Page 1

ROBERT K. MASSIE

ZAJRZYJ W DUSZĘ KOBIETY, KTÓREJ JEDYNYM CELEM BYŁA WŁADZA Bezwzględna despotka czy oświecona reformatorka? Perwersyjna kochanka czy szukająca miłości dziewczyna? Okrutna władczyni czy mądra imperatorowa? Caryca Katarzyna miała wiele twarzy. Matka uczyniła jej dzieciństwo nieszczęśliwym. Patologiczny związek z infantylnym mężem sprawiał ból. Katarzyna przecierpiała wszystko, ponieważ miała przed sobą konkretny cel: chciała panować nad imperium. Stała się tak potężna, że mogła wynosić kochanków do rangi władców lub strącać ich z tronu, obsypywać złotem albo bezlitośnie pozbawiać życia. Podbijała i niszczyła narody, a jednocześnie była kochana przez filozofów. Katarzyna Wielka. Portret kobiety – historia pełna intryg, tajemnic dworskiego życia i dylematów władzy. Robert K. Massie stworzył porywającą opowieść o jednej z najważniejszych kobiet w historii Polski i Europy.

To dowód, że historyczna prawda jest równie wciągająca jak najlepsza powieść! Ta książka to popis błyskotliwego kojarzenia faktów, interpretacji znanych źródeł i mozolnego dla autora, ale fascynującego dla czytelnika, układania spójnego obrazu z tysięcy drobnych kawałków. O życiu imperatorowej najintymniej. Łukasz Modelski, „Twój Styl”, autor bestsellerowych Dziewczyn wojennych Co za kobieta! „Elle”

– jeden z najwybitniejszych amerykańskich historyków epoki nowożytnej. Autor dziewięciu książek, w tym bestsellerowej biografii Piotra Wielkiego, za którą został nagrodzony Nagrodą Pulitzera, i równie świetnie napisanej historii ostatnich Romanowów. Znany także z głośnego Dreadnought. Zdobywca wielu wyróżnień literackich.

Cena detal. 59,90 zł

atarzyna

ROBERT K. MASSIE

W I E L KA

W swojej książce Massie stworzył wyrazisty i porywający portret nie tylko rosyjskiej władczyni, ale także kobiety z krwi i kości. „Newsweek”

R O B E RT K . MASSIE

atarzyna W I E L KA

P O RT R E T K O B I E T Y


R O B E RT K . M A S S I E

atarzyna W I E L KA P O RT R E T K O B I E T Y Przełożył Marek Król

Wydawnictwo Znak Kraków 2012

str_tyt.indd 2

2012-09-20 10:13:23


Spis treści Część I. Niemiecka księżniczka 1. Dzieciństwo Zofii . . . . . . . . . . . . . . . 2. Wezwanie do Rosji . . . . . . . . . . . . . . . 3. Fryderyk II i podróż do Rosji . . . . . . . . . 4. Cesarzowa Elżbieta . . . . . . . . . . . . . . 5. Wielki książę . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Spotkanie z Elżbietą i Piotrem . . . . . . . . 7. Zapalenie płuc . . . . . . . . . . . . . . . . . 8. Przechwycone listy . . . . . . . . . . . . . . . 9. Konwersja i zaręczyny . . . . . . . . . . . . . 10. Pielgrzymka do Kijowa i transwestyckie bale 11. Ospa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12. Zaślubiny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13. Wyjazd Joanny . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . .

19 29 34 42 52 60 63 68 72 76 81 88 96

14. Sprawa Marii Żukowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15. Podglądanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16. Nadzorca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17. „On nie był królem” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18. W sypialni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19. Zawalenie się domu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20. Letnie rozkosze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21. Dworskie dymisje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22. Moskwa i wieś . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23. Czogłokow zyskuje wroga, a Piotr wychodzi bez szwanku ze spisku 24. Wielkanocna łaźnia i bat stangreta . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . .

103 108 113 117 120 124 127 131 134 138 141

Część II. Bolesne małżeństwo


10

Spis treści

25. Ostrygi i aktor . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145 26. Lektury, taniec i zdrada . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148

Część III. Uwiedzenie, macierzyństwo i konfrontacja 27. Sałtykow . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28. Narodziny następcy tronu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29. Odwet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30. Angielski ambasador . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31. Dyplomatyczne trzęsienie ziemi . . . . . . . . . . . . . . . . 32. Poniatowski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33. Martwy szczur, nieobecny kochanek i ryzykowna propozycja 34. Katarzyna rzuca wyzwanie Brockdorfowi: wydaje przyjęcie . 35. Odwrót Apraksina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36. Córka Katarzyny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37. Upadek Bestużewa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38. Blef . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39. Konfrontacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40. Ménage à quatre . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . .

155 166 173 177 181 184 188 194 199 203 206 210 215 218

Część IV. „Nadszedł czas!” 41. Panin, Orłow i śmierć Elżbiety . . . . . . . . . . . . . . 42. Krótkie panowanie Piotra III . . . . . . . . . . . . . . . 43. „Dura!” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44. „Sami nie możemy sobie przypomnieć, cośmy uczynili”

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

225 237 247 260

. . . . . . . .

. . . . . . . .

. . . . . . . .

. . . . . . . .

. . . . . . . .

. . . . . . . .

. . . . . . . .

. . . . . . . .

. . . . . . . .

. . . . . . . .

. . . . . . . .

273 281 292 301 309 316 329 336

Część V. Cesarzowa Rosji 45. Koronacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46. Państwo a Cerkiew . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47. Poddaństwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48. „Madame Orłowa nie mogłaby być cesarzową Rosji” 49. Śmierć Iwana VI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50. Katarzyna a oświecenie . . . . . . . . . . . . . . . . 51. Nakaz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52. „Wszystkie wolne stany królestwa” . . . . . . . . . .

. . . . . . . .

. . . . . . . .


Spis treści

11

53. „Król, którego zrobiliśmy” . . . . . . . . . . . . . 54. Pierwszy rozbiór Polski i pierwsza wojna z Turcją . 55. Lekarze, ospa i dżuma . . . . . . . . . . . . . . . . 56. Powrót „Piotra Trzeciego” . . . . . . . . . . . . . . 57. Ostatnie dni „markiza Pugaczowa” . . . . . . . . .

. . . . .

. . . . .

. . . . .

. . . . .

. . . . .

. . . . .

. . . . .

. . . . .

. . . . .

. . . . .

. . . . .

. . . . .

. . . . .

. . . . .

346 354 365 372 382

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

391 394 407 412 418 423

Część VI. Potiomkin i faworytyzm 58. Wasilczykow . . . . . . . . . . . . . 59. Katarzyna i Potiomkin: namiętność . 60. Wzlot Potiomkina . . . . . . . . . . 61. Katarzyna i Potiomkin: separacja . . 62. Nowe związki . . . . . . . . . . . . 63. Faworyci . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

Część VII. „Nazywam się Katarzyna Druga” 64. Katarzyna, Paweł i Natalia . . . . . . . . . . . . . 65. Paweł, Maria i sukcesja . . . . . . . . . . . . . . . 66. Potiomkin: budowniczy i dyplomata . . . . . . . 67. Podróż na Krym i „wioski potiomkinowskie” . . 68. Druga wojna z Turcją i śmierć Potiomkina . . . . 69. Sztuka, architektura i Miedziany Jeździec . . . . 70. „Oni są zdolni powiesić swego króla na latarni!” . 71. Rozłam w Rosji, ostatni rozbiór Polski . . . . . . 72. Zmierzch . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73. Śmierć Katarzyny Wielkiej . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . .

. . . . . . . . . .

. . . . . . . . . .

. . . . . . . . . .

. . . . . . . . . .

. . . . . . . . . .

. . . . . . . . . .

. . . . . . . . . .

. . . . . . . . . .

. . . . . . . . . .

. . . . . . . . . .

. . . . . . . . . .

. . . . . . . . . .

. . . . . . . . . .

. . . . . . . . . .

437 445 455 461 474 489 501 514 526 535

Podziękowania . . . Wybrana bibliografia Źródła ilustracji . . Indeks osób . . . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

541 543 547 549

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .


Część I

Niemiecka księżniczka


s 1. Dzieciństwo Zofii Książę Chrystian August von Anhalt-Zerbst nie wyróżniał się niczym w tłumie mało znanych, chciwych arystokratów zaludniających pejzaż społeczny i polityczny podzielonych osiemnastowiecznych Niemiec. Pozbawiony zarówno wyjątkowych zalet, jak i szczególnie niepokojących wad, reprezentował solidne cnoty swego junkierskiego rodu: silne poczucie porządku, dyscyplinę, prawość i  pobożność, którym towarzyszył całkowity brak zainteresowania plotkami, intrygami, literaturą i ogólnie rzecz biorąc, szerokim światem. Urodzony w 1690 roku, zrobił karierę zawodowego żołnierza w armii króla Prus Fryderyka Wilhelma I. Jego służba podczas kampanii przeciwko Szwecji, Francji i Austrii była sumienna, lecz na polu bitwy nie wyróżnił się niczym szczególnym. Nie zdarzyło się zatem nic, co mogłoby przyspieszyć, tudzież opóźnić jego karierę. Kiedy nastał pokój, król, który kiedyś raczył wyrazić się o swym lojalnym oficerze „ten idiota Zerbst”1, powierzył mu dowództwo pułku piechoty stanowiącego garnizon leżącego na Pomorzu, bałtyckiego portu Szczecin, który na krótko przedtem odebrano Szwecji. Tam w  1727 roku książę Chrystian, wtedy już trzydziestosiedmioletni kawaler, usłuchał usilnych próśb rodziny i zajął się prokurowaniem swego następcy. W paradnym błękitnym mundurze, z błyszczącą ceremonialną szpadą u boku, poślubił niemal sobie nieznaną piętnastoletnią księżniczkę Joannę Elżbietę von Holstein-Gottorp. Rodzina, która zaaranżowała ten mariaż, była zachwycona. Nie tylko bowiem wydawał się gwarantować trwanie rodu Anhalt-Zerbst, lecz co więcej, rodzina Joanny zajmowała zdecydowanie lepsze miejsce na drabinie społecznej. Chrystian i Joanna nie byli dobranym małżeństwem. Problemy wynikały z różnicy wieku. Związek dorastającej panienki z dojrzałym mężczyzną jest zwykle rezultatem rozbieżnych motywów i oczekiwań. Kiedy Joanna, pochodząca z dobrej, choć niezbyt zamożnej rodziny, osiągnęła odpowiedni wiek i rodzice – nie pytając 1

