Issuu on Google+


Węzły Pamięci Niepodległej Polski

Fundacja Węzły Pamięci Muzeum Historii Polski Wydawnictwo Znak Kraków–Warszawa 2014


Alfabetyczny spis haseł 3 maja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 1905. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 11 listopada . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26

1920 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 Wrzesień 1939 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31 17 września . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35

Adria. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Aleja Szucha . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Antemurale . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Antyk w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

41 42 44 47

Antysemityzm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Armia Andersa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Armia Krajowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Artykuły henrykowskie. . . . . . . . . . . . . . . .

52 56 59 67

a

Bałtyk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bałuty (łódzkie) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bank Polski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . „Batory”. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bazar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Berdyczów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bereza Kartuska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Berezyna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bezdany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Białorusini. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Biblioteka Załuskich . . . . . . . . . . . . . . . . . .

69 74 75 77 79 80 81 83 85 86 88 92

„Bibuła” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bitwa Warszawska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Biuro Informacji i Propagandy . . . . . Biżuteria patriotyczna . . . . . . . . . . . . . . . . . Bogurodzica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bohaterski Miś . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Borysław . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Boże Ciało . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bóbrka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bydgoszcz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bzura 1939 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

93 95 102 105 108 108 109 110 112 114 115

B

Cadyk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Centralny Okręg Przemysłowy . . . . . Cenzura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chocim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cmentarz Łyczakowski . . . . . . . . . . . . . . . Cmentarz Rakowicki . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cuda Polski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

118 118 120 127 133 135 137

Cyganie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cytadela warszawska . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czarnohora . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czarnolas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Częstochowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czworaki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

138 141 144 146 148 150

C

Demokracja szlachecka . . . . . . . . . . . . . . . Dominikanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dorpat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Drohobycz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

151 156 159 160

Dublany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dwór szlachecki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dyneburg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dzieje jednego pocisku . . . . . . . . . . . . . . . . . .

162 164 168 169

D

Enigma . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 Europa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180

E

Electio viritim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172 Elstera . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 173 Emancypantki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174


2

Alfabetyczny spis haseł

F

Folwark . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187 Francja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189

G

Gdańsk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdynia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdynia – architektura . . . . . . . . . . . . . . . . . Germanizacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Getto warszawskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gloria victis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gniezno . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

193 198 199 200 204 208 210

Góra Kalwaria. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Górale . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Groby wielkanocne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Grodno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Grób Nieznanego Żołnierza . . . . . . . . Grunwald . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

212 214 216 218 220 221

H

Haiti . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hallerczycy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Harcerstwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hejnał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

224 225 226 231 233

Horodło . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hotel Lambert . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Huculi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Husaria . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Huta Bankowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

235 237 238 240 242

I

Imieniny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 245 Inflanty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 246 Insurekcja kościuszkowska . . . . . . . . . . . 248

Inteligencja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 252 Interrex . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255 Inżynierowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 256

J

Jałta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 260 Jasna Góra . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 264 Jazłowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 266

Jedwabne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 268 Jerozolima (1941–1945) . . . . . . . . . . . . . . 270 Jezuici . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 272

K

„Kadrówka” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kalisz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kalwaria Zebrzydowska . . . . . . . . . . . . . . Kamienie na szaniec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kamieniec Podolski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kanał Augustowski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Karczma . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kasa im. Mianowskiego . . . . . . . . . . . . . . Kaszubi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Katedra łacińska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Katedra ormiańska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Katyń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazachstan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazimierz Dolny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazimierz krakowski . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kedyw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Kercelak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kijów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kircholm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Klasztor Bazylianów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kłuszyn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kock . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kolaboracja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Koleje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kolumna Zygmunta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kołtun polski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kołyma . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Komarów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Komi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Komisja Edukacji Narodowej. . . . . . . . Konfederacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kontusz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

275 276 278 280 282 285 287 290 291 295 297 298 303 304 306 308

310 311 314 316 317 319 321 323 325 327 328 329 331 332 333 335


3

Alfabetyczny spis haseł

Korpus Ochrony Pogranicza . . . . . . . . . . Korzec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kosów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kostiuchnówka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kościół Wszystkich Świętych . . . . . . . Kościuszkowcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kotwica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krajowcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krajoznawstwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kraków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

337 339 340 342 344 346 348 348 350 353

Kresy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krojanty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Królowa Korony Polskiej . . . . . . . . . . . . . Krzemieniec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krzyż Walecznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krzyżacy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kuchnia polska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kudak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kurpie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

363 368 370 372 375 377 380 385 387

Lanckorona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Laski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Legiony Dąbrowskiego. . . . . . . . . . . . . . . . Legiony Polskie w I wojnie światowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Legitymacja rodzin szlacheckich . . . Liberum conspiro . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

390 392 394

Liberum veto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lisków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Litwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Londyn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lublin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ludzie podziemni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lwów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

404 406 407 413 416 418 421

L

Łapanka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Łazienki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Łemkowszczyzna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Łowczówek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

427 428 429 432

Łódź . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 433 Łubianka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 438 Łysa Góra . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 439

Ł

Maciejowice. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Majdanek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Malbork . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Masoni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matka Polka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazurek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

441 442 444 446 449 452

Mazurek Dąbrowskiego . . . . . . . . . . . . . . . . Mazury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mińsk Litewski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Monte Cassino . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mościce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

454 456 459 460 462

M

Nalewki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Narodowa Demokracja . . . . . . . . . . . . . . . Neminem captivabimus . . . . . . . . . . . . . . . . Nędza Galicji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . NIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niemcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

463 464 469 470 472 474

Niemen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niepodległość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Noc listopadowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Northolt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nowogródek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Numerus clausus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

479 481 483 485 487 489

N

397 401 402


4

Alfabetyczny spis haseł

O

Obywatel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ochrana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Okopy Świętej Trójcy. . . . . . . . . . . . . . . . . . Oksywie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oleandry. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Olszynka Grochowska . . . . . . . . . . . . . . . . Orient w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ormianie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

490 491 493 495 496 497 498 504

ORP „Błyskawica”. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ORP „Orzeł”. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Orzeł Biały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ossolineum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ostra Brama . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oszmiana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oświata . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oświęcim – Auschwitz . . . . . . . . . . . . . . .

506 507 509 510 514 516 517 521

P

Palmiry . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 524 Pałac Namiestnikowski . . . . . . . . . . . . . . . 525 Pałac Rzeczypospolitej . . . . . . . . . . . . . . . . 526 Pan Tadeusz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 528 Państwo bez stosów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 530 Pańszczyzna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 533 Pawiak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 541 Père-Lachaise . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 543 Pieczątka Rządu Narodowego. . . . . . . 544 Pielgrzymki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 547 Pierwsza Brygada . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 550 Piotrków Trybunalski . . . . . . . . . . . . . . . . . 552 Plac Piłsudskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 554 Płowce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 555 Poczajów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 557 Podhorce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 559 Polesie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 560 Polka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 562 Polonez. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 570 Polska Akademia Umiejętności . . . . . 572 Polska Organizacja Wojskowa. . . . . . . . 575

Polskie Państwo Podziemne . . . . . . . . . Połock . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ponary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Portret trumienny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powązki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powstania śląskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powstanie listopadowe . . . . . . . . . . . . . . . . Powstanie styczniowe . . . . . . . . . . . . . . . . . Powstanie warszawskie . . . . . . . . . . . . . . . Powstanie wielkopolskie . . . . . . . . . . . . . . Poznań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Praca organiczna w Wielkopolsce . . Praca organiczna w zaborze rosyjskim i austriackim . . . . . . . . . . . . . Prometeizm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przedwiośnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przewrót majowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Psków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Puławy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Puszcza Nalibocka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PZL . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

578 583 585 586 588 590 596 603 608 616 618 623

648 650 651 654 656 657 661 663 664

Rota . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozbiory . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rożnów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rusini . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rusyfikacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . RWD . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rynek Główny w Krakowie . . . . . . . . . Rzeczpospolita . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

667 668 676 677 683 687 689 693

R

Rabacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Racławice . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Radzymin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ravensbrück . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Reduta Ordona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rezydencje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rodło . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rokitna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rossa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

627 629 632 634 639 640 642 645


5

Samorząd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sandomierz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sarmatyzm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sejm Krajowy galicyjski . . . . . . . . . . . . . . Sejm Śląski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sejny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skałka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skarb Narodowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sobór na pl. Saskim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Socjaliści . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Somosierra . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spisz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sprawa polska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stańczycy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Statuty nieszawskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoczek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Alfabetyczny spis haseł

696 697 699 703 705 706 709 710

729 730 732 733 735 739 741 742 744 745 746 748 750 751 755 757 759 763 764

S

Śląsk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 767 Śpiewnik domowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 770 Środa Śląska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 773

Świątynia Opatrzności Bożej . . . . . . . . 775 Święcone . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 776 Świteź . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 778

Ś

Tajemne państwo polskie . . . . . . . . . . . . . Targowica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tatarzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tatry . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Przeszłości. . . . . . . . . . . . . .

