Page 1

Poradnik październik-grudzień • 04 (09)/2012 ISSN 2084-9036

e-poradnik

problem

palucha koślawego

zatrudnię nianię Zaszczep się

na zdrowie!

rzucić Trzeba

palenie

egzemplarz bezpłatny

2gie śniadanie

– paliwo na szkolny rajd


PIERWSZE MULTIWITAMINOWE ŻELKI DLA DOROSŁYCH OD FIRMY BAYER WITAMINY I KOENZYM Q10

MOVING, SHOCKING & EXCITING * TYLKO DLA DOROSŁYCH, CHYBA, ŻE CZUJESZ SIĘ DOROSŁY, A MASZ CO NAJMNIEJ 12 LAT

BIO.K.08.2012.0055

PRESENTS


Szanowni Czytelnicy! Za oknami jesienna szaruga. Gdy wieje, pada i w dodatku jest przeraźliwie zimno, jedyne na co mamy ochotę, to leżenie w cieplutkim łóżku z kubkiem gorącej czekolady i interesującą lekturą w dłoni.  O dwa pierwsze elementy będą Państwo musieli zadbać sami, trzeci zagwarantujemy my, oddając w ręce naszych Czytelników dziewiąty numer „Poradnika Czas na zdrowie”. Życzymy przyjemnej lektury i pogody ducha w te pochmurne dni!

SPIS TREŚCI WITAMY 3 List od redakcji ROZWIĄZANIA KONKURSów 4 Laureaci Ziko-fakty 6 Kosmetyki apteczne Tajemnice urody 8 Peelingi twoje zdrowie 11 Zaszczep się na zdrowie! porady dla seniorów 14 Andropauza zdrowotny felieton 18 Trzeba rzucić palenie okiem ortopedy 22 Paluch koślawy sprawność na lata 26 Chondromalacja

iko.pl

marketing@z

oblicza mężczyznY 30 Męski trening Kącik nastolatki 33 Tatuaż PORADY DLA RODZICÓW 35 Zatrudnię nianię JESTEŚ TYM, CO JESZ 37 2gie śniadanie KĄCIK MALUCHA 39 Urodzaj jesienny Test 40 Czy jesteś pracoholikiem? przepisy kulinarne 42 Śniadanie Zapytaj specjalistę 44 Listy od czytelników czas wolny 46 Krzyżówka z nagrodami


GRATULUJEMY!

Redakcja

Oto Laureaci konkursów:

Redaktor naczelna: Katarzyna Musiał Zespół redakcyjny: Ewelina Michnik, Patryk Cyb, Maria Janik, Anna Mierzwińska-Dobosz, Sabina Kobus-Śmietanka, Dominika Anna Zając, Marzena Rzepka, Katarzyna Korzeniowska, Beata Orlicka, Faustyna Masłyk-Rutowicz Współpraca: mgr Agnieszka Kastelik, dr Igor Zwinczewski Opracowanie graficzne, skład: Faustyna Masłyk-Rutowicz, LBE Foto: Archiwum Redakcji, 123 rf Korekta: Zespół redakcyjny Druk: Kolumb K. Jański Nakład: 30 000 egz. Miejsce i data wydania: Kraków, październik 2012 ISSN 2084-9036

Dinusie

Redakcja i Wydawca: FP Ziko, 31-216 Kraków, ul. Legnicka 5, e-mail: marketing@ziko.pl

KrzyżÓwka

Poradnik

PORADNIK Czas na zdrowie nr 03(08)/2012 Nagrodę odtwarzacz muzyczny otrzymuje: Pan Tomasz Zaremba z Warszawy za: ZikoDermo to drogeria, w której… Kosmetyki renomowanych firm cieszyć bedą oko klienta. Dermokosmetyki w hurtowych cenach, leki OTC bez recepty, suplementy diety, dermokonsultacje, promocyjny tydzień z marką - to atrakcje wspaniałe. Z ZikoDermo drogerii wyjść się nie chce wcale!

PORADNIK Czas na zdrowie nr 03(08)/2012 Nagrodę w postaci zestawu witamin firmy Walmark otrzymują: • Agatka Bulanowska, 9 lat, opiekun Pani Anna Masior Bulanowska, Sosnowiec; • Kinga Łagodzic, 6 lat, opiekun Pani Izabella Łagodzic, Kraków; • Hubert Marek, 6 lat, opiekun Pani Anna BronkowskaMarek, Dąbrowa Górnicza; • Radek Nycz, 4,5 roku, opiekun Pani Monika Nycz, Kozy;

• Szymon Gołyszny, 6 lat, opiekun Pani Bożena Gołyszny, Bielsko-Biała; • Emilia Zębala, 10 lat, opiekun Pani Karolina Zębala, Michałowice; • Gabriella Stopińska, 9 lat, opiekun Pani Beata Stopińska, Michałowice;

Zastrzeżenia odpowiedzialności

Artykuły w poradniku dotyczące medycyny oraz publikowane przez nas porady mają charakter edukacyjny i nie mogą być traktowane jako profesjonalne konsultacje dotyczące konkretnych przypadków. Dokładamy wszelkiej staranności, by prezentowane artykuły były rzetelne i zgodne z prawdą, jednak redakcja nie ponosi odpowiedzialności za szkody. Redakcja nie ponosi odpowiedzialności za treść reklam prezentowanych na stronach: 2, 5, 7, 10, 13, 16, 17, 20, 25, 28, 29, 32, 38, 43, 44, 47, 48. Fot: archiwum redakcji, 123 rf. Wszystkie prawa zastrzeżone. Bez zgody autora, właściciela praw autorskich, zarazem ich wydawcy, żadna część tej publikacji nie może być reprodukowana, przekazywana w żadnej formie i żadnymi środkami, ani przechowywana w systemach wyszukiwania.


dermokosmetyki kosmetyki suplementy diety porady specjalistów dostawa już od 6,90 zł, gratis przy zakupach od 300 zł*

www.e-zikodermo.pl

uroda i zdrowie

Tydzień z marką

do 40% na najlepsze marki kosmetyczne. sprawdź czyj to tydzień!

*

cena w dniu wydania numeru - 20.10.2012


ZIKO-FAKTY

Poradnik „czas na zdrowie” • nr 04 (09)/2012

Kosmetyki apteczne

dlaczego nie można kupić ich w zwykłej drogerii?

Kosmetyki apteczne, zwane dermokosmetykami, to produkty pielęgnacyjne, które według definicji posiadają substancje czynne działające leczniczo, są przebadane dermatologicznie, zaleca się je alergikom. W latach dziewięćdziesiątych po raz pierwszy wprowadzono asortyment kosmetyczny do aptek. Pierwszą dermokosmetyczną marką apteczną było Vichy. Początkowo środowisko farmaceutyczne sceptycznie podchodziło do tematu łączenia aptek ze sprzedażą dermokosmetyków, jednak coraz większe zainteresowanie lekarzy dermatologów oraz pacjentek pokazało, iż kosmetyki apteczne górują nad tymi z drogerii. Dziś w prawie każdej aptece możemy spotkać asortyment kosmetyczny.

6

Dlaczego działają? Zapotrzebowanie na dermokosmetyki rośnie. Stres, klimatyzowane pomieszczenia, za-

nieczyszczenie środowiska to czynniki, przez które coraz częściej występują u pacjentów uczulenia skórne, nietolerancja na kosmetyki, odwodnienie skóry czy choroby dermatologiczne. Pacjenci, sami bądź też kierowani przez dermatologów, coraz chętniej nabywają kosmetyki z apteki. Są one najczęściej bez zapachu, bez parabenów i  konserwantów, przebadane dermatologicznie, mają pozytywne opinie instytutów dermatologicznych, pediatrycznych, tworzone są na podłożu uzdrowiskowych wód termalnych oraz posiadają różnorodne certyfikaty (np. Organic), otrzymują także prestiżowe nagrody (np. Laur Konsumenta). Wszystkie te czynniki sprawiają, iż stosowanie kosmetyków z  aptecznej półki jest bezpieczne, bo znacznie zmniejsza się ryzyko pojawienia się reakcji alergicznej, a  problemy, z  którymi boryka się nasza skóra, zmniejszają się lub ustępują. Produkty dla każdego! Kosmetykami z apteki nie tylko możemy „wy-


leczyć” naszą skórę (np. z odwodnienia, teleangiektazji, fotouczulenia, trądziku czy łupieżu), ale również pielęgnować i  upiększać zdrową skórę. Firmy dermokosmetyczne mają w swojej ofercie balsamy brązujące, preparaty do walki z cellulitem, rozstępami, odżywki do włosów, kremy przeciwzmarszczkowe. Dlatego też drogerie apteczne odwiedzają również klienci bez zaleceń dermatologicznych. Każdy znajdzie tu coś dla siebie. Od pierwszych dni życia Liczną grupą pacjentów kupujących dermokosmetyki są mamy, które szukają bezpiecznych preparatów dla swoich pociech. Niestety coraz więcej dzieci rodzi się z alergiami skórnymi, nietolerancją oraz AZS. Apteki oferują kosmetyki, które dają maluszkom komfort stosowania oraz łagodzą podrażnienia, leczą. Preparaty te, rekomendowane od pierwszych dni życia, są bezpieczne, przebadane dermatologicznie oraz mają pozytywną opinię Instytutu Matki i Dziecka. Dermo-opieka W „dermo-aptekach” pacjent może zawsze liczyć na fachowe doradztwo wyszkolonych farmaceutów czy dermokonsultantki. Firmy dermokosmetyczne szkolą personel i zapoznają ze swoimi produktami na bieżąco. Farmaceuci zapoznawani są z wynikami najnowszych badań oraz opiniami dermatologów, które mogą rzetelnie przekazać pacjentom. dermokosmetyki – Czy warto? TAK! Bo ich największym atutem są wyniki prowadzonych badań i fakt, że dermokosmetyk jest skuteczny i bezpieczny. Sabina Kobus-Śmietanka Dermokonsultantka Aptek Ziko, Warszawa

reklama

ZIKO-FAKTY

Tygodnie z marką

Co tydzień najlepsze światowe laboratoria obniżają ceny specjalnie dla ZIKO – RABATY do 40% na najlepsze marki kosmetyczne! UWAGA! Oferty drogerii Nie łączą się z innymi promocjami, nie dotyczą zestawów. Obowiązują do wyczerpania zapasów.

-25% 19-25 listopada na cały asortyment marki

-25% 10-16 grudnia na cały asortyment marki

AKTUALNA OFERTA? sprawdź czyj to tydzień! www.e-zikodermo.pl


tajemnice urody

Poradnik „czas na zdrowie” • nr 04 (09)/2012

Peelingi Peeling, nazywany także eksfoliacją, jest jednym z najprostszych zabiegów oczyszczania, rozjaśniania i  odmłodzenia skóry. Warto zaserwować sobie złuszczanie naskórka, żeby poczuć się świeżo i młodo. Przy niewielkim nakładzie finansowym i  systematycznej pielęgnacji, zabieg ten pomoże nam uzyskać delikatną i gładką skórę. Po co ten peeling? Nasza skóra składa się z wielu warstw, z której najbardziej zewnętrzną jest naskórek, a dokładniej jego warstwa rogowa. Naskórek ciągle się odnawia, poprzez wędrówkę nowych komórek ku powierzchni. Wtedy nowe komórki zastępują stare, które rogowacieją i obumierają. Proces ten trwa zazwyczaj ok. 28 dni, jednak z wiekiem wydłuża się on w czasie. Kiedy martwe komórki nawarstwiają się, skóra staje się coraz bardziej wysuszona, szorstka i szara, a zmarszczki są bardziej widoczne. Jest to moment, kiedy musimy pomóc naszej skórze odzyskać blask.

