vrijkomende stoffen moeten worden verdund. De groepen 1 tot en met 7 geven een oplopende mate van vrijkomende schadelijke verontreinigingen weer. In de tabel hulptabel ruimteventilatie is de vereiste ruim-
492
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 492
4-3-2021 16:04:29
Hoofdstuk 41 Lasapparatuur
teventilatie weergegeven. Voor de processen 1, 2, 3 en 4 in de tabel Lasprocessen bestaat de ruimteventilatie minimaal voor 1/3 deel uit buitenlucht. Voor de processen 5, 6 en 7 bestaat de ruimteventilatie volledig uit buitenlucht. Tabel 1 Lasprocessen
Processen
Bijzonderheden (materialen)
Red. Fact.
Maatregelen, zie tabel Hulptabel ruimteventilatie
1 TIG-lassen
Alle materialen, met uitzondering van Al
1
Ruimteventilatie RV(C)*
Plasmalassen
Alle materialen
Plasmasnijden
Onder water
Druklassen
Alle materialen
Autogeen lassen
Alle materialen
Onder poederdek
Alle materialen
2 TIG-lassen Hardsolderen 3 Hardsolderen
Aluminimum Zonder cadmium Met cadmium
Lassen beklede elektr.
Geen RVS-, Be-, Vleg.
MIG/MAG, mass. draad
Geen RVS-, Al-, Be-, V-leg.
MIG/MAG, gev. draad
Met beschermgas
Plasmasnijden
Boven water
Autogeen snijden
Alle materialen
4 Lassen geverfd mat. Elektrisch gutsen
2
Geen rode loodmenie
Ruimteventilatie RV(B)* en verbeterde laskap 5
Ruimteventilatie RV(C) en verbeterde laskap en bronafzuiging
10
Ruimteventilatie RV(C)* en persoonlijke ademhalingsbescherming
30
Afgescheiden geventileerde ruimte, LK(A)* en persoonlijke ademhalingsbescherming
50
Afgescheiden geventileerde ruimte, LK(C) en persoonlijke ademhalingsbescherming en bronafzuiging
100
Afgescheiden geventileerde ruimte, LK(B) en persoonlijke ademhalingsbescherming en bronafzuiging
Alle materialen
Draadvlamspuiten Niet Cu-legeringen 5 Lassen beklede elektr. MIG/MAG 6 MIG/MAG, mass. draad
RVS-, Be-, V-legeringen RVS Al-, Cu-, Be-, V-legeringen
7 Draadvlamspuiten Cu-legeringen
MIG.MAG, gev. draad
Gasloos, geen Ba
100
MIG/MAG, gev. draad
Gasloos, wel Ba
> 100
Lassen geverfd mat.
Rode loodmenie
> 100
Capaciteit van de ruimteventilatie per lasser bij een inschakelduur van 35%, uitgaande van lasstroom en brandernummer.
493
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 493
4-3-2021 16:04:29
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Tabel 2 Hulptabel ruimteventilatie
Stroom Brander Mechanische ventilatie in m3 per uur
Nat. vent. opp. m2
Ampère nummer RV(C)* RV(B)* LK(A)** LK(B)** LK(C)** RV(C)* RV(B)* 100
5
1200
2600
03600
2600
1200
1,0
2,0
150
6
1800
3800
05400
3800
1800
1,5
3,0
200
7-9
2300
5100
07200
5100
2300
2,0
4,0
250
2900
6400
09000
6400
2900
2,5
5,0
300
3450
7700
10800
7700
3450
3,0
6,0
350
4050
9000
12500
9000
4050
3,5
7,0
* RV = ruimteventilatie **LK = lokale ventilatie (bronafzuiging) Brand- en explosiegevaar Bij elektrisch lassen komt veel warmte vrij. In bepaalde gevallen worden temperaturen bereikt van 10.000-30.000°C (plasmasnijden). Door slak en wegspattende vonken, met name bij gutsen, kan ook op afstand van de werkplek brand ontstaan. Een tweede bron van brandgevaar wordt gevormd door hete oppervlakken die in contact komen met brandbare stoffen. Blootstelling aan straling Door de hoge temperatuur van de vlamboog ontstaat infrarode (IR) straling (zie ook hoofdstuk 20). Deze straling kan de onafgedekte huid bij overmatige blootstelling verbranden. Bij alle lasprocessen komt door de kortsluitboog veel ultraviolette (UV) straling vrij. Deze straling heeft de grootste intensiteit bij het MIG- en TIG-lassen. De straling kan door terugkaatsing ook schijnbaar veilige plaatsen bereiken en kan huidverbranding en ‘lasogen’ veroorzaken. Blootstelling aan schadelijke stoffen Bij elektrisch lassen worden, afhankelijk van het toegepaste lasproces, toevoegingen gebruikt die de kwaliteit van het laswerk verbeteren. Dit gebeurt door het lasbad af te schermen (beschermgas) of door aan het toevoegmateriaal (elektrodes) stoffen toe te voegen die in het lasbad verbranden en zo schadelijke dampen kunnen vormen. Tijdens het verloop van het elektrisch lasproces verdampt bovendien een gedeelte van het te lassen materiaal. Een andere bron van schadelijke gassen wordt gevormd door aangebrachte conserveringslagen of verontreinigingen op het te lassen oppervlak die tijdens het lasproces verbranden. De vrijkomende UV-straling vormt ozon in de lucht. De intensiteit van de straling en daarmee de ozonconcentratie neemt snel af met de afstand tot de lasboog. Ozon is schadelijk bij inademing. Elektrocutie Bij elektrisch lassen wordt de lasboog gevormd door een kortsluiting. Onder normale omstandigheden is de open boogspanning van lastransformatoren 65-85 volt. Deze spanning kan dodelijk zijn als een goed geleidend contact tot stand komt tussen de lasser, het werkstuk en de elektrode. Het risico van elektrocutie is groter, naarmate de ruimte waarin de werkzaamheden worden uitgevoerd, kleiner is. Andere aandachtspunten hierbij zijn: Gereedschappen, zoals een slijpmachine, een transportabele lasdampafzuiger en dergelijke, moeten dubbel geïsoleerd zijn uitgevoerd wanneer met een spanning van 220 volt wisselstroom wordt gewerkt. Wordt met een spanning van ten hoogste 50 volt wisselstroom nominaal gewerkt, dan is dat niet nodig. Voordat met de laswerkzaamheden wordt begonnen, is veelal een (heet)werkvergunning vereist. Uit deze (heet)werkvergunning moet blijken of de ruimte veilig kan worden betreden. In een besloten ruimte, zoals dubbele-bodemtanks en dergelijke, mag uitsluitend gebruik worden gemaakt van een veilige spanning. Deze veilige spanning mag maximaal 50 volt wisselspanning of maximaal 120 volt gelijkspanning bedragen.
494
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 494
4-3-2021 16:04:29
Hoofdstuk 41 Lasapparatuur
Geluid Afhankelijk van het gebruikte proces, de nevenwerkzaamheden en de omgeving van de lasser, kan schadelijk geluid ontstaan. Van schadelijk geluid wordt gesproken als het geluidsniveau 80 dB(A) overschrijdt. Ter indicatie volgen enige geluidsniveaus zoals deze zijn gemeten bij het uitvoeren van verschillende processen. Zie ook hoofdstuk 17. Tabel 3 Geluidsniveaus
MAG-lassen
091 — 095 dB(A)
MIG- en TIG-lassen
065 — 074 dB(A)
plasmasnijden in lucht
090 — 105 dB(A)
gutsen
100 — 110 dB(A)
slijpen
090 — 105 dB(A)
Fysieke belasting Bij laswerkzaamheden neemt de lasser vaak een ongunstige en dus fysiek belastende houding aan (voorovergebogen, liggend, op de knieën). Ook het werken met de zware lasapparatuur en het dragen van beschermende kleding en ademhalingsapparatuur is fysiek belastend (zie ook hoofdstuk 16).
41.2.2
Maatregelen
Schadelijke stoffen Reinig de materialen zorgvuldig voor het lassen en snijden. Verwijder altijd eerst verfresten, menie- en vetresten. Hieruit kunnen gevaarlijke producten vrijkomen. Probeer slijpwerk tot een minimum te beperken. Kies een proces-materiaalcombinatie die zo weinig mogelijk lasrook produceert (raadpleeg voor specifieke informatie de afdeling QHSE of de Arbodienst). Zorg dat de instellingen van de apparatuur en de gebruikte toevoegmiddelen zo goed mogelijk worden afgestemd op het te lassen materiaal (zie ook de tabel Lasprocessen). Maak bij voorkeur gebruik van een bronafzuiging. Plaats aanwezige afzuigapparatuur zo dicht mogelijk bij de las en zorg dat de rook van u af wordt gezogen. Ook voor ventilatoren geldt dat het belangrijk is dat de rook van u af geblazen wordt. Onderhoud is essentieel! Zorg voor voldoende ventilatie door bijvoorbeeld ramen en deuren te openen of door lasen snij- en soldeerwerkzaamheden zoveel mogelijk buiten uit te voeren. Vermijd, waar mogelijk, las-, snijd- en (hard)soldeerwerkzaamheden van anderen. Houdt zoveel mogelijk afstand. Dit voorkomt dat u onnodig veel lasrook inademt. Maak, waar nodig, gebruik van persoonlijke adembescherming, zoals een (wegwerp)masker met een P2-beschermingsfactor of een overdrukhelm. Gebruik wegwerpmaskers altijd maar één keer. Wacht vijf tellen tot de laspluim is verdwenen voordat je je helm opklapt. Brand Verwijder brandbare stoffen en goederen of scherm ze af met bijvoorbeeld een stalen plaat of een onbrandbare lasdeken. Bij laswerk op brandgevaarlijke plaatsen moet een geschikt brandblusapparaat voorhanden zijn. Wanneer wordt gelast aan een wand, schot of vloer moet men zich ervan overtuigen dat aan de andere kant geen brandbare stoffen aanwezig zijn die in contact staan met de hete lasplaats. Denk hierbij ook aan isolatie, hout en verf die kunnen zijn aangebracht en aan collega's die daar werken. Dek putten en open riolen in de buurt af met een lasdeken om te voorkomen dat lasspetters in de put of in het open riool terecht kunnen komen. Zorg dat onder de lasplaats geen losse materialen (hout, papier, plastic en dergelijke) liggen, die in brand kunnen raken. Zorg dat er een goede vluchtweg is en dat deze vrij is van obstakels (zoals laskabels en afzuigslang). Nadat laswerkzaamheden zijn verricht, behoort de lasplaats en de omgeving te worden onderzocht op smeulend vuur. Hitte of wegspringende vonken kunnen hiervan de oorzaak zijn. Meestal zal een (heet)werkvergunning en de aanwezigheid van een brandwacht met brandblusser zijn voorgeschreven.
495
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 495
4-3-2021 16:04:29
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Schadelijke straling Gebruik een goede laskap met een lasruit, afgestemd op het uit te voeren lasproces. Gebruik goed sluitende werkkleding waarbij handen, armen en hals bedekt zijn. Las niet met onbedekt bovenlichaam, ook al is het nog zo warm, in verband met UV straling. Personen in de omgeving van de lasplaats of die assisteren bij het lassen wordt het dragen van een lasbril aanbevolen. Kijk nooit in de lasboog in verband met het risico op lasogen. Plaats zo nodig een lasscherm om de blootstelling aan UV straling tegen te gaan. Een lasscherm beperkt eveneens de vorming van ozon als gevolg van de UV straling. Gebruik altijd een afscherming bij het MAG-, MIG- of TIG-lassen, omdat bij deze lasprocessen sprake is van een zeer hoge UV stralingsintensiteit. Elektrocutie Gebruik uitsluitend voedingskabels en laskabels die in goede staat verkeren. Laat reparaties uitsluitend uitvoeren door een bevoegd persoon. Zorg ervoor dat de werkstukklem goed geleidend met het werkstuk is verbonden. Klem lastang, kabel of elektrode niet onder de arm of oksel. Schakel na het beëindigen van de werkzaamheden de hoofdschakelaar van de lastransformator uit. Geluid Gebruik altijd gehoorbeschermingsmiddelen. Indien het geluidniveau van het lasproces zelf voldoende laag is, is er altijd nog blootstelling aan geluid dat ontstaat door het verwijderen van slak of het slijpen van de lasnaden. Bepaalde processen (zoals plasmasnijden) kunnen onder water worden uitgevoerd om zo het geluidniveau te verminderen. Besloten ruimten Werk nooit alleen in een besloten ruimte zonder goede communicatiemogelijkheden met de buitenwereld of direct toezicht. Maak bij het lassen in besloten ruimten en aan boord van schepen, gebruik van een lastransformator met een spanningsverlagend relais, dat de open spanning van 65-85 volt terugbrengt naar een veilige spanning van ten hoogste 50 volt wisselspanning of 120 volt gelijkstroom nominaal. Draag geen schoenen met spijkers, maar veiligheidsschoenen met kunststof of neopreen zool ter voorkoming van vonken. Fysieke belasting Wissel laswerkzaamheden regelmatig af met andere, minder belastende werkzaamheden en pauzeer regelmatig. Gebruik hulpmiddelen voor het transport van de lasapparatuur. Ventilatie en bronafzuiging De aard en de mate waarin schadelijke stoffen bij lasprocessen vrijkomen, is afhankelijk van het soort proces en de aard van de materialen die worden bewerkt. Ventilatie kan plaatsvinden door de gehele ruimte te ventileren (ruimtelijke afzuiging) of door gebruik te maken van een verplaatsbare lasdampafzuiger met flexibele zuigslang en zuigmond (bronafzuiging). Dit laatste geeft een betere bescherming maar kan het lasproces beïnvloeden door het wegzuigen van het beschermgas. Als er moet worden gelast in een omgeving met een hoge omgevingstemperatuur, veroorzaakt door de verwarming van het te lassen materiaal, moeten extra voorzieningen worden getroffen.
41.2.3
Verwijzing
Arbobesluit, artikel 4.2, 4.6-4.7; 4.19 en 4.20 Arbo-informatieblad A1-5, Veilig werken in besloten ruimten, Sdu, Den Haag (Practice note: Veilig werken in besloten ruimten) Verbeterde Praktijkrichtlijn Lasrook Website van het Nederlands Instituut voor Lastechniek www.nil.nl Arbocatalogus metaalbewerking en metalelektro www.5xbeter.nl
496
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 496
4-3-2021 16:04:29
Hoofdstuk 41 Lasapparatuur
41.3 41.3
Autogeen lassen en snijden Autogeen lassen en snijden
Onder autogene las- en snijwerkzaamheden wordt verstaan lassen of snijden met brandbare gassen in combinatie met (lucht)zuurstof en het heetstoken van materialen. Brandbare gassen zijn bijvoorbeeld: acetyleen; propaan; aardgas. Voor de eigenschappen van deze gassen wordt verwezen naar hoofdstuk 9.
41.3.1
Risico's
De risico's bij het uitvoeren van autogene las- en snijwerkzaamheden bestaan uit: brand- en explosiegevaar; blootstelling aan schadelijke dampen; lawaai; overmatige hitte. Brand- en explosiegevaar De eigenschappen van brandbare gassen, in combinatie met lucht of zuurstof, worden besproken in hoofdstuk 9. Met het uitvoeren van de werkzaamheden hangen allerlei gevaren samen. Zo kunnen vrijkomende hete metaaldelen, spetters en vonken in de omgeving aanwezige stoffen tot ontbranding brengen. De afstand waarop deze ontsteking kan plaatsvinden, is bij snijbranden afhankelijk van de ingestelde zuurstofdruk en de richting van de snijvlam. Deze afstand varieert van ongeveer 3 m bij een zuurstofdruk van 0,25 bar tot maximaal 10 m bij een druk van 0,7 bar. Tevens kan brand- en explosiegevaar ontstaan door het ongemerkt wegstromen van brandstof of zuurstof. Met name in situaties waarbij weglekkende gassen zich kunnen verzamelen, is dit risico nadrukkelijk aanwezig. Dit wegstromen kan plaatsvinden door slanglekkages, niet goed gesloten branders of defecte afsluiters. Explosierisico's doen zich met name voor bij autogeen lassen aan gesloten of bijna gesloten vaten. Bij het warm worden van het vat kunnen de in het vat aanwezige gassen tot ontbranding komen. Een tweede mogelijkheid is dat de lucht in een vat wordt verhit waardoor de te lassen plek (door verwarming reeds verweekt) openbarst en de lasser door hete delen wordt getroffen. Ook kan brand- en explosiegevaar ontstaan door het optreden van een zogenoemde secundaire vlam. Dit kan voorkomen bij het doorbranden van pijpen en dergelijke. De brandbare gassen, vermengd met zuurstof, komen in de pijp en verbranden aan het vrije uiteinde. Als dit vrije uiteinde zich in een andere, niet gecontroleerde ruimte bevindt, is sprake van een groot risico. Blootstelling aan schadelijke dampen Bij autogene las- en snijwerkzaamheden kunnen nitreuze dampen ontstaan (dampen die bestaan uit stikstofoxiden en uiterst schadelijk zijn voor de gezondheid). Afhankelijk van het te bewerken materiaal en toevoegmateriaal kunnen ook metaaldampen in de lucht komen. Omdat autogene lassers geen gebruik maken van gelaatsschermen, wordt de vrijkomende damp direct ingeademd. Bij heetstookwerkzaamheden kunnen ten gevolge van de lange duur grote concentraties nitreuze dampen ontstaan, met name als de ruimte waar de werkzaamheden plaatsvinden beperkt is. Verder kunnen met name bij snijden en gutsen verbrande metaaldeeltjes in de lucht komen. De concentratie van de damp en de grootte van de deeltjes is afhankelijk van het toegepaste proces. Een derde mogelijkheid waardoor schadelijke dampen ontstaan, is het in de vlam verbranden van oppervlakteconserveringslagen. Geluid De geluidsniveaus bij het uitvoeren van autogene werkzaamheden zijn in het algemeen zo hoog, dat het gebruik van gehoorbeschermingsmiddelen verplicht is. Bij snijden kunnen geluidniveaus ontstaan van 95 dB(A) en meer.
497
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 497
4-3-2021 16:04:29
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Overmatige hitte Door warmtestraling (IR) vanaf een object waaraan werkzaamheden worden uitgevoerd, is het mogelijk dat een werknemer veel warmtestraling aan de voorzijde krijgt en aan de rugzijde niets. Dit kan, met name als het vaak plaatsvindt, aanleiding geven tot gezondheidsklachten.
41.3.2
Normen en richtlijnen
Lasrook De wettelijke grenswaarde voor lasrook is 1 mg/m3 gedurende een werkdag van 8 uur en bij een 40-urige werkweek. Dit is in overeenstemming met het advies van de Gezondheidsraad. De Inspectie SZW heeft een arbocatalogus metaalbewerking en metalelektro goedgekeurd voor beperkte laswerkzaamheden. Flessen Flessen (cilinders) met brandbaar gas moeten onder alle omstandigheden gescheiden worden gehouden van flessen met zuurstof. Bij gebruik van zogenaamde laswagens (een fles brandbaar gas en een fles zuurstof op één wagen) dienen de cilinders te zijn gescheiden door middel van een stalen schot. Gasflessen dienen te zijn geborgd tegen uitvallen van de flessenwagen. Op de flessenwagen dient een brandblusser aanwezig te zijn. Flessen met gas dienen zoveel mogelijk staande te worden gebruikt. Worden ze echter in een liggende stand gebruikt, dan dienen ze onder een helling van minimaal 30° met de kop omhoog te worden gelegd. Hierbij moeten voorzieningen worden getroffen tegen het wegrollen van de cilinder. De sleutel dient altijd op de fles aanwezig te zijn (zie ook hoofdstuk 9). Appendages Onder appendages worden reduceertoestellen, vlamdovers en vacuümventielen verstaan. Van appendages die worden gebruikt voor acetyleen, mag het kopergehalte niet groter zijn dan 63%. Appendages voor zuurstof moeten vrij worden gehouden van vet en olie. Defecte appendages nooit zelf repareren. Reduceertoestellen dienen te zijn uitgevoerd met twee manometers die de druk in de fles en de druk in de leiding weergeven. Bij acetyleen is het gebruik van vlamdovers verplicht. De plaats van de vlamdover wordt zodanig gekozen, dat vlamterugslag in de fles is uitgesloten. Bij gebruik van brandbare gassen in besloten ruimten zijn slangbreukbeveiligingen of vacuümventielen verplicht. Aan te bevelen is alle aansluitingen voor brandbaar gas uit te voeren met vacuümventielen om ongewenst uitstromen van gas te voorkomen. Slangen Slangen moeten in goede staat zijn en worden vervangen bij het zichtbaar worden van verouderingsscheurtjes. Bovendien moeten slangen, als zij worden gebruikt in besloten ruimten, bestaan uit stukken van minimaal 10 m lang (één koppeling per 10 m slang is toegestaan). Bij het aan elkaar zetten van slang met slangtubes dienen goede slangklemmen gebruikt te worden. Het gebruik van zogenaamde Jubilee-clips moet zoveel mogelijk worden vermeden. Branders Branders dienen goed te worden onderhouden. Het gebruik van branders met beschadigde mondstukken is verboden. Reparaties dienen te worden uitgevoerd door een vakman. Het werken met branders die lekken langs afsluiters of anderszins, is verboden.
41.3.3
Maatregelen
Wees er zeker van dat de gas- en zuurstofvoorziening, de vlamdovers en de slangen in goede staat zijn, voordat je begint met de werkzaamheden. Controleer deze altijd. Zorg ervoor dat de afsluiters op de brander en de gasvoorziening gesloten zijn. Open de gas- en zuurstofvoorziening en stel de reduceerventielen af op de gewenste druk afhankelijk van het gekozen lasvoorstuk. Open gas- en zuurstofafsluiter van de handgreep en ontsteek de brander. Stel de vlam af door middel van de afsluiters. Zorg dat de afname van acetyleen nooit groter is dan 25 liter per uur per liter flesinhoud. Dit houdt in dat men uit cilinders van 40 liter (de meest gangbare maat) maximaal 1000 liter per uur mag verbruiken.
498
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 498
4-3-2021 16:04:29
Hoofdstuk 41 Lasapparatuur
Gebruik nooit zuurstof voor koelen, schoon blazen of ventilatie. Zorg voor voldoende afscherming van plaatsen waar vonken of hete spatten brand kunnen veroorzaken. Bij autogene las- en snijwerkzaamheden dient een geschikt blusapparaat voorhanden te zijn om een begin van brand direct te kunnen blussen. Zorg ervoor dat cilinders, slangen en dergelijke niet kunnen worden getroffen door hete slak of spatten. Zorg ervoor dat, als moet worden gewerkt aan geconserveerde oppervlakken, de conserveringslaag ter plaatse van de werkzaamheden is verwijderd. Om de blootstelling aan schadelijke dampen zo klein mogelijk te maken, dient zoveel mogelijk voor plaatselijke afzuiging te worden gezorgd. Draag bij snijbranden en gutsen gehoorbeschermingsmiddelen. Zorg voor afdoende bescherming van ogen en lichaam ter voorkoming van brandwonden. Draag degelijke brandvertragende, goed sluitende kleding. Dek putten en putdeksels af met een lasdeken. Berg de lasbrander gekoppeld aan de slangen nooit op in een gereedschapskist (altijd afgekoppeld opbergen). Sluit bij het uitzetten van de brander eerst de gasafsluiter van de handgreep en daarna de zuurstofafsluiter. Zorg er voor dat acetyleenflessen altijd staand worden opgeslagen en geborgd zijn tegen omvallen.
Besloten ruimten In besloten ruimten verdienen de gevaren van schadelijke gassen en dampen extra aandacht. Voordat in een besloten ruimte werkzaamheden worden verricht, moet de toezichthouder zich er van overtuigen dat: de ruimte vrij is van schadelijke dampen, veilig is voor mensen en open vuur wordt voorkomen; het oppervlak waaraan de werkzaamheden worden uitgevoerd vrij is van coatings en dergelijke; de tijdens de werkzaamheden vrijkomende dampen op een afdoende wijze worden afgevoerd; als richtlijn gelden de gegevens van Tabel 2: hulptabel ruimteventilatie in paragraaf 41.2.1 onder Lasproces; draai bij beëindiging van de werkzaamheden niet alleen de afsluiters op de brander dicht, maar ook de afsluiters op de flessen en op het net; gebruik in besloten ruimten alleen lagedrukbranders in combinatie met vacuümventielen. Onderhoud van snij- en lasapparatuur Houd het materiaal schoon. Gebruik nooit vet of olie. Dit kan in combinatie met zuurstof een explosie veroorzaken. De gaten in de snijmondstuk en/of lasmondstuk moeten regelmatig schoongemaakt worden. Voorkom beschadiging van de vlakke afdichting in de snijbranderkop en afdichtingen tussen het snijvoorstuk of lasvoorstuk en de handgreep. Laat apparatuur bij storing of beschadiging controleren of repareren. Kleurcoderingen Zie voor de juiste kleurcoderingstabel de tabel Kleurcodering voor enkele technische gassen volgens NEN-EN 1089-3: 2011 en in paragraaf 9.3.4.
41.3.4
Verwijzing
Arbobesluit, artikel 4.2, 4.6-4.7, 4.19 en 4.20 Arbo-informatieblad AI-5, Veilig werken in besloten ruimten, Sdu, Den Haag (Practice note: Veilig werken in besloten ruimten) NEN-EN 1089-3: 2011 en, Verplaatsbare gasflessen – Identificatie van gasflessen (inclusief LPG) – Deel 3: Kleurcodering Verbeterde Praktijkrichtlijn Lasrook Basis inspectiemodule Lasrook (http://www.puntafzuiging.nl/uploads/PDF%20overige/lasrook_tcm335-327587.pdf) Richtlijn 2014/68/EU harmonisatie wetgeving inzake drukapparatuur Website van het Nederlands Instituut voor Lastechniek www.nil.nl
499
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 499
4-3-2021 16:04:29
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Arbocatalogus Metaalvoorziening en Metalelektro www.5xbeter.nl Verbetercheck lasrook op www.5xbeter.nl
500
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 500
4-3-2021 16:04:29
Hoofdstuk 42 Specifieke machines
42 42
Specifieke machines
42.1 42.1
Specifieke machines
Inleiding Inleiding
De in dit hoofdstuk beschreven hout- en metaalbewerkingsmachines vallen onder zowel het Warenwetbesluit machines (voor fabrikanten) als het Arbobesluit (voor gebruikers). Het Arbobesluit bevat voorschriften voor het veilige gebruik en onderhoud, waaronder keuringen en inspecties, waaronder: een EG-type-onderzoek door een ‘Notified Body’; een CE-markering op de machine; een EG-verklaring van overeenstemming bij iedere machine.
42.2 42.2
Houtbewerkingsmachines Houtbewerkingsmachines
Houtbewerkingsmachines, zoals zaagmachines en vlakbanken, staan niet alleen opgesteld in timmer- of meubelfabrieken, maar ook in werkplaatsen van aannemersbedrijven, op bouwplaatsen, bij groothandels in hout en ijzerproducten, in onderhoudswerkplaatsen, bij technische diensten van grote bedrijven en in doe-het-zelf zaken. Werken met houtbewerkingsmachines lijkt eenvoudig. Toch zijn een gedegen opleiding en voldoende vakkennis onontbeerlijk om er veilig mee te werken.
42.2.1
Risico's
Aan het werken met houtbewerkingsmachines zijn risico's verbonden, zoals: het in aanraking komen met of gegrepen worden door bewegende delen zoals snijgereedschap, doorvoerapparatuur en aseinden; het getroffen worden door wegvliegende delen van het product dat wordt bewerkt of van het snijgereedschap; het bekneld raken van ledematen bij gebruik van pneumatische opspan- of doorvoerapparatuur; het ontstaan van gehoorschade door lange tijd te werken bij hoge geluidniveaus (80-110 dB(A); het inademen van hinderlijk of schadelijk houtstof met nadelige gevolgen voor de gezondheid; blootstelling aan trillingen; blootstelling aan fysieke belasting door een verkeerde werkhouding; brand- en explosiegevaar door vrijkomend stof.
42.2.2
Normen en richtlijnen
De machines moeten veilig zijn opgesteld en voldoende worden verlicht. Er moet voldoende ruimte rondom de machines zijn. Houtbewerkingsmachines moeten dagelijks na gebruik schoongemaakt worden, goed onderhouden worden en regelmatig gekeurd worden. Personen die een houtbewerkingsmachine bedienen, moeten bekend zijn met: de werking van de machine; het gebruik van beveiligingen en hulpstukken; het te verwerken materiaal (hout is een natuurproduct; het kan warrig zijn of los van structuur en kwasten bevatten). In een werkplaats opgestelde machines moeten zijn voorzien van een doelmatige stofafzuiginstallatie. Dit geldt ook voor machines die buiten zijn opgesteld, zoals tafelcirkelzagen op een bouwplaats. Bij de machines moet een Nederlandse gebruiks- en onderhoudsaanwijzing aanwezig zijn. Het snijgereedschap van houtbewerkingsmachines moet scherp en onbeschadigd zijn. NEN-EN 847-1:2017 en stelt eisen aan de bevestiging van het snijgereedschap en aan de spaanbegrenzing. Door spaanbegrenzing wordt de terugslag van het hout beperkt en is letsel door aanraking aanzienlijk minder ernstig.
501
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 501
4-3-2021 16:04:29
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Bij machines waarbij het hout met de hand wordt aangevoerd, moet op het snijgereedschap de codering ‘MAN’ of ‘BG-Test’ staan aangegeven. Snijgereedschap uitsluitend bestemd voor machines met mechanische aanvoer herkent men aan de codering ‘MEC’ of ‘BG-Form’. Het snijgereedschap moet op een droge plaats opgeslagen worden, waarbij ‘MAN’ en ‘MEC’ gescheiden gehouden moeten worden. De snijgereedschappen moeten in goede staat verkeren (scherp, geen beschadigingen). Op de snijgereedschappen moet de diameter, fabrikant, materiaalsoort en toerental aangegeven zijn. Bewegende delen moeten voldoende afgeschermd zijn. Houtbewerkingsmachines moeten bij uitschakeling zijn uitgerust met automatisch werkende remmen. Houtbewerkingsmachines moeten zijn voorzien van een werkschakelaar met nulstand begrenzer; na stroomuitval voorkomt deze dat de machine direct weer in beweging komt. De machinale-houtbewerker moet goed om het lichaam sluitende kleding dragen, geen loshangend lang haar en geen sieraden (zoals ringen en kettingen) dragen en zoveel mogelijk met gesloten handen werken. Zaagsel en krullen die zich op een draaiende machine bevinden, mogen niet met de hand worden verwijderd. Aan een draaiende machine mag geen onderhoud of reparatie worden verricht; alleen fijn stelwerk is toegestaan. Het tijdens het werk ontstane afval moet zo spoedig mogelijk worden afgevoerd. Personen jonger dan 18 jaar mogen aan vrijwel geen enkele houtbewerkingsmachine arbeid verrichten, tenzij zij een erkende beroepsopleiding volgen en er tijdens hun werk voldoende deskundig toezicht is.
Inrichtingsaspecten Een werkplaats met houtbewerkingsmachines moet aan de onderstaande eisen voldoen: voldoende werkruimte rondom de machines; obstakelvrije en gemarkeerde looppaden; een vlakke, obstakelvrije en stroeve vloer; voorzieningen voor afvalhout (bijvoorbeeld een kleine container bij de machine); ruimte voor de opslag van gereed product; voldoende dag- en kunstlicht (het laatste faseverschuivend, om stroboscoopeffect te voorkomen, anders lijkt het of de draaiende delen stil staan); dempers tussen de machines en de vloer; bedrijfshulpverlening en vluchtwegen (zie hoofdstuk 8). Elektriciteit De eisen op het gebied van elektriciteit zijn de volgende: Machines moeten zijn voorzien van nulspanningsbeveiliging. Machines moeten zijn voorzien van een vergrendelbare werkschakelaar, zodat ze bij stelof onderhoudswerk geblokkeerd kunnen worden. Bij snijgereedschap, dat automatisch invalt, moet dit eerst in ruststand teruggekomen zijn, voor de machine herstart kan worden. Bij uitval van stroom of luchtdruk mag, bij machines met een automatische of kleminrichting op luchtdruk, de druk niet wegvallen. Voedingskabels moeten zijn voorzien van trekontlastinrichting. Metalen gestellen moeten zijn voorzien van aarde via de aansluitleiding van de machine. Een noodstopinrichting wordt alleen toegepast op freesmachines en meervoudige machines zoals pennenbanken; bovendien in geval van veel of onervaren gebruikers in een werkplaats zoals op scholen en leerlingwerkplaatsen; tevens is dan een centrale noodstopinrichting gebruikelijk. Een noodstop heeft slechts nut als hij is gekoppeld aan een automatische reminrichting, die de bewegende delen versneld tot stilstand brengt. Stof Houtstof kan bij langdurige blootstelling kanker van de neus en neusbijholten veroorzaken. Bovendien zorgt het voor allergische reacties of irritatie van de huid, ogen en luchtwegen. De grenswaarde bedraagt 2 mg/m3; dit wordt mogelijk teruggebracht naar 1 mg/m3. De streefwaarde voor hardhoutstof bedraagt 0,2 mg/m3. Een afzuiginstallatie moet onder andere aan het volgende voldoen: De totale afzuigcapaciteit (in m3/uur) moet voldoende groot zijn voor de aangesloten machines.
502
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 502
4-3-2021 16:04:30
Hoofdstuk 42 Specifieke machines
De luchtsnelheid in de afzuigopeningen moet voldoende hoog zijn (minimaal 20 m/s; voor grove spanen en vochtig hout 28 m/s). Het filteroppervlak moet voldoende groot zijn (bij doekfilters). De filterbelasting bij houtstof is ongeveer 100 m3/m2 per uur; bij spanen circa 140 m3/m2 per uur. Afgezogen lucht mag alleen in de werkruimte worden gerecirculeerd als is aangetoond dat de concentratie houtstof in deze lucht kleiner is dan 10% van de grenswaarde. De vangkappen moeten zo goed mogelijk worden geconstrueerd. De leidingen moeten van het juiste materiaal zijn. Voorkom scherpe bochten en vernauwingen in de leidingen. Gebruik bij voorkeur metalen leidingen met een gladde binnenkant. Het gebruik van PVC-leidingen is af te raden in verband met statische oplading en de vorm van bochten. Het verdient aanbeveling om schuiven in de afzuigleidingen te monteren die de leidingen kunnen afsluiten. Hierdoor wordt de maximale luchtsnelheid verkregen bij de in werking zijnde machines. Maar als er teveel schuiven worden gesloten, kan de luchtsnelheid in de hoofdleiding te laag worden, waardoor stof en spanen kunnen bezinken en verstopping kan ontstaan. Ook kan dan een te grote onderdruk (vacuüm) ontstaan, waardoor de hoofdleiding kan inklappen. Sluit niet alleen vast opgestelde machines, maar ook handgereedschap aan op de afzuiging. Opzuigen van stof is beter dan vegen. Zuig ook regelmatig de binnenkant van machines schoon.
Explosie Houtstof is zeer brandbaar en kan stofexplosies veroorzaken (zie ook paragraaf 12.2). De volgende maatregelen moeten genomen worden om dit te voorkomen: De werkruimte moet goed schoon gehouden worden. Stofophopingen moeten voorkomen worden. De afzuiginstallatie moet zorgen voor een stofconcentratie onder de grenswaarde. Deze moet voorzien zijn van een nulspanningsbeveiliging. Afzuiginstallaties > 6000 m3/uur moeten gesloten zijn. Er moeten terugslagkleppen in de aanvoerleidingen aanwezig zijn en een brandklep in de retourleiding. De filterinstallatie moet voorzien zijn van explosieluiken. Boven de filterinstallatie bevindt zich een droge blusleiding met sprinklers. Vonkvorming moet zoveel mogelijk voorkomen worden, onder andere door metalen delen te aarden, de elektrische installatie van het gebouw en de machines regelmatig te controleren, en bij de ruimte, waar de afzuiginstallatie staat een waarschuwingsbord explosiegevaar op te hangen. De genomen maatregelen moeten vastgelegd worden in een explosieveiligheidsdocument (zie ook paragraaf 10.3.3). Geluid Machinale houtbewerkers worden vaak blootgesteld aan (te) hoge geluidniveaus. Houtbewerkingsmachines veroorzaken geluidniveaus van ongeveer 80 tot 110 dB(A). Geluidniveaus boven 80 dB(A) zijn schadelijk voor de gezondheid. Bij geluidniveaus boven 80 dB(A) moet de werkgever gehoorbeschermingsmiddelen beschikbaar stellen. Bij geluidniveaus boven 85 dB(A) moet de werkgever proberen het lawaai zo goed mogelijk te bestrijden, rekening houdend met de technische, praktische en economische haalbaarheid van eventuele maatregelen. Bij geluidniveaus boven 85 dB(A) zijn de werknemers verplicht gehoorbeschermingsmiddelen te dragen. Om het lawaai aan de bron (de machine) te bestrijden kunnen onder andere de volgende maatregelen worden getroffen (zie ook hoofdstuk 17): toerental niet onnodig hoog; afmeting en vorm van zaagbladen, frezen en beitelblokken ‘lawaaiarm‘; gebruik spaanbegrensd snijgereedschap; gesloten vlakken nabij het gereedschap voorzien van gaten of sleuven; geen scherpe kanten of obstakels in of bij de vangkappen; dempingsmateriaal (grensvlak met bouwkundige constructie) en aborptiemateriaal (in de machine of onderdelen daarvan, of in de werkplaats tegen wanden of dak);
503
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 503
4-3-2021 16:04:30
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
maatregelen bij afzuiginstallaties: bij voorkeur de ventilator of filterkast buiten of achter een scherm opstellen; scherpe kanten, obstakels, haakse bochten en plotselinge vernauwingen vermijden; gebruik een korte, flexibele slang; luchtsnelheid niet onnodig groot; overleg met fabrikant over lawaaibeperkende maatregelen.
Persoonlijke beschermingsmiddelen De volgende persoonlijke beschermingsmiddelen zijn noodzakelijk (zie ook paragraaf 43.1): veiligheidsschoenen in verband met de risico's van vallende of omvallende zware voorwerpen; veiligheidsbril in verband met het risico van wegschietende delen; werkhandschoenen, behoudens wanneer de kans bestaat, dat deze gegrepen worden door draaiende delen, bijvoorbeeld bij cirkelzaagmachines; goed sluitende werkkleding om het lichaam te beschermen; gehoorbescherming als het geluidniveau zich in het schadelijke gebied bevindt. Universele cirkelzaagmachine Een universele cirkelzaagmachine moet zijn voorzien van: een deugdelijke beschuttingskap die is bevestigd aan een stevig statief; het statief moet een zodanige afmeting hebben, dat de beschuttingskap bij alle te zagen breedtes kan worden toegepast; het toepassen van een goedgekeurde doorzichtige beschuttingskap verdient aanbeveling, omdat men hierbij altijd zicht op het werk houdt; een spouwmessupport met een bij het toegepaste zaagblad behorend spouwmes; een goed instelbare, juist uitgevoerde hulpgeleider; één of meerdere aansluitingen voor een stofafzuiginstallatie. Het zaagblad moet ook onder het werkblad afgeschermd zijn. Bij een universele cirkelzaagmachine moet een duwhout (plankje) met verwisselbare handgreep aanwezig zijn om kleine of smalle werkstukken veilig door te kunnen voeren. Gebruik van een duimstok of latje is af te raden in verband met het gevaar van uit- of doorschieten. Het zaagblad moet voldoende hoog worden ingesteld, zó dat de kans op terugslag van het materiaal minimaal is. Bouwcirkelzaagmachine Een bouwcirkelzaagmachine moet voor wat betreft de volgende voorzieningen zijn ingericht zoals de universele cirkelzaagmachine: beschuttingskap met statief; spouwmessupport met goed spouwmes; hulpgeleider. Een bouwcirkelzaagmachine moet altijd zijn aangesloten op een afzuiginstallatie. Dit geldt voor zowel een binnen- als een buitenopstelling. Afkortzaagmachine met radiale arm Voor een afkortzaagmachine met radiale arm gelden de volgende voorschriften: De machine moet zijn voorzien van een vaste beschermkap die de tanden van de bovenhelft van het zaagblad volledig omsluit en die ten minste reikt tot de onderkant van de klemschijven van het zaagblad. De machine moet zijn voorzien van een stevige, zo hoog mogelijke aanslag die zodanig is geplaatst dat het zaagblad zich in zijn uitgangspositie geheel achter de aanslag bevindt en de door het zaagblad uitgeoefende snijkracht het te zagen materiaal tegen de aanslag aandrukt. De machine moet zijn voorzien van een beschutting achter de aanslag die de onderste helft van het zaagblad in zijn uitgangspositie tegen onopzettelijke aanraking afschermt. De machine moet zodanig zijn uitgevoerd, dat uitsluitend kan worden gezaagd door de zaagas langs zijn geleiding te verplaatsen (afkorten en verstekzagen). Schulpen met een afkortzaagmachine is zeer gevaarlijk en niet toegestaan. Als de zaageenheid in een naar voren getrokken stand wordt losgelaten, moet deze op eigen kracht teruglopen in de uitgangspositie, bijvoorbeeld met behulp van een in de handel verkrijgbaar terugloopmechanisme of door een kabeltje met contragewicht. De handgreep moet gemakkelijk en veilig kunnen worden vastgepakt.
504
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 504
4-3-2021 16:04:30
Hoofdstuk 42 Specifieke machines
Het tafelblad moet van een zodanige afmeting zijn, dat het zaagblad zich te allen tijde boven het tafelblad bevindt. De machine moet zijn aangesloten op een afzuiginstallatie.
Vlakbank Vlakbanken moeten zijn voorzien van een vlakbankbeveiliging met parallelgeleiding. Bij het vlakken moet het hout onder de lichtmetalen klep van deze beveiliging worden doorgevoerd en bij het strijken moet de klep het niet werkzame deel van de beitelas geheel afdekken. Als het hout is doorgevoerd, moet de beveiliging op eigen kracht aansluiten tegen de geleider van de machine. Alle andere vlakbankbeveiligingen bieden minder bescherming en zijn in Nederland verboden. Het grootste bezwaar tegen het gebruik van de vlakbankbeveiliging met parallelgeleiding is het uitsteken van de klep buiten de machine. Hierdoor wordt de houtbewerker in zijn bewegingsvrijheid beperkt. Vooral bij het schaven van grote lengtes levert dit problemen op. Aan de achterzijde van de geleider van de vlakbank moet boven de beitelas een stevig stalen of houten kapje scharnierend zijn aangebracht zodat het niet werkzame gedeelte in iedere stand van deze geleider blijft afgedekt. Met veel vlakbanken is het mogelijk sponningen te schaven. Bij deze vlakbanken is het lagerhuis van de beitelas afgevlakt en kan het aanvoerblad tot ongeveer 20 mm onder het afvoerblad worden ingesteld. Het schaven van sponningen op de vlakbak is alleen toegestaan als: er een deugdelijke en voor dit doel geschikte beveiliging wordt gebruikt, zoals een houten kam of een aangepaste freesbeveiliging, waarvan het stalen scherm en een drukstuk gebruikt moeten worden; de verstelinrichting van het aanvoerblad (waarmee de sponningdiepte wordt ingesteld) zodanig is uitgevoerd, dat de afstand tussen het aanvoerblad en de beitelas niet meer dan 6,1 mm kan bedragen: van de beitel tot de rand van het aanvoerblad 5 mm; voor de uitsteek van de beitel uit de beitelas 1,1 mm. De vlakbankmachine moet zijn aangesloten op een afzuiginstallatie. Vandiktebank Vandiktebanken moeten zijn voorzien van terugslagpallen, een geribde aanvoerwals, een gladde afvoerwals en van drukbalken. Boven de beitelas moet een scherm (deksel) zijn aangebracht. Dit scherm moet aan de invoerzijde reiken tot over de aanvoerwals en aan de uitvoerzijde tot een horizontale afstand van ten minste 300 mm van het hart van de beitelas. De vandiktebank moet zijn aangesloten op een afzuiginstallatie. Tafelfreesmachine Tafelfreesmachines moeten voorzien zijn van: Een Nederlandse of SUVA-freesbeveiliging. Deze beveiligingen moeten, gezien vanaf de voorzijde van de machine, rechts achter de geleider worden geplaatst om voldoende druk op het werkstuk te garanderen. Bij het maken van recht werk is het gebruik van een doorvoerapparaat toegestaan. Het doorvoerapparaat wordt echter niet als een beveiliging beschouwd. Het blijft een handbediende machine, waarbij snijgereedschap met het opschrift MAN of BG-test moet worden gebruikt. Een freesspil of freesdoorn met uitwendige draad en moer voor het bevestigen van het snijgereedschap. Een freesspil of freesdoorn met inwendige draad en inbusbout is niet toegestaan. Bij een frees met twee draairichtingen moet het snijgereedschap geborgd zijn tegen aflopen. Een deugdelijke afscherming van het snijgereedschap achter de geleiders. Een goedgekeurde beschermkap en een elleboogbeschermer voor het slaan van pennen, wanneer deze werkzaamheden op de tafelfreesmachine uitgevoerd kunnen worden (freesmachine met pennenslede). Eén of meerdere aansluitingen voor een afzuiginstallatie. Het gebruik van een strippengeleiding is niet verplicht maar wel aan te bevelen.
505
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 505
4-3-2021 16:04:30
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Pennenbank Pennenbanken moeten zijn voorzien van: een vaste afscherming om het niet werkzame deel van het zaagblad; een beschermkap boven het werkzame deel van het zaagblad; een zo goed mogelijke afscherming van de pennenkoppen en contramalblokken (wanneer aanwezig); een voorziening die het met elkaar in aanraking komen van draaiende beitels voorkomt; aansluitingen voor stofafzuiging bij alle snijgereedschappen (geïntegreerd in de beschermkappen). Aan de roltafel van de pennenbank moet tussen de bediener en het snijgereedschap een scherm zijn bevestigd van 500 mm lengte en 300 mm hoogte. De klem- of opspaninrichting moet zodanig kunnen worden ingesteld, dat de vrije ruimte tussen het werkstuk en het voetje van de kleminrichting nooit groter is dan 5 mm. Als een pneumatische of hydraulische klem- of opspaninrichting wordt gebruikt, moet deze zijn voorzien van een slangbreukbeveiliging, zodat het hout nooit ongewild kan losraken. Doordat pennenbanken zijn voorzien van een groot aantal snijgereedschappen, verdient het aanbeveling deze machines op te stellen op een rustige plek of in een hoek van de werkplaats. Hierdoor wordt langs de machine lopen zoveel mogelijk vermeden. Ook kan de werkplek bij de machine met bijvoorbeeld een hekje worden afgezet.
