Page 1

‫نووسینگەی هەولێر‬ ‫گوندی ئیتاڵی یەک‬ ‫خانووی ژمارە (‪)633‬‬

‫سەرنووسەر‬ ‫سیروان رەشید‬

‫سۆشیال میدیا و کۆمەڵگە‬ ‫لە ملمالنێی سیاسیدا‬

‫رۆژنامەیەکی سیاسی گشتییە‬ ‫خاوەنی ئیمتیاز‪ :‬کۆمپانیای وشە‬

‫‪serwan_rm@yahoo.com‬‬

‫ڕۆژنامەیەکی سیاسی گشتییە‬

‫ژمارە (‪ )18‬سێشەممە ‪2019/5/14‬‬

‫‪0750 444 7109‬‬

‫نرخ ‪ 500‬دینار‬

‫مەزهەر کەریم‬

‫شۆخان ئه‌بوبه‌كر‪ ،‬بێژه‌رو پێشكه‌شكاری كه‌ناڵی‬ ‫ئاسمانیی ‪ ،KNN‬کە الی خەڵک بە بێژەرە‬ ‫بااڵپۆشەکە ناسراوە‪ ،‬دەڵێت‪ :‬لە مانگی ڕەمەزاندا‬ ‫زۆر ئاسوودەیە بەتایبەت کاتێک هەموو ئێوارەیەک‬ ‫بەرنامەیەکی ئاینی پێشکەش دەکات‪.‬‬ ‫شۆخان هه‌موو ئێواره‌یه‌ك له ‌كاتژمێر حەوتی‬ ‫ئێوارە‪ ،‬لە کەناڵی ‪ KNN‬به‌رنامه‌ی (سایه‌)‬ ‫به‌میوانداری مامۆستایه‌كی ئاینی پێشكه‌ش ده‌كات‪.‬‬ ‫سەبارەت بەو بەرنامەیە بە “زەمەن”ی وت‪“ :‬به‌هۆكاری‬ ‫ئه‌وه‌ی پێش ڕه‌مه‌زانیش بااڵپۆش بووم‪ ،‬میوانه‌كانم‬ ‫ئاسووده‌ن ل ‌ه به‌رنامه‌كه‌مداو بۆخۆشم سه‌ركه‌وتووم‪،‬‬ ‫چونكه‌ باکگراوندێكی ئاینیم هه‌یه”‪.‬‬ ‫شۆخان سەبارەت پێشکەشکاریی و کابانیی لە‬ ‫ماڵەوە لە مانگی رەمەزاندا‪ ،‬دەڵێت‪“ :‬زۆر به‌باشی‬ ‫دەزانم شیرینی وەکو برمه‌و پاقاڵوه‌و زنودست و‬

‫‪www.zamenpress.com‬‬

‫كونافه‌و بامیه‌و لوقمه‌قازی دروست بکەم‪ ،‬هەروەها‬ ‫به‌باشی دۆڵمه‌و بریانی‌و قۆزی شێخمه‌حشی دەزانم‬ ‫لێبنێم هه‌رچی خواردنی ده‌ستم بخوات وتوویەتی زۆر‬ ‫به‌تامه‌”‪.‬‬ ‫ئه‌و دەشڵێت ستایلێكی تایبه‌ت بە خۆی هه‌ی ‌ه‬ ‫نایه‌وێت ده‌ستبه‌رداری ئه‌و جۆر‌ه ستایلە ببێ‪.‬‬ ‫له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا مارکێت وبازاڕێکی تایبه‌تی نیی ‌ه تا‬ ‫جل‌وبه‌رگی لێ بكرێت “ زۆر به‌المەو‌ه ئاسایی ‌ه له‌سه‌ر‬ ‫عه‌ره‌بانه‌ جل‌وبه‌رگ بكڕم”‪.‬‬ ‫شۆخان ئاماژە بەوە دەکات یه‌كێك له‌كێشه‌كانی‬ ‫بااڵپۆشییه‌كه‌ی‪ ،‬نه‌بوونی له‌چكه‌ له‌ڕه‌نگی جله‌كانی‪،‬‬ ‫ئەمە زۆر ماندووی ده‌كات چونکە جار هه‌بوو‌ه به‌ساڵ‬ ‫چاوه‌ڕێی كردووه‌‌و گه‌ڕاو‌ه تا له‌چكێكی گونجاندوو‌ه‬ ‫له‌گه‌ڵ جله‌كانیدا‪.‬‬ ‫شۆخان باس لەوەشدەکات زۆر کات پرسیاری‬ ‫ئەوەی لێدەکەن کە ئایا خوشکی هەڤاڵ ئەبوبەکری‬ ‫پارێزگاری سلێمانییە‪ ،‬بەاڵم ئەو تەنها لە دوورەوە‬ ‫دەیناسێت و وەک خۆی دەڵێت‪“ :‬خوشک و برا نین”‪.‬‬

‫عومەر مارف بەرزنجی‬ ‫ئەدیب و نووسەر‬ ‫خەریکی خوێندنەوەی‬ ‫رۆژنامەی “زەمەن”ە‬

‫رۆژنامەی هەموو چین و‬ ‫توێژەکان‪.‬‬

‫فۆتۆ‪ :‬ئاکار محەمەد‬

‫هەڵبژاردنی یەکێتی ئەوروپا‬ ‫جەنگان لە پێناو دڵی ئەوروپا‬

‫‪Che Guevara‬‬ ‫چێ گیڤارا‬ ‫گیڤارا له ‪١4‬ی ئایاری ‪١٩28‬دا له ئهرژهنتین لهدایكبوو‪،‬‬ ‫ئهو ژیانی پڕاوپڕ بوو لە تیکۆشان لەپێناو باوەڕەکانیدا‬ ‫ئەمڕۆ ‪ ٩١‬ساڵ بەسەر لهدایكبوونی چێ گیڤارادا تێدەپەڕێت‬

‫دەنگدەرانی ئەوروپا دەچنە سەر سندوقەکانی دەنگدان‬ ‫تا پەرلەمانێکی نوێ هەڵبژێرن و ‪ 5٠٠‬ملیۆن کەس لە ‪ 28‬دەوڵەت مافی دەنگدانیان هەیە‬

‫یەکێتیی ئەوروپا لە گرێبەست و رێککەوتنی نێوان ‪ 2٧‬واڵتی دیموکراتخواز پێکھاتووە کە لەسەر گرێدانی بواری ئابووری و ڕامیاری‬ ‫ئەو واڵتانە پێکەوە بناغەی بەستووە‪ ،‬ئامانجی سەرەکی ئەم یەکێتییە بریتییە لە ھێنانەدی ژیانێکی ئازادو ئاسودە بۆ ھاواڵتیانی‬ ‫نیشتەجێبووی واڵتە بەشداربووەکان‬ ‫پەرلەمانی ئەوروپا‬ ‫دابەشبوونی ئێستا‬

‫ئەستۆنیا‬

‫گیڤارا دەڵێت «گرنگ نییه كهیو لهكوێ دهمرم‪ ،‬گرنگ ئهوهیه شۆڕشگێڕانی ئهم‬ ‫گۆی زهوییه ئهوهنده پڕكهن لهههراو زهنا‪ ،‬كه لێنهگهڕێن جیهان بهههموو قورسایی‬ ‫خۆیهوه لهسهر جهستهی ههژارو ستەملێکراوان بخهوێت»‪.‬‬

‫رۆژی ‪٩‬ی تشــرینی یەکەمــی ‪ ،١٩٦٧‬کاتژمێــر‬ ‫‪ ١٣:١٠‬خولــەک بــە فەرمانــی دەوڵەتــی‬ ‫ئەمریــکاو بــە هــاوکاری ســەرۆک کۆمــاری‬ ‫پۆلیڤیــا بــە نــۆ فیشــەک کــوژرا‪.‬‬

‫‪07740881458‬‬

‫شۆخان ئەبوبەکر‪ :‬لە پێشکەشکردنی بەرنامەدا سەرکەوتووم‬

‫الوک سەاڵح‬

‫رووداوەکانی ئەم دواییەی بەکارهێنانی سۆشیاڵ میدیا‪ ،‬بەتایبەتی‬ ‫فەیسبووک‪ ،‬وەک ئامرازێک بۆ بەدەستهێنانی ئامانجێکی سیاسی و‬ ‫پرۆگرامێکی سیاسی‪-‬ئابووری دیاریکراو لە ملمالنێ سیاسییەکاندا بەکارهاتووە‬ ‫لەالیەن کۆمەڵە گەنجێکەوە کە سەر بە گروپێکی سیاسی دیاریکراون‪ ،‬زیاد لە‬ ‫عیبرەت‌و ئەزموونێکی تاڵمان پێدەڵێت سەبارەت بە مۆنۆپۆڵکردن‌و پێشێلکردن‬ ‫و شێوازی بەکارهێنانی ئەو ئامرازە لە کۆمەڵگەی ئێمەدا‪ ،‬بەداخەوە تا ئێستا‬ ‫هیچ رێگرێکی یاسایی و رێنمایی پیشەیی نییە بۆ راگرتنی ئەو جۆرە هەڵمەتە‬ ‫سیاسیە قێزەونانەی کە لە رێگای ئەم ئامرازەوە ئەنجام دەدرێن‪.‬‬ ‫هەربۆیە‪ ،‬هەر جۆرە پێشێلکردنێکی ئەخالقی لە هەر کەسێکەوە بێت و لە‬ ‫هەر پلە و پایەیەکدا بێت دەبێت یاساییانە راگیرێت لە سەر بنەمای دەلیل و‬ ‫بەڵگەی یاسایی و بابەتی و بە پابەند بوون بە پاراستی مافەکانی کەسەکان و‬ ‫تایبەتمەندێتی ژیانیان‪ .‬راستییەکی شاراوە نییە کە لە هیچ سەردەم و کاتێکدا‬ ‫نەبووە کۆمەڵگە بە بێ پاداشت و سزای دادپەروەرانە ئیدارە درابێت‪ ،‬ئەگەر‬ ‫وا نەکەیت‪ ،‬بەرەاڵیی دەبێتە سیما و خەسڵەتی سەرەکی ئەو کۆمەڵگەیە‪.‬‬ ‫سۆشیال میدیا تەنیا ئامرازێکی تەکنەلۆجیا نییە و بەس بەڵکو ئامرازێکی‬ ‫سۆسیۆ ‪ -‬تەکنیکییە کە رەنگدانەوەی شێوازێکی دیاریکراو لە کەلتووری‬ ‫سیاسیی و کۆمەاڵیەتی تەنانەت زمانەوانییە و دەبێتە ریسک و هەرەشە بۆ‬ ‫سەر نەوەکان و کۆمەڵگە‪ .‬بەداخەوە‪ ،‬ئەم کردەیەی کە روویدا جۆرێکی دیکە‬ ‫لە هەڵتەکاندنی کۆمەڵگە دەردەخات‪ .‬دیسانەوە‪ ،‬دەڵێم بەداخەوە‪ ،‬تا دێت‬ ‫ئەم ئامرازە لە بری ئەوەی پێکهاتە و گروپە کۆمەاڵیەتی و سیاسییەکان لە‬ ‫یەک نزیک بخاتەوە‪ ،‬زیاتر کۆمەڵگە هەال هەال دەکات و پێمان دەڵێت کەلتوورو‬ ‫مێنتاڵەتیە غەریزەییە جیاوازەکانی کۆمەڵگە هێشتا بااڵدەست‌و زاڵن‪.‬‬ ‫ئەوەی روویدا‪ ،‬بێ چوونە ناو وردەکاریە قێزەوەنەکانەوە ناچارمان دەکات‬ ‫سەرلەنوێ بە دوای ناونیشان و ناسنامە و چەمکی نوێ بۆ بوونی سۆشیال‬ ‫میدیا لە کۆمەڵگەی ئێمەدا بگەرێین‪ .‬کێ دەبێت ئەم کارە بکات‪ ،‬ئایا پەرلەمان‬ ‫کە دەبێت هەندێ یاسا بۆ شێوازی بەکارهێنانی سۆشیال میدیا دەربکات بە‬ ‫مەرجێ بە وردی رەچاوی یاساکانی مافی مرۆڤ بکات یان حکومەت و‬ ‫رێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی و میدیا و نوخبەکانی کۆمەڵگە کە دەبێت‬ ‫کار لەسەر زیادکردنی ئاستی هۆشمەندی کۆمەڵگە بکەن‪ ،‬یان وەزارەتی‬ ‫پەروەردە کار لەسەر گرنگی بەها و مۆراڵی بەکارهێنانی سۆشیال میدیا بکات‬ ‫لە پاڵ هەموو بابەتە پەروردەییەکانی دیکە‪.‬‬ ‫پێشتر ئەو راستییەمان دووپاتکردۆتەوە کە هەموو ملمالنێکان و جەنگەکان‬ ‫لە میدیاکانەوە دەستپێدەکەن‪ ،‬بەمانایەکی دیکە شەڕەکان بە میدیا دەکەن‪،‬‬ ‫میدیا دەکەنە ئەو گۆرەپانە وەهمی و راستەقینەیە‪ ،‬بۆ بەرپاکردنی جەنگەکان‬ ‫چەندان ناسنامەی درۆ بەکاردێن‪ .‬ئەوەی کە ئێستا تەشەنەی کردووە ئەوەیە‬ ‫کە لە پشت سۆشیال میدیایەوە‪ ،‬کە خۆی دەبێت ئامرازێکی شەفاف بێت‪،‬‬ ‫دونیایەکی جاڵجاڵۆکە هەیە رق و کینە و تاوان باڵو دەکاتەوە‪ .‬ئەوەی لە‬ ‫ئێستادا روودەدات بە کەسایەتیکردنی هەموو ئامرازەکانی سۆشیال میدیا و‬ ‫بە کەسایەتیکردنی سیاسەتە‪ ،‬لە بری ئەوەی کار لەسەر پەرەسەندنی سیاسی‬ ‫کۆمەڵگە بکرێت کە ئەوە ئەرکی سەرەکی هەر پارتێکی سیاسییە‪ ،‬ئاستێکی‬ ‫سیاسی دیاریکراو بەکار دەهێنرێت و بەرهەم دەهێنرێتەوە کە جەنگ بۆ زیاتر‬ ‫لە ‪ ٦٠‬ساڵ لەم واڵتەدا هێناویەتیە بەرهەم‪.‬‬