780 785 790 793

Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Warszawie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Treblinka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trylogia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Turystyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tyniec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

798 800 802 805 809

T

Ugoda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ukraińcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Unia lubelska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Unici . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uniwersytet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

812 814 820 823 825

Uniwersytet Jagielloński . . . . . . . . . . . . . . Uniwersytet Jana Kazimierza . . . . . . . . . Uniwersytet Stefana Batorego. . . . . . . . . Uniwersytet Wileński . . . . . . . . . . . . . . . . .

828 833 835 838

712 714 715 720 721 723 725 727 728

796

Virtuti Militari . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 842

„Strzelec” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stutthof . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sulejówek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Supraśl . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sybir . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szabla . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szare Szeregi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szczerbiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szczypiorno . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szklane domy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szkocka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szkolnictwo podziemne . . . . . . . . . . . . . . Szkoła Dróg i Mostów w Paryżu . . . Szkoła lwowsko-warszawska . . . . . . . . „Szkoła Orląt” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szkoła Rycerska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szlachta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szlisselburg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szmalcownik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

U

V


6

Alfabetyczny spis haseł

W

Wallenrodyzm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Warszawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Warszawianka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wawel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wawer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wersal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wesele . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wesoła Lwowska Fala . . . . . . . . . . . . . . . . . . Westerplatte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . „Wiadomości Literackie” . . . . . . . . . . . . . Wianki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wiedeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wieliczka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wielka Emigracja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wigilia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

844 845 854 856 865 866 868 873 874 876 878 879 882 884 889

Wilanów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wilno . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wino . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wisła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Witaj majowa jutrzenko . . . . . . . . . . . . . . . Wizna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wojskowy Instytut Geograficzny . . Wolność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wołyń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Workuta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wóz Drzymały . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Września . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyszków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wywózki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

892 894 900 901 904 907 908 910 913 916 917 918 919 920

Z

Za chlebem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zachęta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zadwórze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zagłębie Dąbrowskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakłady Hipolita Cegielskiego . . . . . Zakopane . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zaleszczyki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zamek Królewski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

927 929 931 933 936 937 939 940

Zamojszczyzna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zamość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zaolzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zbaraż . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zbrucz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zieleńce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ziemiaństwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zułów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

942 945 948 950 952 953 954 958

Ż

Żarnowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . „Żegota” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żoliborz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żydokomuna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

960 961 962 964

Żydzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żyrardów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żyrzyn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żytomierz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

966 972 974 976

Testament Polski Walczącej . . . . . . . . . 979


Wstęp Węzeł to coś, co łączy. Łączy nitki i całe sieci skojarzeń, osobistych wspomnień i wyobrażeń zaczerpniętych z lektury. Wiąże nabytą wiedzę z własnymi przeżyciami. Wiąże nas z innymi, którzy mają podobne skojarzenia i podobne wiadomości. Wiąże nasz świat prywatny z wielkim światem historii. Wiąże teraźniejszość z przeszłością, żywych z umarłymi. Węzły narodowej pamięci wiążą jednostki i rodziny w naród – w tę wielką wspólnotę, wyrosłą z ziemi i pamięci, z przeżyć i wyobrażeń. Polska odrodzona w  1918 r. była wypełnieniem pragnień, które przetrwały 123 lata państwowego niebytu. W 1945 r. owa trwająca prawie tysiąc lat ciągłość wyobrażeń, ściśle związanych z terytorium i kulturą, została gwałtownie przerwana. Chcemy odtworzyć to, co wiązało w spójną całość zbiorowe wyobrażenia Polski niepodległej, której ostatnim wcieleniem była II Rzeczpospolita. Naszą III Rzeczpospolitą oddziela od II RP prawie pół wieku niby-Polski, jaką był PRL. Zastanawianie się, czy była lepsza albo gorsza, nie ma sensu poznawczego. Ale im bardziej czujemy się spadkobiercami wielowiekowej spuścizny polskości, tym wyraźniej powinniśmy sobie zdawać sprawę z odmienności tamtej Polski, sprzed 1945 r., od obecnej. Tamten świat już nie istnieje, odszedł w przeszłość nagle i nieodwracalnie. Zapadł się pod wodami katastrofy jak polska Atlantyda. Nie możemy go przywrócić, ale jesteśmy przekonani, że warto go opisać i utrwalić w świadomości Polaków. Z tragedii 1945 r. trzeba sobie zdawać sprawę – nie po to, by komukolwiek (a już zwłaszcza naszym sąsiadom) wystawiać rachunki krzywd albo postulować odwety czy ponowne zmiany granic. Wiemy, że to, co było dla nas wypchnięciem Polski z Kresów – dla Białorusinów, Litwinów i Ukraińców ma inne znaczenie. Chcemy ocalić od zapomnienia wizerunek Polski Odrodzonej (tak ją nazywaliśmy), bo jest częścią naszej tożsamości historycznej, naszego duchowego dziedzictwa. Wymazanie z pamięci tego, cośmy utracili, byłoby zubażaniem teraźniejszości i zafałszowaniem przeszłości.

Początki Państwo polskie wyłoniło się z plemiennej słowiańskiej gmatwaniny pod koniec X w. Od tej pory możemy mówić o ludziach, którzy uważają się za Polaków i jakoś sobie swoją Ojczyznę wyobrażają, z czymś sobie „polskość” kojarzą. Na kontynencie europejskim tak dawna ciągłość świadomości narodowej jest wyjątkiem: dłuższą mogą się pochwalić tylko Francuzi, Duńczycy i Węgrzy. Poczucie polskości związane było raczej z zamieszkiwanym obszarem i przynależnością państwową, niż z pochodzeniem ludzi uważających się za Polaków. Z biegiem stuleci przekształcały się struktury (zawsze dość luźne) tego państwa i zmieniał jego kształt. Rozrosło się ogromnie na wschodzie – ale zachowało istotną ciągłość kulturową. Ciągłości tej nie zniweczyły nawet rozbiory: polscy poddani trzech różnych cesarstw czuli się nadal Polakami, nie Austriakami, Prusakami czy Rosjanami. Z biegiem stuleci ośrodek polskości przesunął się z  Wielkopolski najpierw nieco na południe (do Krakowa), potem na północny wschód (do Warszawy). Pierwotne państwo Wielko- i  Małopolan przemieniło się w  Rzeczpospolitą