J. Haslip, Catherine the Great, New York: G. P. Putnam’s Sons, 1977.


20

Część I. Niemiecka księżniczka

jej o zdanie – zaaranżowali jej małżeństwo z szacownym, niemal trzykrotnie od niej starszym mężczyzną, dziewczyna mogła jedynie przytaknąć. Co gorsza, charaktery i temperamenty tych dwojga były niemal dokładnym przeciwieństwem. Chrystian August był prostym, uczciwym, nieco ociężałym, oszczędnym odludkiem, Joanna Elżbieta zaś osobą skomplikowaną, pełną życia, rozrzutną miłośniczką rozrywek. Uważano ją za piękność. Swymi ładnie wyprofilowanymi brwiami, jasnymi lokami, urokiem i chęcią sprawiania przyjemności innym przyciągała do siebie ludzi. Zawsze chciała być czarująca, jednak z wiekiem zaczęła w tym względzie okazywać nadmierną gorliwość. Z czasem pojawiły się i inne niedostatki. Beztroska paplanina ujawniała jej płytkość. Kiedy coś pokrzyżowało jej plany, z czarującej stawała się drażliwa, aż w końcu dochodziło do wybuchu. Od początku była świadoma, że zachowuje się tak, ponieważ jej małżeństwo jest straszliwą i niemożliwą do naprawienia pomyłką. Po raz pierwszy przekonała się o tym, gdy ujrzała szczeciński dom, do którego sprowadził ją nowo poślubiony mąż. Młodość spędziła w wyjątkowo eleganckim otoczeniu. Ponieważ była jednym z dwanaściorga dzieci w rodzinie stanowiącej boczną gałąź książęcego rodu von Holstein, jej ojciec, luterański biskup Lubeki, oddał ją na wychowanie jej matce chrzestnej, bezdzietnej księżnej Brunszwiku. Tutaj, na najświetniejszym dworze północnych Niemiec, przywykła do wykwintnych strojów i nie mniej wykwintnego towarzystwa, balów, oper, koncertów, sztucznych ogni, polowań i nieustannych ploteczek. Tego wszystkiego nie mógł jej zapewnić Chrystian August – zawodowy oficer żyjący ze skromnego żołdu. Stać go było jedynie na szary kamienny dom przy brukowanej ulicy, po której nieustannie hulały wiatry i deszcze. Szczecin – otoczone murami miasto-twierdza położone nad ponurym północnym morzem, ze sztywną, wojskową atmosferą – nie był miejscem, w którym mogłyby się plenić wesołość, wykwintność czy wytworność. Życie żon w garnizonie było nudne. Życie żon w mieście – jeszcze nudniejsze. W takim otoczeniu młoda kobieta pełna życia, dopiero co pozbawiona luksusów i rozrywek brunszwickiego dworu, miała żyć z niewielkiej pensyjki z purytańskim, oddanym żołnierce mężem, nałogowo oszczędnym, nawykłym do wydawania rozkazów, lecz nie do słuchania, niecierpliwie wyglądającym tego, co było jedynym powodem ożenku – przyjścia na świat następcy. Joanna robiła, co mogła. Choć nieszczęśliwa, była posłuszną żoną. Jednak gdzieś w głębi serca zawsze tęskniła za wolnością: od nudnego męża, od ich względnego ubóstwa, od ciasnego światka prowincjonalnego Szczecina. Była przekonana, że zasługuje na coś więcej. I wtedy, po osiemnastu miesiącach małżeństwa, urodziła dziecko. W wieku szesnastu lat Joanna nie była przygotowana do macierzyństwa. Ciążę starała się przetrwać zatopiona w marzeniach. O tym, że dzieci staną się jej


1. Dzieciństwo Zofii

21

przedłużeniem i dzięki nim będzie w końcu mogła zrealizować własne ambicje. Przyjmowała za pewnik, że to będzie syn – pierworodny i następca jego ojca, lecz co ważniejsze, że będzie przystojnym i wyjątkowym chłopcem, którego błyskotliwą karierą będzie mogła pokierować i którą będzie mogła z nim dzielić. 21 kwietnia 1729 roku, o drugiej trzydzieści nad ranem, o szarym, zimnym bałtyckim świcie, narodziło się dziecko Joanny. Niestety, maleństwo okazało się dziewczynką. Joanna i Chrystian August, bardziej skłonny zaakceptować córkę, nadali dziecku imiona Zofia Augusta Fryderyka. Jednak od samego początku Joanna nie mogła w sobie odnaleźć macierzyńskich uczuć. Nie zajmowała się córką, nie pieściła jej, nie siadywała nad kołyską ani nie nosiła jej na ręku. Bez zastanowienia oddała dziecko służbie i nianiom pod opiekę. Postawę Joanny może po części wyjaśniać fakt, iż poród niemal przypłaciła życiem. Przez dziewiętnaście miesięcy po urodzeniu Zofii jej dorastająca matka była przykuta do łóżka. Joanna nadal była bardzo młoda, a jej wielkie ambicje życiowe były dalekie od spełnienia. Jednak najważniejszy powód był taki, że urodziła się dziewczynka, a nie chłopiec. Ironia losu sprawiła, choć Joanna nie mogła wtedy jeszcze tego wiedzieć, że urodzenie tej córki okazało się jej największym życiowym osiągnięciem. Gdyby to był upragniony syn i gdyby dożył pełnoletniości, zostałby następcą swego ojca jako książę von Anhalt-Zerbst. Historia Rosji potoczyłaby się zupełnie inaczej, a ta niewielka nisza dziejowa, na którą Joanna Elżbieta niewątpliwie zasłużyła, nigdy by się nie otworzyła. Osiemnaście miesięcy po narodzinach pierwszego dziecka Joanna urodziła syna, któremu oddała całe swoje serce. Jej oddanie dla Wilhelma Chrystiana stało się jeszcze większe, kiedy zdała sobie sprawę, że dziecko ma poważne problemy zdrowotne. Chłopiec, który najwyraźniej cierpiał na krzywicę, stał się jej obsesją. Hołubiła go, psuła i niemal nie spuszczała z oka, przelewając na niego całą miłość, jakiej poskąpiła córce. Zofia, świadoma, że jej narodziny były dla matki rozczarowaniem, widziała teraz, jak Joanna otacza miłością jej młodszego brata. Musiała patrzeć na delikatne pocałunki, szeptanie do ucha czułości i pieszczoty, którymi matka obdarzała chłopca. Nie ma oczywiście niczego niezwykłego w tym, że matka spędza więcej czasu z dzieckiem przewlekle chorym czy ułomnym. I równie normalne jest to, że pozostałe dzieci czują się tym urażone. Jednak Joanna odrzuciła Zofię jeszcze przed narodzinami Wilhelma, a potem sytuacja się pogorszyła. Faworyzowanie przez matkę syna nieuleczalnie zraniło córkę. Większość dzieci odrzuconych lub zaniedbywanych na rzecz rodzeństwa reaguje mniej więcej tak samo, jak zareagowała Zofia. Nie chcąc, by ją nadal raniono, emocjonalnie zamknęła się w sobie. Niczego jej nie dawano, niczego od niej nie oczekiwano. Choć mały Wilhelm, który przyjmował uczucie matki jako coś normalnego, nie był niczemu winien, Zofia go znienawidziła. Niechęć słychać jeszcze czterdzieści lat później, kiedy pisze Pamiętniki:


Część I. Niemiecka księżniczka

22

Dowiedziałam się, że moje narodziny nie były tak wielką radością (...) Ojciec uważał mnie za anioła; matka prawie mnie nie zauważała. Półtora roku później [Joanna] urodziła syna, którego ubóstwiała. Mnie zaledwie tolerowano i często mocno łajano bez żadnego powodu. Czułam to, nie wiedząc, dlaczego tak się dzieje2.

Wilhelm Chrystian znika następnie z kart Pamiętników aż do swej śmierci w 1742 roku, w wieku dwunastu lat. O tym fakcie mamy krótką, beznamiętną, kliniczną notatkę: Dożył zaledwie dwunastu lat i zmarł na szkarlatynę. Dopiero po śmierci poznano przyczynę choroby, która sprawiła, że musiał chodzić o kulach, i którą nieustannie bezskutecznie leczono rozmaitymi medykamentami przepisywanymi przez najlepszych niemieckich lekarzy. Za ich radą wysyłano go do wód do Baden i Karlsbadu, jednak wracał tak samo kulawy, jak wyjeżdżał. W miarę jak rósł, noga stawała się proporcjonalnie coraz mniejsza. Po śmierci przeprowadzono sekcję i odkryto, że miał zwichnięty staw biodrowy, prawdopodobnie od niemowlęctwa. (...) Matka była niepocieszona do tego stopnia, że niezbędna była obecność całej rodziny, by pomóc jej znieść smutek3.