42.2.3
Verwijzing
Arbowet art. 5 Arbobesluit, hoofdstuk 7 NEN-EN-ISO 12100:2010 nl, Veiligheid van machines – Algemene ontwerpbeginselen – Risicobeoordeling en risicoreductie NEN-EN 12779:2015 en, Veiligheid van houtbewerkingsmachines – Vast opgestelde installaties met afzuigsystemen voor zaagsel en spaanders – Veiligheidseisen AI-4, Lawaai op de arbeidsplaats, Sdu, Den Haag AI-11 Machineveiligheid: afschermingen en beveiligingen, Sdu, Den Haag AI-23, Toxische stoffen in de houtverwerkende industrie, Sdu, Den Haag Warenwetbesluit Machines Arbocatalogus timmerindustrie ATEX 114 CE Richtlijn betreffende apparaten en beveiligingssystemen bedoeld voor gebruik op plaatsen waar ontploffingsgevaar kan heersen (Richtlijn 2014/34/EU) ATEX 153 CE Richtlijn voor verbetering van de gezondheidsbescherming en veiligheid van werknemers die door explosieve atmosferen gevaar kunnen lopen (Richtlijn/1999/92/EG) NPR 7910-1:2020+C1:2021 nl, Gevarenzone-indeling met betrekking tot explosiegevaar – Deel 1: Gasexplosiegevaar, gebaseerd op NEN-EN-IEC 60079-10-1 NPR 7910-2: 2020+C1:2021 nl, Gevarenzone-indeling met betrekking tot explosiegevaar – Deel 2: Stofexplosiegevaar, gebaseerd op NEN-EN-IEC 60079-10-2 Abomafoons: 7.10 Timmerwerkplaatsen 7.11 Bouwcirkelzaagmachines 8.20 Houtstof op de bouwplaats
42.3 42.3
Metaalbewerkingsmachines Metaalbewerkingsmachines
Machines in de metaalbewerking zijn onder te verdelen in niet-verspanende of spaanloze machines en verspanende machines. Onder spaanloze machines vallen onder andere zetbanken, walsen en persen; onder verspanende machines draaibanken, freesbanken en boormachines. Deze machines, die in vele bedrijfstakken voorkomen, moeten van een veilige constructie zijn.
42.3.1
Risico’s
De risico’s van metaalbewerkingsmachines worden vooral veroorzaakt door bewegende machinedelen. Door beweging en druk kan knelgevaar ontstaan. Door snijden, slijpen of zagen kunnen metaaldeeltjes wegvliegen. Door draaiende of bewegende delen kunnen kledingstukken of lichaamsdelen worden gegrepen. Scherpe messen, beitels of snijkanten kunnen snijverwondingen veroorzaken. Van de ongevallen met metaalbewerkingsmachines leidt bijna de
506
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 506
4-3-2021 16:04:30
Hoofdstuk 42 Specifieke machines
helft tot handletsel. Door langdurige blootstelling aan schadelijk geluid kan gehoorschade ontstaan (zie ook hoofdstuk 17).
42.3.2
Normen en richtlijnen
Een machine dient te zijn beveiligd en moet zijn voorzien van afschermingen van voldoende sterkte. Bij de machines moet een Nederlandse gebruiksaanwijzing beschikbaar zijn. Machines, die vanaf 1995 zijn gekocht, moeten voorzien zijn van een CE-markering. De ruimte om een machine dient zodanig te zijn, dat een werknemer, indien nodig, aan alle zijden van de machine veilig kan werken. Eventueel dienen schermen te worden aangebracht. Houd ook rekening met voldoende ruimte voor aan- en afvoer van producten. Op machines aangebrachte beveiligingen mogen niet buiten werking worden gesteld of verwijderd. Het uitvoeren van metingen aan een bewegend werkstuk of in de nabijheid van andere bewegende delen is verboden. Het werken zonder toezicht aan een excenterpers door personen jonger dan 18 jaar is slechts toegestaan onder adequaat deskundig toezicht en in het kader van een beroepsopleiding. Loshangende kleding, sieraden of ringen mogen niet gedragen worden, loshangende haren beschermen door een haarnet of pet. Vrijdraaiende assen, wielen of rollen moeten geheel dicht en glad zijn uitgevoerd. Binnen bereik van kleding moeten deze assen worden afgeschermd. Door het aanhouden van veilige afstanden kan worden voorkomen dat gevaarlijke zones met de ledematen kunnen worden bereikt. Als de bedieningsknoppen niet binnen handbereik zijn geplaatst, is een noodstop verplicht.
Persoonlijke beschermingsmiddelen De volgende persoonlijke beschermingsmiddelen zijn noodzakelijk (zie ook paragraaf 43.1): veiligheidsschoenen in verband met de risico’s van vallende of omvallende zware voorwerpen; veiligheidshelm als de kans bestaat om getroffen te worden door vallende voorwerpen; stofmaskers bij verspanende werkzaamheden; filtermaskers voor werkzaamheden waarbij (in beperkte mate) schadelijke dampen vrijkomen en er onvoldoende afzuiging is, zoals laswerkzaamheden en het gebruik van oplosmiddelen en schoonmaakmiddelen; luchtkappen met verse luchttoevoer bij werkzaamheden waarbij schadelijke dampen vrijkomen. Bij bepaalde laswerkzaamheden (zie paragraaf 41.2) en spuitwerkzaamheden; veiligheidsbril bij werkzaamheden waarbij rondspattende deeltjes vrij kunnen komen; werkhandschoenen: houd bij de keuze rekening met de chemische stoffen, waarmee contact mogelijk is; werkkleding om het lichaam te beschermen. Bedenk dat vuile werkkleding zeer brandbaar kan zijn; gehoorbescherming wanneer het geluidniveau zich in het schadelijke gebied bevindt. Dit zal veelal het geval zijn. Persen Persen, zoals excenterpersen, pneumatische persen, schroefpersen en hydraulische persen, worden voor een belangrijk gedeelte gebruikt voor inlegwerk. Hierbij worden stempels gebruikt, waarbij gevaarlijke knelplaatsen met grote krachten en snelheden kunnen ontstaan. De noodzakelijke beveiligingen bestaan uit: gesloten stempels (bij open stempels mag de opening niet groter dan 4 mm zijn); manometer en overdrukbeveiliging; automatisch werkende aan- en afvoerinrichtingen; vaste schermen, die niet zonder gereedschap kunnen worden weggehaald; beweegbare schermen, voorzien van mechanisch gedwongen eindschakelaars; een tweehandenbediening met componentenroller; een koppelscherm; een lichtscherm.
507
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 507
4-3-2021 16:04:30
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Excenterpersen dienen te zijn voorzien van een beveiliging die onafhankelijk is van de bediener. Een lichtscherm zonder aanvulling door een koppelscherm wordt als onvoldoende beschouwd. Een excenterpers dient regelmatig te worden geïnspecteerd. Hierbij moet worden gelet op doorslaan, het goed functioneren van de tweehandenbediening en het juiste gebruik van eventueel aanwezige koppelschermen. Kantbanken Bij een kantbank is knelgevaar aanwezig, omdat regelmatig materialen onder een mes moeten worden vastgehouden. Aan de aandrijving van deze werktuigen worden hoge eisen gesteld. Met name op het gebied van onderbreken van de beweging. Een kantbank moet zijn uitgevoerd met een voorziening die op elk gewenst moment de beweging stopt en daarna het werktuig doet terugkeren naar de ruststand. Indien voor de bediening van een kantbank een voetpedaal wordt gebruikt, moet dit pedaal zijn beschermd tegen ongewild bedienen. Dit laatste geldt voor alle apparaten die met een voetpedaal worden bediend. Om beknelling te voorkomen kan één van de volgende maatregelen genomen worden: snelheid kantmes op minder dan 10mm/sec instellen; voor de opening tussen kantmes en werkstuk kleiner dan 6 mm aanhouden; ijlgang stoppen op 10 cm boven het werkstuk, daarna een snelheid van het kantmes van minder dan 10mm/sec aanhouden; een afstand tussen handen en kantbank houden van meer dan 30 cm. Verdere beveiligingen bestaan uit: gebruik van een oplegvoorziening; dichtlaten van de afschermingen aan de zij- en achterkant; een buigmes, dat niet langer is dan de lengte van het werkstuk. Guillotinescharen Bij deze machines wordt een knipbeweging uitgevoerd door stalen messen die mechanisch of hydraulisch worden aangedreven. Tijdens het knippen wordt het materiaal op zijn plaats gehouden met neerhouders. De gevaren voor de handen hangen samen met de messen en de neerhouders. De snijplaats of de neerhouders dienen zodanig te zijn afgeschermd, dat het plaatsen van vingers onder het mes wordt uitgesloten. De guillotineschaar moet voorzien zijn van een repeteerbeveiliging. Soms is een tweehandenbediening vereist. In dat geval dient er tevens voor te worden gezorgd dat de plaats van de tweehandenbediening zó wordt gekozen, dat de twee knoppen niet tegelijk met één hand kunnen worden ingedrukt door het toepassen van een componentenroller. Als een plaatschaar is voorzien van een voetbediening, dient ongewild bedienen van de schaar te zijn uitgesloten. Afhankelijk van opstelling en afvoer moet ook de achterzijde van de machine zijn beveiligd. Metaalcirkelzaagmachines Bij een langzaamlopende metaalcirkelzaag schuilt het gevaar in de omtreksnelheid van het zaagblad. Door de lage snelheid kan de mouw van een overall of stofjas worden meegetrokken. Langzaamlopende metaalcirkelzagen dienen te zijn voorzien van een beveiliging die de zaag uitschakelt bij loslaten van de hendel (een zogenaamde dodemansknop), of van een voorziening, die ervoor zorgt dat de zaag bij loslaten in de bovenste stand terugkeert en vervolgens stopt. Om te voorkomen dat men in het zaagblad grijpt als de zaag in de bovenste stand staat, dienen metaalcirkelzagen te worden voorzien van een beschermkap die automatisch wegklapt bij het dalen van de zaag. Metaalcirkelzagen met hoge snelheid moeten aan andere veiligheidseisen voldoen (door de lange uitlooptijd van het zaagblad). Een vast scherm of een bewegend scherm geeft dan voldoende beveiliging.
508
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 508
4-3-2021 16:04:30
Hoofdstuk 42 Specifieke machines
Lintzagen Bij lintzagen dienen de wielen waarover het zaaglint loopt, voldoende te zijn afgeschermd. De zaag dient in ieder geval te zijn voorzien van een inrichting die voorkomt dat men bij breken van het zaaglint door dit lint kan worden getroffen. Het gehele zaaglint dient, met uitzondering van de plaats waar wordt gezaagd, te zijn afgeschermd tegen toevallige aanraking. Tevens dient het lint te zijn voorzien van een verstelbare geleiderol zo dicht mogelijk boven de plaats waar het materiaal wordt gezaagd. Bij machines voor metaalbewerking is de zaagsnelheid betrekkelijk laag en dient het zaagblad door een koelvloeistof gekoeld te worden tijdens het zagen. Draaibanken Met draaibanken worden cilindervormige werkstukken bewerkt; draaien is een verspanende techniek waarbij met beitels materiaal wordt weggehaald. Bij draaibanken moeten de te bewerken werkstukken in een gedreven klauwplaat zijn ingespannen. De meest voorkomende ongevallen ontstaan bij: het met behulp van handgereedschap bewerken van een draaiend werkstuk (bijvoorbeeld schuren of polijsten); het verwijderen van draaikrullen; onzorgvuldig klemmen waardoor het werkstuk wegvliegt. Tevens gelden de volgende normen bij het werken met draaibanken: De draaibank moet voorzien zijn van een afschermkap, die gesloten moet zijn tijdens het draaien. Er mogen geen handschoenen, sieraden of kleding gedragen worden. Loshangende haren beschermen door een haarnet of pet. Spanen mogen alleen verwijderd worden bij stilstaande draaibank, of met een spanenhaak. De plaats waar het werkstuk uit de bank steekt moet zijn afgezet. Afhankelijk van de grootte en het gewicht van het werkstuk dienen ondersteuningen te worden toegepast. Om te voorkomen dat een draaiende klauwplaat met de hand wordt afgeremd, is een goed werkende reminrichting op een draaibank noodzakelijk. Het gebruik van een klauwplaat die de klauwplaatsleutel automatisch naar buiten drukt, wordt aanbevolen. Bij banken die CNC of NC gestuurd worden, moeten de gereedschapshouders zijn afgeschermd. Krullen en koelmiddel moeten van de vloer opgeruimd worden. Schaafbanken Hoewel schaafbanken geen draaiende delen hebben, bestaat het gevaar dat men wordt geraakt door een uitstekend deel. Een goede afscherming, bijvoorbeeld een hekwerk, is vereist om te voorkomen dat een persoon zich binnen het bereik van de slede of de arm kan bevinden. Boormachines Bij het gebruik van boormachines kunnen risico’s ontstaan als de boor in het materiaal “hapt”, met name bij het doorkomen van de boor bij plaatwerk. Hierbij wordt het werkstuk door de boor meegenomen en gaat slingeren of wordt weggeslagen. Let daarom op de volgende gebruiksnormen: De boormachine moet stabiel staan. Producten moeten opgespannen worden zodat zij niet in beweging komen. De boormachine moet uitgeschakeld worden na het boren en tijdens het opspannen. Bij alle verspanende machines bestaat gevaar voor letsel door spanen, spattend koelmiddel, of wegspringende delen van het werkstuk of de machine. Verwonding door spanen is op een aantal manieren te voorkomen: Plaats een scherm tussen de gebruiker en het werkstuk. Een goed geplaatst scherm is tevens een goede bescherming tegen spatten van de koelvloeistof. De spaanbreker op een draaibeitel moet goed zijn afgesteld. Het toepassen van oogbescherming tijdens het werken met verspanende werktuigen is verplicht. Een veiligheidsbril moet bij voorkeur zijn voorzien van zijkapjes. Tijdens het verwijderen van spanen moet de boormachine stil staan.
509
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 509
4-3-2021 16:04:30
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
42.3.3
Verwijzing
Arbobesluit, artikel 7.3 - 7.7, 7.13 - 7.16 Warenwetbesluit machines NEN-EN-ISO 13857:2019 en, Veiligheid van machines. Veiligheidsafstanden ter voorkoming van het bereiken van gevaarlijke zones door bovenste en onderste ledematen. NEN-EN-ISO 13849-1:2016 en, Veiligheid van machines – Onderdelen van besturingssystemen met een veiligheidsfunctie. Deel 1 Algemene regels voor ontwerp. NEN-EN 1010 Veiligheidsbepalingen voor laagspanningsinstallaties. NEN-EN 693:1992 en, Hydraulische persen – Veiligheid NEN-EN-ISO 23125:2015 (correctie 2016-5) en, Veiligheid van gereedschapsmachines – Draaimachines NEN-EN-ISO 12100:2010 nl, Veiligheid van machines – Basisbegrippen voor ontwerp – Risicobeoordeling en risicoreductie AI-4, Lawaai op de arbeidsplaats, Sdu, Den Haag AI-11, Machineveiligheid: afschermingen en beveiligingen, Sdu, Den Haag
42.4 42.4
Garagewerktuigen Garagewerktuigen
Bij werkzaamheden in garages worden werktuigen gebruikt om voertuigen te repareren en te conserveren. Het betreft onder andere boormachines, slijpmachines, boutentollen, lasapparatuur en spuitapparatuur. Daarnaast heeft men te maken met smeerputten en hefbruggen. Een aantal machines wordt elders in dit boek besproken, onder andere handgereedschap (paragraaf 39.1) en lasapparatuur (paragraaf 41.1). Daarnaast spelen uiteenlopende zaken, zoals milieu (Milieuveiligheid), klimaat (deel D), elektriciteit en persoonlijke beschermingsmiddelen (hoofdstuk 43) een rol.
42.4.1
Risico's
Werkzaamheden in garages kennen uiteenlopende risico's ten aanzien van veiligheid, gezondheid en milieu. Die hangen samen met: blootstelling aan giftige stoffen. Deze stoffen kunnen bijvoorbeeld vrijkomen bij werkzaamheden met draaiende motoren, het ontvetten van onderdelen en bij het verfspuiten; gebruik van brandbare stoffen zoals smeermiddelen, brandstoffen, verfproducten en oplosmiddelen; vonkveroorzakende werkzaamheden, of het gebruik van apparatuur die bij aanwezigheid van explosieve dampen of gassen een brand of explosie kunnen veroorzaken; het gebruik van werktuigen waardoor ongevallen of schade aan het milieu kan ontstaan.
42.4.2
Normen en richtlijnen
Hefbruggen Hefbruggen zijn installaties om voorwerpen omhoog te heffen om aan de onderzijde werkzaamheden te kunnen verrichten. Men spreekt van hefbruggen als de totale hefhoogte groter dan 0,5 m is, inclusief een eventueel aanwezige werkkuil. Garagekriks en vijzels vallen dus niet onder het begrip hefbrug (zie ook paragraaf 38.12). Hefbruggen kunnen elektrisch, hydraulisch of pneumatisch worden aangedreven. Hefbruggen met een aangebouwd werkplateau moeten voldoen aan de eisen voor hoogwerkers. Voor hefbruggen gelden de volgende richtlijnen: Hefbruggen, die meer dan 50 cm kunnen heffen, moeten jaarlijks door een onafhankelijk deskundige worden gekeurd. Hefbruggen moeten zodanig zijn opgesteld dat zij veilig zijn te bereiken en te bedienen. Het werken onder hefbruggen moet zonder gevaar kunnen gebeuren. Onderdelen van hefbruggen die door snijden, knellen of pletten risico op kunnen leveren moeten doelmatig zijn afgeschermd. De aan-uitschakelaar moet vergrendeld kunnen worden zodat onbedoeld inschakelen niet mogelijk is. Bedieningsonderdelen moeten zodanig zijn ingericht dat zij veilig en gemakkelijk zijn te bedienen. De bediening moet voorzien zijn van vasthoudknoppen. Bedieningsonderdelen moeten bij loslaten altijd automatisch in de stopstand terugkeren. Hefbruggen mogen alleen worden bediend en onderhouden door personen die vertrouwd
510
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 510
4-3-2021 16:04:30
Hoofdstuk 42 Specifieke machines
zijn met de werkzaamheden. Hefbruggen mogen worden bediend door personen jonger dan 18 jaar mits onder adequaat deskundig toezicht en in het kader van een beroepsopleiding. Dagelijks voor ingebruikname vindt inspectie plaats, en moet controle worden uitgeoefend op aanwezigheid van de bedienings- en beveiligingsinrichtingen, en naar het goed functioneren van deze inrichtingen. Op hefbruggen moeten, afhankelijk van de aandrijving, de volgende beveiligingen aanwezig zijn: Eindstandbegrenzing door vaste aanslagen. De beweging moet stoppen voor de eindstand is bereikt. Noodstopvoorziening, bereikbaar vanaf de bedieningslocatie, die in één handeling de beweging van de hefbrug kan stilleggen. Een hoofdschakelaar voldoet hieraan. Een voetbeveiliging, waardoor er ruimte is voor de voet over een diepte van 15 cm met een hoogte van 5 cm, op een diepte van 5 cm een hoogte van 6 cm, en vooraan bij het scheenbeen een hoogte van 12 cm. Slapkabelbeveiliging (indien de hefbrug is opgehangen aan staalkabels of kettingen). Vang- en vergrendelinrichting (indien slapkabelbeveiliging aanwezig is). Rembeveiliging. Voorkomen moet worden dat de hefbrug meer dan 0,1 m zakt door het wegvallen van de aandrijvende kracht. Overdrukbeveiliging. Bij hydraulische en pneumatische aandrijving is dit noodzakelijk om ongewild in beweging komen of zakken van het hefplateau te voorkomen. Leiding- en slangbreukbeveiliging. Terugslagbeveiliging (voor hydraulisch aangedreven hefbruggen). Vorstbeveiliging, luchtfilter, luchtketel met condenswaterkraan, afsluiter tussen luchtketel en verdeelsysteem, veiligheidsventielen, terugslagbeveiliging tussen compressor en luchtketel, een waterafscheider en manometer zijn noodzakelijk bij pneumatisch aangedreven hefbruggen. Afrijbeveiliging van tenminste 10 cm hoog aan beide zijden. Dit dient om te voorkomen, dat voertuigen van de hefbrug af kunnen rollen. Het is verboden lasten te heffen die zwaarder zijn dan de op de hefbrug aangegeven werklast. Het werken met de hefbrug dient met zorg te geschieden om te voorkomen dat de last gaat schuiven, rollen of kantelen, waardoor ongevallen kunnen plaatsvinden. Hefbruggen mogen niet worden gebruikt voor het vervoer van personen, tenzij de hefbruggen hiervoor speciaal zijn bestemd en ingericht. Mobiele wielgreepheffers dienen goed aangesloten te zijn op de band en geheel op hun voetplaat te rusten. De bodem van de garage of werkplaats waar mobiele wielgreepheffers worden toegepast moet voldoende vlak en vrij van olieresten zijn of andere verontreinigingen die die stroefheid verminderen. Verplaatsbare hefbruggen mogen in belaste toestand niet worden verreden. Indien een verplaatsbare hefbrug wordt bediend met een verplaatsbaar bedieningsonderdeel, dan mag de bediener zich niet onder de hefbrug bevinden. Lichtarmaturen boven de hefbrug moeten voorzien zijn van beschermkappen.
Smeerkuilen Smeerkuilen zijn in de vloer van de garage aangebrachte verdiepingen om onder het voertuig te kunnen werken. Smeerkuilen hebben het risico dat brandbare of explosieve gassen die zwaarder zijn dan lucht, zich verzamelen in de smeerkuil. Dit geldt ook voor toxische stoffen. Voor smeerkuilen gelden daarom de volgende richtlijnen: Explosieveilige verlichting en vonkarm gereedschap. Een automatisch werkende schakelinstallatie die ervoor zorgt dat de elektrische installatie in de smeerkuil (verlichting, schakelaars, wandcontactdozen) pas functioneel is, nadat de afzuiginstallatie in de smeerkuil minstens 30 seconden in werking is. Voldoende verlichting en verlichtingsarmaturen in slagvaste constructie met een beschermingsgraad van ten minste IP 44 overeenkomstig NEN 10529 (of over de gehele lengte van de kuil achter schutglazen van slagvast materiaal voorzien van pakking). Smeltveiligheden zijn in de smeerkuil niet toegestaan. Wandcontactdozen, schakelaars of andere elektrische toestellen moeten zijn uitgevoerd met een beschermingsgraad van ten minste IP 44 overeenkomstig NEN 10529. Dat betekent spatwaterdicht en bestand tegen indringen van stof > 1 mm. Goede en doelmatige afzuiging onderin de kuil.
511
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 511
4-3-2021 16:04:30
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Als de smeerkuil dieper is dan 50 cm, moet een voorziening zijn aangebracht, waarmee vrijkomende dampen kunnen worden afgezogen. Dit kan door middel van een mechanische afzuiginrichting, bestaande uit langs de beide lange zijden van de werkkuil, nabij de vloer aangebrachte afzuigkanalen waarin (gelijkmatig over de lengte van het kanaal verdeeld) afzuigopeningen aanwezig zijn. Per minuut moet ten minste 1 m3 per m2 kuiloppervlak worden afgezogen. De dampen moeten bovendaks worden afgevoerd, zodanig dat buiten de inrichting geen hinder van de vrijkomende gassen wordt ondervonden. De ventilatormotor moet buiten de luchtstroom zijn geplaatst, of bestaan uit een explosievrije constructie. De smeerkuil moet voorzien zijn van een deugdelijke toegang en een vluchtmogelijkheid.
Ventilatie en verwarming In garages kan door werkzaamheden of lekkage benzine of LPG-damp vrijkomen. Dampluchtmengsels kunnen tot ontsteking gebracht worden door een ontstekingsbron, zoals open vuur, hete oppervlakken, elektrische of mechanische vonken en ontladingen van statische elektriciteit. Het verdient de voorkeur om elektrische ventilatoren buiten de werkruimte op te stellen. Bij afzuigventilatoren dient men er rekening mee te houden dat mogelijk explosieve dampen langs de ventilatiemotor kunnen stromen. Verwarmen kan met behulp van stoom, warm water, thermische olie of lucht. De stookinstallaties moeten gescheiden van de brandbare ruimte (garages en verfspuiterij) worden opgesteld. Stookruimten en opstellingsruimten moeten voldoen aan de daarvoor geldende normen. Aardgasgestookte installaties moeten een geldige Gaskeur hebben. Gaskeur is een keurmerk van KIWA. Het keurmerk wordt in Nederland op basis van vrijwilligheid toegepast op cv-ketels. Het geeft een aanvulling bovenop de wettelijke eisen en is een aanvulling op de CE markering. Men kan ook verwarmen met elektrische stralingstoestellen. Deze toestellen moeten: op een deugdelijke manier, minstens 4,5 m boven de vloer zijn aangebracht; minimaal 2 m van gemakkelijk ontvlambare materialen verwijderd blijven; minimaal 0,6 m van brandbare materialen verwijderd blijven. Verwarmingstoestellen gestookt met vaste brandstoffen zoals hout, turf of kolen zijn niet toegestaan.
42.4.3
Maatregelen
Een garage is een brandgevaarlijke ruimte. Het gebruik van open vuur is niet toegestaan als er voertuigen aanwezig zijn die brandstoffen bevatten (benzine en LPG) die brandbare dampen kunnen verspreiden. Onder open vuur wordt hier verstaan lassen, branden en slijpen. Roken is verboden. Het opladen van accu's moet in speciale geventileerde ruimten plaatsvinden, omdat het vrijkomende waterstofgas zeer brandbaar is. Draaiende motoren in garages brengen toxische gassen en kankerverwekkende roetdeeltjes in de lucht. Voor de blootstelling aan dieselmotoremissie geldt een grenswaarde van 8 microgram EC/m3. Daarom moeten de uitlaatgassen van deze motoren direct naar buiten worden afgevoerd via slangen of een speciaal daarvoor bestemde installatie. Dieselvoertuigen, die niet voorzien zijn van een eigen roetfilter, moeten bij het in- en uitrijden voorzien worden van een opzetroetfilter.
Verfspuiten Veel garagebedrijven hebben ook een spuitafdeling. De gebruikte bestanddelen, zoals pigmenten en oplosmiddelen, zijn vaak toxisch en brandbaar of explosief. In de werk- en opslagruimten moet worden gezorgd voor luchtverversing en verontreinigde lucht moet naar buiten worden afgevoerd. Ook aan de luchtverversingsinstallatie worden eisen gesteld (zie paragraaf 23.4.14).
512
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 512
4-3-2021 16:04:30
Hoofdstuk 42 Specifieke machines
Tijdens de werkzaamheden is ademhalingsbescherming en lichaamsbescherming nodig. Ook dient de installatie te voldoen aan de ATEX richtlijnen en explosieveilig te worden uitgevoerd. Een explosieveiligheidsdocument beschrijft de getroffen maatregelen. Milieu Veel werkzaamheden in garages zijn milieubelastend, vooral door de vrijkomende afvalstoffen, zoals oude banden, accu's, verfproducten, smeermiddelen en brandstoffen. Persoonlijke beschermingsmiddelen De volgende persoonlijke beschermingsmiddelen zijn noodzakelijk (zie ook hoofdstuk 43): Veiligheidsschoenen in verband met de risico's van vallende of omvallende zware voorwerpen;. Stofmaskers bij verspanende werkzaamheden. Filtermaskers voor werkzaamheden waarbij, in beperkte mate, schadelijke dampen vrijkomen, en er onvoldoende afzuiging is, zoals laswerkzaamheden en het gebruik van oplosmiddelen en schoonmaakmiddelen. Luchtkappen met verse luchttoevoer bij werkzaamheden waarbij schadelijke dampen vrijkomen. Bij bepaalde laswerkzaamheden (zie paragraaf 41.2) en spuitwerkzaamheden. Werkhandschoenen. Bedenk dat niet alle handschoenen tegen chemische stoffen bestand zijn. Werkkleding is noodzakelijk om het lichaam te beschermen. Bedenk dat vuile werkkleding zeer brandbaar kan zijn. Gehoorbescherming wanneer het geluidniveau zich in het schadelijke gebied bevindt. Oog- en gelaatsbescherming bij kans op spatten, slijpen of laswerkzaamheden. De keuze van persoonlijke beschermingsmiddelen moet zijn gebaseerd op de risico-inventarisatie en -evaluatie (zie paragraaf 3.6.1 onder Risico-inventarisatie &-evaluatie ).
42.4.4
Verwijzing
Arbobesluit, artikel 4.6, 7.3 - 7.7 en 7.13 - 7.18 Besluit inrichtingen voor motorvoertuigen – Staatsblad 262, juni 2000 NEN-EN 1493 Hefbruggen voor voertuigen Voorschriften werkkuil voor motorvoertuigen, BOVAG, Bunnik ATEX 114 CE Richtlijn betreffende apparaten en beveiligingssystemen bedoeld voor gebruik op plaatsen waar ontploffingsgevaar kan heersen (Richtlijn 2014/34/EU) ATEX 153 CE Richtlijn voor verbetering van de gezondheidsbescherming en veiligheid van werknemers die door explosieve atmosferen gevaar kunnen lopen (Richtlijn/1999/92/EG) Arbocatalogus voor de motorvoertuigen- en tweewielerbranche www.arbocatalogusmobiel.nl
513
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 513
4-3-2021 16:04:31
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
43 43
Persoonlijke beschermingsmiddelen
43.1 43.1
Persoonlijke beschermingsmiddelen
Inleiding Inleiding
Een persoonlijk beschermingsmiddel (PBM) is een middel dat door een persoon wordt gedragen of vastgehouden als bescherming tegen risico's die zijn gezondheid of veiligheid bedreigen. Persoonlijke beschermingsmiddelen mogen pas worden gebruikt als de risico's niet op een andere manier kunnen worden beperkt en zijn dus altijd het sluitstuk bij het treffen van maatregelen. Het moet ook gezien worden als een tijdelijke maatregel en frequent worden geëvalueerd. In de praktijk zijn er echter tal van situaties waarin bronmaatregelen onmogelijk zijn, of waar onvoldoende technische oplossingen kunnen worden toegepast om de risico's op een effectieve manier te beheersen. In zulke situaties is het noodzakelijk om persoonlijke beschermingsmiddelen te gebruiken, eventueel als aanvulling op of in combinatie met andere maatregelen. Een werkgever is verplicht om te beoordelen of het persoonlijke beschermingsmiddel dat ingezet gaat worden geschikt is voor de risico's waartegen deze bescherming moet gaan bieden. Hierbij mag het beschermingsmiddel zelf geen extra risico vormen of het risico vergroten. Daarnaast moet de keuze van de persoonlijke beschermingsmiddelen zo zijn dat deze aangepast kunnen worden aan de werkomstandigheden en de individuele eigenschappen van de gebruiker, en mogen zij geen extra hinder, irritatie of gezondheidsrisico veroorzaken.
43.2 43.2
PBM’s fabriceren en aanbieden PBM’s fabriceren en aanbieden
In Europa zijn afspraken gemaakt over de minimale eisen waaraan producten als PBM’s minimaal moeten voldoen om verhandeld/verkocht te mogen worden in Europa. Daarbij moet de fabrikant (importeur of leverancier) ervoor zorgen dat zijn producten voldoen aan deze eisen. Voor PBM’s staan deze eisen in de PBM-Verordening: 2016/425. De fabrikant moet haar producten in overeenstemming brengen met deze eisen en laat via de CE-markering zien dat hij vindt dat zijn product hieraan voldoet. Dit geeft aan dat het middel tenminste voldoet aan de minimale essentiële eisen op het gebied van veiligheid en gezondheid. Voor de meeste persoonlijke beschermingsmiddelen zijn deze essentiële eisen uitgewerkt tot geharmoniseerde EN-normen. Deze geven nadere informatie over de specifieke technische eisen, prestaties en het beschermingsniveau van het betreffende beschermingsmiddel. Het toezicht op de naleving van deze productregelgeving vindt plaats door de Inspectie SZW en voor de privésector door de VWA (Voedsel en Waren Autoriteit). (Het kopen van dergelijke productnormen is voor een Arboprofessional niet nuttig.) Net zoals bij bijvoorbeeld machines (zie paragraaf 36.4) gelden dus wettelijke voorschriften voor fabrikanten, importeurs en handelaren van persoonlijke beschermingsmiddelen. Zij moeten ervoor zorgen dat de door hen gemaakte of geleverde beschermingsmiddelen zijn voorzien van een verklaring van overeenstemming, CE-markering en Nederlandstalige gebruiksaanwijzing. Dit betekent dat men bij de aanschaf van persoonlijke beschermingsmiddelen let op de aanwezigheid van CE-markering, een verklaring van overeenstemming en een duidelijke Nederlandse gebruiksaanwijzing. In de bijlage II van de PBM-Verordening (2016/425) zijn de fundamentele voorschriften voor elke PBM die op de markt wordt gebracht opgenomen. De fundamentele eisen zijn opgedeeld in drie soorten eisen: algemene voorschriften die voor alle PBM’s gelden; aanvullende voorschriften voor soorten PBM’s; aanvullende voorschriften specifiek risico.
514
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 514
4-3-2021 16:04:31
Hoofdstuk 43 Persoonlijke beschermingsmiddelen
Algemene voorschriften die voor alle PBM’s gelden Algemene voorschriften die voor alle PBM’s gelden, zijn eisen die betrekking hebben op: Ergonomisch ontwerp: Het moet de bescherming bieden, die door de gebruiker mag worden verwacht. De gebruiksaanwijzing moet duidelijk maken waartegen, onder welke omstandigheden en in welke mate het middel beschermt. (On)schadelijkheid: O.a. de materialen waaruit het PBM is vervaardigd mogen de gebruiker niet schaden. Comfort en doelmatigheid: O.a. PBM moet aan te passen zijn aan de lichaamsbouw van de gebruiker. Het dient zodanig te zijn ontworpen dat aan alle ergonomische eisen wordt voldaan. Zo mag normaal gebruik geen vermijdbare fysieke of psychische belasting vormen. Gebruiksaanwijzingen: Het juiste gebruik moet duidelijk worden gemaakt. De bijgevoegde documentatie moet informatie bevatten over onderhoud, levensduur, functionele controle, combinaties met andere beschermingsmiddelen, gebruiksinstructies en noodzakelijke vervanging van onderdelen. Een eis die opgenomen is als ‘Aanvullende eisen voor soorten PBM’s’ is bijvoorbeeld: “Als beschermingsmiddelen onderdelen bevatten die verstelbaar zijn of door de gebruiker ter vervanging kunnen worden verwijderd, dan moeten deze onderdelen zodanig zijn ontworpen en gefabriceerd dat zij gemakkelijk zonder gereedschap kunnen worden versteld, gemonteerd en gedemonteerd”. Een eis die is opgenomen als ‘Aanvullende voorschriften specifiek risico’ is bijvoorbeeld: “Preventie van vallen door uitglijden: De buitenzolen van schoeisel bestemd om uitglijden te voorkomen moeten zodanig zijn ontworpen, gefabriceerd of uitgerust met een geschikte voorziening, dat door een goede greep of door wrijving, volgens de aard en de staat van de bodem, een goede standvastigheid wordt verzekerd”. Dergelijke eisen worden vaak uitgewerkt in normen waarin laboratorium testen staan omschreven. Voorbeeld is de hierboven genoemde eis ten aanzien van ‘preventie van vallen door uitglijden’. Dit is verwerkt in een test om de slipweerstand van een schoenzool te bepalen. Deze normen helpen ten eerste om te beoordelen of ze aan de PBM-Verordening voldoen maar ook kunnen de testresultaten worden gebruikt om tot een juiste keuze te komen. Daarbij is een goede risico-inventarisatie en -evaluatie vereist.
43.2.1
Indeling in categorieën
In de PBM-Verordening (2016/425) staat de route omschreven die een fabrikant moet afleggen om zijn producten te mogen verkopen in Europa. De eerste stap in deze route is dat de fabrikant moet vaststellen in welke categorie zijn product valt. Op basis van die indeling is de route naar CE-markering makkelijk en snel (en goedkoop) of moeilijker en langer (en duurder). De categorie indeling is afhankelijk van de grootte van het risico waartegen bescherming wordt geboden. De persoonlijke beschermingsmiddelen zijn ingedeeld in drie categorieën. Categorie I Categorie I omvat uitsluitend de volgende minimale risico’s: a. oppervlakkig mechanisch letsel; b. contact met vrij onschadelijke schoonmaakmiddelen of langdurig contact met water; c. contact met warme oppervlakken van niet meer dan 50°C; d. schade aan de ogen als gevolg van blootstelling aan zonlicht (anders dan tijdens observatie van de zon); e. weersomstandigheden die niet extreem van aard zijn. Categorie II Categorie II omvat andere risico’s dan die vermeld in de categorieën I en III.
515
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 515
4-3-2021 16:04:31
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Categorie III Categorie III omvat uitsluitend de risico’s die zeer ernstige gevolgen kunnen hebben, zoals overlijden of onomkeerbare schade aan de gezondheid, en die betrekking hebben op het volgende: a. stoffen en mengsels die gevaarlijk zijn voor de gezondheid; b. ademlucht met te weinig zuurstof; c. schadelijke biologische agentia; d. ioniserende straling; e. warme omgeving met effecten die vergelijkbaar zijn met die van een luchttemperatuur van minstens 100°C; f. koude omgeving met effecten die vergelijkbaar zijn met die van een luchttemperatuur van -50°C of minder; g. naar beneden vallen van grote hoogte; h. elektrische schok en onder spanning werken; i. verdrinking; j. snijwonden door kettingzagen; k. hogedrukstralen; l. schotwonden of messteken; m. schadelijk lawaai. Op basis van de categorie-indeling ligt de route naar CE Markering vast. Hieronder is een overzicht gegeven van de drie verschillende routes die een PBM ondergaat voor dat deze verkocht mag worden aan een gebruiker. Figuur 1
Een product uit categorie I kan dus zonder tussenkomst van een notified body op de markt gebracht worden door een fabrikant. Een notified body is een door de overheid aangewezen keurings- en/of testinstituut die onafhankelijke testen uitvoert. Voor het verkopen van categorie II en III producten moet een notified body de EU-Type onderzoeken hebben uitgevoerd op het PBM waarvan de fabrikant claimt dat die aan de eisen voldoen van bijvoorbeeld een S3 schoen. Deze testen heten EU-Type onderzoek en staan omschreven in de EN normering van het betreffende PBM. Van een categorie II product dient deze controle bij aanvang van het voor het eerst op de markt aanbieden van het product plaats te vinden en moet de notified body om de 5 jaar evalueren of nieuwe testen vereist zijn. Bij een categorie III product moeten jaarlijkse testen uitwijzen of het PBM nog steeds voldoet aan de norm. Dit kan middels productkeuring of kwaliteitscontrole van het fabricageproces. De meeste fabrikanten kiezen voor de productkeuring. Uitzonderingen Er zijn ook nog producten die door verschillende redenen buiten de werkingssfeer van de PBM-Verordening (2016/425) worden gehouden. Maar wel onder de definitie van een per-
516
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 516
4-3-2021 16:04:31
Hoofdstuk 43 Persoonlijke beschermingsmiddelen
soonlijk beschermingsmiddel kunnen worden geschaard. Dit worden vaak de Categorie 0 producten genoemd zoals beschermingsmiddelen voor strijdkrachten en ordediensten, middelen voor zelfverdediging en middelen aan boord van schepen en vliegtuigen. Hier is het zelfs verboden om een CE-markering op aan te brengen in verband met misleiding.
43.2.2
PBM Verordening 2016/425
Op 31 maart 2016 is de Europese verordening 2016-425 gepubliceerd voor persoonlijke beschermingsmiddelen. De nieuwe PBM-verordening is vanaf 21 april 2018 van kracht en vervangt de PBM-richtlijn 89/686/EEG. Tot en met 21 april 2019 mochten fabrikanten nog producten produceren die aan de PBM-richtlijn voldoen. Daarna mag ‘de markt’ deze producten nog tot 21 april 2023 verkopen. Vanaf 21 april 2023 moeten alle persoonlijke beschermingsmiddelen die verkocht worden voldoen aan de PBM Verordening. Figuur 2
Hieronder staan de belangrijkste wijzingen die worden doorgevoerd: Een certificaat die is afgegeven door een notified body is maximaal 5 jaar geldig, daarna moet deze geëvalueerd worden (dit is een belangrijke wijziging die ervoor moet zorgen dat werknemers beter beschermd worden). Een ovenhandschoen voor thuisgebruik valt nu ook onder deze PBM-verordening en moet dus ook CE gemarkeerd worden. De nieuwe verordening definieert ook duidelijk dat een importeur of distributeur die een product in Europa onder zijn eigen naam, merk of handelsmerk op de markt brengt, aansprakelijk wordt voor alle verplichtingen van de fabrikant. Er is nu een verplichting om een conformiteitsverklaring af te leveren bij alle PBM’s die op de markt worden gebracht. Alle marktdeelnemers (de fabrikant, de gemachtigde, de importeur en de distributeur) die betrokken zijn bij in de toeleverings- en distributieketen moeten gepaste maatregelen treffen om te garanderen dat ze alleen PBM’s op de markt brengen die in overeenstemming zijn met deze verordening. Gehoorbeschermingsmiddelen zijn nu een categorie III product, dit was onder de PBM richtlijn een categorie II product. Enkele beschermingsmiddelen zijn nu specifiek genoemd als een categorie II product, zoals middelen ter voorkoming van elektrische schok en onder spanning werken, verdrinking, snijwonden door kettingzagen, hogedrukstralen, schotwonden of messteken. De eisen waaraan een fabrikant moet voldoen vóór dat een product op de markt gebracht
517
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 517
4-3-2021 16:04:31
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
mag worden is op hoofdlijnen dezelfde route als onder de oude PBM Richtlijn.
43.2.3
Arbowet
Het gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen komt overeen met het laagste niveau in de strategie voor risicobeheersing en vindt pas plaats nadat is onderzocht of de risico's niet op een andere manier kunnen worden beheerst (zie paragraaf 5.5.4). Volgens hoofdstuk 8 artikel 8.2 van het Arbeidsomstandighedenbesluit vindt in het kader van de risico-inventarisatie en -evaluatie (zie artikel 5 van de Arbeidsomstandighedenwet) een beoordeling plaats van de persoonlijke beschermingsmiddelen die gaan worden gebruikt. De risico's die niet op een andere manier kunnen worden beheerst, komen aan de orde zodat het gebruik van de middelen daarop kan worden afgestemd. In de risico-evaluatie wordt ook bekeken of het gebruik van de middelen (nieuwe) risico's introduceert. Het is belangrijk dat de werkgever een beoordeling maakt van de persoonlijke beschermingsmiddelen die hij wil verstrekken. In het Arbobesluit ligt ook vast dat deze beoordeling de volgende punten moet bevatten: een inventarisatie en evaluatie van de risico's waartegen de middelen moeten beschermen; een beschrijving van de eigenschappen die de middelen moeten bezitten om bescherming te bieden; aandacht voor de extra risico's die door het gebruik van de middelen kunnen ontstaan.
43.3 43.3
Keuze en gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen Keuze en gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen
Bij een groot aantal werkzaamheden kan het dragen van één of meer persoonlijke beschermingsmiddelen noodzakelijk zijn. De keuze van persoonlijke beschermingsmiddelen en de manier waarop ze moeten worden gebruikt, worden bepaald met de risico-inventarisatie en -evaluatie, en zijn afhankelijk van: de ernst van het gevaar; de tijdsduur van de werkzaamheden; de frequentie van de blootstelling; de specifieke kenmerken van de werkplek; de combinatie met andere beschermingsmiddelen; ergonomische eisen aan taak en werkomgeving; de gezondheidseisen voor de individuele gebruiker; de persoonlijke kenmerken van de gebruiker; het draagcomfort; de mogelijkheid van onderhoud en vervanging; deskundige ondersteuning door de leverancier. De inbreng van de werknemers bij de keuze van persoonlijke beschermingsmiddelen is belangrijk. Met name het draagcomfort bepaalt in de praktijk of persoonlijke beschermingsmiddelen daadwerkelijk worden gebruikt. Een belangrijk uitgangspunt is dat de gebruiker inspraak heeft in de keuze van de beschermingsmiddelen. Bij de keuze moet ook rekening worden gehouden met de onderlinge afstemming van verschillende beschermingsmiddelen in gevallen dat deze gelijktijdig worden gedragen. De beschermingsmiddelen moeten hierbij goed op elkaar zijn afgestemd, opdat ieder beschermingsmiddel afzonderlijk op de juiste wijze kan worden gebruikt zonder dat afbreuk gedaan wordt aan de beschermende werking. Bij de keuze van persoonlijke beschermingsmiddelen wordt dus gekeken naar: de toepassingsmogelijkheden en de kwaliteitseisen van het persoonlijke beschermingsmiddel zelf; de gebruiksmogelijkheden en het te bereiken beschermingsniveau van het persoonlijke beschermingsmiddel; de doelmatigheid van de persoonlijke beschermingsmiddelen in combinatie met elkaar. Een handig hulpmiddel bij het voorschrijven van persoonlijke beschermingsmiddelen is een gebruikersmatrix. Zo'n matrix geeft antwoord op de volgende vragen: Welke persoonlijke beschermingsmiddelen zijn nodig? Waar moeten ze worden gedragen? Wanneer moeten ze worden gedragen?
518
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 518
4-3-2021 16:04:31
Hoofdstuk 43 Persoonlijke beschermingsmiddelen
Een werkgever moet persoonlijke beschermingsmiddelen gratis ter beschikking stellen voor die activiteiten waarvan de risico's niet op een ander manier kunnen worden bestreden. Daarbij moeten duidelijke afspraken worden gemaakt over: aanschaf; verstrekking; voorlichting en instructie; periodieke controle; vervanging; onderhoud; reiniging; waar en wanneer PBM’s gebruikt moeten worden; sanctiebeleid. Ook moet de werkgever zorgen voor de nodige voorlichting en instructie over het juiste gebruik en onderhoud van de persoonlijke beschermingsmiddelen. De praktische uitwerking van dit alles zal sterk verschillen per bedrijf. Het is nodig om deze voorlichting en instructie over het juiste gebruik en onderhoud van de persoonlijke beschermingsmiddelen regelmatig te herhalen en te controleren op de toepassing ervan. Dat kan bijvoorbeeld worden opgenomen in een zorgsysteem (zie hoofdstuk 3). Daarnaast heeft de werknemer ook de plicht om een persoonlijk beschermingsmiddel te gebruiken en te onderhouden volgens de instructies die hem verstrekt zijn. Daarnaast het persoonlijk beschermingsmiddel op te bergen zoals in de instructies staat, noodzakelijke vervangingen uit te voeren en onveilige situaties te melden.
43.3.1
Veel bedrijven hanteren een inkoopprocedure. Een handig hulpmiddel hierbij is een inkoopspecificatie voor persoonlijke beschermingsmiddelen, waarin is opgenomen aan welke basisvoorwaarden de persoonlijke beschermingsmiddelen moeten voldoen. Het betrekken van een (interne) deskundige is belangrijk voor de juiste keuze en creëren van draagvlak. Standaard persoonlijke beschermingsmiddelen kunnen worden besteld via bijvoorbeeld de Technische Dienst, de afdeling Inkoop of het Magazijn. Niet-standaard persoonlijke beschermingsmiddelen worden alleen besteld na overleg met deskundigen. Dit is vooral van belang voor beschermingsmiddelen die bescherming moeten bieden tegen hoge risico's (categorie III).
43.3.2
Inkoopbeleid
Verstrekking
Verstrekking vindt in het algemeen plaats op afdelingsniveau of via een centraal magazijn. PBM’s moeten in originele verpakking aan gebruiker verstrekt worden. Persoonlijke beschermingsmiddelen moeten gratis, dus zonder kosten voor de werknemer, worden verstrekt. Verstrek bij de uitreiking ook de gebruiksaanwijzing.
43.3.3
Ontvangstverklaring en registratie
Bij de verstrekking is het aan te bevelen om de gebruiker te laten tekenen voor ontvangst en de toepassing van persoonlijke beschermingsmiddelen te registreren.