Wstęp

8

Dwojga (a naprawdę Kilkorga) Narodów, ale zachowało własną ciągłość instytucjonalną i widoczną, choć od XVII w. uszczuplaną przez wojny, ciągłość terytorialną. Ludzie mówiący na co dzień po polsku stanowili na tym obszarze zbiorowość najliczniejszą, ale była to wspólnota o granicach płynnych, zarówno etnicznie, jak stanowo. Od XV w. najznamienitszymi miastami Rzeczypospolitej były Gdańsk, Kraków, Lwów, Poznań, Warszawa i Wilno; na całym obszarze przeważała ludność wiejska. Jaka część mieszkańców wielokulturowego państwa miała świadomość przynależności do Polski – w rozumieniu państwa, nie narodu – w późniejszym, XIX-wiecznym sensie, może być przedmiotem tylko przypuszczeń. Na pewno poczucie takie miała znaczna większość szlachty i  spora część mieszczan, ale tak było (przynajmniej do Wielkiej Rewolucji Francuskiej) na całym naszym kontynencie. Wspólne wyobrażenia o „Polszcze” są jednoznacznie zaświadczane przez literaturę piękną i kronikarską już od XV w. Geograficzne skojarzenia z Polską od XV do XX w. nie zmieniały się radykalnie. (Mówię o Polsce, Polonii, a nie o polskości, bo na Polskę realną i wyobrażaną składali się także Rusini, Niemcy, Ormianie, Żydzi, Białorusini, osiedleni Tatarzy, Litwini i tak dalej.) Ugruntowanie przestrzenne wiązało się nie tylko z faktem zamieszkiwania w określonych wsiach i miastach, leżących nad określonymi rzekami, u podnóża określonych gór. To były również dookolne lasy, pola i wody, przyroda i pory roku i cała materialna rzeczywistość, którą opisywano, o której śpiewano pieśni, którą malowano na drewnie i płótnie; to było całe naturalne, ale również przez człowieka wytworzone środowisko, nasycające trwale, przez stulecia, miejscowy i ogólnokrajowy krwiobieg kulturowy. Równocześnie kształtowały się ramy instytucjonalne. Zmieniał miejsce główny ośrodek władzy państwowej, ale odbywało się to bez gwałtownych zwrotów, krwawych wojen między sąsiadami, w jakie obfitowały ziemie francusko- czy niemieckojęzyczne. Ustrój ewoluował, jednakże przez wieki pozostawał oparty na radach, uzgodnieniach, konsultacjach i głosowaniach. Polska nigdy nie zaznała ani królewskiej autokracji, ani administracyjnego centralizmu. Spoiwem ogromnego, na przełomie XVI i  XVII w. największego rozmiarem w  Europie, państwa były wspólne przywileje i swobody, w mniejszym stopniu obyczaje. Złoty wiek odrodzenia błyszczał dziełami kultury i potężnie wzmocnił promieniowanie polszczyzny. Nie wypracował silnych struktur państwowych. Rządząca szlachta była zadowolona z tego, co jest, i nie miała ambicji imperialnych. Wyprawa na Moskwę (1610) była wyjątkiem; później okazało się, że państwu brakuje energii na utrzymanie stanu posiadania. Rzeczpospolitą osłabiało wewnętrzne warcholstwo magnatów i egoistyczna ciemnota mas drobnej szlachty; armie wielmożów były liczniejsze niż wojska Korony.

Przerwana ciągłość Prawna ciągłość tej wspólnoty została pod koniec XVIII w. przerwana przez rozbiory. Natychmiast zastąpiła ją jednak ciągłość wyobrażeń, już to odwołujących się do państwowej przeszłości i  polskiego munduru („barwy”), już to wspartych działaniami, zmierzającymi do odzyskania niepodległości: Legiony we Włoszech


9

Wstęp

i  Mazurek Jana Henryka Dąbrowskiego są uderzającymi świadectwami roli obu czynników. Kolejne zrywy powstańcze – w  których ginęli zwykle najdzielniejsi – nie doprowadziły do wskrzeszenia Rzeczypospolitej. Jej miejsce zajęło państwo wyobrażone. Słowo i pojęcie „pamiątka” zrobiły w Polsce olśniewającą karierę, trudną do przetłumaczenia na języki obce. Powstały pierwsze w Europie muzea historyczne (Puławy!). Pomniki bohaterów i  wydarzeń przeszłości przejęły role spełniane gdzie indziej przez pałace panujących i  gmachy publiczne, stawały się symbolem rzeczywistości wspominanej i pożądanej. Tak było z księciem Józefem Poniatowskim, przebranym w strój Rzymianina, pomnikami Adama Mickiewicza we Lwowie i w Warszawie, Grunwaldzkim w Krakowie; jeszcze bardziej znamienne były usypywane zbiorowym wysiłkiem duże kopce: Kościuszki w Krakowie, Unii Lubelskiej we Lwowie. Konstytucja 3 maja nigdy nie weszła w życie realne; ale istniała jako legenda, pobudzająca do czynu. Wyobrażone państwo polskie stwarzało fakty, doczekało się w 1863 r. tajemnego Rządu Narodowego. Istotną w nim rolę odgrywało wojsko – najpierw wspominane (Pan Tadeusz!), później wyobrażone. W 1884 r. tylko najstarsi czytelnicy Ogniem i mieczem mogli pamiętać polskie mundury, ale słowa „Wojsko, wojsko spod tęczy wychodzi” poruszyły potężną strunę – i w rezultacie Henryk Sienkiewicz dostarczył o pokolenie później największej liczby pseudonimów polskim uczestnikom I wojny światowej. Upadek Rzeczypospolitej był wydarzeniem brzemiennym w następstwa nie tylko dla Polaków, ale dla całej Europy Środkowo-Wschodniej. Rozbiory doprowadziły do bezpośredniego zetknięcia się dwu wielkich potęg – Prus, które przerodziły się w Niemcy, i Rosji. Oba cesarstwa przez wiele lat współpracowały, by utrzymać w jarzmie Polaków, ale później zaczęły ze sobą gwałtownie rywalizować. Jak dwa potężne koła żaren miażdżyły, a przynajmniej starały się zmiażdżyć, wszystko, co było między nimi. Oba dążyły do odebrania podmiotowości ludom osiadłym na dawnym obszarze wieloetnicznej Rzeczypospolitej. Wśród nich tylko Polacy byli w dodatku uważani za kulturowych konkurentów, a więc uciskani ze szczególnym rozmysłem. Przez dwa wieki przestrzeń między Rosją a Niemcami pozostała w sensie państwowoprawnym tylko częściowo i sporadycznie zagospodarowana; a kiedy spojrzymy za naszą wschodnią granicę, zobaczymy, że sytuacja jest nadal niestabilna lub sztucznie stabilna. Polacy spierali się, niekiedy krwawo, z Rusinami/Ukraińcami o zakres ich swobód obywatelskich i  o wzajemne uprawnienia. W  końcu stoczyli z  nimi wojnę o Lwów. Ale nigdy nie twierdzili, jak Rosjanie, że Ukraina jako osobny podmiot polityczny nie istnieje. Trzeba przyznać, że z uznaniem podmiotowości Białorusinów bywało zwykle znacznie gorzej. Istnienia Polaków nie kwestionowano. Co prawda Prusacy i Rosjanie prowadzili brutalne niekiedy działania, by ich wynarodowić, ale polityka mocarstw rozbiorowych była głęboko schizofreniczna. Aleksander Brückner chyba najdobitniej i najzwięźlej pokazał, że sprawa polska istniała przede wszystkim w pamięci rządów i instytucji zaborczych, które brały Polskę bardziej serio (jako kartę przetargową lub przynajmniej narzędzie szantażu) niż polscy ugodowcy. Polski rekrut, rzeczywisty czy potencjalny, nie był zapominany w Berlinie, Wiedniu i Petersburgu. I za


Wstęp

10

te strategiczne rachuby – szczególnie silne w pamięci państwowej Rosjan/Sowietów, bo umieszczane w kategorii zagrożeń dla ich imperium – Polacy płacili niezależnie od własnej woli. Odrodzenie Polski trudno sobie wyobrazić bez potężnego udziału emigracji politycznej. Emigranci byli prawie z definicji niepodległościowcami. Czuli, że podejmując decyzję tułaczki, dokonali już zasadniczego wyboru, złożyli ofiarę z życia. Rodaków w kraju widzieli jako równie gotowych do poświęcenia i nie zawsze umieli sobie wyobrazić ich warunki bytowania oraz grożące im niebezpieczeństwa. Dlatego bywali nieraz bardziej radykalni w programach i bardziej skorzy do buntu. Jednakże takich podżegaczy na odległość było niewielu i  przeważnie byli to podżegacze w rodzaju Fryderyka Chopina czy Juliusza Słowackiego. Mickiewicz pisze, że „Duszą Narodu polskiego jest pielgrzymstwo polskie”. Można to wyznanie wiary tułacza uznać za prawdę w tym sensie, że emigrant wyrażał otwarcie to, co było dla narodu najważniejsze, ale nie w tym sensie, że wymyślał za rodaków ich potrzeby i marzenia. Prawdziwe życie zbiorowe Polaków toczyło się nad Wisłą, Wartą i Niemnem.