8

peeling w gabinecie, A ten z tubki… Peelingi przeznaczone do wykonywania w  zaciszu własnego domu czy to do ciała, czy do twarzy, działają tylko powierzchniowo. Trudno będzie usunąć nimi przebarwienia czy też zmarszczki. Do domowej pielęgnacji skóry twarzy producenci zalecają peelingi typu: peel-off, gommage i  enzymatyczne. Z  kolei peelingi średniogłębokie i  głębokie – wykonuje się tylko w gabinetach, gdzie pod okiem profesjonalisty zostają one dostosowane do potrzeb klienta. Parę razy w roku warto zafundować sobie zabiegi złuszczające w  gabinecie kosmetycznym, gdyż są one wyjątkowo skuteczne i dają widoczne efekty. Czasami ich alternatywą

mogą być preparaty dostępne w aptekach, które producenci wzorują na zabiegach profesjonalnych. Zawierają takie składniki aktywne, jakie stosuje się w  gabinetach, ale w  mniejszym i  bezpieczniejszym stężeniu. Przykładem jest Peeling migdałowy Eris Pharmaceris T czy też Peeling glikolowy ISIS PHARMA Glyco-A. Peeling domowy dla mnie… Każdy peeling, także ten domowy, należy dobrać indywidualnie do swojego rodzaju cery. Poniższy podział powinien pomóc w  wyborze najlepszego rozwiązania dla siebie. Drobno- i gruboziarnisty Głównym składnikiem są: zmielone pestki brzoskwiń, moreli, łupiny orzechów, granulki syntetyczne. Przykłady produktów dermokosmetycznych: Avene, La Roche-Posay, Bioderma, AA ECO, Vichy. Przeznaczenie: cera tłusta, cera mieszana, cera normalna. Enzymatyczny Znacznie delikatniejszy niż wcześniej opisany. Substancjami działającymi są enzymy, np. owoców papai, które rozpuszczają połączenia międzykomórkowe powierzchniowych warstw naskórka. Pozostawia się je na kilka minut na


tajemnice urody łatwiej zniesie peelingi gruboziarniste, niż wrażliwa skóra twarzy. Nawet drobnoziarniste preparaty, poprzez energiczne ruchy, spełnią swoją funkcję w złuszczaniu skóry ud, pośladków i  ramion. Masując delikatniej – można zastosować je również do twarzy.

skórze, a następnie zmywa wodą. Przykłady produktów dermokosmetycznych: Eris Pharmaceris serie: A  i  N. Przeznaczenie: cera sucha, cera wrażliwa, cera naczyniowa. Gommage (z franc. ścieranie gumką) W  swoim składzie zawiera: bardzo drobno zmielone zboża. Jest bardzo delikatny. Nakłada się go na twarz jak maseczkę. Kiedy zaschnie, ściera się kosmetyk z  twarzy palcami, później przemywa wodą lub płynem micelarnym. Przykłady produktów dermokosmetycznych: Ziaja SOPOT SPA. Przeznaczenie: cera normalna, cera mieszana, cera tłusta. Peel-off Ten rodzaj peelingu ma postać galaretki. Po zaschnięciu na twarzy tworzy rodzaj cienkiej błonki. Błonkę ściągamy, a razem z nią warstwę komórek naskórka. Przeznaczenie: Nie polecam tego peelingu dla skóry suchej, raczej dla skóry normalnej i mieszanej. Twarz czy ciało? Aby dobrać odpowiedni peeling do twarzy oraz do ciała, najłatwiej kierować się zasadą im delikatniejsza skóra, tym delikatniejsze złuszczanie. Dlatego należy pamiętać, że skóra ciała

Własnoręczny peeling w domu Krok 1 Peelingi drobno- i gruboziarniste nakładamy na zwilżoną skórę. Pozostałe rodzaje nakłada się na suchą skórę. Należy to robić przynajmniej raz w tygodniu. UWAGA! Omijamy wrażliwe okolice oczu i ust. Peeling ciała wykonujemy okrężnymi ruchami od stóp w kierunku tułowia. Powinno się unikać mocnego pocierania i rozciągania skóry. Krok 2 Czas działania peelingu należy dostosować do informacji producenta, umieszczonej na opakowaniu. Więcej czasu wymaga peeling pięt, kolan i łokci. Krok 3 Dokładnie oczyszczamy skórę z preparatu i nakładamy dużą porcję odżywczego balsamu czy też kremu. Jesienny peelinG Okres jesienny – to najlepszy czas na peelingi bardziej głębokie, gdyż promienie słoneczne nie są już tak agresywne i nie musimy obawiać się przebarwień. Warto spotkać się ze swoją kosmetyczką, kosmetologiem lub dermokonsultantką w  aptece czy drogerii,  w celu doboru najbardziej komfortowego i odpowiedniego dla siebie rozwiązania. Pozwoli to dłużej cieszyć się zdrową i zadbaną skórą. mgr kosm., tech. farmacji Marzena Rzepka Apteka Ziko ul. De Gaulle’a, Zabrze

9


U źródła

Oregano Naturalny antyoksydant

Artykuł Sponsorowany

Oregano czyli Lebiodka pospolita (Origanum vulgare) – wszystkim kojarzy się raczej jako przyprawa kuchenna, ale zastosowanie zdrowotne tej rośliny znali już wiele wieków temu Arystoteles i  Hipokrates. W  starożytnym Egipcie nazwano ją świętą rośliną.

10

Dioskurides, żyjący w I w. n. e., szeroko opisał ją w swoim dziele „Pożytki medyczne”. Zalecano ją m.in. na ukąszenia jadowitych zwierząt. Według Arystotelesa żółw, który połknie węża, natychmiast zjada lebiodkę (oregano), ratując się przed śmiercią. Dawni medycy stosowali mieszankę ziołową z dodatkiem oregano, dla uśmierzania bólu głowy oraz jako antidotum przy różnego rodzaju zatruciach. Roślina bujnie rosnąca w  wielu miejscach świata (poza Azją i Ameryką, również w Polsce) okazuje się być niezwykle skuteczna w zastosowaniach leczniczych. Współcześni badacze odkryli tajemnicę historycznych przekazów na temat zastosowań tej rośliny – to niezwykle silna bioaktywna substancja zawarta w  oleju z  oregano – organiczny związek chemiczny – Karwakrol. Naukowcy wykazali szereg cennych właściwości olejku i karwakrolu w działaniu na organizm ludzki: działanie antyoksydacyjne (przeciwstarzeniowe), przeciwrobacze i  przeciwbakteryjne (zwalcza – Escherichia coli, Klebsiella pneumoniae, salmonella enterica, Helicobacter pylori). Udokumentowana jest skuteczność olejku z oregano w zwalczaniu jelitowej infekcji pasożytniczej. Olej zastosowany miejscowo działa rozgrzewająco, przeciwbólowo i odkażająco.

Poradnik „czas na zdrowie” • nr 04 (09)/2012

W ostatnich latach obserwuje się olbrzymi wzrost zainteresowania właściwościami ziela i przetworów z oregano. Coraz to nowe publikacje prezentują wyniki badań tej rośliny, podkreślając jej działanie przeciwutleniające i zdolność wymiatania wolnych rodników. W dobie występowania schorzeń cywilizacyjnych i  innych dysfunkcji związanych z procesem starzenia się organizmu, dobrze znane nam z kuchni oregano okazuje się być również cennym środkiem chroniącym organizm przed niebezpiecznymi pasożytami, bakteriami i grzybami, broni przed atakiem wolnych rodników tlenowych i  dzięki temu chroni przed starzeniem nasz organizm. materiały prasowe producenta


Twoje zdrowie

Zaszczep się

na zdrowie!

Jesień to okres zwiększonej zachorowalności na grypę i przeziębienie. Jest to również moment, kiedy lekarze zalecają szczepienie przeciwko grypie, która jest o  tyle niebezpieczna, że nieleczona lub niedostatecznie wyleczona może spowodować bardzo groźne następstwa, które niejednokrotnie kończą się tragicznie. Jak podaje Krajowy Ośrodek ds. Grypy (Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego), jedynie w  sezonie 2010/2011 na grypę zmarło 187 osób, choć dostępna była skuteczna szczepionka, ta sama, którą oferowano rok wcześniej. Grypa czy przeziębienie? Grypą nazywamy chorobę układu oddechowego wywołaną przez wirus grypy (Influ-

enza), natomiast przeziębienie wywołują inne wirusy. Zarówno grypa, jak i przeziębienie przenoszą się drogą kropelkową, czyli poprzez bezpośredni kontakt z chorą osobą w domu, pracy, przedszkolu, szkole, środkach komunikacji publicznej, itp. Chociaż oba te schorzenia mogą mieć dosyć podobne objawy, to w  grypie obserwujemy większe nasilenie: • gorączki (często powyżej 38°C), • bóli mięśniowych, • zmęczenia, • suchego kaszlu. Niemniej jednak bardzo trudno je odróżnić od siebie. Dodatkowo u  dzieci mogą wystąpić wymioty i biegunka. U osób z silnym układem odpornościowym objawy te będą łagodniejsze. Kaszel, katar, nic strasznego? Najgroźniejsze w  infekcji grypy jest ryzyko wystąpienia powikłań takich jak: zapalenie płuc, zapalenie mięśni (w tym mięśnia sercowego, które z  kolei może zakończyć się zawałem

11


Twoje zdrowie serca). Wspomniane powikłania są główną przyczyną zgonów, do których dochodzi w konsekwencji zachorowania na grypę. Najbardziej narażone na powikłania grypy są: • osoby po 65. roku życia, • niemowlęta i dzieci, • kobiety w ciąży, • chorzy na astmę, • chorzy na cukrzycę, • osoby ze schorzeniami układu krążenia. Szczepienie – koniecznośĆ czy opcja? Najłatwiejszym sposobem na uniknięcie zachorowania, a zatem i powikłań, jest coroczne szczepienie przeciwko grypie. Tak częste, w  porównaniu z  innymi szczepionkami, podanie wywołane jest dużą zmiennością wirusów grypy. Oznacza to, że każdego roku wirus jest trochę inny. Dlatego szczepionka z  zeszłego roku niekoniecznie nas przed nim zabezpieczy. Szczepienia zalecane są wszystkim osobom. Związane jest to z  łatwością i  szybkością rozprzestrzeniania się wirusa oraz koniecznością ochrony osób o osłabionej odporności. Przykładowo niezaszczepiony zdrowy mężczyzna zarazi się grypą w autobusie lub w pracy. Nie należy on do grupy ryzyka i najprawdopodobniej choroba będzie przebiegać łagodnie, ale może on zarazić swojego 3-miesięcznego synka, u którego wystąpienie powikłań jest duże. Tak więc szczepionka chroni przed chorobą nie tylko nas, ale i  bezbronne osoby w  naszym otoczeniu.

12

Moja sąsiadka się zaszczepiła i zachorowała Często w  aptekach słyszymy, że szczepienie przeciwko grypie jest bez sensu, bo ktoś z krewnych lub znajomych się zaszczepił, a  mimo to zachorował. Czy to możliwe? Odpowiedź para-

Poradnik „czas na zdrowie” • nr 04 (09)/2012

doksalnie brzmi tak. Przyczyny są dwie. Po pierwsze nawet specjalistom bardzo trudno jest odróżnić przeziębienie od grypy. Natomiast szczepionka chroni nas tylko przed tym drugim. W większości przypadków przykre objawy wywołane są przez całą rzeszę wirusów powodujących przeziębienie. Druga przyczyna jest związana ze skutecznością szczepionki. Rzadko możemy się cieszyć 100% skutecznością* w całej populacji. Zależy ona zarówno od zaszczepionego pacjenta, jak i składu szczepionki. Pacjenci starsi i  najmłodsi (poniżej 2. roku życia) mogą mieć osłabiony układ odpornościowy, w związku z czym nie nabędą pełnej odporności i  istnieje ryzyko zachorowania. Z  drugiej strony szczepionka zawiera 3 szczepy wirusów niejako przepowiedziane na dany sezon. W Polsce nadzór wirusologiczny nad grypą pełni Krajowy Ośrodek ds. Grypy i ta instytucja, we współpracy ze Światową Organizacją Zdrowia (WHO), określa i  kontroluje skład preparatów szczepionkowych na dany sezon. Na podstawie wieloletnich obserwacji i badań naukowcy są w stanie dość dokładnie przewidzieć, jakie wirusy będą nas atakować w nadchodzącym roku, ale pomyłki jak wszędzie mogą się zdarzyć. Należy przy tym podkreślić, że każdy dostępny na rynku produkt zawiera te same szczepy rekomendowane przez WHO na dany sezon dla naszego obszaru geograficznego. Szczepionki przeciwko grypie wydawane są w aptekach wyłącznie na podstawie recepty lekarskiej. Porozmawiaj ze swoim lekarzem o szczepieniu już dziś! mgr farmacji Maria Janik Opieka farmaceutyczna Aptek Ziko opieka@zikoapteka.pl * skuteczność szczepionki 2010-2011 66% w całej populacji (źródło CDC)


Na odporność? Srebro koloidalne (300 ml) • wzbogaca dietę w srebro, • ma postać roztworu koloidalnego, co sprawia, że jest dobrze przyswajane przez organizm, • zawiera srebro najwyższej czystości, • wpływa dobroczynnie na funkcjonowanie układu immunologicznego, • pomaga utrzymać odporność w okresach wiosennych i jesiennych przesileń, jak również zimą, kiedy jesteśmy szczególnie narażeni na przeziębienia.

suplement diety

kiedy potrzebujesz naturalnej pomocy


porady dla seniorów

Poradnik „czas na zdrowie” • nr 04 (09)/2012

Andropauza męskie klimakterium Do niedawna termin „przekwitanie” kojarzony był automatycznie z kobietami. Jak już wiadomo, proces ten dotyka i zawsze dotykał również mężczyzn. U panów nosi nazwę andropauzy i mimo pewnych podobieństw, różni się od kobiecej menopauzy.