43.3.4
Voorlichting en instructie
Na de keuze en verstrekking van persoonlijke beschermingsmiddelen wordt voorlichting en instructie gegeven. Hierbij kan gebruik worden gemaakt van bijvoorbeeld de gebruiksaanwijzing Deze instructie moet periodiek worden herhaald.
43.3.5
Periodieke controle en toezicht
Controle vindt plaats door een deskundige na ontvangst van de leverancier (controle op onder meer verklaring van overeenstemming, gebruiksaanwijzing en CE-norm). Periodieke controle gebeurt door een deskundige, met name voor langdurig gebruikte
519
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 519
4-3-2021 16:04:31
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
middelen. Toezicht op het juiste gebruik en onderhoud is een taak van leidinggevenden, die zich daarbij kunnen laten ondersteunen door preventiemedewerkers. De rol van leidinggevenden wordt versterkt door een bedrijfscultuur waarin iedereen het belang van preventie ondersteunt.
43.3.6
Vervanging
Vervanging vindt plaats op advies van de deskundige of op verzoek van de gebruikers. De gebruiksaanwijzing moet daar informatie over geven. Vervanging is ook nodig als er indicaties zijn van vervuiling, verminderd draagcomfort, beschadigingen of slijtage.
43.3.7
Onderhoud
Om zeker te zijn van de beschermende werking moeten persoonlijke beschermingsmiddelen regelmatig (periodiek) worden onderhouden. Vooral bij categorie III-producten zoals ademhalingsbescherming, valbescherming en chemicaliënbestendige kleding, is onderhoud (door deskundigen) van groot belang. In veel gevallen vindt onderhoud plaats door een beheerder of leverancier van de persoonlijke beschermingsmiddelen, al heeft ook de gebruiker een primaire taak in het dagelijks onderhoud. Onderhoud moet voldoen aan de eisen die de fabrikant daaraan stelt in de gebruiksaanwijzing.
43.3.8
Reiniging
Vooral van belang voor ademhalingsbescherming en handschoenen (wanneer dit mogelijk is). Extra aandacht moet uitgaan naar beschermende kleding. Wasvoorschriften moeten goed worden nageleefd en het reinigen ervan kan het beste met de fabrikant of leverancier worden afgestemd. De beschermende werking kan door verkeerd wassen negatief worden beïnvloed zonder dat dat te zien is aan het kledingstuk. Voorkomen moet worden dat vervuilde kleding mee naar huis wordt genomen. Bij het werken met kankerverwekkende stoffen en processen stelt de wetgever strengere eisen aan omkleedruimtes en procedures. Reiniging dient plaats te vinden door gespecialiseerde bedrijven (wasserij voor werkkleding).
43.4 43.4
Hoofdbescherming Hoofdbescherming
Beschermingsmiddelen om het hoofd te beschermen omvatten: veiligheidshelmen; stootpetten; haarnetjes; hygiënekapjes; wintermutsen en hoofdbanden. Bij gevaar voor vallende voorwerpen, stoten van het hoofd of gegrepen worden door draaiende delen, moeten persoonlijke beschermingsmiddelen worden gedragen. Veiligheidshelmen worden veelal gedragen in de volgende werksituaties: op grote bouwprojecten en bij constructiewerkzaamheden; op plaatsen waar tegelijkertijd op meerdere hoogten (verdiepingen) wordt gewerkt; bij werkzaamheden in putten, sleuven en riolen; bij hijsactiviteiten. De normen omtrent hoofdbescherming zijn vastgelegd in de onderstaande normen: NEN-EN 812 Industriële stootpetten; NEN-EN 397 Industriële veiligheidshelmen; NEN-EN 14052 Industriële veiligheidshelmen met een hoog beschermingsniveau; NEN-EN 443 Brandweerhelmen voor gebruik in gebouwen en andere constructies; NEN-EN 50365 Elektrisch isolerende helmen voor gebruik bij laagspanningsinstallaties.
520
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 520
4-3-2021 16:04:31
HOOfDSTUK 43 PERSOONLIJKE BESCHERMINGSMIDDELEN
Figuur 1 Voorbeeld standaard Stootpet EN812
Figuur 2 Voorbeeld standaard veiligheidshelm EN397
Een helm wordt getest op de volgende punten: schokabsorptie; weerstand tegen indringing; vlamweerstand; kinbandweerstand. En kan daarnaast nog worden getest op de onderstaande punten: lage temperaturen; hoge temperaturen; elektrische isolatie; gesmolten metaalspatten. Helmen moeten voorzien zijn van: CE-markering; het nummer van de keuringsinstallatie naam van de fabrikant; datum van fabricage; type helm; de maat van de helm; materiaalsoort. Welke hoofdbescherming gekozen moet worden hangt af van de risico’s op de werkplek. De norm NEN-EN 397 definieert onder meer de krachten waar de bovenkant van de helm tegen bestand moet zijn terwijl een stootpet tegen stoten en scalperen beschermt maar niet tegen vallende voorwerpen. Wanneer het hoofd beschermd moet worden tegen hoge zij-impact, bijvoorbeeld bij zware hijskettingen, dan is het verstandig de industriële veiligheidshelmen met een hoog beschermingsniveau te kiezen die voldoet aan de NEN-EN 14052. De eisen waaraan deze helm moet voldoen is een driemaal hogere impact eisen dan die in de NEN-EN 397. Tevens wordt die impact op meerdere plekken getest dan alleen bovenop de helm. Het gebruiksdoel is ook van belang voor de materiaalkeuze van de helmen: thermohardende of thermoplastische kunststof. Thermohardende kunststof is goed bestand tegen veroudering, chemicaliën en hitte. Thermoplastische kunststof is gevoelig voor temperaturen boven de 80
521
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 521
4-3-2021 16:04:32
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
graden Celsius en de inwerking van UV-stralen, waardoor de levensduur beperkt is. Veroudering onder invloed van UV-straling in zonlicht is van belang voor helmen die vooral buiten worden gedragen. Sommige fabrikanten leveren helmen voorzien van een UV indicator, een rode stip die onder invloed van UV verkleurt. Helmen zijn te koop in verschillende uitvoeringen en ook maten (ook voor extreem grote en extreem kleine hoofden). Er zijn helmen die antistatisch zijn, helmen die geschikt zijn voor lage of hoge temperaturen en beschermen tegen gesmolten metaalspatten, helmen met een extra regengootje, helmen die voorzien zijn van een nalichtende coating of zichtbaarheidsstrepen en lampen. Er bestaan zelfs biologisch afbreekbare veiligheidshelmen van textielverharde natuurhars. Ook de helmen die beschermen tegen elektrische spanningen voldoen aan allerlei extra eisen, afhankelijk van het gebruiksdoel. Bij deze helmen is het van belang of het erbij gedragen gelaatsscherm eveneens voldoende bestand is tegen de elektrische energie die vrijkomt bij bijvoorbeeld kortsluiting. Er is aparte normering voor helmen die bescherming bieden tegen elektrische spanningen tot 1000 Volt, NEN-EN 50365. Het draagcomfort van een helm speelt een belangrijke rol bij het gebruik. Comfortabele helmen zijn eenvoudig van voren en achter passend te maken op de verschillende maten hoofden. Ze zijn niet te zwaar en zitten prettig, terwijl ze niet van het hoofd vallen in welke (werk) omstandigheden ook. Ook zijn ze voorzien van een zweetband en verstelbare ventilatie. Extra foam beschermt ook tegen zij-impact. Vanzelfsprekend veroorzaken de materialen geen irritatie of allergische reacties. Ook van belang is de mogelijkheid om de helm goed te combineren met andere PBM's zoals bescherming van ogen, oren en gelaat. Helmen hebben over het algemeen een zwaar – en dus niet eeuwig – leven. Behalve veroudering door UV-straling heeft ook elke stoot of val invloed op de sterkte van het materiaal. Daarom mag een bouwhelm die een paar verdiepingen naar beneden valt, niet meer worden gebruikt. Stootpetten worden gedragen op plaatsen waar obstakels op de werkplek voor verrassingen kunnen zorgen, zoals: bij pijpleidingen; bij magazijnstellingen; in nauwe gangen; in donkere ruimten. Haarnetjes worden gedragen indien personen met lange haren werken in de directe omgeving van machines met draaiende delen (zoals boormachines en draaiende koppelingen). Hygiënemutsen en -kappen worden gedragen in een sterk vervuilde omgeving of op plaatsen waar extra eisen aan de hygiëne worden gesteld, zoals in de voedingsindustrie en in ziekenhuizen. Wintermutsen en hoofdbanden geven extra bescherming bij koud en guur weer. Onder warme omstandigheden zijn er hoofdbanden die het transpiratievocht op kunnen vangen.
43.5 43.5
Oog- en gelaatbescherming Oog- en gelaatbescherming
Onder oog- en gelaatbescherming vallen onder andere de volgende persoonlijke beschermingsmiddelen: veiligheidsbril; ruimzichtbril of gelaatsscherm; lasbril en laskap; laserbril; zonnebril. Bij kwalitatief goede brillen is de lenskwaliteit zodanig dat nauwelijks vervorming van het zicht optreedt; dit is vooral van belang voor ruimzichtbrillen. Een beeldschermbril is een hulpmiddel voor oogcorrectie en is geen persoonlijk beschermingsmiddel in de zin van de arbowetgeving.
43.5.1
Veiligheidsbril
Het dragen van een veiligheidsbril is nodig bij werkzaamheden waarbij door stof of rondvliegend materiaal gevaar voor de ogen aanwezig is. Een veiligheidsbril heeft geharde glazen of kunststof glazen die speciaal gemaakt en ge-
522
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 522
4-3-2021 16:04:32
HOOfDSTUK 43 PERSOONLIJKE BESCHERMINGSMIDDELEN
test zijn voor het tegenhouden van rondvliegende materiaaldeeltjes. Een veiligheidsbril kan ook zijn voorzien van correctieglazen. Bij sommige merken kunnen correctieglazen achter de veiligheidsglazen worden geschoven. Bij beschadiging van de veiligheidsbril blijven de correctieglazen daardoor meestal heel en kunnen opnieuw worden gebruikt. Een veiligheidsbril moet in elk geval worden gebruikt bij slijpen, verspanende bewerkingen, poetsen en hakken. Collega's in de omgeving moeten worden gewaarschuwd wanneer rondvliegende deeltjes binnen hun bereik terecht kunnen komen. Ook zij moeten in dat geval hun ogen beschermen, of er dient voor een deugdelijke afscherming te worden gezorgd. Veiligheidsbrillen met zijkapjes geven een betere bescherming.
Figuur 1 Veiligheidsbril
43.5.2
Ruimzichtbril en gelaatsscherm, eventueel in combinatie met ademhalingsbescherming
Bij het verwerken en overschenken van zuren of andere agressieve vloeistoffen is het vereist dat de ogen goed worden afgeschermd door een ruimzichtbril. Ook bij het schilderen boven ooghoogte kan een ruimzichtbril nodig zijn. Wanneer veel stof ontstaat door de werkzaamheden, is het nodig dat een ruimzichtbril wordt gedragen. Het schoonspuiten van werkstukken met perslucht en het verwijderen van roest of hamerslag komen hier ook voor in aanmerking. Bij werkzaamheden waarbij, naast de ogen, ook de rest van het gezicht risico loopt, is het aan te bevelen om een gelaatsscherm te dragen. Dit geldt ook voor het werken met agressieve vloeistoffen en het slijpen met handslijpmachines. In sommige situaties is het noodzakelijk om een veiligheidsbril of ruimzichtbril te gebruiken in combinatie met een gelaatsscherm, zoals bij werkzaamheden met zeer agressieve chemicaliën.
Figuur 2 Ruimzichtbril
523
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 523
4-3-2021 16:04:32
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
43.5.3
Lasbril en laskap
Bij het lassen ontstaat zichtbare en onzichtbare straling. Vooral de onzichtbare (ultraviolette en infrarode) straling is schadelijk voor de ogen. Een lasbril of laskap biedt bescherming tegen al deze straling, waardoor verblinding, lasogen en staar worden voorkomen. Voorkom bij het lassen ook problemen voor collega's door een goede afscherming. Bij het gebruik van een lasbril of laskap is een juiste sterkte van de lasglazen van belang. Bij de diverse lasprocessen dienen lasglazen toegepast te worden volgens de voorgeschreven tabellen van bijvoorbeeld leveranciers.
Figuur 3 Lasbril
Figuur 4 Laskap
43.5.4
Laserbril
Laserbrillen beschermen de ogen tegen straling van een bepaalde golflengte. De laserbundel wordt er zodanig door verzwakt dat hij geen risico meer oplevert. De laserbril beschermt tegen een bepaalde golflengte en niet voor andere golflengtes. Overleg met deskundigen over de juiste keuze is aan te bevelen.
524
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 524
4-3-2021 16:04:33
Hoofdstuk 43 Persoonlijke beschermingsmiddelen
43.5.5
Beeldschermbril
Een beeldschermbril kan worden gebruikt als regelmatig met een beeldscherm wordt gewerkt. De bril is met name bedoeld voor mensen die problemen hebben met het scherpstellen van de ogen op korte afstand (30 tot 40 cm). Vooral personen van 45 jaar of ouder kunnen met dit probleem te maken krijgen. Een leesbril of bril met leesgedeelte corrigeert dit probleem slechts ten dele, omdat men bij werkzaamheden aan een beeldscherm te maken heeft met verschillende kijkafstanden (30 tot 60 cm). Ook is een multifocale bril niet altijd een goede oplossing, omdat het “computergedeelte” daarvan te smal kan zijn. Men gaat dan door het leesgedeelte naar de computer kijken met het hoofd schuin omhoog. In een oogonderzoek wordt met behulp van een speciale visusmeter bepaald of een beeldschermbril noodzakelijk is. Het advies voor een beeldschermbril wordt meestal gegeven door een bedrijfsverpleegkundige of andere deskundige medewerker van een arbodienst in overleg met een bedrijfsarts.
43.5.6
Comfort van brillen
De fabrikanten van brillen en vizieren maken met nieuwe ontwikkelingen het dragen van (veiligheids)brillen steeds comfortabeler en moderner van uiterlijk. Lichtere materialen (bijvoorbeeld een bril van 18 gram); asferische lenzen voor vervormingsvrij 180° zicht; coatings tegen condens, krassen, UV- of IR-straling; luchtstroomregulering voor ‘klimaatcontrole’; zachte onderdelen voor schokdemping bij neus en oren; roterende uiteinden om de bril altijd op zijn plaats te houden; voorzieningen voor andere PBM's voor oor en hoofd; led lampjes aan de zijkanten; ‘verfrommelbare’ brillen. Interessant is ook de ontwikkeling van eenvoudig verwisselbare lenssystemen, waardoor voor verschillende werkzaamheden hetzelfde armatuur kan worden gebruikt. Eveneens handig zijn ‘clip-on’ systemen met voorzetlenzen voor speciale doeleinden, zoals vergrotende lenzen voor werkzaamheden met veel detail. Ook zijn er veel speciale toepassingen mogelijk, door de keuze van filters en kleuren van het glas en de gekozen materialen. Zoals voorzieningen voor opklapbare gelaatsschermen, schokbestendigheid bij extreme temperaturen, kortsluiting elektrische boog, spatten van gesmolten materiaal en chemicaliën.
43.6 43.6
Gehoorbescherming Gehoorbescherming
Gehoorbeschermingsmiddelen bestaan in diverse vormen. Enkele veelgebruikte vormen zijn opgenomen in de tabel Gehoorbescherming. Tabel 1 Gehoorbescherming
Inwendige gehoorbescherming oorplugjes
demping 10-15 dB(A)
dopjes
demping 10-15 dB(A)
propjes
demping 10-15 dB(A)
Individueel aangepaste inwendige gehoorbescherming otoplastieken
demping 10-35 dB(A)
Uitwendige gehoorbescherming oorkappen
demping 10-38 dB(A)
525
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 525
4-3-2021 16:04:33
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Figuur 1 Otoplastieken
Figuur 2 Schuimrolletjes
Figuur 3 Gehoorkap
Afhankelijk van geluidniveau, draagcomfort en draagduur wordt uit de verschillende mogelijkheden een keuze gemaakt. Ook de vorm van de dempingskarakteristiek is een onderdeel van draagcomfort. Als niet bepaalde specifieke frequenties hoeven te worden gedempt, levert een vlakke karakteristiek een betere spraakverstaanbaarheid. De norm NEN-EN 458 biedt een goed uitgangspunt om tot de juiste keuze te komen. In extreme gevallen kan het nodig zijn om dubbele gehoorbescherming te dragen (bijvoorbeeld proppen en kappen bij straalmotoren of bij zeer sterk laagfrequent lawaai). Geluid is boven 80 dB(A) gevaarlijk voor het oor en kan na verloop van tijd lawaaidoofheid veroorzaken (zie ook paragraaf 17.1).
526
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 526
4-3-2021 16:04:33
Hoofdstuk 43 Persoonlijke beschermingsmiddelen
Volgens het Arbobesluit mag de dagelijkse blootstelling aan lawaai, rekening houdend met de dempende werking van de door de werknemer gedragen individuele gehoorbeschermers, in geen geval hoger zijn dan 87 dB(A). Of de piekgeluidsdruk in geen geval hoger zijn dan 200 Pa. Deze waarden moeten gezien worden als grenswaarde, oftewel je mag hier niet boven komen. Is dat wel het geval moeten er (onmiddellijk) maatregelen worden getroffen om herhaling te voorkomen. Eventueel kan de inspectie SZW overgaan tot stillegging van de werkzaamheden. De beste gehoorbescherming wordt slechts geboden als de middelen gedurende de totale werktijd worden gedragen. Om dit te bereiken zijn vier criteria van belang, namelijk demping, aansluiting op het gezicht en de oren, draagcomfort en hygiëne. Dit laatste is vooral van belang als inwendige gehoorbescherming wordt gekozen, die niet permanent hoeft te worden gedragen. De gehoorbeschermer zal ten minste het lawaai tot een veilig niveau moeten verzwakken. In het algemeen dient hierbij een gehoorbeschermer te worden gekozen waarbij het geluidsniveau niet lager wordt dan 70 dB(A). Een nóg lager niveau werkt namelijk een gevoel van isolement in de hand en leidt tot communicatieproblemen. Voor werkzaamheden waarbij men zich moet kunnen concentreren, kan tot hogere demping worden overgegaan. Voor de eventuele communicatieproblemen zijn technische oplossingen mogelijk in de oorkap, zoals een draadloos communicatiesysteem of een knop die de demping 30 seconden opheft en zo spraakverstaanbaarheid mogelijk maakt. Ook bestaan er geluidactieve oorkappen, die alleen dempen als het geluid boven 80 dB(A) komt. Deze geluidactieve oorkappen bestaan ook in een versie met stemgestuurde microfoon die de demping opheft als stemgeluid wordt opgevangen. De demping kan in de praktijk lager zijn als lekkage optreedt door bijvoorbeeld de poten van een veiligheidsbril (oorkappen met gelranden sluiten beter aan dan met schuim). Er zijn diverse aanpassingen mogelijk, die het gebruik van gehoorbescherming in de praktijk comfortabel, aanvaardbaar en gemakkelijk maken. Zo is er een combinatie van otoplastieken, oortelefoon en microfoon verbonden met een regelunit voor aansluiting van een draagbare telefoon, portofoon, radio of mp3 speler. De ontvangen spraak komt achter de gehoorbeschermer op het trommelvlies. Een druk op een knop schakelt de muziekbron uit en laat gesprekken toe zonder de noodzaak om de gehoorbescherming te verwijderen. Bovendien komt ook het geluidsniveau van de radio niet boven de 82 dB(A). De regelunit is ook erg geschikt voor werken in sterk wisselende geluidsniveaus: het binnenkomend geluid wordt automatisch tot een instelbaar veilig niveau geregeld. Een verdere ontwikkeling is het combineren van deze gehoorbescherming met een microfoon naast de mond van de gebruiker.
43.7 43.7
Ademhalingsbescherming Ademhalingsbescherming
Bij de toepassing van ademhalingsbescherming onderscheidt men omgevingsluchtafhankelijke ademhalingsbescherming en omgevingsluchtonafhankelijke ademhalingsbescherming. Bij omgevingsluchtafhankelijke ademhalingsbescherming wordt de ademlucht uit de directe werkomgeving gefilterd. Bij omgevingsluchtonafhankelijke systemen wordt de ademlucht van buiten de werkomgeving aangevoerd door middel van een compressor of door middel van flessen.
527
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 527
4-3-2021 16:04:33
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
43.7.1
Afhankelijke ademhalingsbescherming
Figuur 1 Afhankelijk adembeschermingsmiddel: onderhoudsvrij stofmasker
Stoffilters Stoffilters kunnen gebruikt worden wanneer werknemers worden blootgesteld aan stof, nevels, rook en vezels. Stoffilters in combinatie met kwart-, half-, of volgelaatsmasker met kwaliteiten P1, P2, P3: P1-stoffilters zijn inzetbaar tegen onschadelijk, hinderlijk stof (MAC 10 mg/m3); P2-stoffilters zijn inzetbaar tegen schadelijk fijnstof (grenswaarde tussen 0,1 en 10 mg/m3); P3-stoffilters zijn inzetbaar tegen giftig fijnstof (grenswaarde kleiner dan 0,1 mg/m3). Stof filterende gelaatsstukken met kwaliteiten P1, P2, P3 (ook wel 'snuitjes’ genoemd). Deze zijn bestemd voor eenmalig gebruik.
43.7.2
Codering stoffilters
De codering van filterende gelaatstukken is als volgt: ffP1 totale inwaartse lekkage van vaste deeltjes minder dan 20%; ffP2 totale inwaartse lekkage van vaste deeltjes minder dan 6%; ffP3 totale inwaartse lekkage van vaste deeltjes minder dan 1%. ffP = wegwerpstofmaskers, filtering face Piece “D” Stofmaskers kunnen normaal gesproken maar één keer gebruikt worden. Wanneer op een masker de letter D is genoteerd dan heeft het masker een extra test ondergaan: de Dolomiettest, en kan deze meer dan één shift binnen dezelfde dag worden gebruikt. “R” of “NR” staat voor Reusable en Non-reusable. Bij een Reusable masker kan de binnenkant van het masker dat op het gezicht geplaatst wordt, worden gereinigd. Zodat het masker eventueel na één werkdag nog gebruikt kan worden. Een stoffilter dient te worden vervangen wanneer de gebruiker waarneemt dat de inademweerstand te hoog wordt. Gas/dampfilters Gas/dampfilters kunnen gebruikt worden wanneer men te maken heeft met gassen en/of dampen. De indeling van de gasfilters is tweedelig: 1. waartegen ze beschermen, zie tabel 1 filterbussen en tabel 2 Speciale filterbussen; 2. opnamecapaciteit, zie tabel 3 Opname klassen gas/dampfilters. Tabel 1 Filterbussen
A
bruin
gassen en dampen van organische samenstelling, kookpunt > 65°C
528
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 528
4-3-2021 16:04:33
HOOfDSTUK 43 PERSOONLIJKE BESCHERMINGSMIDDELEN
AX
bruin
gassen en dampen van organische samenstelling < 65°C
B
grijs
anorganische gassen en dampen zoals Cl2, H2S en HCN
E
geel
zwaveldioxide, waterstofchloride (zoutzuur)
K
groen ammoniak en organische derivaten van ammonia
Figuur 2 Afhankelijk adembeschermingsmiddel: halfgelaatsmasker met een gasdampfilter klasse 1
Tabel 2 Speciale filterbussen
CO
zwart
koolmonoxide
Hg
rood
kwik (dampen)
HgP3 rood-wit
kwik (dampen) in combinatie met stoffilter
NO
nitreuze dampen waaronder stikstofmonoxide
blauw
NOP3 blauw-wit nitreuze dampen in combinatie met stoffilter SX
bruin
violet speciale filters gespecificeerd door de fabrikant
Re
oranje
reactorfilter, radioactief jodium inclusief radioactief methyljodide
Tabel 3 Opname klassen gas/dampfilters
Klasse 1:
filtercapaciteit geschikt voor een omgeving met een verontreiniging lager dan 0,1 vol.% = 1.000 ppm. Deze klasse wordt meestal gebruikt in combinatie met een halfmasker
Klasse 2:
filtercapaciteit geschikt voor een omgeving met een verontreiniging lager dan 0,5 vol.% = 5.000 ppm. Wordt gebruikt in combinatie met halfmasker of volgelaatsmasker
Klasse 3:
filtercapaciteit geschikt voor een omgeving met een verontreiniging lager dan 1,0 vol.% = 10.000 ppm. In combinatie met volgelaatsmasker en aanblaasfiltersysteem
Bij de inademing van stoffen, gassen of dampen lopen niet alleen de luchtwegen en longen gevaar. Veel gassen en dampen worden via de longen in het lichaam opgenomen en kunnen ook op andere plaatsen in het lichaam schade veroorzaken. Bovendien is het effect op de gezondheid bij sommige stoffen pas na vele jaren merkbaar. Voor diverse werkzaamheden zijn verschillende soorten maskers nodig om de risico's te beperken. Het is onmogelijk om alle mogelijke toepassingen te noemen. Raadpleeg daarom een deskundige. Hieronder staan nog enkele belangrijke opmerkingen: In combinatie met kwart-, half-, of volgelaatsmasker. Gas/dampfilters worden ingedeeld naar hun toepassingsgebied met een kleurcode en een filterklasse (klasse 1, 2 en 3). Gecombineerde filters met kwart-, half-, of volgelaatsmasker. Combinatiefilters bestaan uit een stof- en een gas/dampfilter. Ze worden toegepast wanneer tegen zowel stoffen als tegen gassen of dampen bescherming moet worden gegeven. Voorbeelden zijn: A1P2 of B2P3 (zie paragraaf 43.7.4). Aangedreven luchtfiltering of aanblaasfiltersystemen in combinatie met helm of kap. Hierbij wordt continu gefilterde ademlucht langs het gezicht gevoerd. Deze systemen zijn ook te combineren met half- of volgelaatsmasker. Vluchtmaskers. Deze ademhalingsbescherming wordt gebruikt bij calamiteiten, en is be-
529
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 529
4-3-2021 16:04:34
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
doeld om zo snel mogelijk het gebouw of terrein veilig te kunnen verlaten.
43.7.3
Beschermingsfactor
Zoeken we bescherming tegen een gas/damp of stof, dan wordt het filter vaak gekozen door te kijken: bij stoffilters naar: de eventuele grenswaarde; bij gas/damp filters naar: de juiste coderingen (o.a. ABEK). Hierbij wordt vaak gedacht dat een adembeschermingsmiddel alles tegen kan houden. Helaas is dit niet zo en moet rekening worden gehouden met inwaartse lekkage langs met name de afdichting op het gelaat. Hierbij speelt de concentratie op de werkplek natuurlijk een belangrijke factor. Bij een hoge concentratie op de werkplek is de blootstelling via de inwaartse lekkage hoger dan bij een lagere concentratie in de lucht maar dezelfde inwaartse lekkage. Voor het beoordelen van ademhalingsbeschermingsmiddelen worden in de praktijk diverse typen beschermingsfactoren toegepast. Zo geeft de Nominale Protectiefactor (NPF) de verhouding aan tussen de concentratie van een schadelijke stof, aanwezig buiten het masker en de concentratie van de stof die door de gebruiker wordt ingeademd (aanwezig binnen het masker). De Nominale Protectiefactor wordt bepaald door de totale inwaartse lekkage. Dat is de filterlekkage en de lekkage langs de randen van het masker. Zo biedt een masker met een NPF van 20 een bescherming tegen concentraties tot 20 maal de grenswaarde. De NPF-waarde komt voort uit de Europese normering voor adembescherming, en is onder bepaalde testvoorwaarden bepaald. Daarnaast zijn er nog toegekende beschermingsfactoren (TPF), waarbij naast de NPF meer rekening is gehouden met praktijksituaties. Bij de keuze van adembescherming is het dan ook raadzaam om nader advies te vragen bij de leverancier van deze producten of bij de arbodienst. In alle gevallen geldt: de beschermingsfactor wordt alleen gerealiseerd bij correcte aansluiting op het gezicht zonder kleine openingen (bijvoorbeeld tijdens het spreken). Vooral bij de keuze van snuitjes moet hier rekening mee worden gehouden.
43.7.4
Onafhankelijke ademhalingsbescherming
ademluchttoestellen of persluchttoestellen waarbij de lucht afkomstig is uit ademluchtcilinders; ademluchtsystemen met persluchtvoeding van buiten, via persluchtcompressor met speciale filters of batterijflessen; verseluchtkappen met ademlucht van buiten, via compressor; straalhelm met ademlucht via compressor; ademluchtvluchttoestellen.
Onafhankelijke ademhalingsbescherming moet worden gebruikt bij: een verontreiniging boven 1,0 vol.% (meer dan 10.000 ppm); overschrijding van de voor het filter maximaal toegestane concentratie verontreiniging; een zuurstofgehalte van de lucht lager dan 19%; werkzaamheden in besloten ruimten (putten, tanks, ketels, riolen) waarbij adembescherming noodzakelijk is; situaties die onvoldoende beheersbaar zijn, en waar wordt gewerkt met stoffen met een zeer lage grenswaarde; het werken met bijzondere groepen van stoffen die niet gefilterd kunnen worden; onbekende situaties.
43.7.5
Selectie en gebruik van ademhalingsbescherming
Voor het kiezen van het juiste adembeschermingsmiddel kan gebruik gemaakt worden van de geharmoniseerde norm: de NEN-EN 529 Ademhalingsbeschermingsmiddelen – Aanbevelingen voor keuze, gebruik, verzorging en onderhoud – Praktijkrichtlijn. Daarnaast kan een arbocatalogus ook een belangrijke rol spelen bij het kiezen van de juiste adembescherming. Bijvoorbeeld binnen de industriële reiniging heeft de branchevereniging (SIR) een uitgebreide arbocatalogus opgesteld over het kiezen van de juiste adembeschermingsmiddelen op basis van de risico’s van de werkplek. Wanneer er industrieel gereinigd wordt dient er gewerkt te worden volgens deze keuzemodellen. Wijk je hier niet gemotiveerd van af dan riskeer je een boete van de Inspectie-SZW.
530
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 530
4-3-2021 16:04:34
Hoofdstuk 43 Persoonlijke beschermingsmiddelen
Hieronder staan de belangrijkste aandachtspunten voor het kiezen van het juiste adembeschermingsmiddel. Onafhankelijk of Afhankelijk? Het kiezen van het juiste ademhalingsbeschermingsmiddel is vaak moeilijker dan het kiezen van een ander type beschermingsmiddel. Het begint bij de juiste informatie over de stof(fen) waaraan de medewerker op de werkplek word(t)(en) blootgesteld. Het volgende wat bekend moet zijn, is de concentratie die op de werkplek heerst. Is één van beide niet bekend dan moet al worden overgegaan op onafhankelijke adembescherming en mogen afhankelijke adembeschermingsmiddelen niet gebruikt worden. Is niet te garanderen dat de zuurstofconcentratie boven de 19% blijft moet ook onafhankelijke adembescherming gekozen worden. Gas/damp of stoffilter Stoffilters houden absoluut geen gassen of dampen tegen en andersom ook niet. Dus als bekend is welke stof uitgefilterd moet worden, is te bepalen welk filter gebruikt moet worden. De fabrikant of leverancier kan daarbij helpen. NPF De NPF-waarde van het masker is belangrijk om vast te stellen dat er niet te veel lekkage is. Elk masker geeft lekkage, alleen het ene masker lekt meer dan het ander. Wanneer de concentratie op de werkplek bekend is, kan middels de formule: NPF = Concentratie buiten masker / Concentratie Binnen het Masker bepaald worden. Pasvorm: Face Fit De pasvorm is een belangrijk sluitstuk van de keuze van het juiste adembeschermingsmiddel. Naast dat de medewerker voorlichting en onderricht moet krijgen, is het ook van belang dat het masker past op het gezicht. Daar zijn nu ook pasvorm testen voor te gebruiken of in te zetten, de zogenaamde Face Fittesten. Binnen de asbestsanering is het afnemen van een Face Fittest reeds wettelijk verplicht. Binnen de industriële Reinigingsbranche is de Face Fittest opgenomen in de Arbocatalogus van de SIR (Stichting Industriële Reiniging), waardoor deze ook verplicht is binnen deze branche. Met de Face Fittest is te bepalen of een masker op het gezicht van de gebruiker niet te veel lekt en dus goed past op het gelaat. De volgende factoren kunnen namelijk van invloed zijn: baardgroei, men dient gladgeschoren te zijn littekens make-up gewichtstoename of –afname bril praten kauwgum eten te strak of te los opzetten maatvoering (one-size-fits-all of S / M / L) Omhoog en omlaag kijken Met de Face Fittest komt de gebruiker erachter hoe goed het masker past en in welke omstandigheid meer gaat lekken. En daardoor krijgt de gebruiker meer vertrouwen in zijn masker en weet deze het masker op de juiste wijze op te zetten. De VVGW (Vereniging Veilig & Gezond Werken) heeft voor het uitvoeren van de Face Fittest een erkenningsregeling ingevoerd. En moeten diegene die een Face Fittest uitvoeren het examen hebben afgelegd. Meer informatie: http://www.safetysign.nl/certificaten/safetysign-erkend-face-fittester
43.8 43.8
Hand- en armbescherming Hand- en armbescherming
Persoonlijke hand- en armbescherming is mogelijk met handschoenen. De handen en armen zijn vaak in een kwetsbare positie, omdat daarmee meestal de handelingen worden verricht. De handen kunnen in aanraking komen met agressieve stoffen, scherpe delen, vuur, vonken of stroom. Goede bescherming is dan ook noodzakelijk.
531
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 531
4-3-2021 16:04:34
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Handschoenen zijn in de volgende risicogroepen ingedeeld: Handschoenen die dienen als bescherming tegen mechanische risico's, zoals bij het hanteren van ruwe materialen en scherpe voorwerpen. Handschoenen die dienen als bescherming tegen chemische risico's, zoals bij het werken met chemische producten, gevaarlijke stoffen of schoonmaakmiddelen. Handschoenen die dienen als bescherming tegen hitte en vuur, zoals bij laswerkzaamheden en werken bij ovens. Handschoenen die dienen als bescherming tegen koude, zoals in vriesruimten. Handschoenen die dienen als bescherming tegen straling, zoals in ziekenhuizen of laboratoria. Handschoenen die dienen als bescherming tegen bacteriologische besmetting, zoals in ziekenhuizen of bij afvalverwerking. Handschoenen die dienen als bescherming tegen elektrische stroomdoorgang, zoals bij werkzaamheden aan elektrische installaties. Handschoenen die dienen als bescherming tegen snijverwondingen, zoals in slachterijen en de vleesverwerkende industrie. Handschoenen die dienen als bescherming tegen trillingen, zoals bij werkzaamheden met motorkettingzagen of sloophamers. Handschoenen voor brandweer- en reddingstaken (bedrijfshulpverlening).
43.8.1
Materialen
Handschoenen worden vervaardigd uit zowel natuurlijke als synthetische materialen en combinaties hiervan. Een nieuwe ontwikkeling is het combineren van dunne laagjes materialen met verschillende (chemische) eigenschappen. Bijvoorbeeld nitrilrubber en neopreen. Veel gebruikte materialen en hun toepassing zijn: varkensleder; in split- en nerfleren uitvoering: toepassingen als algemene en warmtebestendige (werk)handschoenen, en als lashandschoenen; rundleder; in split- en nerfleren uitvoering: toepassingen als algemene en warmtebestendige (werk)handschoenen, en als lashandschoenen; geitenleder; veelal in nerfleren uitvoeringen: toepassingen als algemene werkhandschoenen; schapenleder; veelal in nerflederen uitvoeringen: toepassingen als algemene werkhandschoenen; katoen: toepassingen als algemene en warmtebestendige (werk)handschoenen; glasvezel: toepassingen als algemene, hittebestendige en snijvaste (werk)handschoenen; roestvrijstalen vlechtwerk (maliënkolder): toepassing als snijvaste handschoenen; chemische vezels: toepassing als snijvaste (lichte gebreide materialen), chemische en/of hittebestendige handschoenen; gemetalliseerde handschoenen (zoals van gealuminiseerd kevlarweefsel): als cryogeenen hittebestendige handschoenen; natuurrubber (latex): toepassing als algemene en chemische (werk)handschoenen; nitrilrubber (NBR): toepassing als algemene en chemische (werk)handschoenen; neopreen: toepassing als chemische handschoenen; polyvinylchloride (PVC): toepassing als algemene en chemische (werk)handschoenen; polyethyleen (PE): toepassing als algemene en chemische (werk)handschoenen; butylrubber: toepassing als chemische en gasdichte handschoenen; polyvinylalcohol (PVA): toepassing als chemische handschoenen; viton: toepassing als breed toepasbare chemische handschoenen; PE/VA/PE (PVP): toepassing als chemische handschoenen; PE/Ethyleen Vinyl Alcohol (PE/EVOH/PE): toepassing als chemische handschoenen; nylon: toepassing als onderhandschoen, al dan niet chemisch bestendig gecoat; bamboe: als vochtabsorberende voering.
43.8.2
Uitvoeringsvormen
Handbescherming bestaat in de volgende basisuitvoeringen: als want (met alleen een duim); als want met wijsvinger en duim; als vijfvingerige handschoen. Daarnaast is handbescherming verkrijgbaar zonder of met kap met verschillende kapleng-
532
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 532
4-3-2021 16:04:34
Hoofdstuk 43 Persoonlijke beschermingsmiddelen
tes zoals korte, halflange en lange kap. Ook bestaan er losse schuur- en chemicaliënbestendige mouwen. Afhankelijk van het soort werk zijn er keuzes te maken voor bijvoorbeeld de dikte van het materiaal, de mate van chemische bestendigheid, de ruwheid van het oppervlak in verband met de noodzakelijke grip, en de elasticiteit in verband met de taak uitoefening. Er zijn vele combinatiemogelijkheden.
43.8.3
Normen
Handbescherming moet voldoen aan de fundamentele voorschriften betreffende de veiligheid en de gezondheid zoals omschreven in de Europese Verordening 2016/425 voor persoonlijke beschermingsmiddelen. Daarnaast kan handbescherming, afhankelijk van de beschermingsfactor, zijn ingedeeld in de volgende categorieën: Categorie I: deze handschoenen zijn van eenvoudig ontwerp en geven slechts bescherming tegen minimale risico's. Voorbeelden zijn tuinhandschoen, huishoudhandschoenen en handschoenen tegen stof of onschadelijk vuil ter bescherming van producten. De handschoenen zijn voorzien van een CE-markering. Categorie II: deze handschoenen zijn van intermediair ontwerp en geven bescherming tegen middelzware risico's. Voorbeelden zijn handschoenen voor het handelen van ruwe voorwerpen, gereedschappen of montagewerkzaamheden. De handschoenen moeten door middel van een typekeur zijn beoordeeld door een onafhankelijk keuringsinstituut (Notified Body) en zijn voorzien van een CE-markering. Categorie III: deze handschoenen zijn van complex ontwerp en moeten bescherming geven tegen zeer ernstige risico's met kans op dodelijk of blijvend letsel. Voorbeelden hiervan zijn handschoenen voor bescherming tegen chemicaliën, temperaturen boven 100°C of onder -50°C, tegen elektriciteit, ioniserende of infrarode straling, toxische stoffen, vlammen, of hete gesmolten materialen. Naast een typekeur, zoals bij categorie II, moet het productieproces zijn geborgd met een kwaliteitssysteem zoals de ISO 9000 serie. De producten zijn voorzien van een CE-markering plus het identificatienummer van de Notified Body die de kwaliteitsborging heeft beoordeeld. Met name bij de toepassing van categorie-III handbescherming dient de keuze en beoordeling specifiek te worden vastgesteld aan de hand van de risico-inventarisatie en -evaluatie, waarbij vooral aandacht wordt besteed aan de kwaliteit en de beschermzekerheid van het betreffende type handschoenen in relatie tot de uitvoerende taken en risico's.
43.8.4
Algemene eisen aan handschoenen
Elke handschoen moet altijd voldoen aan de NEN-EN 420. Dit is altijd in combinatie met een andere norm, bijvoorbeeld de ISO-NEN-EN 388:2016. Volgens NEN-EN 420 gelden de volgende algemene eisen voor handschoenen: Ontwerp: handschoenen dienen zodanig te zijn ontworpen en vervaardigd dat de gebruiker zijn werkzaamheden in alle voorziene gebruiksomstandigheden kan uitvoeren met de hoogst mogelijke beschermzekerheid. Constructie: handschoenen moeten van een deugdelijke constructie zijn en eventuele naden mogen het prestatieniveau niet verminderen. Onschadelijkheid: handschoenen dienen ten aanzien van de constructie en de toegepaste materialen zodanig te zijn uitgevoerd dat de gebruiker hiervan geen schade ondervindt. De pH-waarde van handschoenen dient zo neutraal mogelijk te zijn, en moet in ieder geval liggen tussen 3,5 en 9,5. Het Chroom-VI-gehalte van leren handschoenen dient minder te zijn dan 3 mg/kg, en handschoenen van natuurrubber (latex) moeten worden beoordeeld ten aanzien van het proteïnegehalte (allergie is een veelvoorkomende reden om niet voor latex te kiezen). Vingergevoeligheid: dit wordt aangegeven in vijf niveaus, gebaseerd op staafjes met de kleinste diameter die binnen een bepaalde tijd kunnen worden opgepakt. Tabel 1 Vingergevoeligheid
Prestatieniveau Kleinste diameter staafje in mm 1
11
2
9,5
533
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 533
4-3-2021 16:04:34
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Prestatieniveau Kleinste diameter staafje in mm 3
8
4
6,5
5
5
Beschermingsgraad: de graad van bescherming wordt bepaald aan de hand van voor de handschoen specifiek gerelateerde normen. De resultaten worden gewaardeerd in sets van 5 of 6 prestatieniveaus. Hoe hoger het getal hoe hoger het prestatieniveau op bijvoorbeeld snijbestendigheid. Markering 0 geeft aan dat het resultaat beneden het vereiste minimum valt, en markering X geeft aan dat de betreffende test niet is uitgevoerd. Reiniging/onderhoud/opslag/houdbaarheid: indien van toepassing is dit vermeld in de gebruiksaanwijzing met symbolen volgens ISO 3758. Ergonomische eigenschappen: handschoenen moeten zijn vervaardigd volgens de laatste stand van de techniek, en mogen geen belemmering voor de gebruiker veroorzaken. Maatvoering: er zijn zes gestandaardiseerde handmaten gedefinieerd met de daarbij corresponderende handschoenmaat.
Tabel 2 Maatvoering
Handmaat Handomtrek/ mm
Lengte/ mm
Handschoenmaat
Min. lengte /mm
6
152
160
6
220
7
178
171
7
230
8
203
182
8
240
9
229
192
9
250
10
254
204
10
260
11
279
215
11
270
Markering: iedere handschoen dient voorzien te zijn van een pictogram van de norm waaraan de handschoen voldoet, inclusief jaartal van betreffende norm (bijvoorbeeld EN 388:2016). Naam of kenmerk van fabrikant, typecode, maataanduiding, uiterste gebruiksdatum (indien van toepassing) en CE-markering. De verpakking moet aanvullend vermelden: de gevarencategorie (pictogram), prestatieniveaus en inzetbeperking of vervaldatum voor zover noodzakelijk. De gebruiksaanwijzing dient naast de markeringsgegevens tevens informatie te bevatten over de gevaarscategorieën, beschermingsniveaus, de van toepassing zijnde normen en een gebruikersinstructie. De gebruiksaanwijzing dient in het Nederlands te zijn opgesteld (in de taal van het land waar het product wordt gebruikt).
43.8.5
Handschoenen die beschermen tegen mechanische risico's (NEN-EN 388)
De mate van bescherming tegen mechanische risico's wordt weergegeven met een pictogram samen met vier cijfers, waarbij de hoogte van elk cijfer (tussen 1 en 5) het weerstandsniveau aangeeft. Hoe hoger het getal hoe beter de weerstand is. Verschillende soorten weerstand zijn: 1. Schuurweerstand(1-4): de uitkomst is gebaseerd op het aantal omwentelingen van het testapparaat dat nodig is om het monsterstuk van de handschoen door te schuren. 2. Snijweerstand(1-5): dit is een index die gebaseerd is op het aantal malen snijden bij een constante snelheid dat nodig is om het monstermateriaal door te snijden (de coupe-test). 3. Scheurweerstand(1-4): de kracht (in Newton) die nodig is om het monstermateriaal door te scheuren. 4. Perforatieweerstand (ook wel prikweerstand genoemd (1-4)): de kracht die nodig is om een puntige staaf met een gedefinieerde punt door het handschoenmateriaal te dringen. De handschoenen worden op alle vier aspecten beproefd en het prestatieniveau wat behaald is moet op de handschoenen zijn aangebracht. Indien één van de beproevingen het beschermingsniveau van 1 niet haalt dan wordt dit met een 0 gemerkt. Wanneer er een aspect niet is beproefd wordt er een ‘X’ genoteerd.
