__MAIN_TEXT__
feature-image

Page 1

het

gro

ots te c kunst en cultuur maandblad voor ult uur bla dv an ned erl and

zuiderlucht 14e jaargang • 3/2020

3

Nick Cave Jan van Eyck Mark Manders Cassi Namoda Ted Noten Charles van Oppen Panamarenko F. Scott Fitzgerald Wolfgang Tillmans Hanna van Mourik Broekman

THE GREAT GATSBY ZIT IN ONS ALLEMAAL


7 T/M 15 MAART 202 0

RE BE LLEN & DWARSDE NKE RS

gesubsidieerd door de Provincie Limburg

Cubiss_ADV-Boekenweek2020_228x325mm-DEF.indd 2

10-02-20 13:53


VICTOR PAPANEK The Politics of Design EXPO | C-mine, Genk (BE) 10.03.2020 – 24.05.2020

An exhibition by the Vitra Design Museum and the Barcelona Design Museum in collaboration with the Victor J. Papanek Foundation, University of Applied Arts Vienna

Funded by

Global Partner


Cube design museum in Kerkrade toont in de nieuwe expositie ‘(Re)design Death’ hedendaags design rond afscheid nemen, sterven, rouwen en herinneren. Zo’n 50 objecten laten zien hoe designers, vaak na een persoonlijke ervaring, invulling geven aan de behoeften en rituelen die er zijn rondom overlijden.

Nieuwe rituelen Door ontkerkelijking en individualisering vallen traditionele (religieuze) manieren van omgang met de dood steeds meer weg. Sterven en verlies zijn vooral een privézaak geworden. Designers reageren op deze ontwikkelingen met nieuwe benaderingswijzen en vooruitstrevende ontwerpen voor producten en concepten die bij dood, rouw en herinneren een rol kunnen spelen. Design vormt zo een krachtig middel voor het opnieuw en persoonlijk invullen van rituelen.

gesubsidieerd door de Provincie Limbur g

24 jan

11 feb /


15 FEB – 14 JUN

15 FEB – 24 AUG

MARTIN EN INGE

RIEBEEK

SAVE ME FROM THIS COLD

NU TE ZIEN STEDELIJKMUSEUMBREDA.NL


Te zien van 14 maart t/m 7 juni 2020

DMDB-BodyDrift-adv-228x160mm.indd 1

04/02/2020 15:24

A R T

B R E D A

K U N S T

A N T I E K

D E S I G N

De inspirerende beurs voor kunst, antiek en design in het zuiden van Nederland! Zowel voor de doorgewinterde verzamelaar als voor de gelegenheidsliefhebber van mooie objecten is ART BREDA dĂŠ voorjaarsbeurs om te bezoeken. Ruim 70 exposanten uit binnen- en buitenland tonen hun beste collecties van onder andere Art Deco, aziatica, zilver, prenten, ikonen, moderne en hedendaagse kunst en juwelen! ART BREDA is een belevenis van hoog niveau.

12 T/M 19 APRIL 2020 W

Adv ArtBreda2020_Zuiderlucht_228x160.indd 1

W

W

.

A

R

T

B R E E P A R K B

R

E

D

A

/

B R E D A .

N

L

02-02-2020 21:32


zuiderlucht 3/2020

inhoud

9  actueel — Drank en drugs en hedonisme Benieuwd of we onszelf daar tegenkomen.

12  De ‘yolo’-jaren zijn terug Scotts Fitzgeralds The Great Gatsby gaat over ons en de tijd waarin we leven.

16  in beeld – Vandaag is de eerste dag De fotografie van Wolfgang Tillmans grijpt je nog steeds bij de kladden.

19  daria – Hologram ‘Een van mijn acteurs legde de voorstelling stil vanwege een man op de eerste rij die zat te snurken.’

20

De bevroren stiltes van Mark Manders

‘Je hebt de wens om dingen te maken, maar je moet het ook weer niet te graag willen. Want dan lukt het niet.’

24  Dachau in Maastricht Wraakgevoelens en sadisme leidden in 1945 tot misstanden onder gevangengezette landverraders.

29  ptmy — In gesprek met Nick Cave ‘Ik liep naar buiten, verdwaasd, ontroerd en geïnspireerd.’

30  ‘Het kind in mij had de goede antenne’ De herontdekking van Jan van Eyck als schilderkunstige vernieuwer.

34  bits — Mijn vaders pyjama ‘De natuur geeft werkelijk een showtje weg, maar je moet het wel willen zien.’

34  studio — De maaklust van Ted Noten ‘We zijn de betekenis van het sieraad een beetje kwijtgeraakt.’

36  feuilleton — Uit de comfortzone Panamarenko’s slotakkoord | Amerikaanse vrouwen | Haagse School in Oss | De dood als ontwerp

38  blendr & filtr — Honden, zwembaden en bibliotheken ‘Falende bestuurders zien we na hun vertrek weer ergens anders opduiken in een mooie nieuwe functie.’

38  de voorkeur van —Hanna van Mourik Broekman ‘Ik begon te knutselen en opeens stond er een skelet naast me te dansen.’

39  zl boekentop-10 — Male gaze ‘Een leesoffensief. Zou er íemand zijn die gelooft dat het er bij dit kabinet ooit van komt?’

Cover: Jeske van de Staak en Jeroen van Koningsbrugge in The Great Gatsby door Toneelgroep Maastricht. foto Mark Engelen. Zie pagina 12.

7


wilt u zuiderlucht maandelijks thuisbezorgd krijgen? voor 63 euro per jaar wordt u begunstiger van het mooiste cultuurblad van nederland en vlaanderen.

büro G29

ga naar zuiderlucht.eu/begunstigers en meld u aan

BEGAS HAUS Heinsberg • Burgenmuseum Nideggen • Columbus earth center Kerkrade • Continium discovery center Kerkrade • Cube design Kerkrade • De Vondst Heerlen • Deutsches GlasmalereiMuseum Linnich • Energeticon gGmbH Alsdorf • IKOB – Museum für Zeitgenössische Kunst Eupen • KuK Monschau • Kunsthaus NRW Kornelimünster • Leopold-Hoesch-Museum Düren • Ludwig Forum für Internationale Kunst Aachen • LVR Freilichtmuseum Kommern • LVR Rheinisches Industriemuseum Euskirchen • Museum Vieille Montagne Kelmis • Museum Zinkhütter Hof Stolberg • Museum Zitadelle Jülich • Nederlands Mijnmuseum Heerlen • Papiermuseum Düren • Römerthermen Zülpich – Museum der Badekultur• SCHUNCK Heerlen • Stadtmuseum Düren • Stadtmuseum Eupen • Suermondt-LudwigMuseum Aachen • Thermenmuseum Heerlen • Töpfereimuseum Raeren • Vogelsang IP Schleiden Kunst

Historie

OPENING TENTOONSTELLING ZONDAG 15 MAART 2020 – 17 UUR

LODE VANLESSEN GIDO VANLESSEN PETRUS VANLESSEN VANLESSEN

INLEIDING FERNAND HAERDEN, KUNSTRECENSENT TENTOONSTELLINGSPERIODE MAANDAG 16 MAART T/M ZATERDAG 4 APRIL 2020

Natuur & Technologie

OPENINGSDAGEN EN -UREN MAANDAG T/M VRIJDAG VAN 10 TOT 12 UUR EN VAN 13 TOT 20 UUR. ZATERDAG VAN 10 TOT 12 UUR EN VAN 14 TOT 17 UUR. (GESLOTEN OP ZONDAG)

naarhetmuseum.eu Dit project wordt financieel ondersteund door:

ORGANISATIE & LOCATIE CC MAASMECHELEN KONINGINNELAAN 42, 3630 MAASMECHELEN (B) +32 (O) 89 76 97 97, INFO@CCMAASMECHELEN.BE WWW.CCMAASMECHELEN.BE

3 FOTO’S: LODE VANLESSEN: OOGST - GIDO VANLESSEN: ROEMENIË S-1 - PETRUS VANLESSEN: GC PART III

Het nieuwe combiticket voor 28 musea in het hart van de Euregio Maas-Rijn. Verkrijgbaar in de musea of online op naarhetmuseum.eu.

Expo

naar het museum!


actueel

zuiderlucht 3/2020

advertentie

Stadspark Hasselt

Drank en drugs en hedonisme

I

n het atrium van het Academisch Ziekenhuis in Maastricht hangt een Mankrachthelikopter, een door Panamarenko ontworpen vliegmasjien. Met zijn rode, twaalf meter brede bladen zweeft het apparaat ergens tussen de eerste en de tweede verdieping. Aan kabels; er is geen mankracht sterk genoeg om het iele frame met een triplex stoeltje voor de vliegenier in de lucht te krijgen. Een stuk verderop in het atrium zijn vangnetten gespannen, aangebracht nadat patiënten na een slechtnieuwsgesprek van de vijfde verdieping naar beneden waren gesprongen. Het is een macabere tegenstelling: de ontketende kunstenaar die los wil komen van de aardse wetten, en de door het bestaan bezwaarde mens die zich naar beneden stort. Ontstijgen aan jezelf, al is het maar één keer in je leven, raakt voor veel mensen aan de zin van het bestaan. Panamarenko nam dat bijna letterlijk. Niet eenmaal, maar tientallen, honderden keren probeerde hij zich te onttrekken aan de zwaartekracht. Met zijn suggestieve machinerieën én op papier: bij zijn Mankrachthelikopter in het AZM hangt een schitterende tekening van het ontwerp. Een maand voor de opening van een Panamarenko-tribute in zijn geboortestad Antwerpen kwam de kunstenaar te overlijden. Wég was hij, net voor zijn 80ste verjaardag, onderweg naar de sterren en het oneindige universum waar zijn fantasie maar geen genoeg van kreeg. De expositie, zie pagina 36 van dit nummer, is een ode aan de verbeeldings­ kracht – hetgeen ook kan worden gezegd van deze nieuwe Zuiderlucht, met uiteenlopende karakters als Nick Cave, Mark Manders, Cassi Namoda, Ted Noten, Wolfgang Tillmans en Hanna van Mourik Broekman. Wat ze, behalve hun verbeeldingskracht, met elkaar gemeen hebben, is hun gebrekkige aanleg voor het compromis. Zó doe ik het, en niet anders. Zo past het gezelschap ook nog eens binnen het thema van de Boekenweek van dit jaar, Rebellen en dwarsdenkers. Hoewel hij ons aanvankelijk niet als zodanig te binnen schoot, geldt dat ook voor F. Scott Fitzgerald. In zijn bekendste boek, The Great Gatsby, te lezen als een aanklacht tegen de zich in drank en drugs en hedonisme wentelende jetset van de jaren 1920, troffen ons de vele parallellen onze tijd. Inclusief de leegte van het liberalisme waarin we de weg intussen volledig zijn kwijtgeraakt. Toneelgroep Maastricht brengt deze maand een theaterversie van The Great Gatsby op de planken. Benieuwd of we onszelf daar nog tegenkomen.

BURO BERTUS . BUREAU VOOR GRAFISCH ONTWERP

burobertus.nl

benieuwd of we onszelf daar tegenkomen.

IN TE RI ORS by Guus van den Akker

WIDO SMEETS | hoofdredacteur w.smeets@zuiderlucht.eu

Kloostertuin Rolduc

www.guus vanden akker.com


Yes,Please! Yes,Please! Yes,Please! Yes,Please! Yes,Please! Yes,Please!

marres.org

8 maart — 7 juni 2020

cacaofabriek.nl/worldpressphotohelmond

MARCO GUALAZZINI / CONTRASTO

Beeld: Atelier CAmBré

Na wereldsteden als Tokyo, Montreal, Rome, Teheran, Syndey en Mexico City zal de World Press Photo Expositie 2019 dit seizoen ook te zien zijn in Helmond. Van 6 t/m 29 maart 2020 kunt u de winnaars van de 2019 World Press Photo Contest gratis bewonderen in De Cacaofabriek.

marres maastricht stichting nieuwe helden

06-29 maart 2020 De Cacaofabriek Helmond


zuiderlucht 3/2020

SP

EC

IAL

14 EN 15 MAART, GROTE KERK BREDA

EA AN BIE DIN G

600 + KUNSTWERKEN TE ZIEN EN TE KOOP

SPECIALE ZUIDERLUCHT AANBIEDING: Toegangskaart + Catalogus + het boek Beeldende Kunst in Nederland (waarde € 31,95) voor slechts € 6,40 ! Bestel de speciale combi-toegangskaart via www.brabantartfair.nl en gebruik kortingscode ZDL20 om te profiteren van de korting!