‫ناونیشان‬ ‫سلێمانی ‪ -‬گەڕەکی ئاشتی‬ ‫شەقامی سۆران (‪)132‬‬ ‫خانووی ژمارە (‪)20‬‬

‫چــێ گیڤــارا نــه پۆســته‬ ‫حزبیــی و حكومییهكانــی‬ ‫فریویانــدا نــه ســهروهتو‬ ‫چێژهكانــی‬ ‫ســامانو‬ ‫ژیانیــش ئهویــان لــە‬ ‫جوڵــە خســت‪ .‬ئــهو کاتێــک‬ ‫بــوو بهئهفســانه‪ ،‬كــه‬ ‫لهترۆپكــی دهســهاڵتدا‬ ‫وازی لهههمــوو ئــهو‬ ‫دوای‬ ‫هێنــاو‬ ‫شــتانه‬ ‫خــهونو‬ ‫بهدیهێنانــی‬ ‫كــهوت‬ ‫ئامانجهكانــی‬

‫عەبدوڵاڵ ئۆجەالن لە بارەی چێ گیڤاراوە دەڵێت «هەتا‬ ‫مرۆڤایەتی لە هەوڵدان بەردەوامبێ‪ ،‬ناو و ڕێگای گیڤاراش‬ ‫بەزیندووی دەمێنێتەوە»‪.‬‬

‫قۆناغەکانی دەنگدان‬ ‫ژمارەی کورسی‬ ‫پەرلەمان بە پێی واڵتان‬ ‫‪23‬ی ئایار‬ ‫‪24‬ی ئایار‬ ‫سوید‬ ‫‪ 24‬و ‪25‬ی ئایار‬ ‫هۆڵەندا‬ ‫‪25‬ی ئایار‬ ‫‪26‬ی ئایار‬ ‫دانیامرک‬

‫فیلەندا‬

‫التیڤیا‬ ‫لیتوانیا‬ ‫سلۆڤینیا‬ ‫کورسی‬ ‫الیەنگری چەپەکان‬

‫رسبیا‬

‫الیەنگری ڕاستەڕەوەکان‬

‫ڕاپرسییەکان ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن کە ڕاستڕەوەکان و چەپەکان لە کێبڕکێی‬ ‫تونددا دەبن‪ ،‬بەاڵم بۆ ئەوەی هەر یەکێکیان سەربکەون پێویستیان بە‬ ‫لیرباڵییەکان و پارتی سەوزەکان دەبێت بۆ ئەوەی زۆرینە پێکبهێنن‬

‫بەریتانیا‬ ‫چیک‬

‫بەلجیکا‬

‫ئەڵامنیا‬ ‫فەڕەنسا‬

‫لیکسمبۆرگ‬

‫رۆمانیا‬

‫بولگاریا‬ ‫قوبروس‬

‫پۆلیڤیا‬

‫ئیرلەندا‬

‫کرواتیا‬ ‫یۆنان‬

‫ئیتاڵیا‬ ‫ماڵتا‬

‫نەمسا‬ ‫سلۆڤینیا‬

‫ئیسپانیا‬ ‫پورتوگال‬

‫پارتە ئۆپۆزسیۆنەکانی بەریتانیا و ئەوانەی لەگەڵ مانەوەی بەریتانیان لە یەکێتی‬ ‫ئەوروپا چاویان لەوەیە زۆرترین کورسی لەو ‪ ٧٣‬کورسییەی بۆ واڵتەکەیان‬ ‫دیاریکراوە بەدەستبهێنن‪.‬‬

‫پەرلەمانی ئەوروپا لە ‪ ٧5٠‬کورسی پێکدێت بە‬ ‫سەرۆکەکەیەوە دەبێتە ‪ ٧5١‬کورسی کە مافی‬ ‫دەنگدانیان هەیەو بڕیارە دوای دەرچوونی بەریتانیا‬ ‫ژمارەی کورسییەکان بۆ ‪ ٧٠5‬کورسی کەمبکرێتەوە‬


‫‪zamenpress@gmail.com‬‬ ‫ژمارە (‪ )18‬سێشەممە ‪2019/5/14‬‬

‫وو�‬ ‫د ی��د و �� ب ۆ� چ�� ن‬

‫‪19‬‬

‫سەرۆكایەتی هەرێم و‬ ‫كێشەكانی ناسیونالیزمـی كوردی‬ ‫ئەبوبەكر عەلی‬ ‫بەشی یەکەم‬ ‫ساڵی (‪ )2007‬وتارێكی چەند ئەڵقەیم بە‬ ‫سیاسی‌و نەتەوەیی بە‬ ‫ناونیشانی (بایەخی‬ ‫دامەزراوەیی كردنی سەرۆكایەتی هەرێم لە سەرۆكی‬ ‫دادپەروەرەوە بۆ سیستمی دادپەروەر)م نووسی‌و‬ ‫لە هەفتەنامەی هاواڵتیدا باڵوم كردەوە‪ .‬ئامانج لە‬ ‫نوسینەكە سەرنجڕاكێشان بوو بۆ بایەخ‌و پێویستی بە‬ ‫دامەزراوەیی كردنی سەرۆكایەتی هەرێم‪ .‬بانگەشە بوو‬ ‫بۆ گواستنەوە لە سەرۆكی هەرێمەوە بۆ سەرۆكایەتی‬ ‫هەرێم لە سەرۆكی دادپەروەرەوە بۆ سیستمی‬ ‫دادپەروەر‪ ،‬لەپێناو دەرهێنانی بیركردنەوەو لێكدانەوەو‬ ‫مامەڵە كردنەكان لە بازنە تەسكەكەی هەستیار بە‬ ‫تاكەكەسی‌و گروپی‌و مێژووییەكانەوە‪ ،‬بۆ فەزای ئازاد‌و‬ ‫كراوەی گشتی‌و دامەزراوەیی‪.‬‬ ‫ئەم نوسینەش لە سەروبەندی سەرلەنوێ‌‬ ‫هەوڵەكان بۆ دووبارە هەڵبژاردنەوەی سەرۆك‌و‬ ‫كاراكردنەوەی سەرۆكایەتی هەرێم‪ ،‬دەچێتە هەمان‬ ‫چێوەی خەم‌و ئامانج‌و چوارچێوە‌و یەكتری تەواو‬ ‫دەكەن‪ .‬بە حوكمی ئەوەی كێشەی سەرۆكایەتیش‬ ‫بەشێكی دانەبڕاو‌و رەنگدانەوەی دوو كێشەی گەورەترە‬ ‫لە خۆی‪ ،‬كە ئەوانیش‪ :‬كێشەكانی ناسیونالیزمی‬ ‫كوردی ‌و حوكمڕانی هەرێمە لەسەر ئاستی كۆی‬ ‫ئەزموونی سیاسی هەرێمی كوردستان بۆیە هەر لەو‬ ‫چوارچێوەیەدا تاوتوێمان كردووە‪ .‬لەم پەیوەندییەشدا‬ ‫لەسەر س ‌ێ كێشەی ناسیونالیزمی كورد وەستاوین‪ ،‬كە‬ ‫ئەوانیش‪ :‬كێشەی دروستنەبوونی رەمزی هاوبەش ‌و‬ ‫بەڕێوەبردنێكی عەقاڵنیانەی جیاوازییە نێوخۆییەكان‬ ‫‌و یەكگرتوو ‌و جۆری نوێنەرایەتی كردنە‪ .‬وەك‬ ‫دەركەوتەیەك بۆ ناكۆكی مێژوویی هەناوی ئەم‬ ‫ناسیونالیزمە‌و الوازییەكانی‌و دابەشبوونی هەرێم‬ ‫وەك بەرەنجامێكی شەڕی ناوخۆی نەوەدەكان‪ .‬لەو‬ ‫قەناعەتە فیكری ‌و سیاسیەشەوە دەست پێدەكەین‬ ‫كە بوونی سەرۆكایەتی هەرێم بە گرنگ دەزانین وە بە‬ ‫بڕوای ئێمە‪ ،‬تاوتوێكردنی حیزبییانە‌و رۆژنامەوانیانە‌و‬ ‫(تحریض)یانە بۆ ئەم پرسە‪ ،‬نامانگەیەنێت بە‬ ‫هیچ ئاكامێكی دڵخواز‌و چارەسەرێكی دڵخۆشكەرو‬ ‫درێژخایەن و دامەزراوەیی‪.‬‬

‫كورد و كێشەی لەگەڵ بوونی سەرۆكدا‬ ‫هەروەك لە وتارەكەی (‪‌)2007‬یشدا ئاماژەمان‬ ‫پێكردبوو‪ ،‬كورد هەر لە سەرەتای سەدەی شانزەهەم‬ ‫‌و رازیبوونی زۆرینەی میرنشینە كوردیەكانی ئەو‬ ‫سەردەمە كە زیاتر لە (‪ )30‬میرنشین بوون‪ ،‬بە‬ ‫چوونە ژێر باڵی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی‪ ،‬بە گوێرەی‬ ‫پەیماننامەیەك‪ ،‬كێشەی قبوڵكردنی فەرهەنگی‬ ‫سەرۆك ‌و فەرهەنگی سەرۆكایەتی هەیە‪ .‬هەوڵەكانی‬ ‫زانا‌و سیاسەتمەدار ئیدریسی بەتلیسی‪ ،‬بۆ ئەوەی‬ ‫كوردەكان بە بەرجەستە لە میر‌و لە میرەكان یەكێ‌‬ ‫لەناو خۆیاندا دیاری بكەن بەناوی سەرداری كوردان‪،‬‬ ‫بۆ ئەوەی سوڵتانی عوسمانی لەڕێ‌ی ئەوەوە مامەڵە‬ ‫لەگەڵ كورد‌و میرنشینەكاندا بكات‪ ،‬ب ‌ێ ئاكام بوون‪.‬‬ ‫سەردار‌و میرەكان بەم پێشنیارە كە رازی نەبوون ‌و‬ ‫پێیان لەسەر ئەوە داگرت‪ ،‬دەبێت هەموویان راستەوخۆ‬ ‫پەیوەندیان بە سوڵتانەوە هەبێت‌و رازی نین كەسێك‬ ‫نوێنەرایەتی ئەوانی دی بكات‪ .‬واتە دەبێت هەمووان‬ ‫سەرۆك بن!! ‪.‬‬ ‫لەو كاتەشەوە تاكو ئێستا‪ ،‬لە سۆنگەی چەندین‬ ‫هۆكاری كولتوری‪ ،‬مێژوویی‪ ،‬سیاسی‌و واقیعی‪،‬‬ ‫ئەم بیركردنەوە زاڵە‪ .‬سەرهەڵدانی ناسیونالیزمی‬ ‫كوردیش لەبەر زیاد لە هۆكارێك‪ ،‬نەك هەر نەیتوانی‬ ‫ئەو كێشەیە چارەسەر بكات‪ ،‬بەڵكو رەهەندی‬ ‫نوێشی خستە سەر! بە حوكمی ئەو كێشەی ئەم‬ ‫ناسیونالیزمە لەگەڵ‪ ،‬دروستكردنی رەمزی هاوبەش‪،‬‬ ‫بەڕێوەبردنی جیاوازەكان‌و یەكێتی نوێنەرایەتیكردن‌و‬ ‫جۆری ئەو هەیبووە و هەیەتی! ئەم كێشانەش بوونە‬ ‫ژێرخانی جۆرەها كێشەی تر‪ ،‬لەوانەش‪ :‬نادامەزراوەی‬ ‫بوون ‌و الوازی دەزگا نیشتمانیەكان ‌و سەروەری‬ ‫یاسا‌و هاودەنگیی نێوخۆیی‪ ،‬لە ئەزموونی سیاسیی‬ ‫كوردستانی باشوری دوای راپەڕیندا‪ .‬هۆكارێكی‬ ‫بنەڕەتی ئەو پەرتەوازەییەشە كە كورد‌و ناسیونالیزمی‬ ‫كوردی بە دەستیەوە دەناڵێنن مێژوو واقیعی‬ ‫هاوچەرخیش پێمان دەڵێن‪ :‬كێشەكە بە پلەی یەكەم‬ ‫كێشەی دەستەبژێرە خاوەن بەرژەوەندییەكانە نەك‬ ‫رەشە خەڵكی جاران‌و كۆمەڵگە لە ئێستادا‪ ،‬بەشی‬ ‫كۆمەڵگەش لە كێشەكەدا زیاتر لەو ڕووەوەیە‪ ،‬كە‬ ‫بەهۆی الوازیی یەكێتی دەروون كۆمەڵی‌و ئامرازەكانی‬ ‫بەرگری لەخۆكردن ‌و سنورداری بژاردەكان‌و كەمی‬ ‫هۆشیاریەكی جیاواز‪ ،‬توانای سنوردانانی بۆ سەر‬ ‫كێشەكانی نوخبە‌و دەستەبژێرەكان كەمە‪ ،‬بەوەش‬ ‫نەك هەر نەیتوانیوە سنورێك بۆ دابەشبوونەكان‌و‬ ‫سنورەكانی شەڕی دەسەاڵت‌و سەرۆكایەتی دابنێت‪،‬‬ ‫خۆشی بۆتە بەشێك لە واقیعە دابەشبووەكە؟! كەواتە‬ ‫كێشەكە لە جەوهەردا كێشەی یەكتر قبوڵنەكردنی‬