Te gorzkie słowa pozwalają się jedynie domyślać, jak wielką niechęć żywiła Zofia do matki. Krzywda, jaką było otwarte manifestowanie przez Joannę swych preferencji, odcisnęła głębokie piętno na charakterze Zofii. Odrzucenie, którego doświadczyła jako dziecko, wyjaśnia jej nieustanne poszukiwanie w wieku dorosłym tego, co wcześniej utraciła. Nawet jako cesarzowa Katarzyna, u szczytu autokratycznej władzy, pragnęła nie tylko podziwu dla swego nadzwyczajnego umysłu i posłuchu dla siebie jako monarchini, lecz także ciepła, którego – w przeciwieństwie do brata – nie zaznała od matki. Nawet pomniejsze osiemnastowieczne książęce rody korzystały z przywilejów związanych ze swoją pozycją społeczną. Dzieci arystokracji miały nianie, guwernantki, korepetytorów, nauczycieli muzyki, tańca, jazdy konnej i religii, których zadaniem było zapoznanie ich z protokołem, manierami i poglądami europejskich dworów. Na pierwszym miejscu była etykieta. Mali uczniowie setki razy powtarzali The Memoirs of Catherine the Great, red. D. Maroger, tłum. M. Budberg, New York: Macmillan, 1955, s. 25–26. Wszystkie fragmenty, których brak w polskiej edycji Pamiętników Katarzyny Wielkiej – Pamiętniki cesarzowej Katarzyny II, tłum. E. Siemaszkiewicz, oprac. W.A. Serczyk, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1990 – podaję w przekładzie własnym, dokonanym na podstawie cytowanych przez Massiego fragmentów edycji anglojęzycznych (przyp. tłum.). 3 Tamże, s. 41. 2


1. Dzieciństwo Zofii

23

ukłony i dygi, aż do osiągnięcia perfekcji i automatyzmu. Niezmiernie istotna była nauka języków. Młodzi książęta i księżniczki musieli mówić i pisać po francusku – w języku europejskiej inteligencji. W niemieckich rodzinach arystokratycznych język niemiecki uważano za pospolity. W tym okresie życia Zofii najważniejsze znaczenie miał wpływ guwernantki Elizabeth (Babet) Cardel. Tej francuskiej hugenotce, która uważała protestanckie Niemcy za bezpieczniejsze i duchowo bliższe od katolickiej Francji, powierzono czuwanie nad edukacją dziewczynki. Babet szybko zrozumiała, że agresywność jej uczennicy bierze się z samotności, pragnienia wsparcia i poszukiwania ciepła. Nowa nauczycielka je zapewniła. Zaszczepiła też Zofii trwałą miłość do języka francuskiego, z jego potencjałem w zakresie logiki, subtelnością, dowcipem i żywością zarówno w piśmie, jak i w konwersacji. Nauka rozpoczęła się od Bajek de La Fontaine’a. Następnie przeszły do Corneille’a, Racine’a i Molière’a. Zofia oceniała później, że zbyt wiele było nauki pamięciowej: „Wcześnie zauważono, że mam dobrą pamięć, więc nieustannie mnie dręczono, każąc się uczyć wszystkiego na pamięć. Do dziś mam niemiecki przekład Biblii, w którym na czerwono są podkreślone wszystkie wersy, jakich musiałam się nauczyć na pamięć”4. Podejście Babet do nauczania było łagodne w porównaniu z podejściem pastora Wagnera, pedantycznego kapelana wojskowego, którego ojciec – żarliwy luteranin – wybrał na nauczyciela religii, geografii i  historii. Sztywna metodyka Wagnera – „zapamiętaj i  powtórz” – nie dawała szans na postępy w  wypadku uczennicy, którą Babet nazywała esprit gauche i która zadawała dużo kłopotliwych pytań w rodzaju: dlaczego wielcy starożytni, tacy jak Marek Aureliusz, są skazani na wieczne potępienie ze względu na to, że nie wiedzieli o zbawczej misji Chrystusa, a zatem nie mogli zostać odkupieni? Wagner odpowiadał, że taka jest wola Boża. Jaka była natura wszechświata przed stworzeniem? Wagner odpowiadał, że był w stanie chaosu. Zofia prosiła, by opisał jej ten pierwotny chaos. Wagner tego nie potrafił. Użycie przez Wagnera słowa „obrzezanie” dało oczywiście asumpt do pytania, co to znaczy. Przerażony Wagner odmówił odpowiedzi5. Rozwodząc się nad okropnościami Sądu Ostatecznego i najeżoną trudnościami drogą do zbawienia, Wagner tak przeraził swoją uczennicę, że „codziennie o zmierzchu stawałam przy oknie i płakałam”6. Jednak następnego dnia wzięła odwet, pytając, jak można pogodzić nieskończoną Bożą dobroć z okropnościami Sądu Ostatecznego. Wagner zagroził jej trzciną, krzycząc, że na takie pytania nie ma racjonalnej odpowiedzi i że to, co jej powiedział, musi przyjąć na wiarę. Interweniowała Babet. Później Zofia napisała: „W głębi serca jestem przekonana, że Herr Wagner to 4 5 6

K. Anthony, Catherine the Great, New York: Alfred A. Knopf, 1925, s. 27. Tamże, s. 31. The Memoirs of Catherine..., dz. cyt., s. 30.


Część I. Niemiecka księżniczka

24

był bałwan”7. I dodała: „Przez całe życie byłam skłonna ustępować jedynie przed łagodnością i rozumem i opierać się wszelkim naciskom”8. Jednak nic, ani łagodność, ani naciski, nie były w stanie pomóc nauczycielowi muzyki panu Roelligowi w wypełnieniu jego misji. „Zawsze przyprowadzał z sobą jakieś stworzenie, które ryczało basem”, pisała później do swego przyjaciela Friedricha Melchiora Grimma. „Kazał mu śpiewać w moim pokoju. Słuchałam go i powtarzałam sobie w myślach, »ryczy jak byk«, lecz Herr Roellig był wniebowzięty, ilekroć to basowe gardło zaczynało wydawać dźwięki”9. Nigdy nie nauczyła się cenić harmonii. „Chciałabym cieszyć się muzyką – wyznała w swych Pamiętnikach – ale wszystko na próżno. Dla moich uszu to jedynie hałas”10. Cesarzowa Katarzyna przechowała w  pamięci wspomnienie nauczycielskich metod Babet Cardel i po latach dała wyraz swej wdzięczności: „Miała szlachetną duszę, wyrobiony umysł i złote serce. Była cierpliwa, łagodna, radosna, sprawiedliwa, konsekwentna. Krótko mówiąc, była to taka guwernantka, jaką powinno mieć każde dziecko”11. W liście do Woltera przedstawiała się jako „uczennica mademoiselle Cardel”12. A w roku 1776, w wieku czterdziestu siedmiu lat, napisała do Grimma: Nigdy nie można przewidzieć, co dzieci myślą, trudno je zrozumieć, szczególnie gdy surowe wychowanie wpaja im posłuszeństwo, a doświadczenie nauczyło je ostrożności wobec nauczycieli. Zechciej Pan, jeśli łaska, wyciągnąć z tego piękną maksymę, że nie należy dzieci zbytnio strofować, lecz trzeba wzbudzić w nich zaufanie, aby nie zatajały przed nami swoich głupstw13.

Im więcej niezależności przejawiała Zofia, tym większy niepokój budziło to w jej matce. Joanna uznała, że dziewczynka jest arogancka i buntownicza. Trzeba to wyplenić, zdecydowała, zanim zaczną ubiegać się o jej rękę. Ponieważ zamążpójście było nieuniknionym losem pomniejszych księżniczek, Joanna była zdeterminowana, by „wygonić z córki tego diabła pychy”. Powtarzała córce, że jest brzydka i bezczelna. Zofii nie wolno było się pierwszej odzywać ani wyrażać opinii w rozmowie z dorosłymi. Musiała przyklękać i całować rąbek sukni wszystkich co znamienitszych kobiet odwiedzających ich dom. Zofia była posłuszna. Choć pozbawiona miłości i aprobaty, okazywała matce szacunek, zachowywała milczenie, 7 8 9 10 11 12 13

s. 20.

K. Anthony, Catherine the Great, dz. cyt., s. 27. The Memoirs of Catherine..., dz. cyt., s. 30. K. Anthony, Catherine the Great, dz. cyt., s. 27. The Memoirs of Catherine..., dz. cyt., s. 31. Tamże, s. 26. Z. Oldenbourg, Catherine the Great, New York: Pantheon, 1965, s. 8. G. Kaus, Katarzyna Wielka, t. 1, tłum. A. Zawadzki, Warszawa: Stanisław Cukrowski, 1936,


1. Dzieciństwo Zofii

25

słuchała poleceń Joanny, a własne opinie zachowywała dla siebie. W późniejszym okresie skrywanie dumy pod maską pokory stało się świadomą i użyteczną taktyką, z której Zofia – już jako Katarzyna – korzystała w momentach kryzysu i zagrożenia. Zagrożona, kryła się za zasłoną łagodności, atencji i chwilowej uległości. I w tym wypadku działał przykład Babet Cardel, kobiety dobrze urodzonej, która akceptowała swą niższą pozycję jako guwernantka, umiejąc jednocześnie zachować szacunek dla samej siebie, godność i dumę, dzięki czemu Zofia ceniła ją za to bardziej niż własną matkę. Na zewnątrz Zofia robiła wrażenie dziecka radosnego. Po części wynikało to z żywiołowej ciekawości jej umysłu, po części z psychicznej energii. Potrzebowała ruchu. Spacery w parku z Babet Cardel nie wystarczały, a rodzice pozwalali jej bawić się z dziećmi z miasta. Zofia bez trudu przejmowała komendę nad grupą rówieśników, nie dlatego że była księżniczką, lecz dlatego że była urodzoną przywódczynią, a wyobraźnia pozwalała jej wymyślać zabawy, w które wszyscy chcieli się bawić. Chrystiana Augusta awansowano wreszcie z komendanta garnizonu na gubernatora Szczecina. Miał teraz prawo zamieszkać w skrzydle granitowego pałacu położonego przy głównym placu miasta. Joannie te przenosiny wiele nie pomogły – nadal była nieszczęśliwa, nie mogąc pogodzić się z sytuacją, w jakiej postawiło ją życie. Popełniła mezalians i zamiast wspaniałego życia, o jakim wcześniej marzyła, stała się prowincjonalną damą z garnizonowego miasta. Po pierwszej dwójce dzieci urodziło się jeszcze dwoje – kolejny syn i kolejna córka – jednak i to nie dało jej szczęścia. Marząc o ucieczce, odwołała się do koneksji, które nadal przecież miała. Urodziła się w jednej ze znamienitych niemieckich rodzin, w książęcym domu Holstein-Gottorp. Wciąż była przeświadczona, że dzięki pozycji rodziny, własnej zręczności, urokowi i żywemu temperamentowi może dla siebie wywalczyć lepsze miejsce na świecie. Oddała się kultywowaniu związków rodzinnych, prowadząc intensywną korespondencję i regularnie składając wizyty krewnym. Często bywała na świetnym brunszwickim dworze, na którym spędziła dzieciństwo, gdzie na ścianach wisiały obrazy Rembrandta i Van Dycka. W lutym podczas karnawału odwiedzała Berlin, by złożyć wyrazy uszanowania królowi Prus. Miała upodobanie do intryg, a  z  perspektywy Szczecina atrakcyjne były dla niej nawet plotkarskie intrygi podrzędnych niemieckich dworów, na których, jak sądziła, musi błyszczeć. Jednak z jakiegoś powodu wszędzie, gdzie się znalazła, miała poczucie, że jest jedynie ubogą krewną, dziewczyną z dobrej rodziny, która zawarła niezbyt obiecujące małżeństwo. Kiedy Zofia skończyła osiem lat, zaczęła towarzyszyć matce w jej wojażach. Joanna zamierzała wypełnić obowiązek, jakim było zaaranżowanie małżeństwa córki, i uważała, że nie zaszkodzi, jeżeli socjeta odpowiednio wcześnie dowie się,