WWW.BRABANTARTFAIR.NL

5TH Edition Afterparty

19:00 – 01:00 00:00 – 05:00

Boekhandel Dominicanen • Marres Bonnefanten • Brouwerij Bosch Theater aan het Vrijthof Natuurhistorisch Museum Drukkunstmuseum • Landbouwbelang Centre Céramique • Lumière Cinema Jan van Eyck Academie Museum aan het Vrijthof Bureau Europa • Muziekgieterij

museumnachtmaastricht.nl 11


boeken

zuiderlucht 3/2020

DE ‘YOLO’JAREN ZIJN TERUG 12

Het leven dat F. Scott Fitzgerald en zijn vrouw Zelda leidden, eindigde voor hem in alcoholisme, overspel en eenzaamheid, en voor zijn vrouw Zelda in het krankzinnigengesticht.


zuiderlucht 3/2020

boeken

Aan de vooravond van een theaterbewerking herleest YANNICK DANGRE The Great Gatsby van F. Scott Fitzgerald, de klassieker over rijkdom, verveling en hedonisme. Een eeuw later lijkt weinig veranderd. “Wat zullen we vanmiddag doen om de tijd door te komen? En de dag erna, en de volgende dertig jaar?”

M

et het Boekenweekthema

drooglegging. De oplopende spanningen tussen

Rebellen en dwarsdenkers

Gatsby en zijn liefdesrivaal komen tot een tragisch

komen in je lezersbrein

hoogtepunt wanneer Daisy in Gatsby’s auto een

spontaan namen op als

vrouw doodrijdt en vluchtmisdrijf pleegt. Daarop

Multatuli, Jan Cremer,

fluistert Tom de echtgenoot van het slachtoffer in

Gerard Reve of W.F.

dat Gatsby aan het stuur zat, waarna de gebroken

Hermans, buiten de landsgrenzen denk je aan

man wraak neemt door de vermeende dader in

schrijvers als Louis-Ferdinand Céline, Salman

diens villa neer te schieten.

Rushdie en Michel Houellebecq. Een lijst met

Een fatale liefdestragedie, zou je dan zeggen,

literaire lastpakken wier boeken veel overhoop

maar het boek graaft dieper. Meer nog dan om

haalden, is zonder veel moeite aan te vullen –

de liefde draait het in The Great Gatsby immers

iemand die waarschijnlijk onvermeld zal blijven,

om geld. Het universum van Jay Gatsby wordt

is Francis Scott Fitzgerald (1896-1940). We kennen

uitvoerig beschreven: een villa met talloze bad-,

hem vooral als de psychologisch fijnzinnige auteur

kleed- en biljartkamers, waar de badkuipen van

van Tender is the Night en The Great Gatsby, maar dat

marmer zijn en de haarborstels van goud, en

de Amerikaan in die boeken ook een stevige scheut

waar de kleerkasten honderden zijden hemden

maatschappijkritiek gaf, zijn we meestal vergeten.

herbergen. In de tuin vinden feesten plaats waar

Dat is jammer, want juist in deze tijd heeft zijn werk

de gasten zich ondanks de drooglegging tegoed

ons veel te zeggen.

doen aan de meest exquise cocktails en de nieuwste societyroddels uitwisselen. De opgevoerde rijkdom

Dat geldt zeker voor The Great Gatsby, de klassieker

is zowel fascinerend als stuitend, dat is althans hoe

die nu door Toneelgroep Maastricht in het theater

ze wordt ervaren door Nick Carraway - en door

wordt gebracht. Het verhaal wordt verteld door

Scott Fitzgerald zelf, die eenzelfde parcours van de

Nick Carraway, een jongeman die van de Midwest

Midwest naar de New Yorkse jetset aflegde.

naar New York verhuist om carrière te maken in de

Naarmate het boek vordert, krijgt de weerzin de

financiële sector. Met een gelukje komt hij terecht in

overhand. De conversaties blijken leeg, iedereen

de welgestelde wijk West Egg, in een villa naast die

zwelgt in drank en blind egocentrisme, elke

van de mysterieuze Jay Gatsby, die elke avond royale

party is een lamlendige herhaling van de vorige.

feesten voor de jetset geeft.

Niet voor niets schreeuwt Daisy op een bepaald

Carraway hoort er de wildste speculaties over

moment: “Wat zullen we vanmiddag doen om de

deze Gatsby, wiens verleden uiterst schimmig is,

tijd door te komen? En de dag erna, en de volgende

in het bijzonder de herkomst van zijn rijkdom. De

dertig jaar?” De puissante rijkdom leidt kortom

twee raken bevriend en al snel wordt Carraway een

tot existentiële verveling en hedonisme. Het is

bemiddelaar in Gatsby’s queeste om zijn voormalige

hetzelfde mechanisme dat we vele jaren later zullen

liefje Daisy, inmiddels getrouwd met Tom Buchanan,

zien in de boeken van Bret Easton Ellis, en in films

terug te winnen. Langzaam komen we te weten

als Fellini’s La Dolce Vita, of La Grande Bellezza van

dat Gatsby vroeger arm was en daarom niet met

Sorrentino.

de gefortuneerde Daisy kon trouwen. Zijn rijkdom

Door die leegte zo expliciet te tonen, dreigt het

heeft hij vergaard met illegale dranksmokkel -

gevaar van moraliseren, maar net als deze navolgers

het boek speelt zich af tijdens de Amerikaanse

maakt Scott Fitzgerald zich daar niet schuldig aan;

13


EN VERDER IN SCHUNCK:

aad de haas als een tor op een tafelblad t/m 29 mrt 2020

christie van der haak knisper, knasper, knoesper t/m 15 mrt 2020

u bevindt zich hier - de geschiedenis van het glaspaleis t/m 30 dec 2020

mural george korsmit homage to the soul t/m 2 aug 2020

schunck.nl


zuiderlucht 3/2020

boeken

Iedereen zwelgt in drank en egocentrisme, elke party is slechts een lamlendige herhaling van de vorige.

hij laat zien hoe die rijkdom en wanhopige

Nu, honderd jaar later,

zoektocht naar genot fascineren, zowel voor

lijkt er weinig veranderd.

Nick Carraway als voor de lezer. Ondanks de

Het liberalisme heeft zich

excessen laat het stiekeme verlangen de lezer

heruitgevonden in de

niet los, zeker als het alternatief een anoniem

cynische variant van het

en kleurloos bestaan is. Voor ons, die dagelijks

neoliberalisme, de kloof

om de oren geslagen worden met het begrip

tussen arm en rijk blijkt

‘yolo’ (you only live once), komt het pijnlijk

groter dan ooit, en elke

hedendaags over als een van de personages

dag wordt duidelijker

op Gatsby’s feesten maar blijft herhalen: “Je

hoe de race naar meer

leeft maar één keer, één keer!”

geld ten koste gaat van

D

anderen, van het milieu,

ie mentaliteit en de ermee gepaard

van de cohesie in de

gaande ratrace leidt onvermijdelijk

samenleving. Nieuw is dat deze uitputtende rijkdom

tot moreel verval. Zowat iedereen in

The Great Gatsby pleegt overspel, op de lagere

Leonardo DiCaprio en Carey Mulligan in de verfilming van The Great Gatsby in 2013.

is geglobaliseerd. Van Saoedi-Arabië via China

klassen wordt genadeloos neergekeken, Tom Buchanan steekt speeches af over witte

gespendeerd aan het bereiken van welstand,

tot India, overal duiken nouveau riches op die

suprematie, en vooral: bijna alle nouveau

heeft er zichzelf zelfs opnieuw voor uitgevonden

dezelfde excessen tentoonspreiden, en waartegen

riches die Gatsby’s festijnen frequenteren,

(hij verzint voortdurend nieuwe verledens voor

steeds meer burgerprotesten ontstaan. Wie zou dan

blijken hun fortuin te danken te hebben

zichzelf), maar zijn dood is roem- en liefdeloos. Op

ook durven beweren dat een eeuw na Gatsby niet

aan louche praktijken als dranksmokkel en

zijn begrafenis komt slechts een handvol vrienden

hetzelfde lege hedonisme en dezelfde desillusie

oplichterij. Gatsby lijkt zich daar als enige

opdagen.

heersen?

van bewust: hij drinkt niet en gedraagt zich

De race naar rijkdom en roem leidt naar

Scott Fitzgerald geloofde honderd jaar geleden

beheerst temidden van het feestgewoel, alsof

eenzaamheid en de dood; ook het enige nobele

niet in een kentering. De voorlaatste alinea van The

hij zich stiekem schaamt voor de frauduleuze

in hem, zijn liefde voor Daisy, is uitgemond in een

Great Gatsby gaat als volgt: “Gatsby geloofde in het

rijkdom om hem heen. Na een zoveelste

desillusie. Daarmee maakt Scott Fitzgerald zijn

groene licht, de orgiastische toekomst die jaar op

avond tussen de “onbereikbaar rijken” merkt

hele punt: de mythe van de selfmade man, het

jaar voor onze ogen terugwijkt. Ze ontglipte ons

buitenstaander Carraway cynisch op: “Ik ben

perspectief van de American Dream, is hol en dood.

toen, maar dat doet er niet toe – morgen zullen we

een van de weinige eerlijke mensen die ik ooit

Hij was een van de eersten die dat hardop durfde te

harder lopen, onze armen verder uitstrekken…” De

heb gekend.”

zeggen.

wedloop naar het geld zal genadeloos doorgaan. De mens noch het systeem zal veranderen.

Het is de spiegel die Scott Fitzgerald zijn

De schrijver zelf vormt hierop geen uitzondering.

lezers voorhoudt: het liberalisme dat de mens zelfontplooiing en vrijheid beloofde,

Uit geldgebrek flanste hij onnozele verhaaltjes in

heeft in de praktijk slechts een genadeloze

elkaar voor glossy magazines, een tijdje ging hij

en immorele wedloop naar (meer) geld

voor Hollywood schrijven. Het jetsetleven, zowel

teweeggebracht. De kloof tussen zij die het

in New York als in Parijs, bleef zijn biotoop. Uit

hebben gemaakt en zij die achterblijven,

interviews blijkt hoe bewust hij zich was van de

wordt alleen maar groter.

corrumperende invloed van dat bestaan, en van zijn

Scott Fitzgerald heeft dat overigens ook

“verhoogde zelfvertrouwen”. Net als de personagens

zelf aan den lijve ondervonden. Net als de

in zijn boeken leidde die handel en wandel hem tot

jonge, nog onbemiddelde Gatsby niet met

alcoholisme, overspel en eenzaamheid, en voor zijn

de welgestelde Daisy mocht trouwen, moest

vrouw Zelda zelfs naar het krankzinnigengesticht.

de auteur wachten om zijn geliefde Zelda

Hoewel Scott Fitzgerald de American Dream

te huwen tot hij voldoende geld en roem

ontmaskerde, kon hij zich zelf niet aan de illusie

had vergaard. Dat de armen het slachtoffer

onttrekken. Misschien is het in die zin dat hij ons

zijn van de rijken wordt duidelijk in het slot

het meest nabij komt: net als wij zit hij gevangen

van het boek: Daisy rijdt de vrouw van een

in een kwalijk systeem met dito gevolgen, maar

eenvoudige garagehouder dood en komt er

waarvoor geen alternatief lijkt te bestaan. We weten

mee weg - al zal Gatsby er met zijn leven voor

wat er aan de hand is, maar we handelen er niet

betalen.

naar. Scott Fitzgerald leert ons dat we misschien wel

De pijnlijke ironie, in het boek althans, is dat de rijken er uiteindelijk even bekaaid

Schrijver F. Scott Fitzgerald (1896-1940).

dwarsdenkers zijn, maar geen dwarsdoeners. ZL

vanaf komen. Gatsby heeft zijn halve leven

15


zuiderlucht 3/2020

Vandaag is de eerste dag

16


zuiderlucht 3/2020

Hij was de eerste niet-Brit die in 2000 de Turner Prize kreeg – een toekenning die van vele kanten werd

in beeld

niet door de afdeling fotografie. Tillmans’ tentoonstelling Today Is the First Day in

bekritiseerd. Vanaf zijn eerste foto’s geldt Wolfgang

Brussel, over de jongste ontwikkelingen in zijn werk

Tillmans (Remscheid, 1968) als een buiten­beentje

van de afgelopen drie jaar, laat zien hoe veelzijdig zijn

in de fotografie. In musea zoals het MoMA werd

aanpak is voor het maken van afbeeldingen, video,

zijn onderzoekende, sensitieve manier van werken

performance, muziek en politieke activiteiten.