‫ كێشەی نوێنەرایەتی‪.‬‬‫ كێشەی ئیدارەدانی جیاوازی‪.‬‬‫لە ئێستاشدا ئەم س ‌ێ كێشەیە‪ ،‬بەو ئەندازەی‬ ‫پرسێكی ناسیونالیستی‌و كولتوری سیاسین‪ ،‬پرسێكی‬ ‫دیموكراسیشن‪ ،‬كە دەبێت لەكاتی قسەكردن لەم‬ ‫كێشەیە ئەم رەهەندەشمان لەبەرچاو بێت‪ ،‬بە حوكمی‬ ‫ئەوەی لە ئێستادا ئەزموونێكی نیمچە دیموكراسی‬ ‫لە باشووری كوردستاندا لەئارادایە‪ ،‬بەش ‌ێ لە شەڕ‌و‬ ‫ملمالنێكانیش بەناوی رەوایەتی دیموكراسی ‌و لەژێر‬ ‫پەردەی ئەودا ئەنجام دەدرێن‪ .‬بە واتایەكی تر‪،‬‬ ‫پێویستە توێژەر‌و بیرمەندی كورد بۆ دەستنیشانكردنی‬ ‫رەگ ‌و ریشە كولتوری ‌و دەروونی ‌و دامەزراوەیی ‌و‬ ‫مەیدانیەكانی كێشەكە‪ ،‬پرسەكە بەسەر چەند‬ ‫قۆناغێكدا دابەش بكات‪ ،‬لەوانەش‪:‬‬ ‫ قۆناغی پێش مۆدێرنەو سەدە مام ناوەندییەكان‪.‬‬‫ قۆناغی مێژووی نوێ‌‪ ،‬كۆتایی سەدەی نۆزدە تا‬‫نیوەی یەكەمی سەدەی بیست‪.‬‬ ‫ قۆناغی مێژووی هاوچەرخ‪ ،‬لەو مێژووەی پێشوو‬‫بە دواوە تاكو ئێستا‪.‬‬ ‫ئەم دابەشكردنە پێویستیەكی زانستی‌و‬ ‫چارەسەركردنی كێشەكەیە‪ ،‬بە حوكمی ئەوەی‬ ‫چارەسەری كێشە دەرخستن‌و دەستنیشانكردنی رەگ‬ ‫‌و ریشەكانی دەخوازێت‪ ،‬چونكە چارەسەرەكان لە‬ ‫ڕوانگەی ریشەو هۆكاری كێشەكەوە دیاری دەكرێن‪ .‬بە‬ ‫واتایەكی تر‪ ،‬كێشەكە (عرض)‌و نیشانە‌و بەرەنجامە‬ ‫بۆ هۆكار‌و ریشەی جۆراوجۆر‪ ،‬كە بوونەتە هۆی‬ ‫خوڵقاندنی ئەم دۆخە‪ .‬بەب ‌ێ تێگەیشتن لەو هۆكارانە‌و‬ ‫شیكردنەوەیان‪ ،‬توانای چارەسەرێكی ریشەییان‬ ‫نابێت‪ ،‬لە دەرەوەی ئەو ر ‌ێ ‌و شوێن ‌و رێبازە لە‬ ‫كاركردن‪ ،‬ئەگەر چارەسەریش بخرێتە ڕوو‪ ،‬رووكەش‪،‬‬ ‫كورتخایەن ‌و ناڕیشەیی دەبێت‪ .‬جگە لەوەی ئەم‬ ‫بەدواداچوونە مێژووییە وادەكات لە گۆڕاوەكانی ئێستا‬ ‫جوانتر تێبگەین‪ ،‬وردتر ناوی شتەكان بێنین‌و عەوداڵی‬ ‫دۆزینەوەی چارەسەری گونجاو بین بۆ كێشەكەمان‪،‬‬ ‫كە كێشەیەكی قوڵ‌و بونیادی عەقڵی كوردی ‌و‬ ‫ناسیۆنالیزم‌و كولتورە شێواوە سیاسیەكەیەتی‪.‬‬ ‫لێرەشدا هەوڵدەدەین بەكورتی لەسەر هەریەك لەو‬ ‫(‪ )3‬كێشەیەی پێشووتر ئاماژەمان پێكرد بوەستین‪:‬‬

‫نوخبە‌و ب ‌ێ متمانەیی ئەم بەشە لە كۆمەڵگەیە بە‬ ‫یەكتر‪ .‬یاخود وێناكردنی تەماحە سیاسی‌و ئابوری‌و‬ ‫كۆمەاڵیەتییەكانیەتی لە بەرگی ب ‌ێ متمانەییدا‪ .‬ئەم‬ ‫عەقڵیەتە كە رەنگدانەوەیەكی تۆخی ناوچەگەری‌و‬ ‫خۆپەرستی ‌و بەسەر خۆدا داخرانە‪ ،‬لە رابردوودا لە‬ ‫هەوڵەكەی بەدلیسی بوو بەهۆی لەدەستدانی یەك ‌ێ لە‬ ‫دەرفەتە مێژووییە دەگمەنەكان كە دەكرا زۆر شتی‬ ‫تری لەسەر بینا بكرێت‪ .‬لەمێژووی نوێشدا هەر لە‬ ‫شۆڕشەكەی شێخ مەحمود‌و حكومەتەكەیەوە بگرە تا‬ ‫كۆماری كوردستان‪ ،‬هۆكارێكی سەرەكی لەباربردن‌و‬ ‫بەفیڕۆدانی دەسكەوتەكان ‌و دەرگاكردنەوە بۆ‬ ‫گەمەی ئەهریمانەی دوژمن بووە لەنێو ماڵی پەرش‬ ‫‌و باڵوی كوردیدا‪ .‬مێژووی هاوچەرخیش ئەڵقەیەكی‬ ‫درێژكراوەی بەسو ‌ێ ‌و پڕلە دیمەنی ناخهەژێن ‌و‬ ‫قێزەونی ئەم بیركردنەوەو كولتورە خراپەیە‪ ،‬كە پێمان‬ ‫دەڵێت ئەگەر كورد پرسی پ ‌ێ كرابێت كەمتر رازی‬ ‫بووە بەوەی سەرۆكی هەبێت‪ ،‬خۆ ئەگەر سەرۆكێكی‬ ‫دیفاكتۆ لە ناوچەیەكی واڵتەكەیدا سەری هەڵدابێت‌و‬ ‫ویستبێتی بەناوی هەمووانەوە دەرەوەی خۆی بدوێنێ‌‪،‬‬ ‫لە نموونەی شێخ مەحمودو پێشەوا قازی محەمەد‪ ،‬ئەوا‬ ‫هەر زوو چەندین بنەماڵە‌و میر‌و گزیری ل ‌ێ قوتبۆتەوەو‬ ‫گومانیان خستۆتە سەر نوێنەرایەتی كردنی ‌و‬ ‫زمانە ناسیونالیستی‌و گشتی یەكەی! وێنایەكیان بە‬ ‫داگیركەری نێوخۆیی ‌و دەرەكی داوە‪ ،‬كە (مەلیك‬ ‫مەحمود) و (قازییەكان) تەنها نوێنەرایەتی ناوچە‌و‬ ‫بنەماڵەكانی خۆیان دەكەن و ناتوانن‌و مافی ئەوەیان‬ ‫نیە بەناوی هەموو كورد‌و خێڵ‌و ناوچە‌و شێخ‌و بەگ‌و‬ ‫كەسێتی‌و بنەماڵەكانیەوە قسە بكەن!!‬ ‫بەاڵم ئەم قسە تەنها ڕووناكاتە ئەوانەی كە‬ ‫توانای قبوڵكردنی سەرۆكیان نیە‪ ،‬یاخود بێ‌‬ ‫سەرۆكی ‌و بێگانە سەرۆكیان لە سەرۆكی كورد پێ‌‬ ‫باشترە‪ ،‬كە دەردێكی كوشندەیە‌و نكوڵی لەبوونی‬ ‫ناكرێت‪ .‬بەڵكو رەخنەكە ڕوودەكاتە ئەو سەركردەش‬ ‫كە لە قۆناغ‌و بڕگە مێژووییە جیاوازەكاندا خۆی بە‬ ‫الیەنگری فەرهەنگی سەرۆكایەتی لە قەڵەم داوە‌و‬ ‫بەناوی هەمووانیشەوە قسەی كردووە‪ ،‬بەاڵم توانای‬ ‫لەخۆگرتنی جیاوازی‌و هەمەڕەنگیەكان ‌و ئەوانی دی‬ ‫ناوماڵی كوردی الواز بووە‪ ،‬هەند ‌ێ جاریش هەوڵی‬ ‫داوە بە زۆر‌و دیفاكتۆ‪ ،‬واقیعی سەرۆك بوونی خۆی‬ ‫یەكەم‪ :‬كێشەی ڕەمزی هاوبەش‪:‬‬ ‫بسەپێنێ‌‪ ،‬لە سایەی نەبوونی توانای یەكالكردنەوەی‬ ‫بە درێژایی مێژوو رەمزی هاوبەش رۆڵێكی گرنگی‬ ‫ملمالنێكان ‌و زۆری پێویست‌و دەستێوەردانی‬ ‫دەرەوەشدا ئەم كارە مەیسەر نەبووە‪ .‬لە دۆخێكی لە دروستكردنی ناسنامە گشتیەكاندا گێڕاوە‪ ،‬ئاینە‬ ‫لەم جۆرەشدا‪( ،‬جیاوازی)ەكان كە جوان مامەڵەیان گەورەكان‪ ،‬ئیمپراتۆریەتەكان‪ ،‬گروپ ‌و پێكهاتەكان‪،‬‬ ‫لەگەڵدا ناكرێت‌و دانیان پێدا نانرێت‌و بەڕێوە نابرێن‌و هەریەكە‌و بەپێ‌ی خۆی رەمزە هاوبەشەكانی كردووە‬ ‫لە خۆناگیرێن‪ ،‬لە سەرچاوەی دەوڵەمەندی و جوانی‌و بە هۆكاری خەماڵندنی هەستكردن بە ناسنامە‌و گیان‬ ‫فرەییەوە دەبنە ماكی ناكۆكی‌و دووبەرەكی‌و دڕدۆنگی‌و ‌و چارەنووسی هاوبەش‪.‬‬ ‫رەمزبوونی پێغەمبەران (د‪.‬خ)‌و رێبەرە ئاینیەكان‬ ‫یەكتر بە نەفرەتكردن‪.‬‬ ‫كات ‌ێ كێشەكەش دەبێتە دووسەرە‪ ،‬واتە سەرۆك بۆ شوێنكەوتووانیان بە جۆرێك بووە‪ ،‬ملیۆنان كەسی‬ ‫یاخود خۆبەسەرۆك پێناسە‌و وێناكردوو لەگەڵ ئەوانی لە دەوری سروت ‌و هەستێكی هاوبەش ‌و هاودەردی‬ ‫دی‪ ،‬كە تەماحی سەرۆكیان هەیە یان النیكەم خۆیان كۆكردۆتەوە‪ .‬لە مێژووی نو ‌ێ ‌و لە پەیوەست بە‬ ‫بە شت زانیوە‌و گەر بە ڕەتكردنەوەی ڕوویش بووبێت‪ ،‬ناسیۆنالیزمیشەوە رەمز هەمان رۆڵ بۆ دروستكردنی‬ ‫بە دوای ئەوەوە بوون جیاواز بوونی خۆیان بسەلمێنن‪ ،‬هەست ‌و ناسنامەی هاوبەش لە نێوان رۆڵەكانی‬ ‫نەتەوەدا دەگێڕێت‪.‬‬ ‫كێشەكە قوڵتر دەبێتەوە‪.‬‬ ‫رەمزە نەتەوەییە گەورەكان هەمیشە سەرچاوەی‬ ‫ئەم كێشەش گەر لە رابردووی تاڕادەیەك دوور‌و‬ ‫مێژووی ناوەڕاستی كورد رەگی لە ناوچەگەری و ئیلهام لێوەرگرتن ‌و هەست ‌و گیانی هاوبەشی‬ ‫دابەشبوونە خێڵكیەكاندا بوو بێت‪ ،‬ئەوا لە مێژووی نەتەوەیی بوون‪ ،‬هاندەری دروستكردنی یەكێتی‬ ‫نو ‌ێ‌و هاوچەرخماندا‪ ،‬جگە لە پاشماوەی ئەو هۆكارە نێوخۆیی سنوردانان بۆ دابەشبوون‌و ناكۆكیە خوار‬ ‫مێژووییانە‪ ،‬رەگی لە كولتوری سیاسی‌و مۆدێلی نەتەوەییەكان بوون‪.‬‬ ‫یەكێك لەكێشە گەورەكانی ناسیونالیزمی كوردیش‬ ‫حیزبایەتی‌و الوازی خودی ناسیونالیزمی كوردیدایە‪.‬‬ ‫كولتور‌و حیزبایەتی گەر لە ڕوویەكەوە توانیبێتی لە مێژووی نو ‌ێ ‌و هاوچەرخی خۆیدا‪ ،‬كەمی رەمزی‬ ‫سنوری خێڵ‌و ناوچە ببڕێت‪ ،‬ئەوا لە هەند ‌ێ كات‌و نەتەوەییە‪ .‬بەو ئەندازەی بەرەو مێژووی هاوچەرخیش‬ ‫شوێندا‪ ،‬لە فۆرمێكی تردا بەرهەمی هێناونەوە! لەگەڵ بكشێن‌و پ ‌ێ بنێینە ناو قۆناغی سەرهەڵدانی حیزبی‬ ‫سەرهەڵدان‌و باڵوبوونەوەی ئایدۆلۆژیای چەپیشدا كوردی ‌و نوێنەرایەتی كردن بۆ ناسیونالیزمی‬ ‫هۆكارێكی تری دڕدۆنگی‌و پەرتەوازەیی كورد زیادی كوردییەوە‪ ،‬یاخود خۆ وا نمایشكردنی ئەم كێشە‬ ‫كرد‪ ،‬كە ئەویش هۆكاری ئایدۆلۆژی بوو‪ .‬كە هەندێ‌ قوڵتر‌و فرە رەهەندتر دەبێت‪ .‬هەر بۆ نموونە‪،‬‬ ‫جار شەڕە تاكەكەسیەكانیش لەڕێ‌ی ئەوەوە‌و بەناویەوە لەدوای ئەو دابەشبوونەی لە سەرەتای شەستەكان‬ ‫بەڕێوە دەبران؟!‪ .‬چەپ لە مێژووی هاوچەرخدا ‌و شۆڕشی ئەیلولەوە لەنێو ریزەكانی پارتی ‌و‬ ‫بە لێكدانەوە سادە‌و ب ‌ێ بنەماكانی بۆ كۆمەڵگەی جواڵنەوەی كوردایەتیدا سەری هەڵدا‪ ،‬شت ‌ێ بەناوی‬ ‫زۆرین جوتیار‌و الدێنشینی كوردەواری ‌و دیاریكردنی رەمزی هاوبەش بوونی نەما‪ ،‬رەنگە ساڵی (‪1970‬‬ ‫سروشتی ملمالنێكان‌و جۆری ئامانجە كۆمەاڵیەتیەكان ‪ )1975-‬بەشێوەیەكی كاتی ‌و لە ئاستێكدا ئەم‬ ‫‌و پەیوەندییان بە مەسەلە نەتەوەییەكەو كێشەی واقیعە پاشەكشەی كردبێت‪ .‬بەاڵم دواتر بەشێوەیەكی‬ ‫لەگەڵ فەرهەنگی زاڵی كۆمەڵگەو جیاوازی دیدگای خراپتر‌و ماڵوێرانكەرتر سەری هەڵدایەوە‪ ،‬كێشەكەش‬ ‫بۆ رەمز‌و پێشەوا‌و ناوەرۆكی گۆڕان ‌و شۆڕشی تاكو ئێستا بەردەوامە‌و رەنگە ئێستا لە یەك ‌ێ لە ئەڵقە‬ ‫كۆمەاڵیەتی هەمەالیەنە‪ ،‬زەبرێكی تری گەورەی لە هەرە خراپەكانیدا بژین‪.‬‬ ‫كێشەی سەرۆك ‌و رەمزیش دوو ڕووی دراوێكن‪.‬‬ ‫ناسیونالیزمی كوردی و فەرهەنگی سەرۆكایەتی دا‪.‬‬ ‫بە جۆرێك دەتوانین بڵێین‪ ،‬ناكۆكیەكان دوای ئەم چونكە سەرۆك لە چوارچێوەی فەرهەنگی ناسیونالیزم‌و‬ ‫قۆناغە رەهەندێكی بوغز ئامێز‌و كینە لە دڵی بەناو دنیای نوێدا‪ ،‬دەبێت رەمزی یەكێتی خاك‌و گەل‬ ‫شۆڕشگێڕانەی مەترسیداریان وەرگرت‪ .‬هەر چۆنێك ‌و جێگای شانازی هاواڵتیان بێت‪ .‬بەتایبەتیش‬ ‫بێت كێشەی الوازی فەرهەنگی قبوڵكردنی سەرۆك لە دۆخێكدا كە باس لە ناسیۆنالیست بوون لە‬ ‫‌و بوونی سەرۆك ‌ێ ئەوانی دی وەك خۆیان قبوڵبێت‌و چوارچێوەی بانگەشە بۆ بەهاكانی دیموكراسی بكرێت‪.‬‬ ‫فەلسەفەی بوونی سەرۆكیش لەمەدایە‪ ،‬بەو‬ ‫توانای لەخۆگرتنی جیاوازیەكانی هەبێت‪ ،‬لە پەیوەندی‬ ‫بە ناسیونالیزمی كوردی ‌و كولتور‌و پاشخانی زاڵی ئەندازەی لەم وەزیفەیەش دووربكەوێتەوە‪ ،‬لە پاساوی‬ ‫سیاسی لە كوردستان‌و نێو كوردا‪ ،‬النیكەم وەك بوون ‌و رەوایەتی دەسەاڵتەكەی كەم دەبێتەوە‪ .‬لە‬ ‫هەند ‌ێ ئاماژەشمان پێكردن لە س ‌ێ كێشەی تردا پەیوەندی بە سەرۆك ‌و رەمز بوونیشەوە دەبێت‬ ‫بە وریاییەوە رەچاوی سروشتی قۆناغەكە‌و ئەو‬ ‫خۆی نیشاندەدات‪:‬‬ ‫گۆڕانكاریانەی بەسەر چەمكەكان‌و چۆنیەتی‬ ‫‪ -‬كێشەی رەمزی هاوبەش‪.‬‬