Poczucie polskiej wspólnoty kulturowej W tym samym czasie, kiedy zniknęły instytucje osobnego państwa, pod wpływem nowych prądów ideowych oraz nagle spiętrzających się wydarzeń (zwłaszcza wojen napoleońskich) zaczęło szybko rozszerzać się i pogłębiać poczucie polskiej wspólnoty kulturowej. Pogłębiał je zwłaszcza konflikt z  Rosją, reprezentującą inny rodzaj cywilizacji społeczno-politycznej i narzucającej inną religię. Rolę nieistniejących instytucji przejęła w  znacznym stopniu literatura piękna. Zdawał sobie z tego sprawę Mickiewicz już trzydzieści lat – pokolenie! – po ostatnim rozbiorze i  trafnie opisywał powody, dla których się tak działo. Przemoc zniszczy, co materialne – ale „pieśń ujdzie cało”. Na 123 lata Ojczyzną stało się słowo o Ojczyźnie. Polska okazywała się przenośna: wyrastała w umysłach czytelników gdziekolwiek otwierali swoje książki. Pan Tadeusz rolę eposu i skarbca pamięci narodowej spełniał nie dzięki zawartej w  nim narracji, ale dzięki potężnemu ładunkowi obrazów i  uczuć. Dobitniej, niż jakakolwiek uczona rozprawa, pokazuje to Latarnik Sienkiewicza – utwór innego, bardziej masowego organizatora wspólnotowych obrazów i skojarzeń. I przypomina zarazem, że ów poemat o przeszłości nieodwracalnie minionej zawiera paradoksalny nakaz jej wskrzeszania i w imię tej idei każe czytelnikom odwracać się od realnej teraźniejszości. Literatura polska jest przesiąknięta obowiązkiem pamięci, tak twardo wyrażonym przez psalmistę: „Jeśli cię zapomnę, Jeruzalem, niech zapomniana będzie prawica moja” (Psalm 136, 5–6, Biblia, tłum. Jakub Wujek). (Analogia z diasporą żydowską jest oczywista, nieraz wspominana.) Odpowiadał biblijnemu pieśniarzowi Słowacki: Wszak myśmy z twego zrobili nazwiska Pacierz, co płacze, i piorun, co błyska. Poema Piasta Dantyszka herbu Leliwa o piekle


11

Wstęp

Poezja i proza literacka były dostępne najpowszechniej, ale w roli kształtowania zbiorowych wyobrażeń istotne znaczenie miały dzieła historyków. Warto wymienić trzech: Joachim Lelewel, Szymon Askenazy i Aleksander Brückner, którzy byli jednocześnie wielkimi krzewicielami patriotyzmu i sami – Polacy z wyboru – świadczyli o  sile przyciągania kultury polskiej. Piśmiennictwo było jej przejawem najbardziej jednoznacznym, ale przecież jasne w  swojej narodowej wymowie były też muzyka Fryderyka Chopina i Stanisława Moniuszki oraz obrazy Maksymiliana i Aleksandra Gierymskich i Artura Grottgera… Sztuka narodowa trwała, mimo braku instytucji państwowych; żyła życiem nie całkiem osobnym, ale równoległym do realnego bytowania Polaków. Pełniła funkcje służebne, tworzyła jednak swoją własną suwerenną dynamikę, która pozwoliła zmarłemu w 1907 r. Stanisławowi Wyspiańskiemu stać się, wedle formuły Juliusza Kleinera, „pierwszym poetą nadchodzącej państwowości”. Świadomość potrzeby własnych instytucji kształtowała się w  czasie ich nieobecności. Jak w  wierszu Jana Kochanowskiego o  zdrowiu, Polacy poznali nagle wartość tego, co stracili. Fundamentalnym składnikiem trwającego przez pokolenia wizerunku Polski niepodległej stał się kult PAŃSTWA, które po roku 1794 albo nie istniało wcale, albo wyłaniało się cząstkowo (w postaci Księstwa Warszawskiego). Symbolem państwa, które było w istocie dopiero postulatem, stała się pieczątka „tajemnego” Rządu Narodowego, uznana w znanym odczycie Józefa Piłsudskiego (1924) za główne świadectwo „wielkości” powstania styczniowego.

Własne państwo Jesienią 1918 r. Polacy własne państwo odzyskali. Powstawało w  straszliwie trudnych warunkach wyniszczenia jego obszaru przez wojnę, zarazy (sama grypa pochłonęła dziesiątki tysięcy ofiar), nędzę i głód. Trzeba je było sklejać z trzech części o odmiennych strukturach prawnych, szkolnictwie, systemie komunikacyjnym, językach używanych przez lokalną administrację. Nie stłumiło to zbiorowego entuzjazmu, który został od razu wystawiony na śmiertelną próbę. Rodzące się państwo musiało walczyć o  wszystkie swoje granice. W latach  1919–1920 odparło najazd wojsk „światowej rewolucji”. W  odrodzonej Polsce znalazły się znowu Warszawa, Kraków, Lwów, Poznań i Wilno – nikt zresztą od ponad pół tysiąca lat o innej Polsce nie myślał. II Rzeczpospolita miała co prawda obszar znacznie mniejszy, ale zawierała w sobie wszystkie składniki znamienne dla I RP: była państwem wielu kultur i wielu religii, mniejszości narodowe stanowiły ⅓ obywateli. Nowe państwo było pryncypialnie demokratyczne, nadawało szerokie swobody obywatelskie. Uchwalona w błyskawicznym tempie konstytucja należała do najbardziej postępowych (na przykład w dziedzinie praw kobiet) na świecie. Praktyka rządzenia okazywała się jednak bardzo trudna. Struktury państwowe trzeba było tworzyć od podstaw, bez możności odwołania się do tradycji i przyzwyczajeń. Władza wisiała w powietrzu, a jej posiadanie uderzało do głowy. Porozumiewania się z myślącymi inaczej trzeba się było uczyć w biegu, i mało kto miał na to ochotę i cierpliwość. Obywatele przekonywali się, że osobny aparat państwowy oznacza nie tylko spełnienie marzeń wielu pokoleń, ale własną odpowiedzialność i nieraz konieczność


Wstęp

12

stosowania przymusu. Zapał musiał się wyrażać w improwizacji. To, co dziś nazywamy społeczeństwem obywatelskim, a co jest oparte na doświadczeniu i zaufaniu, wyłaniało się (poza Galicją) z zupełnego chaosu. Zszywaną z trzech części Polskę otaczały ze wszystkich stron (skrawki granicy z Łotwą i Rumunią były wyjątkiem) państwa jej wrogie lub niechętne. Od wewnątrz borykała się z olbrzymimi trudnościami i sprzecznościami: obok obszarów nowocześnie zagospodarowanych były wielkie połacie zacofanej nędzy; reforma rolna pozostała niedokończona; ⅓ mieszkańców mówiła w domu językiem innym niż polski; różnicę cywilizacyjną między Poznańskiem a Polesiem można było liczyć na sto lat; niezadowoleni byli Ukraińcy; problem Żydów, a zwłaszcza biedoty żydowskiej, żyjącej na gospodarczym i kulturowym marginesie, stale narastał. Polska była jak sanktuarium, wznoszone na skraju przepaści. Najzwięźlej ukazuje tę sytuację tytuł tomiku wierszy Kazimierza Wierzyńskiego, poety związanego z obozem rządzącym: Wolność tragiczna. To znaczy wolność, stawiająca przed wymaganiami, których spełnić niepodobna, wymuszająca wybory ostateczne, świadoma grozy własnego położenia. Mimo wszystko stworzono państwo, które nie miało kompleksów i w którym wszystkie ugrupowania polityczne – poza komunistami – uznawały prymat zasady niepodległości. Wychowano wspaniałe pokolenie ludzi, gotowych za to państwo umierać. I  to nie w  imię groteskowych, dziś żenujących sloganów o  „mocarstwowości” – napędzanych przez modny w ówczesnej Europie nacjonalizm – ale w imię wpajanego nam od dzieciństwa poczucia obowiązku. Patriotyzm II RP wiązał się ze świadomością różnicy między tym, co już jest, a tym, co być powinno. Już w wieku ośmiu lat wiedzieliśmy, że to, co widzimy wokół siebie, jest dopiero zapowiedzią tego, co powinniśmy i co chcemy zrobić. Jest rzucanym nam wyzwaniem. Podobnie myśleli nasi rodzice. Przy wszystkich wydmuszkach oficjalnej tromtadracji w życiu publicznym II RP przetrwał duch Żeromskiego: pamięć o zasadzie, że żywe rany nie mogą zarastać bliznami podłości. Mieszkanie przydzielone jemu, i tylko jemu, na Zamku Królewskim w Warszawie wyrasta w perspektywie lat na symbol. II Rzeczpospolita przetrwała ledwie dwadzieścia lat. Były w niej haniebne przejawy gwałcenia praw obywatelskich, było gnębienie mniejszości i wybryki antysemitów. Ale była i wielkość, budząca dziś podziw i pokorę. Wielkość w samym dziele zbudowania od podstaw struktury państwowej, w nauce i technice, osiągających nieraz światowy poziom, w szkolnictwie i architekturze najlepszych w historii Polski, w literaturze olśniewającej bogactwem i różnorodnością. Później korzystanie ze spuścizny po II RP pozwoliło nam przejść z Polski do Polski poprzez PRL. Wszystko to udało się osiągnąć, mimo katastrofalnej sytuacji geopolitycznej. Powstanie II RP wytworzyło w Europie nowy, niezbyt chciany (Wielka Brytania była od początku przeciw!) podmiot między Rosją a Niemcami. Po raz pierwszy od końca XVIII w. ktoś inny, a nie Rosjanie czy Niemcy, starał się zagospodarować ten kawałek Europy Środkowo-Wschodniej. A w przededniu II wojny światowej Polska była jedynym państwem w naszej części świata, które odrzuciło zarówno oferty, jak i żądania OBU reżimów totalitarnych. Widziane z tej perspektywy przemówienie Józefa Becka 5 maja 1939 r. wyznacza punkt zwrotny w historii kontynentu.