534
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 534
4-3-2021 16:04:34
HOOfDSTUK 43 PERSOONLIJKE BESCHERMINGSMIDDELEN
In 2018 is de nieuwe versie van de EN388:2016 aangenomen in Europa als zijnde de nieuwste norm op het gebied van handschoenen die bescherming bieden tegen mechanische risico’s. De belangrijkste verandering is dat de huidige snijbestendigheidstest (de zogeheten coupetest) aangevuld of vervangen mag worden door een Amerikaanse ASTM test volgens de ISO3997. Het belangrijkste verschil met de coupetest is dat de snijtest constant met een nieuw scherp mesje wordt uitgevoerd. Deze test levert meer betrouwbare informatie op over snijbestendigheid van de handschoen. Deze test meet de exacte kracht in Newton die nodig is om het handschoenmateriaal te doorsnijden. In de EN388: 2016 normering wordt er een letter toegevoegd om de waarde in Newton aan te geven: Norm EN388:2003 Heeft 4 waardes onder het icoontje:
Norm EN388:2016 Heeft 6 waardes onder het icoontje:
Aantal posities
Voorbeeld
Aantal posities
Voorbeeld
ABCD
3421
ABCD Ef
3X21 Ef
A: Schuurweerstand B: Snijweerstand C: Scheurweerstand D: Perforatieweerstand E: Newton snijbestendigheid score Prestatieniveau A B C D E f Newton 2 5 10 15 22 30 f: impactbescherming uitgedrukt in P (pass) of f (fail) Figuur 1 Mechanisch beschermende handschoen EN388:2013 X544; EN388:2016: XX43-E
43.8.6
Handschoenen tegen chemische risico's en micro-organismen (NEN-EN 374)
Huidcontact met gevaarlijke stoffen kan verschillende effecten hebben op het menselijk lichaam, zoals irritatie, overgevoeligheid, verbranding of vergiftiging (zie hoofdstuk 9). De ernst
535
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 535
4-3-2021 16:04:35
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
van de gezondheidsschade hangt hierbij af van de eigenschappen van de gevaarlijke stof, de concentratie, blootstellingsduur en temperatuur. Bij micro-organismen (biologische agentia) kan via de huid schade worden veroorzaakt door virussen en bacteriën. Chemicaliënbestendige handschoenen bieden slechts voor een bepaalde tijd bescherming. De gebruikstijd van handschoenen is in de praktijk dus beperkt, afhankelijk van de eigenschappen van de stoffen en de werkomstandigheden. Of een bepaald handschoenenmateriaal geschikt is voor een bepaalde stof hangt niet alleen af van de bestendigheid van het materiaal. Een handschoen kan onaangetast lijken, maar toch de gevaarlijke stof doorlaten. Omgekeerd kan een papperig aanvoelende handschoen een stof geruime tijd tegenhouden. Eén van de eisen aan beschermende handschoenen is dat deze bescherming bieden tegen chemische invloeden op de werkplek (chemische resistentie). De normenreeks NEN-EN-ISO 374 heeft betrekking op handschoenen die bescherming bieden tegen chemicaliën en micro-organismen. Deze chemische resistentie van een handschoen wordt bepaald door de volgende eigenschappen: Penetratie: de flow van een vloeistof of gasvormige stof op niet-moleculair niveau door openingen, poreus materiaal, puncties of andere gebreken aan de beschermende handschoen. Permeatie: het proces waarbij vloeistof of gassen door de beschermende laag heen gaan op moleculair niveau. De permeatietijd of ‘doorslagtijd’ is de tijd die de chemische stof nodig heeft om van de buitenkant van het handschoenenmateriaal naar de binnenkant van het materiaal door te dringen. Degradatie: is de reductie van de fysische eigenschappen van het handschoenenmateriaal door oppervlaktecontact met de stof. Permeatiehoeveelheid: de hoeveelheid van een stof die het handschoenenmateriaal passeert per oppervlakte en tijdseenheid (mgram/cm/min). De permeatiehoeveelheid is vooral belangrijk indien voor langere tijd gebruik wordt gemaakt van handschoenen ter bescherming tegen gevaarlijke stoffen. Handschoenen worden voornamelijk getest op de permeatietijd, ook wel de ‘doorslagtijd’. Iedere testcombinatie van een bepaalde type handschoen met een bepaalde stof wordt geclassificeerd aan de hand van de permeatietijd of ‘doorslagtijd’. Deze doorslagtijd start vanaf het moment van contact met de stof. Deze doorslagtijden zijn als volgt geïndexeerd: Tabel 3 Doorslagtijd
Doorslagtijd (minuut)
Beschermingsindex
>10
Klasse 1
>30
Klasse 2
>60
Klasse 3
>120
Klasse 4
>240
Klasse 5
>480
Klasse 6
536
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 536
4-3-2021 16:04:35
HOOfDSTUK 43 PERSOONLIJKE BESCHERMINGSMIDDELEN
Figuur 2 Chemisch bestendige handschoen
Tabel 4 Doorbraaktijden van verschillende chemicaliën van een chemisch bestendige handschoen
Chemische stof
CAS Number
Doorbraaktijd (min)
Ammoniumhydroxide 25 %
133621-6
Ammoniumhydroxide 25 %
133621-6
formaldehyde 37 %
50-00-0
formaldehyde 37 %
50-00-0
Heptaan
142-82-5
Heptaan
142-82-5 > 480
Natriumhydroxide 40 %
131073-2
Natriumhydroxide 40 %
131073-2
Waterstofperoxide 30 %
772284-1
Waterstofperoxide 30 %
772284-1
Zwavelzuur 96 %
766493-9
Zwavelzuur 96 %
766493-9
> 480
> 480
> 480
> 480
206
Beschermingsindex
6
6 6
6
6
4
Degradatie (%)
Onderdelen
19.5
Manchet
3.5
Palm
-8.5
Manchet
-5.9
Palm
9.9
Manchet
11
Palm
6.1
Manchet
1.7
Palm
-9.9
Manchet
-25.5
Palm
58.8
Manchet
70.9
Palm
Bij leveranciers en fabrikanten van chemicaliënbestendige handschoenen zijn lijsten verkrijgbaar waarbij de chemische resistentie van de verschillende materialen en type handschoenen met elkaar kunnen worden vergeleken. Van belang hierbij is dat niet alleen het materiaalsoort is getest, maar ook in de gebruikte dikte van het soort handschoen. Hetzelfde materiaal zal in een dikke uitvoering voor fabriekstoepassingen een gevaarlijke stof langer tegenhouden dan in een dunne uitvoering als wegwerp laboratoriumhandschoen.
537
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 537
4-3-2021 16:04:35
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Tabel 5 Voorbeeld overzicht chemicaliënbestendigheid (klasse-indeling op basis van EN 374)
Stof
Natuurlatex
Chloropreen Nitril
Viton
Butyl
Aceton
1
1
0
0
6
Benzeen 0
1
1
6
1
Fenol
4
6
3
6
6
Tolueen
0
0
1
6
1
Zoutzuur 4 (32%)
6
6
6
6
Doorslagtijden starten vanaf het moment dat de handschoen in contact komt met de chemicalie. Bij het kiezen van de juiste handschoen is het van belang om te beoordelen hoe lang en hoe vaak er contact gemaakt moet worden met de chemicalie.
43.8.7
Handschoenen die bescherming bieden tegen hitte en vuur (NEN-EN 407)
Handschoenen die bescherming bieden tegen hitte en vuur kunnen op de volgende eigenschappen worden getest: brandgedrag; contactwarmte; convectieve hitte; stralingswarmte; kleine spatten gesmolten metaal; grote hoeveelheden vloeibaar metaal. De tests zijn hierbij facultatief, afhankelijk van het specifieke gebruik. De prestatieniveaus zijn geclassificeerd van 1 tot en met 4, waarbij 4 de hoogste beschermingsfactor is. De eigenschappen waar de handschoen niet op zijn getest worden met een x aangegeven. Met betrekking tot de maatvoering moeten handschoenen in de prestatieklasse 3 en 4 gemakkelijk uit te trekken zijn (uitvoering als want). Daarnaast moeten de schuur- en scheurweerstand van hitte- en vuurbestendige handschoenen ten minste voldoen aan niveau 1 van de NEN- EN 388.
43.8.8
Handschoenen die bescherming bieden tegen koude (NEN- EN 511)
Deze handschoenen bieden bescherming tegen contacten geleidingshitte tot een temperatuur van -50°C. Zij worden op de volgende eigenschappen beoordeeld: weerstand tegen geleidingskoude; doordringbaarheid voor water.
43.8.9
Brandweerhandschoenen (NEN-EN 659)
Het gaat hierbij om handschoenen die gebruikt worden voor algemene brandbestrijdingsdoeleinden. Daarnaast zijn er nog specifieke toepassingsgebieden voor brandweerhandschoenen. De specifieke eisen voor brandweerhandschoenen zijn als volgt: schuur-, snij-, scheur- en perforatieweerstand, ten minste niveau 2 (NEN- EN 388); weerstand tegen ontvlammen, ten minste niveau 4 (EN 407); weerstand tegen geleidingshitte, ten minste niveau 3 (EN 702); weerstand tegen contacthitte, ten minste niveau 2 (EN 702); weerstand tegen stralingshitte, smelten, druipen of ontbranden (specificatie volgens fabrikant).
43.8.10 Handschoenen die bescherming geven tegen elektriciteit (EN 60903) Sommige handschoenen zijn geschikt voor het werken aan onder spanning staande delen. Deze handschoenen mogen alleen worden gebruikt door goed opgeleide en getrainde mensen en conform de arboregelgeving voor het werken aan onder spanning staande elektrische installaties.
538
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 538
4-3-2021 16:04:35
HOOfDSTUK 43 PERSOONLIJKE BESCHERMINGSMIDDELEN
Tabel 6 Klasse-indeling handschoenen voor bescherming tegen elektriciteit
Klasse
Spanning [kV] (wisselspanning)
Spanning [kV] (gelijkspanning)
00
0,5
0,75
0
1
1,5
1
7,5
11,25
2
17
25,5
3
26,5
39,5
4
36
54
Figuur 3 Elektrisch isolerende handschoen klasse 2 en extra bescherming R en C
Daarnaast is er nog een onderverdeling in zes categorieën waarmee specifieke beschermende eigenschappen van handschoenen worden aangegeven; A tegen zuren, H tegen oliën, Z tegen ozon, M tegen mechanische gevaren, C tegen lage temperaturen en R voor combinaties van eigenschappen.
43.8.11 Overige normen voor handschoenen Naast de genoemde normen bestaan er normen voor de volgende type handschoenen: handschoenen voor de vleesverwerkende industrie (EN 1082); kettingzaaghandschoenen (EN 381-7); handschoenen tegen ioniserende straling (EN 421); beschermende handschoenen voor beroepsmatige motorrijders (NEN-EN 13594); lashandschoenen (NEN-EN 12477); handschoenen specifiek voor de voedingsindustrie (conform HACCP).
539
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 539
4-3-2021 16:04:35
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
43.9 43.9
Been- en voetbescherming Been- en voetbescherming
Been- en voetbeschermingsmiddelen zijn in vele uitvoeringsvormen en lengte- én breedtematen verkrijgbaar. Veel materialen uit de ‘outdoor en runners wereld’ worden ook toegepast in de pasvorm en schokdemping van veiligheidsschoenen; zo zijn er schoenen te koop met luchtdoorlatende, ademende en vochtabsorberende eigenschappen, met een stijve plastic schacht, een metalen neus en dat alles gemaakt van zo licht mogelijke materialen. Ook in aparte (sneaker) uitvoeringen voor dames. Aanvullend wordt ook aan eventueel noodzakelijke steunzolen en sokken aandacht besteed. Er zijn zweetafvoerende sokken, waardoor de schoenen langer leven en er minder problemen zijn met schimmels. Veiligheidsschoenen (met CE markering) kunnen ook speciaal op maat worden gemaakt voor mensen met probleem of niet standaard voeten of benen of allergie voor bepaalde materialen. Been- en voetbeschermingsmiddelen zijn onderverdeeld in de volgende groepen: Veiligheidsschoenen (NEN-EN 20345); hebben een beschermneus voor een belasting tot 200 Joule, gesloten energie-absorberende hiel, oliebestendige zool en zijn antistatisch, eventueel waterondoordringbaar en van nagelwerende zool voorzien (aanduiding SB, S1, S2, S3 en S4 en S5). Beschermschoenen (NEN-EN 20346); hebben een beschermneus voor een belasting tot 100 Joule en komen verder overeen met veiligheidsschoenen (aanduiding PB, P1, P2, P3 en P4 en P5). Werkschoenen (NEN-EN 20347); zonder beschermneus (aanduiding O1, O2, O3 en O4 en O5). Veiligheidslaarzen (aanduiding S4 tot en met S5). Voor de glassector is een groter stuk boven op de voet van hard materiaal. Ook de zijkant van de schoen kan verstevigd worden tegen zij-impact. Specifieke laarzen zoals brandweerlaarzen, lieslaarzen, tegen speciale chemicaliën bestendige laarzen, laarzen voor de voedingsindustrie, laarzen tegen hitte of koude omstandigheden en laarzen tegen elektriciteitsrisico's. Ook in combinaties van deze eigenschappen. Veiligheidsklompschoenen. Overschoenen; al dan niet met stalen neus. Afhankelijk van de kans op teenverwonding door vallende, schuivende of rollende voorwerpen, kan ook worden gekozen voor schoenen met een lichtere kunststof neus of zonder stalen neus. In dat geval wordt gesproken van respectievelijk beschermend schoeisel en werkschoeisel. Ook de antislipfunctie of een grote weerstand tegen elektrische stroom kan een reden zijn om veiligheidsschoenen te dragen. Figuur 1 Veiligheidsschoen S1
540
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 540
4-3-2021 16:04:36
HOOfDSTUK 43 PERSOONLIJKE BESCHERMINGSMIDDELEN
Figuur 2 Veiligheidsschoen S3
Figuur 3 Veiligheidslaars S4
43.9.1
Specificatie van veiligheidsschoeisel
Naar samenstelling (NEN-EN 20345, 20346, 20347): Code I: schoeisel vervaardigd uit leder of soortgelijke materialen. Code II: schoeisel dat volledig vervaardigd is uit rubber of een polymeer. Naar model (NEN-EN 20345, 20346, 20347): Type A: lage schoen Type B: halfhoge schoen Type C: korte laars Type D: knielaars Type E: laars tot dijhoogte (lieslaars)
43.9.2
Specifieke symbolen
Dit zijn de symbolen die de additionele eigenschappen van het schoeisel aangeven boven op de behaalde eisen van het basistype (zoals SB, S1, S2, S3, S4, S5).
541
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 541
4-3-2021 16:04:36
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Tabel 1 Symbolen voor eigenschapen schoenen
Specifieke eigenschap
Symbool
Ondoordringbare tussenzool
P
Antistatische eigenschappen
A
Geleidende eigenschappen
C
Warmte-isolatie
HI
Koude-isolatie
CI
Energie-absorberende hak
E
Waterdichte schacht (geldt alleen voor lederen schoeisel)
WRU
Hittebestendige zool
HRO
Oliebestendige zool (optie voor werkschoeisel) *
ORO
* Veiligheids- en beschermschoeisel heeft altijd een oliebestendige zool, bij werkschoenen is dit echter optioneel Anti-slipnorm SRA/B/C De antislip test wordt uitgevoerd als onderdeel voor de totale CE-certificering volgens de EN ISO 20344. Deze sliptest staat omschreven als "EN ISO 13287" SR (slip resistance). Deze test meet de wrijvingscoëfficiënt tussen twee vlakken. Eén vlak is de zool welke in zijn geheel zowel vlak als onder een hoek van 7° op de hak wordt getest. Het andere vlak is een in de test omschreven ondergrond waarover de schoen wordt geduwd. De test kent 3 symbolen, SRA, SRB en SRC, de betekenis van deze symbolen is als volgt: SRA = Slip resistance op een keramische tegel voorzien van een zeepoplossing SRB = Slip resistance op een stalen plaat voorzien van glycerine (olie substantie) SRC = SRA + SRB (hier wordt voldaan aan de eis van beide opstellingen) Met deze antislip weerstand is het mogelijk om op papier een juiste keuze te maken. Maar een praktijktest moet uitwijzen of de combinatie werkvloer en schoenzool juist is. Te veel wrijving is niet gewenst die kan namelijk klachten opleveren.
43.10 43.10
Beschermende kleding Beschermende kleding
Beschermende kleding wordt gebruikt in situaties waarin de gebruiker door risico's van buitenaf kans loopt op gezondheidsschade of lichamelijk letsel. Het gaat om de volgende gevaren: Mechanische gevaren om gegrepen te worden door bewegende delen van machines, scherpe voorwerpen of rondvliegende deeltjes. Klimatologische omstandigheden waarbij bescherming moet worden geboden tegen tocht of tegen koud en guur weer. Thermische gevaren, zoals zeer koude of zeer warme omstandigheden, vocht, vlammen, hitte, vonken of metaalspatten. Chemische gevaren, zoals van zuren, basen, oplosmiddelen, oliën, vetten, chemisch afval, gassen, dampen of vaste stoffen. Elektrische gevaren, zoals het in aanraking komen met onder spanning staande delen, elektrische ontlading, vlamboog of statische elektriciteit. Slechte zichtbaarheid bij het werken langs weg of spoor. Besmettingsgevaar door micro-organismen of radioactieve stoffen. Beschermende kleding moet het lichaam (met name romp, armen en benen) beschermen tegen deze risico's. Er zijn verschillende uitvoeringsvormen van beschermende kleding die tegen meerdere risico's tegelijk bescherming kunnen bieden, de zogenaamde multi-norm kleding. Uitgangspunt bij de keuze van beschermende kleding is de risico-inventarisatie en -evaluatie en de beschermingsfactoren van de beschermende kleding. Daarbij moet tevens worden vastgesteld of het gaat om deelbescherming, zoals een schort, een voorschoot, meerdelige werkkleding of om een eendelig pak zoals een overall, chemicaliënpak of gaspak. De beschermingsfactoren worden aangegeven met behulp van een cijfer op de kleding, dat staat voor een bepaalde beschermingscategorie of beschermingsbereik. Het toegekende cijfer
542
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 542
4-3-2021 16:04:36
Hoofdstuk 43 Persoonlijke beschermingsmiddelen
hangt af van de resultaten van het type-onderzoek in de categorie waarin de kleding is beoordeeld. Het is van belang om bij de keuze van beschermende kleding alle factoren te overwegen die in de praktijk mogelijk van invloed kunnen zijn op de bescherming die moet worden geboden. Door de toepassing van nieuwe materialen is veiligheidskleding vaak verrassend comfortabel. Toegepast worden bijvoorbeeld lichtgewicht materialen, zweetdoorlatende membranen en vezels die vocht opslorpen zonder nat aan te voelen.
43.10.1 Uitvoeringsvormen Een aantal uitvoeringsvormen van beschermende kleding zijn de volgende: Werkkleding zoals overall, werkbroek, werkjas, werkhemd of werkschort. Afhankelijk van de soort werkzaamheden is werkkleding verkrijgbaar in diverse uitvoeringen en kan worden gebruikt ter bescherming van de eigen kleding, bijvoorbeeld bij mechanische risico's of vuile werkzaamheden. Slechtweerkleding voor omstandigheden waarin sprake is van regenachtig, koud en guur weer. Chemicaliënbestendige kleding voor werkzaamheden met gevaarlijke stoffen. Uitvoeringsvormen zijn schorten, pakken (vloeistofdichte gaspakken), overall, en losse mouwen. Ook andere stoffen kunnen chemicaliënbestendig worden gemaakt met een aparte finishlaag (die na vijf maal wassen opnieuw kan worden aangebracht). Hittebestendige en vlamwerende kleding zoals crash-pak, brandweerkleding of kleding voor ijzergieterijen. Laskleding specifiek voor diverse soorten las- en snijwerkzaamheden. Thermokleding voor werkzaamheden in extreem koude omstandigheden, zoals in koel- en vriesruimtes. Zaagkleding is speciale beschermkleding voor werkzaamheden met de motorkettingzaag. Wegwerpkleding voor specifieke omstandigheden waarbij de kleding eenmalig wordt gebruikt in verband met hygiënische voorschriften of waarbij bewassing van kleding een te groot risico vormt (asbestverwijdering, werken in verontreinigde grond). Ook in een uitvoering met bacteriedodende zilvercoating. Speciale kleding zoals gaspakken, scherf- en steekwerende kleding, kogelwerende vesten, kleding tegen elektriciteitsrisico's, antistatische kleding. Koelende kleding voor warme werksituaties met speciale koelelementen. Een bijzondere variant is een lichtgewicht koelvest, dat na twee uur gebruik alleen op de grond hoeft te worden gelegd om snel weer te kunnen koelen. De nieuwe materialen maken ook kleding mogelijk met een combinatie van bovenstaande eigenschappen (multipurpose kleding), bijvoorbeeld gemaakt van materiaal dat zowel antistatisch is als vlamvertragend. Of met (dunne) laagjes van materialen met verschillende chemische eigenschappen of warmte- en hittewerend te maken. Een andere materiaalcombinatie biedt bijvoorbeeld bescherming tegen asbestdeeltjes én is sterk ademend. Elk kledingstuk kent wel zijn maximale belasting. Chemicaliën bestendige kleding kan niet urenlang blootgesteld worden en dan nog voldoende beschermen. Dat geldt ook voor bijvoorbeeld vlamboogkleding en laskleding. Terwijl de gebruiker en de veiligheidskundige dit vaak wel verwachten. Lees heel goed de gebruiksaanwijzing en laat je voldoende informeren door de leverancier van de kleding. Afhankelijk van het risico wordt de kleding gemaakt van een bepaalde stof, zoals van katoen, wol, kunststof, glasvezel of rubber. De volgende aandachtspunten zijn verder van belang: Bij het werken aan of met machines die door bewegende delen risico's kunnen opleveren, dient nauwsluitende kleding te worden gedragen. Denk daarbij vooral aan de mouwen. Het dragen van loshangende kleding (stropdassen, slippen van stofjassen, halskettingen) is niet toegestaan op plaatsen waar dit een gevaar kan vormen in verband met draaiende machines. Lang haar vergroot het risico bij draaiende machines of onderdelen daarvan (zoals een boorspil). In zulke gevallen moet een hoofddeksel of haarnet worden gedragen. Het dragen van ringen of andere sieraden zorgt voor extra risico's. Elk jaar gebeuren hierdoor in Nederland ernstige ongevallen. Werkzaamheden waarbij vonken vrijkomen (gietwerk, lassen, slijpen) dienen niet met ontbloot lichaam te worden uitgevoerd. Een eventuele schrikreactie kan een ongeval veroor-
543
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 543
4-3-2021 16:04:36
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
zaken. Laat de kleding regelmatig wassen. Vervuilde kleding zorgt voor extra risico's bij brand, kou en vooral bij het werken met zuurstof en is niet meer reflecterend in geval van zichtbaarheidskleding. Bij antistatische kleding ter voorkoming van gevaarlijke ontlading moet alle kleding (inclusief schoenen en andere persoonlijke beschermingsmiddelen) op elkaar zijn afgestemd, zoveel mogelijk het lichaam bedekken en vooral bij de polsen en enkels goed contact maken met het lichaam.
43.10.2 Normen Voor beschermende kleding geldt de algemene norm NEN-EN 13688 waarin eisen staan die voor elk beschermend kledingstuk zijn opgenomen. Daarnaast zijn er specifieke normen voor de verschillende eisen aan bescherming, zoals NEN-EN 11612 voor hitte en vlam; NEN-EN 13034 voor vloeibare chemicaliën type 6 en type PB en NEN-EN 943-1 voor gasdichte kleding. Ook hier zijn combinaties van voorzieningen mogelijk. De laatste jaren is met name de multi-normkleding sterk in ontwikkeling. Sommige kledingstukken voldoen aan 6 verschillende normen. De basis van een juiste keuze blijft nog steeds een goed risico-inventarisatie en -evaluatie van de werkplek.
43.10.3 Zichtbaarheidskleding Regelmatig vinden er verkeersongevallen plaats waarbij slachtoffers vallen onder wegwerkers en mensen die beroepshalve in verkeerssituaties aanwezig zijn. Ook binnen het werkvak vinden ongelukken plaats. Het dragen van goede zichtbaarheidskleding (‘veiligheidskleding’) is van levensbelang, met name wanneer de werkzaamheden aan de weg plaatsvinden in het donker of bij slecht weer. Zichtbaarheidskleding bestaat in de vorm van vesten, jassen en overalls. Figuur 1 Hogezichtbaarheidsvest EN20471 klasse 1
Het gebruik van deze kleding, in combinatie met andere beschermende maatregelen (afbakening, markering, waarschuwingsborden), vermindert de kans om te worden aangereden. Zichtbaarheidskleding moet minstens voldoen aan de Europese Norm NEN-EN 20471 (Waarschuwingskleding met hoge zichtbaarheid). Deze norm beschrijft eisen met betrekking tot kleurstelling, kleurechtheid, krimp, markering en gebruiksaanwijzing. De norm onderscheidt drie risicoklassen (klasse 1, 2 en 3) waarbij klasse 1 het laagste niveau van zichtbaarheid aangeeft. Voor zichtbaarheidkleding is het extra van belang om deze op tijd te reinigen, zodat de kleding goed zichtbaar blijft. De keuze van zichtbaarheidskleding moet zijn gebaseerd op een risico-inventarisatie en -evaluatie. Daarbij wordt rekening gehouden met de aard van de werkzaamheden, de klimaatomstandigheden, de snelheid van het verkeer en factoren die mogelijk van invloed kunnen zijn op de zichtbaarheid langs de weg. Ook de eventuele combinatie met andere kleding en mid-
544
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 544
4-3-2021 16:04:36
Hoofdstuk 43 Persoonlijke beschermingsmiddelen
delen wordt beoordeeld. Hierbij kan gedacht worden aan slechtweerkleding en aan beschermingsmiddelen zoals helm, gehoorbeschermingsmiddelen en veiligheidsschoeisel. Veiligheidsjassen, -pakken en -broeken combineren functionaliteit en veiligheid. De veiligheidsfunctie is dus gecombineerd met andere beschermende eigenschappen, bijvoorbeeld tegen koud en guur weer. Dat geldt niet voor een veiligheidsvest; dit is geen kledingstuk, maar een product om de persoonlijke veiligheid te vergroten. Het veiligheidsvest wordt over de gewone kleding aangetrokken om daarmee beter zichtbaar te zijn voor de omgeving. De norm NEN-EN 20471 is een minimale norm in Europa. Zo is Rijkswaterstaat van mening dat deze norm tekort schiet als het gaat om de zichtbaarheid van wegwerkers op en langs wegen. In deze situaties wordt uitsluitend zichtbaarheidskleding toegelaten conform klasse 2 of 3. Het gaat hierbij om de vesten (klasse 2) en jassen, overalls en pakken (klasse 3). Daarbij heeft Rijkswaterstaat ten aanzien van de uniformiteit, kwaliteit en verschijningsvorm van de veiligheidskleding voor wegwerkzaamheden een aantal aanvullende eisen en specificaties opgesteld die zijn omschreven in de ‘Richtlijnen en specificaties voor veiligheidskleding bij wegwerkzaamheden’ en ‘Maatregelen bij werk in uitvoering op niet-autosnelwegen en wegen binnen de bebouwde kom’. Tabel 1 Vereiste risicoklasse bij zichtbaarheidskleding
Situatie
Verlichting
Risico klasse
Autosnelwegen en autosnelwegen afgebakend en snelheidsbeperking tot 70 km/uur.
Daglicht, schemer of nacht.
2
Autosnelwegen en autosnelwegen niet afgebakend of geen snelheidsbeperking.
Daglicht, schemer of nacht.
3
Binnenwegen, buiten de bebouwde kom.
Schemer, nacht of beperkt zicht.
3
Binnenwegen, buiten de bebouwde kom.
Daglicht en normaal zicht.
2
Aan de bosrand.
3
Binnenwegen, binnen de bebouwde kom.
Daglicht en normaal zicht.
2 (*)
Vliegvelden.
Onder alle omstandigheden.
2
Open water.
Onder alle omstandigheden.
3
Landwegen, onverhard.
Onder alle omstandigheden.
2
* volgens NEN-EN20471, door Rijkswaterstaat zijn alleen klasse 2 en 3 toegestaan.
43.11 43.11
Valbescherming Valbescherming
Als bij het werken op hoogte (hoger dan 2,5 meter) geen bordessen, steigers, of borstweringen zijn aangebracht, moeten valbeveiligingsmiddelen worden gebruikt. Hiervoor komen de volgende middelen in aanmerking: Vangnetten. Een veiligheidsgordel, in combinatie met een klim- of valbeveiligingssysteem (maximale valafstand 60 cm). Een harnasgordel, voorzien van schouder- en beenbanden, vanglijn en valdemper (maximale valafstand 200 cm). Valstopapparaten, bij een val blokkeert het valstopapparaat na een korte remweg en voorkomt het verder vallen. Schokdempers die de krachten bij een vallend persoon dempen. Schokdempers worden gekoppeld aan vallijnen van maximaal 1,75 meter. Horizontale valbeveiligingsmiddelen waarbij de gebruiker horizontale bewegingsvrijheid heeft. Er wordt onderscheid gemaakt tussen tijdelijke en permanente systemen. Deze val-
545
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 545
4-3-2021 16:04:36
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
beveiliging kan door meerdere personen tegelijkertijd worden gebruikt. Sommige horizontale systemen maken met railklemmen gebruik van de al aanwezige rails voor glaswasvoorzieningen. Reddings- en afdaalmiddelen voor gebruik bij calamiteiten of noodsituaties waarin het afdalen geen verdere risico's oplevert. Verankeringsvoorzieningen: combinatie van grondankers, aanlijnpunten en aanlijnsystemen.
Er zijn diverse situaties waarin valbescherming noodzakelijk kan zijn, zoals bij: het bouwen van steigerconstructies; het ophangen van hijsmiddelen; het verwijderen van hooggelegen constructiedelen; het werken vanuit een werkbak. Het werken met valbescherming zorgt voor beperking van de bewegingsvrijheid. De systemen van de fabrikanten verschillen nogal in comfort. Keuze is afhankelijk van verschillende factoren, onder andere de gebruikersfrequentie. Ook zijn er systemen met afstandsbediening om actief af te dalen met assistentie. De juiste keuze voor elke klus is belangrijk. En vooral de kennis en vaardigheden die gebruikers nodig hebben om de systemen veilig en correct te gebruiken is een essentiële factor in het geheel. Het lezen van de gebruiksaanwijzing vóór aanvang van gebruik geeft al antwoord op veel vragen, en anders kan er navraag gedaan worden bij een expert van de leverancier. Een goede voorlichting of training door een deskundige over de juiste keuze van het valbeveiligingssysteem (harnasgordel en lijnen), gebruik en keuze ankerpunt is bij het gebruik van valbeveiliging essentieel. Van belang is een zorgvuldig gebruik en onderhoud. Daarbij gelden onder meer de volgende regels: Voor gebruik moeten gordel en lijnen visueel worden gecontroleerd op mogelijke gebreken zoals verbuiging van metaaldelen, losse draden, scheurtjes en ernstige vervuiling. Lijnen en toebehoren mogen nooit voor andere doeleinden worden gebruikt. Indien een gordel de val van een gebruiker heeft opgevangen, moet het gehele vangsysteem, inclusief de gordel, voor gebruik grondig worden gecontroleerd door een deskundige. Lijnen mogen niet zonder meer worden verlengd of verkort. Lijnen mogen niet over scherpe kanten of langs scherpe hoeken worden geleid en behoren beschermd te zijn voor als dit onvoorzien wel gebeurt. Zorg bij valbeveiliging dat de vanglijn zo is geplaatst, dat nooit meer dan 2 m valweg kan ontstaan. Ankerpunten dienen statische trekkracht van 10kN en een dynamische belasting van 2,5 kJ te kunnen weerstaan volgens NEN-EN 795. Tevens dient er een sterkteberekening te zijn gemaakt voor de toepassing in bepaalde situaties. Permanente ankerpunten dienen tevens te voldoen aan de eisen uit het Bouwbesluit (deze vallen namelijk niet onder de PBM Verordening). Valbeveiligingsmiddelen zijn aan veroudering onderhevig en dienen ten minste jaarlijks te worden beoordeeld door een deskundig persoon. Bij valbeveiligingsmiddelen vinden regelmatig nieuwe ontwikkelingen plaats rond veiligheid en ergonomie van belangrijke onderdelen zoals verankering en bevestiging, de gordels, de rugplaten, de verbindingsmiddelen, de werkpositioneringssytemen, de vanglijnen, de waarschuwingslabels voor controle van de vanglijn, en geïntegreerde systemen voor de gereedschappen en ander toebehoren. Ook zijn er beschermingsmiddelen tegen het zogenaamde hangtrauma. Bijvoorbeeld aparte lijnen om de voeten in te zetten. Voor gebruik in situaties met water bestaat corrosiebestendige valbeveiliging. Personen boven de 100 kg moeten de juiste valharnas krijgen. Er zijn ook valharnassen ontwikkeld speciaal voor vrouwen. Normen Er zijn diverse normen op het gebied van valbeveiliging, zoals: NEN-EN 354 Persoonlijke beschermingsmiddelen tegen vallen. Veiligheidslijnen; NEN-EN 358 Persoonlijke uitrusting voor werkplekpositionering en ter voorkoming van vallen; gordels voor werkplekpositionering en -behoud en verbindingsmiddelen voor gordels; NEN-EN 360 Persoonlijke beschermingsmiddelen tegen vallen. Valbeveiligers met auto-
546
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 546
4-3-2021 16:04:37
HOOfDSTUK 43 PERSOONLIJKE BESCHERMINGSMIDDELEN
matische lijnspanner; NEN-EN 361 Persoonlijke beschermingsmiddelen tegen vallen. Harnasgordels; NEN-EN 795 Persoonlijke beschermingsmiddelen tegen vallen. Verankeringsvoorzieningen, eisen en beproeving.
Figuur 1 Valharnasgordel
Figuur 2 Positioneringslijn
547
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 547
4-3-2021 16:04:37
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Figuur 3 Vanglijn
Figuur 4 Valstopblok
43.12 43.12
Verwijzingen Verwijzingen
Arbobesluit, hoofdstuk 8, artikel 8.1-8.3 PBMwijzer - goed beschermd aan het werk, ISBN 9789462156050, Vakmedianet, Alphen aan den Rijn Foto’s: Intersafe Groeneveld, 3M, Shutterstock PBM gids, Vakmedianet, Alphen aan den Rijn Opzetten van een beleid persoonlijke beschermingsmiddelen, Arbo-informatieblad 49, Sdu, Den Haag Europese PBM-verordening 2016/425 A-Bladen van Volandis: “Hellende daken” en “Ladders en trappen” Basis inspectiemodule: “Tijdelijke werkzaamheden op hoogte Rolsteigers en Draagbaar Klimmaterieel”
548
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 548
4-3-2021 16:04:37
Hoofdstuk 44 Veiligheids- en gezondheidssignalering
44 44
Veiligheids- en gezondheidssignalering
44.1 44.1
Veiligheids- en gezondheidssignalering
Inleiding veiligheids- en gezondheidssignalering Inleiding veiligheids- en gezondheidssignalering
In beginsel hoort een organisatie zo te zijn ingericht en te functioneren dat er zo min mogelijk risico’s voor de aanwezige mensen zijn, zowel voor de mensen die werken in het arbeidsproces als voor andere aanwezigen zoals bezoekers. Omdat nooit alle risico’s kunnen worden uitgesloten, is in de Arbowet opgenomen dat de werkgever verplicht is om veiligheidsborden te gebruiken als de werkplek, het gereedschap, machines of rijdend materieel gevaar voor de gezondheid of de veiligheid kan opleveren. Het systeem van veiligheids- en gezondheidssignalering (‘verkeersborden’ voor werkplekken) omvat, naast verbodsborden, ook gebodsborden, waarschuwingsborden, reddingsborden en borden voor brandbestrijdingsmateriaal. Ook geeft de wetgever de mogelijkheid om op andere manieren te kunnen waarschuwen voor bepaalde gevaren of op te roepen tot bepaald gedrag, zoals hand- en armgebaren, licht- of geluidssignalen. Er zijn ook specifieke vormen van signaleringen voor gevaren. Deze signaleringen kunnen een permanent karakter hebben (bijvoorbeeld borden in een gebouw, wegmarkeringen op een bedrijfsterrein of op apparatuur) of tijdelijk worden toegepast (bijvoorbeeld door spandoeken, of een verplaatsbaar waarschuwingsbord voor bijvoorbeeld een natte en daardoor gladde vloer). In het ‘Besluit brandveilig gebruik en basishulpverlening overige plaatsen’ staan de eisen voor vluchtrouteaanduidingen genoemd voor bijvoorbeeld tijdelijke constructies.
44.2 44.2
Veiligheids- en gezondheidssignalering en gevaren Veiligheids- en gezondheidssignalering en gevaren
Om werknemers te wijzen op gevaren is een werkgever verplicht om veiligheidsborden te gebruiken als de werkplek, het gereedschap, machines of rijdend materieel gevaar voor de gezondheid of de veiligheid kunnen opleveren. Het kan gevaar voor brand of verstikking bij rookontwikkeling, door vallende voorwerpen, vergiftigingsgevaar, gevaar door elektriciteit, verwonding door bewegende delen van machines, stralingsgevaar of gevaar voor het gehoor betreffen. Deze signaleringen worden gebruikt indien er geen afdoende beschermingsmaatregelen kunnen worden genomen. Ook bij buitenevenementen en in de openbare ruimte is veiligheidssignalering van belang. Evenementen zijn niet zelden omsloten door hekken. Met spandoeken of borden worden dan bijvoorbeeld de nooduitgangen en EHBO-middelen aangegeven of andere risico’s die binnen bedrijven niet zo snel voor zullen komen. Bij onderhouds- en reparatiewerkzaamheden of bij het optreden van een calamiteit is het belangrijk om te weten welke gevaarlijke stoffen in de leidingen en opslagtanks zitten, hoe de stromingsrichting is en welke gevaren die stoffen hebben. Zo worden vergissingen met kans op letsel of andere schade voorkomen. Veiligheidsborden helpen een vluchtroute te vinden bij brand of andere calamiteiten. Veiligheidssignalering kan daarmee dus het aantal slachtoffers beperken en zelfs levens redden. In essentie moet het gebruik van signalering zijn gebaseerd op de risico-inventarisatie en -evaluatie (zie hoofdstuk 5).
44.3 44.3
Wetgeving, normen en richtlijnen veiligheids- en gezondheidssignalering Wetgeving, normen en richtlijnen veiligheids- en gezondheidssignalering
In Nederland zijn de Arbowet en het Bouwbesluit de belangrijkste wetgeving op het gebied van veiligheids- en gezondheidssignalering.
549
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 549
4-3-2021 16:04:37
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Hoofdstuk 8 van de Arboregeling bevat eisen voor veiligheids- en gezondheidssignalering voor de werkplek. In de bijlagen van de Arboregeling wordt globaal voorgeschreven hoe veiligheids- en gezondheidssignalering eruit moet zien. Ook worden er eisen gesteld aan lichten geluidssignalen, hand- en armseinen en mondelinge mededelingen. Het Bouwbesluit is gericht op het veilig inrichten van een gebouw en geeft voorschriften voor vluchtwegsignalering, markeren van brandbestrijdingsmiddelen en omgevingen met gevaarlijke stoffen. De basis voor veiligheids- en gezondheidssignalering is de Europese Richtlijn 92/58/EEG betreffende minimum voorschriften voor veiligheids- en/of gezondheidssignalering op het werk en is overgenomen in de arbowetgeving. Door de Europese Richtlijn is signalering bij grensoverschrijdende arbeid, maar ook in bedrijven die vestigingen hebben in verschillende landen, eenduidig geregeld. De arboregeling verplicht signaleringen voor: Vluchtwegen en reddingsmiddelen Brandbestrijdingsmiddelen Gevaren (waarschuwingsborden) Verboden (verbodsborden) Geboden (gebodsborden) Leiding- en tankmarkeringen Veiligheidsmarkeringen (geblokte aanduidingsstroken) Looproutes in risicovolle omgevingen Dit is gedetailleerd in normen uitgewerkt. ISO heeft internationale normen gepubliceerd die concrete informatie geven. In de NEN-EN-ISO 3864 worden de ontwerprichtlijnen gedefinieerd. De NEN-EN-ISO 7010 bevat de veiligheidssymbolen. In Nederland is de NEN 3011, waar ook door het Bouwbesluit naar wordt verwezen, een samenvatting van de ISO 3864 en zijn enkele veiligheidssymbolen opgenomen die in Nederland verplicht zijn maar die ISO niet kent. Voor alle algemene veiligheidssymbolen verwijst de NEN 3011 naar de NEN-EN-ISO 7010. De symbool-voorbeelden in de Arboregeling zijn zwaar verouderd en zelfs strijdig met de Europese normering. In de EU wordt bekeken of die voorbeelden kunnen worden vervangen door een verwijzing naar de ISO 7010. Veiligheids- en gezondheidssignalering wordt uitgevoerd door middel van eenvoudige symbolen zonder overbodige details die in beginsel begrijpelijk zijn zonder aanvullende teksten. De minimumvereisten zijn vastgelegd in de NEN-EN-ISO 3864 en de NEN 3011. De afmetingen zijn gerelateerd aan de zichtafstand. ISO heeft een online browsing platform https://www.iso.org/obp/ui/ waarop alle actuele gepubliceerde NEN-EN-ISO 7010 symbolen zijn te raadplegen. Daar staat informatie over de laatste ontwikkelingen, de ISO 7010 wordt namelijk voortdurend aangevuld met nieuwe veiligheidstekens.
44.3.1
Wetgeving
Volgens de arbowetgeving moet doeltreffende veiligheids- en gezondheidssignalering aanwezig zijn ter voorkoming of beperking van gevaren voor de veiligheid en de gezondheid van de werknemers. In de arbowetgeving is artikel 8.4 Arbobesluit de basis voor het gebruik van veiligheids- en gezondheidssignalering. Een nadere uitwerking staat in de Arboregeling, Hoofdstuk 8 ‘Veiligheids- en gezondheidssignalering’. De voorschriften in de Arboregeling hebben betrekking op: algemene eisen (artikel 8.2 – artikel 8.5); noodinstallatie (artikel 8.6); licht- en geluidssignalen (artikel 8.7 – artikel 8.8; artikel 8.16 – artikel 8.19); signaleringsborden (artikel 8.9 – artikel 8.11); markering van leidingen en reservoirs (artikel 8.12 – artikel 8.15); signalering opslag gevaarlijke stoffen (artikel 8.15); mondelinge mededelingen (artikel 8.20 – artikel 8.21); hand- en armseinen (artikel 8.22 – artikel 8.26); signalering van obstakels en gevaarlijke plaatsen (artikel 8.27 – artikel 8.28);
550
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 550
4-3-2021 16:04:38
Hoofdstuk 44 Veiligheids- en gezondheidssignalering
markering van verkeerswegen (artikel 8.29);
Daarnaast onderscheidt de Arboregeling de volgende veiligheids- en gezondheidssignaleringen: Signalering op leidingen; door middel van een pictogram of symbool op een lichte achtergrond. Deze moeten regelmatig herhaald worden; in ieder geval in de nabijheid van gevaarlijke punten als kleppen en aansluitpunten. Signalering op reservoirs voor werkzaamheden met of opslag van gevaarlijke stoffen, of bij overige ruimtes of plaatsen bedoeld voor opslag van aanzienlijke hoeveelheden gevaarlijke stoffen; door middel van een gevarenpictogram volgens de voorschriften van GHS (zie hoofdstuk 9). Identificatie en lokalisatie van het brandbestrijdingsmateriaal; door middel van kleuren van het materiaal en het plaatsen van een lokalisatiebord of het kleuren van de plaatsen waar het materiaal zich bevindt (of de toegangen hiertoe). Signalering van obstakels en gevaarlijk bewegende delen van bijvoorbeeld hijskranen en grondverzetmachines door middel van gele en zwarte strepen. Mondelinge mededelingen, die kort, eenvoudig en duidelijk zijn. Een aandachtspunt daarbij is dat de gebruikte taal zodanig is, dat de mededeling correct uitgesproken wordt en begrijpelijk is en bijdraagt aan het veiligheids- en gezondheidsgedrag. Signalering in de vorm van geluids- of lichtsignalen om (meestal tijdelijk) te attenderen op bepaalde risico’s. Daarbij kan worden gedacht aan sirenes, stoplichten en zwaailichten. Tijdelijke signaleringen (waarschuwings- en afzetsignalering) vanwege risico’s zoals bij: onderhoud: stoten, vallende obstakels; storing of calamiteit: ruimte niet betreden; schoonmaak: gladde vloeren, niet betreden, in was gezet; tijdelijk bouw- en onderhoudswerk: opbrekingen, obstakels, grondwerkzaamheden. Signalering door middel van gebaren in de vorm van hand- en armseinen. Zo wordt bij het hijsen en heffen van lasten vaak gebruik gemaakt van genormaliseerde armseinen (zie paragraaf 39.8.2). Artikel 8.16 – artikel 8.19 Arboregeling stelt nog enige technische eisen aan licht- en geluidssignalen. Naast deze voorschriften in de Arboregeling staan in het Arbobesluit enkele specifieke signaleringen genoemd, die in bepaalde situaties aangebracht moeten worden. Een aantal voorbeelden zijn: Ruimten met kankerverwekkende stoffen. Voorzien van toegang tot de gevarenzone of ruimte van een doodshoofdsymbool dat voorzien is van de tekst ‘Kankerverwekkende stoffen. Verboden voor onbevoegden’ indien er sprake is van een ‘gevarenzone’ (artikel 4.19 Arbobesluit). Werken met biologische agentia. Plaatsen waar wordt gewerkt met biologische agentia moeten duidelijk zijn afgebakend en worden gemarkeerd met waarschuwingssignalen (artikel 4.88 Arbobesluit). Werken in schadelijk geluid. Waarschuwingssignaleringsborden moeten worden gebruikt bij een equivalent geluidsniveau van 85 dB(A) of hoger, en bij een piek geluidsdruk van 140 Pa of hoger (artikel 6.8 Arbobesluit). Explosieve atmosferen. Gevarenzones worden gemarkeerd door middel van waarschuwingsborden (z.g. EX borden) (artikel 3.5d Arbobesluit) indien uit de risico-inventarisatie blijkt dat er explosieve atmosferen kunnen voorkomen en indeling in gevarenzones noodzakelijk is. Omdat ISO geen letters in veiligheidstekens kent, is het bord te vinden in de NEN 3011. Niet automatische brandbestrijdingsmiddelen. Vanwege de vindbaarheid van deze blusmiddelen moet er signalering aanwezig zijn die duurzaam is en op de juiste plaats is aangebracht (artikel 3.8 Arbobesluit). Denk bijvoorbeeld aan blusmiddelen die zich in een kast bevinden en panoramische borden in een lange gang waar een vlak bord tegen de wand nog steeds niet zichtbaar is van afstand. Markering van transparante deuren. Deuren die voor een belangrijk deel uit glas (transparant) bestaan moeten voorzien zijn van een markering op ooghoogte (artikel 3.13 Arbobesluit). Om te voorkomen dat mensen tegen een glazen deur oplopen en daarmee letsel kunnen oplopen. Markering van gevaarlijke plaatsen. Als er sprake is van gevaar door de aard van het werk, valgevaar, gevaar van vallende voorwerpen of als er obstakels zijn die een gevaar vormen, moeten deze plaatsen duidelijk gemarkeerd worden (artikel 3.15 Arbobesluit). Eerste hulpposten. De eerste-hulpposten en eerste-hulpuitrusting moeten voorzien zijn
551
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 551
4-3-2021 16:04:38
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
van een signalering (artikel 3.25 Arbobesluit).
44.3.2
Bouwbesluit
Veiligheidssignalering die in het Bouwbesluit aan de orde komt omvat: verbod op roken en open vuur (zie paragraaf 44.3); het is verboden te roken of open vuur te hebben: in een ruimte die is bestemd voor de opslag van een brandgevaarlijke stof; bij het verrichten van een handeling die het uitstromen van een brandgevaarlijke stof kan veroorzaken; bij het vullen van een brandstofreservoir met een brandgevaarlijke stof; nooddeuren, nooduitgangen; vluchtrouteaanduiding (zie paragraaf 44.3.8 onder Reddingsborden). volgens het Bouwbesluit moet een vluchtrouteaanduiding aangebracht zijn op een duidelijk waarneembare plaats. In verband met rookontwikkeling worden deze borden ook wel eens laag bij de vloer geplaatst. Dat is echter niet verplicht.