‫تێكۆشان بۆ بەدیهێنان ‌و پیادەكردنیاندا هاتووە‪،‬‬ ‫لەگەڵ تایبەتمەندی دۆخی كورد‌و واقیعی نادەوڵەتی‬ ‫كوردستان بكرێت‪ .‬دەنا لە شیكردنەوە‌و رێكردن ‌و‬ ‫بەرەنجامگیریەكانماندا بە هەڵەدا دەچین‪ .‬بە حوكمی‬ ‫ئەوەی ئێستا نیوەی یەكەمی سەدەی بیستەم ‌و‬ ‫تەنانەت حەفتاكانی سەدەی رابردوو نیە‪ ،‬شێوازی‬ ‫خەباتكردن لە ئێستادا لە زۆر شوێن ‌و لەوانەش‬ ‫كوردستان تێكەڵە بە داخوازی دیموكراسی بوون‪.‬‬ ‫واتە ئەگەر تا دوێن ‌ێ ماركسیزم ئەو ملمالنێیەی لەگەڵ‬ ‫ناسیونالیزمدا دەكرد‪ ،‬لە ئێستادا دیموكراسی دەیكات‪.‬‬ ‫ئەو تەحەدایەی تێكەڵبوون و بەیەكەوە گرێدانی‬ ‫ماركسیزم‌و ناسیونالیزمیش دەكەوێتەوە‌و ناسیونالیزم‬ ‫لەگەڵ دیموكراسی جودان‪ .‬چونكە دیموكراسی لەڕووی‬ ‫مێژووییەوە لە چوارچێوەی مۆدێلی (دەوڵەت ‪-‬‬ ‫نەتەوە)‌دا گەشەی كردووە‪ ،‬دیموكراسی هەربۆیە تاكو‬ ‫ئێستاشی لەگەڵدا بێت كێشەی لەگەڵ ناسیونالیزمی‬ ‫توندڕەو هەیە نەك ناسیونالیزم بەشێوەیەكی گشتی‪.‬‬ ‫تایبەتمەندی دۆخی كوردیش لەم ڕووەوە كە‬ ‫واقیعی نادەوڵەتیی پێكیدەهێنێت‪ ،‬ئەگەر دەوڵەت‬ ‫لەڕێ‌ی لۆژیك‌و میكانیزم ‌و توانستەكانیەوە توانای‬ ‫بەڕەمز كردنی فەرمی رەمزەكان بخاتە بەردەم‬ ‫ناسیونالیزم‪ ،‬لە دنیای كوردیدا لە سایەی نەبوونی‬ ‫ئەم دامەزراوە‌و دەسەاڵت ‌و بژاردەدا‪ ،‬دروستكردن ‌و‬ ‫پارێزگاریكردن لە ڕەمزەكان دەبێتە كاری ئەخالقی‬ ‫رێبەر‌و سەركردە سیاسی‌و حیزبییەكان‪ .‬كە ئەوەش‬ ‫ملكەچ بووەو ملكەچە بۆ هەڵكشان‌و داكشان‪ .‬ئەوەی‬ ‫لە دۆخی ئێمەدا قوڕەكەی خەستتر‌و دۆخەكەشی‬ ‫دژوارتر كردووە‪ ،‬بە حوكمی نادەوڵەت بوون ‌و‬ ‫لێكهەڵوەشاوەیی نێوخۆیی‌و الوازی كەلتوری هەست‬ ‫بە لێپرسراوێتی نیشتمانی ‌و ئەخالقیی‪ ،‬نەبوونی‬ ‫هیچ بەڵگەنامە‌و چەسپاوێكی سازان لەسەركراوی‬ ‫نیشتمانیە‪ .‬كە سنور ‌ێ بۆ گەمەی ناشیرینی‬ ‫هێزەكان‌و شكاندنی رەمزەكان دابنێت‪ .‬بە واتایەكی‬ ‫تر دەركەوتن ‌و بەیانكردنێكی ناسیونالیزمانەی‬ ‫راستەقینەمان لە سەروو حیزبە نەرێنییەكانی سەر‬ ‫بە قوتابخانەی تەقلیدی بیری كوردایەتی نیە‪ .‬ئەوەی‬ ‫لەم ڕووەوە هەیە هەستە‪ ،‬كە هەند ‌ێ جار ئەویش‬ ‫دەكەوێتە بەر شەپۆلی ناكۆكی‌و ملمالنێكان‌و الواز‬ ‫دەبێت‪ .‬لێرەدا فرە حیزبیش كە پێداویستییەكی‬ ‫دیموكراسیە ‪ ،‬لە پەیوەندی بە ناسیونالیزمەوە‬ ‫دەبێت بە كێشە‪ .‬چونكە زیاد لە هێزێك خۆی بە‬ ‫میراتگری مێژوو كەلەپوری كوردایەتی ‌و هەڵگری‬ ‫دروشم‌و داواكاریەكانی دەزانێت‪ .‬لە سایەی نەبوونی‬ ‫چوارچێوەی كولتوری ‌و دامەزراوەیی بەهێزیش بۆ‬ ‫ئاراستەدانی دیموكراسیانەی جیاوازییە حیزبیەكان‪،‬‬ ‫زۆرجار سەر لە ملمالن ‌ێ ‌و ناكۆكی ‌و تەنانەت‬ ‫ناكۆكیی خوێناویشەوە دەردەهێنێت!‪ .‬لە دۆخێكی‬ ‫لەم جۆرەشدا‪ ،‬واتە نەبوونی دامەزراوە‌و پێوەر‌و‬ ‫دەستەبەریی ناسیونالیزمی بان حیزبی‌و سەرووی هێزە‬ ‫سیاسیەكاندا‪ ،‬پرسیارێك سەرهەڵدەدات‪ ،‬كە ئەویش‬ ‫ئەوەیە‪ :‬ئایە ناسیونالیزممان هەیە؟ وەاڵمەكەی الی‬ ‫ئێمە پێش چەندین ساڵ ‌و لە كتێبی (ناسیونالیزم‬ ‫‌و ناسیونالیزمی كوردی خوێندنەوەیەكی مەیدانی)‬ ‫داومانەتەوەو وتوومانە‪ :‬بەڵ ‌ێ ناسیونالیزمان هەیە‪،‬‬ ‫بەاڵم ناسیونالیزمێكی شێواو و شێوێنراو‪ .‬ناسیونالیزمی‬ ‫هۆكارە بابەتی ‌و خودییەكان ڕێ‌ی گرتووە لەوەی‬ ‫رۆڵی خۆی وەك ئەوەی پێویستە بگێڕێت‪.‬‬ ‫دەبێت كێشەی سەرۆكایەتی هەرێمیش‬ ‫لەم چوارچێوەدا بخوێنرێتەوە‪ ،‬چونكە ڕەگە‬ ‫قوڵەكانی لە كێشە بونیادیەكانی ناسیونالیزم‌و‬ ‫كێشەی ئەم ناسیونالیزمە لە دروستكردنی رەمزی‬ ‫هاوبەشدا شاراوەتەوە‪ .‬بەاڵم ئەم خوێندنەوەو بە‬ ‫یەكدیبەستنەوە تەنها یەك رەهەند‌و وەزیفەی نیە‪،‬‬ ‫یاخود نابێت بیبێت‪ ،‬واتە نابێت تەنها بە مەبەستی‬ ‫تێگەیشتن لە كێشەكانی سەرۆك‌و سەرۆكایەتی ئەم‬ ‫كارە بكەین‪ ،‬بەڵكو ڕووی دووەمیشی هەیە‪ ،‬ئەویش‬ ‫ئەوەیە سەرۆك‌و سەرۆكایەتی هەرێم النی كەم‬ ‫سەبارەت بە باشوری كوردستان ‌و ناڕاستەوخۆش‬ ‫ناسیونالیزمی كوردی بەگشتی‪ ،‬داڕشتنەوەو‬ ‫بیناكردنەوەی‪ ،‬دەتوان ‌ێ چ رۆڵ ‌ێ لە كەمكردنەوە‌و‬ ‫كاریگەری ئەم كێشە ریشەییەی ناسیونالیزمی‬ ‫كوردی باشووردا بگێڕێت؟‪ ،‬واتە دەبێت لێرەوە‬ ‫بگەڕێینەوە بۆ دیاریكردنی چارەسەر‪ ،‬بەاڵم ئەوەش‬ ‫ڕوونە كە ئەركێكی وا گەورە لە دەرەوەی توانای‬ ‫سەرۆكایەتی و سەرۆكی هەرێمەوەیە‪ ،‬ئەو دەتوانێت‬ ‫هاوكار‌و یارمەتیدەر بێت‪ ،‬چونكە لە بنەڕەتدا كێشەكە‬ ‫پەیوەندی بە كۆی هێزە سیاسیەكان‌و ناسیونالیزمی‬ ‫كوردی‌و دەركەوتە فیكری و رێكخراوەییەكان ‌و‬ ‫بەتایبەتیش یەكێتی‌و پارتی‌و ئەزموونی حوكمڕانی‬ ‫هەرێمەوە هەیە‪ .‬چونكە لەڕووی مێژووییەوە ئەوانەی‬ ‫لێپرسراوێتی تێكشكاندنی رەمزە هاوبەشەكانیان‬ ‫لە مێژووی هاوچەرخدا دەكەوێتە ئەستۆ‪ ،‬ئەم‬ ‫دوو هێزەن‪ ،‬بۆیە بەب ‌ێ چارەسەركردنی ئەم گرێ‌‬ ‫مێژووییە‪ ،‬یاخود گۆڕینێكی راستەقینەی تەرازووی‬ ‫هێز‌و دەستڕۆیشتوویی رەنگە هەوڵەكانی چارەسەر‬ ‫بەگوێرەی پێویست شوێنی خۆیان نەگرن‪ .‬پرسیاری‬