Część I. Niemiecka księżniczka

26

że w Szczecinie rośnie mała księżniczka do wzięcia. W istocie małżeństwo było podczas tych podróży głównym tematem rozmów. Gdy Zofia osiągnęła dziesiąty rok życia, potencjalni mężowie stali się już stałym tematem rozmów jej ciotek i wujków. Dziewczynka nigdy nie sprzeciwiała się tym podróżom, które sprawiały jej przyjemność. Kiedy trochę podrosła, nie tylko była świadoma celu tych wizyt, lecz i w pełni go akceptowała. Małżeństwo było najlepszym sposobem ucieczki od matki i rodziny. Pozwalało też uniknąć innej przerażającej ewentualności – staropanieństwa będącego udziałem jej licznych ciotek, nadliczbowych córek północnoniemieckiej drobnej szlachty, które trzymano w najciemniejszych zakamarkach rodzinnych zamków lub zamykano w odległych protestanckich klasztorach. Zofia zapamiętała wizytę u jednej z tych nieszczęśnic, starszej siostry swej matki, właścicielki szesnastu mopsów, które sypiały, jadały i załatwiały potrzeby naturalne w tym samym pomieszczeniu co ich pani. „W tym samym pokoju mieszkała także duża ilość papug – napisała Zofia. – Można sobie wyobrazić, jaki unosił się tam zapach”14. Mimo pragnienia zamęścia szanse Zofii na zdobycie świetnej partii wydawały się znikome. Każdego roku pojawiały się nowe zastępy dorastających europejskich księżniczek do wzięcia, z których większość oferowała domom panującym i arystokratycznym rodzinom coś więcej niż skoligacenie z mało znaczącym rodem z malutkiego Zerbst. Zofia nie była też dzieckiem szczególnie atrakcyjnym fizycznie. W wieku dziesięciu lat miała pospolitą twarz z chudą, spiczastą brodą, którą Babet Cardel radziła jej starannie maskować. Zofia rozumiała problemy związane ze swoim wyglądem. Później napisała: Nie wiem, czy jako dziecko naprawdę byłam brzydka, ale dobrze pamiętam, że często mi mówiono, iż tak jest, a zatem powinnam pokazywać zalety wewnętrzne i inteligencję. Do ukończenia czternastu lub piętnastu lat byłam przekonana o swej brzydocie, troszczyłam się więc przede wszystkim o rozwój zdolności wewnętrznych, mniej dbając o zewnętrzny wygląd. Widziałam swój portret namalowany, gdy miałam dziesięć lat, i w istocie jest bardzo brzydki. Jeśli rzeczywiście mnie przypominał, mówiono mi prawdę15.

Tak więc mimo niezbyt obiecujących perspektyw i pospolitego wyglądu Zofia krążyła z matką po północnych Niemczech. Podczas podróży pogłębiała swoją edukację. Słuchając plotek dorosłych, poznała genealogię większości europejskich rodów panujących. Jedna z  wizyt okazała się szczególnie interesująca. W 1739 roku brat Joanny Adolf Fryderyk, książę-biskup Lubeki, został opiekunem 14 15

The Memoirs of Catherine..., dz. cyt., s. 36. K. Anthony, Catherine the Great, dz. cyt., s. 13.


1. Dzieciństwo Zofii

27

osieroconego młodego księcia Holsztynu, jedenastoletniego Karola Piotra Ulryka. Był to chłopiec o świetnych koligacjach i nie mniej świetnych perspektywach. Był jedynym żyjącym wnukiem cara Rosji Piotra Wielkiego, a także pierwszym w kolejności kandydatem do tronu Szwecji. O rok starszy od Zofii, był jej kuzynem drugiego stopnia ze strony matki. Kiedy tylko znalazł się pod kuratelą brata Joanny, ta, nie zwlekając, złożyła mu wizytę wraz z córką. Zofia-Katarzyna opisała go później w Pamiętnikach jako „miłego i dobrze wychowanego, chociaż zauważalne już było jego upodobanie do alkoholu”16. Ta charakterystyka jedenastoletniego sieroty jest jednak dalece niekompletna. Piotr Ulryk był mały, delikatny i chorowity. Miał wybałuszone oczy, niedorozwój szczęki, a na jego ramiona opadały cienkie jasne włosy. Brakom fizycznym towarzyszyło upośledzenie psychiczne. Chłopiec był nieśmiały i samotny, żył otoczony nauczycielami i guwernerami, bez kontaktu z rówieśnikami. Niczego nie czytał, bardzo zachłannie pochłaniał jedzenie. Jednak Joanna, podobnie jak wszystkie matki córek na wydaniu, śledziła każdy jego ruch i była zachwycona, kiedy ujrzała, jak jej dziesięcioletnia Zofia z nim rozmawia. Dziewczynka zauważyła potem, że matka i ciotki coś do siebie szepczą. Choć tak młoda, zrozumiała, że rozważają możliwość wyswatania jej z tym dziwnym chłopcem. Nie miała nic przeciwko temu. Zaczęła nawet snuć na ten temat fantazje: Wiedziałam, że pewnego dnia zostanie królem Szwecji, i choć byłam jeszcze dzieckiem, tytuł królowej rozbrzmiewał słodko w moich uszach. Od tego czasu ludzie z mego otoczenia zaczęli się ze mną droczyć na jego temat i przywykłam do myśli, że moim przeznaczeniem jest zostać jego żoną17.

Tymczasem Zofia wyglądała coraz ładniej. W wieku trzynastu lat była smukła, miała jedwabiste kasztanowe włosy i wysokie czoło, błyszczące ciemnoniebieskie oczy i nieco skrzywione usta przypominające pączek róży. Spiczasta broda przestała być tak widoczna. Uwagę zaczęły zwracać inne jej zalety. Była inteligentna, miała lotny umysł. Nie wszyscy ją lekceważyli. Szwedzki dyplomata hrabia Henning Gyllenborg, który poznał Zofię w domu jej babki, w Hamburgu, był pod wielkim wrażeniem jej inteligencji. Rzekł do Joanny w obecności Zofii: „Madame, pani nie zna tego dziecka. Zapewniam panią, że ma więcej mądrości i charakteru, niż pani dostrzega. Błagam panią, by poświęcała pani córce więcej uwagi, pod każdym bowiem względem na to zasługuje”18. Na Joannie nie zrobiło to większego wrażenia, natomiast Zofia nigdy nie zapomniała tych słów. 16 17 18

The Memoirs of Catherine..., dz. cyt., s. 33. Tamże, s. 34. Tamże, s. 49.


Część I. Niemiecka księżniczka

28

Odkryła, jak sprawić, by ludzie ją lubili, i od chwili, gdy się tego nauczyła, praktykowała tę umiejętność celująco. I nie chodziło o uwodzenie. Zofia – a potem Katarzyna – nigdy nie była kokietką. Nie chciała wzbudzać zainteresowania seksualnego, lecz tego rodzaju pełne ciepła zrozumienie, jakie kiedyś okazał jej hrabia Gyllenborg. Korzystała przy tym ze środków tak konwencjonalnych i skromnych, że wydawały się wysublimowane. Uświadomiła sobie, że ludzie wolą mówić, niż słuchać, a najbardziej lubią mówić o sobie. Pod tym względem jej matka rozpaczliwie pragnąca, by brano ją za kogoś ważnego, stanowiła wyrazisty przykład, jak nie należy się zachowywać. W Zofii zaczęła się budzić zmysłowość. Mając trzynaście–czternaście lat, nie mogąc zasnąć z nadmiaru nerwowej energii, chodziła często nocą do swego pokoju, gdzie siadała na łóżku, trzymając między nogami twardą poduszkę i niczym na wyimaginowanym koniu „galopowałam, aż do zupełnego wyczerpania”. Kiedy zjawiały się służące, chcąc sprawdzić, co to za hałas, leżała cicho, udając, że śpi. „Nigdy mnie na tym nie przyłapano”19, mówiła. Jej żelazna samokontrola w kontaktach z innymi ludźmi miała bardzo określoną przyczynę. Zofia miała jedno, najważniejsze pragnienie – uwolnić się od matki. Rozumiała, że jedyną drogą ucieczki jest małżeństwo. Musi wyjść za mąż i to za kogoś, kto zapewni jej pozycję społeczną wyższą niż pozycja Joanny. Pojawił się jednak w jej życiu epizod młodzieńczej miłości. W wieku czternastu lat wdała się w krótki flirt ze swym przystojnym młodym wujem, młodszym bratem matki, Jerzym Ludwikiem. Ten wypomadowany porucznik kirasjerów, dziesięć lat starszy od Zofii, zauroczony świeżą niewinnością rozkwitającej siostrzenicy, zaczął się do niej zalecać. Zofia opisuje rozwój tego romansu, który urwał się nagle, gdy wujek poprosił ją o rękę. Oniemiała. „Nie wiedziałam nic o miłości i nigdy jej z nim nie kojarzyłam”20. Schlebiało jej to, więc się wahała. Ten mężczyzna był bratem jej matki. „Moi rodzice nie będą sobie tego życzyć”21, uznała. Jerzy Ludwik zapewniał ją, że pokrewieństwo nie jest przeszkodą; tego rodzaju związki były częste w europejskich rodzinach arystokratycznych. Skonfundowana Zofia pozwoliła wujowi Jerzemu kontynuować konkury. „Był wtedy bardzo urodziwy, miał piękne oczy i wiedział o mej skłonności do siebie. Przywykłam do niego. Poczułam, że mnie pociąga, i nie unikałam go”22. W końcu wstępnie przyjęła oświadczyny wuja, pod warunkiem że „ojciec i matka się zgodzą. W tym momencie mój wuj zatracił się zupełnie w swej namiętności, która zaiste była ogromna. Korzystał Tamże, s. 38. Tamże, s. 46. 21 Memoirs of Catherine the Great, tłum. i oprac. K. Anthony, New York – London: Alfred A. Knopf, 1927, s. 28. 22 The Memoirs of Catherine..., dz. cyt., s. 46. 19