44.3.3
NEN Normen
Naast de eerder in dit onderdeel genoemde normen publiceert het Nederlands Normalisatie Instituut nog diverse andere normen die van toepassing zijn op veiligheidssignalering. Een aantal belangrijke normen zijn: NEN 3011:2015 ‘Veiligheidskleuren en -tekens in de werkomgeving en in de openbare ruimte’ is de nationale norm met eisen voor veiligheidskleuren en -tekens in de werkomgeving en in openbare ruimtes. Deze norm vervangt tevens NEN 6088. NEN 3011:2015 bevat alleen nog de symbolen die niet in NEN-EN-ISO 7010 voorkomen. NEN-EN-ISO 7010:2019 ‘Grafische symbolen - Veiligheidskleuren en -tekens - Geregistreerde veiligheidstekens’ (inclusief symbolen). Het Europese normalisatie-instituut CEN heeft de internationale norm ISO 7010 ‘Registered safety signs’ overgenomen als Europese norm. NEN 1414:2019 ‘Symbolen voor veiligheidsvoorzieningen op tekeningen en plattegronden- Deel 1: Ontruimingsplattegronden en bereikbaarheidskaarten’. In het Bouwbesluit wordt naar NEN 1414 verwezen. NEN 1413:2011/A1:2013 nl ‘Symbolen voor veiligheidsvoorzieningen op bouwkundige tekeningen en schema’s’. NEN 3050:1972/C1:2002 nl ‘Kleuren voor het merken van pijpleidingen voor het vervoer van vloeibare of gasvormige stoffen in landinstallaties’. Medio 2020 wordt deze door de NEN-EN- ISO 20560 vervangen. NEN-ISO 20560-1: 2020 'Veiligheidsinformatie voor de inhoud van pijpleidingen en tanks - Deel 1: Pijpleidingen' Overige relevante normen zijn: NEN-EN-IEC 61310-1:2008 Diverse delen met betrekking tot Veiligheid van machines – Signalering, aanduidingen en bediening. NEN-EN 1838:2013 en ‘Verlichtingseisen voor noodverlichtingssystemen’. NEN-EN 50172:2004 en ‘Norm over noodverlichtingssystemen voor vluchtwegen’. NEN-ISO 16069:2011 en ‘Grafische symbolen − Veiligheidstekens − Systemen voor vluchtwegmarkeersystemen’. NEN 3087:2011, ‘Ergonomie – visuele ergonomie: achtergronden, principes en toepassing’. Betreft o.a. uitgangspunten qua leesbaarheid van borden en verkeerstekens en pictogrammen. NEN 2025:2008 nl ‘Communicatie bij het werken met hijs- en hefwerktuigen’. Geeft aanwijzingen voor de wijze van het geven van hand- en armseinen met betrekking tot alle bewegingen van hijswerktuigen die worden gebruikt bij het transport van lasten. NEN-EN 981:1997+A1:2008 en ‘Veiligheid van machines - Systeem van akoestische en optische gevaarsignalen en informatieve signalen’. Meer informatie: www.nen.nl, Onderwerp Arbeid en Veiligheid. Het gebruik van GHS/CLP symbolen als veiligheidssignalering en markeringen conform NEN 3011 staat o.a. vermeld in PGS 9, PGS 15 en PGS 29 (Richtlijn voor bovengrondse opslag van brandbare vloeistoffen in verticale cilindrische tanks). In PGS-9 ‘Cryogene gassen’ staat dat er
552
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 552
4-3-2021 16:04:38
Hoofdstuk 44 Veiligheids- en gezondheidssignalering
op het hekwerk, toegang of nabij het reservoir markeringen op een duidelijk zichtbare plaats aangebracht moeten worden. Signaleringen in PGS-15 (Richtlijn voor opslag verpakte gevaarlijke stoffen) zijn: verbodsborden in verband met onder andere roken en open vuur bij opslagplaatsen; driehoekig waarschuwingsbord met daarop ‘Ex’ op een gele ondergrond met zwarte randen op plaatsen waar gevaarlijke explosieve atmosferen aanwezig kunnen zijn met gevaar voor de werknemers. Zie voor meer informatie over de PGS-reeks ook www.publicatiereeksgevaarlijkestoffen.nl. Toelichting bij de toepassing van GHS pictogrammen Het GHS systeem is oorspronkelijk bedoeld voor wereldwijde eenduidige classificatie en etikettering van verpakkingen van gevaarlijke stoffen. Het systeem voor classificatie is daarom ook de basis voor veiligheidssignalering op leidingen en opslagtanks. Er kan in de praktijk onduidelijkheid bestaan wanneer GHS pictogrammen moeten worden toegepast en wanneer de driehoekige geel/zwarte NEN/ISO waarschuwingsborden. De Arboregeling schrijft voor dat op leidingen en opslagtanks voor gevaarlijke stoffen zowel de GHS pictogrammen als gelijkwaardige waarschuwingstekens (NEN, ISO) kunnen worden gebruikt om de gevaren van de inhoud aan te duiden. Voor opslagplaatsen van chemicaliën is de markering met de NEN/ISO waarschuwingsborden van toepassing, op de verpakkingen zelf staan de GHS pictogrammen. Niet alle door CLP gedefinieerde gevaren met een specifiek GHS pictogram hebben een gelijkwaardig bord als waarschuwing in de NEN/ISO reeks. Een voorbeeld hiervan is het uitroepteken dat als waarschuwingsbord de betekenis heeft van ‘algemeen gevaar’ en als GHS pictogram de betekenis van ‘schadelijk’. In de werkomgeving bestaan risico’s waar de CLP classificatie niet in voorziet zoals een heet oppervlak of bevriezingsgevaar, biologisch gevaar, verstikkingsgevaar, enzovoort, die in een werkomgeving zeer relevant kunnen zijn. De nieuwe ISO norm voor leiding- en tankmarkeringen voorziet daarom in het toepassen van zowel NEN/ISO veiligheidssymbolen als GHS pictogrammen naast elkaar.
44.3.4
Productenbesluit asbest
Het markeren van asbesthoudende materialen kan zinvol zijn, bijvoorbeeld als het materiaal moeilijk als zodanig wordt herkend of als de kans groot is dat het asbest bij onderhoud of verbouwingen wordt beschadigd of doorboord. Volgens het Productenbesluit asbest moeten asbesthoudende producten zijn voorzien van een figuur zoals hierna getoond:
553
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 553
4-3-2021 16:04:38
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Figuur 1 Voorbeeld asbest markering
44.3.5
Verschillende categorieën borden
De Arboregeling, NEN-ISO 3864-1:2011 en NEN 3011 kennen minimum voorschriften voor de volgende signaleringsborden: reddingsborden (zoals de aanwezigheid van een vluchtweg en reddingsmiddelen); borden in verband met de aanwezigheid van brandbestrijdingsmateriaal (bijvoorbeeld een blusapparaat). waarschuwingsborden (bijvoorbeeld voor giftige stoffen); verbodsborden (bijvoorbeeld een rookverbod); gebodsborden (zoals het gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen); veiligheidsmarkering (geel/zwart, rood/wit diagonaal geblokte banden onder een hoek van circa 45°). Veiligheidsvormen en kleuren Figuur 2 Vorm en afmetingen van signaleringsborden
Geometrische Betekenis vorm
Veiligheidskleur
Symbool- Gebruiksvoorbeeld kleur
rechthoek vierkant
veilige situatie
groen
wit
vluchtrouteborden borden voor reddingsmiddelen, EHBO en verzamelplaats
vierkant
brandbestrijdings-middelen
rood
wit
borden voor brandbestrijdingsmiddelen
driehoek
waarschuwing
geel
zwart
waarschuwingsborden
cirkel met dia- verbod gonale streep
rood
zwart
verboden te roken verbodsborden verboden te drinken
cirkel
blauw
wit
verplichting tot het dragen van persoonlijke beschermingsmiddelen aan veiligheid verbonden aanduidingen
gebod
De door ISO en NEN voorgeschreven kleuren (RAL en PMS-nummers) zijn zodanig vastgesteld dat een maximale mogelijke kleurherkenning voor kleurenblinden is gewaarborgd.
554
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 554
4-3-2021 16:04:38
Hoofdstuk 44 Veiligheids- en gezondheidssignalering
De symbolen op de veiligheidsborden moeten groot genoeg zijn, zodat deze duidelijk kunnen worden waargenomen. Hierbij speelt de zichtafstand van het bord een heel belangrijke rol. De ISO 3864-1 geeft de volgende formule van de afmeting van een veiligheidsbord en de kijkafstand; l = Z x h. l=
waarnemingsafstand
Z = rekenfactor of Z factor h = hoogte van het veiligheidsbord Figuur 3 Afmeting veiligheidsbord en de kijkafstand
Onder normale lichtomstandigheden (400 Lux of meer) is de Z factor 200 In industriële omstandigheden is er vaak slechts een lichtniveau van 100 Lux, dan is de Z factor maximaal 170
In geval van slecht of onvoldoende natuurlijke lichtbronnen kunnen retro reflecterende borden worden gebruikt welke de leesbaarheid bevorderen. Nalichtende borden kunnen worden gebruikt om in geval van stroomuitval zonder noodstroomvoorzieningen de vluchtwegen, (nood)uitgangen, reddingsmiddelen en brandbestrijdingsmiddelen te signaleren. Let er bij gebruik van nalichtende borden op dat deze voldoende kunnen worden ‘opgeladen’ door de aanwezige verlichting. Een minimum van 100 Lux is hiervoor bij de gangbare kwaliteit noodzakelijk. Ook het soort verlichting is van belang, met zonlicht en blauwwit kunstlicht wordt de beste oplading verkregen. ISO 17398 en NVVS geven een kwaliteitstabel voor de mate van nalichtendheid in klasses. Deze classificatie geeft na een oplading van een gedefinieerd aantal Lux gedurende een bepaalde periode in een gedefinieerde lichtkleur.
44.3.6
Combinatieborden
Combinatieborden zijn veiligheidsborden gecombineerd met een tekst om als aanvulling of opheldering te dienen van de symbolen. De tekst wordt geplaatst op een apart, aanvullend rechthoekig bord, dan wel als onderdeel van een combinatiebord. De achtergrondkleur van het aanvullende tekstbord is de kleur van het veiligheidsteken of wit. De tekstkleur is de toepasselijke contrastkleur. Voor verdere detaillering wordt verwezen naar de NEN 3011.
555
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 555
4-3-2021 16:04:38
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Figuur 4 Combinatieborden
44.3.7
Samengestelde borden
Een samengesteld bord is een combinatiebord, dat twee of meer verschillende veiligheidsborden en overeenkomstige aanvullende borden bevat, op dezelfde rechthoekige informatiedrager. De volgorde van instructies is in belangrijkheid aflopend. Figuur 5 Samengestelde borden
44.3.8
Middelenoverzicht signaleringsborden
Reddingsborden Kenmerken: rechthoekig of vierkant; wit symbool op groene achtergrond (de groene kleur moet ten minste 50% van het oppervlak van het bord beslaan). De veiligheidskleur groen betekent veilige situatie. Middels vluchtwegaanduidingen kunnen personen zich naar een veilige omgeving begeven, reddingsmiddelen als nooddouches, noodstopbedieningen of reddingsvesten zijn voorbeelden van reddingsmiddelen voor persoonlijke veiligheid.
556
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 556
4-3-2021 16:04:39
Hoofdstuk 44 Veiligheids- en gezondheidssignalering
Figuur 6 Vluchtwegborden
Figuur 7 Vluchtwegborden met richting verwijzing
557
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 557
4-3-2021 16:04:39
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Figuur 8 Borden voor reddingsmiddelen
Borden in verband met het brandbestrijdingsmateriaal Kenmerken: rechthoekig of vierkant; wit symbool op rode achtergrond met vlammen (de rode kleur moet ten minste 50% van het oppervlak van het bord beslaan). Figuur 9 Borden in verband met het brandbestrijdingsmateriaal
Waarschuwingsborden Kenmerken: driehoek; zwart symbool op gele achtergrond, zwarte rand (de gele kleur moet tenminste 50% van
558
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 558
4-3-2021 16:04:39
Hoofdstuk 44 Veiligheids- en gezondheidssignalering
het oppervlak van het bord beslaan). Figuur 10 Overzicht 1 waarschuwingsborden
Let op, bij het algemene gevaarsbord, met het uitroepteken, is een aanvullende tekst verplicht. Verbodsborden Kenmerken: rond; zwart symbool op witte achtergrond, rode rand en balk van links naar rechts over het symbool onder een hoek van 45° ten opzichte van de horizontale lijn. De rode kleur moet tenminste 35% van het bord beslaan.
559
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 559
4-3-2021 16:04:39
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Figuur 11 Overzicht verbodsborden
Let op, bij het algemene verbodsbord, zonder symbool, is een aanvullende tekst verplicht. Gebodsborden Kenmerken: rond; wit pictogram op blauwe achtergrond (de blauwe kleur moet tenminste 50% van het oppervlak van het bord beslaan).
560
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 560
4-3-2021 16:04:40
Hoofdstuk 44 Veiligheids- en gezondheidssignalering
Figuur 12 Overzicht gebodsborden
44.4 44.4
Maatregelen veiligheids- en gezondheidssignalering Maatregelen veiligheids- en gezondheidssignalering
Veiligheidssignalering is geen op zichzelf staande verzameling van borden, het behoort als een systeem te functioneren door toepassing van: (ISO/NEN) genormeerde veiligheidstekens waarmee de eenduidigheid en herkenbaarheid is geborgd; eenduidige signaleringen voor vluchtwegen, brandbestrijdings- en reddingsmiddelen, gevaren, verboden en geboden; herkenbare veiligheidssignalering door geen andere signaleringen (zoals bewegwijzering of andere instructies) in dezelfde kleuren en vormen uit te voeren. De basis van een goed veiligheidssignaleringssysteem is de risico-inventarisatie en -evaluatie, die ook volgens de Arbowet verplicht is. De risico-inventarisatie en -evaluatie geeft aan waar veiligheids- en gezondheidssignalering noodzakelijk is. Aandachtspunten bij het aanbrengen van de signalering: Borden moeten, rekening houdend met eventuele obstakels, op passende hoogte en op een passende plaats ten opzichte van het gezichtsveld worden geïnstalleerd. Signalering moet alleen worden gebruikt als deze een toegevoegde attentiewaarde heeft; overmatig gebruik van signaleringen moet zoveel mogelijk worden voorkomen. De borden moeten gemaakt zijn van een schokvast en UV- en weerbestendig materiaal. Houd bij het bepalen van de afmetingen rekening met de waarnemingsafstand (zie paragraaf 44.3.5). Let op dat binnen het gezichtsveld geen overeenkomstige kleuren voor andere doeleinden zijn gebruikt. Borden kunnen worden geplaatst bij de toegang tot een zone waar een algemeen risico
561
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 561
4-3-2021 16:04:40
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
bestaat of in de onmiddellijke nabijheid van een bepaald risico of bij het te signaleren object. Borden moeten worden geplaatst op een goed verlichte en gemakkelijk toegankelijke en zichtbare plaats. Bij slechte natuurlijke verlichtingsomstandigheden of bij een hoge attentiewaarde moeten fluorescerende kleuren, reflecterende materialen of kunstlicht worden gebruikt. Licht- en geluidsignalen moeten bij de ingebruikstelling getest worden op een goede werking. Dit moet regelmatig herhaald worden. Signaleringen, waarvoor gebruik gemaakt wordt van een energiebron, moeten aangesloten zijn op een noodinstallatie bij uitval van deze bron. Onderschriften kunnen indien nodig worden toegevoegd. De teksten moeten in de taal (talen) van de doelgroep worden gezet. Een aantal signaleringswijzen kan tegelijkertijd worden gebruikt, zoals: het lichtsignaal en het geluidsignaal; het lichtsignaal en de mondelinge mededeling; het hand- of armsein en de mondelinge mededeling.
44.4.1
Voorlichting
Er is een zekere vrijheid om binnen een bedrijf afspraken te maken over het gebruik van signaleringen. Van belang is dat de medewerkers op de hoogte zijn van de afspraken binnen het bedrijf en dat de betekenis van de signalering bekend is. Het kan een onderwerp zijn bij een toolbox meeting. Ook kan het onderwerp veiligheidssignalering een plek hebben in de veiligheidsregels. De zogenaamde Napo-filmpjes (www.napofilm.net/nl) mogen vrij worden gebruikt voor onderwijs, opleiding en bewustmaking.
44.4.2
Vluchtwegsignalering
In geval van een noodsituatie zijn goed herkenbare vluchtroutes van levensbelang. Aandachtspunten zijn: (Nood)uitgang aanduidingen, eventueel dient de wijze van openen ook gemarkeerd te worden. Vluchtwegplattegronden conform NEN 1414. Markeren van obstakels in de vluchtwegen. Eventueel laag bij de grond markeringen volgens NEN-EN-ISO 16069 die ook bij rookontwikkeling zichtbaar blijven. Aanduidingen van verdiepingen of vloerlevels in industriële omgevingen ter oriëntatie. Verzamelplaatsen, finale aanduiding, maar ook de route er naartoe. Vluchtladders, vluchtluiken e.d. Vluchtmaskers.
44.4.3
Signalering brandbestrijdingsmiddelen
In geval van een beginnende brand is het belangrijk snel de brandblussers, haspels en andere brandbestrijdingsvoorzieningen te kunnen lokaliseren. Aandachtspunten zijn: Handbrandblussers, passend bij de juiste brandklasse (brandklassen A, B, C en F). Handbrandmelder, voor een goede brandbestrijding is het belangrijk dat de hulpverlenende instanties (BHV en brandweer) zo snel mogelijk zijn geïnformeerd. Brandslanghaspels en blusdekens.
44.4.4
Signalering reddingsmiddelen
In geval van een incident met persoonlijk letsel is het belangrijk dat de eerste hulpmiddelen en evacuatiemiddelen snel kunnen worden gelokaliseerd. Aandachtspunten zijn: Hartdefibrillators (AED) Oogspoelflessen, oogdouches, nooddouches EHBO-trommels en eerstehulpposten, brancards
562
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 562
4-3-2021 16:04:40
Hoofdstuk 44 Veiligheids- en gezondheidssignalering
Evacuatiestoel Noodstopbedieningen
44.4.5
Signalering ongevalspreventie (gevaren, verboden en geboden)
Dit onderdeel van veiligheidssignalering waarschuwt mensen voor potentiële risico’s en geeft instructies hoe deze risico’s te vermijden. Aanvullende teksten op de veiligheidsborden kunnen hier nuttig zijn om bijvoorbeeld het niveau van het gevaar en/of gerichte veiligheidsinstructies te communiceren. Aandachtspunten voor potentiële gevaren zijn: Besloten ruimten met verstikkingsgevaar Elektrische gevaren Ontvlambare/explosieve materialen Hoge druk Biologische gevaren en radioactieve straling Mechanische gevaren (scherpe onderdelen, beknelling, roterende onderdelen) Lage doorgang Beladings- of belasting begrenzingen Hoge temperaturen Botsing met industriële voertuigen Chemische gevaren Voorbeelden van risicobeperkende informatie die middels veiligheidssignaleringen wordt gecommuniceerd zijn: Noodzaak van persoonlijke beschermingsmiddelen. Verboden acties welke persoonlijk letsel tot gevolg kunnen hebben. Electrische spanning verplicht uitschakelen alvorens bepaalde werkzaamheden uit te voeren. Bepaalde gasdetectie verplicht te dragen. Niet met water blussen. Lift niet gebruiken in geval van een brand.
44.4.6
Leiding- en tankmarkeringen
Conform de EU 92/58 is het verplicht leidingen en opslagtanks van gevaarlijke stoffen te markeren. De leiding- en tankmarkering voorziet in informatie tijdens: normale operationele situaties wanneer mensen werken aan en rondom leidingen en tanks waarbij de inhoud van de leidingen of tanks onderdeel uitmaken van de arbeidsrisico’s; noodsituaties waarbij externe hulpverlenende instanties vanaf een veilige afstand informatie nodig hebben. Leidingmarkering bestaat minimaal uit 4 elementen: Identificatiekleur voor gedefinieerde groepen stoffen Naam van het medium (chemische naam, scheikundige formule of de gangbare gebruikersbenaming) Stromingsrichting Gevarenpictogrammen (GHS) zoals vermeld op de safety data sheet en/of waarschuwingssymbolen (NEN/ISO) Vanaf een veilige afstand kan informatie over de aard van de stof en de stromingsrichting worden waargenomen. Wel gevaren, geen eigen symbool Omdat het GHS is ontwikkeld voor labelling en verpakking zijn er in procesomgevingen gevaren die geen GHS pictogram kennen zoals gevaar voor hoge temperatuur, biologisch gevaar, radioactief gevaar of verstikking bij een gasontsnapping door verdringing van de zuurstof. Een bijzondere stof is stoom, in de basis is dit water, ongevaarlijk naar de aard van de samenstelling. Volgens het GHS classificatie systeem zijn er geen gevaren. Stoom in een leiding kan
563
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 563
4-3-2021 16:04:40
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
zeer hoge drukken en temperaturen bereiken en is bijzonder gevaarlijk. Daarom dienen er altijd waarschuwingssymbolen op de leidingmarkering te worden opgenomen. Tabel 1 Veiligheidskleur en basisidentificatiekleuren volgens NEN-EN-ISO 20560
Inhoud van de leiding
Kleur
Veiligheidskleur
Gevaarlijke stoffen
Geel
Basis identificatie kleur
Gassen in zowel gasvormige of vloeibare toestand
Grijs
Vloeistoffen en vaste materialen Zwart (poeder, granulaten) Zuren
Oranje
Basen (logen)
Violet
Brandbestrijdings medium
Rood
Water
Groen
Lucht
Blauw
De NEN-ISO 20560 voor leiding- en tankmarkering is medio 2020 gepubliceerd. Nieuw in deze norm is de toepassing van een veiligheidskleur geel als waarschuwing wanneer er risico’s zijn vanwege de inhoud van de leiding. Voorheen werd in de oude NEN 3050 alleen onderscheid gemaakt bij brandgevaar van gassen en vloeistoffen, nu is de veiligheidskleur geel wanneer er een gevaar is gedefinieerd, ongeacht welke soort. Wanneer een risico-inventarisatie daartoe aanleiding geeft, kunnen aanvullend op de minimaal vier verplichte elementen van de leidingmarkering de volgende informaties worden toegevoegd: Nadere gevaar informatie zoals temperatuur en/of druk. Technische informatie zoals leidingnummers, van-naar informatie, vacuüm vermelding of buiten gebruik. Tankmarkering bestaat uit minimaal de volgende 3 elementen: Naam van het opgeslagen medium. Gevaren pictogrammen (GHS) zoals vermeld op de safety data sheet en/of waarschuwingssymbolen (NEN/ISO.) Tankidentificatie code. Wanneer een risico-inventarisatie daartoe aanleiding geeft kunnen aanvullend op de minimaal 3 verplichte elementen van de tankmarkering de volgende informaties worden toegevoegd: De inhoud van de tank in m3. Oppervlakte van de vloeistofspiegel (voor het berekenen van de hoeveelheid blusmiddel bij grote brandstofopslagtanks). NFPA gevarendiamant. Gevaarsidentificatie bord (Kemmlerbord). Identificatiekleur van de groep van stoffen zoals gedefinieerd voor leidingmarkering.
44.4.7
Veiligheidsmarkeringen
Figuur 1 Veiligheidsmarkering
Veilige omstandigheid De combinatie van groen met contrasterend wit wordt gebruikt om veilige omstandigheden aan te geven zoals: markeren van vluchtdeur, vluchtluik of vluchtladder; markeren van veiligheidsuitrusting of reddingsmiddelen (nooddouche); markeren van een veilig gebied. Brandbestrijdingsmiddelen of verbod
564
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 564
4-3-2021 16:04:40
Hoofdstuk 44 Veiligheids- en gezondheidssignalering
De combinatie van rood met contrasterend wit wordt gebruikt om brandbestrijdingsmiddelen of een verbod te markeren zoals: gebied waar een verbod geldt; plaatsaanduiding van brandbestrijdingsmiddelen; markering van een activering van een blussysteem. Gevaarlijke plaatsen De combinatie van geel met contrasterend zwart wordt gebruikt om gevaarlijke plaatsen te markeren zoals: vloer- of wandmarkering van obstakels of hoogteverschillen; uitstekende hoeken of randen; markering van gevaarlijke materialen, oplosmiddelen, enz.; oversteekplaatsen bij routes van industriële voertuigen; valgevaar. Gebod De combinatie van blauw met contrasterend wit wordt gebruikt om een gebod te markeren zoals: een gebied waar een gebod geldt; gebied vrijhouden; draag beschermende kleding.
44.4.8
Toepassingen van signaleringen
Er zijn diverse situaties waar de signaleringsborden kunnen worden toegepast zoals: 1. voor algemene ruimten: op toegangsdeuren tot gebouwen of gebouwdelen, tevens ten behoeve van signalering voor algemeen publiek (zoals signaleringsborden voor vluchtwegen, brandbestrijdingsmiddelen, reddingsmiddelen, veiligheidsmarkeringen, verbodsborden etc.); 2. voor ingeperkte ruimten zoals laboratoria, gevaarlijke stoffen en elektromagnetische velden: bijvoorbeeld op toegangsdeuren voor laboratoria, nabij zenders of MRI (zoals waarschuwingsborden voor gevaarlijke stoffen, radioactieve stoffen, biologische agentia, elektromagnetische velden etc.); 3. voor opslagvoorzieningen en technische ruimten zoals kasten voor elektra, voor gevaarlijke stoffen of voor gasflessen (zoals waarschuwingsborden voor gasflessen met onderschriften, hoogspanning etc.); 4. voor leidingen en reservoirs/tanks van vaste installaties met gevaarlijke stoffen, bijvoorbeeld gassen (zoals aanduiding stromingsrichtingen, GHS pictogrammen, kleurcodering); 5. voor tijdelijke waarschuwingen zoals schoonmaak, tijdelijke bouwplaatsen en obstakels (zoals verplaatsbare waarschuwingsborden, geel-zwart gestreepte linten etc.); 6. voor machines (zoals waarschuwingen voor beknellingsgevaar, elektrocutiegevaar etc.). Hierna zijn diverse van deze genoemde toepassingen nader toegelicht. Opslag van gasflessen De opstelruimte voor gasflessen aan de buitenzijde bij de toegangen zijn gekenmerkt met een gevaarsymbool met ondertekst (‘brandbare gassen; roken en open vuur verboden’, ‘vergiftige, bedwelmende, verstikking veroorzakende gassen’, ‘zuurstof verrijkende gassen; roken en open vuur verboden’ voor zover van toepassing). Figuur 2 Waarschuwing drukhouder
565
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 565
4-3-2021 16:04:41
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Tabel 1 Onderschriften signaleringsborden
Bij giftige gassen moet het onderschrift zijn: Waarschuwing samengeperste gassen: giftig Bij corrosieve gassen moet het onderschrift zijn: Waarschu- samengeperste gassen: corrosief wing Bij brandbare gassen moet het onderschrift zijn: Waarschu- samengeperste gassen: brandwing baar Opslag van gevaarlijke stoffen Voor een brandveiligheidsopslagkast schrijft de richtlijn PGS-15 de volgende signalering voor met betrekking tot gevaarlijke stoffen: Overeenkomstig de Europese norm NEN-EN-14470-1:2004 (Brandveiligheidsopslagkasten – Deel 1: Veiligheidsopslagkasten voor brandbare vloeistoffen) moet op de voorkant (buitenkant) van de kast op een goed zichtbare plaats de volgende informatie zijn aangebracht: gevaarsymbool ‘Vuur, open vlam, roken verboden’; gevaarsymbool ‘Brandgevaarlijke stoffen’. PGS-15 geeft verder aan dat aan de buitenzijde van een opslagvoorziening, nabij de toegangsdeur (en), op duidelijk zichtbare plaatsen waarschuwingsborden worden geplaatst, welke het gevaar van de opgeslagen gevaarlijke stoffen aanduiden. Opslag van radioactieve stoffen Een bergplaats waar radioactieve (afval)stoffen zijn opgeslagen, moet zijn voorzien van het betreffende waarschuwingsteken met onderschrift ‘RADIOACTIEVE STOFFEN’: opslag voorraad radioactieve stoffen; afvalruimte. Gevaarlijke elektrische spanning Een waarschuwing voor gevaarlijke elektrische spanning wordt vaak gebruikt bij: regel- en schakelkasten met (hoog)spanning; apparatuur met gevaarlijke spanning. Eventueel in combinatie met het verbodsbord ‘verboden met water te blussen’. Figuur 3 Levensgevaarlijk! hoogspanning
Elektromagnetische velden Het Arbobesluit geeft nadere voorschriften en uitleg bij de RI&E voor elektromagnetische velden (EMV) in de werkomgeving, bijvoorbeeld bij bepaalde elektrische apparatuur. Voor dragers van actieve medische implantaten kan het noodzakelijk zijn de aanwezigheid van elektromagnetische velden met borden aan te geven in verband met een risico voor de gezondheid of veiligheid van werknemers. Dat moet blijken uit de RI&E. Mogelijke indirecte effecten van elektromagnetische velden zijn: storing van actieve geïmplanteerde medische toestellen, zoals pacemakers en defibrillatoren; storing van medische hulpmiddelen die op het lichaam worden gedragen, zoals insulinepompen.
566
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 566
4-3-2021 16:04:41
Hoofdstuk 44 Veiligheids- en gezondheidssignalering
Figuur 4 Magnetische velden
Leidingmarkeringen Bij de leidingmarkering kunnen de volgende uitgangspunten worden gehanteerd: markering bij elke afsluiter, aftappunt, koppeling of T-stuk, allen op vaste leidingen; markering bij doorgangen door muren of wanden; markering op zodanige onderlinge afstand dat het verloop van de leiding goed is te volgen (onderlinge afstand ongeveer 5 - 10 meter); extra signaleringen op zeer lange leidingen en op plaatsen die tot misverstanden kunnen leiden; de stickerafmetingen zijn aangepast aan de leidingafmetingen; pijlen worden in de stromingsrichting geplaatst. Aansluitpunten dienen te zijn voorzien van een bordje met de naam van het product (bijvoorbeeld: lucht, stikstof, zuurstof). Voor noodafsluiters kan een bord met aanvullende tekst (tekst op bord aanpassen, afhankelijk van het medium) worden gebruikt. Aanduiding ‘geen drinkwater’ De aanduiding ‘Geen drinkwater’ kan door het waterleidingbedrijf worden voorgeschreven in de volgende ruimten: laboratoria, die door een keerklep zijn gescheiden van de wateraanvoer; ruimten met een besmettingskans voor het drinkwaternet zoals proefdierverblijven; ruimten met op het drinkwaternet aangesloten apparatuur. De voorschriften staan beschreven in waterwerkblad WB 3.7, Waterwerkbladen, Aanleg van leidingwaterinstallaties, verschillende waterinstallaties in één perceel (zie: www.infodwi.nl). Figuur 5 Water uit kranen in dit laboratorium is niet bedoeld als drinkwater
Ruimten met een automatische blusinstallatie Als een ruimte is beveiligd met een automatische blusinstallatie (blusgas, géén sprinkler) moet elke toegang zijn voorzien van een waarschuwing (in een wit vlak met rode rand met tekst ‘Automatische brandblusinstallatie. Bij brand of alarm de ruimte onmiddellijk verlaten’). Markeringen op machines De wet vereist dat de gebruikers van machines worden gewaarschuwd voor eventuele restrisico’s die zelfs blijven bestaan na het treffen van maatregelen. De meest voorkomende gevaren zijn beknellingsgevaren door in aanraking te komen met bewegende delen of elektrocutiegevaren door in contact te komen met elektriciteit.
567
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 567
4-3-2021 16:04:41
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Overige gevaren zijn onder andere: blootstelling aan schadelijke stoffen, gassen of dampen; het herstel of onderhoud van machines; afbakening van gevaarlijke zones; het vallen van voorwerpen; struikel- of slipgevaar. Figuur 6 Veiligheidssignalering op een machine
Markeringen op daken Het gebruik van valbeveiliging is vaak van belang evenals voorzieningen op het dak zoals de bevestigingspunten en leuningen. Om deze maatregelen en gevaren zichtbaar te maken is de veiligheids- en gezondheidssignalering ook op het dak van toepassing. Daarvoor is er een aantal specifieke waarschuwings- en gebodsborden die te maken hebben met val-, struikelof doorvalgevaar of het gebruik van valbeveiliging. Figuur 7 Veiligheidsharnas verplicht
Figuur 8 Gevaar voor struikelen
Figuur 9 valgevaar door hoogteverschil
568
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 568
4-3-2021 16:04:41
Hoofdstuk 44 Veiligheids- en gezondheidssignalering
Tijdelijke signaleringen Er zijn diverse situaties, waarin het tijdelijk aanbrengen van een waarschuwings- en afzetsignalering noodzakelijk is vanwege risico’s zoals bij: onderhoud: stoten, vallende obstakels; storing of calamiteit: ruimte niet betreden; schoonmaak: gladde vloeren, niet betreden, in was gezet; tijdelijk bouw- en onderhoudswerk: opbrekingen, obstakels, grondwerkzaamheden. Volgens de Arboregeling (artikel 8.27 en artikel 8.28) moet de signalering van gevaar door stoten tegen obstakels, door vallende voorwerpen of personen, gebeuren door middel van geel afgewisseld met zwart, of door rood afgewisseld met wit. De signalering moet rekening houden met de omvang van het te signaleren object of de gevaarlijke plaats. Figuur 10 Voorbeeld afzetmateriaal
Mondelinge mededelingen en hand- en armseinen Om misverstanden te voorkomen bij het takelen en heffen van lasten wordt vaak gebruikgemaakt van armsignalen. De standaard voor armseinen is vastgelegd in de Arboregeling. In de norm NEN 2025:2008 zijn de seinen van de Europese richtlijn 92/58/EEG voor veiligheids- en/ of gezondheidssignalering op het werk ongewijzigd overgenomen. In de praktijk zijn die seinen echter niet altijd voldoende. Daarom bevat de norm aanvullende seinen voor bepaalde bewegingen van hijswerktuigen, met name gericht op de juiste communicatie, taalvaardigheid en duidelijk omschreven commando’s. De betrokken personen kennen de gebruikte taal zodanig dat zij de boodschap correct kunnen uitspreken en begrijpen. Voor de duidelijkheid verdient het aanbeveling om een handschoen of ondermouw van een opvallende kleur te gebruiken.
569
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 569
4-3-2021 16:04:41
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
Figuur 11 Gebruik armseinen in beeld
Betekenis van pijlen in de symbolen van veiligheidssignalering NEN en ISO onderscheiden in de ontwerprichtlijnen voor veiligheidssymbolen de volgende soorten pijlen: Figuur 12 Beweging in een richting
Figuur 13 Roterende beweging: kloksgewijze rotatie
570
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 570
4-3-2021 16:04:43
Hoofdstuk 44 Veiligheids- en gezondheidssignalering
Figuur 14 Roterende beweging: antikloksgewijze rotatie
Figuur 15 Verplaatsing van mensen. Opmerking: alleen toepassen als aanvullend teken
Figuur 16 Richtingverwijzing naar locatie brandbestrijdings- of reddingsmiddelen. Opmerking: alleen toepassen als aanvullend teken
44.4.9
Overige signaleringen
Om te waarschuwen voor tijdelijk aanwezige risico’s wordt soms gebruikgemaakt van geluids- of lichtsignalen. Geluidsignalen moeten herkenbaar zijn en een geluidniveau hebben dat aanzienlijk hoger is dan het omgevingslawaai, doch mogen niet te luid of pijnlijk zijn. Het geluid van een ontruimingssignaal moet continu zijn. Zwaailichten kunnen waarschuwen voor (tijdelijk) bewegende hekwerken of transportbanden. Lichtsignalen mogen niet tot verblinding leiden, moeten uniform van kleur zijn of een pictogram op een bepaalde achtergrond bevatten.
44.5 44.5
44.5.1
Verwijzingen veiligheids- en gezondheidssignalering Verwijzingen veiligheids- en gezondheidssignalering
Literatuur
McCormick, E.J. en M.S. Sanders, Human factors in engineering and design, McGraw-Hill, New York Eastman Kodak Company, Ergonomic design for people at work, Van Nostrand Reinhold Company, New York Arbowet Arbobesluit, artikel 3.15 en 8.4 Arboregeling, artikel 8.1-8.29 en bijlagen XVIII en XIX
571
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 571
4-3-2021 16:04:43
C. WERKPLEKKEN EN WERKMIDDELEN
44.5.2
Internet
https://www.iso.org/obp/ui/, het Online Browsing Platform (OBP). Hierop zijn alle genormeerde veiligheidssymbolen van de NEN-EN-ISO 7010 te raadplegen. Eventueel kunnen deze worden aangeschaft via NEN. Klik op ‘Graphical symbols’ en geef als zoekopdracht 7010 www.altec.nl, leverancier veiligheidssignalering en leidingcodering www.nl.bradyeurope.com, uitgebreide informatie over leidingmarkering www.pictoshop.nl/: vele soorten veiligheids- en gezondheidssignalering www.seton-signalering.nl www.nvvsignalisatie.nl, de Nederlandse Vereniging voor VeiligheidsSignalisatie (NVVS): de brancheorganisatie voor adviseur, fabrikant of verkooporganisatie actief op het gebied van veiligheids- en gezondheidssignalering https://www.thepspa.com, site van de Photoluminescent Safety Product Association (PSPA) waar veel informatie over nalichtende materialen, de toepassingen en relevante wetgevingen daarvoor zijn te vinden www.nvfn.nl, site van de Nederlandse Vereniging van Fabrikanten van Noodverlichting www.nen.nl, Nederlands Normalisatie Instituut https://www.arboportaal.nl/onderwerpen/veiligheidssignalering, informatie over veiligheidssignalering te vinden onder het onderwerp Inrichting werkvloer. Site van het ministerie van SZW voor werkgevers, werknemers en preventiemedewerkers met informatie over veiligheidssignalering http://eur-lex.europa.eu, via invulling van het referentienummer kunt u Richtlijn 92/58/EEG van de Raad van 24 juni 1992 betreffende de minimumvoorschriften voor de veiligheidsen/of gezondheidssignalering op het werk (negende bijzondere richtlijn in de zin van artikel 16, lid 1, van Richtlijn 89/391/EEG) raadplegen www.europa-nu.nl, voor richtlijnen met betrekking tot minimumvoorschriften voor de veiligheids- en/of gezondheidssignalering op het werk. De informatie is het makkelijkst te vinden door een zoekopdracht te plaatsen naar ‘COM(1990)664, Minimumvoorschriften voor de veiligheids- en/of gezondheidssignalering op het werk’ www.arbo-online.nl voor tools etc. onder andere op het gebied van Veiligheids- en gezondheidssignalering. U vindt deze op de site op de grijze balk onder de ‘tools’
572
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 572
4-3-2021 16:04:43
Hoofdstuk 45 Risicocommunicatie en werknemersgedrag
D D
45 45
INFORMATIE EN COMMUNICATIE
Risicocommunicatie en werknemersgedrag
45.1 45.1
INFORMATIE EN COMMUNICATIE Risicocommunicatie en werknemersgedrag
Inleiding risicocommunicatie en werknemersgedrag Inleiding risicocommunicatie en werknemersgedrag
Dagelijks zijn we blootgesteld aan talloze risico’s in het dagelijks leven en in het werk. Denk hierbij bijvoorbeeld aan ongevallen met giftige stoffen (zie paragraaf 9.2.1), de aanwezigheid van resistente bacteriën, of agressie aan de balie (zie paragraaf 22.4.3 onder Specifiek voor aanpak agressie van klanten). Risicobeheersing is niet voor niets een belangrijk aspect van b.v. de arbowet, evenals de RI&E verplichting. Communicatie over risico’s is één van de belangrijkste hulpmiddelen bij het tot stand brengen van veiligheids- en gezondheidsmaatregelen in het werk. Als het over risicocommunicatie en voorlichting gaat, ligt de nadruk in dit hoofdstuk op interne communicatie, dat wil zeggen de informatie-uitwisseling die binnen een bedrijf plaatsvindt. Veel echter van wat hier geschreven staat kan ook worden toegepast op het risicocommunicatiebeleid van organisaties voor hun klanten of op de risicocommunicatie, in geval van de overheid, naar haar burgers. Crisiscommunicatie ligt in het verlengde van risicocommunicatie en vindt plaats nadat er zich een grote calamiteit of een ramp heeft voorgedaan. Deze vorm van communicatie blijft in dit hoofdstuk buiten beschouwing.
45.2 45.2
Belang van aandacht voor risicocommunicatie en werknemersgedrag Belang van aandacht voor risicocommunicatie en werknemersgedrag
Communicatie over risico’s is niet alleen voorgeschreven in wet- en regelgeving. Ook bedrijfseconomische belangen dwingen tot voorlichting en communicatie over risico’s. Effectieve communicatie is erop gericht om het gedrag van de medewerkers zo te beïnvloeden dat zij de juiste veiligheids- en gezondheidsmaatregelen nemen en zich verantwoordelijk gedragen voor de veiligheid en gezondheid van het werk (zie ook paragraaf 45.3). Het gaat daarbij bijvoorbeeld om: het toepassen van veilige werkwijzen; het correct omgaan met gevaarlijke stoffen (zie ook hoofdstuk 9); het signaleren van ongewenst gedrag (zie ook paragraaf 22.1) zoals pesten, agressie en geweld, of; het verantwoord gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen (zie ook hoofdstuk 43). Bewustzijn van veiligheid en gezondheid kan bijdragen aan het voorkomen van ongelukken, het signaleren van ongewenst gedrag en het vroegtijdig onderkennen van te hoge werkdruk. Ongevallen en arbeidsverzuim ten gevolge van risicovol gedrag kunnen niet alleen leiden tot ernstige persoonlijke schade maar ook tot hoge kosten voor de organisatie. Het gaat hierbij niet alleen om de mogelijkheid van materiële of gezondheidsschade, maar ook om reputatieschade voor de organisatie. Als een organisatie te maken heeft met risico’s voor bijvoorbeeld klanten of omwonenden, zal ook over deze risico’s communicatie plaats moeten vinden. Ook aansprakelijkheidsrisico’s krijgen steeds meer aandacht. Niet voor niets is het daarom van groot belang dat organisaties zelf hun personeel actief informeren over risico’s voor veiligheid en gezondheid en zo te communiceren dat zij zich bewust zijn van die risico’s. De medewerkers moeten gemotiveerd en overtuigd raken van de noodzaak en zich verantwoordelijk maken voor hun eigen veiligheid en gezondheid en die van de organisatie. Risicocommunicatie en voorlichting is daarom geen eenrichtingsverkeer, maar vraagt om een dialoog met alle betrokkenen.
573
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 573
4-3-2021 16:04:43
D. INFORMATIE EN COMMUNICATIE
45.3 45.3
Risicocommunicatie: een interactief proces Risicocommunicatie: een interactief proces
Effectieve risicocommunicatie is een interactief informatieproces, waarin nagegaan wordt wat per doelgroep bijdraagt aan gezond en veilig gedrag op het werk. Alleen een top-down benadering werkt niet meer, omdat medewerkers vanuit een totaal ander referentiekader naar risico’s kijken dan het management. Vaak ook ervaren medewerkers en management de ernst, oorzaak of betekenis van een risico of crisis heel anders. Een medewerker van de sociale dienst die regelmatig te maken heeft met agressie en geweld aan de balie zal de risico’s op fysieke en psychische schade anders en bedreigender beleven dan iemand van het managementteam (zie paragraaf 22.4.3 onder Opvang van slachtoffers). Communicatie over deze verschillen in beleving en inschatting van de risico’s moet op een toon gebeuren die mensen serieus neemt. Anders bestaat de kans dat de boodschap niet aankomt en elk doel mist. Daarom is het dan ook van belang dat er een doelgroep-analyse wordt gemaakt waarmee men inzicht krijgt in de belevingswereld van de verschillende doelgroepen. Welke risico’s ervaren medewerkers als bedreigend? Alleen door een goed beeld te hebben van de belevingswereld van alle betrokkenen, kan een organisatie goed inspelen op de informatiebehoeften onder het personeel (zie paragraaf 45.3.1 onder Doelstellingen van risicocommunicatie ). Daarnaast zullen managers zelf het goede voorbeeld moeten geven en de voorwaarden moeten scheppen voor veilig en gezond gedrag. Voer overleg over PBM’s met de medewerkers die ze moeten gebruiken, organiseer voorlichtingsbijeenkomsten, bescherm medewerkers tegen agressie op het werk en spreek medewerkers aan op ongewenst gedrag. Maatregelen moeten er niet op gericht zijn om risico’s tot nul te reduceren maar eerder op het wegnemen van gevoelens van onveiligheid en onvrijwilligheid. Mensen willen meepraten, beheersen, en keuzes kunnen maken.
45.3.1
Risicocommunicatie
Risicocommunicatie is het communiceren over risico’s, ofwel de kans op het plaatsvinden van een ramp of incident en de mogelijke gevolgen daarvan. Risicocommunicatie is er dus op gericht om risico’s te beheersen en liefst te minimaliseren. Om dat doel te bereiken worden in organisaties middelen ingezet zoals een risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E), audits, kwaliteitsregisters en communicatie over risico’s. Aangezien risico’s een bedreiging vormen voor gezondheid, veiligheid of welbevinden heeft risicocommunicatie per definitie te maken met emotie. Het gaat om het communiceren over letsel, schade en onzekerheden daarover. Vooral dat laatste is een belangrijk verschil met ‘gewone’ communicatie. Bij risicocommunicatie gaat het er niet zozeer om wat gevaarlijk is, maar veel meer wat mensen gevaarlijk vinden. Perceptiemanagement staat daarom centraal, dat wil zeggen, hoe beleven mensen een risico. Daarom is inzicht in en kennis van de belevingswereld (de risicoperceptie) van de doelgroep zo mogelijk nog belangrijker dan bij gewone communicatie. Risicocommunicatie vindt plaats in de fase waarin er eigenlijk nog niets aan de hand is. Werknemers kunnen in alle rust worden voorgelicht over en getraind in wat zij kunnen doen om goed met een bepaald risico om te gaan. Hoe kunnen ze zich voorbereiden? Wat kan er gebeuren en hoe groot is die kans? Als het dan misgaat, wat zou je dan moeten doen? Dit zou ervoor zorgen dat, mócht er iets misgaan, mensen beter voorbereid zijn en er geen of minder slachtoffers vallen. Met de risicocommunicatie streeft de organisatie niet alleen naar het voorkomen van ongelukken, het waakzaam maken door middel van informatievoorziening en het beïnvloeden van veilig en gezond gedrag, maar ook naar het vergroten van de zelfredzaamheid van werknemers en klanten en naar het actief werken aan het vertrouwen in de organisatie. Doelstellingen van risicocommunicatie De doelstellingen van risicocommunicatie zijn: vergroten van kennis en risicobewustzijn: het informeren over risico’s en wat dat voor de mensen die daarmee te maken hebben in de organisatie betekent; bevorderen van een bepaalde houding: het realiseren van een reële houding en verwachting, bevorderen van begrip en draagvlak verkrijgen voor dilemma’s en keuzes ten gevolge van risico’s;
574
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 574
4-3-2021 16:04:43
Hoofdstuk 45 Risicocommunicatie en werknemersgedrag
aanzetten tot verantwoord gedrag: het veranderen of versterken van risico gerelateerd gedrag, het oproepen tot actief meedenken of werken en/of het bereiken van consensus of compromissen over risicokwesties (zie paragraaf 45.4); het krijgen van feedback en inhoudelijke input van mensen die dagelijks met risico’s te maken hebben in hun werk; borging en beloning van gewenst veilig en gezond gedrag (zie paragraaf 45.4.1).
Belangrijke voorwaarde om deze doelstellingen te realiseren is openheid. Als een organisatie eerlijk en open spreekt over de mogelijke risico’s van haar activiteiten, zal het vertrouwen in de organisatie toenemen en is de kans op verantwoord handelen groter. Openheid betekent elkaar goed informeren, het afgeven van zowel positieve als negatieve boodschappen, het direct beantwoorden van vragen, meteen in actie komen bij problemen en excuses maken als iets tegenvalt.