‫سەرەكیش لێرەدا ئەوەیە‪ :‬داخۆ لە ئێستادا هیچ‬ ‫پرۆژەیەكی لەو جۆرە لە ئارادایە؟ هیچ ئاسۆیەكی‬ ‫لەو جۆرە لەبەردەمدایە؟ بە بڕوای ئێمە بەداخەوە‬ ‫نەخێر‪.‬‬ ‫بەاڵم ئەوەش ناب ‌ێ واتای راگەیاندنی دەستەوسانی‬ ‫‌و لێپرسراوێتی لەكۆڵ خۆكردنەوەو چارەسەر‬ ‫سپاردن ب ‌ێ هیچ دەستپێكێك بە ئایندە بگەیەنێت‪،‬‬ ‫چونكە ئەوە درێژەدانە بە دۆخی رابردوو‪ ،‬كە دۆخی‬ ‫دژە رەمزی هاوبەش‌و فشۆڵی نێوخۆیی‌و بەدگومانی‬ ‫چەند سەرەیە‪ .‬خۆ ئەگەر سەرۆكی هەرێمی نوێ‌‬ ‫النی كەم هۆشیار بێت بە رەهەندە دەروونی‪،‬‬ ‫مێژوویی‪ ،‬سیاسی‌و جوگرافیەكانی ئەم كێشەیە‌و‬ ‫پەیوەندی ئەو بە پێگەكەی‌و ئەو رۆڵەی پێویستە‬ ‫بیبینێ‌‪ ،‬رەنگە ئومێدی ئەوەی ل ‌ێ بكرێت لەم ڕووەوە‬ ‫سەرەتایەكی جیاواز دەستپێبكات‪ .‬كە بە بڕوای‬ ‫ئێمە ئەمەش ئەركە نەك بژاردەیەكی بەردەمی‪ .‬بە‬ ‫حوكمی ئەوەی پێشڤەچوون‌و وەگەڕخستنی توانا‬ ‫رەمزییەكان لەم ئاستەدا‪ ،‬پەیوەستن بەو سەرەتا‌و‬ ‫رۆحیەت ‌و دەستپێكە نوێیەوە‪ ،‬ئەوەش دەخوازێت‬ ‫ێ بنیاتبنرێتەوە‪،‬‬ ‫سەرۆكایەتی هەرێم سەرلەنو ‌‬ ‫بەڵكو بینا بكرێت‪ ،‬بە حوكمی ئەوەی ئێمە لە‬ ‫قۆناغی پێشوودا لەبەر زیاد لە بابەتێكی بابەتی‬ ‫و خودی زیاتر لەوەی سەرۆكایەتی هەرێممان وەك‬ ‫دامەزراوەیەك هەبووبێت‪ ،‬سەرۆكی هەرێممان هەبووە‬ ‫بەڵكو ((رێبەری رزگاریخوازی گەلی كوردمان))‬ ‫لە بەرگی یەرۆكی هەرێمدا هەبووە؟‪ .‬رووداو ‌و‬ ‫كێشمەكێش‌و ملمالنێكانیش زۆرتر بە دەوری خودی‬ ‫كەسێتی سەرۆكدا سوڕاونەتەوە نەك سەرۆكایەتی‪،‬‬ ‫لە سۆنگەی واقیعی نادامەزراوەیی كۆی سیستمی‬ ‫سیاسیش لە هەرێمدا‪ ،‬كەسێتی سەرۆك لە ئاستی‬ ‫تاكەكەسیدا هەژموونی بەسەر ئەوانی تردا هەبووە‪،‬‬ ‫لەهەمان كاتدا تەوەرەی سەرەكی بە دەوردا‬ ‫سوڕانەوەی ملمالن ‌ێ نێوخۆییە مێژووییەكانیش بووە‪،‬‬ ‫كە ئەوەش وەك بینیمان كێشەی لێكەوتەوە‪.‬‬ ‫ئێستا ئەگەر ئەو پرسیارەی پێشتر وروژاندمان‬ ‫بیوروژێنینەوەو بڵێین‪ :‬داخۆ دەبێت لە گشت‬ ‫(كل)ەوە بگەڕێینەوە بۆ بەش (جز‌ء)؟ واتە‬ ‫لە ناسیونالیزمی كوردی و كێشەی نەبوونی‬ ‫رەمزی هاوبەشی هاوچەرخەوە بگەڕێینەوە بۆ‬ ‫بەدامەزراوەكردنی سەرۆكایەتی هەرێم‪ ،‬یاخود لە‬ ‫چارەسەركردنی كێشەكانی رابردووی سەرۆكایەتی‬ ‫‌و دووبارە بیناكردنەوەی دامەزراوەكەوە بگەڕێینەوە‬ ‫بۆ گشتیەكە‪ ،‬واتە ناسیونالیزمی كوردی؟ بە بڕوای‬ ‫ئێمە مەرج نیە لە بەردەوام هەڵبژاردنی یەك ‌ێ لەم‬ ‫دوو بژاردەدا بین‪ .‬بەڵكو دەتوانین بە شێوازی جیاواز‬ ‫لەسەر هەردوو ئاستەكەدا كار بكەین‪ .‬بەاڵم راستیەك‬ ‫هەیە ئەویش ئەوەیە‪ ،‬كاركردن لەسەر قواڵییەكانی‬ ‫ناسیونالیزمی كوردی كات‌و وزەی زۆرتر دەخوازێت‪،‬‬ ‫پرسێكی ستراتیژییە‌و زۆر شت دێنە چوارچێوەی‬ ‫باس‌و خواس‌و بەربەست‌و شانس ‌و بەرنامە بۆ‬ ‫داڕشتنەوە‪ .‬لەكاتێكدا سەرۆكایەتی پرسێكی‬ ‫هەنوكەییە‪.‬‬ ‫بە گوێرەی ئەو رێسایەش كە دەڵێت‪( :‬گەر‬ ‫هەمووی بەسەریەكەوە نەكرا‪ ،‬مەرج نیە واز‬ ‫لەوە بهێنرێت كە دەكرێت ‌و گونجاوە)‪ ،‬دەتوانین‬ ‫پرسی بیناكردنەوەی ئەم دەزگایە‌و دووبارە‬ ‫پێناسەكردنەوەی رۆڵ‌و وەزیفەی‪ ،‬لەڕووی دەروونی‬ ‫و سیاسی ‌و نەتەوەییەوە‪ ،‬بكەین بە سەرەتایەك‬ ‫بۆ وروژاندنێكی مەنهەجیتر‌و قوڵتر‌و نەتەوەییتر‌و‬ ‫كێشەی ناسیونالیزمی كوردی لەگەل رەمزی هاوبەش‬ ‫‌و كەم توانایی لەم ڕووەوە‪.‬‬ ‫چونكە بۆئەوەی پرسەكە لەسەر ئاستی‬ ‫ناسیونالیزمی كوردی دا بیری لێبكرێتەوە‌و‬ ‫خوێندنەوەی بۆ بكرێت‪ ،‬پێویستی بە زەمینە‬ ‫سازكردن‪ ،‬گێڕانەوەی ئومێد‪ ،‬دەستپێكی نوێ‌‪،‬‬ ‫گێڕانەوەی ئاستێكی ماقوڵ لە متمانەو نیشاندانی‬ ‫النی كەمی ئیرادە‌و نموونەی مەیدانی دەخوازێت‪.‬‬ ‫كە دەكرێت ئەم سەرەتایە لە سەرۆكایەتی هەرێمەوە‬ ‫دەستپێبكات‪ ،‬ئەمەش واتای فەرامۆشكردنی‬ ‫پرسەكە لەسەر ئاستی كۆی ناسیونالیزمی كوردی‬ ‫و شانسەكانی بەردەمی ناگەیەنێت‪.‬‬ ‫بەڵكو دەتوانێت یەك ‌ێ لە كارەكانی سەرۆكی‬ ‫هەرێمی نوێ‌‌و سەرۆكایەتی هەرێم‪ ،‬الكردنەوە بێت‬ ‫لەم پرسە‪ ،‬بۆئەوەی پێش هەموو شتێك كێشە‬ ‫بوونی بخاتە ڕوو‪ ،‬دواتر لە دوو ئاستدا هەوڵی لە‬ ‫دەرگادانی باسكردن لە چارەسەركردنی بوروژێنێت‪:‬‬ ‫(أ‌) ئاستی تیۆری ‌و فیكریی بە ئەنجامدانی‬ ‫كۆنفرانسی زانستی ‌و لێكۆڵینەوەی جۆرا‌وجۆر لەم‬ ‫بارەوە‪ ،‬بۆ دەستنیشانكردن ‌و پێناسەكردنێكی‬ ‫زانستیانە‌و بابەتیانەی كێشەكە‌و ڕەگ ‌و ڕیشە‌و‬ ‫ڕەهەند‌و دەركەوتەكانی‌و چۆنیەتی چارەسەركردنی‪.‬‬ ‫(ب‌) خەماڵندنی نەخشە رێگایەك لە بواری‬ ‫سیاسی‌و ئیداریدا‪ ،‬بە قوڵكردنەوەی رۆڵی ناوبژیوانی‬ ‫سەرۆك‌و سەرۆكایەتی‌و كەمكردنەوەی گرژییەكان‬ ‫‌و پڕكردنەوەی بۆشاییە سیاسییەكان‌و بە نیشتمانی‬ ‫كردنی هێزەكان و ‪ ...‬هتد ‪.‬‬


‫�کو�ل ت�وور‬

‫‪18‬‬

‫‪zamenpress@gmail.com‬‬ ‫ژمارە (‪ )18‬سێشەممە ‪2019/5/14‬‬

‫شتەکان دەگەن‪ ،‬ئەی مرۆڤەکان؟‬ ‫د‪ .‬سەردار عەزیز‬

‫ماریو بەدەلیاچا ئیتاڵیەکی ئەبو‬ ‫شواربە‪ .‬ئەم فۆتۆگرافەرە یەکێک لە‬ ‫پرۆژەکانی ساڵی ‪٢٠١٣‬ی وێنای ئەو‬ ‫شتانە بوو کە پەنابەرە ئەفریقاییەکان‬ ‫لە دورگەی المپەدۆسا بەجێی‬ ‫دەهێڵن‪ .‬شتەکان تەنها لە هەناو‬ ‫ئەم چوارچێوەیەدا مانا بەخشن‪،‬‬ ‫لە دەرەوەی ئەم چوارچێوەیە هەتا‬ ‫بڵێی هاکەزایین‪ .‬شتەکان پێداویستیە‬ ‫تایبەتەکانی کەسێكی موسافیرن‪ ،‬بە‬ ‫خەیاڵ و خەونێکی تایبەتەوە‪ .‬کۆچ‬ ‫هەمیشە پێش ئەوەی کۆچ بێت بە‬ ‫شوێندا‪ ،‬کۆچە بە خەیاڵدا‪ .‬پەنابەرەکان‬ ‫بە دەریای سپیدا بۆ ئەوروپا دێن لە‬ ‫بەلەمی کۆندا بە ژمارەی زۆر سەفەر یەکێک لە فۆتۆکانی (ماریو بەدەلیاچا)‬ ‫دەکەن‪ .‬بەاڵم نەک هەر قاچاخچیەکان‪،‬‬ ‫ئەوان‬ ‫ئەوروپاییەکانیش‬ ‫بەڵکو‬ ‫المپەدوسۆ‪،‬‬ ‫لە‬ ‫نابینن‪.‬‬ ‫مرۆڤ‬ ‫وەک‬ ‫بیکاتە پرۆژەیەک‪ .‬شتەکان پێکەوە‬ ‫جێگایەک هەیە پێی دەڵێن (گۆڕستانی چیرۆکی سەیر دەگێڕنەوە‪ .‬بۆ من‬ ‫بەلەمەکان) لەوێ لەگەڵ بەلەمەکاندا دەکرێت ئەو (کاڵوو نەعل و چاویلکەو‬ ‫شتومەکیش بەجێدەهێڵرێت‪ .‬پرۆژەکەی فەرهەنگ و بەرگی پاسەپۆرت و نامەو‬ ‫ماریو بە ئیتاڵی ناوی فرامێنتیە‪ ،‬بە جەوەنەو قاپ و قاچاخ و کتێبانە) هەموو‬ ‫کوردی بە مانای بەش یان شتێکی بەسەر دوو پۆلێندا‪ ،‬پۆلێن بکرێن‪:‬‬ ‫پەرت بوو‪ ،‬یان پاشماوە دێت‪.‬‬ ‫یەکەمیان پێداویستیەکانی سەفەرێکی‬ ‫ڕۆژانی ڕابوردوو کە ماریوم بینی سەخت‪ ،‬لەگەڵ پێداویستیەکانی‬ ‫باسی ئەوەی کرد سەرەتا ڕۆژنامەی گەیشتن‪ .‬لە سااڵنی ڕابوردوودا ئەوەی‬ ‫(ریپۆبلیکا) دەینێرێت بۆ دورگەکە‪ ،‬لەمیانەی چیرۆکی سەفەردا زیاتر‬ ‫پاشان بیری ئەوەی لێدەکاتەوە کە جێگای بایەخ بووە‪ ،‬لە هەموو شتێکی‬