20


2. Wezwanie do Rosji

29

z każdej nadarzającej się okazji, by mnie objąć, jednak z wyjątkiem kilku pocałunków wszystko to było bardzo niewinne”23. Czy Zofia była gotowa porzucić królewskie ambicje, by zostać szwagierką własnej matki? Przez chwilę się wahała. Może w końcu by ustąpiła, pozwoliła Jerzemu Ludwikowi postawić na swoim i wyszła za niego za mąż. Jednak zanim doszło do jakichkolwiek rozstrzygnięć, nadszedł list z Petersburga.

s 2. Wezwanie do Rosji List z Rosji był niespodzianką, lecz przyniósł wiadomość, o której Joanna marzyła i na którą miała nadzieję. Nawet wtedy gdy jako ambitna matka paradowała z córką na pomniejszych dworach północnych Niemiec, starała się zrobić użytek ze swych znacznie świetniejszych koneksji. Pewna rodzinna historia połączyła krewnych Joanny z domu von Holstein z carską dynastią Romanowów. W grudniu 1741 roku, kiedy Zofia miała dwanaście lat, w wyniku przeprowadzonego o północy zamachu stanu na rosyjskim tronie zasiadła Elżbieta, młodsza córka Piotra Wielkiego. Nowa cesarzowa powiązana była z rodem von Holstein silnymi więzami. Przede wszystkim przez swą ukochaną starszą siostrę Annę, najstarszą córkę Piotra Wielkiego, która poślubiła kuzyna Joanny Karola Fryderyka, księcia Holsztynu. Owocem tego małżeństwa był smutny Piotruś Ulryk. Trzy miesiące po narodzinach dziecka Anna zmarła24. Ponadto istniał jednak także bardziej osobisty związek Elżbiety z  domem holsztyńskim. W wieku siedemnastu lat była zaręczona ze starszym bratem Joanny Karolem Augustem. W roku 1726 książę przyjechał do Petersburga, by zawrzeć małżeństwo, jednak kilka tygodni przed ślubem przyszły pan młody zachorował w rosyjskiej stolicy na ospę i tam zmarł. Żal po utraconej miłości nigdy do końca nie opuścił Elżbiety, która odtąd uważała von Holsteinów za część własnej rodziny. Kiedy więc nadeszła wieść, że ta sama Elżbieta zasiadła nagle na rosyjskim tronie, Joanna natychmiast listownie pogratulowała nowej cesarzowej, która niegdyś miała zostać jej szwagierką. Odpowiedź Elżbiety była przyjacielska i czuła. Potem zażyłość obu dam jeszcze wzrosła. Joanna posiadała portret Anny, zmarłej siostry Elżbiety, który ta ostatnia pragnęła odzyskać. Kiedy Elżbieta napisała 23 24

Tamże. Piotr urodził się 21 II 1728 r., a jego matka zmarła 4 III tego samego roku (przyp. red.).


Część I. Niemiecka księżniczka

30

do swej „drogiej kuzynki”, pytając, czy obraz mógłby powrócić do Rosji, Joanna była w siódmym niebie, mogąc uczynić zadość jej prośbie. Niedługo potem do Szczecina przybył sekretarz rosyjskiej ambasady w Berlinie i przywiózł prezent – miniaturowy portret Elżbiety oprawiony we wspaniałą diamentową ramę wartą osiemnaście tysięcy rubli. Joanna, zdeterminowana, by podtrzymać tę obiecującą koneksję, zabrała córkę do Berlina, gdzie nadworny malarz pruskiego dworu Antoine Pesne namalował portret Zofii, który miał się stać upominkiem dla cesarzowej. Portret był przeciętny. Postaci na większości obrazów Pesne’a wyglądają niemal identycznie, a portret Zofii to typowy osiemnastowieczny portret przyjemnej, młodej kobiety. Niemniej, gdy podobizna dotarła do Petersburga, przyszła upragniona odpowiedź: „cesarzowej podobała się pełna wyrazu fizjonomia młodocianej księżniczki”25. Joanna nie przepuściła później żadnej okazji do umocnienia tego rodzinnego związku. Pod koniec 1742 roku urodziła drugą córkę, jedyną siostrę Zofii. Gdy okazało się, że to dziewczynka, natychmiast napisała do cesarzowej, informując ją, że dziecko będzie nosić imię Elżbieta, i prosząc Jej Wysokość, by zgodziła się zostać matką chrzestną. Elżbieta wyraziła zgodę i wkrótce w Szczecinie pojawił się kolejny portret cesarzowej, także oprawiony w diamenty. Tymczasem zachodziły kolejne zdarzenia pomyślne dla Joanny. W  styczniu 1742 roku młody Piotr Ulryk von Holstein, osierocony chłopiec, którego Zofia poznała trzy lata wcześniej, nagle zniknął z Kilonii, by pojawić się w Petersburgu, gdzie został zaadoptowany przez swą ciotkę Elżbietę, która ogłosiła go także następcą rosyjskiego tronu. Ten chłopiec – teraz przyszły cesarz Rosji – był kuzynem Joanny (a tym samym i Zofii). Rok 1743 przyniósł Joannie kolejną wspaniałą niespodziankę. Wypełniając jeden z warunków, jakie stawiano przed kandydatem do tronu Rosji, Piotr Ulryk zrzekł się pretensji do korony szwedzkiej. Na mocy zawartego między Rosją a Szwecją traktatu cesarzowa Elżbieta miała prawo wskazać następcę siostrzeńca w kolejce do szwedzkiego tronu. Wybrała brata Joanny Adolfa Fryderyka, księcia-biskupa Lubeki, dawniejszego opiekuna Piotra Ulryka. Te wszystkie proklamacje, zmiany i zastępstwa były dla Joanny nieprawdopodobnie szczęśliwym zrządzeniem losu. Ospa zabrała jej brata, który mógł zostać małżonkiem nowej rosyjskiej cesarzowej, teraz jednak jej kuzyn miał pewnego dnia zostać cesarzem Rosji, a starszy brat – królem Szwecji. *** W czasie gdy żona umizgiwała się do Petersburga i towarzyszyła córce w wojażach po północnych Niemczech, mąż i ojciec, książę Chrystian August, pozostawał w  domu. Ten obecnie już ponadpięćdziesięcioletni człowiek, niezmienny w  swym zdyscyplinowanym i  oszczędnym stylu życia, przeszedł chwilowy 25

G. Kaus, Katarzyna Wielka, t. 1, dz. cyt., s. 31.


2. Wezwanie do Rosji

31

paraliż, wyzdrowiał i żył w oczekiwaniu zawodowego i społecznego awansu. W lipcu 1742 roku nowy król Prus Fryderyk II awansował go do stopnia feldmarszałka. W listopadzie tego samego roku książę i jego starszy brat wspólnie objęli panowanie w niewielkim księstewku Anhalt-Zerbst – leżącym na południowy zachód od Berlina mieście ze średniowiecznymi murami i wieżami, fosą i domami o spadzistych dachach. Po odejściu z  wojska i  opuszczeniu Szczecina Chrystian August wraz z rodziną przeniósł się do Zerbst i poświęcił się budowaniu pomyślności dwudziestu tysięcy poddanych. Radość Joanny była umiarkowana. Była teraz panującą księżną małego – bardzo małego – suwerennego niemieckiego państewka. Mieszkała w małym – bardzo małym – barokowym pałacu. Pomimo wymiany korespondencji z cesarzową i wizyt u dobrze sytuowanych krewnych nadal obawiała się, że życie toczy się gdzieś obok niej. Wtedy – 1 stycznia 1744 roku – gdy po nabożeństwie w pałacowej kaplicy rodzina zasiadła do noworocznego obiadu, kurier przyniósł opieczętowany list adresowany do Joanny. Natychmiast go otworzyła. List przyszedł z Petersburga, a napisany został przez Ottona Brümmera, wielkiego marszałka dworu Piotra Ulryka, młodego księcia Holsztynu, a obecnie następcy rosyjskiego tronu. Brümmer pisał: Na wyraźny rozkaz Jej Cesarskiej Mości mam Wam, Miłościwa Pani, zakomunikować, że najjaśniejsza Cesarzowa pragnie, aby Wasza Wysokość wraz z Księżniczką, najstarszą swą córką, o ile to możliwe natychmiast, nie tracąc czasu, przybyła do Rosji i do miasta, gdzie właśnie przebywa Dwór Cesarski. Wasza Wysokość jest zbyt oświeconą, by nie rozumieć istotnej przyczyny tej niecierpliwości okazywanej przez jej Cesarską Mość oczekującą Waszej Wysokości i Księżniczki córki, o której wieści mówią tyle pięknego i dobrego. Są wypadki, w których głos ludu jest głosem Boga. Jednocześnie nasza nieporównana monarchini poleciła mi zastrzec, aby Książę, mąż Waszej Wysokości, nie przybył razem z waszą Wysokością. Jej Cesarska Wysokość ma szczególnie ważne powody nie życzyć sobie jego przybycia. Mam przekonanie, że wystarczy jednego słowa Waszej Wysokości, by spełnić życzenie naszej boskiej Cesarzowej26.