Wolfgang Tillmans, Today Is the First Day. Van 1 februari t/m 24/5 in WIELS Centrum voor Hedendaagse kunst in Brussel. wiels.org

gehonoreerd door de afdeling hedendaagse kunst,

17


BACH MET BRUNELLO III

PROKOFJEVS DERDE PIANOCONCERT

Passie voor klassiek

Dynamisch en geliefd

Bach / Haydn / Mozart Do 5 mrt – 20.00 u / Theater aan het Vrijthof, Maastricht Vr 6 mrt – 20.15 u / Muziekgebouw Eindhoven Za 7 mrt – 20.00 u / Theater aan de Parade, ’s-Hertogenbosch

Moussa / Prokofjev / Rachmaninov Za 21 mrt – 20.00 u / Theater Heerlen Zo 22 mrt – 14.15 u / Muziekgebouw Eindhoven

L NU B E ST E E N ! T KAAR

Meer info en kaarten: philharmoniezuidnederland.nl

GLO’ART GLO’ART Meestervervalser presenteert

Geert Jan Jansen

Tijdens TEFAF MAASTRICHT 2020 organiseert GLO’ART Lanaken een tentoonstelling met werken van GEERT JAN JANSEN 6 t/m 15 maart van 12:00 - 19:00 Opening 5 maart om 17:00

GLO’ART Lanaken Van Kerckemstraat 24/2 Lanaken www.gloart.be - info@gloart.be Vanaf 1 maart 2020 Elke zondag geopend 12:00 - 18:00


zuiderlucht 3/2020

daria

Hologram S

Een van mijn acteurs legde ooit een voorstelling stil om in discussie te gaan met een man op de eerste rij die zat te snurken.

oms vraag ik me af of theaterbezoekers door hebben dat er echte mensen op het podium staan in plaats van 3D-hologrammen. Nou ja soms; ik heb het zo’n beetje tijdens elke voorstelling die ik bijwoon. Ik vraag het me af wanneer een dame voor me op de derde rij in de schouwburg, slechts twee minuten na de pauze, de behoefte voelt om een zak met snoepjes uit haar tas te toveren, deze tergend traag open te maken, naar het onderste snoepje in de zak te graaien, om vervolgens al haar buren te gaan trakteren. Ik vraag het me af wanneer een man naast me halverwege een Griekse tragedie gebeld wordt, maar hij in plaats van uit schaamte door de grond te zakken, rustig een appje gaat beantwoorden. Wellicht iets in de trant van: “Medea staat op het punt haar kinderen te vermoorden, bel je zo terug.” Ik vraag het me af wanneer het publiek in het Concertgebouw meer geluid lijkt te produceren dan de musici. Kuchconcerten: grieperige mensen die zich op geen enkele manier bezwaard voelen om hun gehoest, gesnik en gerochel de vrije loop te laten. Dropconcerten: pottertjes uit een tinnen doosje schudden blijkt in de theaterzaal een opgave van jewelste. En natuurlijk babbelconcerten: opgewonden types die hun buren, ondanks diens uitstekend werkende gezichtsvermogen, vertellen wat ze allemaal op het podium zien gebeuren. “Oooooh kijk nou! Hij trekt z’n broek naar beneden!” Dank je wel Carla, ik snakte naar je vlijmscherpe observatie van deze scène. Artiesten beklagen zich steeds meer over de bak met ruis die vanuit het publiek hun kant op komt. Ongeacht of de zaal gevuld is met middelbare scholieren of bejaarden. Ik hoor mijn eigen acteurs zich regelmatig afvragen: “Weten mensen eigenlijk dat ze niet in de bioscoop zitten? Dat ik alles zie en hoor, ieder oplichtend telefoonscherm en iedere fluister?” Ik vraag het me ook al vele jaren af. Ik heb in mijn voorstellingen werkelijk alles geprobeerd om mijn publiek eraan te helpen herinneren dat er geen emotieloze projecties op het toneel staan en naast ze zitten. Van voice-overs (zou u zo vriendelijk willen zijn uw telefoon hélemaal uit te zetten?) tot grappig bedoelde inleidingen van de acteurs zelf (u mag na afloop in de foyer zo vaak met ons op de foto als u maar wilt!); soms heeft het bar weinig effect. Een van mijn minder geduldige acteurs heeft ooit een voorstelling stilgelegd om in discussie te gaan met een man op de eerste rij die zat te snurken, en die klaarblijkelijk door niemand om hem heen wakker werd geschud. Of hij zijn vrije avond niet liever op de bank had willen doorbrengen. De situatie hield het midden tussen hilarisch en extreem pijnlijk. Zoals vaste lezers weten ben ik allerminst een voorstander van stijfheid en etiquette in de schouwburg. Ik vind het buitengewoon belangrijk dat iedereen zichzelf en ontspannen kan zijn tijdens een avondje uit. Maar ik sta er ook versteld van hoe sommige mensen totaal voorbijgaan aan anderen op plekken als het theater, de sauna of de stiltecoupé. Daar waar we komen voor concentratie en reflectie. Hoe gemakkelijk persoonlijke gedoetjes de ruimte krijgen om de gemeenschappelijke beleving te overstemmen. Misschien moeten wij ons, net als de mensen op het toneel, iets meer inleven in onze medespelers. Het levert altijd een sterkere voorstelling op. DARIA BUKVIĆ

19


cultuur

zuiderlucht 3/2020

De bevroren stiltes van Mark Manders 20


zuiderlucht 3/2020

cultuur

Niets is wat het lijkt in het ateliercomplex van Mark Manders, merkt JOEP VOSSEBELD. Zijn alle gereedschappen, materialen en machines net zo spontaan achtergelaten als het lijkt? En die vorkheftruck, is die nu van brons? “Alsof er net iets gebeurd is en zo weer iets gebeuren gaat.� Inkijk in het ateliercomplex van Mark Manders in Ronse. foto's Joris Hilterman

21


cultuur

E

r zijn vele varianten van stilte. Je

zuiderlucht 3/2020

De afwezigheid van de kunstenaar lijkt tijdelijk.

het midden een bronzen en een houten

bent alleen in een kamer en hoort

Mark is zo weer terug. Hij is even koffie halen, op

fabrieksschoorsteen van zeker vier meter

het tikken van de verwarming, het

zijn sokken.

hoog; hier zien ze eruit uit als miniaturen.

ruisen van je bloed wellicht. De stille

Maar vandaag, in zijn atelier in het Belgische

Een fabriek in een fabriek. Het stucwerk

nacht, als alle kleuren vervagen en

Ronse, heeft Mark Manders (Volkel, 1968) wel

langs de bovenlichten laat los, de grijze

elk geluid gedempt lijkt onder een

degelijk schoenen aan, exact dezelfde als in het

kruimels verzamelen zich op sculpturen

enorme deken. Een kalme zomerdag

museum – hij heeft twee paar gekocht. Geen

die nog wachten op een goede ingeving.

met ruisende bomen en zoemende insecten. De

overbodige luxe. Manders’ atelier, in een oude

Op de plek waar Manders vorig jaar nog

geluidloze spanning nadat een muzikant zijn laatste

textielfabriek, is een labyrint van gangen, hallen en

zijn gigantische sculptuur voor Central

noot laat wegsterven en het publiek nog even de

kamers. Werken is hier vooral lopen.

Park in New York construeerde, staan nu

adem inhoudt.

Hij gaat voor in wat hij omschrijft als zijn atelier voor kleiner werk, “zoals je ziet, een slagveld”.

twee paaltjes, ernaast een bal. Het blijkt een hockeydoel voor zijn twee zoons.

I

En je hebt het oeuvre van Mark Manders waarin

Hij toont een gang waar zijn ideeën voor nieuwe

alle mogelijke stiltes lijken te worden bevroren. Zijn

beelden met wasknijpers aan lange lijnen hangen.

beelden, gemaakt van schijnbaar nog natte klei (in

In de volgende ruimte stookt hij de pelletkachel op

werkelijkheid beschilderd brons), lijken te wachten

en tikt daarna op een houten balk die een galmende

op de terugkeer van de kunstenaar, om er nog een

‘kloing’ geeft; het is geen hout, maar beschilderd

laatste hand aan te leggen. In de tentoonstelling

brons. Om vervolgens als een magiër een groot

The Absence of Mark Manders in het Bonnefanten

zeil opzij te trekken en weer een nieuwe ruimte te

in Maastricht worden deze wachtende figuren

onthullen, een hal met vitrines op schragen. In de

omringd door plattegronden van schrijfgerei,

vitrines bevinden zich nachtelijke landschappen,

naast de stoelen staan twee gekloonde

vitrines met nachtlandschappen, rondslingerende

erachter staat een vorkheftruck, ingesloten door

varianten van hetzelfde model, de een

brokken klei, achtergelaten gereedschap enm in

kisten en een houtwerkplaats. Er is een ijzig koud

anderhalf keer te groot, de ander juist

de laatste zaal, naast twee enorme figuren, de

kleiatelier met bovenlicht, er staat een groot hoofd

extreem gekrompen. Verderop nog meer

schoenen van de kunstenaar. Alsof er net voor je

met gesloten ogen. Drie andere beelden staren

zittingen en rugleuningen, maar dan uit

binnenkwam nog hard werd gewerkt en zo meteen,

vanonder sluiers van plastic langs ons heen.

dik plaatstaal, met de ruwe korsten van

wanneer de bezoekers weg zijn, dat werk weer wordt hervat.

Een volgende doorgang levert een nieuwe onthulling op: een enorme fabriekshal met in

n alle hoeken staan stoelen, liggen leuningen en slingeren onderstellen. Een pallet verse stoelen uit aluminium, nog half in de verpakking. Een stapel schoolstoelen met buizenframe en

houten zitting lijkt onderworpen aan een vreemd voortplantingsexperiment:

snijbranders langs de randen. Ook de twee fabrieksschoorstenen in de hal worden gedragen door een groep stoelen, steunend op de zitting. Aan een haak hangen gebogen eikenhouten onderstellen, bedekt met een laag stof van een heel decennium. In een volgende kamer gestapelde zitjes, fris in de lak. Inklap-bankjes met zittingen van krantenpapier. Krukjes die te schoon lijken voor hier. Er staat gelukkig ook een lelijke plastic stoel met een jas eroverheen geslingerd, zoals het hoort in een kunstenaarsatelier. Toch even die twijfel, even er tegenaan tikken: is het wel een echte jas, of een bronzen afgietsel ervan. Er staan veel stoelen hier. “Toen ik op de academie zat was er ook een designafdeling, ik had daar mijn bedenkingen bij. Een stoel is een stoel en een tafel is een tafel. Het zijn dingen met een duidelijke vorm, waarom zou je daar nog allemaal gekkigheid omheen maken. Maar nu wil ik zelf stoelen maken en ontwerpen, dat had ik nooit verwacht van mezelf.” Toch lijkt het niet alsof er veel op die

Mark Manders: “Ja, het lijkt me verschrikkelijk moeilijk om als kunstenaar met maar één werk bezig te moeten zijn.”