‫ماریو بەدەلیاچا‬ ‫تر زیاتر گەیشتن بووە‪.‬‬ ‫بەاڵم ئەمڕۆ گەیشتن توێژی‬ ‫زیاتری دروستکردووە‪ .‬بەوەی واڵتانی‬ ‫ئەوروپی‪ ،‬لە هەوڵی ئەوەدان کە دان‬ ‫بە گەشتنی پەنابەراندا نەنێن‪ ،‬بۆ‬ ‫ئەوەی بەرپرسیارێتیان نەگرنە ئەستۆ‪.‬‬ ‫ماریو لە پرۆژەیەکی تردا وێنای ئەو‬ ‫جێگایانە دەگرێت کە لە ئیتاڵیادا هەن‬ ‫بۆ بەندکردنی ئەو پەنابەرانەی کە‬ ‫چاوەڕێی ناردنەوەن‪ .‬ئەم جێگایانە‬ ‫پێیان دەوترێت (دیتێنشن سێنتەر)‪،‬‬

‫لە وێناکاندا وەها دەردەکەوێت جگە لە‬ ‫دیوارێکی ڕووت هیچی تر نەبێت‪.‬‬ ‫هەڵکشانی شەپۆلی رەگەزپەرستی‬ ‫لە ئەوروپا گەیشتنی بیانی بۆ ئەو‬ ‫کیشوەرە‪ ،‬لە هەموو ساتێک زیاتر‬ ‫سەختکردووە‪.‬‬ ‫شتەکانی گەیشتن‪ ،‬وەک فەرهەنگی‬ ‫فێربوونی ئیتاڵی بێ مامۆستا‪ ،‬کاڵوو‬ ‫چاویلکەیەکی گەشتیارانە؛ دەربڕی‬ ‫خەونێکن‪ ،‬کە پەنابەر پێش گەیشتن بە‬ ‫گەیشتنەوە دەیبینێت‪ .‬بەاڵم شتەکان‬

‫دەگەن‪ ،‬خۆی ناگات‪ .‬گەیشتن تەنها ئەوە‬ ‫نیە لە ڕووی فیزیکیەوە‪ ،‬بگەیتە سەر‬ ‫خاکی ئەوروپا‪ .‬گەیشتن پرۆسەیەکی‬ ‫یاسایی‪ ،‬کەلتوری‪ ،‬دەروونی‪ ،‬ئابوری‬ ‫و ئاگاییە‪ .‬ئەم هەموو توێژە هەتابێت‬ ‫زیاتر ئاڵۆز دەبن‪ .‬وێناکانی ماریو لە‬ ‫کتێبخانەی گشتی شاری کۆرک کراون‬ ‫بە پێشەنگا‪ ،‬ئەوەی بۆ من جێگای‬ ‫سەرنج بوو‪ ،‬ئایا ئەم وێنایانە چۆن‬ ‫دەبینرێن؟ ئەمەم لەگەڵ (ماریو)دا‬ ‫باسکرد‪ ،‬ترسی من ئەوە بوو‪ ،‬کە بە‬

‫دیدو تێگەیشتنی پۆست مۆدێرنەکان‪،‬‬ ‫هەرکەس بە دیدی خۆی لێکی‬ ‫بداتەوە‪ ،‬لە ئەنجامدا کرۆکی چیرۆکەکە‬ ‫بفەوتێت‪ .‬شتەکان لەکاتێکدا پەنابەران‬ ‫دەکەنە مرۆڤی ئاسایی و خاوەن خەونی‬ ‫بچکۆلە‪ ،‬لەهەمانکاتدا دەربڕی ئەوەن‬ ‫کە وەک خەڵکانێکی خاوەن مروەت لە‬ ‫خۆیان نواڕیوە‪ .‬بەاڵم بەپەنابەربوون‬ ‫دۆخێکە هەموو مروەتێکت لێ‬ ‫دەسێنێتەوە‪ .‬پەنابەربوون دۆخی داڕن‬ ‫بوونە‪ .‬پەنابەر لە ڕێگای تیلەو یاساو‬ ‫خێسەو پرسیاری پۆلیس و هاواری‬ ‫سیاسیەکان و ترسی کۆنی کەلتوری‬ ‫ئەوروپاییەکان لەوە دەکەوێت هەڵگری‬ ‫هیچ بەهایەکی مرۆڤ بوون بێت‪.‬‬ ‫گەرچی شتەکان چیرۆکی تاکەکەسین‬ ‫پێکەوە سەربوردەی یەکێک لە هەرە‬ ‫دیاردە تراژیدیەکانی ئەم سەردەمەمان‬ ‫بۆ دەگێڕنەوە‪ ،‬بەاڵم تەنها پێکەوە‬ ‫مانایان هەیە‪.‬‬ ‫فۆتۆکانی (ماریو) هیچ ناونیشانێکی‬ ‫تایبەت هەڵناگرن‪ ،‬هیچ ڕیزبەندیەک‬ ‫نیە بۆ پۆلێنکردنیان‪ .‬ئەمە لەکاتێکدا‬ ‫خەسڵەتی وێناکانە‪ ،‬بەاڵم جۆرێک لە‬ ‫بەرگریە لەالیەن ئەوەوە بۆ فشاری‬ ‫بە مۆزەکردن‪ .‬مۆزەخانە جێگایەکی‬ ‫تایبەتی سەر بە مۆدێرنە‪ .‬جۆرێکە‬ ‫لە دەستەمۆکردن‪ ،‬کە هەڵگری بەهاو‬ ‫خەسڵەتی خۆیەتی‪ .‬شتی ناو مۆزەکان‬ ‫شتی ئەم سەردەمە نین‪ .‬پانتایی‬ ‫مۆزەکان‪ ،‬جۆرێکی تایبەت لە پەیوەندی‬ ‫لەگەڵ مرۆڤەکاندا دادەڕێژن‪ .‬مۆزەکان‬ ‫هەڵگرتن و هێنانەوەی ئەو شتانەن کە‬ ‫پێش سەردەمی ئەمڕۆ هەبوون‪ ،‬ئاماژەی‬ ‫دیاردەیەکی تێپەڕیون‪ .‬بەاڵم ئەم‬ ‫وێنایانە هێشتا مۆزەیی نین‪ .‬هەڵگری‬ ‫خەسڵەتی دیاردەیەک و مرۆڤانێکن کە‬ ‫ئەمڕۆ لەسەر جادەکانی ئەوروپا بە‬ ‫ئازارەوە ژیانیان دەگوزەرێنن!‪.‬‬

‫خودا هی كێ یە؟‬

‫نەجات نوری‬

‫مرۆڤ ئەوەتی هەیە لە جیهان‌و‬ ‫خۆی دەڕوانێت‪ ،‬بەشوێن ئەو وەاڵمانەدا‬ ‫دەگەڕێت كە مرۆڤ دەبێ چیبێت‌و ببێ‬ ‫بەچی؟ بە دیوەكەی تریشدا دەبێ خودا‬ ‫ئەم مرۆڤەی بەم هەموو پرسیارانەوە‬ ‫بۆچی خوڵقاندبێت‌و دەیەوێت چی بە‬ ‫مرۆڤ بڵێت بەم هەموو تێڕامانەیەوە؟‬ ‫روانینێك كە رەنگە تا مردن مرۆڤ‬ ‫بە جەوهەری شتەكان نەگات‌و بەو‬ ‫هەموو تێڕامانانەیەوە ببێتەوە بە خۆڵ‬ ‫بەبێ ئەوەی هیچی لە بووندا دەست‬ ‫كەوتبێت‪ ،‬ئەمە بۆ مرۆڤ پێ دەچێت‬ ‫گرانترین هۆكارێك بێت كە هەموو‬ ‫تەمەنی دەخاتە بەردەم لێشاوێك لە‬ ‫گەڕان‌و نائومێدی لەگەڵ خۆی‌و خودا‌و‬ ‫دەوروبەریدا‪ ،‬لە قواڵیی ئەو گەڕانانەیدا‬ ‫بە شوێن دوو شتدا گەڕاوە خۆی‌و‬ ‫خوادا‪ ،‬بەشوێن ئەم دوو شتەدا دەیان‬ ‫پرسیاری لە خۆی كردووەو بۆ هەر یەك‬ ‫لەم دوو شتەش دەیان دەق‌و كتێبی‌و‬ ‫الپەڕەی نوسیوە تا بە ئەو مەبەستە‬ ‫بگات كە دەیگەیەنێتە ئەو حەقیقەتەی‬ ‫خۆی‌و خودا دەبێ لە كوێدا بەیەك‬ ‫بگەن‪.‬‬ ‫مرۆڤ لەو خاڵەدا دەگاتە یەقین كە‬ ‫ناتوانێت وەاڵمی ئەوە بداتەوە چ شتێك‬ ‫وای كردووە كە وەكو مرۆڤ خوڵقاوە‌و‬ ‫لەم خوڵقاندنەیشدا دەبێتە هۆكارێك بۆ‬

‫نەگەیشتن بە ناسینی خۆی‌و زۆر وێنەی‬ ‫ئاڵۆزتر‪ ،‬دەبێتە مرۆڤێك كە ئیتر نە‬ ‫هەوڵەكانی خۆی‌و نە خودا نایگەیەننە‬ ‫ئەو ئومێدەی كە لە بووندا بە شوێنیدا‬ ‫دەگەڕێت‪ .‬ئەمە ئەو مرۆڤەیە كە‬ ‫ئیتر دەبێتە وێرانبوونی خۆی بەبێ‬ ‫ئەوەی خۆی بۆ دروستبكرێتەوە‬ ‫وەكو مرۆڤی راستەقینە‌و هەر خۆشی‬ ‫دەبێتە هۆكاری لەناوبردنی خۆی‌و‬ ‫دەوروبەرەكەی بە هۆكاری جیاجیا‪،‬‬ ‫ئەمە لە قواڵیی دەقەكانەوە پێ‬ ‫دەگەیت‪ ،‬ئەو دەقانەی كە رەنگە وا‬ ‫لە خوێنەران بكات درەنگ هەست بە‬ ‫زۆر ماناو پرسیاری رۆحی خۆی بكات‬ ‫وەكو لەم رۆمانەدا (عەمامەدز) پێ‬ ‫دەگات‪ .‬هەندێ دەقی وەكو ئەم دەقە‬ ‫هەیە لە ئاست زۆر پرسدا راتدەگرێت‪،‬‬ ‫دەتخاتە بەردەم تاقیكردنەوەیەكی‬ ‫چەند گران كە مرۆڤ هەمیشە بیەوێت‬ ‫لەرێگەی پەیامە ئاسمانیەكانەوە بە‬ ‫وێنەی حەقیقی خوداو خۆی بگات‪،‬‬ ‫بیەوێت بەردەوام لە قواڵیی ئاسمانەوە‬ ‫پەیامی پێبگات بەبێ ئەوەی خۆی‬ ‫كار بۆ سەركەوتنی خۆی بكات‌و بیری‬ ‫خۆی بۆ ژیانی خۆی بخاتە گەڕ‪ ،‬لەگەڵ‬ ‫ئەوەشدا هەمیشە وێنە راستەقینەكەی‬ ‫خۆی ون دەكات‌و بەدەم چاوەڕوانی‬ ‫پەیامە ئاسمانیەكانەوە دەمرێت‪ ،‬بەمە‬ ‫مرۆڤ ‌و خودا دەبنە دوو هۆكاری دژ‬ ‫بەیەك زۆركات‌و بەیەك ناگەن چونكە‬ ‫زۆركات پەیامە ئاسمانیەكان لەالیەن‬ ‫چەند گروپ‌و تاقمێكەوە لەژێر ناوی‬ ‫ئایندا زەوت دەكرێن‌و دەكرێنە هۆكاری‬ ‫مەرگی كەسانی تر‪ ...‬ئەم دەقە‬ ‫(عەمامەدز) لەسەر ئەم پرسە قوڵە‬ ‫خوێنەران رادەگرێت‌و دەیانخاتە بەردەم‬ ‫دەیان پرسی گرنگ‌و كوشندە‪.‬‬ ‫ئەم رۆمانە (عەمامەدز) بۆ چاپە‬ ‫عەرەبیەكەی ‪ 247‬الپەڕەیە لە نوسینی‬ ‫رۆماننوسێكە بەناوی (شهید) لەسەر‬ ‫ئەو قواڵییە كاردەكات كە دەبێ مرۆڤ‬ ‫‌و خودا‪ ،‬مرۆڤ‌و خۆی لە كوێدا بەیەك‬ ‫بگەن‌و چ پەیوەندیەكیان بەیەكەوە هەیە‬ ‫لە رۆژگارە جۆربەجۆرەكاندا‪ ...‬زۆركات‬ ‫ئەوەی زۆر لە رۆشنبیرەكان‌و بەشێك‬