List zawierał i inne prośby. Brümmer sugerował, aby aż do Rygi leżącej na rosyjskiej granicy Joanna podróżowała incognito i – jeśli to możliwe – by cel podróży utrzymała w  tajemnicy. Gdyby jednak został ujawniony, miała wyjaśniać, że obowiązek i etykieta nakazują jej osobiście podziękować rosyjskiej cesarzowej za wielkoduszność okazywaną domowi von Holstein. Na pokrycie kosztów Brümmer dołączył wystawiony na berliński bank weksel na 10 tysięcy rubli. List nie określał ostatecznego celu wizyty. Wyjaśniano go w kolejnym liście, który inny kurier 26

Tamże, s. 39.


Część I. Niemiecka księżniczka

32

dostarczył kilka godzin później. Nadawcą listu, także adresowanego wyłącznie do Joanny, był Fryderyk II, król pruski: Nie chcę taić dłużej, że przy całem poważaniu, jakie żywię dla Pani i dla Księżniczki, Jej córki, życzyłem sobie zawsze zapewnić jej nieprzeciętne szczęście. Przyszła mi tedy myśl, czy nie byłoby możliwe zaślubić jej memu kuzynowi trzeciego stopnia, Wielkiemu Księciu rosyjskiemu27.

Wyraźne wykluczenie przez Brümmera księcia Chrystiana Augusta z zaproszenia cesarzowej, wzmocnione faktem, iż Fryderyk napisał wyłącznie do Joanny, było, rzecz jasna, upokarzające dla nominalnej głowy rodziny. Sformułowania w obydwu listach jednoznacznie świadczyły o tym, że wszystkie zaangażowane strony pozostają w przekonaniu, że żona nie musi zważać na ewentualne obiekcje statecznego małżonka dotyczące nie tylko wyłączenia go z zaproszenia, lecz także innych aspektów tego możliwego mariażu. Zastrzeżenia te, wyrażano obawę, będą dotyczyć głównie wymogu, by niemiecka księżniczka zawierająca małżeństwo z przyszłym carem porzuciła swe protestanckie wyznanie i dokonała konwersji na prawosławie. Chrystian August był znany jako gorliwy wyznawca luteranizmu i wszystkie strony rozumiały, że będzie się sprzeciwiał temu, by córka od niego odeszła. Dla Joanny był to wspaniały dzień. Po piętnastu latach przygnębiającego małżeństwa28 cesarzowa i król otwierali przed nią perspektywę spełnienia wszystkich marzeń o emocjach i przygodach. Miała stać się kimś ważnym, aktorką na światowej scenie. Będzie mogła wykorzystać wszystkie skarby swej osobowości, które dotąd się marnowały. Była w euforii. Z czasem zaczęły nadchodzić do Zerbst kolejne listy z Rosji i Berlina nalegające na pośpiech. W Petersburgu Brümmer, pozostający pod stałą presją niecierpliwej cesarzowej, oznajmił Elżbiecie, że Joanna napisała do niego, iż „brak jej tylko skrzydeł, inaczej poleciałaby do Moskwy”29. I w zasadzie była to prawda. Przygotowania do podróży zajęły Joannie zaledwie dziesięć dni. Podczas gdy matka Zofii smakowała najważniejszą chwilę swojego życia, jej ojciec odseparował się od ludzi w swym gabinecie. Ten stary żołnierz zawsze wiedział, jak się znaleźć na polu bitwy, jednak teraz nie miał pojęcia, jak się zachować. Był urażony wyłączeniem go z zaproszenia, pragnął jednak wesprzeć córkę. Perspektywa zmiany wyznania budziła jego odrazę. Niepokoiła go wizja wysłania córki daleko od domu, do kraju tak niestabilnego politycznie jak Rosja. Jednak mimo wszelkich obaw i zastrzeżeń stary dobry żołnierz zrozumiał w końcu, że nie ma Tamże, s. 42. Małżeństwo Joanny i  Chrystiana Augusta zostało zawarte w  listopadzie 1727 r., więc 1 I 1744 r. księżna była mężatką od 16 lat (przyp. red.). 29 G. Kaus, Katarzyna Wielka, t. 1, dz. cyt., s. 44. 27

28


2. Wezwanie do Rosji

33

innego wyjścia. Musi posłuchać żony i podporządkować się poleceniom Fryderyka II. Zamknął na klucz drzwi gabinetu i zaczął spisywać instrukcje dla córki dotyczące tego, jak ma się zachowywać na rosyjskim dworze: Po majestacie Cesarzowej winnaś nade wszystko respektować Wielkiego Księcia [Piotra, przyszłego męża] jako Pana, Ojca i Suwerena i pozyskiwać sobie obok tego jego konfidencję i miłość przy wszelakiej okazji, objawiając mu tendresse i pieczołowitość. Pana i Jego wolę przenosić nad wszystkie plaisirs, nad skarby i nade wszystko w świecie, nie czyniąc mu jakiegokolwiek wstrętu ani żadnej dolegliwości nie wyrządzając lub choćby najmniej obstając przy swojej przeciw jego woli30...

Po trzech dniach Joanna mogła powiadomić Fryderyka: „Książę udzielił swego zezwolenia. Podróż, która o tej porze roku nie należy do bezpiecznych, nie przeraża mnie jednakże. Jestem zdecydowana i mocno przekonana, że wszystko stanie się wedle woli Opatrzności”31. Książę Chrystian nie był jedynym członkiem rodziny Zerbst, któremu w tym doniosłym przedsięwzięciu przypadła rola najwyżej drugoplanowa. Kiedy Joanna czytała i pisała, zamawiała i przymierzała stroje, o Zofii zupełnie zapomniano. Wszystkie dostępne pieniądze przeznaczono na stroje matki. Dla córki nie zostało nic. Jej garderoba – którą należałoby uznać za ślubną wyprawę – składała się z trzech starych sukien, tuzina koszul, kilku par pończoch i kilku chusteczek. Ślubną bieliznę uszyto z kilku używanych matczynych prześcieradeł. Wszystko to wypełniło zaledwie połowę niewielkiego kufra, jaki mógłby stanowić posag zwykłej dziewczyny wydawanej za mąż w sąsiedniej wsi. Zofia wiedziała, co się święci. Zdołała rzucić okiem na list Brümmera i zobaczyła, że nadszedł z Rosji. Kiedy matka go otworzyła, zdołała przeczytać słowa „wraz z Księżniczką, najstarszą swą córką”. Reakcja matki i pospieszne oddalenie się rodziców na prowadzoną szeptem naradę kazały jej sądzić, że list dotyczy jej przyszłości. Rozumiała rangę małżeństwa. Pamiętała podekscytowanie matki, kiedy cztery lata wcześniej poznała małego księcia Piotra Ulryka. Wiedziała, że do Rosji wysłano jej portret. Wreszcie, nie mogąc opanować ciekawości, zwróciła się z pytaniem wprost do matki. Joanna poinformowała ją, o czym mówiono w listach, a także o tym, co z nich wynikało. „Powiedziała mi – napisała później Katarzyna – że wiąże się z tym znaczne ryzyko, biorąc pod uwagę niestabilność tego kraju. Odparłam, że Bóg zapewni stabilność, jeśli taka będzie Jego wola. I że mam dosyć odwagi, by podjąć to ryzyko, a serce mi podpowiada, że wszystko będzie dobrze”32. To, co było udręką 30 31 32

Tamże, s. 45–46. Tamże, s. 43. The Memoirs of Catherine..., dz. cyt., s. 50.


34

Część I. Niemiecka księżniczka

dla ojca – kwestia zmiany wyznania – nie martwiło Zofii wcale. Jej stosunek do religii – o czym już wcześniej przekonał się pastor Wagner – był bardzo pragmatyczny. W ciągu tygodnia, który miał być ostatnim spędzonym razem z Babet Cardel, Zofia nie powiedziała jej o swym bliskim wyjeździe. Rodzice zabronili jej o tym wspominać. Rozpuścili wiadomość, że wraz z córką wyjeżdżają z Zerbst, by złożyć doroczną wizytę w Berlinie. Babet, doskonale znająca charakter swej uczennicy, zdawała sobie sprawę, że nikt nie jest z nią szczery. Natomiast uczennica nie wyjawiła prawdy nawet podczas smutnego pożegnania z ukochaną nauczycielką. A miały się już nigdy nie zobaczyć. 10 stycznia 1744 roku matka, ojciec i córka wsiedli do karet i udali się do Berlina, gdzie mieli się spotkać z królem Fryderykiem. Zofia wyjeżdżała równie chętnie jak jej matka. To była ucieczka, o której zawsze marzyła. Początek drogi ku wyższym celom, do których była przeznaczona. Kiedy wyjeżdżała z Zerbst, obyło się bez rozdzierających scen. Ucałowała dziewięcioletniego braciszka Fryderyka (znienawidzony przez nią drugi brat, Wilhelm, już wtedy nie żył) i malutką siostrzyczkę Elżbietę. Zdążyła już zapomnieć o wuju Jerzym Ludwiku, z którym kiedyś się całowała i którego obiecała poślubić. Kiedy kareta wytoczyła się za bramy miasta i skierowała na główny trakt, Zofia ani razu nie spojrzała za siebie. I w ciągu pięćdziesięciu lat życia, jakie były jeszcze przed nią, nigdy tam nie wróciła.

s 3. Fryderyk II i podróż do Rosji Trzy i pół roku przed przyjazdem Zofii i jej rodziców do Berlina, kiedy dwudziestoośmioletni Fryderyk II wstąpił na tron Prus, Europa stanęła w obliczu intrygującego kłębowiska sprzeczności. Nowy monarcha był obdarzony oświeconym umysłem, niespożytą energią, polityczną przenikliwością i wyjątkowym – choć dotąd ukrytym – geniuszem wojskowym. Kiedy ten skłonny do autorefleksji miłośnik filozofii i sztuki, który jednocześnie okazał się bezwzględnym praktykiem makiawelicznej sztuki rządzenia, zasiadł na tronie, jego niewielkie królestwo już pulsowało wojowniczą energią gotowe do ekspansji i odciśnięcia swego piętna na historii Europy. Fryderykowi pozostawało jedynie wydać rozkaz wymarszu. Nie tego spodziewały się Europa i Prusy. Jako dziecko Fryderyk był delikatnym marzycielem, często bitym przez ojca, króla Fryderyka Wilhelma I, za brak męskości. Jako młodzieniec nosił loki sięgające talii i stroił się w haftowane atłasy. Czytał francuskich pisarzy, pisał francuskie wiersze i grał muzykę kameralną na