Begrippen Risico is de kans op schade of verlies als gevolg van activiteiten, gebeurtenissen, processen of gedrag. Gevaar is de mogelijkheid van schade of verlies (zowel materieel als persoonlijk). Voorlichting is het geven van informatie door middel van communicatie, waardoor een werknemer kan komen tot een betere afweging en tot een keuze bij het nemen van beslissingen en het vormen van meningen in een concrete situatie. Training is het onderwijzen, voorlichten, op de hoogte brengen, overbrengen van elementaire en uitgebreide kennis en kunde door daartoe aangestelde deskundigen. Interne communicatie is het uitwisselingsproces van informatie tussen mensen die deel uitmaken van dezelfde organisatie met het doel organisatorische of individuele doelen te verwezenlijken. Risicocommunicatie is een tweezijdig, interactief proces tussen werkgever en werknemer (of tussen organisaties) waarbij informatie wordt uitgewisseld over risico’s en waardeoordelen en waarbij, zo mogelijk, een gemeenschappelijke context ontstaat waarbij risico’s op de juiste wijze kunnen worden geschat. Risicocommunicatie richt zich meestal op preventieve maatregelen om risico’s te beheersen en schade te voorkomen. Crisiscommunicatie is communicatie in een situatie na een ongeplande gebeurtenis waardoor sprake is van een reële of ervaren bedreiging van de veiligheid of gezondheid van personen, van de reputatie of geloofwaardigheid van een organisatie of van de samenleving of het milieu. Crisiscommunicatie richt zich meestal op het beperken van schade na een calamiteit, zoals brand.
45.3.2
Risicobewustzijn
De kennisvergroting dient te leiden tot een hoger risicobewustzijn, waaruit vervolgens verstandig gedrag voorafgaand aan en tijdens een ramp zou moeten voortvloeien. Dit wordt ook weergegeven in figuur 1.
575
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 575
4-3-2021 16:04:43
D. INFORMATIE EN COMMUNICATIE
Figuur 1 Factoren die het risicobewustzijn en het risicogedrag beïnvloeden
Bron: Ministerie van V&W, 2007 In figuur 1 is tevens te zien dat ‘kennis’ niet de enige factor is die het risicobewustzijn en het gedrag beïnvloedt. Wie aan risicocommunicatie doet, dient ook rekening te houden met de invloed van andere factoren zoals de culturele context (wat is bijvoorbeeld de ‘sociale’ norm in de organisatie), het beoordelen van risico’s en het nut van veiligheidsmaatregelen.
45.3.3
Risicoperceptie
Risicoperceptie en -beleving gaan over de manier waarop mensen risico’s ervaren. Dit verschilt per individu en is subjectief, dat wil zeggen wat individuen voelen en denken, dus een mix van cognitieve en emotionele beoordeling van de risico’s. Factoren als zelfredzaamheid, bekendheid met het risico en maatschappelijke factoren als de hoeveelheid media-aandacht en de aanwezigheid van een veiligheidscultuur spelen daarbij een rol. Experts benaderen risico’s meer objectief: wat is er op basis van rationaliteit te verwachten? Er zijn verschillende factoren die zowel een positief als negatief effect kunnen hebben op de risicoperceptie. Beïnvloedende factoren Factoren roepen meer emotie op als deze betrekking hebben op een risico voor kinderen. Bijvoorbeeld asbest in een school of de ontvoering van een kind wordt als erger ervaren dan een soortgelijk risico voor volwassenen. Risicoperceptie en risicobeleving Mate van dreiging van de risicobron
Mensen maken een persoonlijke inschatting van de ernst van dreiging voor zichzelf en voor hun naasten. Hoewel er in ons land meer mensen sterven aan hartziekten, brengt kanker meer angst bij mensen teweeg, omdat kanker als doodsoorzaak zeer bedreigend is. Hierdoor roepen risico’s die tot kanker kunnen leiden, zoals straling en bepaalde chemische stoffen veel angst op.
Nieuw of oud risico
Zijn mensen aan een bepaald risico gewend of is het onbekend? De opkomst van een onbekende ziekte leidt vaak tot ongerustheid, terwijl er vaak meer mensen aan griep overlijden. Toen BSE de kop opstak in Duitsland liet een opinieonderzoek zien dat 85% van de burgers dit zag als een ernstige bedreiging van de volksgezondheid. Een zelfde studie in Engeland, waar BSE al gemeengoed is geworden en al ruim 100 personen zijn overleden aan de gevolgen, toonde dat maar 40% van het publiek dit zag als een ernstige bedreiging van de volksgezondheid. Nieuwe risico’s worden vaak als meer bedreigend gezien dan oude.
576
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 576
4-3-2021 16:04:44
Hoofdstuk 45 Risicocommunicatie en werknemersgedrag
Controle
Hebben mensen het idee dat ze het risico kunnen beïnvloeden? De meeste mensen voelen zich tamelijk zeker achter het stuur van hun auto. Het vertrouwde gevoel van het stuurwiel in onze handen geeft het idee dat we controle hebben over wat er gebeurt. Dit geldt ook in een breder kader bij de risicobesluitvorming. Enig gevoel van controle over dat proces leidt ertoe dat een risico als minder ernstig wordt beoordeeld, dan wanneer men geen enkele invloed op de besluitvorming kan uitoefenen.
Vertrouwen
Hebben mensen vertrouwen in personen of organisaties die hen tegen bepaalde risico’s moeten beschermen? Onderzoek laat zien dat we banger zijn voor risico’s naarmate we de personen die ons zouden moeten beschermen tegen deze risico’s minder vertrouwen, of naarmate we minder vertrouwen hebben in de personen of organisaties die ons aan het risico blootstellen, of naarmate we minder vertrouwen hebben in de personen die met ons communiceren over risico’s.
Man-made of natuurlijke risico- Stralingsbronnen als een kernreactor roepen vaak meer bebronnen zorgdheid op dan de straling van de zon, ondanks dat dit laatste een veel groter risico vormt voor sterfte aan huidkanker. Toch wordt deze natuurlijke straling als minderzorgelijk ervaren dan de door menselijk handelen veroorzaakte straling. Risico voor kinderen
Als kinderen risico lopen, roept dat meer emotie op dan als volwassenen risico lopen. In dit licht is het niet verwonderlijk dat een risico voor kinderen (bijvoorbeeld asbest in een school, of de ontvoering van een kind) als erger wordt beleefd dan soortgelijke risico’s voor volwassenen.
Risicobewustzijn/agendasetting Naarmate we ons meer bewust zijn van een risico, maken we ons er ook meer zorgen over. Nieuwe risico’s als SARS, MERS (corona-virussen), EHEC-bacterie en vogelgriep krijgen veel meer media aandacht en roepen meer zorgen op dan de gewone griep, terwijl gewone griep jaarlijks veel meer (dodelijke) slachtoffers eist. Keuze
Een risico waarvoor we zelf kiezen komt minder riskant over dan een risico dat ons wordt opgedrongen. Als je zelf mobiel belt vanuit de auto maak je je daar geen zorgen over. Als je een collega-automobilist mobiel ziet bellen, dan wind je je wellicht op over het risico waaraan deze persoon jou blootstelt.
Inschatting persoonlijke kans op schade
Kan het mij of mijn naasten ook overkomen? Een risico lijkt groter als je zelf of een naaste kans loopt om slachtoffer te worden. Stel dat één flesje mineraalwater uit een partij van 1 miljoen flessen is vergiftigd en dat je zo’n flesje water hebt. De kans dat je sterft is heel klein: een op een miljoen. Toch voelt het als een groot risico om een flesje open te trekken en op te drinken omdat jij zelf die ene zou kunnen zijn.
Verhouding tussen ingeschatte Sommige onderzoekers denken dat mensen het gevaar voor- en nadelen van risico’s van een risicobron lager inschatten als ze er (economische) voordelen van ervaren (bijvoorbeeld werknemers van een vervuilend bedrijf). Als bepaald gedrag of keuze van een voordeel met zich meebrengt, dan lijkt het risico van dat gedrag of die keuze kleiner. Ziet men daarentegen geen enkel voordeel, dan lijkt het risico groter. Bron: IPO, Wegwijzer risicocommunicatie, 2006
577
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 577
4-3-2021 16:04:44
D. INFORMATIE EN COMMUNICATIE
Met andere woorden: het inschatten van een risico gebeurt op subjectieve en individuele basis en is niet alleen afhankelijk van kennis. Voor het communiceren over risico’s betekent dit dat het geven van informatie en voorlichting niet voldoende is. Risicoacceptatie Risicoacceptatie is een subjectieve afweging van voordelen en risico’s. Voelt men zich goed bij de op basis van de boodschap te maken keuze? Goedkeuring van de boodschap gebeurt naar verwachting eerder als men: voorkennis heeft over het onderwerp; betrokken is bij het onderwerp; voldoende informatie ter beschikking heeft om een uitgebalanceerd oordeel te vellen; geneigd is tot nadenken (afhankelijk van de mate van eigen belang); er voordeel en nut van inziet. Vooral het laatste aspect is van belang. Risicoperceptie, risico-attitude én de voordelen die de riskante activiteit of situatie oplevert bepalen de mate van risicoacceptatie. Dit laatste bepaalt weer de gedragsintentie van de betrokkene (zie paragraaf 45.4.1).
45.3.4
Risicogedrag
Risicogedrag is de manier waarop mensen op risico’s reageren. Dat kan op veel manieren zijn: iemand kan protesteren tegen een bedrijf dat risico’s veroorzaakt. Of iemand probeert op een voor hem of haar adequate manier om te gaan met het risico (coping). Globaal gebeurt dat op twee manieren: iemand kan proberen invloed uit te oefenen op zijn omgeving door actief informatie te zoeken of te proberen de risico-oorzaak weg te nemen. Daarnaast kan iemand met dreiging omgaan door het risico te ontkennen en niets te doen. Risicocommunicatie probeert gedrag zo te beïnvloeden dat werknemers zich bewust zijn van de risico’s en zich verantwoord gedragen.
45.3.5
Gedragsbeïnvloeding
Er is over het algemeen een sterke discrepantie tussen de risicobeoordeling door deskundigen en de perceptie van die risico’s door betrokkenen (subjectief versus objectief). In de communicatie over risico’s moet men met deze factoren rekening houden om de boodschap effectief over te dragen. Het beïnvloeden van gedrag wordt inmiddels onderkend als een belangrijke factor van succes in veiliger en gezonder werken op de werkplek. Algemene voorlichting heeft nauwelijks effect op het handelen van mensen. Voorlichting moet aansluiten bij oorzaken waarom mensen zich niet gezond gedragen en bij (on)mogelijkheden om hun gedrag te veranderen. Gedragsverandering is echter niet alleen een individuele keuze, maar wordt ook gestuurd door de fysieke en sociale omgeving. Zo is er een verschuiving te zien van de klassieke gezondheidsvoorlichting (‘roken is slecht en dus moet je stoppen met roken’) naar de gezondheidsbevordering als een proces dat mensen, organisaties en gemeenschappen in staat stelt controle te verwerven over de factoren die hun gezondheid beïnvloeden zodat zij hun gezondheidssituatie kunnen verbeteren (‘advies-op-maat en ondersteuning bij stoppen met roken’). In gezondheidsbevordering op de werkplek wordt steeds meer onderkend dat veilig en gezond werken alleen kan worden gerealiseerd door zowel het vergroten van vaardigheden op individueel niveau als veranderingen in de sociale en fysieke werkomgeving. Werknemers moeten niet alleen leren hoe ze met risico’s omgaan, maar ook in de gelegenheid gesteld worden om zich gezond en veilig te gedragen. Bijvoorbeeld door aanpassingen van de werkplek, het bieden van betrouwbare beschermingsmiddelen, steun van collega’s en leidinggevenden in het naleven van veiligheidsvoorschriften en een respectvolle samenwerking met elkaar. Samengevat zijn succesvolle interventies voor gedragsbeïnvloeding: sociale ondersteuning van collega’s, management commitment, management ondersteuning, bedieningsgemak en beschikbaarheid, aantrekkelijkheid voor iedere gebruiker, integrale verankering in andere werkprocessen.
578
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 578
4-3-2021 16:04:44
Hoofdstuk 45 Risicocommunicatie en werknemersgedrag
Voorbeeld uit project SZW ‘Versterking Arbeidsveiligheid’ Een bierbrouwer wilde de interne communicatie over arbeidsveiligheid verbeteren. Vooral wilde men de werkvloer stimuleren om gevaarlijke situaties te melden. Het bestaande meldingsformulier werd namelijk relatief weinig gebruikt en het aantal ongevallen was hoger dan bij collega’s in de branche. Vanuit de veiligheidsafdeling werden wegwerpfotocamera’s met het logo van het bedrijf verspreid. Medewerkers werden gevraagd om foto’s te maken van gevaarlijke situaties. Deze actie had succes! Het bedrijf kreeg op deze wijze veel meer meldingen van gevaarlijke situaties binnen dan de jaren ervoor.
45.4 45.4
45.4.1
Risicocommunicatie in de praktijk Risicocommunicatie in de praktijk
Gedragsbeïnvloeding in de praktijk
Uiteindelijk is risicocommunicatie bedoeld om veilig en gezond te werken. Het is dan ook van belang om in de praktijk te verifiëren of het geleerde daadwerkelijk in de praktijk wordt gebracht (zie paragraaf 45.3.1 onder Doelstellingen van risicocommunicatie ). Voorlichting en onderricht zijn gericht op het bevorderen van het gewenste gedrag van werknemers en vormen dus een onderdeel van een groter geheel waar ook toezicht op de werkzaamheden en corrigerend optreden door collega’s en management deel van uitmaken. Naast het inzicht in de risico’s (risicobewustzijn (zie paragraaf 45.3.2)) is aandacht voor de voordelen van gezond en prettig werken voor de werknemers zelf (risicoacceptatie) van essentieel belang voor gedragsbeïnvloeding. De leidinggevende dient daarnaast te investeren in organisatorische en technische maatregelen die veilig en gezond werken mogelijk maakt. Serieus luisteren naar medewerkers, laten zien dat je bereid bent te investeren in voorwaardenscheppende maatregelen die leiden tot een positieve gedragsintentie. Daarnaast zullen werknemers behoefte hebben aan duidelijke richtlijnen of instructies om hun werk goed uit te kunnen voeren. De gewenste aard en vooral de gedetailleerdheid van instructies hangen af van de organisatie en de werknemers. In de eerste plaats moeten werknemers op de hoogte zijn van de risico’s van het werk en van de maatregelen die zijn getroffen om die risico’s te beheersen. Als bijvoorbeeld persoonlijke beschermingsmiddelen zijn verstrekt, dan moeten werknemers weten hoe die middelen effectief kunnen worden gebruikt. De risico-inventarisatie en -evaluatie, waarin ook vragen zijn opgenomen over ongewenst gedrag, werkdruk en gezondheid, speelt hierbij een belangrijke rol. Die geeft immers een beeld van de omvang van de risico’s en de maatregelen die al zijn getroffen om de risico’s te beheersen (zie ook hoofdstuk 5). Op basis daarvan kan de organisatie bepalen welke risico’s een hogere en een lagere prioriteit hebben en op welke wijze men deze risico’s gaat aanpakken. De kennis en de keuzes die hierin gemaakt worden, moeten overgedragen worden aan de werknemers. Dit beeld kan vervolgens worden toegespitst op de in het bedrijf voorkomende functies of functiegroepen. Per (groep van) functies kan zo worden vastgesteld aan welke risico’s de betreffende medewerkers blootstaan, en welke rol het aspect gedrag daarin speelt. Daardoor ontstaat een beeld van het gewenste gedrag en een basis voor gedragsbeïnvloeding per functie(groep). Zo kan communiceren over risico’s ‘tailormade’ gemaakt worden. In de tweede plaats is het nuttig om te inventariseren welke medewerkers binnen het bedrijf op welke manier gedrag kunnen sturen, en voorlichting en onderricht kunnen verzorgen. Medewerkers aanspreken op gedrag en voorlichting geven (mondeling of schriftelijk) vereist bepaalde kwaliteiten die niet iedereen bezit. Daarom is het belangrijk om in kaart te brengen welke mensen die kwaliteiten bezitten of welke mensen in aanmerking komen om die kwaliteiten te ontwikkelen door het volgen van aanvullende trainingen of cursussen (zie paragraaf 45.3.4). Gedragsbeïnvloeding moet bij voorkeur aansluiten bij veranderingen of actuele ontwikkelingen (zie paragraaf 45.3.5). Veranderingen van de werkzaamheden, interne reorganisaties of verhuizingen, maar ook een ingrijpend ongeval zijn geschikte momenten. Reorganisaties gaan vaak gepaard met opleidingen of trainingen voor leidinggevenden, waarbij thema’s zoals leidinggeven, samenwerking en overleg met medewerkers aandacht krijgen. Daarbij ontstaat
579
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 579
4-3-2021 16:04:44
D. INFORMATIE EN COMMUNICATIE
vaak aandacht voor de risico’s van het werk en behoefte aan voorlichting daarover. Een goede timing vergroot de interesse en betrokkenheid van de doelgroep. In de derde plaats is het met betrekking tot het communiceren over risico’s van het werk veel motiverender voor de medewerkers om zich op positief gedrag te richten (Zie paragraaf 45.3.3 onder Beïnvloedende factoren ). De aandacht richt zich meestal op gedrag dat niet in overeenstemming is met het door het bedrijf gewenste gedrag. Bijvoorbeeld het niet werken volgens veiligheidsregels, onhygiënisch werken, onjuist gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen, ongezond eten in de bedrijfskantine en ongewenst gedrag (zoals intimidatie, discriminatie en geweld). Andere, minder positieve, beweegredenen om tot gedragsverandering te komen zijn een bezoek van de Inspectie SZW, opvallende aandacht in de media voor een specifieke problematiek of een ernstig ongeval. Effectiever is het echter om te kijken naar voorbeelden waar het goed gaat en dat als voorbeeldgedrag te communiceren in de organisatie. Dat werkt stimulerend voor iedereen! Ook positieve aandacht voor themabijeenkomsten over welzijn, veiligheid, pesten op het werk, omgaan met agressie, verhoogt de attentiewaarde van het personeel en de prikkel tot verantwoord gedrag. Niet vanuit verplichting maar vanuit nut en noodzaak voor de werknemers zelf.
45.4.2
Het formuleren van de risicoboodschap
Van belang is om in de risicoboodschap duidelijk te zijn over de potentiële ramp (ernst van het gevolg, kans, directe en uitgestelde effecten) en daarin aan te sluiten bij de belevingswereld (risicobeleving en -perceptie) en zorgen van de doelgroep. Het dient een mix te bevatten van: rationele argumenten: bijvoorbeeld feiten, statistieken, cijfers en andere data van de gevolgen van onveilig gedrag; emotionele argumenten: het – matig – gebruiken van angstgevoelens in de boodschap leidt tot het beter onthouden van het bericht; praktische argumenten: het geven van concrete handelingsperspectieven, bijvoorbeeld draag altijd een helm op een bouwplaats. Voor het effectief overbrengen van een boodschap is het noodzakelijk de doelgroep en de werkomgeving goed in beeld te brengen. Het vooraf testen van de boodschap bij de doelgroep kan een goede zet zijn om de boodschap zo gericht mogelijk en zonder het oproepen van te veel onnodige angst of onzekerheid over te brengen. Verder is het van belang om een eerlijke en gebalanceerde boodschap te formuleren, waarin de sterkten en zwakten van beide kanten van een risicokwestie beschreven worden. Bij risicokwesties waar nog veel onzekerheden een rol spelen, dient te worden afgewogen waarover wel en niet gecommuniceerd kan worden. Het benoemen van onzekerheden en aangeven of en wanneer er meer duidelijkheid kan komen, kan een goede strategie zijn.
45.4.3
Communicatiestrategie
Welke strategie men kiest, wordt beïnvloed door de manier waarop mensen een risico percipiëren. Twee zaken bepalen de strategie: het feitelijke risico én hoe mensen dat risico ervaren. Het hiernavolgende ‘communicatiekruis’ gaat uit van vier basisstrategieën: overtuigen, instrueren, informeren en dialogiseren. Zo is overtuigen bijvoorbeeld de aangewezen strategie als er een hoog feitelijk risico is, maar als mensen dat risico niet zo ervaren (laag gepercipieerd risico). Bijvoorbeeld het gebruik van gasflessen (bijvoorbeeld zuurstoffles aan een patiëntenbed) heeft een hoog feitelijk risico, maar wordt vaak niet zo gepercipieerd. Als een gasfles omvalt en verkeerd op de aansluiting terechtkomt en ontploft of wegschiet, heeft dat het effect van een bom. Daarom moeten medewerkers ervan overtuigd worden om dergelijke gasflessen goed en veilig op te slaan. Bij een ramp of een crisis is er sprake van een hoog feitelijk risico, dat de meeste mensen ook zo zullen ervaren. In dat geval is het geven van duidelijke instructies de meest effectieve communicatiestrategie (zie ook figuur Communicatiekruispunt van Ruler).
580
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 580
4-3-2021 16:04:44
Hoofdstuk 45 Risicocommunicatie en werknemersgedrag
Figuur 1 Communicatiekruispunt van Ruler, Expertisecentrum Risico- en Crisiscommunicatie (ERC)
45.5 45.5
Communicatiemiddelen Communicatiemiddelen
Heeft men eenmaal een strategie bepaald, dan kan men bepalen welke communicatiemiddelen daarbij horen, passend bij de te bereiken doelen. De sleutel tot succesvolle communicatie is de mate waarin men er in slaagt inzicht te verwerven in hoe gedrag tot stand komt. Wie veiliger en gezonder werkgedrag wil stimuleren, moet werken aan gedragsverandering (zie paragraaf 45.3.5). Of zelfs aan het collectief vertoond gedrag: aan een cultuuromslag. De middelen die men daarvoor inzet zijn afhankelijk van de gekozen communicatiestrategie (zie paragraaf 45.4.3). Zo kan men om mensen te overtuigen beter een werkoverleg organiseren, terwijl men om mensen te informeren heel goed een brochure kan gebruiken. Het te bereiken effect is leidend in de keuze van de middelen. Het draait om gedragsverandering en (vervolgens) gedragsbehoud. Informeren Bij informeren kan volstaan worden met schriftelijke communicatie waarbij men gebruik kan maken van e-mail, intranet, artikelen en brochures. Vaak wordt deze communicatie ondersteund door beeldende informatie, zoals powerpoint, foto’s, tekeningen of cartoons. Veel wordt gebruik gemaakt van audiovisuele middelen (bijvoorbeeld instructiefilmpjes), internet, intranet en sociale media. Het gebruik van deze media brengt echter ook grote risico’s met zich mee. Cyber security verdient dan ook in alle organisaties grote aandacht. In bijzondere gevallen wordt gebruikgemaakt van uitsluitend beeldende informatie. Daarbij kan worden gedacht aan pictogrammen bij etikettering en bij veiligheids- en gezondheidssignalering (zie ook hoofdstuk 44). Een ander voorbeeld zijn de hand- en armgebaren die worden gebruikt tijdens hijswerkzaamheden.
Alert Online website stimuleert veilig online gedrag Door het toenemend gebruik van het internet en de sociale media zijn de risico’s op oneigenlijk gebruik van gegevens sterk toegenomen. Organisaties en bedrijven zijn in hun voortbestaan vaak afhankelijk van een veilig en betrouwbaar digitaal netwerk.
581
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 581
4-3-2021 16:04:44
D. INFORMATIE EN COMMUNICATIE
De nationale veiligheid kan in gevaar komen wanneer bijvoorbeeld de energiesector of de transportsector hun cyber security niet serieus nemen. Ook onze economie staat of valt met een goed draaiende digitale omgeving. Tegelijkertijd moeten we constateren dat er op veel plaatsen in de samenleving nog een schrijnend gebrek aan bewustzijn bestaat over de eigen en andermans digitale veiligheid. Men is zich vaak niet bewust van de onderlinge verbondenheid van ICT-systemen en de gevolgen die het uitvallen van één systeem voor de ketenpartners kan hebben. Om die reden is cyber security tegenwoordig een integraal onderdeel van veel bedrijfsprocessen. Onderstaande tips kunnen helpen om ook op bedrijfsniveau aandacht te hebben voor cybersecurity.
Maak je medewerkers alert op online-risico’s. E-learning Je bent zichtbaarder dan je denkt. Check je onderneming en bescherm je bedrijf. Breng risico’s in kaart en implementeer en onderhoud ICT- beveiligingsrichtlijnen binnen je organisatie.
Bron: www.nctv.nl
Tabel 1 Communicatiemiddelen
Mondelinge communicatie: individueel en in groepsverband Voordelen
Kan eenvoudig te organiseren zijn. Face-to-face contact. Mogelijkheid tot individualisering. Grote groepen mogelijk waarbij ontvangers dezelfde informatie krijgen. Demonstratie doet beroep op visuele waarneming en gaat uit van praktische voorbeelden die beklijven.
Nadelen
Doet beroep op slechts één waarnemingskanaal. Kan gepaard gaan met passiviteit van de ontvanger. Kwaliteit sterk afhankelijk van de expertise en motivatie van de verstrekker en ontvanger! Meestal blijft maar 10% van de boodschap hangen, zeker na verloop van tijd.
Schriftelijk voorlichtingsmateriaal Voordelen
Nadelen
Het gebruik van folders en brochures draagt bij tot verhogen kennisniveau van de ontvanger. Folders en brochures bieden de ontvanger de mogelijkheid informatie te herlezen op het moment dat hij/zij zelf daar behoefte aan heeft. Door informatie op schrift kan het gesprek met anderen worden aangezwengeld en kunnen eventuele verkeerde denkbeelden worden gecor rigeerd. Op schrift gestelde informatie kan beter worden geredigeerd dan alleen mondelinge informatie (schrijven geeft immers meer tijd om over een tekst na te denken). Schriftelijk materiaal geeft de mogelijkheid tot het visualiseren van bepaalde informatie (foto’s, grafieken, tekeningen). Op deze manier kunnen delen van informatie eenvoudiger en duidelijker worden weergegeven.
Folders en brochures scoren laag als het gaat om het opwekken van interesse, het beïnvloeden van ideeën of het veranderen van gedrag. Ze zijn eigenlijk alleen maar goed bruikbaar als naslagwerk. Folders en brochures zijn noodgedwongen algemeen gesteld, ze zijn nooit toegespitst op de vragen en problemen van de specifieke situatie van iedere afzonderlijke ontvanger (doelgroep). Eenrichtingsverkeer: de ontvanger kan geen (directe) uitleg krijgen als onderdelen onduidelijk zijn. Er ontstaat geen dialoog.
Audiovisuele voorlichting: dvd en film
582
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 582
4-3-2021 16:04:44
Hoofdstuk 45 Risicocommunicatie en werknemersgedrag
Voordelen
Film en dvd zijn op meerdere wijzen te gebruiken: als instructie, demonstratie, (onderdeel van) training, toetsing (van probleemoplossing) en als observatieinstrument. Zowel auditieve- als waarnemingskanalen worden aangesproken. Biedt mogelijkheid tot ‘manipulatie’. Groot bereik mogelijk. In vele settings bruikbaar en toepasbaar. Stelt weinig eisen aan gebruiker/intermediair. Kan herkenning en/of betrokkenheid oproepen (bij bijvoorbeeld ervaringsverhalen).
Nadelen
Kan passiviteit ontvanger uitlokken. Kwaliteit van effect hangt mede af van degene die dit middel hanteert: instructie/training kan wenselijk zijn. Tijdroven en hoge kosten. Subgroep hoeft zich niet in (personages in) film te herkennen.
Interactieve media Voordelen
Nadelen
Gebruiker leert ‘interactief’. Mogelijkheid tot individualisering. Snelheid van informatievergaring. Mogelijkheid tot groot bereik. Contextonafhankelijkheid. Mogelijkheid om op ieder gewenst tijdstip te gebruiken. Grote opslag informatie mogelijk. Flexibele communicatie mogelijk: een op een, een naar velen, velen naar velen. Interactiviteit. Anonimiteit (bij moeilijke thema’s).
Geen face-to-face contact. Vergt veel aan ontwikkeling en onderhoud. Toetsing kwaliteit van informatieverstrekking moeilijk.
Tabel 2 Communicatiestrategie en communicatiemiddelen in schema
Overtuigen Discussiebijeenkomsten en/of werkoverleg Factsheets (feiten en cijfers over uw bedrijf Steekhoudende argumenten op een rij Deskundigen Beeldmateriaal Animaties Vergelijkbare (uitvergrote) voorbeelden
Instrueren Duidelijk handelingsperspectief Korte formuleringen Korte statements op intranet
Informeren Nieuwsbrieven Folders of brochures Risicokaarten Mededelingen op intranet Helpdesk, informatiecentrum Audiovisuele middelen Ideeënbus Twitter Mededelingenborden/schermen, interne publicaties Veiligheids- en gezondheidssignalering, etikettering
Dialogiseren Plenaire bijeenkomsten, zoals afdelingsoverleg Workshops 1 op 1 gesprekken Excursies en werkbezoeken Informatietelefoon Digitale forums, blogs Klankbordgroepen
583
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 583
4-3-2021 16:04:45
D. INFORMATIE EN COMMUNICATIE
Gedrag is echter hardnekkig. Mensen stappen alleen over op een andere handelswijze als het voordelen oplevert (zie paragraaf 45.3.4). En dat gaat niet van het ene op het andere moment, daar is tijd voor nodig. En dan nog, waar te beginnen? En wat is de invloed van communicatie daarin?
Voorbeeld Bij een producent van vorkheftrucks wil men het dragen van gehoorbescherming stimuleren. Het bedrijf kiest hierbij voor een mix van communicatiemiddelen. Om te beginnen wordt er uitgebreide voorlichting gegeven over de risico’s van hard geluid. Hierbij wordt niet alleen op de directe gevolgen gewezen, maar ook op de indirecte consequenties: doofheid belemmert het sociale leven. Daarnaast kunnen medewerkers testen of ze al last hebben van verminderd gehoorvermogen. Het dragen van gehoorbescherming wordt daarop direct beloond: de veiligheidskundige maakt rondes door het bedrijf en beloont ‘dragers’ met een pen of een t-shirt. ‘Niet-dragers’ worden genegeerd. Als resultaat van deze aanpak stijgt het percentage ‘dragers’ in enkele maanden tijd van 15% naar 85%.
45.6 45.6
45.6.1
Organisatie risicocommunicatie en werknemersgedrag Organisatie risicocommunicatie en werknemersgedrag
Risicocommunicatie: geïntegreerd beleid
Risicocommunicatie heeft alleen zin als het op een goede en professionele manier wordt geregeld. Planmatig, gebaseerd op een duidelijke visie, met steun van het management en ingebed in het communicatiebeleid van uw bedrijf. Anders is de kans op gedragsbeïnvloeding minimaal (zie paragraaf 45.3.5). Voorlichting en onderricht moeten structureel uitgevoerd en steeds herhaald worden (communicatieproces) in de organisatie en daarom dus onderdeel zijn van het organisatie- en communicatiebeleid. Een planmatige aanpak is daarbij een vereiste. In alle gevallen is het van belang om daarbij aan te sluiten bij de gebruikelijke manier (media, taalgebruik, sfeer, humor) van communiceren. Beleid en de communicatie binnen een bedrijf moeten passen bij de aard van de organisatie en van de (primaire) werkprocessen (zie paragraaf 45.4.3). Is er bijvoorbeeld sprake van een hiërarchische organisatie of van een organisatie van professionals, zoals een onderwijsorganisatie? Vindt het werk plaats in een productieproces of wordt er projectmatig gewerkt? Is er sprake van vaste werkplekken of wordt er ‘op locatie’ gewerkt? De antwoorden op deze vragen bepalen in belangrijke mate het beleid en de manier van communiceren. Ook meer praktische overwegingen verdienen de aandacht. Als bijvoorbeeld mondelinge voorlichting in groepsverband wordt georganiseerd, dan moet daarvoor tijd beschikbaar zijn en moeten er geschikte ruimten zijn. Het verdient aanbeveling om als bedrijf documentatie bij te houden van de verzorgde voorlichting. Ook is het gewenst om aan het eind van de voorlichtingsbijeenkomsten een kort evaluatieformulier in te laten vullen. Dit biedt de mogelijkheid om training, voorlichting en onderricht bij te stellen en voortdurend te verbeteren (zie paragraaf 45.7.2).
45.6.2
Risicocommunicatie: een planmatige aanpak
Ondoordacht communiceren is zonde van de energie en het geld. Communiceer daarom planmatig (zie ook paragraaf 45.6.2 onder Stapsgewijs communiceren ). De meest efficiënte manier om zo’n plan te maken is het beantwoorden van de volgende vraag: ‘Met welk doel communiceert wie voor wie in welke situatie wat en hoe?’ In het hiernavolgend stappenplan komen al deze elementen aan de orde. Stapsgewijs communiceren 1. Analyse 2. Doel 3. Doelgroep 4. Boodschap 5. Middelen 6. Actor
584
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 584
4-3-2021 16:04:45
Hoofdstuk 45 Risicocommunicatie en werknemersgedrag
7. Test 8. Uitvoering 9. Evaluatie 10. Borging Stap 1: Maak probleemanalyse Analyseer de risico’s op basis van de risico-inventarisatie: om welke risico’s gaat het? Begin met te bedenken en te benoemen wat het probleem precies is. Formuleer dat zo exact mogelijk. Bijvoorbeeld: het aantal ongelukken door aanrijding met vorkheftrucks is het laatste jaar met 10% gestegen. Geef ook aan hoe ernstig het probleem is. Bijvoorbeeld: ongelukken met heftrucks hebben het bedrijf afgelopen jaar € 50.000 aan schade gekost, twaalf gewonden en dertig verzuimdagen. Wordt het probleem door (onveilig en ongezond) menselijk gedrag veroorzaakt? Wat is het gewenste gedrag waarmee het probleem is te op te lossen of te verminderen? Zijn communicatie en voorlichting de aangewezen manieren om dit gedrag te beïnvloeden of zijn technische en organisatorische maatregelen geschikter, omdat ze effectiever en efficiënter zijn? Een krachtenveldanalyse kan het geheel compleet maken: wie hebben belang bij handhaving van de huidige situatie? Wie hebben baat bij verandering in de gewenste richting en wat levert het hen op? (‘what’s in it for me?’). Door deze vragen te beantwoorden, ontstaat er een helder beeld van het probleem, het gewenste einddoel (zie ook paragraaf 45.6.2 onder Stap 2: Stel communicatiedoel(en) ), de oplossingsrichting en de op te ruimen blokkades op weg naar het einddoel. Stap 2: Stel communicatiedoel(en) Als in de eerste stap is vastgesteld dat communicatie een rol van betekenis kan spelen in de oplossing van het probleem, bepaal dan het communicatiedoel. Het uiteindelijke doel van de communicatie zal zijn: (blijvend) veilig en gezond gedrag. Formuleer hoe dat gedrag eruit ziet. Als er nog geen aandacht en begrip is voor het probleem (het risico) is het bewerkstelligen daarvan de eerste stap (risicobewustzijn). Kijk vervolgens hoe het risico wordt gepercipieerd en of er bereidheid is om gedrag te veranderen (risicoperceptie en risicoacceptatie). Onderzoek de organisatiecontext, bepaal welke informatiebehoeften er zijn, en welke kansen en drempels er zijn. Dus: Aandacht voor en begrip van de boodschap. Onderzoek naar sociale en fysieke omstandigheden in de organisatie en de persoonlijke effectiviteit (ben ik zelf in staat om het gewenste gedrag te vertonen). Beïnvloeding naar gewenst gedrag. Behoud van veilig en gezond gedrag. Stap 3: Bepaal doelgroep(en) Omschrijf zo helder mogelijk welke groep mensen uiteindelijk het gewenste gedrag moet vertonen. Dat is de primaire doelgroep in de organisatie waarop de communicatie zich richt. Bepaal de doelgroep zo exact mogelijk. Wie zijn het, wat zijn hun kenmerken in termen van opleidingsniveau, interesses, attitude, kennis gedrag ten aanzien van het onderwerp. En meer in het algemeen, wat is de beste manier om hen te bereiken (zie ook paragraaf 45.6.2 onder Stap 5: Kies communicatiemiddelen )? Zowel letterlijk als figuurlijk. Wat is de juiste toon? Serieus, luchtig, beeldend, tekstueel, persoonlijk? Bepaal ook secundaire en eventueel tertiaire doelgroepen. Dat zijn dikwijls de direct leidinggevenden en hun managers. Zij zijn cruciaal voor het welslagen van de communicatie en het uiteindelijke doel: veilig en gezond gedrag. Ze vervullen een belangrijke voorbeeldfunctie en hebben een toezichthoudende en corrigerende taak/functie. Zonder hun steun is de verandering gedoemd te mislukken. Zij zullen ook dikwijls de actor (de bron, boodschapper) zijn. Dat maakt oprechte steun en overtuiging onmisbaar. Vergeet de ondernemingsraad niet (zie ook hoofdstuk 6). Die heeft instemmingsrecht op arbobeleid en kent de organisatie meestal ook heel goed. Bepaal waar mogelijk het kennis- en ervaringsniveau van de verschillende doelgroepen, zodat je beter kunt aansluiten met je boodschap en kunt evalueren of de communicatie effectief is geweest (stap 9).
585
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 585
4-3-2021 16:04:45
D. INFORMATIE EN COMMUNICATIE
Stap 4: Formuleer boodschap(pen) Wat is de boodschap naar de diverse doelgroepen? Formuleer de boodschap zo compact en concreet mogelijk. Begin met de boodschap in een zin te formuleren. Per doelgroep kan het accent verschillen. Probeer daarom de boodschap zo te formuleren dat elke doelgroep zich optimaal aangesproken voelt (what’s in it for me?). Naast de inhoud van de boodschap, verdienen ook de presentatiestijl (bijvoorbeeld humor, snelheid, tekst versus plaatjes) aandacht en de wijze waarop informatie is georganiseerd (lengte, herhaling, wat wel wordt verteld en wat niet). Tabel 1 Formulering boodschap
Doelgroep
Boodschap
MT
Een gezond bedrijf is een beter bedrijf (gezonde medewerkers zijn beter inzetbaar en leveren betere prestaties).
OR
Een gezond bedrijf biedt zekerheid.
P&O
Een gezond bedrijf is een beter bedrijf.
Leidinggevenden
Een gezond team presteert beter.
Medewerkers
Gezond ben je voor jezelf en voor je collega.
Stap 5: Kies communicatiemiddelen In deze stap wordt bepaald welke doelgroepen het meest effectief met welke middelen worden bereikt. Stel ook een pakket van eisen op waaraan de middelen moeten voldoen. Deels afgestemd op de kenmerken van de doelgroep. Maar zeker ook afgestemd op kennis van de effectiviteit van al bestaande (of vroeger ooit ingezette) middelen in de organisatie. Bij de keuze van het middel moet ook worden bepaald of de informatie het beste interpersoonlijk of multimediaal overgebracht kan worden, of de media het beste auditief, visueel of audiovisueel kunnen zijn. Maak gebruik van een mix van middelen. Het is onmogelijk om iedereen met één communicatiemiddel in één keer te bereiken. Het communicatieproces kent verschillende fases: de oriëntatiefase, de acceptatiefase en de integratiefase. De in de oriëntatiefase ingezette middelen moeten een hoog bereik hebben en veel aandacht genereren (affiches, flyer, email). In deze fase heeft de communicatie een hoog marketinggehalte: er wordt weinig inhoudelijke informatie overgebracht. In de acceptatiefase is dat anders. Dan wordt de communicatie informatierijker. Bij interne communicatie in bedrijven is vooral interpersoonlijke communicatie (werkoverleg, dialoog) tussen direct leidinggevende en medewerkers een effectieve methode. De integratiefase richt zich op het trainen en coachen van vaardigheden. Ook voorbeeldgedrag en feedback door leidinggevenden en collega’s onderling is een krachtig middel in dit stadium. Tabel 2 Overzicht fasen communicatieproces
Communicatiefase
Oriëntatie = informeren Acceptatie = overtuigen
Integratie = dialogiseren
Boodschap
eenvoudig
complex
Middelen
affiche; evenement; e-mail; flyers.
brochure; groepsgesprek; werkoverleg.
training; coaching; feedback.
Kenmerken
hoog bereik; opvallend; visiueel.
informatief; toegankelijk; persoonlijk.
interactief; doen; ervaren.
eenvoudig – complex
586
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 586
4-3-2021 16:04:45
Hoofdstuk 45 Risicocommunicatie en werknemersgedrag
Stap 6: Bepaal actoren Wie communiceert? Wie brengt de boodschap over? Wiens naam staat er onder de brief of het artikel? Wie staat er voor de groep? Wie gaat de dialoog aan? Dit is een wezenlijke keuze. De bron moet betrouwbaar zijn en autoriteit uitstralen. Dat wil niet zeggen dat het altijd de directeur of leidinggevende moet zijn. Er zijn ook collega’s die als een ‘local hero’ (mensen met gezag) die functie kunnen vervullen. Stap 7: Test communicatieboodschap en -middelen Voorkom ‘zenderdwang en -blindheid’: test altijd een concept van de middelen op een aantal mensen (of een testgroep) uit de doelgroep. Zo ontstaat een indruk of de middelen en de boodschappen teweeg brengen wat wordt beoogd. Stap 8: Uitvoeren communicatie Als voorstaande stappen zijn gezet en bovendien een (langlopende) planning is gemaakt, begint de inzet van het eerste communicatiemiddel. Stap 9: Evalueer In stap 2 (paragraaf 45.6.2 onder Stap 2: Stel communicatiedoel(en) ) en stap 3 (paragraaf 45.6.2 onder Stap 3: Bepaal doelgroep(en) ) zijn de communicatiedoelen en -behoeften geformuleerd. Evalueer gaandeweg het communicatietraject een aantal maal of de doelen worden gehaald. Evaluatie is mogelijk op kennis en gedrag. Hebben de doelgroepen kennis genomen van de communicatiemiddelen? Is de boodschap overgekomen? Is er zichtbaar ander gedrag? Dit is op diverse wijzen te evalueren. Simpelweg door te vragen (kennistoets) en te observeren (gedrag) of met vragenlijsten. Op grond van de uitkomsten wordt bepaald of de communicatie bijstelling behoeft, of de (tussen)doelen zijn gehaald en wat de vervolgstappen zijn. Stap 10: Zorg voor een vervolg Maak een voorstel voor het management voor eventuele vervolgacties en onderneem stappen om risicocommunicatie op te nemen in het risicobeleid. Maak ook een planning voor de middellange termijn (bijvoorbeeld voor de komende twee jaar), voor de herhaling van de acties – al dan niet in aangepaste vorm en schaalomvang.
Voorbeeld: veilig werkgedrag bij Mars Om goed inzicht in de eigen afwegingen te krijgen om veilig of onveilig te werken, hebben alle medewerkers van Mars deelgenomen aan de ervaringsgerichte workshop over veiligheid. De kennis van de deelnemers over veilig werken werd getest in een ludieke quiz ‘Helmpje op, helmpje af’, waarbij een veiligheidsparcours werd doorlopen. Uit de ongevallenanalyse van Mars was gebleken dat bij een storing of ander probleem tijdens de productie de medewerker meteen aan de gang gaat. Aan veilig werken wordt dan vaak niet gedacht. Een ongeval is regelmatig het ongewenste resultaat. Om medewerkers te confronteren met hun eigen gedrag van eerst doen en dan pas denken, werden de medewerkers middels een opdracht, in een veilige omgeving, in een onveilige situatie geplaatst. Alleen door eerst na te denken en de juiste maatregelen te treffen, was de opdracht veilig te volbrengen. Het overgrote gedeelte van de deelnemers kwam hier te laat achter en gingen tijdens de oefening de fout in door op een risicovolle manier te werk te gaan. Door reflectie op de oefening werd het onveilige gedrag van de medewerkers besproken en vertaald naar hun gedrag op de werkvloer. Na afloop gaven de deelnemers aan dat zij de boodschap ‘Bezint eer ge begint’ begrepen hadden en dat ze daar tijdens hun werkzaamheden mee aan de slag zouden gaan. In een gesprek met de veiligheidsmanager werd een advies gegeven om het veiligheidsgedrag verder te optimaliseren. Bron: www.preventieplein.nl
45.6.3
Wie is verantwoordelijk
Door leidinggevenden zelf de voorlichting te laten verzorgen, wordt vaak de effectiviteit en het draagvlak van de boodschap vergroot. Leidinggevenden hebben daarnaast een voorbeeldfunctie en hebben de bevoegdheid om fysieke en organisatorische voorwaarden te scheppen
587
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 587
4-3-2021 16:04:45
D. INFORMATIE EN COMMUNICATIE
voor veilig en gezond werken. De houding van de directie en de leidinggevenden bij risicocommunicatie is van doorslaggevend belang. Als zij niet duidelijk uitdragen dat zij veilig en gezond werken belangrijk vinden, zullen werknemers dat al snel zien als een verplicht nummer. Het is aan te raden om bijeenkomsten over veilig en gezond werken altijd te laten openen door een leidinggevende die hierdoor het belang van de bijeenkomst benadrukt. Binnen een bedrijf of organisatie moeten de verantwoordelijkheden, taken en bevoegdheden op het gebied van risicocommunicatie voor iedereen duidelijk zijn. Iedere leidinggevende is verantwoordelijk voor de arbeidsomstandigheden, en dus ook voor de veiligheid en gezondheid van medewerkers.. Bij de uitvoering van bijvoorbeeld het geven van voorlichting aan nieuwe medewerkers, bij het organiseren van brandblusinstructies en bij het opstellen van voorlichtings- en instructieprogramma’s kan de leidinggevende zich laten ondersteunen door verschillende professionals (arbocoördinator, ergocoach, H(ealth) S(afety) E(nvironment)-officer enz.). Omdat risicocommunicatie een goede beleidsvoorbereiding, organisatie, vormgeving, uitvoering en evaluatie vereist, zal zelden één persoon of afdeling verantwoordelijk zijn. Vooral in grotere bedrijven of organisaties is veel overleg nodig om de taken en verantwoordelijkheden duidelijk vast te leggen. Samenspraak met de afdeling communicatie (in grotere bedrijven) is essentieel zodat in het gehele bedrijf een eenduidige boodschap wordt uitgedragen. Geven van voorlichting Het geven van voorlichting over de risico’s van het werk kan plaatsvinden door de leidinggevende, of door een arbocoördinator, arbodeskundige of door een collega. De ergocoach bijvoorbeeld kan collega’s voorlichting en instructie geven over veilige en gezonde transfertechnieken en tilhulpmiddelen bij het verplaatsen van immobiele patiënten. Ook kunnen mensen van buiten het bedrijf worden ingeschakeld. In toenemende mate wordt communicatieadviseurs gevraagd om bedrijven bij te staan bij het organiseren van arbo-voorlichting: bijvoorbeeld door het opzetten van een voorlichtingscampagne of het maken van een instructiefilm. Daarbij is zichtbare commitment van het management of van leidinggevenden naar de medewerkers wel van belang. Ook een arbodienst of adviesbureau kan worden gevraagd om voorlichting te geven over bijvoorbeeld het werken met gevaarlijke stoffen, over het gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen of over fysieke belasting. Medewerkers van de brandweer of van een gespecialiseerd trainingsbureau kan worden gevraagd om brandblusinstructies te verzorgen of om de bedrijfshulpverleners te trainen. Arbeid- en organisatiedeskundigen kunnen vertellen wat signalen zijn van ongewenst gedrag, discriminatie of werkdruk en hoe dit aangepakt kan worden. Het is belangrijk om na te gaan of medewerkers die specifieke verantwoordelijkheden en uitvoeringstaken hebben op het gebied van voorlichting ook over voldoende vaardigheden beschikken. Zo nodig kunnen ze een cursus doceervaardigheden of schriftelijke communicatie volgen.