‫لە فەلسەفە بۆیان وەاڵم نادرێتەوە‬ ‫دەكرێ لە دەقێكی وەكو ئەم دەقەدا‬ ‫بە جۆرێك لە جۆرەكان ئەو وەاڵمە‬ ‫دەست خوێنەران بكەوێت كە دەبێ‬ ‫مرۆڤ بۆچی كە خودا خوڵقاندویەتی‬ ‫بە نەداری‌و دەربەدەری لە جیهاندا‬ ‫بژی؟ ئەم دەقە پڕ لە پرسیاری قوڵ‬ ‫و بێ وەاڵم‪ ،‬ئەو پرسیارانەی كە‬ ‫پەیوەندیان بە خوداو خۆیەوە هەیە‪،‬‬ ‫لەوەدا خوێنەران رادەگرێت كە مرۆڤ‬ ‫دەبێ بۆچی خودا زۆر لە مرۆڤەكانی‬ ‫كردبێتە مرۆڤی برسی‌و بێ النەو ماڵ‌و‬ ‫ژێردەستەی كەسانی تر؟ بۆچی دەبێ‬ ‫لە سایەی ئەم خودا مەزنەدا گیرۆدەی‬ ‫نەهاتی‌و بێ بەزەیەی مرۆڤەكانی ترو‬ ‫ژیان ببێتەوە؟ لە هەر بەشێكی ئەم‬ ‫دەقەدا خوێنەران دەبنە كەسانێك كە‬ ‫شپرزەدەبن بۆ ئەوەی بتوانن وەاڵمێكی‬ ‫گونجاویان بۆ پرسیارەكانی ناو ئەم‬ ‫رۆمانە دەست بكەوێت‪.‬‬ ‫پاڵەوانی ئەم رۆمانە بە خەو بە‬ ‫خودا دەگات‌و داوای لێدەكات كە خودا‬ ‫بیكاتە پێغەمبەرێك لەم رۆژگارەدا‪،‬‬ ‫پێغەمبەرێك بۆ رزگاری ئینسانەكان‬ ‫نا وەكو ئەوەی پێغەمبەرەكانی تر‬ ‫كردویانە‪ ،‬بەڵكو تەنیا لە پێناو‬ ‫رزگاركردنی خودا‪ ،‬ئەمە پرسیاری‬ ‫جەوهەری ناو ئەم دەقەیە‪ ،‬خودا هی‬ ‫كێ یە؟ ئایا خودا بە تەنیا هی ئەو‬ ‫گروپ‌و تاقمانەن كە لەژێر ناوی ئاینە‬ ‫جۆربەجۆرەكاندا دەیان‌و هەزاران ساڵە‬ ‫وەكو موسڵمان‌و مەسیحی‌و جولەكە‌و‬ ‫بوزی‌و دەیان ئاینی تر خودایان بۆ‬ ‫خۆیان قورغكردووە‌و لەژێر ئەم ناوانەدا‬ ‫خودا بۆ ئامانج‌و دەستكەوتی خۆیان‬ ‫بەكاردەهێنن‌و دەیان كوشتوكوشتار‬ ‫لەژێر ناوی خودادا دەكەن‌و خودا بەهی‬ ‫كەسانی تر نازانن جگە لە خۆیان‬ ‫نەبێت‪ .‬ئەمە پرسیارە جەوهەری‌و‬ ‫قوڵەكەی ناو ئەم دەقەیە‪ ،‬پرسیارێك‬ ‫كە لە هەر الپەڕەیەكدا دەبێ بەشوێن‬ ‫وەاڵمێكی ون بوودا بگەڕێیت‪.‬‬ ‫خودا دەبێ رزگاربكرێت‌و خودا‬ ‫بكرێتەوە بە خودای هەموو ئینسانەكانی‬ ‫سەر زەوی نەك هی گروپ‌و تاقمە‬

‫بەرگی رۆمانەکە‬

‫ئاینیەكان‪ ،‬نوسەری ئەم دەقە لەگەڵ‬ ‫ئەم بانگەوازەدا دەقێك دەنوسێت‬ ‫كە وا لە خوێنەران دەكات زۆر سەیر‬ ‫بە شوێن ئەم بۆ چون‌و بانگەوازەیدا‬ ‫بچن‌و الپەڕە بە الپەڕە لە ژێر ناوی‬ ‫چەندین بەش دا بۆ ئەوە بگەڕێن كە‬ ‫بۆچی دەبێت خودا لەم رۆژگارەدا‬ ‫رزگار بكرێت لە كاتێكدا مرۆڤ خۆی‬ ‫لە نەهاتی‌و نەداری‌و چەوساندنەوە‌و نا‬ ‫عەدالەتی پێ رزگار ناكرێت‪ .‬پاڵەوانی‬ ‫ناو ئەم رۆمانە لە پێناودا رزگاركردنی‬ ‫خودادا بە مەرگ دەگات‪ ،‬دەیەوێت‬

‫ببێت بە پێغەمبەر تەنیا لەپێناو‬ ‫خۆیدا نا لەپێناو خودادا كە كراوەتە‬ ‫خودای چەند ئاینێك‌و هیچی تر‪ ...‬لەم‬ ‫پێناوەدا دەیەوێت عەمامەیەك لەپێناو‬ ‫بوون بە پێغەمبەردا بدزێت تا خودا‬ ‫بەم پێغەمبەرایەتیەی خۆی زرگاربكات‌و‬ ‫خودا بكاتەوە بە خودای هەموو كەسانی‬ ‫سەر زەوی‪ ...‬بەاڵم لەم هەوڵەیدا‬ ‫شكست دەخوات نەك نابێتە پێغەمبەر‬ ‫بەڵكو دەبێتە مرۆڤێكی پیس‌و خراپ‌و‬ ‫شێت‌و خودا رێگەی دەخاتە سەر رێگای‬ ‫نەهاتی‌و ئەشكەنجە‌و دەیگرن‌و دەیبەنە‬

‫نەخۆشخانەی شێتەكان‌و لەوێش‬ ‫پزیشكی عەزاب بە دەرزیەكی ژەهراوی‬ ‫گیانی ژەهراوی دەكات‌و دەبێت ئیتر‬ ‫دوای حەوت رۆژی تر بمرێت‪ ...‬لەوێش‬ ‫هەڵدێت‌و دەچێتە میوانخانەی كەسە‬ ‫پەراوێزخراوەكانی ناو كۆمەڵگاوە‪...‬‬ ‫لێرەوە مەرگەساتەكانی زیاتر دەبێت‪،‬‬ ‫لەپێناو رزگاری خوداو مرۆڤەكانی تردا‬ ‫زیاتر دەجەنگێت تا ئەو رۆژەی ئیتر‬ ‫دەمرێت‪...‬‬ ‫جەوهەری ئەم دەقە مرۆڤ لەوەدا‬ ‫رادەگرێت كە مرۆڤ دەبێ بگات بە چی‬ ‫لە بووندا لە ژێر سایەی ناعەدالەتی ‌و‬ ‫ئاینە جۆربەجۆرەكاندا كە دونیایان پڕ‬ ‫كردوە لە خوێن‌و مەرگ‌و نەهاتی‪ ،‬مرۆڤ‬ ‫دەبێ بۆچی بەدەنگ خوداوە نەچێت‬ ‫كە ئەوی بۆ چاكەكاری بانگهێشت‬ ‫كردووە؟ دەبێ مرۆڤ بۆچی لە پێناو‬ ‫خۆیدا مرۆڤەكانی عەزاب بدات‪ .‬زۆر‬ ‫وێنەی گرنگ‌و پڕ مانا لەم دەقەدا ئێمە‬ ‫دەخەنە بەردەم دەیان پرسی گرنگ‬ ‫وامان لێدەكەن كە بەو حەقیقەتە بگەین‬ ‫كە ئەوە زۆر راستە خودا لەم رۆژگارەدا‬ ‫لەالیەن زۆر كەس‌و تاقمی ئاینیەوە‬ ‫داگیركراوەو نایەڵن خودا ببێتە خودای‬ ‫هەموو كەسێك‪ ،‬دەبێ یەكە یەكە ئیتر‬ ‫بیر لە رزگاری خودا بكەینەوە‪ ،‬چەند‬ ‫لەگەڵ گیانی ئەم پاڵەوانەدا ئێمەش‬ ‫توشی ئازاری ویژدان‌و نەهاتی‌و گومان‬ ‫دەبین‪ ...‬ئەم دەقە هەڵگری زۆر مانای‬ ‫فەلسەفیە تا بەوە دەگات كە رۆحی‬ ‫ئەم پاڵەوانە سەرگەردانە دواجار بۆ‬ ‫خۆی دەیبەخشێتە گیانی منداڵێكی‬ ‫زۆڵ كە خۆی رۆژێك لە رۆژان لەبەردەم‬ ‫مزگەوتێكدا بە فڕێدراوی دەیدۆزێتەوە‬ ‫تا رۆژی مردنی بە دزینی شتەكانی‬ ‫ماڵی خودا بەخێوی دەكات‪...‬‬ ‫پرسیارە گرنگە كە ئەمەیە لەم‬ ‫دەقەدا تۆبڵێیت دواجار منداڵێكی‬ ‫زۆڵ كە لە شەهوەتی ژن‌و پیاوێكی‬ ‫گوناهكار دروستبووە‌و بە بێ گوناه‬ ‫لەبەردەم ماڵی خودادا فڕێ دەدرێت‪،‬‬ ‫ئەم منداڵە زۆڵە ببێتە رزگاركەری‬ ‫خوداو جیهان‪ ...‬دەقەكە بخوێننەوە‬ ‫بزانن ئەو رۆژە دێت‪.‬‬


‫‪zamenpress@gmail.com‬‬ ‫ژمارە (‪ )18‬سێشەممە ‪2019/5/14‬‬

‫ـــــە نێوان نالی و مەولەوی دا‬

‫�کو�ل ت�وور‬

‫‪17‬‬

‫ــــــۆ حەکیمی مەال ساڵح‬

‫نالیی‬

‫مەولەوی‬

‫دیالیکتی کرمانجی ژورو‪ ،‬چەند سەدەیەک‬ ‫دەبوو لە دوای درەوشانەوەکانی مەالی‬ ‫جزیری و ئەحمەدی خانی‌یەوە‪ ،‬ئیتر پردی‬ ‫پەیوەندی و داهێنان و بەخشینی لە گەڵ‬ ‫خوێنەراندا پساندبو‪ .‬لەبەر ئەوە تەنیا‬ ‫دیالێکتێکی بەردوام و زیندو‪ ،‬کە نزیکەی‬ ‫(شەش سەدە!) دەبوو‪ ،‬ئەدەبی پێ‬ ‫دەنووسرا‪ ،‬بە تەنیا هەر دیالیکتی (گۆران)‬ ‫بوو‪ ،‬کە ئەم دیالێکتەش لە سەردەمی‌‬ ‫نالیدا‪ ،‬لە جوگرافیایەکی یەکجار بەر‬ ‫باڵوی ناوچەکانی کرماشان و ئەردەاڵن و‬ ‫موکریان‌و شارەزور و کەرکووکدا‪ ،‬لە لووتکە‬ ‫و درەوشانەوە و داهێنان و بەخشیندا بوو‪،‬‬ ‫نالی بە پێچەوانەی تێکڕای شاعیرانی‬ ‫پێشینەی نیشتمانەکەی خۆی و شاعیرانی‬ ‫نەتەوە درواسێکانیەوە‪ ،‬کە هەموویان‬ ‫لەبەر کاڵوڕۆژنەی گەنجینە و خەرمانی بە‬ ‫بڕشت و دەوڵەمەندی پێشینەی خۆیانەوە‬ ‫پێگەیشتوون و درەوشاونەتەوە‪ ،‬بەاڵم نالی‬ ‫و قوتابخانەی شیعری بابان‪ ،‬بە تەنیا و‬ ‫بەبێ پشتیوانی گەنجینەیەکی دێرینەو‬ ‫دەوڵەمەندو بەبێ دووبارە کردنەوەو‬

‫ئەزموونی شیعری پێش خۆی‪ ،‬بەڵکو لە‬ ‫ناو گەنجینەی فەرهەنگێکی هەژار و زمانی‬ ‫گفتوگۆ‪ ،‬سەری هەڵداوە‪ ،‬لێرەدا جیاوازی‬ ‫نالی و مەولەوی ئەوەیە‪ :‬کە مەولەوی‬ ‫ئەو دیالێکتەی پێی دەنووسی خاوەنی‬ ‫پاشخانێکی مێژویی دەوڵەمەند بو گەلێک‬ ‫نموونەی داستان و شیعرو سروودو‪...‬‬ ‫هتد‪ ،‬ی لەبەردەستدا بوو ئەمانە هەموو‬ ‫کاریگەرییەکی باشی هەبو بۆ پێگەشتن و‬ ‫بە لوتکەبونی مەولەوی لە ناو دیالێکتی‬ ‫گۆراندا‪.‬‬ ‫لە خاڵی پێنجەمدا ئەڵێ‪( :‬دەکرێ شیعری‬ ‫نالی ناوبنرێ شیعری دەربار (بۆ رەزامەندی‬ ‫سەرانی بابان) بەاڵم مەولەوی بەوشێوە‬ ‫لە قاڵب نەدراوەو بەو جۆرە نیەو شیعری‬ ‫بۆ هەمو دەسەاڵتدارانی ناو کۆمەڵگاکەی‬ ‫نوسیوەو هەموشیان لێیان وەرگرتوە)‬ ‫لە هەمو دیوانەکەی نالیدا تەنها یەک شیعر‬ ‫هەیەکە پەیوەندی بەم بابەتەوە هەیە کە‬ ‫بەهۆی مردنی سلێمان پاشاو جێگرتنەوەی‬ ‫لەالیەن ئەحمەد پاشای کوڕیەوە نوسیوە‪،‬‬

‫ئەویش مێژوی ئەو روداوەی تۆمار کردوە‬ ‫و تێیدا ستایشی سلێمان پاشا و ئەحمەد‬ ‫پاشای کوڕی دەکات‪ .‬پرسیارەکە ئەوەیە ئایا‬ ‫شاعیر بە نوسینی تەنها شیعرێک کە ناوی‬ ‫دوو کەسایەتی میرنشینی بابانی هێناوە‪،‬‬ ‫ئەبێتە شاعیری دەرباری میرنشینەکە؟‬ ‫بۆ ئەم مەبەستە نالی لە بەیتێکدا ئەڵێ‪:‬‬