14

Co to jest andropauza? To proces związany z przekwitaniem, którego objawy pojawiają się u mężczyzn na ogół między 40. a 50. rokiem życia. W przeciwieństwie do menopauzy (zaprzestanie miesiączkowania), w przypadku andropauzy trudno wskazać jednoznaczny symptom objawiający jej rozpoczęcie. Na pewno towarzyszy jej spadek stężenia testosteronu, a także zaburzenie rytmu jego wydzielania. Hormon ten, produkowany w gruczołach nadnercza i w jądrach, ma niezwykle istotny wpływ na prawidłowe funkcjonowanie organizmu mężczyzny. Testosteron odgrywa decydującą rolę w prawidłowym życiu seksualnym i powstawaniu erekcji. Dodatkowo ma wpływ na właściwe funkcjonowanie wątroby, tworzenie kośćca, produkcję krwinek, metabolizm węglowodanów. Zasadnicze objawy wskazujące na niski poziom testosteronu: • znaczne pogorszenie samopoczucia, • zaburzenia pamięci, • zmniejszenie popędu seksualnego i pogorszenie sprawności seksualnej,


porady dla seniorów • obniżenie koncentracji, • zwiększona skłonność do stanów depresyjnych, • wzrost agresji i tendencja do łatwej irytacji, • spadek masy mięśniowej, • tendencja do gromadzenia się tkanki tłuszczowej w górnych partiach ciała, • szybsze i łatwiejsze męczenie się, • ból pleców, osłabienie kości lub osteoporoza, • zaburzenia snu, • wzrost ryzyka chorób krążenia, • zmniejszenie ilości owłosienia w miejscach intymnych. Diagnoza Z uwagi na to, że objawy andropauzy mogą występować z różnym natężeniem, a niekiedy pojawia się tylko jeden z symptomów, bardzo trudno ją zdiagnozować. Do tego niezwykle często panowie nie są chętni, aby szczerze mówić o swoich dolegliwościach albo w ogóle nie przyznają się do tego, że coś im dolega. Zdarza się również, że lekarze zapominają, że to właśnie testosteron może wywoływać dolegliwości u mężczyzn w średnim i starszym wieku. Jak sobie radzić? Na szczęście uczeni poświęcają coraz więcej czasu i pochylają się z rosnącym zainteresowaniem nad badaniem tego zagadnienia. Ogólnodostępne stają się również nowe metody badania krwi. Często stosuje się terapię hormonalną. Poprzez podanie odpowiednich preparatów wyrównuje się niedobory hormonu wzrostu, melatoniny i oczywiście testosteronu. Obecnie najbardziej popularne są formy domięśniowe, doustne oraz żele i plastry skórne. Preparaty doustne stosuje się najczęściej. Są one bezpieczne dla wątroby, gdyż nie zawierają w swoim skła-

dzie toksyn. Pozwala to na prowadzenie nawet długiej terapii opartej na zmianie dawkowania, zależnej od stopnia niedoboru testosteronu. Wprowadzenie do leczenia testosteronu może wpłynąć na: • wzrost samooceny, • zwiększenie pewności siebie w życiu prywatnym i zawodowym, • poprawę nastroju, • lepszą koncentrację, • wzrost popędu seksualnego, • dobre samopoczucie, • wzrost siły, • przyrost masy mięśniowej, • zwiększenie gęstości kości. kiedy „nie” dla terapii hormonalnej? Niestety istnieją sytuacje, w których nie wolno podawać testosteronu. U mężczyzn są to m.in. rak prostaty oraz rak piersi (!). Dlatego niezwykle istotne jest wykonanie zalecanych badań przed rozpoczęciem terapii oraz oczywiście konsultacja z lekarzem. Dodatkowo terapia hormonalna może być nieodpowiednia dla mężczyzn, którzy cierpią na: cukrzycę, choroby nerek, choroby układu krążenia, choroby wątroby, dolegliwości związane z powiększonym gruczołem prostaty, są uczulone na sterydy anaboliczne i leki przeciwzakrzepowe. Jak złagodzić objawy? Oczywiście najbardziej istotna jest zmiana trybu życia. Należy wprowadzić zbilansowaną i pełnowartościową dietę, ograniczyć spożycie alkoholu i kawy, rzucić palenie oraz zadbać o tężyznę fizyczną, kondycję (szczególnie polecana jest regularna aktywność na świeżym powietrzu). Redakcja

15


twoje oczy

Zdrowe

oczy Źle dobrane okulary przeciwsłoneczne mogą sprzyjać podrażnieniu oczu. W tej chwili już ponad połowa Polaków ma problemy z narządem wzroku.

Artykuł Sponsorowany

Najczęstszymi objawami podrażnienia są: zaczerwienienie, pieczenie, zmęczenie, spadek ostrości widzenia, uczucie suchości, światłowstręt czy ból oczu. Bardzo ważną rolę w rozwoju podrażnień oczu odgrywają zmiany w składzie i strukturze tzw. filmu łzowego, czyli substancji pokrywającej oko. Kiedy mniej mru-

16

Poradnik „czas na zdrowie” • nr 04 (09)/2012

gamy, np. podczas pracy za komputerem, jazdy samochodem czy czytania książek, powierzchnia naszej gałki ocznej ulega przesuszeniu. Wysychanie filmu łzowego może prowadzić do wystąpienia zespołu suchego oka i związanych z  nim problemów – pogorszenia widzenia, uszkodzenia i  owrzodzenia rogówki, większej podatności na infekcje, trudności z wykonywaniem wielu czynności. Dieta dla oczu Okulary przeciwsłoneczne to jedno, ale skuteczna ochrona oczu wymaga większego wysiłku. Dobrze jest uzupełnić menu o składniki, które mają korzystny wpływ na nasz wzrok, jak również sięgać po preparaty chroniące oczy. Szczególnie ważne jest, aby dieta zawierała antyoksydanty, zwłaszcza witaminy: A, E i  C oraz antocyjany i luteinę, które neutralizują działanie wolnych rodników. Witamina A  jest o  tyle ważnym elementem


twoje oczy

diety, że jej niedobór w skrajnych przypadkach może skutkować tzw. kurzą ślepotą. Sama witamina A nie ma, co prawda, istotnych właściwości antyoksydacyjnych, ale jako prowitamina A (karotenoidy) jest substratem do syntezy retinolu, który jest niezbędny w procesie widzenia.

Warto więc szukać karotenoidów w postaci fitoenu, likopenu, β-karotenu, a także luteiny i zeaksantyny w  odpowiednio wysokich dawkach. Likopen można znaleźć w  pomidorach, a β-karoten w marchwi. Z kolei luteina i zeaksantyna stanowią naturalny filtr chroniący siatkówkę oka, a przede wszystkim plamkę żółtą, dlatego ich przyjmowanie pomaga w zapobieganiu występowania zwyrodnienia plamki żółtej, związanego z wiekiem. Ich działanie polega zarówno na neutralizacji wolnych rodników, jak również absorbowaniu szkodliwego promieniowania, dzięki czemu zapewniają skuteczną ochronę plamki żółtej. Najbogatsze w luteinę są warzywa, takie jak: szpinak, seler naciowy, kapusta włoska, groszek zielony, brokuły. Zarówno zeaksantyna jak i luteina nie są syntetyzowane przez nasz organizm, dlatego istnieje konieczność ich suplementacji, szczególnie w profilaktyce zwyrodnienia plamki związanego z wiekiem (AMD). materiały prasowe producenta

PYTANIE DO SPECJALISTY Jestem emerytowaną krawcową, chociaż nie pracuję już zawodowo, często zajmuję się poprawianiem i łataniem ubranek wnucząt. Niestety od jakiegoś czasu mój wzrok szybko się męczy, mimo mocniejszych okularów widzę niewyraźnie i muszę robić coraz dłuższe przerwy. Czy jest jakiś sposób na tą dolegliwość? ODPOWIEDŹ: Na rynku są dostępne preparaty z luteiną i witaminami niezbędnymi do procesów widzenia, które pomagają w  dolegliwościach związanych ze starzeniem się wzroku. Warto zwrócić uwagę na zawartość witamin C i  E o  właściwościach antyoksydacyjnych oraz zestaw witamin B niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania nerwu wzrokowego.

17


zdrowoTny felieton

rzucić Trzeba

palenie

„Trzeba rzucić palenie!” – kto pali, ten wie, jak często to zdanie pada z ust lekarzy. Przecież to takie proste, trzeba tylko rzucić palenie… Ale kto pali, ten wie także, jak łatwo powiedzieć, a trudno zrobić. No bo i po co? Palenie zabija? Popatrzmy na papierosy, czy raczej na papierochy, fajeczki, papieroski, jakkolwiek pieszczotliwie je nazywamy od każdej strony. Palenie jest przyjemne! Pozwala się świetnie zrelaksować, urozmaicić stresujący dzień zasłużoną przerwą „na dymka”, wreszcie odsapnąć i  „nabrać oddechu”. A  na takiej przerwie i  łatwiej o  nowe znajomości, i  zagadać nieznajomą czy nieznajomego jest o czym „– Ma Pan zapalnicz-

18

Poradnik „czas na zdrowie” • nr 04 (09)/2012

kę…?, – O mentole Pani pali? Ja tylko strongi…” To co, że palenie jest przyczyną kilku jakichś tam dolegliwości, jak: rak płuc, rak krtani, rak jelita grubego, rak przełyku, zawał serca, udar mózgu, nadciśnienie, rak wątroby, trzustki oraz języka, impotencja, spadek libido i  kondycji fizycznej, osteoporoza, wrzody żołądka, ziemista cera, zmarszczki i jeszcze paru drobnych niedogodności, jak: brzydki zapach z ust, odór w samochodzie i przypalona tapicerka, agresja kiedy zabraknie papierosów i  jeszcze większa, kiedy zabraknie zapalniczki. Palenie jest przyjemne! I to jest właśnie powód, dla którego tak trudno je rzucić. Bo któż chce rezygnować z  przyjemności dostępnych od ręki, czy raczej od zaciągnięcia, w  imię bliżej nieokreślonych w czasie korzyści zdrowotnych. Patrząc z medycznego punktu widzenia, nałogowe palenie to głównie uzależnienie psychiczne, które objawia się chęcią sięgnięcia po papierosa (w  odróżnieniu od uzależnienia fizycznego, np. od alkoholu, które jest już przymusem sięgnięcia po uzależniającą substancję, a  rezygnacja z  niej wiąże się z  przykrym efektem odstawienia). Papierosy w niewielkim stop-


zdrowotny felieton niu uzależniają fizycznie, znacznie łatwiej więc zniwelować efekty abstynencji. Nikotynowa Terapia Zastępcza Najbardziej niebezpieczne w papierosach jest około 4000 toksyn i substancji rakotwórczych obecnych w  dymie. Jeśli więc nie będziemy ich wdychać, wyeliminujemy sporą część zagrożenia. Sama nikotyna (mimo, że powoduje wzrost ciśnienia, co jest niebezpieczne u osób z nadciśnieniem) nie stanowi tak dużego zagrożenia, a to właśnie ona jest odpowiedzialna za nieznaczny efekt fizycznego uzależnienia. Rozwiązaniem będzie suplementacja tej substancji, czyli tzw. Nikotynowa Terapia Zastępcza (NTZ). I tu do wyboru mamy szereg preparatów, różniących się postacią, ale też zastosowaniem. Gumy do żucia są prostym rozwiązaniem, pamiętać jednak należy, że „technika” ich użycia jest inna niż w  przypadku zwykłych gum. Po rozgryzieniu należy żuć do momentu pojawienia się intensywnego smaku, następnie trzymać gumę pomiędzy policzkiem i  dziąsłem (to jest moment, kiedy następuje wchłanianie nikotyny

przez błonę śluzową). Dopiero kiedy smak zanika ponownie należy zacząć żucie. Te preparaty dostępne są w smaku klasycznym (zbliżonym do smaku, jaki pozostawiają papierosy w ustach) lub miętowym albo owocowym. Jeśli dla kogoś stosowanie gum jest kłopotliwe, np. nie może ich używać podczas spotkań, rozwiązaniem są mini tabletki rozpuszczające się w jamie ustnej i od razu uwalniające porcję nikotyny. Można je stosować, w momencie kiedy ma się ochotę sięgnąć po papierosa. Rozwiązaniem pozwalającym zapomnieć o  konieczności przyjmowania leków w  trakcie dnia są plastry, które uwalniają nikotynę przez skórę. Przy wyborze należy zwrócić uwagę na dawkę uwalnianej nikotyny i  dostosować właściwy stopień terapii do ilości papierosów, które się dziennie wypala oraz czas, po jakim mamy ochotę na papierosa zaraz po obudzeniu. Ważny jest też okres uwalniania nikotyny. Plastry działające 16 godzin będą odpowiednie dla osób, które maja problemy z zaśnięciem po nikotynie – zdejmuje się je przed pójściem spać. Te, działające przez 24 godziny przeznaczone są dla osób, które zaraz po obudzeniu