22

stoelen wordt gezeten.


zuiderlucht 3/2020

cultuur

‘Ik loop dan snel weer door naar het volgende beeld, totdat het daar ook niet meer lukt.’

uit dezelfde modderige

Maar hoe maak je een krant zonder berichten?

substantie. “Dat staat hier

Dat is niet makkelijk. Het laat je nadenken over

al zeker tien jaar. Het leek

taal, over woorden. Ik besloot alle Engelse

me een mooi idee, om

woorden die bestaan in deze krant te gebruiken.

een dier en een landschap

Achter elkaar. Zo kom ik in aanraking met

letterlijk aan elkaar te

woorden die ik anders nooit zou gebruiken en

koppelen. Maar ik weet

dus met nieuwe ideeën.”

niet precies hoe het verder

Begint een idee voor een tentoonstelling ook met

moet, daarom ligt het

woorden?

even stil. Aan de andere

“Een tentoonstelling begint bij een opeenvolging

kant heb ik het gevoel dat

van ruimtes. Als in een film kan ik in mijn hoofd

als ik er een paar uurtjes

al door die ruimtes bewegen.”

tijd in steek, dat het dan af

Zijn er mensen in die ruimtes?

is. Maar ik doe het lekker

“Nee. De ruimtes zijn leeg. Een tentoonstelling

niet, want ik kan het altijd

met publiek is iets heel vreemds voor mij. Opeens

nog doen.”

lopen overal mensen. Ze bewegen in een te snel

Je werkt lang aan je

tempo of staan juist stil op een onhandige plek,

beelden.

midden in de doorgang bijvoorbeeld. Als ik me

“Ja, soms jaren. Het is een

die ruimtes voorstel is het er stil. Niets beweegt.

gek soort spanning. Je

Toch heeft elke ruimte een eigen soort geluid.”

hebt aan de ene kant heel

Met geluid bedoel je een eigen soort stilte?

erg de wens om dingen

“Ja. Zo zou je het kunnen omschrijven. Het gevoel

te maken, maar je moet

dat er net iets gebeurd is en zo weer iets gebeuren

het ook weer niet te graag

gaat. Maar niet nu.”

willen, want dan lukt het niet. Je moet focussen en tegelijkertijd nonchalant zijn. Dat kost tijd.” Is die tegenstrijdigheid onderdeel van je werk? Je wil dat dingen tijdloos zijn en tegelijkertijd moet

P

as op de terugweg moet ik denken aan de stilte van het atelier zelf. Behalve onze voetstappen en Manders’ zachte stem was er geen enkel geluid. Toch moet het er op een normale werkdag

een helse herrie zijn. Geloei van zaagmachines, geknetter van lasapparaten en gepiep van een

het lijken alsof ze net

draaiende en kerende vorkheftruck. Ik kan

gemaakt zijn.

het me moeilijk voorstellen. In mijn hoofd zie

“Ik heb ooit regels

ik Manders in volmaakte stilte boetseren aan

voor mezelf opgesteld.

een hoofd. Met geluidloze precisie last hij een

Bijvoorbeeld dat ik

stalen onderstel in elkaar. De zaagmachine

“Ik ga wel eens zitten hoor. Maar ik werk

nooit kleuren mag toevoegen aan een beeld. Ik

splijt dikke balken met een zucht. Zijn al deze

aan een beeld totdat het niet meer lukt en

gebruik alleen de kleuren die eigen zijn aan het

gereedschappen en machines hier net zo

de dingen lukken nu eenmaal vaker niet

materiaal. En dat er in beelden geen verwijzingen

‘spontaan’ achtergelaten als die in het museum?

dan wel. Ik loop dan snel weer door naar

naar tijd mogen zijn, want ik wil niet dat je kunt

Zijn ze er vooral om de stilte te benadrukken?

het volgende beeld, totdat het daar ook niet

zien wanneer iets gemaakt is. Het moet zowel

Zijn het eigenlijk wel machines? Had ik maar even

meer lukt. Dus ik loop de meeste tijd in het

honderd jaar geleden als gisteren kunnen zijn.

met een vinger tegen de vorkheftruck getikt.

rond.”

Dat lijkt streng, maar het geeft juist ruimte: het

Die had vast als een bronzen kerkklok door het

Je speelt op meerdere borden tegelijk, als

zijn mijn eigen regels, dus ik mag afwijken. Ik kan

atelier gegalmd. Er werd net nog gewerkt hier,

een simultaanschaker?

inconsequent zijn als ik dat wil, daardoor is het

maar Mark Manders is even weg. Geruisloos, op

“Ja, het lijkt me verschrikkelijk moeilijk om

juist een motor van nieuwe ideeën en werken. Ik

als kunstenaar met maar één werk bezig

had bijvoorbeeld een idee in mijn hoofd voor een

zijn sokken. ZL

te moeten zijn. Als het even niet lukt, wat

beeld en dat zou het beste tot zijn recht komen

moet je dan?”

in papier-maché. Daar heb je kranten voor nodig.

Hij wijst op een beeld achter hem: een

Maar ik mag geen kranten gebruiken, want er

groot beest uit gedroogde modder dat

staat een datum op en de berichten verwijzen

met dikke spanbanden aan een lage tafel

naar een bepaalde periode. Maar ik kan wel zelf

hangt. Daarop een landschap, geboetseerd

kranten maken, zonder datum en zonder nieuws.

The Absence of Mark Manders. Van 2/2 t/m 24/5 in het Bonnefanten Maastricht. bonnefanten.nl

23


cultuur

zuiderlucht 3/2020

Dachau in Maastricht

Alvast kaalgeschoren 'moffenmeiden' bij de gevangenis aan de Minderbroedersberg in Maastricht in 1945. foto Regionaal Historisch Centrum Limburg

24


zuiderlucht 3/2020

cultuur

Van een hel die veranderde in een hemel was na de bevrijding in 1944 geen sprake, constateert PAUL VAN DER STEEN. In gevangenissen in Maastricht, Vught en Reusel leidden wraakgevoelens, geldings­drang en sadisme tot misstanden onder van landverraad verdachte Nederlanders.

voorkeur toegepaste opvoedingsmethode bestaat uit het z.g. ‘grammofoondraaien’ – gebukt met een vinger op de grond rondloopen. Dit spelletje schijnt voor toeschouwers zeer vermakelijk te zijn, doch moet een buitengewoon geschikt middel zijn om iemand krankzinnig te maken en is daarom in de Duitsche concentratiekampen verboden.” Soms moesten gevangenen in een kring gaan staan en elkaar klappen geven. Als de ander werd gespaard, demonstreerden bewakers hoe het wel moest. Ons beeld van de bevrijding in ons collectieve geheugen is vervormd. Ook bij de herdenking 75 jaar later wordt nogal eens de suggestie gewekt dat van de ene dag op de andere de hel veranderde in de hemel, en dat de vooroorlogse recht en orde in een paar dagen tijd waren hersteld. In werkelijkheid hield de chaos ook na het verjagen van de Duitsers in veel gevallen aan. Van Oppen formuleerde scherp, maar zijn inhoudelijke punten waren niet uniek Maastrichts. In concentratiekamp Kamp Vught vonden na de bevrijding ook bedenkelijke praktijken plaats.

D

Daar leden vastgezette verdachten van landverraad onder voortdurende onduidelijkheid over

achau in Maastricht? stond er

beschuldiging, voedselgebrek (hongeroedeem

boven een van de artikelen die

was geen uitzondering) en mishandeling. Straffen

Charles van Oppen, de deken

zoals dertig dagen opsluiting in een bunker zonder

van de plaatselijke Orde van

water om te wassen en verschoning waren schering

Advocaten, aan het einde van

en inslag. In een als gevangenis gebruikte oude

de winter van 1944-1945 schreef

sigarenfabriek in Reusel waren de omstandigheden

in het blad Veritas. Als goed vaderlander en jurist kon hij na vijf jaar oorlog leven met vergelding,

al even slecht. Van Oppens openlijke aanklacht riep scherpe

maar wat hij na september 1944 zag gebeuren in zijn

reacties op. Hoe haalde hij het in zijn hoofd om

stad stuitte hem tegen de borst.

een Maastrichts Dachau te suggereren? “Men moet wel zeer weinig weten van de afschuwelijke

Liet het vraagteken in de kop van het artikel

beestachtigheden, die zich in Dachau en andere

het antwoord open, voor de tekst zelf gold dat

moffenconcentratiekampen hebben afgespeeld

een stuk minder. Van landverraad verdachte

wanneer men een zoodanige vergelijking meent

Maastrichtenaren zaten in ranzige, overvolle,

te mogen trekken”, schreef J. Jacobs in de krant

ijskoude cellen, onder meer in De Grote Looier. Het

Je Maintiendrai. En nog meer op de persoon

onderkomen pand, in de achttiende eeuw gebouwd

Charles van Oppen gericht: waarom had hij zich

als armenhuis, werd geschikt geacht voor hooguit

in de bezettingsjaren 1940-44 niet geuit over

700 gevangenen. Op het hoogtepunt zaten er 2600

“de vergaande rechteloosheid van 18-karaats-

mensen vast. Vrouwen sliepen in houten kribben,

Nederlanders” en spande hij zich nu wel in “ten

mannen op stro. Voor de ontlasting stonden er

gunste van verraderlijke en/of onbetrouwbare

tonnen.

elementen”.

Wie na zo’n gevangenschap weer vrijkwam

De misstanden waar Van Oppen over schreef,

was in een paar maanden vaak 15 tot 25 kilo

dateerden bovendien van maanden geleden.

kwijtgeraakt. Jarenlang opgebouwde wrok tegen

Inmiddels zou veel zijn verbeterd. Bovendien:

collaborateurs vond een uitweg via bewakers.

waarom zouden de gedetineerden het beter

Soms wilden ze zich simpelweg laten gelden. “De

hebben dan de duizenden die nog steeds de schade

menschen worden mishandeld; soms geslagen

ondervonden van de oorlog? “Wanneer getroffenen

met de hondenzweep, met gummistokken en

zonder ruiten moeten zitten, zijn ook de bewoners

geweerkolven”, schreef Van Oppen. “Een bij

van de Looiersstraat daar niets te goed voor.”

25


NOG TE ZIEN TOT EN MET 10 MEI

Tekens van Vrijheid MET ONDER ANDERE: ARMANDO - CONSTANT - CORNEILLE DEFESCHE - LATASTER - FERNHOUTTAJIRI - WAGEMAKER

in samenwerking met:

De provincie Limburg financiert het Limburgs Museum

VRIJHEID IN BEELD

Verwacht:

Aad de Haas Vanaf 15 mei in het Limburgs Museum advertentie5 zuiderlucht 20-1-2020.indd 1

12-2-2020 15:18:30


zuiderlucht 3/2020

cultuur

‘Na de oorlog was Van Oppen de eerste die de moed had om in te grijpen.’

Van Oppen sloot een van zijn aanklachten in Veritas af met een stukje Latijn: Trajectum ad Mosam docet. Maastricht doceert/laat zien. Zijn hoop was dat er van de misstanden werd geleerd. “Voor Zuid-Limburg en met name Maastricht is de onaangename taak weggelegd om als proefkonijn te fungeeren ten bate der later te bevrijden deelen van Nederland. Wanneer men de fouten, die hier begaan werden en die ten deele zijn toe te schrijven aan omstandigheden buiten ieders schuld, vrijmoedig erkent en blootlegt, dan kan de Regeering hierin richtlijnen vinden en voorkomen dat in het Noorden de misdragingen worden herhaald.”

M

inder dan met het voorkomen van wantoestanden waren de verantwoordelijken in

Maastricht vooral druk met uitzoeken hoe ze publicaties als Dachau in Maastricht? uit de media konden houden. Aan de verbetering van de hygiëne voor de gevangenen gebeurde weinig: het washok in De Grote Looier met twaalf kranen voor de ruim 2500 gevangenen werd in maart in 1945 uitgebreid met één douche. Voor de parlementaire enquêtecommissie die een paar jaar later onderzoek deed naar het regeringsbeleid in de Tweede Wereldoorlog, verontschuldigde Jacques

In het strafkamp in Vught zaten na de bevrijding 7000 collaborateurs en landverraders.

Mentrop, die de leiding had bij de inrichting van De Grote Looier, zich: “Er was niet veel te organiseren, want er was niets.” Hij was,

bijna 500.000 dossiers over ‘foute’ Nederlanders

geïnstitutionaliseerd”. Het uitvaren tegen de politiek

zeker in de eerste weken, druk bezig geweest

aangelegd. Hiervan kwamen 65.750 zaken voor

leverde Zaaijer een disciplinaire berisping op.

om bewakers “in toom te houden, opdat

de rechter. Het systeem, of dat wat daar voor

zij niet tot kloppartijen en andere dingen

door moest gaan, zat flink verstopt. Wachttijden

erkenning nadat hij in juni 1953 op 77-jarige leeftijd

overgingen”.

liepen op.

was overleden. De Volkskrant schreef in een

Tijdens en na de bevrijding van de rest

De klok tikte in het voordeel van de verdachten.

De kritiek van Charles van Oppen kreeg pas

necrologie: “Na de oorlog was hij de eerste die de

van het land in voorjaar 1945 werden

Naarmate de tijd verstreek sloeg de mildheid

moed had om in te grijpen, toen iedereen dacht dat

meer vermeende en echte collaborateurs

toe en klonk de roep om er maar snel een streep

gearresteerd dan Justitie aankon, en

onder te zetten steeds luider. Waar Van Oppen

recht was, wat hen op dat moment paste.” ZL

kwam vergelijkbare woede naar boven.

nog te hoop liep tegen excessen tijdens detentie,

De katholieke minister van justitie

durfde een enkele jurist het nu aan om het

Hans Kolfschoten riep in het najaar een

veranderde justitiële klimaat te bekritiseren. Het

klachtenbureau in het leven. Daar kon

beroemdste voorbeeld is de Haagse procureur-

melding worden gemaakt van “schromelijke

fiscaal Hans Zaaijer die in februari 1947 een

en ontoelaatbare dingen”. In werkelijkheid

requisitoir aangreep om de “algemene slapheid”

verbeterden de omstandigheden pas iets

van de overheid inzake collaboratie aan de kaak

vanaf begin 1946, toen het Militair Gezag

te stellen. Die slapheid had vooral te maken met

de zeggenschap over de detentiekampen

de invloed van de katholieken. Met Kolfschotens

overdroeg aan Justitie.

partijgenoot en opvolger op Justitie, Johannes

In de eerste jaren na de oorlog werden

van Maarseveen, was “het barmhartigheidsgevoel

27


2X

ORKEST VAN DE ACHTTIENDE EEUW IN DEN BOSCH SCHUMANNCONCERT & MATTHÄUS PASSION

15 & 31 MAART 2020

IN DE GROTE KERK, KERKSTRAAT WWW.WILLEM-TWEE.NL

BEETHOVENS PASTORALE

FAMILIECONCERT HEARTBEAT 9+

Een romantische lentewandeling

Waar gaat jouw hart sneller van kloppen?