45.7 45.7
45.7.1
Wetgeving inzake risicocommunicatie en werknemersgedrag Wetgeving inzake risicocommunicatie en werknemersgedrag
Communicatie
Hoewel in de Arbowet- en regelgeving het woord ‘communicatie’ niet valt, worden op diverse plaatsen situaties genoemd waarin overleg, rapportage of melding moet plaatsvinden. Enkele voorbeelden: Een werkgever moet bepaalde ongevallen melden aan de Inspectie SZW. Werknemers moeten opgemerkte gevaren melden aan de werkgever. Een werkgever moet overleg voeren over de uitvoering van het arbobeleid met de ondernemingsraad of de personeelsvertegenwoordiging. Plaatsen waar werknemers kunnen worden blootgesteld aan hoge geluidsniveaus moeten duidelijk worden afgebakend en gemarkeerd (zie paragraaf 17.2). Een hijs- of hefwerktuig moet bij de bedieningsplaats zijn voorzien van een goed leesbare aanduiding die de toegestane bedrijfslast vermeldt.
588
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 588
4-3-2021 16:04:45
Hoofdstuk 45 Risicocommunicatie en werknemersgedrag
In een bedrijf moeten voldoende biljetten zijn opgehangen waarop op eenvoudige wijze is aangegeven wat te doen wanneer zich een ongeval of brand voordoet. Voor het gebruik van veiligheids- en gezondheidssignalering bestaan gedetailleerde voorschriften (zie paragraaf 44.3). Het gaat hierbij niet alleen om het gebruik van de bekende signaleringsborden, maar ook om de toepassing van bijvoorbeeld licht- en geluidssignalen, hand- en armseinen, en mondelinge mededelingen.
45.7.2
Voorlichting en onderricht
In algemene zin is het geven van voorlichting en onderricht over veiligheids- en gezondheidsrisico’s als verplichting opgenomen in artikel 8 Arbowet. Ook zijn de medewerkers verplicht mee te werken aan de gegeven voorlichting en het onderricht (artikel 11 Arbowet). Werknemers zijn op grond van dat artikel verplicht om voorzichtig en zorgvuldig te werken en om naar vermogen zorg te dragen voor hun eigen veiligheid en gezondheid en die van andere personen. Daarbij worden enkele verplichtingen expliciet genoemd, zoals de verplichting om gevaarlijke stoffen, arbeidsmiddelen persoonlijke beschermingsmiddelen en aangebrachte beveiligingen op de juiste wijze te gebruiken. Daarnaast moeten werknemers meewerken aan voorlichting en onderricht en door hen opgemerkte risico’s melden aan leidinggevenden. In de voorlichting moet ook aandacht gegeven worden aan de maatregelen om risico’s te voorkomen of te beperken en aan de wijze waarop deskundige bijstand in het bedrijf is geregeld. Algemene aanwijzingen voor voorlichting en onderricht zijn: De voorlichting en instructie moeten afgestemd zijn op de resultaten van de risico- inventarisatie en -evaluatie (RI&E). De voorlichting en instructie moeten aangepast worden als gewijzigde omstandigheden hiertoe aanleiding geven. Groepen medewerkers zoals jongeren onder 18 jaar en zwangere vrouwen moeten extra aandacht krijgen. Bij voorlichting en onderricht bijvoorbeeld over het gebruik van machines en gereedschappen volgens de gebruiksaanwijzing en gebruik van de noodzakelijk persoonlijke beschermingsmiddelen moet er ook toezicht zijn op het juiste gebruik. Indien het toezicht daartoe aanleiding geeft, moet het bedrijf ook sancties treffen tegen de medewerkers die zich niet aan voorgeschreven werkwijze of gebruik houden. Medewerkers zijn verplicht te wijzen op het gevaar van machines in de directe omgeving, ook als ze niet rechtstreeks gebruikmaken van deze machines. Het bedrijf moet kunnen aantonen dat voorlichting en instructie hebben plaatsgevonden. Het bedrijf moet dus registreren wie welke voorlichting of instructie heeft ontvangen. Diverse artikelen van het Arbobesluit besteden aandacht aan specifieke voorlichting. Soms moet die voorlichting schriftelijk plaatsvinden en soms zijn eisen gesteld aan de inhoud van de voorlichting. Het gaat onder meer om situaties waarin blootstelling aan asbest, lood, bepaalde biologische agentia of hoge geluidniveaus kan plaatsvinden. Ook werk met gevaarlijke arbeidsmiddelen en het hanteren van zware lasten worden expliciet genoemd. Sommige artikelen noemen voorlichting niet expliciet maar eisen wel dat werknemers bijvoorbeeld voldoende kennis van gevaren of beschermende voorzieningen moeten hebben. Dat geldt bijvoorbeeld voor het werken met kankerverwekkende stoffen (zie paragraaf 45.3.2).
45.7.3
Voorlichting nieuwe medewerkers
Ook over de voorlichting aan nieuwe medewerkers moeten duidelijke afspraken worden gemaakt. Bij de indiensttreding van nieuwe medewerkers kan direct worden gestart met een introductieprogramma. Sommige onderwerpen dienen op de eerste werkdag al aan de orde te komen, zoals het handelen bij ongevallen of calamiteiten. Ook moeten nieuwe medewerkers direct op de hoogte worden gesteld van de betekenis van alarmsignalen en het functioneren van de bedrijfshulporganisatie. Een rondleiding van een nieuwe medewerker door het bedrijf is altijd nuttig en een uitstekende gelegenheid om te wijzen op de specifieke risico’s die binnen het bedrijf spelen en hun eigen wettelijke verantwoordelijkheid hierin. Risicocommunicatie en Arbomanagementsystemen Arbomanagement draagt zorg voor een verhoging van welzijn, veiligheid en gezondheid en
589
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 589
4-3-2021 16:04:45
D. INFORMATIE EN COMMUNICATIE
vermindering van personeelsverloop en arbeidsverzuim. Met een goed functionerend arbomanagementsysteem zijn organisaties in staat arbeidsrisico’s effectief te beheersen. Als een bedrijf een arbomanagementsysteem heeft, zal in de beschrijving daarvan de communicatie over arbeidsomstandigheden aan de orde komen. De manier waarop dat gebeurt, zal afhangen van de gebruikte systematiek. Zo schenkt de voor aannemersbedrijven in de (petro)chemische industrie ontwikkelde Veiligheids-Checklist Aannemers (VCA) veel aandacht aan communicatie en voorlichting. Om een VCA-certificaat te verkrijgen, moet een bedrijf onder meer verschillende veiligheidsinstructies organiseren en regelmatig zogenoemde toolboxmeetings houden. De zogenoemde arbothermometer beschrijft een arbomanagementsysteem (bedoeld voor de gezondheidszorg) in zes elementen, waarvan er één ‘beheersing gedragsrisico’s’ wordt genoemd. Dit onderdeel omvat de volgende punten: vaststelling noodzakelijke arbokwalificatie, voorlichting en opleiding; uitvoering noodzakelijke voorlichting en opleiding; vaststelling procedures, werkvoorschriften en protocollen; vaststelling, beschikbaarheid en gebruik persoonlijke beschermingsmiddelen; toezicht; sancties. Sommige bedrijven en organisaties hebben er bovendien voor gekozen om hun risicobeheersing gestructureerd te laten plaatsvinden en maken daarbij gebruik van een (arbo)zorgsysteem. In de gebruikelijke systemen, zoals OHSAS 18001, ISO 45001 en VCA, krijgen communicatie en voorlichting veel aandacht. In de systematiek die OHSAS 18001 en zijn vervanger de ISO 45001 hanteren, komen paragrafen voor over communicatie en voorlichting: opleiding, bewustzijn en bekwaamheid. Hieronder wordt verstaan dat het personeel moet beschikken over de vereiste bekwaamheid om de taken uit te voeren die van invloed zijn op de arbeidsomstandigheden op de werkplek. De bekwaamheid moet worden gedefinieerd in termen van geschikte opleiding, training of ervaring. De organisatie moet procedures vaststellen en bijhouden om haar werknemers in iedere relevante functie en op elk relevant niveau bewust te maken van: het belang van naleving van het arbobeleid en de arboprocedures en van de eisen van het arbomanagementsysteem; de feitelijke of potentiële arbo-effecten van hun werkzaamheden en de voordelen van verbeterde persoonlijke prestaties; hun eigen taken en verantwoordelijkheden voor de naleving van het arbobeleid, de arboprocedures en van de eisen van het arbomanagementsysteem, met inbegrip van de eisen voor het voorbereid zijn en reageren op noodsituaties; de potentiële consequenties als van gespecificeerde werkprocedures wordt afgeweken. Bij opleidingsprocedures moet rekening worden gehouden met verschillende niveaus van: verantwoordelijkheden; vaardigheden en vermogen tot lezen en schrijven; risico’s. Risicocommunicatie en Arbocatalogus In de Arbocatalogus kunnen op onderdelen ook specifieke afspraken gemaakt worden over risicocommunicatie binnen de branche (bijvoorbeeld in de bouw of gezondheidszorg) door werkgevers en werknemers (via de vakbonden). Werkgever en medewerkers binnen deze branche zijn verplicht deze afspraken na te komen. Procedures De organisatie moet over procedures beschikken om te bewerkstelligen dat relevante arboinformatie wordt bekendgemaakt aan en ontvangen door werknemers en andere belanghebbende partijen. Betrokkenheid van het personeel en overlegregelingen moeten (schriftelijk) worden vastgelegd en belanghebbende partijen moeten op de hoogte worden gesteld. Werknemers: moeten worden betrokken bij de ontwikkeling en beoordeling van beleid en procedures voor risicobeheersing; moeten worden geraadpleegd als er wijzigingen worden doorgevoerd die invloed hebben
590
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 590
4-3-2021 16:04:45
Hoofdstuk 45 Risicocommunicatie en werknemersgedrag
op de arbeidsomstandigheden; moeten worden vertegenwoordigd in zaken die betrekking hebben op de arbeidsomstandigheden; moet worden verteld wie hun arbovertegenwoordiger is en wie door de directie als specifiek verantwoordelijke is benoemd.
Gebruiksaanwijzingen Veel veiligheidsregels en procedures zijn in feite gebruiksaanwijzingen voor de apparatuur, de stoffen of de werkruimte waarmee men werkt. Om nieuwe werknemers op te leiden tot veilig en gezond werkende medewerkers, worden zij vaak ingewerkt door collega’s. Hierbij worden zij vertrouwd gemaakt met de bestaande procedures en de typische kenmerken van hun nieuwe werkomgeving. Veiligheid is hier niet altijd een doel op zich maar zal (zijdelings) ter sprake komen. De gebruiksaanwijzingen van de werkplek moeten zoveel mogelijk aansluiten bij bestaande verwachtingspatronen en het toepassingsgebied van de regels moet duidelijk zijn. Bovendien moet het gemakkelijk zijn om te controleren of men aan de regels voldoet. Uitdrukkingen als ‘controleer of het veilig is’ en ‘langzaam rijden’ zijn ongeschikt als regels omdat niet controleerbaar is of men aan de gestelde eis voldoet. De acceptatie van deze regels is, vooral wanneer aan deze voorwaarden is voldaan, relatief groot. Het is dan wel van belang dat de gebruiksaanwijzingen zo specifiek mogelijk zijn geformuleerd. Werknemers zijn namelijk geneigd om de regels – al dan niet bewust – te testen op hun geldigheid. Te algemeen geformuleerde regels (die ‘aan de veilige kant blijven’) kunnen zo averechts werken. Dat geldt bijvoorbeeld voor de verplichting om overal in de fabriek een helm te dragen, als het slechts op bepaalde plaatsen noodzakelijk is. Omdat er nogal eens iets misgaat bij de overgangen tussen niveaus van bewustzijn, zullen talloze veiligheidsregels hier aandacht aan moeten schenken. Zo zijn er veiligheidssignalen (waarschuwingsborden; akoestische signalen) om te waarschuwen dat men (tijdelijk) van routineniveau naar regelniveau moet overschakelen (zie ook hoofdstuk 44).
45.8 45.8
Tips voor arboprofessionals Tips voor arboprofessionals
Arboprofessionals hebben in het communiceren over risico’s een adviserende en coördinerende rol. Enkele tips: Bespreek de onderzoeksuitkomsten (RI&E, werkdruk, PSA) met het managementteam en met de directie (informeren, overtuigen en dialogiseren). Geef aan wat de gevolgen zijn van onveilig en ongezond werken zijn voor de organisatie. Denk daarbij aan de economische, gezondheids- en imagoschade. Laat het management zelf meedenken in het vinden van oplossingen. U beïnvloedt hiermee het risicobewustzijn bij het management. Directie en management zullen op hun beurt de medewerkers moeten overtuigen van de noodzaak van veilig en gezond gedrag (zie paragraaf 45.3.2). Bespreek met afdelingen in het afdelings- en werkoverleg waar risico’s zijn geconstateerd en wat de onderzoeksuitkomsten zijn. Laat medewerkers zelf meedenken over oplossingen voor veilig gedrag (informeren en dialogiseren). Bespreek met de leidinggevende hoe risicobewustzijn omgezet kan worden in veilig gedrag (zie paragraaf 45.3.5). Welke informatie ontbreekt daarvoor? Hoe kan toezicht gehouden worden? Betrek daarin vooral ook de collega’s op de werkvloer. Veel veilig gedrag wordt beïnvloed via de sociale steun van collega’s. Informeer alle arboprofessionals en de OR over de afspraken over de voortgang. Overtuig het management van de noodzaak van regelmatig (jaarlijks) onderzoek, evaluatie, controle en borging. Verandering in de (verzuim)cijfers zijn belangrijke aanwijzingen voor preventieve maatregelen (zie paragraaf 5.5). Maak een plan van aanpak, maak afspraken over de voortgangsbewaking en plan evaluaties. Maak heldere afspraken over uitvoeringstaken en verantwoordelijkheden.
591
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 591
4-3-2021 16:04:45
D. INFORMATIE EN COMMUNICATIE
45.9 45.9
45.9.1
Verwijzingen risicocommunicatie en werknemersgedrag Verwijzingen risicocommunicatie en werknemersgedrag
Literatuur
L. Burdorf, (2009). Gedrag van werknemers en het beheersen van arbeidshygiënische risico’s, Tijdschrift voor toegepaste Arbowetenschap nr. 4, www.arbeidshygiene.nl/~uploads/ text/file/2009-04%20burdorf.pdf; J. Bus, E. van der Stegen, W. Zwaard, (2008) Risicocommunicatie, Arbo-informatieblad 50, 1e editie. SDU, ISBN 9789012580755; I.M. van der Craats, (2009). De calamiteit de baas. Een onderzoek naar de plek en uitvoering van doelgroep gerichte communicatie naar verminderd zelfredzamen bij de planvorming bij overstromingen. Afstudeerscriptie TU Twente; Interprovinciaal overleg (2006) Wegwijzer risicocommunicatie. Sleutelbos binnen handbereik, deel 1 en 2, brochure; Ministerie van Verkeer en Waterstaat (2004). ‘Leidraad Risicocommunicatie.’ Hoe communiceer je over onzekerheden?; F. Regtvoort, H. Siepel, (2009), Risico- en crisiscommunicatie, Succesfactor in crisissituaties, (2e druk), Coutinho, Bussum; Vereniging van de Nederlandse Chemische Industrie (VNCI) (2007). Handleiding risico- en crisiscommunicatie voor de chemische industrie. Brochure, Leidschendam.
592
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 592
4-3-2021 16:04:45
Hoofdstuk 46 Duurzaamheid
46 46
Duurzaamheid
46.1 46.1
Duurzaamheid
Inleiding duurzaamheid Inleiding duurzaamheid
‘Duurzaamheidsdenken’, ‘Maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO), ook wel ‘Duurzaam ondernemen’ of ‘responsible care’ zijn denkwijzen die een ander soort economie beogen. Niet de huidige economie waarbij grondstoffen via afval vernietigd worden en gebruik wordt gemaakt van fossiele energie, maar een meer ‘circulaire economie’ waarin grondstoffen worden hergebruikt en energie uit hernieuwbare bronnen (wind, zon, water, biomassa e.d.) afkomstig is. Daarnaast is er aandacht voor het menselijke aspect, zoals het voorkomen van kinderarbeid en het zorgen voor goede arbeids- en woonomstandigheden en meer gelijkheid op wereldschaal. MVO is inmiddels het stadium van ideologie voorbij en wordt ook in het bedrijfsleven breed omarmt. Niet alleen omdat men ontdekt heeft dat je met MVO gewoon winst kunt blijven maken, maar ook vanwege het beheersen van risico’s. Hierbij gaat het niet zozeer om veiligheidsrisico’s alleen maar ook om bedrijfsrisico’s. Denk hierbij aan imago-schade naar de consument bij het ontdekken van kinderarbeid of het niet kunnen aantrekken van personeel omdat de nieuwe generatie kieskeurig is bij het uitzoeken van een werkgever en hierbij ook let op het duurzaamheidsaspect (licence to operate; komt later terug). Duurzame ontwikkeling is een thema met meerdere kanten en houdt dus meer in dan het ‘vergroenen’ van de samenleving. In het kort komt het erop neer dat we de volgende dimensies onderscheiden waarin duurzame ontwikkeling gestalte krijgt: de ecologische dimensie (planet); de sociale dimensie (people); de economische dimensie (profit); de tijd, overkoepelend, (toekomstige generaties) als dimensie. In het algemeen wordt duurzame ontwikkeling daarom aangeduid als het realiseren van de 3 P’s: people, planet en profit (zie ook paragraaf 46.2). Duurzame ontwikkeling is dus veel meer dan het toepassen van milieutechnologie, omdat bij milieutechnologie het zo zou kunnen zijn dat er uitsluitend winst wordt geboekt in één dimensie (planet) zonder dat er rekening wordt gehouden met de andere dimensies. Ook kan het gebeuren, dat er afbreuk wordt gedaan aan de sociale en economische aspecten, bijvoorbeeld doordat er een erg dure technologie wordt gekozen. Het gaat bij duurzame ontwikkeling juist om een voortdurend zoeken naar een goed evenwicht tussen de 3 P’sen ervoor te zorgen dat de verschillende dimensies elkaar overlappen en positief beïnvloeden. Pas waar die dimensies elkaar overlappen, kan worden gesproken over echte ‘duurzame ontwikkeling’. Zo is het voor een duurzame sociale en economische ontwikkeling – zoals ontwikkelingshulp – absoluut noodzakelijk rekening te houden met de ecologische dimensie: het in standhouden van de kwaliteit van het leefmilieu. Dus niet het kappen van tropische regenwouden, maar het oogsten van producten eruit. Aan de andere kant is het voor ecologische duurzaamheid (bijv. milieuzorg) op langere termijn noodzakelijk dat processen sociaal rechtvaardig en economisch haalbaar zijn. Bedrijven investeren immers sneller in milieumaatregelen wanneer die ook een positieve invloed hebben op hun winst of omzet (profit) en wanneer daarmee de veiligheid en arbeidsomstandigheden verbeteren (people). Daarbij komt dat we te maken hebben met veranderingen; we hebben het namelijk over ontwikkeling. En omdat daarbij ook de bepalende dimensies vrijwel constant veranderen, zal een actief zoeken naar evenwicht tussen de verschillende dimensies steeds nodig zijn. Duurzame ontwikkeling vormt een doelstelling in de toekomst, waarnaar in het heden – die wordt bepaald door de ‘erfenissen van het verleden’ – wordt gestreefd. Het vormt als het ware een, in
593
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 593
4-3-2021 16:04:45
D. INFORMATIE EN COMMUNICATIE
de toekomst gelegen, brandpunt voor ons huidig handelen (zie figuur Duurzame ontwikkeling als concept). Figuur 1 Duurzame ontwikkeling als concept (Hengstum 2001)
46.2 46.2
Belang van duurzaamheid Belang van duurzaamheid
Het draait bij duurzaamheid dus om de 3 P’s: people (paragraaf 46.2 onder People: de sociale dimensie), planet (paragraaf 46.2 onder Planet: de ecologische dimensie) en profit (paragraaf 46.2 onder Profit: de economische dimensie). Deze worden hierna toegelicht inclusief enkele voorbeelden. Planet: de ecologische dimensie Bij de ecologische dimensie van duurzame ontwikkeling gaat het erom het milieu zo te beschermen dat de ecologische functies ook over een langere periode in stand worden gehouden. Dit dient zodanig te gebeuren dat toekomstige catastrofen worden voorkomen en op een zodanig niveau dat toekomstige generaties ook de mogelijkheid hebben om op dezelfde manier van het milieu gebruik te maken als wij nu doen. De afgelopen vijftig jaar hebben we ten behoeve van onze ontwikkeling meer van de aarde genomen en ons aardse ecosysteem meer vervuild dan ooit tevoren: voor de komende generaties – die met grotere aantallen onze aarde zullen bevolken – is er veel minder ecologische bestaansbasis en ontwikkelingsruimte over dan voor onszelf. We weten dat we op verschillende punten onontkoombaar ingrijpen in de evolutie en in ecologische processen. Naast de kwantiteit van natuurlijke hulpbronnen is ook de kwaliteit van deze hulpbronnen in het geding. Het gaat dus om ecologisch verantwoord denken en handelen. In de World Conservation Strategy van 1980 werd vastgesteld wat belangrijke ecologische voorwaarden voor duurzame ontwikkeling zijn, namelijk: a. Behoud van essentiële ecologische processen en ‘life-support systems’: hierbij kun je denken aan bijvoorbeeld het behoud van kustzeeën; deze zijn ook voor de mens van belang, zoals voor recreatie, visserijgronden en dergelijke. b. Handhaving biodiversiteit: bijvoorbeeld het beschermen van tropische regenwouden waarin zeer veel dier- en plantensoorten voorkomen. c. Duurzaam gebruik van soorten en ecosystemen: bijvoorbeeld duurzame bosbouw. Concepten als ecologische draagkracht (hoeveel plaats is er voor ieder organisme) en regeneratiecapaciteit (hoe goed kan het systeem zich weer herstellen) kunnen helpen ecologische duurzaamheid nader vast te stellen. Bij de dimensie Planet gaat het om de milieumaatregelen die men als individu en als bedrijf kan nemen. Denk hierbij aan: het voorkomen van emissies;
594
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 594
4-3-2021 16:04:45
Hoofdstuk 46 Duurzaamheid
afvalpreventie; het stimuleren van hergebruik en recycling; het gebruik van hernieuwbare grondstoffen en energiebronnen; energiebesparing; het vervangen van schadelijke hulpstoffen door milieuvriendelijke alternatieven.
People: de sociale dimensie Duurzame ontwikkeling pretendeert wel degelijk meer dan ‘economische ontwikkeling te zijn binnen ecologische randvoorwaarden’. Ook menselijk welzijn en rechtvaardige verdeling staan centraal: de sociale dimensie. Het gaat daarbij om de gebruiker van milieu en natuur, zijn belangen, maatschappelijke positie en context. Momenteel bestaan er mondiaal enorme verschillen in de bestaansmogelijkheden, maar ook voor wat betreft de toegang en gebruiksmogelijkheden tot natuurlijke en andere (hulp)bronnen van goede kwaliteit. Duurzame ontwikkeling kan pas worden gerealiseerd als daarin veel meer gelijkheid ontstaat. Anders gezegd: sociale duurzaamheid impliceert een (milieugebruiks)situatie waarin alle belangen zo optimaal mogelijk tot hun recht komen. Dat geldt niet alleen op internationaal of nationaal niveau, waar armoede- en ongelijke verdeling belangrijke belemmeringen voor duurzame ontwikkeling zijn. Ook op lokaal niveau, binnen gemeenschappen en binnen gezinnen, gaat het erom dat mensen recht hebben op een gezond, veilig en waardevol leven. Duurzame ontwikkeling dient borg te staan voor de directe belangen van mensen. In de praktijk bestaan er echter nog veel verschillen tussen mensen, naar gelang afkomst en ontwikkelmogelijkheden, klasse, ras en ‘gender’ (man/vrouw). Het is erg belangrijk bij het streven naar duurzame ontwikkeling oog te hebben voor dergelijke sociale differentiaties: om wie gaat het, wie is de gebruiker, wie profiteren van ontwikkelingen, en wie dragen er de lasten van? Veel valt te leren van het in kaart brengen van de kwetsbaarheid (‘vulnerability’) van individuen en groepen voor ecologische en sociale veranderingen. Daarbij gaat over het algemeen de stelling op dat degene die gedwongen is in armoede te leven, ook het meest kwetsbaar is. De afgelopen jaren wordt er steeds meer gebruik gemaakt van de zogenaamde ‘livelihood approach’ en het streven naar ‘sustainable livelihoods’ op lokaal niveau. In dat kader wordt vaak gekeken naar aspecten als toegang tot en controle over natuurlijke hulpbronnen en lokale kennissystemen. Om lokale duurzame ontwikkeling te bewerkstelligen, moeten niet alleen gezondheid en bestaanszekerheid van mensen gewaarborgd zijn, maar ook hun rechtspositie en autonomie. Duurzame ontwikkeling betekent volledige participatie van belanghebbenden in beslissingsprocessen, en dat vereist democratische betrokkenheid en geëmancipeerde individuen. Daarvoor is een breed participatief proces nodig van meedenken en meebeslissen, van democratie, accountability en transparantie. Bij de dimensie People gaat het dus om medezeggenschap, toegankelijkheid van informatie, gelijke verdeling, arbeidshygiëne en leefomstandigheden. Profit: de economische dimensie Om aan de vereisten van economische duurzaamheid te voldoen, moet een systeem productief en efficiënt zijn en dienen nadelige externe effecten (zoals vervuiling en slechte arbeidsomstandigheden) zoveel mogelijk te worden voorkomen. Economische duurzaamheid verwijst naar het creëren en in stand houden van een zodanig economisch systeem dat zowel huidige als toekomstige generaties in hun behoeften kunnen voorzien. En dat de bestaansbasis van dat systeem niet wordt ondergraven. Sterke economische duurzaamheid verwijst naar de opvatting dat natuurlijk en geproduceerd kapitaal niet volledig uitwisselbaar zijn. Een tropisch regenwoud is bijvoorbeeld niet simpelweg door een aangeplant bos te vervangen; het is allebei een bos, maar het verlies van diversiteit is hierbij zeer groot. Het probleem van onze huidige economie is dat de kosten voor milieuvervuiling, het verspillen van grondstoffen en het veroorzaken van armoede of beroepsziekten voor het veroorzakende bedrijf vaak ’gratis’ zijn. Vaak draait de overheid namelijk op voor de kosten en kan men deze niet verhalen op de veroorzaker. De producten van een niet-duurzaam bedrijf blijven daardoor goedkoop en de consument blijft ze vanwege een gunstige prijs kopen. Terwijl een bedrijf dat
595
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 595
4-3-2021 16:04:45
D. INFORMATIE EN COMMUNICATIE
er wel alles aan doet om zijn producten duurzaam te maken wel zelf opdraait voor die kosten en de producten vaak duurder zijn. Het zou beter en eerlijker zijn als een niet-duurzaam producerend bedrijf zelf de kosten voor milieuvervuiling en (beroeps)ziekten zou moeten betalen, bijvoorbeeld via een belasting op vervuiling. Dan zou dit bedrijf deze kosten moeten doorberekenen in de producten en zouden ze duurder worden. Veel economen beschouwen dit zogenaamde ‘internaliseren van externe kosten’ (zoals milieukosten) in prijzen of in een groen Bruto Nationaal Product, als het middel om milieu en economie te integreren. Binnen het bedrijfsleven wordt het streven naar maatschappelijke verantwoord handelen vaak vertaald in het volgen van de ‘Triple P’ benadering: People, Planet and Profit. Daarbij wordt ervan uitgegaan dat de eigen doelstelling van het bedrijf ten aanzien van het verwerven van winst (profit) niet ten koste mag gaan van sociale aspecten (bijvoorbeeld de eigen werknemers of omwonende gemeenschappen), noch van het milieu. Sterker nog: dat de bedrijfsvoering ook aan zorg voor mens en milieu zou moeten bijdragen. De inzet op deze factoren varieert per bedrijf: van het ondersteunen van charitatieve projecten tot en met een daadwerkelijke verandering van de bedrijfsvoering. Bij de dimensie Profit gaat het dus om economische optimalisatie voor zowel het bedrijf als de maatschappij.
46.2.1
Meerwaarde van duurzaamheid
Waarom zou een bedrijf of organisatie nu eigenlijk iets aan duurzaamheid moeten doen? Wat is er de meerwaarde van? Zeker in tijden waarin efficiency en kostenreductie hoogtij vieren (operational excellence). Het nut van duurzaamheid is eigenlijk het beste aan te geven met dezelfde 3 P’s. People Het werken bij een duurzaam en verantwoord bedrijf is zeker voor de nieuwe generatie werknemers een belangrijk beslispunt en is dus belangrijk om voldoende werkkracht te kunnen aantrekken. In bedrijfskundige termen de licence to operate. Dat geldt zeker als basisvoorwaarde (een veilige werkomgeving) maar ook op een geavanceerd niveau: ruimte bieden om bijv. in maatschappelijke projecten te kunnen participeren. Profit Voor aandeelhouders biedt het zekerheid als er verantwoord en modern leiderschap heerst, met oog voor innovatie, maar ook voor energiebesparing en afvalpreventie. Het gaat hierbij om continuïteit op lange termijn. Hierbij speelt ook het fenomeen ketenverantwoordelijkheid: mee helpen aan een duurzame productieketen vanaf grondstofwinning tot aan het uiteindelijke gebruik door de consument. Dit is belangrijk omdat dit te maken heeft met het imago van producten. Men spreekt ook wel van licence to produce. Deze ketenverantwoordelijkheid wordt in toenemende mate ook wettelijk geregeld. Een voorbeeld zijn de nieuwe richtlijnen op het gebied van gevaarlijke stoffen: REACH. Planet De continuïteit is ook gebaat bij het voorkomen van milieuproblemen (bijvoorbeeld door emissies) en bij een groen imago. Klanten kopen graag een verantwoord product. Weer in bedrijfskundige termen: licence to sell. De kunst is dus te groeien van ‘operational excellence’ naar ‘environmental exellence’.
46.3 46.3
Verwante thema’s duurzaamheid Verwante thema’s duurzaamheid
In artikelen over duurzaamheid komt men ook aanverwante thema’s tegen. Hierna volgt een korte uitleg over deze thema’s en hun relatie tot duurzaamheid.
46.3.1
Ketenverantwoordelijkheid
Producten komen vaak tot stand door de samenwerking van meerdere bedrijven in de ‘keten’. Neem bijvoorbeeld een kantoortafel, die bestaat uit een houten tafelblad en aluminium poten. Het aluminium voor deze poten wordt gedolven in de vorm van aluinaarde in bijvoorbeeld
596
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 596
4-3-2021 16:04:45
Hoofdstuk 46 Duurzaamheid
Suriname. Dit wordt getransporteerd over zee en door een aluminiumsmelter met behulp van elektrolyse (met elektriciteit uit een gascentrale) omgezet in zuiver aluminium en vervolgens gelegeerd tot grondstof voor een verwerkingsbedrijf die er de poten van maakt. Tenslotte worden deze poten geassembleerd met het houten blad tot een kantoortafel, die men transporteert naar de uiteindelijke gebruiker. De gebruiker werkt daar vervolgens een aantal jaren mee en onderhoudt hem en tenslotte wordt de tafel afgedankt en naar een afvalverwerkingsbedrijf gebracht. Deze dissembleert hem vervolgens weer en levert het aluminium in bij een recyclingbedrijf, dat het aluminium weer levert aan een nieuw verwerkingsbedrijf. Ketenverantwoordelijkheid betekent in dit geval dat de producent in de keten rekening houdt met de gevolgen in de keten als totaal. Aan het begin van de keten betekent dit bijvoorbeeld arbeidsomstandigheden en milieuemissies bij de grondstofdelving of het energiegebruik bij transport. Verderop in de keten: hoe komt het product bij de consument, hoe gebruikt deze het en wat gebeurt er met het afval. Zo kijkt Unilever bijvoorbeeld in toenemende mate naar het gebruik van hun zeepproducten, omdat de gebruiker voor het grootste deel de milieugevolgen van het product zeep bepaalt. Bij textiel ligt het probleem meer voor in de keten, zoals bij het verven en het gebruik van kinderarbeid. Om goed in kaart te brengen waar de grootste belasting voor het milieu ligt in een keten wordt vaak een ‘life cycle analysis (LCA)’ uitgevoerd. Ketenverantwoordelijkheid is soms ook in wetgeving vastgelegd. Dit is het geval bij REACH. REACH bepaalt dat de producent of importeur van een chemische stof onderzoek moet doen naar de schadelijkheid van de stof bij gebruik. Hij moet alle vormen van gebruik daarvan in kaart brengen en per ‘blootstellingsscenario’ inschatten wat het risico is en de gebruiker hierop voorlichten. Dit dient allemaal vast gelegd te worden in het Veiligheidsinformatieblad (VIB/ MSDS). Gebruikers die een andere verwerkingswijze hanteren dan is vermeld in het VIB, moeten de fabrikant hiervan op de hoogte stellen.
46.3.2
Maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO)
Dit is in principe hetzelfde als duurzaam ondernemen, al ligt vaak meer het accent op de externe stakeholders van het bedrijf en dus meer op profit (zie ook paragraaf 46.2 onder Profit: de economische dimensie) en people (paragraaf 46.2 onder People: de sociale dimensie). Een variant hierop is Maatschappelijk Betrokken Ondernemen (MBO). Bij MBO stelt een organisatie eigen mensen of middelen beschikbaar aan de maatschappij. Dit kan bijvoorbeeld gaan om het steunen van een project op het gebied van sport of cultuur of door een bijdrage te leveren aan het oplossen van vraagstukken (huiselijk geweld, schooluitval, overgewicht etc.), maar ook aan ontwikkelingshulp.
46.3.3
Duurzame inzetbaarheid/duurzaam personeelsbeleid
Hierbij ligt het accent volledig op de people-component en gaat het om het gezond en competent houden van personeel. Momenteel is levensfasebewust personeelsbeleid of generatiebeleid nogal in zwang. Dit betekent het optimaal inzetten van mensen, rekening houdend met de levensfase waarin iemand verkeert. Dit speelt vooral wanneer er sprake is van continudiensten. Zie ook www.overduurzameinzetbaarheid.nl. Hierbij gaat het bijvoorbeeld ook om het verhogen van de betrokkenheid van het personeel (zie ook hoofdstuk 1).
46.3.4
Cradle-to-cradle
De kern van het Cradle to Cradle-principe ligt in het concept afval = voedsel. Alle gebruikte materialen zouden na hun leven in het ene product, nuttig kunnen worden ingezet in een ander product. Hierbij zou geen kwaliteitsverlies mogen zijn en alle restproducten moeten hergebruikt kunnen worden of milieuneutraal zijn. De kringloop is dan compleet. En afval is voedsel. Hiervoor is het wel noodzakelijk dat producten goed recyclebaar zijn. Als daar al bij het ontwerp rekening mee gehouden wordt, noemen we dat ‘design for recycling’.
46.4 46.4
Organisatie duurzaamheid Organisatie duurzaamheid
Duurzaamheid of MVO voor een organisatie heeft vooral te maken met hoe zij omgaat met haar maatschappelijke verantwoordelijkheid. De reden waarom het voor een organisatie be-
597
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 597
4-3-2021 16:04:45
D. INFORMATIE EN COMMUNICATIE
langrijk is, heeft vooral te maken met wat zij ervoor terug krijgt. Dat wordt weergeven in onderstaand schema. Figuur 1
Het schema toont de partijen die, in onderlinge interactie en in samenspraak met het bedrijfsleven, de voortgang bepalen bij het proces van duurzame ontwikkeling. Overheid: vanuit het perspectief van een onderneming levert interactie met de overheid de noodzakelijke vergunningen op om te mogen produceren (‘licence to produce’). En om een vergunning te krijgen, dient men te voldoen aan de voorwaarden die wettelijk bepaald zijn (of die worden overeengekomen). Wanneer niet wordt voldaan aan de voorwaarden volgt een sanctie in de vorm van een boete of het intrekken van de vergunning. In dit domein geldt ‘pollution prevention pays’. Bedrijven zoeken elkaar hierbij meestal op in brancheverband om van elkaar te leren, terwijl de overheid die samenwerking stimuleert door middel van subsidies. Consument: de tweede interactie is die met de consument. Consumenten kopen de productie die een bedrijf maakt, of niet, omdat men een aantrekkelijker of verantwoorder alternatief verkiest. Met die transactie verleent de consument als het ware een ‘licence to sell’. Ook voor bedrijven die niet rechtstreeks aan eindverbruikers leveren, is het uiteindelijk de consument die bepaalt of er een ‘licence to sell’ bestaat. Welke personen precies bij deze interactie betrokken zijn, is minder duidelijk dan bij interactie met de overheid. Wel zijn er via (social) media trends te bespeuren, bijvoorbeeld bij consumentenorganisaties. In dit domein wordt de concurrentieslag met andere bedrijven geleverd, terwijl de mededingingswetgeving waakt over het maken van onderlinge afspraken. Burger: de derde partij in het krachtenveld wordt aangeduid als ‘burger’ en dat behoeft enige toelichting. Mensen in de samenleving treden namelijk op in verschillende hoedanigheden en maken hun mening op verschillende manieren kenbaar: als consument, door het kopen van producten, maar ook als burger, met stemrecht, die maatschappelijke organisaties steunt en die als werknemer aan een bedrijf verbonden is. De manier waarop een mens die verschillende rollen invult is gebonden aan tijd en plaats. Eerder is beschreven dat iemand in de rol van consument vooral oog heeft voor het eigenbelang. Ten aanzien van consumentenartikelen betekent dat bijvoorbeeld herkomst, gezondheid, prijs/ kwaliteitverhouding en samenstelling. Als burger heeft men daarentegen vooral oog voor maatschappelijke belangen die vaak een langere termijn betreffen. Door de maatschappelijke interactie tussen burgers en consumenten blijken die maatschappelijke belangen in hoge mate het gedrag van consumenten te kunnen beïnvloeden. Burgers ondersteunen maatschappelijke organisaties (NGO’s ), die op hun beurt maatschappelijke issues aan de orde stellen. De interactie vanuit een onderneming met burgers wordt, al dan niet spontaan, gezocht via contacten met deze NGO’s omdat de onderneming een maatschappelijk draagvlak nodig heeft, een ‘licence to operate’. Binnen een bedrijf worden die initiatieven vrijwel altijd rechtstreeks vanuit het algemene management aangestuurd. Het gaat namelijk al gauw om imago, het publieke gezicht van het bedrijf. De emotionele lading is hoog en veranderingen binnen dit deel van het krachtenveld zijn nauwelijks meetbaar. Opval-
598
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 598
4-3-2021 16:04:46
Hoofdstuk 46 Duurzaamheid
lend is dat ondernemingen elkaar in dit domein niet beconcurreren, maar juist opzoeken om samen op te trekken. Individuele bedrijven blijven zichtbaar en hun zorg heeft vooral betrekking op de vraag of iedereen in de keten wel mee doet, uit angst voor ‘free riders’: bedrijven die meeliften zonder er echt iets voor te doen.
46.4.1
Stakeholders
Het is voor een onderneming belangrijk om in kaart te brengen wie de belangrijkste stakeholders zijn in het kader van MVO. En hierbij gaat het niet alleen om stakeholders van het algemeen management, maar ook van bijvoorbeeld productie en verkoop/marketing. Algemeen management Het algemene management heeft te maken met een brede groep van stakeholders, waarbij landelijk en internationaal opererende NGO’s verreweg het meest worden genoemd. Daarnaast speelt de landelijke en Europese politiek een rol vanwege de ontwikkeling van nieuwe wetgeving. Daarbij opereren bedrijven overigens vrijwel nooit zelfstandig, maar in koepelverband zoals een productschap of een branchevereniging. Deze vertegenwoordigende belangenorganisaties worden daarom ook regelmatig als stakeholder genoemd. Vanwege de meer diverse aard van het contact wordt in dit domein de grootste variatie aan communicatiemiddelen gebruikt. Meestal gaat het om kwalitatieve informatie of om gerichte dialoog met één of meer stakeholders en om publieke uitspraken van de bestuursvoorzitter. Productie Door productiemensen worden vergunningverlenende overheden en buurtbewoners vrijwel altijd als belangrijke stakeholder genoemd. Daarnaast ook financiers of eigenaren, koepelorganisaties en vakbonden. Landelijk en lokaal opererende milieuorganisaties spelen ook vaak een rol bij de uitvoering van milieuzorg. Een bedrijf komt aan de informatiebehoefte van stakeholders tegemoet door het uitbrengen van milieuverslagen met daarin kwantitatieve milieuinformatie. Met buurtbewoners wordt op verschillende manieren contact onderhouden. Dat kan zijn door middel van een speciaal op de buurt gerichte uitgave, door het houden van open dagen of door andere vormen van persoonlijk contact. Internet en social media spelen in toenemende mate een rol bij het voorzien in de behoefte aan informatie (zie paragraaf 46.2 onder People: de sociale dimensie). Verkoop Vanuit de afdeling marketing of verkoop worden vooral die organisaties als belangrijke stakeholder genoemd die opkomen voor consumenten- en milieubelangen, evenals voorlichtende instanties. Vaak gaat het dan om de acceptatie van producten en gebruikte technieken (bijvoorbeeld moderne biotechnologie en genetisch gemodificeerd voedsel). Verder worden ook handelspartners en brancheverenigingen genoemd evenals overheden belast met de uitvoering en handhaving van uitvoerende wetgeving (zoals de Warenwet). In dit domein gaat het om consumentenacceptatie en publieke beeldvorming, maar wordt weinig expliciet over MVO gesproken (paragraaf 46.2 onder Profit: de economische dimensie).
46.4.2
Interactie
Stakeholders zijn belangrijk voor het lerende proces van de organisatie, zij leveren belangrijke input voor het veranderingsproces. In de MVO-prestatieladder (zie paragraaf 46.5.2 onder MVO-prestatieladder) vormen zij een belangrijk element. Voor elk volgend niveau op de MVOprestatieladder dient men een hogere mate van (aantoonbare) afstemming met de stakeholders te bereiken: zie onderstaande tabel. Stakeholdersprofiel Niveau 1
Stakeholders zijn een integraal onderdeel van de organisatie en hebben een direct belang bij het economische succes
Niveau 2
Niveau 1+ Stakeholders zijn direct betrokken bij het succes van de uitvoering, monitoring en bijstelling van het door de directie geformuleerde beleid op duurzaam ondernemen.
599
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 599
4-3-2021 16:04:46
D. INFORMATIE EN COMMUNICATIE
Niveau 3
Niveau 2+ Stakeholders hebben een direct belang bij het product of de dienst of het voorkomen van een negatief effect op de uitoefening van activiteiten.
Niveau 4
Niveau 3+ Stakeholders zijn bereid en geschikt om in direct contact met de organisatie beleid, eisen en acceptatievoorwaarden te formuleren aangaande knelpunten, veranderings- en verbetertrajecten.
Niveau 5
Niveau 4+ Stakeholders representeren de samenleving bij de beoordeling van oplossingen met een specifiek karakter.
46.5 46.5
Middelen duurzaamheid Middelen duurzaamheid
Wanneer een organisatie over wil stappen op duurzaam ondernemen/MVO heeft zij vooral behoefte aan inzicht in en analyse van haar diensten en producten. Waar komen onze grondstoffen en (half)fabricaten vandaan en hoe zijn deze geproduceerd? Hoe milieuvriendelijk zijn de productieprocessen en hoe staat het met de arbeidsomstandigheden? Wat doen onze klanten met onze diensten en producten en wat vinden ze ervan? Met andere woorden: hoe ziet de keten eruit en wat is onze plaats in die keten (zie paragraaf 46.3.1)?
46.5.1
Intern
De middelen voor de interne monitoring en analyse zijn wezenlijk niet anders dan die op het gebied van bijvoorbeeld kwaliteit en veiligheid. Zo zijn er voor veiligheid tools voor bijvoorbeeld (bijna)ongevalsanalyses, en zijn er voor duurzaamheid software tools op het gebied van energiemonitoring en afvalmanagement. Hiermee worden data verzameld met betrekking tot bijvoorbeeld het energieverbruik van productielijnen, apparatuur en utilities. En worden deze vervolgens geanalyseerd door het energieverbruik te koppelen aan productiegegevens of weersinvloeden (buitentemperatuur). Vervolgens worden er normen opgesteld (bijv. streefverbruik per ton product) waarmee het verbruik kan worden bewaakt. Ook worden reeds bestaande tools gebruikt. Zo leveren (bijna)ongevalsanalyses en verzuimdata gegevens voor de dimensie people: zij zijn een maat voor het welbevinden van de medewerkers (zie paragraaf 46.2 onder People: de sociale dimensie). Net zoals de medewerkers tevredenheidsonderzoeken en de programma’s voor welbevinden in het algemeen, zoals ‘Investors In People’ (zie http://www.iipnl.nl/) en ’A great place to work’ (zie www.greatplacetowork.nl).
46.5.2
NEN-ISO 26000
Ook is er een officieel instrument, de NEN-ISO 26000: Richtlijn voor maatschappelijke verantwoordelijkheid van organisaties. Dit is echter een richtlijn en is dus niet geschikt voor certificatie. Met de MVO Zelfverklaring ISO 26000 kunnen organisaties laten zien dat zij de principes en richtlijnen in ISO 26000 toepassen. MVO-prestatieladder Een andere, strategische tool is de MVO-prestatieladder. Deze is mede gebaseerd op de ISO 2600. Hiermee kan een bedrijf bepalen op welke elementen men al dan niet voldoet aan maatschappelijk verantwoord ondernemen. Ook is te bepalen op welk niveau (trede van de ladder) men staat en wat men nog moet doen om een niveau hoger te komen. Dit is vergelijkbaar met de veiligheidscultuurladder van Hearts & Minds. Bij de MVO-prestatieladder is certificatie wel mogelijk. In de MVO-prestatieladder komen zowel interne als externe thema’s (plus bijbehorende indicatoren) aan de orde. Interne thema’s zijn: Behoorlijk bestuur Arbeidsomstandigheden en volwaardig werk, met als indicatoren: werkgelegenheid; verhouding tussen werkgever en werknemer; gezondheid en veiligheid; opleiding, onderwijs en aard van het werk; diversiteit en kansen.
600
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 600
4-3-2021 16:04:46
Hoofdstuk 46 Duurzaamheid
Milieu, grondstoffen, energie en emissies, met als indicatoren: grondstoffen; energie; water; biodiversiteit; uitstoot, afvalwater en afvalstoffen; producten en diensten; naleving; transport.
N.B. In paragraaf 46.5.3 worden de andere thema’s behandeld. Maar aan deze indicatoren is te zien dat veiligheid en milieu in ieder geval belangrijke aspecten zijn van duurzaamheid (zie: paragraaf 46.2 onder Planet: de ecologische dimensie).