19


reklama

Poradnik „czas na zdrowie” • nr 04 (09)/2012


zdrowotny felieton mają ochotę na papierosa – nikotyna uwalniana jest z nich także w nocy. Oprócz NTZ sprawdzają się też preparaty zawierające jej analogi, od niedawna dostępne bez recepty. Substancje w nich zawarte działają podobnie jak nikotyna, wywołując podobne efekty, co ułatwia rzucenie palenia bez objawów abstynencji. ZGUBNE NAWYKI Uzupełnianie stężenia nikotyny to jednak nie wszystko, gdyż jak wspomnieliśmy uzależnienie od papierosów ma głównie podłoże psychiczne. Jeśli więc chcemy rzucić palenie musimy… No właśnie… Po prostu chcieć. I to właśnie silna wola i wytrwałość ma kluczowe znaczenie. Ale są też sposoby, by silną wolę wesprzeć. Osoby palące zauważyły zapewne, że palenie papierosów wiąże się w ich życiu z innymi powtarzającymi się czynnościami. Dla przykładu bardzo często pali się po jedzeniu, „do piwa”, na kawie, na ulubionym fotelu, oglądając konkretny program w telewizji… Psychologowie radzą, aby zastąpić te zsynchronizowane nawyki jakimiś innymi. Zatem trzeba się pożegnać na pewien czas z  ulubionym fotelem czy serialem w TV, zastąpić piwo i kawę innymi trunkami, po obiedzie zamiast po papierosa – sięgnąć np. po szklankę soku z pomarańczy (który nie dość, że zawiera porcję witamin, to jego smak u  wielu osób zniechęca do zapalenia). Palacze rzucający papierosy uskarżają się często, że nie mają co zrobić z rękoma. Rozwiązaniem są inhalatory, które raz, że zawierają nikotynę, to jeszcze samym kształtem przypominają papierosa, a sposób ich użycia przypomina palenie. GDY SILNA WOLA NIE DZIAŁA Jeśli próbowaliśmy uciec od papierosów już wiele razy i  poprzednie próby zakończyły się niepowodzeniem, wskazana jest wizyta u specjalisty. W aptekach zakupić można silnie dzia-

łające preparaty, dostępne tylko po konsultacji lekarskiej, w znaczącym stopniu ułatwiające rzucenie nałogu. Jako ciekawostkę dodajmy, że niektóre z nich są stosowane w leczeniu depresji. Naukowcy zauważyli, że osoby stosujące je w tej chorobie bez problemu rzucają palenie. Rzuciłem palenie! Co dalej? Teraz warto zadbać o siebie i zawalczyć ze skutkami palenia papierosów. W aptece kupimy specjalistyczne pasty do zębów i płyny do płukania jamy ustnej, których stosowanie przywróci im biel i zapewni świeży oddech. Rumieńce i  zdrowy wygląd ziemistej, pozbawionej blasku cerze przywrócą wysokiej klasy dermokosmetyki apteczne. Warto też uzupełnić niedobory witamin i kwasów omega-3, które mają zbawienny wpływ na układ krążenia – mocno obciążony wypalanymi papierosami. By dopełnić kuracji i szybko pozbyć się toksyn z organizmu, zapytajmy farmaceutę o suplementy diety detoksykujace organizm. OJEJ… MOJA WAGA… I na koniec, spędzający sen z powiek głównie paniom, problem tycia po rzuceniu palenia. Wiele osób zaobserwowało wzmożony apetyt po całkowitym odstawieniu nikotyny. Dzieje się tak, ponieważ substancja ta zwiększa uwalnianie glukozy do krwioobiegu. Po odstawieniu papierosów stężenie cukru we krwi maleje i przychodzi uczucie głodu. Z tym problemem można walczyć przyjmując chrom odpowiedzialny za regulację poziomu glukozy we krwi. Można również zaopatrzyć się w  tabletki czy proszek z błonnikiem, który pęcznieje w żołądku, zapewniając uczucie sytości. Trzeba rzucić palenie! Może to w  końcu nie takie trudne? mgr farm. Patryk Cyb Specjalista ds. szkoleń sieci Ziko Apteka

21


okiem ortopedy

paluch koślawy – kobieca przypadłość

„Paluch koślawy” to choroba, w której występuje koślawość dużego palca stopy, a  także deformacja palców stopy. Zjawisko odchylenia palucha na koślawo – jako choroba – jest znane od starożytności. Jednak dopiero w 1871 roku, niemiecki ortopeda – dr Huetter – jako pierwszy zaproponował dla tego schorzenia nazwę „hallux valgus”. Określenie pochodzi z  języka łacińskiego i oznacza „paluch koślawy”. Kogo dotyczy i dlaczego? W roku 1852 inny lekarz – dr Brock – rozpoczął nieustającą do tej pory dyskusję, mającą na celu określenie, czy noszenie niewłaściwego obuwia ma decydujący, czy też małoistotny wpływ na powstanie deformacji koślawej palucha. Osobiście był zwolennikiem poglądu o wpływie decydującym. Schorzenie to jest częstą przypadłością w  naszym „bagiennym” Krakowie i dotyczy do 55% dorosłej populacji kobiet. Najczęściej choroba ta ma progresywny przebieg i „sama się nie wyleczy”. Objawy i diagnostyka Objawy koślawego zniekształcenia palucha i deformacji palców są wyraźnie widoczne i nie sprawiają trudności diagnostycznych dla chorego na etapie dylematu „Czy iść z  tym do leka-

22

Poradnik „czas na zdrowie” • nr 04 (09)/2012

rza?”. Deformacji towarzyszą często: silny ból stawów, zaburzenie funkcji podparcia stopy, utrudnienia w noszeniu standardowego obuwia. Występowanie wymienionych objawów zwykle przyspiesza decyzję pacjentki o  skonsultowaniu schorzenia nie tylko ze znajomymi, ale i z lekarzem. Rozbudowana diagnostyka schorzenia raczej jest zbędna – rodzaj i  stopień koślawej deformacji, deformacje pozostałych palców, miejsca powstałych otarć i  odcisków są wyraźnie widoczne. Stąd wykonywanie innych, oprócz RTG, badań stóp jest raczej zbędne. Chyba, że lekarz, zalecając kosztowne badania dokładnie uzasadni w jakim, oprócz na przykład naukowego, celu ma ono być wykonane.


Porady dla rodziców okiem ortopedy Jak żyć z halluxami? Na samym początku pacjentkę denerwuje, że postęp choroby prowadzi do noszenia butów „nie takich, jak by się chciało”. Musi wkładać buty szerokie, z płaskimi podeszwami, o większej numeracji. W  miejscach otarć pojawia się przewlekły stan zapalny, ból, całkowita niemożność noszenia „kształtnych” butów. Na tym etapie schorzenia problemem są zgrubienia i odciski. Można próbować uniknąć ich powstawania w następujący sposób: • wybrać bardziej wygodne buty, z  miękką wyściółką, na niskim obcasie, • nie bać się butów o numer – dwa większych niż nosiło się dotychczas,

uważać na swój ciężar, ponieważ większa masa ciała zwiększa obciążenie stopy, • pomocne jest smarowanie bolesnych miejsc dostępnymi bez recepty niesteroidowymi kremami przeciwzapalnymi (krem bądź żel należy nosić ze sobą w torebce, żeby móc go zastosować doraźnie w momencie wystąpienia bólu, a nie dopiero wieczorem w domu), • używać specjalnych silikonowych wkładek bądź osłonek na i pod palce, które będą asekurować bolące miejsca, • zalecam nosić obuwie o charakterze ortopedycznym, które będzie poprawiać cały kształt stopy – zmniejszać płaskostopie poprzeczne i podłużne. Przestrzeganie powyższych zaleceń na jakiś czas poprawi kondycję stopy i, jak twierdzą niektórzy autorzy, zapobiegnie progresji koślawego zniekształcenia palucha. Leczenie palucha koślaweGO Nie należy bać się „pomagać sobie” zachowawczo. Żele przeciwzapalne, kremy „na stopy zmęczone”, miękkie wkładki, silikonowe osłony na odciski kosztują niewiele. Są sprzedawane bez recepty, farmaceuta bądź sprzedawca zawsze dokładnie poinformuje o sposobie korzystania z  kupowanego produktu. Dodatkowo każdy produkt zawsze posiada instrukcję dotyczącą sposobu użytkowania. W trakcie stosowania wyrobów pacjent sam odczuwa czy zasto-

wane i niekwestiono Ogólnie uznane lucha to: kształconego pa przyczyny znie • genetyka, stopy, przecznego łuku • obniżenie po związane ięzadeł u kobiet • osłabienie w z wiekiem.

23


okiem ortopedy

sowany przez niego zachowawczy sposób leczenia przynosi mu ulgę, czy – niestety – nie powoduje spodziewanej poprawy. Zawsze warto skonsultować paluch koślawy u lekarza. Nawet jeżeli lekarz zaproponuje zabieg od razu – pacjentka nie musi natychmiast poddać się operacji, jak to jest w przypadku zabiegów ratujących życie. Jeżeli zdaniem pacjentki ortopeda decyzję co do leczenia operacyjnego podejmuje nieco pochopnie – można jego opinię zweryfikować u innych specjalistów w tej dziedzinie. I odwrotnie – jeżeli lekarz, który osobiście tego typu zabiegów nie wykonuje, jest nastawiony zdaniem pacjenta na zbyt zachowawcze postępowanie, które dotychczas nie przynosiło poprawy – zawsze mamy prawo do zweryfikowania opinii konsultanta u ortopedów wykonujących korekcję deformacji koślawej palucha. W dzisiejszych czasach średnia życia kobiet po przejściu na emeryturę została wyliczona na 86 lat. Oznacza to, że koślawa deformacja palucha, zauważona na przykład bliżej 40. roku życia będzie nieuchronnie postępować i nie da się tego „przeczekać”. Może się okazać, że jedynym sposobem na pozbycie się deformacji będzie operacja chirurgiczna. Byle nie w podeszłym wieku. Podczas zabiegu operacyjnego są operowane kości śródstopia i  na skutek zabiegu wracają one do normalnej pozycji. Decyzja: operacja Jeżeli decyzja co do konieczności wykonania zabiegu przez pacjentkę jest podjęta, to w następnej kolejności należy rozsądnie wybrać ośrodek, w  którym zabieg ma być wykonany.

24

Poradnik „czas na zdrowie” • nr 04 (09)/2012

Czy to będzie duży Szpital Kliniczny, czy mniejszy Zakład Opieki Zdrowotnej – wybór należy do pacjenta. Zwyczajowo pacjentki biorą pod uwagę np.: ewentualne koszty, okres oczekiwania na zabieg, trudy pobytu w szpitalu, rodzaj znieczulenia, sposób unieruchamiania po zabiegu, rodzaj zastosowanych implantów, szybkość powrotu do zdrowia. Pragnę podkreślić, iż na wszystkie pytania chorych i rodziny – my – ortopedzi, bardzo chętnie udzielamy wyczerpujących odpowiedzi i  nie narzucamy swojej woli naszym pacjentkom. Trzeba tylko nie bać się przyjść do lekarza. dr Igor Zwinczewski specjalista ortopeda z 24-letnim stażem pracy, ordynuje przy ul. Batorego 3 w Krakowie, członek Polskiego Towarzystwa Chirurgów Stopy, www.hallux.med.pl


sprawność na lata

Poradnik „czas na zdrowie” • nr 04 (09)/2012

Gdy boli kolano – to może być

chondromalacja! Chondromalacja jest to schorzenie polegające na zwyrodnieniu, rozpulchnieniu i wytwarzaniu się szczelin i  ubytków w  obrębie chrząstki stawowej, doprowadzające w konsekwencji do zmian zwyrodnieniowych stawu. Najczęstszym umiejscowieniem zmian jest kolano, a dokładniej środkowa część powierzchni stawowej rzepki. KOGO DOTYKA i CZYM GROZI? Choroba występuje u  młodzieży i  dorosłych zarówno płci męskiej, jak i żeńskiej, rzadko natomiast u małych dzieci. Najczęściej dotyka kobiety w wieku od kilkunastu do dwudziestu kliku lat. Chondromalacja jest schorzeniem, które obecnie występuje często, przebiega z okresami zaostrzeń i remisji, lecz w perspektywie czasu może prowadzić do choroby zwyrodnieniowej stawów.