Delius / Britten / Beethoven Vr 13 mrt – 20.00 u / Theater aan het Vrijthof, Maastricht Za 14 mrt – 20.30 u / Chassé Theater, Breda Zo 15 mrt – 14.15 u / Muziekgebouw Eindhoven

SALLY Dansgezelschap Maastricht Vr 27 mrt – 19.00 u / Theater aan het Vrijthof, Maastricht Za 28 mrt – 19.00 u / Theater Kerkrade

L NU B E ST E E N ! T KAAR

Meer info en kaarten: philharmoniezuidnederland.nl


zuiderlucht 3/2020

pleased to meet you

In gesprek met Nick Cave

V

Nick Cave: “Mijn troost is dat het voor jullie even eng is.”

Ik liep naar buiten, tegelijk verdwaasd, ontroerd en geinspireerd.

orige maand zag ik Nick Cave in de Vereeniging in Nijmegen. Het was een avond die nog lang nadreunde. De avond heette Conversations with Nick Cave, en die titel viel letterlijk te nemen. Er stond een vleugel, en er stond een lange man op het podium. Meer niet. Alle aanwezigen mochten vragen wat ze wilden, zonder ballotage vooraf, zonder enig filter, en Nick Cave zou antwoorden, en af en toe een nummer spelen – uiteindelijk speelde hij er die avond achttien. Hij stond drie uur op het podium, en vertelde, bekende, reflecteerde, bespiegelde, dacht hardop. De openingsvraag luidde: “Als je leven een boek zou zijn, in welk hoofdstuk ben je dan nu?” Nick Cave antwoordde: “Ik ben dicht bij het einde. Ik nader de epiloog. Maar op driekwart van het verhaal is iets gebeurd dat de plot compleet aan diggelen heeft geslagen. De rest van mijn leven ben ik bezig met het aan elkaar plakken van de scherven.” Nick Cave verloor in 2015 zijn 15-jarige zoon, toen die van een rots viel. Troost voor hem zit niet zozeer in muziek zélf, hield hij de zaal voor, maar in connectie met andere mensen, in werkelijk contact. Vandaar zijn dialoog met zijn publiek, eerst alleen online, nu ook op het podium. Veel vragen gingen over de dood, over verlies en troost, en over geloof. Cave, die zoals zijn teksten laten zien is opgegroeid met de Bijbel, zei dat het leven over meer gaat dan feiten. Hij is gelovig omdat hij gelovig wíl zijn en houdt rekening met de kans dat hij gelooft in wat er niet is. Hij was eerlijk over eigen teksten die hij achteraf niet goed vindt, over nummers die live op het podium “ter plekke stierven”, en over nummers die zijn ontstaan op een manier die hij zelf ook niet helemaal begrijpt, en die hij daarom “happy accidents” noemde, waarover hij eigenlijk zelf net zoveel vragen heeft als zijn publiek. Ik liep naar buiten, tegelijk verdwaasd, ontroerd en geïnspireerd, en moest denken aan de Broadway-show en de Western Stars-film van de acht jaar oudere Bruce Springsteen (70) die net als Cave bezig is met het overdragen en duiden van zijn erfenis. Springsteen houdt de formulering daarvan strak in eigen hand, Cave laat het de avond zelf gebeuren. Dat vond hij eng, gaf hij toe, “maar mijn troost is dat het voor jullie even eng is”. Ik vroeg me af wie dit nog meer zou kunnen. Er kwamen weinig namen bij me op. Dit werkt alleen wanneer je veel te vertellen hebt, dat ook kúnt vertellen én een soort autoriteit bent, waarbij het feit dat je nu eenmalig aanspreekbaar bent voor wie dat maar wil al een sensatie op zichzelf is. Het komt er eigenlijk op neer dat je dus al heel, heel lang moet meedraaien en nog steeds aan de top moet staan. Arno Hintjens zou binnenkort in Nederland optreden. Het gaat niet door, om een verdrietige reden: Arno is ziek. Een onvergetelijke tour die er helaas niet gaat komen: Conversations with Arno. LEON VERDONSCHOT

29


cultuur

30

zuiderlucht 3/2020

Jan van Eyck, Portret van een man met blauwe kaproen, ca. 1428−1430. Muzeul National Brukenthal, Sibiu (Roemenië)


zuiderlucht 3/2020

cultuur

‘Het kind in mij had de goede antenne’ De Adam en Eva die de vijfjarige BEN VAN MELICK ooit zag in het De aanbidding van het Lam Gods is altijd door zijn hoofd blijven spoken. In Gent verdiept hij zich op nieuw in Jan van Eyck, de kunstenaar “die het gelaat toont als spiegel van de ziel.”

D

het Lam Gods in Gent maakte me nieuwsgierig. Ik zou opnieuw gaan zien! Misschien zou de retabel het kunnen opnemen tegen het Isenheimer Altar van Matthias Grünewald in Colmar, of de doeken van Velásquez en Rembrandt. Ik wilde me opnieuw verdiepen in de Jan van Eyck, geboren in het Maasland, werkzaam in de hoogste kringen in Den Haag en Lille, waar hij glorieerde aan het hof van Philips de Goede, amper vijftig jaar oud als gevierd kunstenaar gestorven in Brugge. Een ontwikkeld man, bekwaam in schilder- en tekenkunst, goed onderlegd in literatuur, politiek, geometrie, wis- en scheikunde: een uomo universale.

e eerste kunstenaar die mijn

een gezicht. Hij bleef de anonieme, zwaar gelovige

verbeelding in lichterlaaie zette,

middeleeuwer, mogelijk geboren in Maeseyck,

was Jan van Eyck (ca 1390-1441).

vermaard om zijn techniek. Een met mythen

waarin de stedelijke burgerij de feodale

Als vijfjarige stuitte ik in het

omhangen schilder van wie slechts een twintigtal

verhoudingen aantastte, de hofcultuur

boekenkastje van tante Mia op De

werken bewaard is gebleven.

aanvocht en de kerkelijke suprematie

aanbidding van het Lam Gods. De

Geen spoor bij hem van befaamde eeuwgenoten

Jan van Eyck was een schilder in een tijd

ondermijnde. Een tijd van maatschappelijke

aanblik van Adam en Eva uiterst links en rechts op

als Jeroen Bosch, Michelangelo, Da Vinci of

veranderingen en nieuwe ontwikkelingen in

de bovenste panelen van het afgebeelde altaarstuk

Caravaggio. De eerste decennia van de vijftiende

kunst, wetenschap en techniek. Hier in Gent

benam me de adem. Ze waren bloot, het was alsof

eeuw waren dan wel het hoogtepunt van de

begin ik er iets van te begrijpen: Jan van Eyck

ze levensgroot naast me stonden.

middeleeuwse cultuur, de eerste barsten in de

is geen representant van de traditie, hij hoort

wereld van de middeleeuwer waren toen toch al

bij de modernen. Door te experimenteren met

Het was de naakte Eva met haar ronde buik,

zichtbaar, zeker in de steden, zeker in de literatuur.

olieverftechnieken kon hij zijn grote technische

borsten en schaamstreek naar wie mijn ogen steeds

De studies van onder anderen Herman Pleij maken

vaardigheid tot in de finesses uitbuiten.

zochten. Maar ook Adam, met zijn griezelhoofd,

een stadse, aardsere en rauwere wereld zichtbaar

In de uiterst nauwkeurige afbeelding van

imponeerde. Elke keer weer kroop ik in de

dan de Middeleeuwen van de hoge adel en

kleding, interieurs, stillevens, stadsgezichten,

salonfauteuil om te loeren, me kleinmakend opdat

geestelijkheid en de onderdanige vroomheid van de

landschappen en rivieren kon het ambachtelijk

de lieve tante me niet zou betrappen in mijn eigen

hofschilder die daarbij hoorde.

meesterschap glinsteren als nooit te voren.

zondeval. Het waren de vroege jaren vijftig, over het zuiden

Steeds meer ging ik Van Eyck zien als een vertegenwoordiger van de heersende klasse,

Voilà de subtitel van de expositie: Een optische revolutie. Dat is niet alles. Van Eycks onderzoek naar

lag nog de duisternis van de Roomse Kerk. 1781

een pleitbezorger van een ideologie van Roomse

was daar nog niet lang geleden. In dat jaar werden

onderdrukking. Hoewel ontegenzeggelijk stralend

lichtweerkaatsing en -breking stellen hem

Adam en Eva op last van de Habsburgse keizer uit

in pracht en kunnen was hij een representant van

in staat de fijnste nuances in spiegeling,

de retabel verwijderd en opgeborgen in de sacristie

de gevestigde orde. Zo viel hij langzaam maar zeker

flonkering en schaduwen zichtbaar te

van de Sint-Baafs in Gent.

buiten mijn discours. Maar wat ik als vijfjarige had

maken. Hierin overtreft hij zijn Italiaanse

gezien, bleef wel doorspoken in mijn hoofd.

renaissancecollega’s die een stuk beperkter

Ook toen ik al lang mijn bekomst had van het

waren in detaillering en kleurschakering.

katholieke erfgoed bleef het eerste mensenpaar

De tentoonstelling Jan van Eyck. Een optische

in dat prentenboek een zinderende herinnering.

revolutie rondom het gedeeltelijk in authentieke

Door Van Eycks nieuwe technieken ontstond

De kunstenaar Van Eyck daarentegen kreeg nooit

luister herstelde meesterwerk De aanbidding van

een revolutie in dieptewerking. Niet langer de

31


18.04.2020 c-mine, genk littlewaves.be


zuiderlucht 3/2020

cultuur Mensen schilderen in hun verschillen en hun eigenheid is spectaculair in een tijd waarin de stilering van gelaat en figuur nog hoogtij viert.

mathematisch uitgetekende ruimtewerking van

mij in de loop van de tijd zo is gaan hinderen. Kunst

de Italianen, maar vervagende kleurnuances

moet meer zijn dan geloofsleer in plaatjes. Maar, en dat ben ik mij pas hier in Gent gaan

brachten de suggestie van voor- en achtergrond

realiseren, in Van Eycks weergave van de heilsleer

aan: het atmosferisch perspectief was geboren.

gebeurt iets spectaculairs. Wat mij als vijfjarige de

Van Eycks talloze lichtschakeringen maken nog iets anders mogelijk. Maximiliaan Martens,

adem benam, krijgt nu een bijzondere betekenis in

co-curator van Jan van Eyck. Een optische

het realisme van gezichten, handen, benen, voeten

revolutie, ontwikkelde de theorie van de

zoals ze in hun onvolmaaktheid zijn. Van Eycks

reflection of reality: de schepping die letterlijk

tekening van de menselijke figuur is een stap naar

Gods aanwezigheid reflecteert.

de mens als individu, de kern van renaissance en

Deze weerkaatsing van het metafysische in

humanisme. Mensen schilderen in hun verschillen

het aardse wordt spectaculair zichtbaar nu alle

en hun eigenheid is spectaculair in een tijd waarin

overschilderingen van eerdere restauraties

de stilering van gelaat en figuur nog hoogtij viert. Die mens herkennen in het Lam Gods, in de

van het Lam Gods zijn verwijderd. Nu pas kunnen we het retabel zien zoals eigentijdse

portretten en crucifixen, dat is nieuw voor

bewonderaars als Albrecht Dürer, Carel van

mij. Wandelend, kijkend, lezend ontdek ik de

Mander en Philips de Goede het zagen. En niet

expressieve kunstenaar Van Eyck die het gelaat

te vergeten Jan van Eyck zelf.

toont als spiegel van de ziel en het lichaam als

A

drager van innerlijke schoonheid en lijden. Dit alles

ccurate tekening en verdiepte

komt perfect tot uitdrukking in Adam en Eva, vlak

schoonheid markeerden de missie van

na de zondeval, fysiek bloot en mentaal naakt. Van de Kruisiging kan ik me moeilijk losmaken.

deze zelfbewuste schilder. Van Eyck is de

Op een paar vierkante decimeter het lijdende,

eerste in de Lage Landen die zijn werk signeert en dateert, én van een bescheidenheidsmotto

De panelen van Adam en Eva in het Lam Gods.

verlossende lichaam, zo onverbiddelijk naakt, de minuscule lendendoek is bijna doorzichtig – alsof

voorziet: als ich can. Nieuwe schoonheid, maar de boodschap blijft middeleeuws: ik doe

verkondiging aan de maagd Maria dat zij de zoon

Pier Paolo Pasolini het voor ogen had in zijn gedicht

mijn best maar buig voor God. Ondanks alle

van God, de Verlosser, zal baren. De binnenkant,

De passie: en de lendendoek trilt/rond uw buik. In

innovaties blijft de geschilderde voorstelling

de luiken uitgeslagen, toont vervolgens, in al

lijden zijn mens en god gelijk, maar ook in lust en

dienstbaar aan de verspreiding van de

zijn facetten, de aanbidding van het Lam Gods

schittering.

katholieke boodschap.

