ΑΡΘΡΑ
Κοινωνική κατοικία και κράτος πρόνοιας Η στέγαση αξιολογείται ως η ασπίδα προστασίας του ανθρώπου από φυσικούς και κοινωνικούς κινδύνους, η βάση οργάνωσης της καθημερινότητάς του, θεμελιώδης προϋπόθεση για την ανάπτυξη δράσεων κοινωνικής ενδυνάμωσης, για την επαρκή προστασία της υγείας και για τη δυνατότητα εργασίας, και περιλαμβάνεται στο Άρθρο 34.3 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης: «Η Ένωση, προκειμένου να καταπολεμηθεί ο κοινωνικός αποκλεισμός και η φτώχεια, αναγνωρίζει και σέβεται το δικαίωμα κοινωνικής αρωγής και στεγαστικής βοήθειας προς εξασφάλιση αξιοπρεπούς διαβίωσης σε όλους όσους δεν διαθέτουν επαρκείς πόρους». Μέσω του Housing Rights Watch (ευρωπαϊκό δίκτυο διεπιστημονικών ομάδων, αποτελούμενων από οργανώσεις, δικηγόρους και ακαδημαϊκούς διαφόρων ευρωπαϊκών χωρών), προωθείται η προστασία και πραγμάτωση του δικαιώματος στη στέγαση για όλους (FEANTSA 2016). Τα Άρθρα 30 και 31 του Αναθεωρημένου Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη υποχρεώνουν τα κράτη μέλη να προωθήσουν την αποτελεσματική πρόσβαση σε στέγη ικανοποιητικού επιπέδου και την πρόληψη και μείωση της έλλειψης στέγης, με στόχο τη σταδιακή εξάλειψή της, καθώς και την υποχρέωση να καταστήσουν τα ενοίκια προσιτά στους μη έχοντες επαρκείς πόρους. Σύμφωνα με την Έκθεση του Ευρωπαϊκού Τμήματος του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου (IMF 2021a), ο βασικός λόγος για τη δυσκολία απόκτησης (από όλους) αξιοπρεπούς στέγασης είναι η αύξηση του κόστους ενοικίασης και η μείωση του εισοδήματος από την εργασία. Διεθνείς οργανισμοί, όπως ο ΟΟΣΑ, προβάλλουν πλέον ως αναγκαιότητα το αίτημα για καλύτερες κυβερνητικές στεγαστικές πολιτικές, εκτιμώντας ότι το έλλειμμα στέγης διευρύνει τις ανισότητες και διαταράσσει την κοινωνική συνοχή (OECD 2021), ενώ το ΔΝΤ τοποθετεί το αίτημα για προσιτή και αξιοπρεπή στέγαση για όλους στο κέντρο των δράσεων για την ανάκαμψη της Ευρώπης από την πανδημική κρίση (IMF 2021b). Οι πολιτικές που προτείνονται από ΟΟΣΑ και ΔΝΤ έχουν, κυρίως, χαρακτήρα δημόσιας παρέμβασης και αφορούν κρατική επιδότηση ενοικίου, δημόσιες επενδύσεις για κατασκευή κοινωνικών κατοικιών (social housing), πολεοδομικές διευθετήσεις, φορολογικά κίνητρα και αντικίνητρα. Οι πρώτες κοινωνικές κατοικίες εμφανίζονται στην Αγγλία στα τέλη του 19ου αιώνα, όπου η απότομη εκβιομηχάνιση των πόλεων και η γρήγορη αστικοποίηση δημιούργησαν τα πρώτα στεγαστικά προβλήματα, με το δικαίωμα στη στέγη να συμπεριλαμβάνεται στις συντεχνιακές διεκδικήσεις. Σήμερα, η κατοικία έχει μετατραπεί σε προϊόν, το οποίο χρησιμοποιείται πέραν της αξίας χρήσης του, για κέρδος. Η κερδοσκοπία που αφορά την υπερεμπορευματοποίηση της κατοικίας προωθείται από 1) την απορρύθμιση λόγω των κρατικών πολιτικών, 2) τη μετατροπή της σε επένδυση με σκοπό το κέρδος, 3) την παγκοσμιοποίηση της κατοικίας και την αποσύνδεσή της από την αξία χρήσης της. Η αγορά κατοικίας είναι μια ατομική λύση στο πρόβλημα της κατοικίας, ενώ η ενοικίαση είναι μια συλλογική λύση, που οδηγεί το κράτος στην επένδυση σε κατοικίες για κοινωνική χρήση. Με βάση τον EspingAnderson (1990), τα κράτη χωρίζονται σε τρεις κατηγορίες, ανάλογα