3. Fryderyk II i podróż do Rosji

35

skrzypcach, klawesynie i flecie. (Flet pozostał jego pasją do końca życia – napisał ponad sto sonat i koncertów na ten instrument). W wieku dwudziestu pięciu lat pogodził się ze swym królewskim przeznaczeniem i objął dowództwo pułku piechoty. 31 maja 1740 roku został Fryderykiem II, królem Prus. Jego wygląd nie był imponujący. Miał pięć stóp i siedem cali wzrostu33, pociągłą twarz, wysokie czoło i duże, nieco wybałuszone niebieskie oczy. Dla nikogo nie miało to jednak wtedy znaczenia, a zwłaszcza dla samego Fryderyka. Nie miał czasu na takie drobnostki jak galanteria. Nie było nawet formalnej koronacji. Sześć miesięcy później Fryderyk pchnął swoje królestwo do wojny. Odziedziczone przez niego Prusy były niewielkim państwem o małej liczbie ludności i ubogim w zasoby naturalne. Składało się z części porozrzucanych pomiędzy Renem i Bałtykiem. W centrum leżał Elektorat Brandenburgii ze stolicą w  Berlinie. Na wschodzie rozciągały się Prusy Wschodnie, oddzielone od Brandenburgii pasem ziemi należącym do Rzeczypospolitej. Zachodnią część państwa stanowiły enklawy położone nad Renem, w Westfalii, we wschodniej Fryzji i nad Morzem Północnym. Chociaż ta terytorialna niespójność była słabością, Fryderyk dysponował także ważnym instrumentem siły. Prusy miały najlepszą armię w Europie – 83 tysiące dobrze wyszkolonych, zawodowych żołnierzy, biegły korpus oficerski i arsenały wypełnione nowoczesnym uzbrojeniem. Fryderyk zamierzał poradzić sobie z geograficzną słabością Prus za pomocą ich wielkiej siły militarnej. Już wkrótce pojawiła się okazja. 20 października 1740 roku, pięć miesięcy po wstąpieniu Fryderyka na tron, zmarł nagle cesarz Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego Karol VI Habsburg. Karol, ostatni z męskiej linii Habsburgów, pozostawił dwie córki. Na austriackim tronie zasiadła starsza z nich, dwudziestotrzyletnia Maria Teresa. Fryderyk, dostrzegając w  tym szansę dla siebie, natychmiast wezwał swoich generałów. Do 28 października zapadła decyzja o zajęciu Śląska, jednej z najbogatszych ziem należących do Habsburgów. Argumenty Fryderyka były pragmatyczne: jego armia była gotowa, podczas gdy Austria wydawała się pozbawiona przywództwa, słaba i zubożała. Inne względy pominięto. Nie powstrzymała go uroczysta przysięga, w której uznał tytuł Marii Teresy do wszystkich habsburskich posiadłości. Później w swej Histoire de mon temps otwarcie przyznał, że „zadecydowała ambicja, perspektywa zdobyczy i pragnienie ugruntowania własnej reputacji; dlatego wojna stała się nieunikniona”34. Wybrał Śląsk, ponieważ leżał niedaleko, a jego rolnicze i przemysłowe zasoby oraz protestancka w przeważającej mierze ludność stanowiły istotne wzmocnienie jego niewielkiego królestwa. 16 grudnia podczas lodowatej ulewy Fryderyk z armią liczącą 32 tysiące żołnierzy przekroczył granicę Śląska. Nie napotkał żadnego oporu. Kampania była raczej 33 34

Ok. 170 cm (przyp. tłum.). G. Ritter, Frederick the Great, Berkeley: University of California Press, 1984, s. 7.


Część I. Niemiecka księżniczka

36

okupacją niż inwazją. Przed końcem stycznia Fryderyk powrócił do Berlina. Jednak w swych wojennych kalkulacjach młody król nie uwzględnił jednego ważnego czynnika – nie znał charakteru kobiety, którą uczynił swym wrogiem. Lalkowata uroda Marii Teresy, arcyksiężnej Austrii i królowej Węgier o niebieskich oczach i złotych włosach, była zwodnicza. W stresie zachowywała niezwykły spokój, co niektórych skłaniało do wniosku, że jest głupia. Mylili się. Była inteligentna, odważna i wytrwała. Kiedy Fryderyk zajął Śląsk, w Wiedniu wszyscy byli jak sparaliżowani, z wyjątkiem Marii Teresy. Choć była w zaawansowanej ciąży, zareagowała z energią właściwą komuś, kogo doprowadzono do furii. Zgromadziła pieniądze, zmobilizowała armię i natchnęła odwagą poddanych, przy okazji wydając na świat przyszłego cesarza Józefa II35. Fryderyka zaskoczyło uporczywe niezgadzanie się tej młodej i niedoświadczonej kobiety na ustąpienie ze zrabowanej prowincji. Jego zaskoczenie było jeszcze większe, gdy w kwietniu austriackie wojska przekroczyły czeskie góry i ponownie weszły na Śląsk. Jednak Prusacy znowu pobili Austriaków i na mocy postanowień rozejmu Fryderyk zatrzymał Śląsk z jego 14 tysiącami mil kwadratowych żyznej ziemi uprawnej36, bogatymi złożami węgla, zamożnymi miastami i półtoramilionową ludnością, w większości niemieckich protestantów. Wraz z poddanymi odziedziczonymi przez Fryderyka po ojcu ludność Prus sięgnęła czterech milionów. Jednak te łupy miały swoją cenę. Maria Teresa uważała swe habsburskie dziedzictwo za święty legat. Skutkiem agresji Fryderyka była jej dożywotnia nienawiść do niego oraz stuletni prusko-austriacki antagonizm. Mimo zwycięstwa na Śląsku sytuacja Fryderyka nadal była trudna. Prusy pozostawały małym krajem o pokawałkowanym terytorium, a ich rosnąca siła niepokoiła potężnych sąsiadów. Ich potencjalnymi wrogami były dwa wielkie imperia – każde większe i prawdopodobnie silniejsze od Prus. Pierwszym była Austria pod panowaniem rozgoryczonej Marii Teresy. Drugim – Rosja, bezkresne imperium, leżące na północnej i wschodniej flance, rządzone przez świeżo koronowaną cesarzową Elżbietę. W tej sytuacji nic nie miało dla Fryderyka większego znaczenia niż przyjaźń albo przynajmniej neutralność Rosji. Pamiętał ostrzeżenie, jakie na łożu śmierci wypowiedział jego ojciec: w wojnie z Rosją zawsze będzie więcej do stracenia niż do wygrania. W tym momencie Fryderyk nie mógł zaś mieć pewności, co zrobi cesarzowa Elżbieta. *** Natychmiast po wstąpieniu na tron cesarzowa oddała ster polityki w ręce swego nowego wicekanclerza, hrabiego Aleksego Bestużewa-Riumina, człowieka, który nienawidził Prus. Przez całe życie ambicją Bestużewa było związanie Rosji przymierzem z potęgami morskimi, Anglią i Holandią, a także z lądowymi mocarstwami 35 36

Józef II urodził się 13 III 1741 r. (przyp. red.). Ok. 36 tys. km2 (przyp. tłum.).


3. Fryderyk II i podróż do Rosji

37

środkowoeuropejskimi – Austrią oraz połączonymi unią Saksonią i Polską. Znając poglądy Bestużewa, Fryderyk był przekonany, że tylko wicekanclerz stoi na drodze dyplomatycznemu porozumieniu między nim a cesarzową. Należało zatem usunąć tę przeszkodę. Fryderyk kalkulował, że niektóre z tych dyplomatycznych problemów będzie mógł rozwiązać, wspierając cesarzową w poszukiwaniach kandydatki na żonę dla jej piętnastoletniego siostrzeńca i następcy. Ponad rok wcześniej pruski ambasador w Petersburgu doniósł, że Bestużew naciska na Elżbietę, by wybrała córkę Augusta III, elektora saskiego i króla Polski. Taki mariaż, gdyby do niego doszło, mógłby się stać kluczowym elementem wicekanclerskiej polityki budowania antypruskiego przymierza. Fryderyk był zdecydowany udaremnić te plany. Potrzebował do tego niemieckiej księżniczki z odpowiednio świetnego książęcego rodu. Dokonany przez Elżbietę wybór Zofii, przydatnego w politycznej grze pionka z rodziny Anhalt-Zerbst, bardzo mu odpowiadał. Z początkiem 1744 roku najważniejszą rolę w tych negocjacjach zaczął odgrywać czas. Nalegania na szybkość i dyskrecję z pierwszego listu Brümmera do Joanny, powtórzone w piśmie Fryderyka, wynikały stąd, że Bestużew nadal naciskał na wybór polsko-saskiej Marii37. Kiedy więc Elżbieta wybrała Zofię, zarówno cesarzowa, jak i Fryderyk pragnęli, by obie holsztyńskie księżniczki dotarły do Petersburga tak szybko, jak to tylko możliwe. Fryderykowi zależało na tym, by cesarzowa nie miała czasu na ewentualną zmianę decyzji. *** Fryderyk II pragnął na własne oczy ujrzeć małą księżniczkę z Zerbst, by ocenić, jak mogą ją przyjąć w Petersburgu. Jednak Joanna po przybyciu do Berlina, czy to z obawy, że Zofia nie sprosta oczekiwaniom króla, czy też po prostu dlatego że nie przyszło jej do głowy, iż Fryderyka bardziej niż ona interesować będzie jej córka, bez zwłoki pospieszyła na dwór sama. Kiedy Fryderyk zapytał o Zofię, odparła, że córka jest chora. Następnego dnia posłużyła się tą samą wymówką. W końcu przyznała, że nie może przedstawić Zofii na dworze, ponieważ nie przywiozła dla niej odpowiedniej sukni. Tracący cierpliwość Fryderyk rozkazał, by dostarczono suknie jednej z jego sióstr i natychmiast sprowadzono Zofię. Kiedy w końcu się pojawiła, Fryderyk ujrzał dziewczynę, która nie była nieatrakcyjna, lecz nie była też pięknością, ubraną w źle dopasowaną suknię, bez biżuterii i  z  nieupudrowanymi włosami. Onieśmielenie Zofii zmieniło się w  zaskoczenie, kiedy dowiedziała się, że to ona – a nie matka ani ojciec – ma zasiąść przy królewskim stole. Zaskoczenie przeszło w zdumienie, kiedy przekonała się, że siedzi obok samego monarchy. Fryderyk dokładał starań, aby zdenerwowana dziewczyna poczuła się nieco swobodniej. Rozmawiał z nią, jak później napisała, 37

Chodziło o Marię Annę (1728–1797), córkę Augusta III Sasa i Marii Józefy (przyp. red.).