13

Wstęp

Dziś widzimy, że jego tragiczna decyzja – która bezpośrednio doprowadziła do paktu Ribbentrop–Mołotow i do kolejnego, najbardziej krwawego rozbioru Polski – po pół wieku umożliwiła wyjście z  niemiecko-rosyjskiego zakleszczenia. Okazała się w istocie podjęta nie tylko w imieniu honoru (dumne słowo, skłaniające wielu komentatorów do drwiny), ale w imieniu wiary w możliwość europejskiego ładu międzynarodowego. Maj 1939 r. umożliwił sierpień 1980 i czerwiec 1989 r. Jak pokazał Timothy Snyder w  swoich Skrwawionych ziemiach (2010), dawne terytoria I  RP stały się w  latach trzydziestych i  czterdziestych XX w. obszarem ludobójstwa, dokonywanego na niespotykaną wcześniej skalę przez totalitarny duet sąsiadów Polski. Musimy sobie, choć ze zdumieniem, uświadomić, że w latach II wojny światowej podziemne Kierownictwo Walki Cywilnej było jedyną strukturą państwową w tej części Europy, która – rozpaczliwie – starała się zachować elementarny ład prawny. II Rzeczpospolita nie poddawała się. Dziś wiemy, że umierała stojąc. Polskie Państwo Podziemne nawiązywało do tradycji tajemnego Rządu Narodowego. Ze skali i  poziomu tego nawiązania możemy być dumni. Uczestników trzeba liczyć w setkach tysięcy, jeżeli nie w milionach: różnymi formami tajnej oświaty była objęta znaczna część młodzieży szkolnej i akademickiej; Armia Krajowa była największą konspiracyjną organizacją wojskową w Europie. Władze podziemne musiały walczyć nie tylko z wrogiem obcym. Wojna i okupacje niszczyły tkankę społeczną, rozbudzały okrucieństwo, uczyły pogardy dla życia innych, obojętności na zagładę Żydów, dawały lekcje bezkarnej przemocy. Stan wojennego bezprawia pozwalał szaleć donosicielstwu i szmalcownikom, umożliwiał haniebne mordy, jak w Jedwabnem.

Największa cezura w naszych dziejach Potem, w roku 1945, nastąpiła ogólna katastrofa. Polska, przechodząc spod okupacji niemieckiej do statusu satelitarnego pseudopaństwa, doznała najostrzejszego w  swojej historii, nieodwracalnego przerwania ciągłości. Zabiegu dokonano bez znieczulenia. Wielobarwna, niemal tysiącletnia ciągłość, potężnie obecna w pamięci i wyobrażeniach zbiorowych, została przerwana. Polskę przesunięto, jak mebel, ze wschodu na zachód, a zarazem wyrwano z Zachodu i zapakowano do wschodniego, moskiewskiego, worka. Po przymusowym wysiedleniu Niemców okazała się nagle niemal całkowicie monoetniczna. Jednocześnie niszczono warstwę ziemiańską, która dla polskiej tożsamości kulturowej odgrywała istotną rolę; po paru latach znikła na zawsze. Rok 1945 oznacza największą cezurę w naszych dziejach. My, żyjący w kraju, ogłuszeni przetaczaniem się wojennych frontów, powstaniami, walkami po lasach i zmianą ustroju, nie zawsze mieliśmy czas uświadomić sobie, że Polska, taka jaką znaliśmy od wieków, kończy się nieodwołalnie. Straszliwy szok przeżyli Polacy na obczyźnie: znaczna ich część dowiedziała się, że ich ziemia rodzinna stała się nagle zagranicą. A przecież ta Polska, która zapadła się w niebyt, to była ta sama Polska, o którą od września 1939 r. walczyły i za którą ginęły tysiące Polaków – w okupowanym przez najeźdźców kraju, w sowieckich łagrach, na frontach Francji, Norwegii, Libii, Włoch i Belgii, w powietrzu nad Londynem i nad Niemcami. O takiej Polsce


Wstęp

14

pisali Aleksander Kamiński w podziemnym „Biuletynie Informacyjnym” i Ksawery Pruszyński w londyńskich „Wiadomościach”. Taką Polskę wybierali wzięci do sowieckiej niewoli oficerowie, którzy trafili do Katynia. Z myślą o takiej właśnie Polsce przedzierały się do Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie tysiące ochotników. Do niej chciała wrócić Dywizja Kresowa Armii gen. Władysława Andersa. Mamy dzisiaj ostatnią szansę na uchwycenie i utrwalenie na piśmie tej idei, tej wizji, póki żyją jeszcze świadkowie, żyją ludzie – jak piszący te słowa – dla których II RP jest przedmiotem własnej pamięci. Dla których słowo „Polska” jest zespołem wspomnień i skojarzeń, powiązanych w wizję, trwającą nieprzerwanie od końca XVIII w. i której przybliżeniem była Polska niepodległa. Którzy mogą zdobyć się na wysiłek przekazania swoich wyobrażeń i wspomnień o empirycznej „istocie” Polski niezamkniętej w żadnych konkretnych granicach. Obejmującej, w sensie nie politycznym, ale kulturowym (a ten sens jest w dzisiejszej Europie najważniejszy), także Polaków na Litwie, Podolu i Wołyniu. Ponad trzydzieści lat temu francuski historyk Pierre Nora wraz z gronem znakomitych kolegów rozpoczął wydawanie sławnego zbioru Les Lieux de mémoire (1984–1992, siedem tomów, 128 haseł, blisko 5 tys. stron; zwykle tłumaczone jako „miejsca pamięci”, ale „miejscami” są tu zarówno Reims i  Verdun, jak „Czerwoni i Biali”, gastronomia, Joanna d’Arc i Marsylianka). Punktem wyjścia była refleksja, że la France profonde, tradycyjna, przeważnie rolnicza Francja, odeszła w bezpowrotną przeszłość. Nasze przedsięwzięcie jest znacznie skromniejsze objętościowo i  oparte na innym podstawowym pojęciu – „węzła” pamięci. Zrodziło się jednak również z nagłego uświadomienia sobie, że świat Polski niepodległej przed 1945 r. został zamknięty na zawsze. Staraliśmy się go utrwalić w portrecie pamięciowym. Książka, którą oddajemy do rąk Czytelników, jest próbą uchwycenia pamięci takiej Polski, która swoje geograficzne centrum miała gdzieś w okolicach Pińska na Białorusi, a nie w Łodzi. By uświadomić tę różnicę, nadreprezentowane są hasła geograficzne; zresztą, ostatecznie wszelka ludzka działalność zdarza się „gdzieś”. Polityczna i demograficzna amputacja znacznych obszarów „dziania się” polskiej historii i kultury nie może oznaczać równocześnie amputacji ich znaczenia dla tożsamości Polaków – inaczej zerwaniu uległby kod kulturowy, podstawowa materia ciągłości istnienia. Jak każdy wybór, także ten jest subiektywny i niepełny, bo to nie słownik historyczny, ale mapa uczuć wobec zapadłego w przeszłość lądu. Kryterium umieszczenia poszczególnych węzłów (haseł) była siła ich zakorzenienia w świadomości ludzi „stamtąd” – z pozostawionego w 1945 r. drugiego brzegu, na który już nie ma powrotu. Autorzy tekstów reprezentują różne pokolenia, środowiska, szkoły historyczne, sposoby pisania. Ten wielogłos wydawał się jedyną formą, by uniknąć pułapek zbytniego kategoryzowania zjawisk przecież trudno uchwytnych, jakimi są pamięć i emocje. Wymagało to czasami zawiłych kompromisów – by oddać to, co konieczne i nie zgubić tego, co drobne, lecz dawniej silnie znaczące. Jeśli Czytelnik dostrzeże luki i  pominięcia – prosimy o  wybaczenie. Ale w  tej dziedzinie nie ma jednej metodologii lub bezwzględnego wzorca, decyduje osobiste wyczucie – stąd wielość autorów i  podejść narracyjnych, która ma zapewnić wielobarwność i  „ruchliwość”