26

PRZYCZYNY Wśród czynników mających wpływ na powstanie chondromalacji należy wymienić predyspozycje genetyczne, uwarunkowania anatomiczne, nadwagę oraz wyczynowe lub nadmierne uprawianie sportu. Bezpośrednich przyczyn prowadzących do uszkodzenia chrząstki stawowej jest wiele. Może być to uraz lub przewlekłe uszkodzenie chrząstki. Najprościej dzieli się je na mechaniczne i biochemiczne. Do mechanicznych przyczyn można zaliczyć urazy rzepki, takie jak: zwichnięcie lub nawraca-

jące podwichnięcia, uszkodzenie podczas upadku lub uderzenia w rzepkę, uwarunkowania anatomiczne, uszkodzenia łąkotek, zaburzenia będące następstwem złamań kości. Przyczyny biochemiczne zaś to różnego rodzaju choroby jak: reumatoidalne zapalenie stawów, krwiaki w obrębie stawu kolanowego, zapalenie błony maziowej, zbyt długie unieruchomienie stawu. OBJAWY Objawy w tym schorzeniu nie są specyficzne. Pacjenci głównie skarżą się na: • tępy ból w przedniej części stawu kolanowego, zwłaszcza podczas dłuższego siedzenia bez zmiany pozycji oraz podczas przysiadu czy podnoszenia się z pozycji siedzącej, • ból podczas chodzenia (zwłaszcza schodzenia po schodach). Ból w chonodromalacji jest spowodowany utratą właściwości mechanicznych i  związanym z  tym nieprawidłowym przenoszeniem obciążenia na warstwę podchrzęstną kości, która jest unerwiona. Równolegle mogą występować inne objawy: niestabilność kolana, obrzęk i wysięki w  stawie, przeskakiwania i  trzeszczenia podczas ruchu.


sprawność na lata

ROZPOZNANIE W diagnostyce choroby duże znaczenie ma wywiad i  badania lekarskie. Badania diagnostyczne służące do potwierdzenia diagnozy to USG, RTG i ewentualnie rezonans magnetyczny. Artroskopia jest najbardziej wiarygodną metodą, która nie tylko pozwala ocenić zakres uszkodzenia chrząstki, ale również umożliwia leczenie operacyjne, jeżeli jest wskazane. LECZENIE Leczenie chonodromalacji zależy od stopnia zwyrodnienia czy uszkodzenia w  obrębie chrząstki stawowej. Może ono być prowadzone w oparciu o metody farmakologiczne, zabiegi rehabilitacyjne i leczenie operacyjne. Leczenie farmakologiczne polega na podawaniu leków działających ochronnie na chrząstkę stawową, opóźniających jej degradację i stymulujących jej regenerację, która niestety jest ograniczona. Stosuje się pochodne glukozaminy, siarczan chondroityny i kwas hialuronowy. Te substancje mają mieć potencjał obniżania degradacji chrząstki i umożliwiają procesy prowadzące do jej naprawy. Z preparatów warto wymienić np.: Artresan, Arthroblock forte, Flexus oraz Orton Flex zawierający kombinację wszystkich wspomnianych składników. W zaostrzeniu choroby, okresowo stosuje się leczenie objawowe z  wykorzystaniem leków przeciwzapalnych i  przeciwbólowych, takich jak ibuprofen, meloksykam zawartych w preparatach Opokan, Metafen, Mig, Ibuprom Max.

W związku z tym, że chrząstka stawowa odżywia się z  płynu stawowego (mazi), najlepszą skuteczność, ze względu na drogę podania mają leki dostawowe w postaci iniekcji, a spośród wielu z nich najlepsze wyniki dają preparaty kwasu hialuronowego. Hialuronian jest obok kolagenu jednym ze składników chrząstki szklistej (stawowej) i płynu stawowego. Jego działanie opiera się na poprawie własności zmienionego płynu stawowego i  stworzeniu lepszych warunków dla funkcjonowania i  przebudowy uszkodzonej chrząstki. Jako przykłady, można wymienić preparaty: Synocrom, Flexus Fluid, Hialux czy OST. Do metod niefarmakologicznych leczenia chondromalacji należą zabiegi rehabilitacyjne, zwłaszcza ćwiczenia poprawiające stabilność i funkcję stawu, fizykoterapia, magnetoterapia. Ważne jest również wypracowanie określonych zachowań, takich, które sprzyjają ustępowaniu dolegliwości bólowych, jak unikanie długiego siedzenia ze zgiętymi kolanami, w  przysiadzie, siadzie tureckim czy klękania i pozostawiania w tej pozycji przez dłuższy czas. U pacjentów, u których nie obserwuje się poprawy po zastosowaniu metod nieinwazyjnych należy rozważyć leczenie operacyjne. Dotyczy to przypadków bardzo zaawansowanego uszkodzenia chrząstki. Zabiegi operacyjne w przypadku kolana, gdzie chondromalacja występuje najczęściej, mogą być wykonywane metodą artroskopową lub otwartą, poprzez artrotomię (w większych uszkodzeniach). W przypadku zaburzenia anatomii kończyny, koślawości lub szpotawości, leżącej u  podłoża chondromalacji może być nawet konieczne wykonanie osteotomii (przecięcie kości), celem zapobiegnięcia zmianom zwyrodnieniowym. mgr farm. Anna Mierzwińska-Dobosz Apteka Ziko ul. Dluga, Kraków

27


C

Poradnik „czas na zdrowie” • nr 04 (09)/2012

zego pragną Twoje stawy?

Choroba zwyrodnieniowa stawów jest jedną z najczęstszych chorób układu ruchu. Ta podstępna choroba była niegdyś kojarzona głównie z osobami w podeszłym wieku, skarżącymi się na ból stawów. Niestety, zmiana stylu życia społeczeństwa sprawiła, że choroba zwyrodnieniowa stawów dotyka coraz to młodsze osoby. Ta groźna choroba może dotyczyć także Ciebie. Nie pozwól aby dolegliwości bólowe stawów przeszkodziły Ci w normalnym funkcjonowaniu i czerpaniu radości z życia! Już dzisiaj zacznij kompleksowo dbać o swoje stawy.

Kompleksowa terapia Twoich stawów!

Artykuł Sponsorowany

S

tawy są najbardziej ruchomymi połączeniami kości. Budowa stawów jest złożona, a wszelkie stany chorobowe – zapalne, urazowe czy degeneracyjne mogą w łatwy sposób doprowadzić do ich uszkodzenia co objawia się pojawieniem bólu w ich obrębie. Najlepszą metodą profilaktyki choroby zwyrodnieniowej stawów obok wysiłku fizycznego jest kompleksowa suplementacja odpowiednich substancji czynnych, które dobroczynnie wpływają na stan naszych stawów. Do tych substancji niewątpliwie możemy zaliczyć: kolagen, siarczan glukozaminy, chondroitynę, witaminę C, kwas hialuronowy oraz proteiny mleka. KOLAGEN Kolagen to główne białko tkanki łącznej. W chrząstkach stawowych występuje jako kolagen typu II. Odpowiedzialny jest za: n produkcję mazi, która pokrywa stykające się części ko-

ści w celu eliminacji bólu i niszczenia tkanki kostnej, n stymuluje syntezę masy tkanki chrzęstnej, n zapewnienie trwałości i elastyczności stawów, n procesy regeneracyjne stawów. GLUKOZAMINA Glukozamina to naturalny aminocukier wchodzący w skład chrząstki stawowej i płynu stawowego. W badaniach klinicznych suplementacja siarczanu glukozaminy korzystnie wpływała na ustąpienie objawów choroby zwyrodnieniowej stawów. Badania naukowe dowodzą, że glukozamina: n stymuluje syntezę kolagenu poprzez dostarczenie substratu do odbudowy chrząstki stawowej, n wzmacnia stawy i dodatnio wpływa na wytwarzanie mazi stawowej, n działa regenerująco i wzmacniająco na ścięgna, mięśnie, więzadła oraz chrząstkę stawową.

CHONDROITYNA Chondroityna to jeden z głównych składników chrząstki stawowej, ktora przede wszystkim: n odbudowuje tkankę łączną, n dzięki właściwościom wiązania wody ma istotny wpływ na tłumienie wstrząsów, którym poddawane są stawy, n działa przeciwbólowo i zwiększa ruchomość stawów.

„smarowanie” pracującym stawom, chroniąc je przed degradacją w wyniku nadmiernego tarcia. Poprzez zdolność wiązania wody, utrzymuje właściwy stopień nawilżenia struktur stawowych. Ponadto odżywia chrząstki, umożliwiając transport substancji odżywczych.

WITAMINA C Zaobser wowano, że podczas stanów zapalnych w płynie maziowym drastycznie zmniejsza się ilość witaminy C. Suplementacja tej witaminy jest dość istotna w profilaktyce i leczeniu zwyrodnienia stawów ponieważ witamina ta: n bierze czynny udział w biosyntezie kolagenu, n uczestniczy w procesie tworzenia tkanki chrzęstnej i kostnej.

PROTEINY MLEKA Proteiny mleka wzmacniają efekt ochronny glukozaminy i chondroityny na chondrocyty.

KWAS HIALURONOWY Kwas hialuronowy jest głównym składnikiem płynu stawowego i zapewnia odpowiednie

Na rynku farmaceutyków dostępnych bez recepty bardzo pożądane są preparaty, które zawierają kompleks sześciu wyżej wymienionych substancji czynnych, bo tylko ich synergistyczne działanie daje szansę na skuteczne hamowanie degradacji chrząstki stawowej, usprawnienie funkcjonowania stawów i zwiększenie ich ruchomości. n

. TEST . TEST . TEST . TEST . TEST . TEST . TEST . TEST .

4 Sprawdź czy masz problemy ze stawami. Odpowiedz na pytania, a dowiesz się, w jakim stanie są Twoje stawy.

28

r r r r r

Słyszczy odgłos „skrzypienia" przy zginaniu nogi? Nie możesz zbyt długo stać w jednej pozycji? Dokucza Ci silny ból przy wchodzeniu po schodach? Nie możesz uklęknąć? Boli Cię przy zmanie pozycji w czasie snu, a nawet podczas wypoczynku.

Jeśli na większość pytań odpowiedź jest TAK, twoje stawy wymagają konsultacji ortopedycznej. Lekarz podpowie, co trzeba robić. Może konieczna będzie zmiana diety? Dla stawów korzystny jest ruch, czasami potrzebna jest odpowiednia rehabilitacja, a na pewno warto uzupełniać niedobory witamin i minerałów sięgając po nowoczesne suplementy, które wspomagają dobre funkcjonowanie stawów.


Orton FLEX ok_4a 12-01-21 01:35 Strona 2

reklama

NOWOŚĆ

I NA J

WYŻSZE

J JA

SKŁ

KO ŚCI

I

SKŁA

NIK

ŚC KO

D

Twoje stawy na szóstkę! A

DN

IKI N

A JWYŻSZE

J JA

NI 30 D WANIE A N KO Z OPA IESIĘC JA TO M URAC K

Atrakcyjna cena ORTON FLEX to innowacyjny preparat skomponowany aż z 6 składników najwyższej jakości: hydrolizowany kolagen, glukozamina, ekstrakt z owoców dzikiej róży w tym Wit. C, chondroityna, kompleks bioaktywnych protein mlecznych, kwas hialuronowy

Ta specjalnie opracowana kompozycja składników poprzez synergiczne i wzajemnie uzupełniające się działanie pomaga utrzymać • sprawność, • wytrzymałość • ruchomość stawów.

Rozpuszczalna, specjalnie opracowana formuła preparatu

ORTON FLEX pomaga utrzymać dobrą kondycję ruchową stawów bez względu na wiek.

29


oblicza mężczyzny

i k s ę m

trening

Nadeszła jesień. Zmiany z tym związane nie tylko łatwo zauważyć za oknem, ale są one dostrzegalne w naszym samopoczuciu, nastroju, jak i  również spadku aktywności fizycznej. Aby zachować dobrą formę także w zimie, nie przytyć, a  nawet poprawić kondycję, warto pamiętać o treningu. Jak prawidłowo go wykonywać? W  jaki sposób ustrzec się kontuzji i co zrobić w razie, gdy już się przytrafi?