- het symbool voor Jezus Christus die door zijn

Het kind in mij had de goede antenne: Van

kruisdood de zonden van de wereld wegneemt.

Eyck is veel meer dan een apologie van het

in de Sint-Baafs, dus met dichtgeslagen

De geschilderde wereld heeft tot in elk detail een

katholicisme. Hier in Gent zie ik dat de kern van zijn

luiken, het heil van de Blijde Boodschap, de

didactische functie in dit verhaal; dat was het dat

kunstenaarschap niet ligt in het esthetisch vertoon

Zo leert de buitenkant van het altaar-retabel

van de verkondiging van de blijde boodschap, maar in de kracht waarmee hij de mens portretteert. Het is jammer dat je dit alles alleen tijdelijk kunt zien in het Museum voor Schone Kunsten in Gent. Een gang naar de Sint-Baafs levert in dat opzicht weinig op. Het altaarstuk hangt er in een shabby kapel achter dik, slecht glas dat je op afstand houdt en tegelijk goed kijken verhindert. In die katholieke mist vervaagt elke detaillering en kun je geen gelaat onderscheiden. Pas in oktober is de nieuwe bezoekerskapel boven de crypte klaar waar het gedeeltelijke gerestaureerde Lam Gods zal stralen. Maar dan is de tentoonstelling in het museum allang afgelopen. ZL

Van Eyck. Een optische revolutie. Van 1/2 t/m 1/5 in het Museum voor Schone Kunsten Gent. vaneyck2020.be Het hoofdpaneel van het Lam Gods.

33


zuiderlucht 3/2020

Mijn vaders pyjama

T

erwijl de wind over het boerenland jakkert, verandert de lucht continu

Zijn sieraden zitten vol humor, maar in de Bossche studio van ontwerper Ted Noten wordt serieus gewerkt. “In het Westen zijn we de betekenis van het sieraad een beetje kwijtgeraakt. Daarom wil ik het weer opladen met ideeën.”

van kleur en vorm. De natuur geeft dezer dagen werkelijk een showtje weg, maar je moet het wel willen zien. Ik herinner me een najaarsstorm enkele jaren geleden. We hadden ons voorgenomen enkele dagen te fietsen in Noord-Holland, maar de aankondiging

Bits

van de storm deed ons beslissen een strandwandeling te maken bij Petten. Een

enorm geraas kwam op ons af toen we de laatste duinhellingen voor de zee naderden. Boven gekomen zijn we achterstevoren richting de beukende golven gelopen, maar na enkele minuten te zijn gezandstraald, hebben we de wandeling snel weer tussen de duinen voortgezet. Om wat tekst weg te werken, sneed ik met een scherp mes een sjabloon uit een stukje karton. Het achtergebleven stuk bleef als een soort mal op mijn werktafel liggen; ik zag een boot tot me komen. Maar met de vorm eenmaal ter hand en op papier gezet, kwam het gestreepte patroon van mijn vaders pyjama boven drijven. Maar je moet het wel willen zien. MAT VAN DER HEIJDEN

Mat van der Heijden, Idee (2020). Potlood en aquarel op papier, 32,5 x 25 cm

34

De maaklust van Ted Noten

T

ed Noten mailde me zijn adres, “en dan vind je het wel”. Op genoemde locatie staat een café aan de waterkant, maar niks dat lijkt op een kunstenaarsatelier. “Ik kom voor Ted Noten”, zeg ik tegen de man achter de bar. Hij kijkt me fronsend aan. “Ted Noten, de sieraadontwerper”, probeer ik nog, “zijn atelier zit toch hier?” De man komt achter de toog vandaag. “Natuurlijk, volgt u me maar.” Via het invalidentoilet komen we bij een steile metalen trap. “Volg de trappen tot u een Afrikaans masker ziet”, zegt hij en laat me alleen. Ik beland in een hoge fabriekshal waar een man achter een houten bureau op me zit te wachten. Op het bureaublad ligt een zak vol euromunten en een schaal met exotisch briefgeld. “Hoi, ik ben Fred. Ik doe de administratie voor mijn broer. Ted komt zo.” Ted Noten (Tegelen, 1956) combineert humor en conceptuele scherpte met het oude ambacht van de sieraadontwerper. Achter Ted/Fred hangen vijf verschillende verwarmingen aan de muur, verbonden met een ondoorgrondelijk netwerk van buizen. Ted: “Toen ik deze ruimte huurde, was er niks. Geen vloer, geen stroom, geen water, niks. Ik


zuiderlucht 3/2020

cultuur

‘Achteraf ben ik blij dat ik eerst al die technieken heb geleerd en daarna pas over ideeën ging nadenken.’

heb alles zelf aangelegd. Het leek me handig om de verwarmingen bij elkaar te hangen op de plek waar ik het meeste zou zitten.” Ik heb altijd gedacht dat je in Amsterdam woonde. “Het is alweer twee jaar geleden dat ik naar Den Bosch verhuisde, allereerst voor de verkering. Voorheen ging ik heen en weer.” Een latrelatie? “Ik noem het interstedelijk serieel monogaam. Ik wilde sowieso weg uit Amsterdam. De liefde voor de stad was over, ze gaf niks meer. In de jaren tachtig ben ik naar Amsterdam gegaan om te studeren. Het was geweldig: er gebeurde altijd wat, echt alles kon. Als je daar over straat liep en je keek de mensen aan, dan zag je de meest fascinerende ogen. Ogen met diepte, ogen met een verhaal. Op het laatst zag ik alleen nog maar ogen die stoned voor zich uit keken.” Waarom ging je sieraadontwerp studeren? “Ik was een tijd in India geweest en daar had ik zilverwerk ingekocht, behangen als een kerstboom zat ik terug op het vliegtuig. Thuis maakte ik er hangertjes en oorbellen van, die ik verkocht op festivals en braderieën. Ik

vond het fijn om die dingen te maken, ik had echt maakplezier. Maaklust. Op een middag zat ik wat te prutsen in het atelier van een vriend van me, hij was beeldhouwer. Hij gooide een stuk klei naar mijn hoofd: ‘Ted, pak je ringetjes en je klei en ga wat doen met je leven, ga naar de academie!’ Dat heb ik dus gedaan, sieraad­ ontwerp leek me de interessantste richting: het gaat om herinneringen, om rituelen, het is een investering die je ook in tijden van nood mee kan nemen, elke stam ter wereld kent ze en hecht er betekenis aan. In het Westen zijn we die betekenis een beetje kwijt geraakt. Daarom wil ik het sieraad weer opladen met ideeën.” Eerlijk gezegd denk ik bij sieraden ook vooral aan ambacht. “Zo was het ook. Ik zat op de academie in Maastricht, maar daar ben ik na drie jaar weggegaan. Ik vond het te ouderwets. We kregen les in techniek en ambacht, maar er werd niet over ideeën gepraat. Toen ging ik naar de Rietveld Academie in Amsterdam, dat was een compleet andere wereld, daar ging het alleen maar over concepten.” Het andere uiterste. “Kijk, gisteren had ik drumles en dan moet ik van die ritmes oefenen. Maar

ik wil niet ritmisch leren drummen, ik wil vrij leren slaan. Gewoon meppen! ‘Meneer Noten, zo werkt dat niet’, zegt de drumleraar dan tegen me. Ik snap het wel, je moet eerst ritmes leren, zodat je daarna vrij kan gaan spelen. Je spieren en hersenen moeten alles zonder nadenken kunnen doen. Daar hebben we dan weer discussie over, want ik wil dat eigenlijk niet. Misschien is het met de academie net zo. Achteraf ben ik blij dat ik eerst al die technieken heb geleerd en daarna pas over ideeën ging nadenken. Ik weet in ieder geval hoe ik iets moet maken.” Het is duidelijk aan de studio te zien: verspreid door de ruimte staan werkbanken, elk voor een ander materiaal. Een werkplek voor kunststof en een andere voor metaal, een plek voor schuren en polijsten en een hoek voor het bewerken van goud, “mijn lievelingsmateriaal”. Overal liggen gereedschappen, doosjes met boorkoppen, frezen en tientallen tangetjes en hamers. “Ik ben helemaal gek van hamers.” Op het moment maakt Noten niet zo veel; hij is twee maanden met sabbatical. “Zo heb ik gisteren de trein genomen naar Roermond. Wat door

de straatjes van vroeger gelopen, gekeken waar mijn middelbare school stond en een kaarsje opgestoken in de Munsterkerk. Allemaal dingen waar je normaal niet aan toekomt. En ik ben voor het eerst in dertig jaar naar de sportschool geweest.” Als ik wegga houdt hij de deur nog even vast. “Weet je”, zegt hij, “ik ben blij dat je niet die ene vraag hebt gesteld.” Welke? “Over waarom ik sierraden maak. Dat vind ik altijd zo’n vervelende vraag.” Die vraag heb ik je net nog gesteld, daar hebben we lang over gesproken. “O ja? Mmm. Maar je hebt niet gevraagd of ik me meer kunstenaar of ontwerper voel, toch?” Nee, dát vroeg ik je niet. “Goed gedaan.” JOEP VOSSEBELD Dit is het zesde deel in een reeks van vijftien over kunstenaars en ontwerpers in hun werkomgeving.

35


cultuur

zuiderlucht 3/2020

f e u i l Met bijdragen van Pascalle Mansvelders en Anneke van Wolfswinkel

spreekgestoelte, geeft bezoekers de kans

afstudeerden aan de kunstacademie

zich even Donald Trump te wanen. In een

KABK in Den Haag. ‘Haagse Nieuwe’

video stelt ze de heksenjacht ter discussie

Sunna Svavarsdóttir bijvoorbeeld, die

door in te zoomen op de jurken die de

in de benedenzaal een wit doek met

vrouwen droegen die als heks werden

daarop een flinke berg zout ophing.

verbrand - als kijker zou je durven zweren

Een kunstwerk dat je het beste kunt

dat het geen jurken zijn maar penissen.

ervaren met je ogen dicht: het gewicht

Om in de cartoonachtige setting van

van het zout op je hoofd voelen, de

haar werk niet de weg kwijt te raken,

geur ervan ruiken. De link met de oude

moet je leren kijken zonder vooroordeel.

Hagenezen zit hem in de aandacht voor

Misschien wel het belangrijkst in de

het alledaagse, het aanspreken van de

eindeloze reis naar seksegelijkheid.

zintuigen.

American Women, The Infinite Journey.

De traditioneel ingestelde bezoeker

Van 8/1 t/m 21/3 in La Patinoire Royale

kan zijn hart ophalen aan de nostalgisch

/ Galerie Valérie Bach in Brussel.

ogende landschapjes: de Haagse

prvbgallery.com

School-schilders hielden de oprukkende moderniteit (fabrieken, treinen) nét

♦ Cassi Namoda, Maria’s Second Week in the City, 2019. Acrylverf op doek. foto Zuiderlucht

Vormen van macht

seksegelijkheid, vanaf de Vietnamoorlog

buiten de lijst. Maar die bezoeker staat net zo goed ineens voor het imposante

Haagse nieuwe

doek God en zijn zoon van Erik-Jan van der Schuur - de enige schilder onder de jonge Hagenezen: donker, indringend,

tot aan het huidige #MeToo-tijdperk. Met de nadrukkelijke toevoeging dat het een

Weiland met koeien, strand met

eindeloze reis betreft.

spelende kinderen: de Haagse School

Verrassend is dat van de Haagse

is geliefd, maar ook een beetje braaf.