15

Wstęp

opowiadania. Poszczególne hasła–węzły sprzężone są z innymi, rolę nitek pełnią odsyłacze kierujące w stronę uzupełnień a i czasem polemiki. Idąc tym tropem, Czytelnik tworzy własną sieć pamięci. O to nam chodzi, bo wyobrażenie narodowej tożsamości zmienione w nieruchomy kanon – obumiera. Podobnie jak cały tom, dobór ilustracji jest dziełem subiektywnym. Spoglądamy przez obiektyw własnej pamięci na świat utrwalony dla pamięci innych, dawnych pokoleń. Zestaw zdjęć ma swoją własną narrację, sąsiedztwa – własne wytłumaczenie. Klamry I i II wojny światowej spinają tematycznie następujące sekwencje: obraz wojny, państwa, społeczeństwa. Wspomnienia sentymentalnego szczegółu zderzają się z ikonicznymi kliszami. Patrzymy na ludzi i miejsca na drugim brzegu na chwilę przed jego opuszczeniem. Ale słyszymy też ich głosy, ich melodie i piosenki przez nich znane i śpiewane – w dołączonym do tomu zapisie fonograficznym. Nie czujemy tylko zapachu tamtych miast, wsi, salonów i ludzi wszelkich stanów. Ale może to lepiej dla naszych współczesnych wydelikaconych zmysłów. Jak każda ludzka próba ocalenia czegoś przed nieciągłością, również ta zapewne będzie częściowo daremna. Liczymy na to, co mimo wszystko się ostanie. Zdzisław Najder


41

Adria

Adria Adria, najwytworniejszy nocny lokal międzywojennej Warszawy mieścił się na parterze i  w  podziemiu wielkiego biurowca wzniesionego w  końcu lat dwudziestych przy ul. Moniuszki 10 przez włoską firmę ubezpieczeniową Riunione Adriatica di Sicurta, zobligowaną do tej inwestycji przez polskie przepisy podatkowe. Adrię otwarto w lutym 1931 r., gdy w Polsce i na świecie szalał wielki kryzys gospodarczy, powodując liczne bankructwa lokali gastronomicznych i rozrywkowych. Plajtowało wiele innych firm, ale nie Adria; jej progi w ciągu pierwszych 32 miesięcy istnienia (czyli do października 1933 r.) przekroczyło ponad 2,5 mln gości, niektórzy z nich uczynili to oczywiście wielokrotnie – tak wynika z danych opublikowanych w fachowym czasopiśmie „Polski Przemysł Restauracyjny”. Jeśli Adria stała się kultowym lokalem rozrywkowym stolicy II Rzeczypospolitej, było to zasługą znakomitego kierownika i współwłaściciela – Franciszka Moszkowicza. Jego kariera przebiegała niemal wedle oklepanego modelu pucybuta; zaczynał jeszcze w czasach „dobrego cesarza Franciszka Józefa”, sprzedając papierosy w kawiarniach i restauracjach rodzinnego Lwowa, by poprzez kolejne szczeble – pikolaka, kelnera, oberkelnera i kierownika – stać się właścicielem kilku lwowskich i krakowskich kawiarni i nocnych lokali, ze słynną Bagatelą na czele. Jako znakomity profesjonalista, był dobrze wynagradzany; wynegocjowana przezeń z włoskim towarzystwem ubezpieczeniowym umowa gwarantowała mu nie tylko stałe miesięczne pobory, ale także udział w zyskach, natomiast całe ryzyko poniesienia strat wzięła na siebie firma Riunione Adriatica di Sicurta. Moszkowicz, który w iście amerykańskim stylu z roznosiciela papierosów został przedsiębiorcą i menedżerem, urządził Adrię podobno kosztem miliona złotych (także przez siebie wyłożonych) „z przepychem pomyślanym z rozmachem naprawdę amerykańskim”, jak pisały warszawskie gazety. Przedsiębiorstwo „kawiarniano-dansingowo-kabaretowe”, jakim była Adria, obejmowało kilka sal. Na parterze mieściła się kawiarnia, ale najsłynniejsza oczywiście była ulokowana w  podziemiu sala taneczna, oświetlona wirującymi kryształowymi żyrandolami. Tam też mieściły się dwa bary; w jednym z nich znajdował się obrotowy i unoszący do góry parkiet. Do tańca grały najlepsze orkiestry, nie tylko znakomite polskie kapele Henryka Golda i Jerzego Petersburskiego, ale nawet sprowadzona z ojczyzny tanga – samej Argentyny – orkiestra „Bianco”. Programy inaugurował jednak zawsze swojski oberek lub kujawiak w wykonaniu polskiej tancerki, potem następowały występy śpiewaczek, iluzjonistów, muzyków i duetów tanecznych z całego niemal świata. We wszystkich pomieszczeniach funkcjonowały – bodaj pierwsze w Warszawie – urządzenia klimatyzacyjne; w ciągu godziny następowała pięciokrotna wymiana powietrza w salach, a w kuchni – co zrozumiałe – nawet piętnastokrotna! Napoje alkoholowe podawano wyłącznie w zapieczętowanych butelkach. Co bardziej prominentni goście (generalicja na czele ze słynnym Bolesławem Wieniawą-Długoszowskim, ministrowie, dyrektorzy, prezesi, pisarze etc.) byli witani osobiście przez Moszkowicza tradycyjną formułą: „Właśnie dla pana

A Szkocka Warszawa


Aleja Szucha

a

42

ministra (dziedzica, generała, prezesa, dyrektora, redaktora...) specjalnie trzymałem ten stolik całą noc”. A o dobry stolik w tak uczęszczanym „kombinacie rozrywkowym” nie było łatwo! Dbały o renomę Adrii Moszkowicz skutecznie i pomysłowo zwalczał w  zarodku wszelkie objawy awanturnictwa i  nadmiernego opilstwa, np. aplikując natrętnemu gościowi wielokrotne przejazdy windą, aż do całkowitego niemal wytrzeźwienia. Moszkowicz zmarł niedługo przed wybuchem wojny. Przed śmiercią zdążył jeszcze spalić plik rachunków, podpisanych przez ludzi z elity, a niespłaconymi przez nich sumami kazał obciążyć swe własne konto (wedle innej wersji polecenie takie zawarł w swym testamencie). Wraz ze śmiercią znakomitego i charyzmatycznego twórcy i szefa przeminęła legendarna Adria. Bo trudno przecież za jej kontynuację uznać noszący tę samą nazwę lokal „Nur für Deutsche” albo „lokal gastronomiczny z wyszynkiem” reaktywowany w późnym PRL-u m.in. jako miejsce balów maturalnych... Stefan Ciara

Aleja Szucha Armia Krajowa łapanka Łazienki Polskie Państwo Podziemne Warszawa

Rozglądam się po tramwaju [...] Poza fotelami nie ma tu żadnych innych urządzeń. Ściany pokryte brudnoszarą lamperią. Wydrapano na nich różne napisy, nazwiska i daty. Wszędzie ślady pluskiew. Podłoga, jak na korytarzu; dębowa klepka, przeraźliwie brudna. A przed wojną było tu, zdaje się, jakieś ministerstwo. – pisał Antoni Reński w pamiętnikarskiej relacji (Tramwaj z alei Szucha) o jednej z czterech zbiorowych cel bez okien, zwanych tramwajami z powodu sposobu ustawienia foteli dla więźniów oczekujących na przesłuchanie przez funkcjonariuszy gestapo. A  „jakieś ministerstwo”, to Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, które mieściło się do jesieni 1939 r. w budynku zajmowanym podczas okupacji przez hitlerowskie władze policyjne. Wypada jednak cofnąć się do XVIII w. i przypomnieć postać patrona tej śródmiejskiej ulicy Warszawy. Jan Chrystian Szuch, ogrodnik i architekt, jeden z twórców Łazienek był właścicielem folwarku (dawniej należącego do króla Stanisława Augusta) obejmującego kilka budynków gospodarczych, oranżerię oraz rozległy ogród warzywny i  sad. Aleja nosząca jego nazwisko została przeprowadzona ok. 1773 r. od pl. Unii Lubelskiej do pl. Na Rozdrożu, stanowiąc część tzw. Osi Stanisławowskiej wiodącej od rezydencji królewskiej w Pałacu Ujazdowskim w kierunku zachodnim. W trakcie wytyczania Osi powstały place z rozchodzącymi się od nich gwiaździście ulicami, m.in. wspomniane: Na Rozdrożu i Unii Lubelskiej oraz place Zbawiciela i Politechniki. W drugiej połowie XIX w. zabudowa al. Szucha obejmowała głównie obiekty wojskowe, usytuowane blisko placu, zwanego wtedy Keksholmskim (obecny pl. Unii Lubelskiej). Były to koszary Korpusu Kadetów im. Suworowa oraz tzw.