26
με τον βαθμό αποεμπορευματοποίησης και διαστρωμάτωσης των κοινωνικών παροχών: Φιλελεύθερα (π.χ. ΗΠΑ), Σοσιαλδημοκρατικά (π.χ. Σουηδία) και Συντηρητικά (π.χ. Βρετανία). Με βάση τις πολιτικές του κράτους πρόνοιας, αναπτύσσονται διαφορετικά συστήματα και νοοτροπίες, οι οποίες διέπουν τη σχέση των πολιτών με την κατοικία. Σε ένα σοσιαλδημακρατικού τύπου κράτος πρόνοιας, για παράδειγμα τη Σουηδία, πέραν του 50% του πληθυσμού διαμένουν σε κοινωνικές κατοικίες που προσφέρει το κράτος, ανεξαρτήτως εισοδήματος, κοινωνικού υποβάθρου ή οικογενειακής κατάστασης. Το κράτος, που είναι ο ιδιοκτήτης των κατοικιών, ενοικιάζει με μακροχρόνια συμβόΜε βάση τις πολιτικές κατοικίες λαια, χαμηλού κόστους ενοικίασης, του κράτους πρόνοιας, προσφέροντας ασφάλεια, σιγουριά και ανεξαρτησία στους Σουηαναπτύσσονται δούς πολίτες. Επιπλέον, το σουηδιδιαφορετικά κό κράτος δίνει επιδόματα στέγης για τέλη ενοικίασης, σε οικογένειες συστήματα και παιδιά, νέους, άτομα με αναπηνοοτροπίες, οι οποίες με ρίες, ηλικιωμένους, που πληρούν διέπουν τη σχέση ορισμένα εισοδηματικά και περιουσιακά κριτήρια. Άλλα μέτρα που των πολιτών με την χρησιμοποιεί το σουηδικό κράτος κατοικία είναι η επένδυση σε κατασκευή ή ανακαίνιση κοινωνικών κατοικιών από ιδιώτες, τα οποία δίνονται και πάλι για ενοικίαση με βάση κοινωνικοοικονομικά κριτήρια. Η προώθηση αυτού του τύπου λύσεων κατοίκησης οδηγεί και σε έναν πολύ συγκεκριμένο χωροταξικό σχεδιασμό, με την κατασκευή πολυκατοικιών με ενοικιαζόμενα διαμερίσματα, χωρίς μεγάλη εξάπλωση της πόλης, και με τη δυνατότητα προσφοράς μέσων μαζικής μεταφοράς, για σχεδόν καθολική χρήση από τους πολίτες. Στην Κύπρο, η πολιτική που ακολουθείται μέχρι στιγμής τείνει περισσότερο σε φιλελεύθερου τύπου κράτη πρόνοιας, με προώθηση ατομικών λύσεων στην κατοικία (ιδιοκατοίκηση). Η πόλη επεκτείνεται συνεχώς με ανεξάρτητες κατοικίες, χωρίς τη δυνατότητα χρήσης δικτύου δημόσιων μέσων μεταφοράς. Ο Κυπριακός Οργανισμός Ανάπτυξης Γης, από το 1980 μέχρι το 2012 παρείχε χαμηλού κόστους οικίες για αγορά μόνο, στους ελάχιστους δικαιούχους, ενώ λόγω της οικονομικής κρίσης σταμάτησε οποιαδήποτε παροχή μέχρι το 2017. Μόνο πρόσφατα, το 2021, έγινε αντιληπτό ότι λόγω της αύξησης του πληθωρισμού, της οικονομικής κρίσης από τον κορωνοϊό και τους πολέμους, η αγορά κατοικίας δεν είναι πλέον εφικτή, για μεγάλο μέρος του πληθυσμού, ειδικά με τις νέες επισφαλείς συνθήκες εργασίας. Τον Δεκέμβρη του 2023 εξαγγέλθηκαν διάφορα κίνητρα τα οποία η κυβέρνηση θεωρεί ότι μπορούν να παρέχουν στεγαστικές λύσεις. Δυστυχώς τα μέτρα που αφορούν τη δημιουργία μονάδων προσιτού ενοικίου είναι μέτρα προσωρινά, και όχι μια μακροπρόθεσμη πολιτική «Διάθεση 100% του Κινήτρου σε Προσιτό Ενοίκιο για 6 έτη και 20% Επιτρεπόμενου Δομήσιμου Εμβαδού προς ενοικίαση στην ελεύθερη αγορά για 6 έτη και 80% του Επιτρεπόμενου Δομήσιμου Εμβαδού προς πώληση ή ενοικίαση στην ελεύθερη αγορά1». Τα προσωρινά μέτρα που λαμβάνονται, όχι μόνο δεν θα λύσουν το ζήτημα της στέγασης που απασχολεί συνεχώς αυξανόμενα ποσοστά