30

Poradnik „czas na zdrowie” • nr 04 (09)/2012

Nie lubisz siłowni? Nie musisz spędzać w niej połowy dnia. Postaraj się dobrać taką formę ruchu, która będzie sprawiała ci największą przyjemność. Wachlarz możliwości jest bardzo szeroki – basen, jogging, jazda na rowerze, zajęcia w  ośrodku fitness, gry zespołowe, wspinaczka na sztucznej ścianie… Jeśli zdecydujesz się na formę aktywności, która naprawdę cię interesuje, włożony w ćwiczenia wysiłek nie tylko przyniesie oczekiwany efekt, ale również podniesie ilość endorfiny w organizmie i dostarczy ci wiele przyjemności. Pamiętaj również, że najważniejsza jest aktywność. Jeśli staniesz przed wyborem schody czy winda, spacer do sklepu czy jazda samochodem, zawsze postaw na to pierwsze. Kontuzje Niestety każda aktywność fizyczna, szczególnie podjęta po dłuższej przerwie, niesie ze sobą ryzyko kontuzji. Jeśli wybrałeś sport kontaktowy (np. koszykówkę w męskim gronie), musisz przygotować się na najgorsze scenariusze. Tutaj nie ma taryfy ulgowej, jest prawdziwa walka, która – jak sam świetnie wiesz – nieraz zakończy się drobniejszym lub poważniejszym uszczerbkiem na twoim zdrowiu. Kontuzje to uszkodzenia narządów wewnętrznych lub tkanek na skutek doznania urazu. Jak sobie radzić w  takich sytuacjach?

Siniaki – Na ogół są wynikiem upadku lub uderzenia. Powstają na skutek popękania drobnych naczynek włosowatych i stłuczenia tkanek miękkich, czego efektem jest obrzęk i zasinienia. Czasem krwiak przybiera formę guzka. Siniaki znikają samoistnie z reguły w  przeciągu siedmiu dni. Mimo, iż są niegroźne, warto wykorzystać kilka sposobów, które złagodzą ból i przyspieszą ich go-


oblicza mężczyzny jenie. Z pomocą przyjdą plastry chłodzące, żele, aerozole i  maści, które uśmierzą ból, przyspieszą gojenie, zmniejszą opuchliznę. Po urazie warto od razu zrobić sobie zimny okład (worek z  lodem owinięty w  ręcznik), złagodzi on ból i  obkurczy naczynia krwionośne.

Otarcia i skaleczenia – Bardzo częsty rodzaj kontuzji, z  którym spotkał się każdy z  nas. To małe ranki, niezbyt uciążliwe. By uniknąć zakażenia zawsze należy je jednak oczyścić, odkazić i  zabezpieczyć ranę opatrunkiem. Stłuczenia – Powstają na skutek silnego uderzenia lub upadku. Uszkodzeniu ulegają wówczas mięśnie lub tkanka podskórna. Towarzyszy temu przerwanie naczyń i  wylew krwi do tkanek. Powstaje zasinienie, obrzęk i ból. Po wystąpieniu tego typu obrażeń należy nałożyć opatrunek uciskowy (opaskę elastyczną). W  złagodzeniu bólu pomogą zimne okłady. Zapobiegną one także powstaniu dużych krwiaków. Po 24 h można zastosować ciepłe kompresy i  plastry. Przyspieszą one wchłonięcie wylanej krwi i  odbudowę uszkodzonych tkanek. Złamania i zwichnięcia – Złamanie to przerwanie ciągłości kości bez przerwania skóry (złamanie zamknięte) lub z  przerwaniem skóry (złamanie otwarte). Zwichnięcie z kolei to uraz, w którym mamy do czynienia z chwilową lub stałą utratą kontaktu powierzchni stawowych, wyciągniecie kości z torebki stawowej lub przemieszczenie kości w jej obrębie. Pierwsza pomoc w przypadku złamania polega na unieruchomieniu sąsiadujących ze sobą stawów, w  których skład wchodzi

uszkodzona kość. Można w tym celu wykorzystać twardą tekturę, deseczki, laskę, a nawet zdrową kończynę. Ważne, aby „szyny” wystawały poniżej i powyżej złamania. Jeśli chodzi o  zwichnięcie natomiast, nie należy nim poruszać ani samodzielnie go nastawiać. Najlepiej od razu wezwać lekarza. Redakcja

Zasady zd rowego tr eningu: • Przede wszystkim na ucz się wykony wać ćwiczenia prawidłowo. Kiedy zajęcia, na które się zdecydowałeś, prowadzi instrukto r, nie bój się go poprosić o wsparcie i ra dę. • Nigdy nie zapominaj o rozgrzewce. Pomoże ci ona właściwie rozgrzać mięśnie stawów i więzade ł. Staną się one bardziej elastyczne i mniej podatne na kontuzje. Zal eca się, by trwała około 10 minut. • Pamiętaj o prawidłow ym odżywianiu. Dowiedz się konieczni e, jaka ilość białka, tłuszczy i cu krów przy formie aktywności, na któ rą się zdecydujesz, będzie dla ciebie odpowiednia. Prawidłow a i zbilansowana dieta to nieodłączny element sukcesu w każdej dziedz inie sportu. • Nie przetrenowuj się , a więc mówiąc najprościej, unikaj braku równowagi między wypoczynkiem a tr eningiem. • Po treningu staraj się zregenerować i zrelaksować. Pom oże ci w tym naprzemienny pry sznic. Przez 1 minutę uży waj wo dy ciepłej, by następnie prz ez 30 sekund schłodzić ciało zim ną.

31


reklama

32

Poradnik „czas na zdrowie” • nr 04 (09)/2012


Kącik nastolatki

tatuaż

moda czy symbol XXI wieku?

Sposób patrzenia na tatuaż zmienił się znacznie na przełomie dziejów. Wśród pradawnych plemion polinezyjskich miał najczęściej znaczenie rytualne i był wyrazem uznania, a  także prestiżu. Mogli sobie na niego pozwolić tylko zasłużeni wojownicy, którzy dowiedli swojego męstwa w  walce. W Ameryce i Europie przez kolejne wieki rysunki na ciele utożsamiano z przestępcami, ludźmi wyjętymi poza nawias społeczeństwa. Choć obecnie nadal wśród niektórych gangów tatuaż symbolizuje przynależność do grupy przestępczej, powszechnie zyskał zupełnie inne znaczenie – stał się niezwykle popularną formą wyrazu. Rysunek na ciele to dzisiaj przede wszystkim sposób manifestacji własnej indywidualności, ale także bardzo często element upiększający ciało, wzbudzający powszechne zainteresowanie lub po prostu wynik młodzieńczego impulsu. W  Polsce legalnie wykonać może go osoba, która ukończyła 18 lat. Tatuaż to… Znak graficzny, ślad na skórze powstały na skutek nakłucia naskórka specjalną igłą, przy pomocy której wstrzykiwany jest barwnik. Dzięki zastosowaniu tej prostej techniki, doświadczony i utalentowany tatuator jest w stanie stworzyć na ciele prawdziwe arcydzieło. Przeciętnie jedna sesja trwa około godziny. Ich

33


Kącik nastolatki ilość uzależniona jest od wielkości, ilości wykorzystanych kolorów, komplikacji wzoru, a także od indywidualnej wytrzymałości na ból osoby tatuowanej. Ryzyko powikłań Z  medycznego punktu widzenia, tatuaż postrzegany jest jako mechaniczne uszkodzenie skóry, naruszenie jej ciągłości i  wprowadzenie ciała obcego do jej struktury. W  takiej sytuacji o  zakażenie bakteryjne nietrudno. Z  kolei sprzęt, jak i  same barwniki (wykorzystywane w  trakcie sesji) mogą utorować drogę niebezpiecznym wirusom, które niezmiernie szybko przeniosą się w ten sposób z osoby na osobę. Po wykonaniu tatuażu jesteśmy narażeni m.in. na: uszkodzenie pourazowe, krwawienie, alergie, bakterie, grzyby, wirusy: HBV, HCV. Niezwykle ciężkie powikłania są bardzo rzadkie. Pojawiają się na skutek zaniedbania zasad antyseptyki lub umiejscowienia tatuażu w  szczególnie podatnych miejscach (głowa, twarz). Są to m.in.: przewlekłe zapalenie wątroby, HIV, posocznica, wstrząs anafilaktyczny, wrzody ropne.

34

Jak zminimalizować zagrożenie? Niezwykle istotny jest sam wybór salonu. Nie warto dokonywać go pochopnie. Doskonałym źródłem informacji jest Internet. Warto również zapoznać się z opiniami osób, które już wykonały tatuaż w  danym miejscu. Należy także zwrócić uwagę na lokalizację. Na pewno salony znajdujące się w pobliżu centrum będą bardziej wiarygodne. Ponadto, by nie żałować podjętej decyzji, należy: • zgłosić się do lekarza i upewnić się, czy nie jesteśmy uczuleni na żaden czynnik i barwniki wykorzystywane do stworzenia tatuażu; • zwrócić uwagę na sterylność zakładu oraz narzędzi, z których korzystają tatuatorzy;

Poradnik „czas na zdrowie” • nr 04 (09)/2012

• warto też porozmawiać z lekarzem o  szczepieniu przeciwko żółtaczce typu B (wirus HBV), niestety szczepionka chroniąca przed żółtaczką typu C nie jest jeszcze dostępna, ale pojawiły się doniesienia, że Amerykanie odkryli zastrzyk mający chronić człowieka przed wszystkimi szczepami HCV. PierwszE tygodniE po zabiegu Pamiętaj, jeśli nie możesz zdjąć opatrunku, który założono ci w salonie po około 2 h od momentu wykonania tatuażu, z uwagi na kontakt rany z odzieżą, wymieniaj opatrunek regularnie, nie dotykaj świeżej rany brudnymi dłońmi, nie eksponuj tatuażu na świeżym powietrzu. Do przemywania używaj tylko letniej wody, unikaj płynów do kąpieli, perfumowanych żeli, mydeł oraz nakładaj na tatuaż cieniutką warstwę kremu przyspieszającego gojenie (np. Alantan). Nie noś obcisłych strojów, unikaj sportów kontaktowych, ekspozycji na słońce, pływania, sauny (mogłoby to spowodować uszkodzenie strupka powstałego na powierzchni tatuażu). Gdy strupek odpadnie – smaruj tatuaż wazeliną lub kremem nawilżającym, a po około 2 miesiącach (tyle przeciętnie zajmuje całkowite wygojenie tatuażu) pielęgnuj tatuaż olejkiem migdałowym. Przeciwwskazania dla zabiegu Są to m.in.: choroby serca i  układu krążenia, epilepsja, nadciśnienie, cukrzyca, hemofilia, skłonność do przedłużonego krwawienia, choroby: układu immunologicznego (np. HIV, zapalenie wątroby) oraz skórne (np. łuszczyca), rozległe rany na ciele będące w trakcie gojenia, ostre stany zapalne i  choroby (np. angina), stany gorączkowe, osłabienie, stany pooperacyjne, antybiotykoterapia, zażywanie innych silnych leków, alergia na balsamy i kremy, ciąża. Redakcja


porady dla rodziców

zatrudnię nianię Najlepszym okresem na znalezienie niani są z pewnością wakacje. W  lipcu pojawia się wiele ofert od doświadczonych opiekunek, których podopieczni jesienią rozpoczną przygodę z przedszkolem. Jednak, niezależnie od pory roku, bezpieczniej założyć, że poszukiwania mogą trochę potrwać i rozpocząć je z odpowiednim zapasem czasu.

Wbrew pozorom doświadczenie w zawodzie również nie musi iść w parze z wiekiem. Stanowi natomiast ważne źródło informacji o kandydatce. Jednak i tu nie ma jednoznacznych wskazówek – wieloletnie doświadczenie może oznaczać, że niania spełnia się w tej pracy, że poradzi sobie z najtrudniejszą sytuacją. Z drugiej strony, równie dobrze może być wynikiem braku alternatywy, nieść ze  sobą wypalenie zawodowe i trudne do zmiany przyzwyczajenia oraz pewną rutynę. Natomiast doświadczenie stałej pracy wyłącznie u jednej rodziny, ale podobnej do

Wygodną i skuteczną metodą rekrutacji jest umieszczenie ogłoszenia na jednym z  portali internetowych. Jeśli mieszkamy w  większym mieście możemy być pewni, że w ciągu kilku dni napłynie do nas przynajmniej setka zgłoszeń, z których wartych rozpatrzenia może okazać się zaledwie kilka. Kogo szukamy? Nasze ogłoszenie powinno zawierać jak najwięcej konkretnych informacji: wiek dziecka, miejsce pracy niani, zakres obowiązków, ilość i  przedział godzin oraz pensja. A  także nasze preferencje odnośnie wieku i  doświadczenia niani czy wymaganych referencji. Zanim rozpoczniemy rozmowy z kandydatkami, sprecyzujmy, jakiej osoby szukamy oraz co możemy jej zaoferować. Czy ma dla nas znaczenie wiek i wykształcenie niani. Czy wolelibyśmy młodą osobę – w charakterze niani często pracują studentki pedagogiki, czy raczej starszą „ciocię” lub „babcię”. Nie ma reguły odnośnie wieku niani i jakości opieki, chodzi raczej o przemyślenie z kim będziemy się dobrze czuli w naszym domu, z kim łatwiej będzie nam się porozumieć.