School-schilders ook buitenbeentjes

Voor de vrouwen in deze tentoonstelling

ongemakkelijk.

De tweede feministische golf heeft

staat kunst gelijk aan vragen stellen. Dat

Bij Museum Jan Cunen in Oss schudden

te zien zijn, zoals Matthijs Maris, die

er vijftig jaar over gedaan de kunst

doen ze vaak met hun hele lichaam. Die

ze het genre lekker op, door de

de koetjes en kalfjes liet voor wat ze

te bereiken. Langzaam maar zeker

vragen gaan over de rol van de vrouw,

19e-eeuwse schilderijen te combineren

waren en de duistere kanten van het

spoelt ze aan. Retrospectieve tentoon­

ook als kunstenaars, over solidariteit,

met kersverse kunst.

bestaan schilderde. De stervende moeder,

stellingen van vrouwelijke kunstenaars

consumptief gedrag, en de mogelijkheid

Het museum in Oss heeft een aardige

verzorgd door haar dochter en verlaten

beleven een inhaalslag, het MoMA

een goede kunstenaar te zijn als je

collectie Haagse School. De wolken­

door haar zoon, is eigenlijk niet om aan

in New York herindeelt de zalen met

kinderen hebt. Uiteindelijk gaan ze vooral

partijen, het grijsblauwe licht en de

te zien, maar de combinatie oud-nieuw

feminiene inachtneming, her en der

over vormen van macht en lopen al die

lieflijke polders van J.H. Weissenbruch,

werkt wél. Van Maris is nog een klein

breken er vrouwen door in de kunst,

vragen door elkaar heen en in elkaar over.

H.W. Mesdag, Willem Roelofs en Jozef

doek te zien, een ‘betoverd’ kasteeltje in

Israëls: daar kan je weinig op tegen

een spookachtig landschap. Op de vloer

hebben.

ervóór ligt een verbrand schuimrubber

vaak worden ze gezien en beoordeeld

Zo zijn er van Martha Rosler

als de ster die ze zijn.

fotomontages te zien van vrouwen in

Over de positie van de vrouw in de

de huiselijke omgeving bij wie oorlog de

Curator Merel van de Nieuwenhof

kunst in de laatste halve eeuw gaat de

woonkamer binnendringt. Cassi Namoda

legde losjes verbanden met werk van

tentoonstelling American Women, The

schildert over onafhankelijkheid, met

kunstenaars die nog niet zo lang geleden

Infinite Journey in La Patinoire Royale,

name die van de Afro-Amerikaanse

de galerie van Valérie Bach in Brussel.

vrouw, Chloe Wise vraagt zich in video’s

Met vijf ruimtes voor exposities en een

af of het vrouwelijk lichaam een soort

totaal vloeroppervlak van 3000 m2 is La

valuta is, en Julie Curtiss stelt met haar

Patinoire, eind 19e-eeuw gebouwd als

gouaches de vraag waarom het zo is

rolschaatsbaan, de grootste galerie in

dat wat mannen juist mooi vinden aan

stedelijk gebied in Europa.

een vrouwenlichaam, zoals haren en

Curator Marie Jacquier selecteerde 18

nagels, nou net dat is wat als vies wordt

Amerikaanse kunstenaressen met in het

bestempeld als het wordt aangetroffen op

achterhoofd het leven en werk van Gloria

de vloer van de woonkamer.

Steinem; schrijfster, activiste en leidster

Wat betekent de blik van de ene

van de tweede feministische golf in de

sekse op de positie van de andere? Bij

VS. De expositie maakt een balans op

Macon Reed zien we hoe beelden ons

van wat kunstenaars hebben bijgedragen

leven beïnvloeden. Haar installatie A

aan het voortschrijdend inzicht over

Pressing Conference, een zeer Amerikaans

36

Erik-Jan van der Schuur, God en zijn zoon.

matras van Stella Hyunji Kim, en dat ziet er een stuk beter uit dan het klinkt. Wie echt uit zijn comfortzone wil komen,


zuiderlucht 3/2020

cultuur

l e t o n op persoonlijke ervaringen die emotie

voor het sterven te reduceren. Onder het

en spontaniteit centraal stellen in

thema ‘afscheid’ worden verschillende

verbeelding. En daarmee vierde hij in elk

ontwerpen getoond als alternatieven

werk de kunst én het leven.

voor cremeren en begraven. Ze zijn niet

Panamarenko Tribute / Around the World

alleen beter voor het milieu en slim in het

in 80 Years. Part I. Van 24/1 t/m 21/3 bij

kader van het nijpende ruimtetekort op

Campo & Campo. Part II van 9/5 t/m 30/8

onze planeet, ze zijn zonder uitzondering

in M HKA in Antwerpen.

ook mooier en fijngevoeliger dan het

panamarenko.be

merendeel van onze huidige opties.

Death. Het project Sarco, een futuristische

Er is veel te zien en leren in (Re)design doodskist waarmee je jezelf naar het

Draaiboeken voor de dood

Panamarenko, Brazil, 2004. foto Zuiderlucht

melkwegstelsel lijkt te kunnen lanceren, blijkt een euthanasiecapsule te zijn. Nieuwe applicaties voor de telefoon stellen ons in staat appjes te versturen lang nadat we overleden zijn. En vanuit

Wereldwijd sterft elke halve seconde

je urn kun je zichtbaar blijven voor je

plaatsnemen op een schommel, waardoor

baar tot de kunst, maar wordt vaak

iemand. Een bord zoals we dat kennen

nabestaanden als een schaduw op de

je de omgeving niet meer ziet - een werk

omschreven als iets dat daarnaast ligt:

van luchthavens, met de vertrektijden

muur.

van Sophia Bulgakova. De kleuren van

het esthetisch rendement van een

van vliegtuigen, hangt bij de ingang van

de lampen er omheen komen nog wél

wetenschappelijk en onbevangen brein.

de tentoonstelling (Re)design Death,

sommige momenten is de tentoonstelling

binnen, en hoe: een intense ervaring van

De kunstenaar maakte dan ook niet

over het (her)ontwerpen van de dood,

heftig en confronterend. Voor iedereen

pure kleur.

gewoon sculpturen, hij bedacht projecten

als een moodboard over het vertrek van

zal dat op een ander punt in de rondgang

Haagse School x Haagse Nieuwe. Van 9/2

en bracht ze bijna letterlijk tot leven. Hij

deze planeet, van jezelf of van hen die

zijn. Een voorbeeld: sinds kort kan men

t/m 17/5 in Museum Jan Cunen in Oss.

werkte aan uitvindingen als expedities

je lief zijn.

in Nederland een levenloos geboren

museumjancunen.nl

in kunst en creëerde daarmee niet alleen

Met de expositie wil Cube design

kindje onafhankelijk van de duur van

zijn eigen universum maar ook een eigen

museum in Kerkrade het taboe rond

de zwangerschap laten registreren.

kunstvorm.

de dood doorbreken. Met zo’n vijftig

En begraven. Daartoe maakte Brigitte

Het Panamarenko Tribute, Around the

objecten van internationale vormgevers,

Coremans een ontwerpserie van

Een radicale romanticus

World in 80 Years toont machinale vogels,

kunstenaars en onderzoekers worden in

biologisch afbreekbare kistjes, oplopend

vliegende schotels en dito tapijten,

(Re)design Death nieuwe draaiboeken voor

in formaat. Ze doen denken aan

schoenen, rugzakken en helmen, en

sterven en dood aan ons voorgelegd.

tijdcapsules. De pure vorm en het feit

mag vijf minuten met een masker op

Panamarenko’s werk behoort onmisken­

Er is ook veel weg te slikken, op

daarmee de levenslange fascinatie van

Zo is in het thema ‘voorbereiding’

dat de kistjes de omliggende aarde

de kunstenaar voor alles wat beweegt

een studie voor een medisch apparaat

bevruchten, maakt het een subliem

Dit jaar zou Panamarenko, lievelings­

en zweeft. Voor ruimte, zwaartekracht

te zien (en uit te proberen) dat bijna-

ontwerp dat aangeeft hoe design ons

kind van de stad Antwerpen, misschien

en energie. Toch leek Panamarenko niet

doodervaringen simuleert, om zo de angst

bestaan op deze aarde kan verbeteren en

wel van heel kunstminnend Vlaanderen,

geïnteresseerd in actuele ontwikkelingen

tachtig zijn geworden. Om het te

in bijvoorbeeld de luchtvaart. Het

Met (Re)design Death laat Cube design

vieren werd een eretentoonstelling

ging hem niet om de ontwikkeling

museum hoe belangrijk ontwerpers zijn

in twee delen georganiseerd: een

van techniek. Zijn werk is eerder een

voor de wereld waarin we leven, en dat

presentatie bij Campo & Campo en een

levenslang onderzoek naar hoe de mens

de vraag ‘kan het ook anders?’ daarbij

tentoonstellingsproject in het MuHKA.

kan evolueren naar een betere vorm door

allesbepalend is. Juist bij een alledaags

Daarnaast werkt de stad Antwerpen

te gaan lijken op vogels en insecten.

thema als de dood – sterven moet

aan een Panamarenko Route.

het vertrek ervan kan verzachten.

De zoektocht leverde wonderlijke

immers iedereen – krijgt het belang van

Zo’n maand voor de aftrap overleed

creaties van pure schoonheid op, en

kwalitatief hoogstaand design urgentie.

Pana, zoals hij door Antwerpenaren

lijkt zich af te zetten tegen de moderne

(Re)design Death. Van 11/2 t/m 24/1

wordt genoemd, dus is er sprake van een

vormen van vooruitgang. Ze verweren

in Cube designmuseum in Kerkrade.

postuum eerbetoon. In de voormalige

zich tegen feiten en wetmatigheden en

cubedesignmuseum.nl

art-deco-bioscoop van Campo & Campo

lijken gericht tegen de rede. Daarmee

zijn zo’n twintig installaties te zien die

is Panamarenko vooral een romanticus

de kunstenaar na aan het hart lagen. Ze

die in beeldende kunst de ultieme vorm

zijn aangevuld met werken op papier die

vond om zich radicaal toe te kunnen

eerder zelden te zien waren.

leggen op intuïtieve invallen en ideeën,

Nadia Gonegaï, Portret Urn, 2011.

37


en verder

zuiderlucht 3/2020

De voorkeur van... Blendr & Filtr GEEN GE- EN VERBODEN _“Ik kreeg geen ge- en verboden opgelegd – al werden gespreksonderwerpen als homorechten en de Culturele Revolutie niet aangemoedigd, kwam er soms een mannetje langs om onze laptops te

Hanna van Mourik Broekman

Mijn diepste hel

controleren en verdween er wel eens een mailtje terwijl je hem las.”

FALENDE BESTUURDERS _“Wij, de kunstenaars,

H

prachtig theaterplaatje. En dus ontwikkelde

bladzijden, bracht me in een cadans die ik

zijn er elke seconde van doordrongen dat we werken met

ze het concept Stormkamer waarin de rol

niet wilde stoppen. Het voelde of Murakami

belastinggeld. Maken we één slechte voorstelling, dan staan

van het publiek minstens zo groot is als die

de relatie met mij verbrak door er letterlijk

de kranten er vol mee, blijven de zalen leeg en staat de

van de theatermakers. “Het zijn dynamische

een punt achter te zetten.

subsidie op de tocht. Maar deze bestuurders hoeven ondanks

avonden. Mijn acteurs kun je aanraken.”

Schrijver Daan Heerma van Voss gaf een maandje les op een Chinese universiteit.

et moet dichterbij, dacht theater­

parallel universum. Toen ik het uit had was

maakster Hanna van Mourik

ik verdrietig omdat er een energiebron

Broekman terwijl ze keek naar een

werd afgesloten. Het lezen, bijna 1200

De stad der blinden van José Saramago. Alleen al de symboliek dat een hele stad

aantoonbare fouten nooit verantwoording af te leggen. Die zien we na hun vertrek gewoon weer ergens anders opduiken

THEATER _ “Wat ik maak is super-intiem,

blind wordt vind ik prachtig. Hij beschrijft

in een mooie nieuwe functie.”

maar ik wil er wel het hele universum in

in detail hoe een hele samenleving in verval

Theatermaakster/schrijfster Marjolijn van Heemstra over een

stoppen. Zoals Romeo Castellucci, groots

raakt, beschreven door die ene vrouw

structureel probleem in de kunsten.

en megalomaan, die dat universum op

die nog kan zien. De beestachtigheid van

het podium weet te zetten. Hij maakt iets

de mens komt naar boven doordat de

VERLEIDELIJK _“Research is ook weer niet zó belangrijk, je

wat mij prikkelt en tot nadenken stemt.

mensen elkaar niet meer in de ogen kunnen

hoeft heus niet alles te weten. Je gebruikt de leuke dingen. Je

Soms vallen er auto’s uit de lucht en gaan

kijken. Dat is misschien ook waarom ik

maakt een verhaal niet geloofwaardiger door de geschiedenis

glasplaten aan scherven. Ik herinner me een

mijn publiek graag dichtbij heb: zodat we

te doen kloppen, maar door ervaring te doen kloppen, en die

voorstelling waar bij aanvang op alle zetels

elkaar zien. Liefde is ook elkaar zien. Goed

zo verleidelijk te beschrijven dat een lezer zich thuis voelt.”

grote langwerpige konijnen zaten. Je moest

samenwerken is ook elkaar zien. Echt zien.