46.5.3
Extern
Duurzaamheid of MVO beperkt zich niet alleen tot intern beleid, maar speelt zich juist af in de externe omgeving. Het gaat er om welke rol de organisatie speelt in de samenleving. Het gaat daarbij niet alleen om de rol in de (productie)keten maar ook om beleid en verantwoordelijkheden naar de omgeving, zoals bijvoorbeeld werkgelegenheid en welzijn in de regio. Hiervoor zijn diverse tools beschikbaar. Voor ketenverantwoordelijkheid: groen inkopen en analysetools; voor milieueffecten in de keten, zoals de levenscyclusanalyse (LCA) en voor maatschappelijk gedrag: de eerder genoemde MVO Prestatieladder (zie paragraaf 46.5.2 onder MVO-prestatieladder; deze komt verderop ook weer ter sprake: paragraaf 46.5.3 onder MVO Prestatieladder). Groen inkopen Voor groen inkopen zijn er diverse tools in ontwikkeling en beschikbaar. Zo heeft MVO Nederland op haar site een duurzaam inkopenscan beschikbaar voor het MKB en hebben branches of grotere instellingen vaak een eigen tool ontwikkeld waarmee leveranciers en producten kunnen worden beoordeeld. Levenscyclusanalyse (LCA) Een LCA is een gestructureerde methode om de milieu-impact van producten te meten over de gehele levensfase van een product (van grondstof tot end-of-life fase). De uitkomst van een LCA is een 'scorelijst' met milieueffecten. De informatie uit een LCA is te gebruiken: om te bepalen waar in de keten de meeste milieu (of energie) belasting plaatsvindt; om tijdens de productontwikkeling ontwerpen te kunnen vergelijken; als onderbouwing voor labels, benchmarking en 'green marketing'; om antwoord te geven op vragen van klanten. Voor het maken van een LCA is, naast tijd, ook expertise nodig, vaak een gespecialiseerde adviseur. Daarnaast zijn er heel veel gegevens nodig. Er bestaan verschillende databases met daarin de milieugegevens van diverse materialen, producten en processen. Gespecialiseerde LCA-adviseurs kennen deze databases en hebben hier toegang toe. Een veel gebruikte internationale database is de ecoinvent database. Standaarden en methodieken In de ISO standaarden 14040 en 14044 is de LCA-methodiek vastgelegd. Veel andere methodes, protocollen en termen vinden hun basis in deze methodiek. Zie voor meer informatie over ISO 14000 de site van NEN (www.nen.nl), en de ISO site (www.iso.org). Footprints: een 'Footprint' geeft aan hoe groot de ‘voetafdruk’ van een bepaalde actie of product op de aarde is. Alle milieueffecten worden hierbij vertaald naar m2 aardoppervlak dat daarvoor nodig is. Deze footprint focust vaak op bepaalde milieuthema's: bijvoorbeeld water of CO2. Een LCA is meestal de basis voor een 'Footprint'. De British Standards Institution (BSI) heeft een richtlijn gepubliceerd voor het bepalen van een CO2-footprint, de zogenaamde PAS2050. De richtlijn vormt de basis van de in ontwikkeling zijnde internationale richtlijn ISO 14067. U vindt de richtlijn op de website van BSI. Voor het berekenen van de persoonlijke voetafdruk, ga bijvoorbeeld naar: www.wnf.nl/voetafdruktest/ Environmental Product Declaration: dit is een informatieblad van de producent of distribu-
601
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 601
4-3-2021 16:04:46
D. INFORMATIE EN COMMUNICATIE
teur met kwantitatieve gegevens over de milieu-impact van zijn producten gedurende hun volledige levenscyclus. Deze informatie wordt geverifieerd door een onafhankelijke derde partij. De EPD wordt geredigeerd volgens de ISO LCA-standaarden. Greenhouse Gas (GHG) Protocol: Het GHG-protocol is een internationaal wijd erkende standaard voor het meten en rapporteren van de CO2 uitstoot van bedrijven of overheden.
MVO Prestatieladder De MVO prestatieladder kent ook thema’s en indicatoren voor extern beleid. Externe thema’s en indicatoren zijn: Mensenrechten, met als indicatoren: strategie en beheer; verbod op discriminatie; vrijheid van vereniging en collectieve arbeidsonderhandelingen; uitbanning kinderarbeid; preventie van gedwongen en verplichte arbeid; beveiligingsbeleid; rechten van inheemse bevolking. Eerlijk zaken doen, met als indicatoren: gemeenschap; corruptie; publiek beleid; concurrentiebelemmerend gedrag; naleving. Consumenten aangelegenheden, met als indicatoren: gezondheid en veiligheid van consumenten; etikettering van producten en diensten; marketing communicatie; privacy van klanten; naleving. Betrokkenheid bij en ontwikkeling van de gemeenschap, met als indicatoren: directe economische waarden die zijn gegenereerd en gedistribueerd; positieve bijdrage aan lokale economie en bedrijvigheid; bijdrage aan het economisch systeem.
46.6 46.6
46.6.1
Verwijzingen duurzaamheid Verwijzingen duurzaamheid
Literatuur
MVO prestatieladder: www.MVOPrestatieladder.nl Rapport Our Common Future, World Commission on Environment and Development 1987 NEN-ISO 26000 - Richtlijn voor maatschappelijke verantwoordelijkheid van organisaties
602
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 602
4-3-2021 16:04:46
REGISTER
Register Register
A
- RI&E
104
aanbesteding, arbodienstverlening
18
Arbeidsinspectie, zie Inspectie SZW
aanbevelingen, Europese
71
arbeidsmiddelen
414 e.v.
aanrijdgevaar, infratechniek
366
- elektrische installaties
393
aansprakelijkheid
85
- ingebruikname
419
aarden, elektrische installaties
395
- keuring
414 e.v.
actiewaarden, geluid
272
- laboratoria
364
ademhalingsbescherming
527
- risico-inventarisatie en -evaluatie
418
- afhankelijke
528
52
- chemische industrie
376
arbeidsomstandighedenbeleid, Arbowet
- onafhankelijke
530
arbeidsplaatsen
155 e.v.
ademluchttoestel
530
arbeidstijden
128 e.v.
administratief werk, het begrip
342
- risico's
132
Arbeidstijdenbesluit (ATB)
150
Arbeidstijdenwet (ATW)
147
arbeidsverhoudingen, conflicten
323
administratieve werkplek, zie kantoor ADR-gevarenklassen, gevaarlijke stoffen
184
arbo, en medezeggenschap
113 e.v.
advies, maatstaven
89
arboadviseur, aansprakelijkheid
88
adviesrecht OR/MR
121
arbobeleid
1 e.v.
Adviezen, Europese
71
- rol OR
114
afhankelijke ademhalingsbescherming
528
arbobeleidscyclus
afkortzaagmachines
504
afmetingen kantoor
346
afpersen van gassystemen
482
afval inzamelen, laboratoria
363
agressie, bij klanten
328
ALARA-principe
105, 316
ALARP
35, 105
alfastraling
308
allergenen, laboratoria
356
allergische reacties
221
all-in, contract arbodienst
16 381
- laboratoria
364
- onder druk
480 e.v.
appendages, lassen
498
arbeidsconflicten
323
arbeidsgezondheidskundig onderzoek - trillingen
114
- taken medezeggenschap
116
arbobeleidsplan
36
Arbobeleidsregels
66
Arbobesluit
64
arbocatalogus
64, 67, 68
- en risicocommunicatie
590
- handhaving
78
arbodeskundige, vetorecht OR/MR
119
arbodeskundige ondersteuning
8 e.v.
arbodienst
apparatuur - besloten ruimten
- stappen
- contract
12
- financieringsconstructies
15
arbodienstverlening - Europese aanbesteding
18
- scenario’s
9
Arbo-informatiebladen
76
59
arbomanagementsystemen, en risicocommunicatie
589
280
arboprofessional, aansprakelijkheid werkgever
87
- zie ook periodiek (PAGO)
Arboregeling
65
arbeidshygiënische strategie
39
- V&G-signalering
549
- gevaarlijke stoffen
179
Arbowet
50 e.v.
- ioniserende straling
318
- signalering
549
603
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 603
4-3-2021 16:04:46
REGISTER
armbescherming, persoonlijke beschermingsmiddelen
531
armseinen, aanduiden hijsbewegingen
474
asbest
194
- Beleidsregel openbaarmaking -overtredingen
67
- grenswaarden
195
- risicoklassen
195, 196
- werken met
66
asbestsignalering
553
asbestverwijdering, certificering
195
ASE-model
37
audiometrisch onderzoek
275
audits
42
autogeen lassen en snijden
497
autolaadkranen
446
- melden
54
- bedrijfsarts
11, 12
- micro-organismen
221
beschermende kleding
524
Beschikkingen, Europese
71
besloten ruimten
378
- lassen
496, 498
- persoonlijke beschermingsmiddelen
382
- werkplek
373
bestraling, bescherming
318
bestrijdingsmiddelen
198
bestuurlijke boete
60, 62, 80
bètastraling
308
BEVI, lijst zware ongevallen
171
bevriezing, cryogene vloeistoffen
200
bewegende delen, besloten ruimten
378
bewijslast
B bacteriën
217
Bakker-model
322
baliewerkplek
351 e.v.
- normen
352
basiscontract arbodienst
10, 12
- vetorecht OR/MR
119
basisrisicofactoren
104
- aansprakelijkheid
86
- burn-out
322
- intimidatie
322
BHV’ers
bedrijfsarts
- competenties
157
- opleiding en training
158
BHV-organisatie
159
- opzetten
156
bijtaccidenten, laboratoria
359
bijzondere stoffen
198 e.v.
binnenklimaat
282 e.v.
- voorzieningen
291
- werkplaatsen
337
binnenluchtkwaliteit
293 212
- deskundige ondersteuning
10
- profiel
125
bedrijfsbrandweer
162
bedrijfshulpverlening (BHV)
2, 155 e.v.
- deskundige bijstand bij
59
bedrijfshulpverleningsplan
156
bedrijfsinspectie, rol arbocatalogus
70
binnenschilderwerk, watergedragen verf
bedrijfsnoodplan
156
biohazardkasten, laboratoria
358
bedrijfsprocessen
24
biologisch afval, laboratoria
364
beeldschermbril
525
biologische agentia
216 e.v.
beeldschermwerkplek
343, 345, 347
- categorieën
229
- baliewerk
351
- gedragsmaatregelen
226
- laboratoria
355
- melding en registratie
233
biologische factoren, werkplek
372
biologische klok
133
- bij ouderen
138
biosecurity, gedragscode
223
blauwdruk RI&E biologische agentia
223
bloedgebonden infecties
219
- zie ook computer beenbescherming, persoonlijke beschermingsmiddelen
540
beknelling, besloten ruimten
379
belasting, verminderen of voorkomen 335 Beleidsregel boeteoplegging
81
beroep, boete
63
beroepsziekten
604
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 604
4-3-2021 16:04:46
REGISTER
bloedoverdraagbare aandoeningen, biologische agentia
226
brandgevaar
blootstelling
- autogeen lassen
497
- besloten ruimten
381
- gevaarlijke stoffen
174 e.v.
- door oplosmiddelen
212
- laboratoria
361
- laboratoria
355
- radioactieve stoffen
309
- lassen
494
blootstellingsnormen, biologische agentia
230
brandveiligheid
336
brandveiligheidsopslagkast
187
brandweer, bedrijfs-
162
brandweerhandschoenen
538 171
blusinstallatie , veiligheidssignalering 564 blusmiddelen
163
bodem, verontreinigde
408 e.v.
bodemsanering
409
BRZO, lijst zeer zorgwekkende stoffen
boetebedragen
62, 82
buitencontractuele aansprakelijkheid 88
boetebeschikking
81
burn-out
322
boeteoplegger
62, 81
butaan, gasflessen
480
boeteoplegging
81
boetes, RIE
84
C
boeteverhoging
83
calamiteiten, noodplan
boetevermindering
84
CANS, zie KANS
bonus-malusafspraken, contract arbodienst
16
CE-markering
74
boormachines
509
- hijskranen
437
bouw
397 e.v.
- machines
415
- valgevaar
403 e.v.
- persoonlijke beschermingsmiddelen
514, 517
552
certificaat van vakbekwaamheid, hijskraanmachinisten
440
- V&G-signalering - werkplaatsen
332
certificaten, keuring hijskranen
437
bouwcirkelzaagmachines
504
certificatie, Europese
73
bouwliften
453
certificering arbodienst
12
bouwlocaties, boetes
84 397 e.v.
certificeringsvereisten, asbestverwijdering
195
bouwprocessen bouwveiligheidsplan
398
chemisch afval, laboratoria
363
branche-RIE, vrijstelling
108
chemische gevaarlijke stoffen
165 e.v.
branchebrochures
94
chemische industrie, werkplekken
372 e.v.
- inspectie
78
chemische stoffen
branche-RI&E-instrumenten
96, 97
- handbescherming
535
- werkplek
372
165
chroom
214
386
circadiaan ritme
132
brand en explosie, gevaarlijke stoffen 180
cirkelzaagmachines
504
brand- en explosierisico's, besloten ruimten
378
civielrechtelijke aansprakelijkheid
85
brandbestrijding
163, 337
combinatieborden, veiligheidssigna- 555 lering
brandbestrijdingsmateriaal, signalering
558, 562
communicatie
573 e.v.
- crisis-
573
brandblusinstallatie , veiligheidssignalering
567
- V&G
38
- wetgeving
588
branders, lassen
498
communicatiemiddelen
581
Bouwbesluit
brand - chemische stoffen - elektriciteit
156
605
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 605
4-3-2021 16:04:46
REGISTER
communicatiestrategie
580
discriminatie
322
compartimentering, opslag gevaarlij- 188 ke stoffen
dissociatie
133
doelvoorschriften
50
competenties, criteria in de RI&E
36
dosislimieten, ioniserende straling
317
compliance officer
42
dosistempo, stralingsintensiteit
310
computers
dosistempometer, persoons-
311
- baliewerkplek
351
dossier, RI&E
110
- kantoorwerkplek
345
draaibanken, metaalbewerking
509
- zie ook beeldscherm
draaien, lichamelijke belasting
243
consignatiediensten
130
draaiende delen, werkplek
373
constructie-eisen, besloten ruimten
380
dragen, lichamelijke belasting
243, 250
consultatie, V&G
38
drieploegendienst, werktijden
129
containers, gassing
198
drinkwater, aanduiding geen -
567
contract, arbodienst
10
droge lucht
294
contractors
41
droogijsstralen
489
contractuele aansprakelijkheid
88
drukapparatuur
480
coronagevaar, procesindustrie
373
DUTCH, lichamelijke belasting
253
coronavirus
237
duurzaam personeelsbeleid
597
cradle-to-cradle
597
duurzaamheid
593 e.v.
crisiscommunicatie
573
- betrokkenen
599
cryogene vloeistoffen
200
- meerwaarde
596
- ventilatie
201
duurzame inzetbaarheid
597
CSR
22
- arbobeleid
5
- RI&E
107
- rol medezeggenschap
126
D daglicht, werkruimte
333
duwen, lichamelijke belasting
243, 253
dag-nachtritme
132
dynamische RI&E,
110
- veilig werken
333, 403
E
- veiligheidssignalering
568 405
eczeem, metaalbewerkingsvloeistoffen
207
- werken op dakrandbeveiliging
405
eerste hulp (EHBO)
162
Deming-cyclus
27
- gevaarlijke stoffen
182
daken
- ongevallen met elektriciteit
393
- aansprakelijkheid werkgever
87
EHEC-bacteriën
221
- voorkomen gevaar voor
54
eis tot naleving
70
elastomeren
202
derden
desinfectie - biologische agentia
227
elektriciteit
- laboratoria
362
- aarden steigers
426
- besloten ruimten
378
deskundige bijstand - Arbowet
56
- handbescherming
538
- bij bedrijfshulpverlening
59
- risico's
386
- taken
11
elektrisch handgereedschap
464
deskundige ondersteuning
8 e.v.
elektrisch lassen en snijden
491
- in- of extern
9
elektrische installaties
desynchronisatie
133
337, 386 e.v.
directiebeoordeling
43
- normen
388
- schakelen
394
606
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 606
4-3-2021 16:04:47
REGISTER
elektrische risico’s
386 e.v.
elektrische spanning, veiligheidssig- 566 nalering
filterbussen, ademhalingsbescherming
528
filters, ademhalingsbescherming
528
elektrocutie, elektriciteit
386
flessenwagens, gas
498
elektrocutiegevaar, lassen
494, 496
fotonenstraling
309
elektromagnetische compatibiliteit, productrichtlijn
418
free running ritme
133
freesmachine
505
elektromagnetische straling
299 e.v.
fungi
217
elektromagnetische velden
fysieke belasting
242 e.v.
- Richtlijn
303
- laboratoria
356
- veiligheidssignalering
565
- lassen
495, 496
elektrotechnische werkzaamheden
392
- regelgeving
244
ELF-straling
300
- risicobeheer
265
e-mail, werkdruk
348
- werkplaats
335
EMC
418
fysische factoren, laboratoria
356
energetische belasting
243
Ergonomic Assesment WorkSheet
260
G
ergonomie beeldschermwerk
345
gammastraling
ernstige overtreding
80
garages, persoonlijke beschermings- 513 middelen
- chemische stoffen
169
garagewerktuigen
510
- laboratoria
359
gas, flessenwagens
498
EU-GHS
172
528, 531
Europese regelgeving, arbeidsomstandigheden
71
gas/dampfilters, ademhalingsbescherming
evaluatie, RI&E
101
- butaan en propaan
480
explosie, chemische stoffen
166
- kleurcodering
170
etikettering
309
gasflessen
explosiegevaar
- opslag
185
- autogeen lassen
497
- opslagvoorzieningen
186
- besloten ruimten
381
gasopslag
185
- cryogene vloeistoffen
200
- veiligheidssignalering
565
- door oplosmiddelen
212
gastoestellen, productrichtlijn
418
- houtstof
503
gebodsborden
560
- laboratoria
355
- lassen
494
gebruiksaanwijzingen, en risicocom- 591 municatie
- werkplek
372
gebruiksvoorschriften
76
explosiegevaarlijke atmosfeer
176
gedrag, van werknemers
573
explosierisico's, besloten ruimten
378
gedragsbeïnvloeding
externe arbodienst, selectie
13
- praktijk
579
externe deskundige ondersteuning
9
- risicogedrag
578
gedragscode, biosecurity
223
gedragsmaatregelen, biologische agentia
226
F Face Fit-test
531
faciliteiten, OR/MR
121
Fanger-methode, klimaat
285 143
gegevensuitwisseling, toezichthouders
61
Fatigue Risk Management (FRM) fijnstof
190
gehoorbescherming
525
- procesindustrie
376
gedragsverandering, lichamelijke be- 267 lasting
607
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 607
4-3-2021 16:04:47
REGISTER
gehoorbeschermingsmiddelen
276
grenswaarden
gehoorschade
271
- asbest
195
gelaatbescherming
522
- geluid
272, 273
gelaatsscherm
523
- gevaarlijke stoffen
176, 177
geluid
271 e.v.
- lasrook
498
- autogeen lassen
497
griep, infectieziekte
218
- houtbewerkingsmachines
503
gritstralen
487
- kantoorwerkplek
345
groen inkopen
601
- schadelijk - lassen
495, 496
guillotinescharen
508
geluidssignalen
571
Gemeenschapsrecht, Europees
71
H
genetische gemodificeerde organis- 217 men (GGO)
haarnetjes
522
HACCP
221
- vergunning
235
haken, hijsgereedschap
476
gereedschappen
462 e.v.
570
- geluid
276
hand- en armseinen, veiligheidssignalering
- trillingen
280
hand-armtrillingen, risico’s
280
gespecialiseerde laboratoria
356
531
gevaar voor derden, voorkomen
54
handbescherming, persoonlijke beschermingsmiddelen
gevaarlijke stoffen
handgereedschap
462 e.v.
- blootstelling
174 e.v.
- elektrisch
464
- chemische
165 e.v.
- pneumatisch
466
- handbescherming
535
handhaving, Arbowet
60, 77
- laboratoria
354
handhavingsinstrumenten
77
- ongevallen met
53
handschoenen
531
- opslag laboratoria
363
- laboratoria
359
- persoonlijke beschermingsmiddelen
180
handslijpmachines
468
hangladders
433
- PGS-15
566
hangsteigers
447
- regelgeving
171
HARM, lichamelijke belasting
260
- veiligheidssignalering
563, 565
harmonisatie, Europese
72
gevaarsidentificatie
34
hefbruggen
460
gevelhangsteigers
447
- garages
510
gewichtslimiet, tillen
248
hefwerktuigen
436 e.v.
gezondheidsmanagement
21 e.v.
helmen
521
hersteltijd
134
gezondheidsrisico’s - baliewerk
351
hete leidingen, werkplek
374
- chemische stoffen
167
high level structure
23
gezondheidssignalering
549 e.v.
hijsgereedschap
473
GGO’s
217 235
hijskraanmachinisten , certificaat van vakbekwaamheid
440
- vergunning GHS/CLP
552
hijskranen
436
giftige gassen, signalering
565
- belasting
442
gisten
217
- rijden met last
443
GM-teller, ioniserende straling
310
hijswerktuigen
436 e.v.
goederenliften
453
hinderlijk geluid
276
graafwerkzaamheden, putten en sleuven
400 e.v.
hitte - autogeen lassen
498
608
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 608
4-3-2021 16:04:47
REGISTER
- handbescherming
538
inspectie
- straling, klimaat
284
- arbeidsmiddelen
420
HLS
23
- elektrotechnische
394
- hijskranen
437
Inspectie SZW
60, 77
HNW, zie plaatsonafhankelijk hogedrukapparatuur, persoonlijke beschermingsmiddelen
486
- RI&E
94
hogedrukspuitinstallaties
484
- rechten OR/MR
122
hoofdbescherming, persoonlijke beschermingsmiddelen
520
- rol arbocatalogus
70
installaties, normen elektrische
388
instemmingsrecht OR/MR
119
- RI&E
92
integratie, managementsystemen
23
hoogspanning, veiligheidssignalering 566 hoogspanningsleidingen, hijs- en graafwerkzaamheden
444
hoogte, werken op
373
hoogwerkers
458
intern transport, werkplek
383 e.v.
interne communicatie
573
houtbewerkingsmachines
501
interne deskundige ondersteuning
9
houtbewerkingsmachines, persoonlijke beschermingsmiddelen
504
inventarisatie, RI&E
101
ioniserende straling
308 e.v.
houtstof, blootstelling
502
ISO normen
22, 73
huid, gevaarlijke stoffen
176
I-SZW, zie Inspectie
huidbescherming, oplosmiddelen
213
huidcontact, oplosmiddelen
212
J
huidkanker, UV-straling
302
jaarplan
hulpverleners, externe
164
- arbodienstverlening
17
houding, zie werkhouding
- V&G
36
- biologische agentia
227
job demand-control model
4, 321
- laboratoria
362
justification
105
hygiëne
K
I IMWR-cirkel, INK-model
28
kabels leggen, publieke ruimte
366
inademing, gevaarlijke stoffen
175
KAM-zorg
118
incidentenmanagement, gevaarlijke stoffen
188
kanker, en virussen
222
kankerverwekkende stoffen
infectiepreventie
- laboratoria
354
- Arbobesluit
226
- lijst Arbobesluit
357
- laboratoria
360
KANS
259
infecties, micro-organismen
218
- beeldschermwerk
344
informatie, V&G
38
- en stress
323
- maatregelen
347
informatierecht - deskundige werknemers
59
KANS-model
259
- OR/MR
119
kantbanken
508
infraroodstraling
302
kantoor
infratechniek, werkplekken
366 e.v.
- afmetingen
345, 346
ingeleend personeel, aansprakelijkheid werkgever
86
- verlichting
347
initiatiefrecht OR/MR
120
kantoormeubilair
346, 347
INK-model
25, 28
kantoorwerkplek
342 e.v.
inslikken, gevaarlijke stoffen
176
Karasek-model
321
Kernenergiewet
312
609
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 609
4-3-2021 16:04:47
REGISTER
ketenverantwoordelijkheid, duurzaamheid
596
kettingzagen
471
keuring - arbeidsmiddelen
414 e.v., 420
- hijsgereedschap
476
- hijskranen
437
keuringsklassen, arbeidsmiddelen
421
keurmeester arbeidsmiddelen, deskundigheidseisen
420
keurmerk arbodienst
12
KIM-methode
- laboratoria
357
- rustruimte
334
ladders
428
- eisen
431
lasapparatuur
491 e.v.
lasbrillen
524
laserbrillen
524
laserinstallatie
304
lasers
303
laskappen
524
lasprocessen
492
lasrook
492
- tillen
247
- grenswaarden
498
- trekken en duwen
253
lassen
491 e.v.
- autogeen
497
11
- schadelijk geluid
495
- ongewenste omgangsvormen
328
lassen en snijden
491 e.v.
kleding, beschermende
524
lastechnieken
491
kleedruimte, richtlijnen
334
lawaai
271
- gehoorbescherming
525
83
legionella
219
- RI&E
92
leiderschap
31
kleurcodes, veiligheidssignalering
554
leidingdichtvriesapparatuur
483
klimaat
282 e.v.
563
klimmateriaal
424 e.v.
leidingen en reservoirs, veiligheidssignalering
kooiladders
434
leidingen leggen, publieke ruimte
366
kooldioxide, droogijsstralen
489
leidingmarkeringen
567
kortsluiting, elektriciteit
386
leptospirose
220
kosmische ioniserende straling
310
levenscyclusanalyse
601
koude, handbescherming
538
koudestraling, klimaat
284
kraanboeken, hijskranen
437
kunstlicht, werkruimte
333
kunststoffen
202
- opslag
203
kwaliteitscriteria, arbodienst
17
kwartsstof
191
kwik
203
klachtenprocedure - deskundige ondersteuning
kleine bedrijven - boetes
levensstijl, onregelmatige werktijden 144
417
laarzen, voetbescherming
540
laboratoria
354 e.v.
- gespecialiseerde
356
- gevaarlijke stoffen
354
- normen en richtlijnen
357
283
lichaamstrillingen, risico’s
279
lichamelijke belasting
242 e.v.
- werkplaats
335
lichtsignalen
571
life saving rules
374
liften
L laagspanning, Richtlijn
lichaamstemperatuur
lactatie
- aanbevelingen
340
- voor goederen
453
- voor personen
456
lik-op-stukbeleid
79
lintzagen
509
LMRA
39
lood
204
LPG-tanks
480
luchtkwaliteit
293
luchtmetingen, besloten ruimten
380
610
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 610
4-3-2021 16:04:47
REGISTER
luchtsnelheid, klimaat
284
- laserwerkzaamheden
luchttemperatuur
284
meet- en beoordelingsplan
luchtverontreiniging, binnenklimaat
293, 296
- geluid
273
luchtverversing, binnenklimaat
291, 293
- trillingen
279
luchtwegaandoeningen, binnenklimaat
293
melden
M
304
- beroepsziekten, bedrijfsarts
11, 12
- ongevallen en beroepsziekte
54
- werkonderbreking
61
maatwerk
59 57
melding en registratie, biologische agentia
233
maatwerkregeling - arbodienst
11
Melding Ongewenste Situaties
375
Machinerichtlijn
414
menselijk gedrag
573
- hijskranen
436
metaalbewerking, elektrisch lassen en snijden
491
- definitie
415
metaalbewerkingsmachines
506
- geluid
276
metaalbewerkingsvloeistoffen
206
- specifieke
501 e.v.
- onderhoud
208
- trillingen
280
metaalcirkelzaagmachines
508
- veiligheidssignalering
567
metaaldampkoorts, laswerk
492
- Warenwetbesluit -
414
metingen
machines
MAC-waarden, zie grenswaarden
- besloten ruimten
380
management of change, zie verandermanagement
- biologische agentia
232
meubilair, kantoor
346, 347
management review, zie directiebeoordeling
microgolfstraling
299
micro-organismen
216 e.v.
managementsysteem
- handbescherming
535
- definitie
2
- laboratoria
355
- integratie
23
micropauzes, beeldschermwerk
347
- ontwikkelingsfasen
25
middelvoorschriften
50
mangat, besloten ruimten
379
- vastleggen
67
mangatwacht, besloten ruimten
380
milieubelasting, garages
513
markering, hijsgereedschap
475
milieurisico’s, chemische stoffen
167
missie en visie
32
mechanische risico's, handbescher- 534 ming
MoC, zie verandermanagement
medewerkers - aansprakelijkheid werkgever
86
- communicatie met nieuwe
589
medewerkersbetrokkenheid - arbodienst
11
- RI&E
107
medezeggenschap
113 e.v.
- arbobeleid
6
- bevoegdheden arbo
122
- rechten en bevoegdheden
118
- RI&E
92
42
- laboratoria
361
motorkettingzagen
471
MRSA
221
muren
333
MVO
22, 597
- betrokkenen
599
- prestatieladder
600, 602
- zie ook duurzaamheid N
- zie ook ondernemingsraad medische begeleiding - biologische agentia
monitoring
225
nachtwerk
133
- roosteren
140
nanomaterialen
209
611
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 611
4-3-2021 16:04:47
REGISTER
natuurlijke vezels
193
ongewenste omgangsvormen
5, 32
nekklachten, lichamelijke belasting
243
- aanpak
327
NEN, V&G-signalering
552
onrechtmatige daad
85
NEN-3410-functies, elektrotechnische werkzaamheden
389, 391
onregelmatige werktijden - levensstijl
144
neutronenstraling
309
- maatregelen
139
nevenvestigingen, boetes
84
ontheffing, Arbowet
61
niet-ioniserende straling
299 e.v.
ontruimen, bij brand
163
niet-vluchtige stoffen, bodem
409, 411
ontruimingsplan
157
nieuwe medewerkers, communicatie 589
oogbescherming
522
NIOSH-formule, rekenen met
247
oogcontact, oplosmiddelen
212
nitrosaminen
207
oogdouches
181
noodafsluiters
567
ooghoogte, werken op
352
nooddouches
181
oogklachten
noodsituaties
- beeldschermwerk
344
- anticiperen op
41
- UV-straling
302
- chemische industrie
376
open (arbo)spreekuur
noodvoorzieningen
336
10, 12, 125
- laboratoria
364
- arbobeleid
3
normalisatie, Europese
72
operationele bedrijfsvoering
39
normbedragen, boete
82
Opiumwet
172
73
opleiding, elektrotechnische werkzaamheden
389
- Europese - kantoorwerkplek
345
oplosmiddelen
211
NPR 5001
73
- inademing
212
opname via huid en ogen, gevaarlijke stoffen
176
normen
O ogen, gevaarlijke stoffen
176
OHC-scan
275
olie-acne, metaalbewerkingsvloeistoffen
207
opslag - gasflessen
481
- gassen
185
- gevaarlijke stoffen
184 e.v.
onafhankelijke ademhalingsbescher- 530 ming
- gevaarlijke stoffen, laboratoria
359, 363
- kunststoffen
203
ondergeschikten, aansprakelijkheid werkgever
- werkplek
383 e.v.
86
opslaggebouwen, gevaarlijke stoffen 186
ondernemingsraad
opstellingsinspectie, hijskranen
437
- en arbodienst
12, 20
optische straling
299 e.v.
- instellingsplicht
113
- richtlijn
303
- zie ook medezeggenschap
OR/MR, zie medezeggenschap
onderricht
organisatie, omgevingsrisico’s
29
- Arbowet
53
Organisch Psycho Syndroom, OPS
212
- OR/MR
123
ouderen, onregelmatige werktijden
137
onderwijs, medezeggenschap
113
overbelasting, lichamelijke
242
overeenstemmingsrecht
119
ongevallen - elektriciteit
386, 388
overleg, Arbowet
55
- melden
54
overlegpartner, medezeggenschap
113
- niet melden
84
overtreding
80
ongevalspreventie, signalering
563
- met direct een boete
82
612
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 612
4-3-2021 16:04:47
REGISTER
P
plaatsonafhankelijk werken
151, 344
PAGO/PMO
3, 59, 125
plan van aanpak
35, 105
- RI&E
107
- werkgeversverplichting
53
- rol medezeggenschap
126
planet, duurzame ontwikkelingen
594
PAK's
207
ploegendiensten
129
- blootstelling
366
PMV-PPD
285
pandemie, maatregelen
237
pneumatisch handgereedschap
466
participatie, V&G
38
passend arbobeleid
1
polycyclische aromatische koolwaterstoffen, zie PAK’s
pauzeruimte, richtlijnen
334
polymeerdampkoorts
202
pauzes, beeldschermwerk
345
posttraumatische stressstoornis (PTSS)
323
prestatieladder, MVO
600, 602
517
prestatiemeting
42
PDCA-cirkel
27
preventie, deskundige ondersteuning 10
PDCA-cyclus
8
preventief spreekuur
pennenbank
506
10, 12, 125
people, duurzame ontwikkelingen
595
- arbobeleid
3
preventiemedewerker
11, 57
PBM, zie: persoonlijke beschermingsmiddelen PBM-verordening 2016/425
periodiek arbeidsgezondheidskundig onderzoek, zie PAGO/PMO
preventieve stillegging van het werk 67 prikaccidenten, laboratoria
359
prionen
217
prioritering
103
privacy, gegevensuitwisseling
60
personeelsvertegenwoordiging, me- 113 dezeggenschap
proactiviteit, managementsystemen
26
procesindustrie, werkplekken
372 e.v.
personenliften
periodieke inspecties, arbeidsmiddelen
420
persen, metaalbewerking
507
personeelsbeleid, duurzaam
597
456
procesmanagement
24
persoonlijke beschermingsmiddelen 514 e.v.
processen vaststellen
39
- apparatuur onder druk
486
proces-verbaal, I-SZW
61
- Arbowet
518 382
Productenbesluit asbest, V&G-signalering
553
- besloten ruimten - biologische agentia
226
productrichtlijnen
414
- categorieën
515
- chemische industrie
376
productveiligheidseisen, arbeidsmid- 414 delen
- elektrische installaties
393
profit, duurzame ontwikkelingen
595
- garages
513
propaan, gasflessen
480
- gevaarlijke stoffen
180
protozoën
217
- houtbewerkingsmachines
504
psychische overbelasting
3, 323
- inkoopbeleid
519
psychosociale arbeidsbelasting (PSA) 320 e.v.
- kettingzagen
472
- maatregelen
325
- keuzes
518
- RI&E
324
- laboratoria
364
- rol medezeggenschap
127
- metaalbewerkingsmachines
507
- werkplaats
335
persoonsdosistempometer
311
publieke ruimte, infratechniek
366
persproef, apparatuur onder druk
482
putten
400
PGS 15, veiligheidssignalering
566
PGS gevarenklasse
184
Q
pijlen, veiligheidssymbolen
570
Q-koorts, infectieziekte
220
613
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 613
4-3-2021 16:04:47
REGISTER
R
risicobeleving
574, 576
risicobewustzijn
575
risicoboodschap
580
raamovereenkomst, contract arbodienst
17
risicocommunicatie
573, 574
radioactieve stoffen
309
- arbomanagementsystemen
589
- veiligheidssignalering
566
- beleid
584
radioactieve straling, detectie
310
- in de praktijk
579
radiofrequente velden
301
- stappenplan
584
ramen
333
risicogedrag
578
RASCI-methode
44
risicograaf
421
- autorisatielijst
357
risico-inventarisatie en -evaluatie, zie RI&E
- chemische stoffen
168
risicomanagement
22
Recommended Weight Limit
248
risicoperceptie
576
reddingsborden
556
risico-ranking
101
reddingsmiddelen
562
171
redelijk handelen, het begrip
89
RIVM, lijst zeer zorgwekkende stoffen
redelijkerwijsprincipe
35
rolsteigers
428
- RI&E
105
rolstoeltoegankelijkheid, balies
351
regelmogelijkheden, werkdruk
321
röntgenstraling
309
regelprobleem, werkdruk
321
roosteren
140
reiniging, laboratoria
362
roosters, individuele
130
re-integratie, instemmingsrecht
125
rotatie, werkroosters
142
repeterende bewegingen
259
RSI, zie KANS
resistentie, micro-organismen
220
rugklachten, lichamelijke belasting
243
RI&E
1, 33, 91 e.v.
ruimteventilatie, laswerk
492
ruimzichtbril
523
- arbeidsmiddelen
418
rustruimte, richtlijnen
334
- Arbowet
53
rusttijden
128 e.v.
- biologische agentia
222
RWL
248
- boetes
84
- doel
91
S
- lichamelijke belasting
245
556
- PSA
324
samengestelde borden, veiligheidssignalering
- specifieke
111
samenwerking, Arbowet
55
- straling
317
sancties, Arbowet
61
- wettelijk kader
92
sanitair, richtlijnen
334
RI&E-instrumenten
95
schaafbanken
509
Richtlijn elektromagnetische velden
303
schadelijk geluid, lassen
495
Richtlijn optische straling
303
497
Richtlijn tilbelasting
246
schadelijke dampen, autogeen lassen schadelijke stoffen, lassen
494, 495
schadelijke straling, lassen
496
schakelen, elektrische installaties
394
schiethamers
462
schildersziekte
212
schimmels
217
schoenen, voetbescherming
540
REACH
richtlijnen - Europese
71
- kantoorwerkplek
345
- trekken en duwen
255
RIE-BA-methodiek
222
risico’s elektrische installaties
389
risicoacceptatie
578
614
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 614
4-3-2021 16:04:48
REGISTER
scope van V&G-MS, definitie
30
second opinion, bedrijfsarts
10, 12
sterkstroomleidingen, hijs- en graaf- 444 werkzaamheden
seksuele intimidatie
322
stikstoftankmarkering
567
service level agreement, arbodienst
14, 15
stilleggen van het werk
61
sick building syndrome
293
- Beleidsregel preventieve
67
signalering, V&G
549 e.v.
stof
190 e.v.
slachtofferopvang, ongewenste omgangsvormen
328
- houtbewerkingsmachines
502
- laboratoria
356
slangen, lassen
498
stofdeeltjes
190
stofexplosie
166
slapen - dag- nachtritme
133
stoffen, bijzondere
198 e.v.
- ritmeherstel
134
stoffenmanager
175
- tips
145
stoffilters, ademhalingsbescherming 528, 531
sleuven
400
stootpetten
522
slijpmachines
467
489
slijpschijven, handslijpmachines
468, 469
straalmiddelen, apparaten onder druk
slipnorm, anti-
524
strafrechtelijke handhaving
79
SMART, planning
36
stralingsarts
315
smeerkuilen, garages
511
stralingsasymmetrie
284, 290
smeeroliën
206
stralingsbescherming
snijaccidenten, laboratoria
359
- ioniserende straling
318
snijden, autogeen
497
- regelgeving
312
snijvloeistoffen
206
299
Sociaal Medisch Overleg
15
stralingsbronnen, niet-ioniserende straling
sokken, voetbescherming
540
stralingsdeskundige
314
spanning, werken onder
392
spataccidenten, laboratoria
359
specifieke RI&E
111
spillkit, laboratoria
stralingshygiëne - organisatie
314
- regeling
313
365
stralingshygiënisch managementsysteem
315
splinterkappen
463
stress
3, 323
spreekuur, open
10, 12, 125
- maatregelen
348
spuitafdeling, garages
512
stressbeleid
325
staalkabelverbindingen, hijsgereedschap
477
stroomdoorgang, elektriciteit
386
struikelgevaar, werkplek
374
staande ladders
431
27
staanders, verankering
425
sturingsniveaus, managementsystemen
stalen steigers
424
synthetische vezels
193
stappenplan, RI&E
98
sta-steunwerkplek
262
statische lading
300
stawerkplek
261
- keuze
263
STECR, wegwijzer arbeidsconflicten
323
steigerlabel
426
steigers
424 e.v.
steigerwerk, eisen
425
T taak-risicoanalyse (TRA)
39
tablets, KANS
348
tafelfreesmachine
505
takels, hijsgereedschap
476
taken en bevoegdheden medewerkers
33
tankmarkering
563
technische infrastructuur
366
615
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 615
4-3-2021 16:04:48
REGISTER
technische installaties, publieke ruimte
366
ultraviolette straling
technostress, maatregelen
348
V
temperatuurverschil, verticaal
284, 288
V&G-MS
21 e.v.
teratogene effecten, ioniserende straling
312
- verwachtingen
29
v&g-plan, bouw
398
V&G-signalering
549 e.v.
vaccinatie
225 545
TGG-8u waarden, gevaarlijke stoffen 177
302
themaraad
118
thermische behaaglijkheid
283
thermoharders
202
valbescherming, persoonlijke beschermingsmiddelen
thermoplasten
202
valgevaar
thuiswerken
151, 344
- besloten ruimten
379
tijdelijke veiligheidssignalering
569
- bouw
403 e.v.
- werkplek
374
tillen - lichamelijke belasting
243
vallende voorwerpen
- richtlijn
246
- besloten ruimten
379
tocht, klimaat
284, 289
- werkplek
374
toelatingsprocedures
375
valrisico, verhoogd
403 e.v.
toetsing
vandiktebank
505
- arbocatalogus
68
vangbeveiliging
404
- RI&E
108
vanginrichting, hijsgereedschap
476
vangnetconstructies
404
vangnetregeling
58
- arbodienst
11
vaste slijpmachines
467
VCA
73, 92
toezicht - door werkgever
123
- zie ook Inspectie SZW toezichthouders, gegevensuitwisseling
61
toilet, besmettingsbron
227
toxiciteit, micro-organismen
221
veilig werk, vergunning chemische industrie
375
TRA
39
veiligheidsbewustzijn
37
veiligheidsbrillen
522
veiligheidsgedrag observatieprogramma
375
transport - biologische agentia
234
- intern
383 e.v.
transportwerktuigen, geautoriseerde 451
veiligheidshandschoenen, laboratoria 359
trappen, eisen
431
veiligheidshelmen
521
trekken, lichamelijke belasting
243, 253
veiligheidsinformatiebladen
168
trillingen
278 e.v.
veiligheidsmanagement
21 e.v.
- meet- en beoordelingsplan
279
veiligheidsmarkeringen
564
- risico’s
279
veiligheidsprogramma’s
375
trillingsvoorschriften, ontheffing
279
veiligheidsrisico’s arbeidstijden
134
Tripod-Delta vragenlijst
104 129
veiligheidsschoeisel, voetbescherming
540
tweeploegendienst, werktijden
veiligheidssignalering
181, 549 e.v.
U uitbesteding
41
Uitvoeringswet Verdrag chemische wapens
171
uitzendkrachten, aansprakelijkheid werkgever
ventilatie
86
- binnenklimaat
291, 293
- cryogene vloeistoffen
201
- garage
512
- laboratoria
363
616
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 616
4-3-2021 16:04:48
REGISTER
- laswerk
492, 496 338
vloeistof onder hoge druk, reinigen met
484
- werkplaatsen verandermanagement
40
vloeren
333
verankering, staanders
425
- temperatuur
285, 290
verbeterprocessen
43
vloerrandbeveiliging
404
verbodsborden
559
vloersparingen, valgevaar
403
verdiepende RI&E
111
vluchtige organische stoffen, VOS
212
verf
211
vluchtige stoffen, bodem
410, 411
verfspuiten, garages
512
vluchtwegsignalering
556, 562
vochtige omgeving, elektriciteit
387, 392
vergadervoorziening - afmetingen
346
voedselvergiftiging
221
- verlichting
347
540
vergezelrecht, OR/MR
122
voetbescherming, persoonlijke beschermingsmiddelen vogelgriep, infectieziekte
220
volcontinudiensten
129
vergiftigingsgevaar, besloten ruimten 378 verkeersmaatregelen, infratechniek
368
verkeersregels, procesindustrie
375
voorlichting
verlichting - kantoor
347, 345
- werkplaatsen
337
verontreinigde bodem
408 e.v.
verontreinigde grond, werken in
409, 411
Verordeningen, Europese
71
verpakte gevaarlijke stoffen, opslag
184
verplichtingen
- arbobeleid
2
- Arbowet
53
- communicatie
589
- OR/MR
123
- risicomanagement
574
voorlichtingsmaterialen
77
vorkheftrucks
451
- belasting
442
- werkgevers, Arbowet
52
vriesmiddelen, leidingdichtvriesapparatuur
483
- werknemers, Arbowet
54
vrije tijd, verdeling per type dienst
136
ver-reikers
449
vrijstelling, Arbowet
61
- als hijskraan
450
vrouwen, onregelmatige werktijden
138
- als hoogwerker
451
vuur, handbescherming
538
- belasting
442
verrichtingenbasis, contract arbodienst
16
verstikking, besloten ruimten
378
vertrouwenspersoon
328
vervangingsplicht VOS
212
verwarming, garages
512
verzuimanalyse
15
W
2
- instemmingsrecht
124
veteranenziekte
294
vezels
193 e.v.
VGM-aspectenregister
45
VGWM-commissie
117
virussen
217
vlakbank
505
vlambogen, elektriciteit
387
558
waarschuwingssignalen, geluid
276
Warenwetbesluit Machines
414
- hijswerktuigen
437
warmte, zie hitte
verzuimbegeleiding - arbobeleid
waarschuwingsborden
warmtestraling, klimaat
284
wasruimte, richtlijnen
335
watergedragen verf, binnenschilder- 212 werk WEB-model
4
weekenddienst
143
wegenbouw
397 e.v.
welzijn, RI&E
324
welzijnsbeleid
325
welzijnsrisico’s arbeidstijden
136
werk- en rusttijden
128 e.v.
617
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 617
4-3-2021 16:04:48
REGISTER
werkbakken, hijskranen
440
wetgeving
50 e.v.
werkdruk
3, 320
- communicatie
588
werkgever, zorgplicht
86
- werk- en rusttijden
146
werkgeversverplichtingen
52
wettelijke aansprakelijkheid
88
- ATW
147
wisseldiensten arbeidstijden
131
WerkHouding Instrument
245
wisseldiensten, werkroosters
141
- aanbevelingen
244
Z
- lichamelijke belasting
243
zaagmachines
- onderzoek naar
256
- hout
504
- risico’s
256
- metaal
508
werkhoudingsinstrument
258
zeecontainers, gassing
198
werkingssfeer
51
zeer zorgwekkende stoffen
170
werknemers, aansprakelijkheid werkgever
86
- laboratoria
354, 357
Zeitgebers
133
zelfroosteren
152
werkhouding
werknemersbetrokkenheid - arbodienst
11
- RI&E
107
zichtbaar licht, niet-ioniserende stra- 302 ling
werknemersgedrag
573
zichtbaarheidskleding
544
werknemersverplichtingen
54
ziekte, stress en
323
ziektes, binnenklimaat
293
werkonderbreking - melden aan Inspectie
61
zitten, arbeidsrisico
343
- recht op
55
zitwerkplek
261
werkplaats, houtbewerkingsmachines
502
- keuze
263
zoönosen
220
werkplek
260, 331 e.v.
zorgplicht, werkgever
86
- afmetingen
262
zuurkasten, laboratoria
358
- arbobeleid
52
zuurstofgebrek, cryogene vloeistoffen
200
- biologische agentia
224
zuurstofverdringing
166
- infratechniek
368
200
- inrichten
264
zuurstofverrijking, cryogene vloeistoffen
- meubilair
347
zwaailichten
571
- opslag
383 e.v.
zwangeren, rustruimte
334
- zie ook werkruimte
zwangerschap, laboratoria
357
werkplek-gerelateerde risico’s, kan- 343 toor
zware ongevallen
53
zware overtreding
81
werkplekinstructiekaart, gevaarlijke stoffen
178, 179
zwijgrecht
62
werkroosters, nachtwerk
140
zzp’ers, bouw
399
werkruimte
331 e.v.
- afmetingen
332
- zie ook werkplek werkvergunning, chemische industrie
375
Wet op de economische delicten
61
Wet precursoren voor explosieven
172
Wet voorkoming misbruik chemicaliën
171
618
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 618
4-3-2021 16:04:48
REGISTER
619
Arbojaarboek 2021_V4.0.indd 619
4-3-2021 16:04:48