Część I. Niemiecka księżniczka

38

o „operze, przedstawieniach, poezji, tańcu i nie wiem czym tam jeszcze, w każdym razie o tysiącu rzeczy, o których zwykle się nie rozmawia, kiedy chce się rozweselić czternastoletnią pannę”38. Stopniowo odzyskując pewność siebie, Zofia odpowiadała inteligentnie i, jak później z dumą twierdziła, „całe towarzystwo patrzyło w zdumieniu na króla pochłoniętego konwersacją z dzieckiem”39. Fryderyk był zadowolony. Kiedy poprosił, by podała któremuś z gości naczynie z konfiturą, uśmiechnęła się i powiedziała do tej osoby: „Proszę przyjąć ten dar z rąk Miłości i Wdzięku”40. Dla Zofii ten wieczór był momentem triumfu. A Fryderyk nie rozpieszczał swej młodej towarzyszki. Do cesarzowej Elżbiety napisał: „Księżniczka Zerbst łączy naturalne dla jej wieku radość i spontaniczność z zaskakującymi u tak młodej osoby inteligencją i dowcipem”41. Zofia była wtedy jedynie pionkiem w politycznej grze, lecz król wiedział, że pewnego dnia może odegrać znacznie większą rolę. Ona miała lat czternaście, a on trzydzieści dwa i było to pierwsze, a zarazem jedyne spotkanie tych niezwykłych monarchów. Oboje zostaną w końcu obdarzeni tytułem „Wielki”. I oboje na wiele dziesięcioleci zdominują historię środkowej i wschodniej Europy. Mimo atencji okazywanej Zofii publicznie prywatne interesy król załatwiał z jej matką. Planował, że stanie się ona w Petersburgu nieoficjalnym politycznym agentem Prus. Niezależnie od długookresowych korzyści wynikających z małżeństwa Zofii z następcą rosyjskiego tronu Joanna, znajdując się blisko cesarzowej, będzie mogła wywierać na nią wpływ z korzyścią dla Prus. Fryderyk przedstawił jej problem Bestużewa i jego polityki. Podkreślił, że jako zaprzysięgły wróg Prus wicekanclerz zrobi wszystko, by nie dopuścić do mariażu Zofii. Choćby z tego powodu w interesie Joanny leży osłabienie jego pozycji. Fryderyk bez trudu rozniecił jej entuzjazm. Była zachwycona, że powierza się jej poufną misję. Nie wyjeżdżała już do Rosji jako figura drugiego planu, przyzwoitka własnej córki, lecz jako kluczowa postać wielkiego dyplomatycznego przedsięwzięcia – próby obalenia cesarskiego wicekanclerza. W uniesieniu całkowicie zmieniła swoje nastawienie. Zapomniała o tak często deklarowanej wdzięczności i oddaniu dla Elżbiety, zapomniała o radach swego sumiennego, prowincjonalnego męża, by nie mieszać się do polityki, i zapomniała, że prawdziwym powodem jej podróży jest eskortowanie córki w drodze do Rosji. *** W piątek 16 stycznia Zofia wraz z rodzicami opuściła Berlin w niewielkim orszaku składającym się z czterech karet. Zgodnie z instrukcjami Brümmera udająca się 38 39 40 41

The Memoirs of Catherine..., dz. cyt., s. 54. Z. Oldenbourg, Catherine the Great, dz. cyt., s. 21. The Memoirs of Catherine..., dz. cyt., s. 54. J. Haslip, Catherine the Great, dz. cyt., s. 24.


3. Fryderyk II i podróż do Rosji

39

do Rosji grupa ograniczała się do księżnej i jej córki, oficera, dwóch służących, lokaja i kucharza. Jak wcześniej ustalono, Joanna podróżowała pod przybranym nazwiskiem jako hrabina Reinbeck. Pięćdziesiąt mil na wschód od Berlina, w Schwedt42 nad Odrą, książę Chrystian August pożegnał córkę. Przy rozstaniu oboje się popłakali. Nie wiedzieli, że już nigdy się nie zobaczą. Uczucia Zofii do ojca, choć wyrażone bardzo formalnym językiem, wyraźnie widać w liście wysłanym przez nią dwa tygodnie później z Królewca. Składa w nim obietnicę, która – jak doskonale wie – go ucieszy: że spróbuje spełnić jego życzenie i pozostać luteranką. Panie, proszę, byś był pewien, że Twoje rady i napomnienia zostaną na zawsze w moim sercu, podobnie jak ziarna świętej wiary pozostaną w mej duszy. Modlę się do Boga, by dał mi siłę oprzeć się pokusom, na które, jak mniemam, będę narażona (...). Mam nadzieję, że pocieszeniem będzie dla mnie myśl, iż byłam ich godna, a także, że będę nieustannie otrzymywać dobre wieści o moim drogim Papie. Pozostaję w dozgonnym i niezmiennym szacunku, mój Panie. Waszej Wysokości najuniżeńsza, posłuszna i wierna córka i sługa Zofia43.

Ta podróż do nieznanego kraju, do której pchnęły Zofię sentymenty cesarzowej, ambicje matki i intrygi króla Prus, była dla tej dorastającej dziewczyny jednocześnie podróżą ku wielkiej przygodzie. Kiedy minął smutek spowodowany rozstaniem z ojcem, Zofię przepełniło podniecenie. Nie obawiała się długiej podróży ani komplikacji związanych z poślubieniem chłopca poznanego przelotnie cztery lata wcześniej. Nie przejmowała się tym, że jej przyszłego męża uważano za upartego ignoranta, że był słabego zdrowia i że w Rosji był nieszczęśliwy. To nie Piotr Ulryk był powodem jej podróży do Rosji. Powodem była sama Rosja i bliskość tronu Piotra Wielkiego. *** Latem trakt z Berlina do Petersburga był tak zły, że większość podróżnych wybierała drogę morską. Zimą z dróg lądowych korzystali wyłącznie pocztowi i dyplomatyczni kurierzy jadący z pilną misją. Joanna, obligowana cesarskim żądaniem pośpiechu, nie miała wyboru. Mimo połowy stycznia nie było śniegu i nie dało się podróżować szybkimi saniami. Dzień za dniem podróżni wlekli się więc w ciężkich karetach, które chwiały się i trzęsły w zamarzniętych koleinach, podczas gdy wiejący od strony Bałtyku mroźny wiatr hulał w szczelinach w podłodze i burtach ekwipaży. W jednej karecie tuliły się do siebie matka i córka opatulone w grube futra, kryjąc policzki i nosy pod wełnianymi maskami. Zofii z zimna tak bardzo drętwiały stopy, że na postojach trzeba ją było często wynosić z karety. 42 43

Polskie Świecie (przyp. tłum.). Z. Oldenbourg, Catherine the Great, dz. cyt., s. 59.


ROBERT K. MASSIE

ZAJRZYJ W DUSZĘ KOBIETY, KTÓREJ JEDYNYM CELEM BYŁA WŁADZA Bezwzględna despotka czy oświecona reformatorka? Perwersyjna kochanka czy szukająca miłości dziewczyna? Okrutna władczyni czy mądra imperatorowa? Caryca Katarzyna miała wiele twarzy. Matka uczyniła jej dzieciństwo nieszczęśliwym. Patologiczny związek z infantylnym mężem sprawiał ból. Katarzyna przecierpiała wszystko, ponieważ miała przed sobą konkretny cel: chciała panować nad imperium. Stała się tak potężna, że mogła wynosić kochanków do rangi władców lub strącać ich z tronu, obsypywać złotem albo bezlitośnie pozbawiać życia. Podbijała i niszczyła narody, a jednocześnie była kochana przez filozofów. Katarzyna Wielka. Portret kobiety – historia pełna intryg, tajemnic dworskiego życia i dylematów władzy. Robert K. Massie stworzył porywającą opowieść o jednej z najważniejszych kobiet w historii Polski i Europy.

To dowód, że historyczna prawda jest równie wciągająca jak najlepsza powieść! Ta książka to popis błyskotliwego kojarzenia faktów, interpretacji znanych źródeł i mozolnego dla autora, ale fascynującego dla czytelnika, układania spójnego obrazu z tysięcy drobnych kawałków. O życiu imperatorowej najintymniej. Łukasz Modelski, „Twój Styl”, autor bestsellerowych Dziewczyn wojennych Co za kobieta! „Elle”

– jeden z najwybitniejszych amerykańskich historyków epoki nowożytnej. Autor dziewięciu książek, w tym bestsellerowej biografii Piotra Wielkiego, za którą został nagrodzony Nagrodą Pulitzera, i równie świetnie napisanej historii ostatnich Romanowów. Znany także z głośnego Dreadnought. Zdobywca wielu wyróżnień literackich.

Cena detal. 59,90 zł

atarzyna

ROBERT K. MASSIE

W I E L KA

W swojej książce Massie stworzył wyrazisty i porywający portret nie tylko rosyjskiej władczyni, ale także kobiety z krwi i kości. „Newsweek”

R O B E RT K . MASSIE

atarzyna W I E L KA

P O RT R E T K O B I E T Y

Katarzyna Wielka. Portret kobiety  

Robert K. Massie: Katarzyna Wielka. Portret kobiety Bezwzględna despotka czy oświecona reformatorka? Perwersyjna kochanka czy szukająca miło...

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you