Schrijver Mark Haddon houdt niet van gelul over waar en niet-

dus iets met dat konijn op je stoel. Hij speelt

Van binnen zien.”

waar.

met symboliek, spiritualiteit. Ik zou zoiets

DE ARMOEDE VAN EEN RIJK LAND _“Dit is een rijk land dat uit armoede z’n bibliotheken sluit, z’n gymzalen,

heel graag willen maken, maar nu vind ik de

MUZIEK _“Ik hou van melancholische

intimiteit belangrijker.

muziek, het liefst met zware, doorleefde

Ik was nog student toen ik You Made Me

en doorrookte mannenstemmen. Zoals die

muziekscholen en jeugdhonken – en tegelijk niet weet wat het

a Monster van William Forsythe zag op het

van Johnny Cash: “Ain’t no grave can hold

met de goedkope miljarden moet.”

festival in Avignon. Er was geen tribune, er

my body down”. Het is een vibrant nummer

Journalist/schrijver Toine Heijmans beschrijft de staat van het land

stonden allemaal tafels en je had van die

en tegelijk een stille vulkaan: niemand gaat

na vijf jaar Verelendung van de lokale overheden door Den Haag.

stukjes hout die je volgens een formule aan

mij neerhalen want ik wil leven. De realiteit

elkaar moest klikken. Ik begon als een kind

is: we worden geboren, we eten, we hebben

HONDEN, ZWEMBADEN EN BIBLIOTHEKEN _“Aan

te knutselen en opeens stond er een skelet

lief, we sterven. Daaronder zit die stroom

het gebrek van de doelmatigheid van de hondenbelasting

naast me te dansen. Van wat ik stond te

van onbeschrijflijkheid. Als die energie

valt ook een mouw te passen. Gewoon 1000 euro voor elke

doen werd meteen theater gemaakt. Het is

maar groot genoeg is, geloof ik dat niets die

Nederlandse hond. Dat levert 2,2 miljard euro op. Daar kunnen

van grote invloed geweest: het hoeft niet in

stroom kan opdrogen. Bij zo’n nummer kan

veel zwembaden en bibliotheken mee worden gered.”

de klassieke vorm.”

ik het gevoel hebben dat ik opstijg. De Mattheuspassie. Dat iemand dit in zijn

Journalist Peter de Waard heeft het beste voor met de mensen.

BOEKEN _“Haruki Murakami, 1Q84.

hoofd kon hebben. Het is groots en toch

EENTJE PRO, EENTJE CONTRA _“Zoals u weet had

Murakami raakt aan het onbeschrijflijke van

aanraakbaar. Ik ben een geheide atheïst

Boris Johnson vier jaar geleden, voor hij zijn standpunt over

het leven. Het boek gaat over een jongen

maar dit komt ergens vandaan, namelijk

de Brexit innam, twee opiniestukken geschreven: eentje

en een meisje die als kind verliefd op

vanuit de aandrang om het leven vatbaar te

pro, eentje contra. Daarin zagen veel mensen een bewijs

elkaar worden en elkaar op hun dertigste

maken. En daar zoeken we nog steeds naar.”

van zijn onbetrouwbaarheid. Ik vond het net getuigen van

weer vinden. Het is een verhaal zoals we

intelligentie.”

het ons vanuit de werkelijkheid kunnen

FILM _ “Ik ben best een rationeel mens

Dichter/schrijver Benno Barnard woont alweer enkele jaren in

voorstellen. Murakami knoopt er een

hoor. Juist daarom ben ik gefascineerd door

Engeland.

waanzinnig nevenverhaal aan vast, een

het werk van Murakami, Dalí of filmmaker

38


zuiderlucht 3/2020

en verder

colofon

Boeken top 10

Zuiderlucht (oplage 20.000) is een uitgave van Bodosz Media, in opdracht van de Stichting Zuiderlucht. De gedrukte versie is gratis verkrijgbaar op meer dan 600 plekken in ZuidNederland en Vlaanderen. Online: zuiderlucht.eu E-paper: zuiderlucht.eu/e-paper

1 — R  utger Bregman

Inschrijven voor de ZL-nieuwsbrief kan via zuiderlucht.eu /nieuwsbrief

De meeste mensen deugen (2)

2 — Herman Koch Finse dagen (-)

3 — Selma van de Perre Mijn naam is Selma (-) Hanna va n Mourik Broekman aan de To (Den Haa ne g, 1984) st regisseur elacademie in Maa udeerde st vanuit he t Chassé Th richt en werkt als man en tw eater in B ee kinderen reda. Ze he maand maa . Haar proj eft rt te zien ec in Noord-B t Stormkamers is een de rabant: st ormkamer hele .nl

4 — Ish Ait Hamou Het moois dat we delen (8)

5 — Geert Mak Grote verwachtingen (1)

6 — Herman Finkers

‘Ik begon als een kind te knutselen en opeens stond er een skelet naast me te dansen.’

Anish Kapoor. Royaal, groots,

maar hun uitdrukkingsvorm is

robuust, een poging om naar de

heel abstract, heel beeldend. Hoe

hemel te reiken of om de weer­

Lynch speelt met symboliek en

kaatsing ervan te vangen. Ook hier

metaforen in Lost Highway of Blue

kijk je naar de realiteit en krijg je

Velvet. Hij laat de acteurs erg vrij.

het universum cadeau. In een van

Zijn werk ontregelt. Als zo’n film is

de wolhokken in het museum heeft

afgelopen, kan ik me vijf minuten

hij ook een donker gat gemaakt. Het

niet verroeren. Omdat je alles wil

is even simpel als angstaanjagend:

plaatsen. Lynch is in staat om de

een gat in de realiteit waarin je

kleur rood een andere betekenis te

zomaar kunt verdwijnen.”

geven.” EMILE HOLLMAN

BEELDENDE KUNST_ “Heel lang heb ik niet naar het werk van Dalí kunnen kijken. Omdat ik het gruwelijk vind. De verzoeking van de heilige Antonius verbeeldt mijn diepste hel, beesten op stelten waar

The Missing Inks

de verrotting van binnenuit door de gaten druipt. Mijn angst is dat je niet voor de volle honderd procent op je eigen geest kunt rekenen. Dat je de controle verliest. Het zijn geschilderde nachtmerries. Ik reageerde er fysiek op: vergrote poriën, zweten, trillen. Dali deed me beseffen dat er ergens binnenin een luikje is waardoor je alles kwijt kunt raken. Tegenwoordig kan ik dat luikje opzoeken en op een kier zetten.

themissinginks.com

6211 RN Maastricht 0031 433 500591 info@zuiderlucht.eu Bladmanager: Christiane Gronenberg 0031 610 661205

7 — Lucinda Riley De zeven zussen (-)

8 — Arnon Grunberg Bezette gebieden (-)

9 — Pascal Mercier

Voor museum De Pont in Tilburg

Natuurlijk, het zijn ook denkers

Capucijnenstraat 21 C10

0031 433 500591

Moppereend (-)

staat een mooi kunstwerk van

zuiderlucht.eu/begunstigers

gaat wederom niet door (3)

10 — Joyce Dunbar

tegenhangers van mijn hersenen.

thuisbezorgd. Begunstiger worden kan via

De cursus omgaan met teleurstellingen

Het gewicht van de woorden (-)

David Lynch. Ik beschouw ze als

Begunstigers krijgen ZL voor 63 euro per jaar

MALE GAZE _ Een tijdje geleden alweer vroeg De Volkskrant aan zes schrijvers om hun boekenkast door te lichten op de m/vverhouding. Het leverde een artikel op met vijf schrijvers en één schrijfster (Aaf Brandt Corstius). Toeval? Of wilde de redactie een male gaze als uitkomst? Die kwam er, gemarineerd met ironie en sarcasme – hoe moet je anders omgaan met zo’n malle vraag. Je kunt ook bedanken voor de eer, er zijn er vast geweest die dat hebben gedaan. Toch waren er zes ijdeltuiten, vijf mannen en ABC dus, die ja zeiden tegen deze gratis reclame voor zichzelf. De 25-jaarlijkse bibliotheekfoto die eind vorig jaar werd gemaakt van de schrijversstal van De Bezige Bij, liet zien dat het Volkskrant-item een pars pro toto was: ijdelheid der ijdelheden – het zijn vooral mannen. Nog wel. Wat ook opviel: het uitdijende keurkorps van De Bezige Bij past nog maar net op de foto. Je zou bijna denken dat het goed gaat met het boek. Niets, nou ja, niet veel, is minder waar. Intussen zijn de alarmbellen over ontlezing en semi-analfabetisme alweer uitgestorven. Een minister (m) zei dat hij het probleem zou aankaarten – bij zichzelf? Zijn collega (v) schoot op het nippertje een pleidooi van de Raad voor Cultuur voor een leesoffensief te binnen. Ze had het al verdrongen. Het jongste advies van de raad, een verplichte bibliotheek in elke gemeente, zal het niet anders vergaan. (WS) Deze lijst is samengesteld op basis van actuele verkoopcijfers van de boekhandels Dominicanen (Maastricht), Gianotten Mutsaers (Tilburg), Grim (Hasselt), Krings (Sittard), Malpertuis (Genk), Van Piere (Eindhoven) en De Tribune (Maastricht). 

c.gronenberg@zuiderlucht.eu Hoofdredacteur: Wido Smeets 0031 433 500591 0031 653 338905 w.smeets@zuiderlucht.eu Eindredacteur: Dieter van den Bergh 0031 654 966098 d.vandenbergh@zuiderlucht.eu Commercie: Karin Winkelmolen 0031 628 646578 k.winkelmolen@zuiderlucht.eu Max Majorana 0031 626 789236 m.majorana@zuiderlucht.eu Administratie: administratie@zuiderlucht.eu ZuiderLeven: Christiane Gronenberg 0031 610 661205 c.gronenberg@zuiderlucht.eu Medewerkers: Twan van de Brand, Daria Bukvić, Yannick Dangre, Marleen Daniëls, Edo Dijksterhuis, Hugo Emmerzael, Fons Geraets, Jasper Groen, Mars van Grunsven (New York), John van Hamond, Mat van der Heijden, Stan van Herpen, Emile Hollman, Rowland Jones, Pascalle Mansvelders, Ben van Melick, Cyrille Offermans, An Olaerts, Adrienne Peters, Merlijn Schoonenboom (Berlijn), Paul van der Steen, Kevin Toma, Leon Verdonschot, Joep Vossebeld, Anneke van Wolfswinkel, Patrick van IJzendoorn (Londen). Tekstcorrectie: Anna Peeters Grafisch ontwerp: Andrea Bertus / Buro Bertus Druk: Rheinische Druckmedien, Düsseldorf Bankrekening: IBAN NL55SNSB 093 67 79 675 Distributie: Ursem Koeriers Venlo — ISSN: 1875-7146

39


�

jan Hendrix: + tierra Firme + t/m 26.04.2020 Bezoek onze website www.bonnefanten.nl voor de huidige tentoonstellingen en openingstijden. Volg ons op social media @Bonnefanten.

-

Beeld: Jan Hendrix, The Yagul tapestries III (Detail), 2018. Foto: Oak Taylor Smith

Profile for Zuiderlucht

ZL3  

Cultureel maandblad voor Zuid-Nederland en Vlaanderen. In deze editie met o.a.: Nick Cave, Jan van Eyck, Mark Manders, Cassi Namoda, Ted Not...

ZL3  

Cultureel maandblad voor Zuid-Nederland en Vlaanderen. In deze editie met o.a.: Nick Cave, Jan van Eyck, Mark Manders, Cassi Namoda, Ted Not...

Advertisement