43

Aleja Szucha

litewskiego pułku lejbgwardii; ich pozostałością jest gmach dawnego kasyna, po I wojnie siedziba Centralnej Biblioteki Wojskowej. Dopiero u schyłku XIX stulecia wzniesiono także obiekty użyteczności publicznej, jak klinika chirurgiczno-ginekologiczna. Wybudowano także bardziej kameralne wille i pałacyki: neorenesansowy pałacyk generałowej Marii Agopijewej pod nr 17/19, pałacyki rodziny Szuchów oraz pałacyk Napoleona Milicera służący warszawskim masonom jako miejsce spotkań. W końcu XIX stulecia aleja, w której okazałe gmachy sąsiadowały z mniejszymi, ale luksusowymi domami ukrytymi w ogrodach, została na nowo obsadzona drzewami. Na początku XX w. wzniesiono budynek, który w latach II Rzeczypospolitej był siedzibą Nuncjatury Apostolskiej i jest nią znów po 1989 r. W Polsce niepodległej nie przyjęła się próba zmiany nazwy ulicy na Stefana Batorego, wrócono do poprzedniej. Pod koniec lat dwudziestych wzniesiono okazałe siedziby urzędów państwowych odrodzonego Państwa Polskiego: Najwyższej Izby Kontroli Państwa i Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego (sprawującego w dobie II Rzeczypospolitej pieczę nad oświatą, nauką, szkolnictwem wyższym i kulturą) – pierwszy zbudowany od podstaw gmach ministerialny II Rzeczypospolitej. Oprócz pomieszczeń biurowych urządzonych w stylu art déco, w budynku Ministerstwa mieściła się dobrze zaopatrzona biblioteka pedagogiczna. Przy al. Szucha powstawały także budynki mieszkalne o wysokim standardzie, np. „dom generalski” Spółdzielni Mieszkaniowej „Proporzec”, przeznaczony dla wyższej kadry oficerskiej. W myśl koncepcji „Wielkiej Warszawy”, projektowanej po śmierci Józefa Piłsudskiego przez prezydenta stolicy Stefana Starzyńskiego, al. Szucha miała być wkomponowana w monumentalną al. Marsz. Józefa Piłsudskiego stanowiącą główną oś komunikacyjną Dzielnicy Marszałka Piłsudskiego: przejście z al. Marszałka do al. Szucha miało prowadzić pod arkadami. Do wybuchu wojny zdołano zrealizować tylko część tego planu urbanistycznego. Podczas okupacji niemieckiej, włączona do dzielnicy niemieckiej, al. Szucha zyskała nową nazwę – Strasse der Polizei, z powodu ulokowanych tu instytucji policyjnych: Sicherheitspolizei (sipo – Policji Bezpieczeństwa), Sicherheitsdienst (SD –  Służby Bezpieczeństwa), a  zwłaszcza więzienia śledczego Geheimestaatspolizei (gestapo – Tajnej Policji Państwowej). W dawnym ministerialnym gmachu przesłuchiwani byli teraz więźniowie Pawiaka, a także ludzie pojmani w ulicznych łapankach; podczas przesłuchań byli torturowani, wielu z nich (m.in. przywódcę Polskiego Państwa Podziemnego – Delegata Rządu RP – prof. Jana Piekałkiewicza) – tutaj właśnie zamordowano. Do dziś w budynku przy al. Szucha 25 przetrwały napisy pozostawione na ścianach przez więźniów, w tym ten najsłynniejszy: „Łatwo jest mówić o Polsce, trudniej dla niej pracować, jeszcze trudniej umrzeć, a najtrudniej cierpieć”. Stefan Ciara

a


Antemurale

a Chocim husaria Kamieniec Podolski Kresy Ormianie Tatarzy Wiedeń

44

Antemurale Pojęcie przedmurza chrześcijaństwa niemal od początku posiadało podwójne ostrze: wyznaniowe (skoro pojmowano je jako barierę przeciwko islamowi) i cywilizacyjno- polityczne (gdyż miało stanowić zaporę, chroniącą europejską cywilizację przed azjatyckim barbarzyństwem). Od połowy XV w. aż do bitwy pod Wiedniem przypominanie antemurale służyło polskiej racji stanu, ułatwiając uzyskiwanie pieniędzy, posiłków wojskowych oraz wsparcia politycznego nie tylko na walkę z Turcją, lecz również z Moskwą czy Szwecją. Natomiast Rzym aż do bitwy pod Cecorą (1620) patrzył ze sceptycyzmem na strojenie się w szaty obrońcy antemurale kraju, który nie chciał wejść do ligi antytureckiej. Choć w  XVII  w. Rzeczpospolita walczyła przede wszystkim w  obronie swoich granic, to jednak na zachodzie Europy uwierzono, że jej klęska może oznaczać zalanie sąsiednich krajów nie tylko przez Turków, ale również Tatarów czy przez mieszkańców państwa moskiewskiego. A przecież w XV–XVII w. ani chanat, ani też Rosja nie miały zamiaru ani odpowiednich sił po temu, by posunąć swą ekspansję w głąb kontynentu. Tatarzy nigdy nie przyłączyli ani skrawka ziem Rzeczypospolitej, wojska rosyjskie dopiero w okresie wojny siedmioletniej (1756–1763) posunęły się w głąb Niemiec, a w początkach następnego stulecia dotarły aż do Paryża. Było to możliwe jedynie wskutek najpierw osłabienia „polskiego przedmurza”, a następnie zniknięcia szlacheckiej Rzeczypospolitej z mapy politycznej kontynentu. Choć na całe dzieje przedrozbiorowej Polski przypada nie więcej niż trzydzieści lat wojen polsko-tureckich oraz kilkadziesiąt lat zmagań polsko-moskiewskich, to jednak sens polskiej bariery polegał nie na bezpośrednich starciach militarnych, lecz na samym fakcie jej istnienia. Na skutek rozbiorów, które w tak wielu punktach zmieniły spojrzenie na przeszłość, antemurale wzbogaciło arsenał mitów narodowych, stając się zarazem jednym z narzędzi walki o odzyskanie niepodległości. Zasługi polskiego przedmurza dla Europy miały teraz zostać przez nią spłacone. W zmienionych historycznie warunkach antemurale stawało się bastionem również i przeciwko „wschodniemu barbarzyństwu” czy „azjatyckiej formacji”. W tym drugim charakterze dostrzegał zasługi przedmurza także obóz skrajnej lewicy, o  czym ewidentnie świadczą m.in. wypowiedzi klasyków marksizmu. Zdecydowany rozbrat nastąpił po 1920 r., kiedy to przedmurze z antytureckiego (XVII��w.) i antyrosyjskiego (XIX w.) zamieniło się z kolei w twierdzę, mającą chronić Europę, zachodnią cywilizację, jak również oparty na tych wartościach ład społeczny, przed „komunistycznym zalewem”. W tym też m.in. charakterze antemurale stało się obiektem burzliwych dyskusji, towarzyszących obchodom polskiego tysiąclecia. Jak każda wielka legenda historyczna, również i ono nadawało się w szczególny sposób do podkładania pod dawno ukuty termin coraz to nowych treści. Hasło: Polska – przedmurzem chrześcijaństwa, łączyło w sobie religię i politykę, treści doczesne i eschatologiczne, relikty średniowiecza z nowożytną doktryną równowagi politycznej, jaka jest niezbędna na naszym kontynencie. Z  jednej