35


poradY dla rodziców naszej, z dzieckiem w przybliżonym wieku, niewątpliwie daje nadzieję, że i u nas kandydatka sobie poradzi. Nasza oferta Stawki za godzinę pracy niani różnią się w zależności od rejonu kraju, zakresu obowiązków, ilości dzieci pod opieką oraz wymiaru godzin pracy. Zorientujmy się w  aktualnych stawkach i  przygotujmy konkretną, przemyślaną ofertę. Czy proponujemy stałą pensję, czy rozliczanie godzinowe? Czy niania otrzyma płatny urlop? Jak rozwiążemy kwestię naszych ewentualnych wyjazdów lub zwolnień niani w przypadku choroby? Pamiętajmy, że niezależnie od wymiaru godzin, niania musi mieć stałe, pewne i z góry określone źródło dochodu. Wszelkie niedomówienia odbiją się negatywnie na późniejszej współpracy i mogą nas postawić przed koniecznością ponownej rekrutacji. Przebieg rozmowy Przygotowując się do rozmowy, zapiszmy pytania, które pomogą nam odpowiednio nią pokierować. Zbierzmy od kandydatki jak najwięcej informacji, które będziemy mogli zweryfikować, sprawdzając referencje. Płeć i  wiek dziecka, wymiar godzin, typowy dzień pracy, jak niania organizowała czas dziecku oraz z  jakimi trudnościami spotkała się podczas współpracy. Warto również badać jakiego typu opiekunką jest kandydatka, jakie swoje cechy uważa za cenne w tej pracy, jak określa samą siebie. Zapytajmy, jak radziła sobie w  konkretnych sytuacjach: bunt dziecka, trening czystości, zakrztuszenia – dążąc do szczegółowych odpowiedzi na podobne pytania zorientujemy się w jej stylu pracy. Zwracajmy uwagę nie tylko na treść, ale i sposób wypowiedzi, próbujmy sondować czy odpowiada nam temperament i  osobowość niani. Dopytajmy o  hobby, sposób spędzania

36

Poradnik „czas na zdrowie” • nr 04 (09)/2012

wolnego czasu, o motywy pracy właśnie w tym zawodzie. Dajmy niani szansę zadania pytań również nam oraz możliwość krótkiej interakcji z dzieckiem. W trakcie rozmowy róbmy notatki – będą przydatne podczas sprawdzania referencji. Referencje Gdy uda nam się znaleźć odpowiednią osobę, sprawdźmy jej referencje, kontaktując się telefonicznie z  poprzednimi pracodawcami. Zadając pytania pamiętajmy, aby nie sugerować odpowiedzi. Zapytajmy o  wiek i  płeć dziecka, zakres obowiązków, wymiar godzin oraz o powód rozstania z nianią. Spróbujmy zapytać o jej mocne i  słabe strony oraz ewentualne problemy podczas współpracy. Dziecko przede wszystkim Gdy już uda nam się znaleźć właściwą opiekunkę, zacznijmy od zapoznawczego tygodnia, podczas którego w obecności jednego z rodziców, w  bezpiecznych warunkach zaczniemy przyzwyczajać dziecko do nowej osoby. Opowiedzmy, co maluch lubi, jakie ma przyzwyczajenia, jakie lęki. Przy okazji dyskretnie obserwujmy sposób pracy niani, zabawy z dzieckiem, czy z nim rozmawia, jak się do niego odnosi. Poinformujmy o  nowej pani sąsiadów i  znajomych z placu zabaw – w razie wątpliwości ich uwagi mogą okazać się cenne. Początek jest trudny dla obu stron, również niania ma prawo czuć się niepewnie. Postarajmy się zapewnić jej sympatyczną, ciepłą atmosferę. Jednak dyskretnie, aczkolwiek czujnie i  uważnie obserwujmy, a  w  razie wątpliwości reagujmy – dobro dziecka, jego bezpieczeństwo i komfort psychiczny są przecież najważniejsze. Dominika Anna Zając mama 2-latka


jesteś Jesteśtym, tym co jesz

2gie śniadanie

paliwo na szkolny rajd Wyobraźmy sobie nasze dzieci siedzące w klasie i  ich burczące pod koniec lekcji brzuszki. Nareszcie dzwoni dzwonek i  nadchodzi czas na drugie śniadanie. Ale co tak naprawdę jedzą nasze pociechy w  czasie przerwy śniadaniowej? Czy na pewno jedzą to, co przygotowujemy im każdego dnia? Niekontrolowane przez rodzica w szkole dzieci mogą same decydować o jakości swojego drugiego śniadania. Dziecko może wybrać: czy zjeść zielone fasolki, które mama włożyła mu do pudełka, czy też je wyrzucić, czy zjeść jabłko lub może loda ze szkolnej kafeterii. Zdrowy wybór Gdy wybieramy drugie śniadanie musimy pamiętać, by był to zdrowy wybór. Dlaczego? Jedzenie zdrowych, urozmaiconych posiłków dostarcza naszym dzieciom energii na cały dzień, pomaga im rosnąć w prawidłowy sposób i chroni przed chorobami. O drugim śniadaniu trzeba myśleć jak o  „paliwie”, które napędza naszych milusińskich. Jeśli wybierzemy jego zły rodzaj, dziecko straci całą energię zanim skończy się dzień. Zatem co to znaczy „zdrowa przekąska” i jak zachęcić dziecko do zjedzenia wszystkiego, co mu przygotujemy?

Zacznijmy od opakowania Najprostsze i najzdrowsze jedzenie wygląda bardzo smakowicie, jeśli podzielimy ja na małe porcje i  włożymy do kolorowych pojemników. Nie możemy zapomnieć o tym, by przygotowywane przekąski były utrzymywane w  niskiej temperaturze, co zapobiegnie rozwojowi bakterii. Jedzenie można umieścić w  izolowanym pojemniku albo do zwykłego włożyć mały wkład z  zamrażarki. Innym pomysłem jest też dołożenie do przygotowanego posiłku butelki zamrożonej wody, która będzie go chłodzić, a do czasu przerwy śniadaniowej, osiągnie temperaturę idealną do picia. Co przygotowujemy? Oto klucz do udanego drugiego śniadania: 1. Zawsze włączajmy do posiłku świeże warzywa i  owoce. Każdego dnia wybierajmy inne, by posiłek zawsze był niespodzianką. 2. Proponujmy naszemu dziecku różnorodne pieczywo: pełnoziarniste, chlebek pita, krążki ryżowe lub placki tacos, najlepiej we własnym wykonaniu. 3. Zamiast masła lub margaryny rozsmarujmy na pieczywie rozgniecione awokado z odrobiną cytryny, kilka kropel oleju lnianego lub jogurt naturalny – tłuszcz też jest potrzebny, ale najlepiej w swojej zdrowej odsłonie. 4. Białko powinno być najważniejszym składni-

37


Jesteś tym, co jesz kiem drugiego śniadania. Pamiętajmy, by włożyć do pudełka pieczone chude mięso zamiast wędliny, jajko, tuńczyka, garść orzechów lub ciecierzycę. 5. Do picia najlepsza będzie woda, w dni upalne z dodatkiem miodu i soku ze świeżo wyciśniętej cytryny.

reklama

Czy dzieci polubią nasze propozycje? Zależy w jaki sposób im je podamy. Świeże owoce najlepiej pociąć na mniejsze kawałki, gotowe do zjedzenia. Kanapki z warzywami zamieńmy w  małe arcydzieło przy użyciu obieraczki. Z  ogórka lub marchewki wytnijmy wstążki, dodajmy kolorowe liście sałaty, pomidora, seler naciowy lub kiełki. Kiedy nasze pojemniki są już wypełnione białkiem, warzywami i  owocami, nie zapomnijmy o  słodkiej przekąsce. W końcu od czego jest dzieciństwo! Pomyślmy o kawałku gorzkiej czekolady, ciast-

38

Poradnik „czas na zdrowie” • nr 04 (09)/2012

kach owsianych lub garści suszonych śliwek albo moreli. Nie dajmy się zwariowaĆ Nasze autorskie drugie śniadania nie muszą być zawsze arcydziełem, przecież czasami nie będziemy mieć czasu na ich przygotowanie. Na wszelki wypadek sprawdźmy menu szkolnej kafeterii i ustalmy z  dzieckiem, które pozycje są godne uwagi. Od czasu do czasu pozwólmy mu na zakup gotowej przekąski. Bardzo ważne jest, by zachęcić dziecko do włączenia się w zdrowe odżywianie i wytłumaczyć mu, jaki wpływ na ludzkie ciało ma spożywanie chipsów, napojów gazowanych i tzw. fast-foodów. W ten sposób pokażemy, jak istotna jest dla nas zdrowa dieta. Wcześniej czy później na pewno to docenią! mgr Agnieszka Kastelik Event Manager w projekcie Green Events


kącik malucha

urodzaj jesienny

konkurs

1. Poznajesz wszystkie jesienne owoce i warzywa? – nazwij je i policz, ile ich jest. Swoje odpowiedzi wpisz na obrazku. 2. Wypełnij i wytnij kupon konkursowy. 3. Kupon oraz stronę z obrazkiem włóż do koperty. 4. Kopertę zaadresuj: Redakcja „Poradnika Czas na zdrowie”, ul. Legnicka 5, 31-216 Kraków i wyślij pocztą do dnia 10 grudnia 2012 r. (decyduje data stempla pocztowego). 5. Komisja konkursowa wyłoni dwóch zwycięzców, którzy zostaną powiadomieni telefonicznie o wygranej oraz sposobie dostarczenia nagród.

2 zestaw y

NagrÓD a i Mamy dla Dzieck

markowy Miś M + krem Mustela M9 m po stę przeciw roz

DZIECKO wiek

OPIEKUN

Imię Nazwisko

Imię Nazwisko

ADRES ulica/nr tel.

kod/miasto

Akceptuję regulamin konkursu dostępny na www.e-zikodermo.pl. Wyrażam zgodę na przetwarzanie przez Wydawcę „Poradnika Czas na zdrowie”, tj. FP Ziko z siedzibą w Krakowie, ul. Legnicka 5, (zgodnie z art. 23 ust. 1 pkt. 1 i ust. 2 Ustawy z dn. 29 sierpnia 1997r. o ochronie danych osobowych, tj. Dz.U. z 2002r. Nr 101, poz. 926 ze zm.) podanych przeze mnie danych osobowych dla celów związanych z przeprowadzeniem konkursu i opublikowaniem wyników. Dane będą opublikowane w nr 05(10)/2012 Poradnika w następującym zakresie: Imię, nazwisko dziecka i opiekuna, miejscowość. Oświadczam, że dane osobowe udostępniam dobrowolnie.

data i podpis opiekuna

39


TEST

Poradnik „czas na zdrowie” • nr 04 (09)/2012

pracoholikiem? Co robisz, gdy masz wykonać trudne i czasochłonne zadanie?: Zawsze proszę o pomoc. Dzięki temu jestem w stanie poradzić sobie ze swoimi obowiązkami i wywiązać się z nich na czas. Zdarza mi się poprosić o pomoc współpracowników, ale tylko wtedy, gdy jest to absolutnie konieczne. Biorę się ostro do roboty. Staram się liczyć tylko na siebie. Jak zachowujesz się, kiedy musisz na coś lub kogoś czekać? Czekam cierpliwie. Spokój jest najważniejszy. Zależy. Potrafię być cierpliwy, gdy mogę sobie na to pozwolić. Nie znoszę marnować czasu. Wolę zrobić wszystko sam niż czekać na reakcje innych. Jak w trzech słowach zachowujesz się w pracy? Jesteś: spokojny, cierpliwy, wyluzowany. skupiony, uważny, uśmiechnięty. nerwowy, impulsywny, zniecierpliwiony.

40

Czy zdarza ci się pracować w domu? Nie, praca nie jest przecież najważniejsza. Robię to tylko w razie konieczności. Tak, nawet często.


TEST

Najwięcej

W trakcie urlopu… Nigdy nie myślę o pracy. Nie odpisuję na służbowe maile. Staram się zapomnieć o pracy. Tylko w nagłych sytuacjach i niezwykle rzadko odbieram służbowy telefon. Zawsze mam pod ręką telefon służbowy i laptopa. Na ogół… Staram się wykonywać swoje zadania dokładnie i bez pośpiechu. 7. Nie lubię pracować pod presją czasu, no chyba, że jest to naprawdę konieczne. Robię kilka rzeczy naraz, np. jem śniadanie i odpisuję na służbowe maile, sporządzam notatki. Zdarza się, że czuję się winny, gdy nie pracuję, tylko próbuję odpocząć? Nie, nigdy nic takiego mi się nie przytrafiło. Odczuwałem kilkakrotnie taki dyskomfort w wyjątkowych sytuacjach (np. gdy moi koledzy musieli zostać w pracy dłużej). Tak. Odpoczynek to strata czasu. Gdy nie widzę od razu rezultatów swoich działań to: Jestem spokojny. Na efekty trzeba czasem poczekać. Staram się nie martwić na zapas. Złoszczę się na siebie i moich współpracowników. Policz swoje odpowiedzi. Najliczniejsza opcja to Twoje rozwiązanie.

Pracoholizm na pewno ci nie grozi. Prosisz o pomoc współpracowników, gdy tylko masz taką możliwość. Cierpliwie czekasz na efekt swoich działań. Po wyjściu z  pracy zupełnie o niej nie myślisz. Wypoczywasz i cieszysz się życiem. Relaks nie wywołuje u ciebie wyrzutów sumienia. Wyznaczone zadania wykonujesz dokładnie, ale powoli. Czy nie jesteś zbyt ospały i rozkojarzony?!

Najwięcej Większość zadań wykonujesz sam, ale nie boisz się poprosić w razie konieczności o  pomoc. Działasz rozważnie, nie tracąc przy tym uśmiechu. Gdy nie masz innego wyjścia, pracujesz w  domu. Starasz się jednak znaleźć czas na odpoczynek. Potrafisz pracować pod presją, ale zdajesz sobie sprawę, że taka sytuacja nie jest komfortowa. Pośpiech generuje błędy. Wiesz, że na efekt podjętych działań trzeba czasem poczekać. Możesz być spokojny. Nie jesteś pracoholikiem, tylko wzorcowym pracownikiem. Oby tak dalej!

Najwięcej Nie potrafisz zaufać innym i w  pracy liczysz tylko na siebie. Jesteś w  ciągłym ruchu. Presja, którą sam na siebie nakładasz, powoduje, że często się denerwujesz i jesteś wiecznie zniecierpliwiony. Nie potrafisz odpuścić nawet w  domu czy podczas urlopu. Ciągle myślisz tylko o  jednym – pracy. Nie wiesz, co to odpoczynek. Uważaj, wkroczyłeś na niebezpieczną ścieżkę. Wykonywanie kilku rzeczy naraz do niczego nie prowadzi. Koniecznie zwolnij! Zrelaksuj się. Pomyśl wreszcie o  sobie i  najbliższych. To na pewno poprawi ci nastrój.

41


śniadanie

Kanapka z pieczywa pełnoziarnistego, a w środku: • avocado zamiast masła, • 2 plastry pieczonej piersi indyka, • 2 plasterki pełnomlecznego sera żółtego o niskiej zawartości tłuszczu. Do przegryzania: • pomidorki koktajlowe, seler naciowy, rzodkiewka.

Sałata rzymska rzymska porwana na małe kawałki, a w niej: • garść orzechów włoskich, • suszona żurawina, • 1 pomidor pokrojony w kostkę, • ser mozzarella w małych kulkach, • 1 łyżeczka oliwy z oliwek, • 1 łyżeczka octu jabłkowego, • sucharki z chleba orkiszowego.

borówki amerykańskie i truskawki

winogrona i jabłko

dwie kostki gorzkiej czekolady (z dużą zawartością kakao)

ciasteczka owsiane

woda (z kilkoma kroplami cytryny)

42

Poradnik „czas na zdrowie” • nr 04 (09)/2012

jednodniowy sok np. marchwiowy


przepisy kulinarne mgr Agnieszka Kastelik Event Manager w projekcie Green Events

Sałatka z makaronu gryczanego, a w niej: • 3 korony brokułów, • 3 korony kalafiora, • kilka mini marchewek, • garść zielonego groszku (wszystkie warzywa ugotowane na parze), • świeżo mielona sól morska i pieprz cytrynowy do smaku, • całość skropiona olejem lnianym. banan i melon garść rodzynek, suszonych śliwek i suszonych moreli

reklama

jogurt naturalny

43


Poradnik „czas na zdrowie” • nr 04 (09)/2012

reklama

Listy od czytelników autor listu otrzymuje książkę

t r a d y cy

jna

u ra re c e p t ka n o r we s

Möller’s Tran Norweski to tran w płynie otrzymywany z wątroby dorsza arktycznego. Stanowi uzupełnienie codziennej diety w kwasy tłuszczowe omega-3 oraz witaminy A, D i E. Występuje także w formie kapsułek i żelek dla dzieci To doskonałe rozwiązanie dla całej rodziny.

www.mollers.pl 44

Pomimo tego, że używam pumeksu moje stopy z wiekiem mają coraz mniej estetyczny wygląd. Skóra w niektórych miejscach staje się twarda i ma biały kolor, co niezbyt ładnie wygląda. Czy to oznacza, że jest przesuszona? Czy oprócz konieczności używania pumeksu, powinnam do obowiązkowego rytuału dołączyć inne zabiegi dla stóp? Czy pumeks to dobre rozwiązanie, czy tez może powinnam go wymienić na inny atrybut? Justyna, 35 lat


? – PRAWDY i mity zapytaj specjalisty W gabinetach używa się specjalnych frezarek, które bezpiecznie, szybko i na długo pozbywają się zgrubień na stopach i przywracają skórze gładki wygląd. Zwykle takie zabiegi powtarzać należy co miesiąc. Jeżeli chodzi o akcesoria do stóp, to pumeks wcale nie odszedł do lamusa, wciąż ma swoich zwolenników. Jest wykonany ze specjalnego rodzaju kamienia, który stopniowo ściera zrogowaciały naskórek. Narzędziem częściej wybieranym przez kobiety jest tarka, ponieważ jej używanie jest wygodniejsze, gdyż posiada ona specjalną wygodną rączkę do uchwycenia. Z reguły tarki do stóp mają dwie powierzchnie ścierające. Jedna z nich jest zdecydowanie ostrzejsza, gdyż posiada grube ziarna ścierające, zaś druga jest delikatniejsza, gdyż ziarna są drobniejsze. Pierwsza część umożliwia dokładne usunięcie zgrubień naskórka na stopie. Druga to tzw. polerka, która wygładza piętę i zapobiega efektowi „poszarpania skóry pięt”.

wysłać e-mailowo na adres: marketing@ziko.pl wysłać pocztą na adres: Redakcja „Czas na zdrowie”, ul. Legnicka 5, 31-216 Kraków

Stopy mają suchą i często zgrubiałą skórę na podeszwach (okolice pięt, krawędzi stóp, poduszki palców). Zgrubiały naskórek zwykle usuwamy pumeksem lub specjalną tarką np.: ceramiczną. Możemy też stosować różnego rodzaju peelingi najlepiej gruboziarniste. Jeśli to nie pomaga, a naskórek jest szczególnie gruby i odrasta szybko, warto odwiedzić pedikiurzystkę.

By w domowym zaciszu właściwie wykonać pedicure należy: • rozpocząć od moczenia stóp w letniej wodzie z dodatkiem np.: soli Gehwol; • w następnej kolejności wykonać peeling np.: Gehwol peeling bambusowy; • tarką lub pumeksem zetrzeć zgrubiały naskórek; • cały zabieg zakończyć starannym nałożeniem na stopy kremu nawilżającego lub odżywczego np.: Nuxe Reve de Miel, Propodia krem regenerujący. Warto pamiętać również o paznokciach – zadbane i pięknie pomalowane potęgują efekt prawidłowej pielęgnacji skóry stóp. Beata Orlicka Dermokonsultantka Aptek Ziko

45


Poradnik „czas na zdrowie” • nr 04 (09)/2012

Krzyżowka Litery z pól ponumerowanych wpisz do kratek z rozwiązaniem oraz dokończ zdanie, które powstało jako rozwiązanie krzyżówki. Na kuponie wpisz swoje dane kontaktowe oraz podpisz się. Kupon wyślij na adres: „Poradnik Czas na zdrowie”, ul. Legnicka 5, 31-216 Kraków, najpóźniej do 10.12.2012 (decyduje data stempla poczt.). Najciekawszy pomysł zostanie nagrodzony, a nazwiska Zwycięzców opublikowane w numerze 5(10)/2012 Poradnika.

nagrodY szampon Vichy + ręcznik

3

x

Wypełnij kupon

1

2 3

4

5 6

7

8

9 10 11 12 13 14 15 16

17

18 19 20 21 – 22 23 24 25 26

27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 Ą ………………………………………………………………………………… Imię:

Nazwisko:

Ulica/nr: Akceptuję regulamin dostępny na www.e-zikodermo.pl. Wyrażam zgodę na przetwarzanie przez Wydawcę „Poradnika Czas na zdrowie”, tj. FP Ziko z siedzibą w Krakowie, ul. Legnicka 5, (zgodnie z art. 23 ust. 1 pkt. 1 i ust. 2 Ustawy z dn. 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych, tj. Dz.U. z 2002r. Nr 101, poz. 926 ze zm.) podanych przeze mnie danych osobowych dla celów związanych z  przeprowadzeniem konkursu i opublikowaniem wyników. Dane będą opublikowane w nr 5(10)/2012 Poradnika w następującym zakresie: imię, nazwisko, miejscowość. Oświadczam, że dane osobowe udostępniam dobrowolnie.

Telefon: Miejscowość: Data i podpis:


reklama

Siła zdrowia dla każdego

Suplement diety

Suplement diety

modul dh 148x105.indd 1

Informacja o lokalizacjach

aptek prowadzonych przez Ziko Apteka Sp. z o. o.

12-10-10 14:48

infolinia: 801 003 330

dla GSM: 126 875 747, pon.-pt. 9:00-19:00 e-mail: info@zikoapteka.pl Koszt połączenia według taryfy operatora.

Kraków: ul. Aleksandry 11, ul. Balicka 14 A, ul. Beskidzka 30 Otwarte w niedzielę!,

ul. Bratysławska 2, ul. Długa 88 Otwarte w niedzielę!, ul. Dunajewskiego 2 – Planowane otwarcie listopad 2012, ul. Retoryka 23, os. Jagiellońskie 19, os. Piastów 60, os. Urocze 1 Warszawa: ul. Broniewskiego 28 Otwarte w niedzielę!, al. Jana Pawła II 45 A, al. KEN 105,

• • • • • • • •

ul. Kasprowicza 68, ul. Kasprzaka 24, ul. Koszykowa 50, ul. Marszałkowska 140, ul. Mołdawska 5 – Planowane otwarcie listopad 2012, ul. Puławska 101 Bielsko-biała: ul. 11-go Listopada 37, ul. Leszczyńska 20 Otwarte w niedzielę!, ul. Warszawska 5 Chorzów: ul. Sobieskiego 21 KAtowice: ul. Plebiscytowa 39 MIŃSK MAZOWIECKI: ul. Konstytucji 3 Maja 7 SOSNOWIEC: ul. Modrzejowska 16 TARNÓW: ul. Wałowa 2 ZABRZE: ul. de Gaulle’a 111-113 APTEKA INTERNETOWA: www.e-zikoapteka.pl

Informacja o lokalizacji i godzinach pracy aptek, zgodnie z art. 94a ust. 1 zd. 2 Ustawy z dnia 6 września 2001 r. – Prawo farmaceutyczne


strepsils_Junior_reklama 148x210mm_v5_druk.pdf

C C

M M

Y Y

CM CM

MY MY

CY CY

CMY

K

CMY

K

1

2012-09-26

Poradnik „czas na zdrowie” • nr 04 (09)/2012

10:54:31

Poradnik - Czas na zdrowie: październik/grudzień 04 (09)/2012  

kosmetyki apteczne, peelingi, oregano, szczepienie przeciw grypie, andropauza, zdrowe oczy, rzucenie palenia, paluch koślawy, chondromalacja...

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you