45

Antemurale

strony antemurale wiązało się z ideą ligi antytureckiej, o której u nas tak wiele pisano, choć Rzeczpospolita weszła do niej dopiero w ostatniej ćwierci XVII w. I wówczas zresztą polskie przedmurze nie straciło w istocie swego defensywnego charakteru. Z drugiej zaś strony, dzięki pewnym elementom krucjatowym (jakże często i  chętnie pisano o  odzyskaniu Ziemi Świętej) nawiązywało do ideologii czasów średniowiecza. Polska ogłosiła się tarczą wspólnoty chrześcijańskiej w momencie, gdy wspólnota ta przestała już faktycznie istnieć. Pokój westfalski (1648), który ostatecznie zerwał z  frazeologią wyznaniową w  sprawach politycznych, u  nas otworzył okres długich wojen, ugruntowujących legendę polskiego przedmurza. Choć od czasu do czasu wspominano, iż bronimy w ten sposób całej chrześcijańskiej Europy, więcej było w tym odwołań do wspólnoty interesów opartych na tożsamości wiary niż do świadomości europejskiej. I stało się tak, że w końcu przeciętny szlachcic uwierzył, iż broniąc południowo-wschodnich granic swego państwa przed Tatarami, Turcją czy Moskwą, tym samym stoi na straży całego chrześcijaństwa. Co więcej, zaskarbia sobie zasługi również w niebie, gdzie musi się znaleźć jako wierny i zasłużony rycerz przedmurza. Jego ojczyzna zaś z racji swego położenia jest „skazana na wielkość”. W ten sposób powstał typ myśli politycznej pozostającej w ostrym kontraście z jej rozwojem na zachodzie Europy, gdzie nagrodę (czy karę) w zaświatach dawno już przestano wpisywać w bilans spodziewanych zysków i strat oraz wierzyć w bezpośrednią ingerencję Opatrzności w bieg dziejów. Na taki sposób myślenia niezwykle silny wpływ wywarły ideologia religijna oraz tradycja historyczna, sięgająca od Legnicy (1241) po Wiedeń (1683). Podczas gdy w  innych krajach ich położenie geograficzne miało stanowić jeden z argumentów przemawiających na rzecz realizmu politycznego, u nas aż po wiek XIX służyło ono tezie o szczególnym posłannictwie Polski, wyrażającym się w takim a nie innym usytuowaniu jej przez Opatrzność na mapie Europy. Ma przeto rację Lech Szczucki, twierdząc, iż idea przedmurza stanowiła w pewnym stopniu rodzaj utopii konsolacyjnej, „gdy szarpana klęskami Polska musiała znaleźć jakieś usprawiedliwienie swoich cierpień, słabości i – błędów”. Nieprzypadkowo w okresie, kiedy Rzeczpospolita była mocarstwem, hasłem przedmurza posługiwała się niemal wyłącznie dyplomacja, antyturecka publicystyka oraz wszelkiego rodzaju ulotna literatura polityczna. Nie sięgają do niego natomiast najwięksi ówcześni pisarze polityczni, tacy jak Andrzej Frycz Modrzewski, Jakub Przyłuski czy Andrzej Wolan. Dopiero w XVII w. antemurale pojawia się w utworach poetyckich, by w następnych dwóch stuleciach trafić na poczesne miejsce w zarysach dziejów Polski, nie mówiąc już o historii Kościoła czy zbiorach kazań. W czasie gdy pojęcie wspólnoty chrześcijańskiej stawało się coraz bardziej pustym dźwiękiem, a  Europa dawno już zapomniała, iż powierzyła Polakom jakąś misję na wschodnich rubieżach kontynentu, ci pozostali wierni dawnym przekonaniom. Stąd się brało ich ogromne rozgoryczenie, gdy w krytycznym momencie Francja czy Anglia nie pospieszyły z  pomocą polskiemu „przedmurzu”. W  istocie jego los niewiele wzruszał zachodnioeuropejskie metropolie, zadowolone, iż „w Warszawie panuje spokój”.

a


985

Wykaz autorów haseł

Wykaz autorów haseł Andrzej Ajnenkiel Jerzy Axer Adam F. Baran Adam Bartosz Daniel Beauvois Beata Biedrońska-Słota Maria Bogucka Grażyna Borkowska Anna Brożek Jan Jacek Bruski Andrzej Busza Tadeusz Cegielski Tomasz Chinciński Justyna Chłap-Nowakowa Andrzej Chojnowski Juliusz A. Chrościcki Stefan Ciara Robert Cymborski Piotr M.A. Cywiński Jarosław Czubaty Krzysztof Czyżewski Edmund Dmitrow Jarosław Dumanowski Julian Dybiec Andrzej Garlicki Dariusz Gawin Andrzej Gąsiorowski Andrzej Glass Marek Grajek Hieronim Grala Karolina Grodziska Jerzy Grzybowski Rafał Habielski Aleksander Hall Jerzy Holzer Grzegorz Hryciuk

Antoni Jackowski Agnieszka Jaczyńska Jacek J. Jadacki Łukasz Jasina Adolf Juzwenko Ryszard Kaczmarek Elżbieta Kaczyńska Włodzimierz Kalicki Wojciech Kalwat Małgorzata Karpińska Igor Kąkolewski Tomasz Kempa Jan Kieniewicz Jerzy Kochanowski Michał Kopczyński Maciej Korkuć Urszula Kosińska Paweł Kowal Jarosław Krawczyk Antoni Kroh Jarosław Kroplewski Eugeniusz C. Król Marcin Król Andrzej Krzeczunowicz Tomasz Krzywicki Łukasz Kubacki Roman Kuźniar Anna Landau-Czajka Jacek Leociak Dariusz Libionka Izabela Łach Anna Machcewicz Paweł Machcewicz Piotr M. Majewski Andrzej Z. Makowiecki Janusz Małłek Ewa Manikowska


986

Wykaz autorów haseł

Janusz Marszalec Andrzej Marzec Wojciech Materski Leszek Mazan Magdalena Micińska Jerzy Mikułowski Pomorski Antoni Mironowicz Jacek Moskwa Grzegorz Motyka Anna Muller

Jan Spież Aleksander Srebrakowski Jerzy Stępień Anna Synoradzka-Demadre Bożena Szaynok Andrzej Szczerski Waldemar Szełkowski Andrzej Szwarc

Mirosław Nagielski Zdzisław Najder Andrzej Nowak

Janusz Tazbir Jerzy Tomaszewski Monika Tomkiewicz Mariusz Trąba Jarosław Trybuś Lech Trzeciakowski Wojciech Tygielski Jan Tyszkiewicz

Cezary Obracht-Prondzyński Janusz Odrowąż-Pieniążek Janusz Odziemkowski Bolesław Orłowski Wacław Oszajca Andrzej Paczkowski Janusz Pasterski Tomasz Pietrasiewicz Dorota Piramidowicz Jacek Purchla Waldemar Rezmer Wojciech Roszkowski Andrzej Rottermund Martyna Rusiniak-Karwat Henryk Samsonowicz Bartłomiej Sienkiewicz Jolanta Sikorska-Kulesza Dorota Siwicka Elżbieta Skotnicka-Illasiewicz Łukasz Sobechowicz

Jeremiasz Ślipiec

Stanisław Waltoś Tomasz Wiścicki Wojciech Włodarczyk Rafał Wnuk Marcin Wodziński Zbigniew J. Wójcik Andrzej B. Zakrzewski Adam Zamoyski Leszek Zasztowt Jerzy Zdrada Franciszek Ziejka Zofia Zielińska Ewa Ziółkowska Magdalena Zowczak Jan Żaryn Zdzisław jun. Żygulski


1061

Spis treści

Alfabetyczny spis haseł 1 Wstęp 7 [Hasła w układzie alfabetycznym] 17 Testament Polski Walczącej 979 Odezwa Rady Jedności Narodowej do Narodu Polskiego i do Narodów Zjednoczonych z 1 lipca 1945 r. 980 Wykaz autorów haseł 985 Wykaz skrótów 987 Indeks nazw osobowych 995 Indeks nazw geograficznych 1035 Źródła ilustracji 1059

Spis treści



"Węzły pamięci niepodległej Polski"