‫نالی حەریفی کەس نییە‪ ،‬ئیلف و ئەلیفی کەس نیە‬ ‫بەیتی رەدیفی کەس نیە‪ ،‬هەرزە نویسێکە و گەپ دەکا‬

‫مەبەستی لەم مەدحانە نان پەیدا کردن‬ ‫بوایە دەبو باشتر مەدحی خەلیفەو والی و‬ ‫وەزیرو پیاوماقوڵەکانی عوسمانی بکردایە‪،‬‬ ‫کەچی نە ناوی هێناون نە لێشیان نزیک‬ ‫بوە‪ ،‬نالی لە زەمینەی پیاهەڵداندا ئەوەندە‬ ‫کەنارگیر بوە تەنانەت لە پیاوانی ئاینیش‬ ‫تەنها ستایشی پێغەمبەری کردوە (د‪.‬خ)‬ ‫هەر لەو شیعرەشدا ناوی چوار خەلیفەکەی‬ ‫هێناوە‪..‬‬ ‫لە خاڵی شەشەمدا ئەڵێ‪( :‬بەپێی ئەو‬ ‫نامە فارسی و عەرەبییانەی کە لە مەولەوی‬ ‫جێماون‪ ،‬زمانێکن پڕ لە هونەر و زەوق و‬ ‫سەلیقە‪ ،‬وامان پێدەڵێن مەولەوی جگە‬ ‫لە شاعیر بونەکەی پەخشان نوسێکی‬ ‫بااڵدەستیش بووە‪ ...‬کەچی ئەم دیاردە الی‬ ‫نالی نیە‪ ،‬واتە بە پێوانەی ئەدەب‪ ،‬مەولەوی‬ ‫هەم شاعیرە هەم پەخشان نوس‪ ،‬بەاڵم نالی‬ ‫هەر شاعیرە و بەس‪).‬‬ ‫زۆرێک نالیمان تەنها وەک شاعیرێک‬ ‫ناسیووە‪ ،‬بەاڵم لە پەنا شاعیر بونیدا نالی‬ ‫شارەزایی بواری زمان و دیالێکتە جیاوازەکانی‬ ‫کورد بوە‪ ،‬جگە لەوەی کە مەالیەکی شارەزا‬ ‫بوە‪ .‬لەم دوایەشدا دەستنوسێکی تازە‬ ‫دۆزرایەوە بە ناوی (مناضر االنشاء) لە‬ ‫نوسینی (عیمادەدین مەحمود گیالنی) نالی‬ ‫پێشەکی بۆ ئەم کتێبە نووسیوەو لێکدانەوەی‬ ‫بۆ شیعرەکان کردووەو وەک خۆی دەڵێت‪:‬‬ ‫(دوایان لێکردوە کە شیکردنەوەی لەسەر‬ ‫ئەم کتێبە هەبێت‪ ...‬کە هەر کەسێک ئەو‬ ‫پێشەکی و دابەشکارییەی نالی بخوێنێتەوەو‬ ‫چاوێک بەو پەراوێزانەدا بخشێنێت ئەوەی‬ ‫کە نالی نوسیویەتی لەسەر بابەتەکان‬ ‫تێدەگات توانای نالی لە چ ئاستێکدا بوە‪.‬‬ ‫مەگەر هەر خودا خۆی بزانێت چەند بەرهەم‬ ‫و نوسراوی تری نالی هەیە و لە چاوی ئێمە‬ ‫ونن‪ .‬ئەوەش ئاشکرایە نوسینی پەخشان‬ ‫بۆ شاعیرێکی وەک نالی شتێکی ئەوەندە‬ ‫ناڕەحەت و گران نەبووە‪ ،‬شاعیر دەسەاڵتی‬ ‫بەسەر شیعردا بشکێت و لەو ئاستە بااڵیەدا‬ ‫شیعر بڵێ و ببێتە قوتابخانە ئایا رەوایە لە‬ ‫ئاست پەخشاندا دەستەوسان بێت؟‬

‫هەر سەبارەت بەم بابەتە مامۆستا‬ ‫مەسعود محەمەد ئەڵێ‪( :‬نالی هەروەک‬ ‫خزمەتکاری تاکەکەس نەبووە‪ ،‬خزمەتکاری‬ ‫چ بەرەو تاقمێکیش نەبوە‪ ،‬فکرو بیروباوەڕی‬ ‫هیچ چینێکی دیاریکراویشی نەکوتاوەتەوە‪،‬‬ ‫کە سەیری دیوانەکەی بکەین بێ الیەنگری‬ ‫بۆ ئەم بابەتە سودم لەم سەرچاوانە دیوە‪:‬‬ ‫و رق لێهەڵگرتن دەبینین‪ ،‬ئەم مرۆڤە‬ ‫* دیوانی نالی‪ ،‬لێکۆڵینەوە و لێکدانەوەی‬ ‫هەڵبەستی بۆ دڵی خۆی هۆنیوەتەوە‪،‬‬ ‫شیعرەکانیشی هەر بایی تێپەڕینی واقع و مەال عەبدولکەریمی مودەریس‪.‬‬ ‫* چەپکێک لە گوڵزاری نالی‪ ،‬مەسعود‬ ‫کۆمەاڵیەتی بە نەفەسی خۆیدا تەرجەمەی‬ ‫محەمەد‪.‬‬ ‫واقع و کۆمەاڵیەتی دەکەن)‬ ‫* عادل محەمەد پور ماڵپەری‪:‬‬ ‫ناڕەواییە لەڕێی “تەئویلێکی” داتاشراوەوە‬ ‫‪www.wtarikurd.info‬نالی‬ ‫هەڵوێست بۆ نالی دروستبکرێت‪ ،‬ئەگەر‬

‫حەسار و سەگەکانی باوکم‬

‫ئاسۆ بیارەیی‬

‫*‬

‫رۆمانێک وێنای باوکساالری و دەرهاویشتەکانی‬ ‫دەکا‪ .‬شێرزاد حەسەن‪ ،‬هەرچەندە لە نزیکەوە‬ ‫ئاشنای نیم‪ ،‬بەاڵم بەرهەمەکانی‪ ،‬سەلیقەی‬ ‫نووسینی‪ ،‬قوڵبوونەوەی لە باسکردنی دۆزە‬ ‫کۆمەاڵیەتییەکاندا‪ ،‬بوێری و ئاسۆی بینینی‬ ‫دەبێتە باشترین ئامرازی پێناسینی خۆی‪.‬‬ ‫رۆمانی “حەسار و سەگەکانی باوکم”‬ ‫یەکێکە لە شاکارەکانی ئەو نووسەرە کە‬ ‫پەنجەی خستوەتە سەر ئەو برینانەی تاکەکانی‬ ‫کۆمەڵگەی کوردی لە مێژە پێوەی دەناڵێنن‪.‬‬ ‫باوکساالری‪ ،‬بااڵی دەستی و دەسەاڵتی و‬ ‫نێرینە‪ ،‬بە وێنای نووسەرو باسکردنی دەسەاڵتی‬ ‫نێرینە لە جومگەکانی ژیانی ئاسایی و دیرۆکیدا‪،‬‬ ‫دەگاتە ئاستی پێغەمبەر‪“ :‬هەر پیاوەو لە‬ ‫حەساری خۆیدا پێغەمبەرە” (بڕوانە ڕۆمانی‬ ‫ناوبراو ال‪ .)١٨‬ئەم پێناسەیە لە جێگەی خۆیدایەو‬ ‫تەواو لە فەرهەنگی بەشێکی بەرینەی پیاوەکانی‬ ‫کۆمەڵگە داخراوەکاندا ڕەگی داکوتیوە‪.‬‬ ‫لەبیرمە باوکم* حەمە ڕەشید هەورامی‪،‬‬

‫کە کەسێکی چەپ و بڕوای بەیەکسانی نێوان‬ ‫مرۆڤەکان بوو‪ ،‬ئافرەتی بە سەرچاوەیەکی‬ ‫گرنگی دامەزراندنی شارستانی دەزانی‪ ،‬کە‬ ‫هاوکاری دایکمی لە کاروباری ناوماڵ دەکرد‪،‬‬ ‫دەبووە جێگەی گازندەی خزمانمان و هەندێکیان‬ ‫دەیانوت تۆ هاوسەرەکانمان لێ هاندەدەی‪.‬‬ ‫دەگەڕێمەوە سەر ڕۆمانەکەی شێرزاد حەسەن‬ ‫“حەسار و سەگەکانی باوکم” و چۆن باسی‬ ‫نێرینەی کوردیی کردوە‪ ،‬کە چۆن پاڵەوانی‬ ‫ڕۆمانەکەی خۆی بە شێرێک دەزانێ و دەبێ‬ ‫هەرچی کردبێ‪ ،‬تا بۆی بکرێ‪ ،‬ژیناتەکانی خۆی‬ ‫فراوان باڵوبکاتەوە‪ .‬حەساری نووسەر‪ ،‬تابلۆیەکە‬ ‫باسی سەکتریزمی دەسەاڵتی پیاوێک دەکا‪ ،‬کە‬ ‫چۆن کۆمەڵێکی ژنی لەنێوان شورای کۆشکێک‬ ‫زیندان کردوەو کەس ناوێرێ بڵێ لەل‪ .‬سەرۆکی‬ ‫سەکتی قەاڵی حەسارێ‪ ،‬بە ئارەزووی دڵی خۆی‬ ‫کام کیژو ناسک و کەزی و پرچێکی و جوان‬ ‫فریشتەیە‪ ،‬بۆخوی دایبنێ و چێژی لێوەرگرێ‪.‬‬ ‫“ئەو کەڵەگایە هەر ساڵەی دەستی لەدوو‬ ‫سێیەک بەردەدا و ژنی دیکەی مارە دەکرد‪...‬‬ ‫بۆ هیچ کەس نەبوو لە دەرەوەی حەسار بمرێت‬ ‫ل‪.”٢٠‬‬ ‫لە هەر کوێیەکی ئەم ڕۆمانە‪ ،‬خوێنەر‬ ‫هەڵوێستە وەرگرێ‪ ،‬پەی بە ئێستگەیەک‬ ‫دەباو بۆی ڕون دەبێتەوە کە چۆن نووسەر‪،‬‬ ‫توند سەرکۆنەی نێرساالری دەکاو زیانە‬ ‫هەمەالیەنەکانی لەسەر تاکی کورد دەخاتە ڕوو‪.‬‬ ‫هەژمونی ئەو پیاوساالرییە‪ ،‬وای کردوە تەنانەت‬ ‫ژنانیش‪ ،‬بۆ ئەوەی بژین و لەالیەن کۆمەڵگەوە‬ ‫پەسەندبکرێن‪ ،‬گیانێکی نێرانەیان هەبێ و بە‬ ‫چاوی بەزەییەوە سەیری ئەو ئافرەتانە نەکەن‬ ‫کە پێوەرەکانی پیاوساالری دەشکێنن‌و بخوازن‬

‫تام لە ژنیەتی خۆیان وەرگرن‪ .‬زیندانکردنی‬ ‫“زێبا” تەنها لەبەرئەوەی تریفەی مانگەشەو‬ ‫فریوی داوەو ویستویەتی (بڕوانە ل‪،)٢٢‬‬ ‫سنگ و مەمۆڵەی بۆ کەمێکیش بێ ڕەها‬ ‫کا‪ ،‬شیاوترین نموونەیە کە ئافرەت و تاکی‬ ‫کورد لە چ کارەساتێکی کۆمەاڵیەتی‪ ،‬بەهۆی‬ ‫باوکساالرییەوە‪ ،‬ژیانی قورس بەسەر دەبەن‪.‬‬ ‫نووسەر باسی ئەوە دەکات کە چۆن‬ ‫ئافرەتەکانی پشت شوارەکانی حەسار‪ ،‬بۆ‬ ‫شاردنەوەی گریان و فرمێسکەکانیان‪ ،‬لە ترسی‬ ‫دێوەزمەی بابساالری شانشینی قەاڵ‪ ،‬پەنایان‬ ‫بۆ پاکردنی پیاز بردووە‪ ،‬تاکو کەس هەستیان‬ ‫پێ نەکات و تووشی سزا ببنەوە‪ .‬ئەمە لەڕووی‬ ‫دەروونییەوە دووکەرتبوونی کەسێتییە‪.‬‬ ‫ئەم ڕۆمانە بۆ خۆی شرۆڤەیەکی‬ ‫کۆمەاڵیەتییە ‪ -‬دەروونیی تۆکمەیە‪ ،‬دەکرێ‬ ‫پشتی پێببەسترێ‪ ،‬تاکو دەرهاویشتەو زیانەکانی‬ ‫باوکساالری ‪ -‬تاکڕەوی بیرکردنەوە‪ ،‬بۆ بەشێکی‬ ‫فراوانی تاکەکانی کۆمەڵگە ڕونبێتەوە‪ ،‬لێ‬

‫باوکساالری ئامرازی چەپاندنی هەست و چێژو‬ ‫ڕمکە سروشتییەکانی مرۆڤە‪ ،‬بگرە ئامرازێکی‬ ‫ترسناکە بۆ یەکتر نەبینین و تێکدانی ئاشتەوایی‬ ‫پێکهاتەکانی کۆمەڵگە‪ .‬ئێ کێ دەسەاڵتی داوە‬ ‫بە مرۆڤێک ئەوی دی‪ ،‬لەسەر ئەشقبازییەک‪،‬‬ ‫دەمشکێن و کۆت و زنجیر بکا؟ ئازادی لە ناخی‬ ‫مرۆڤەکان ڕیشەکێش بکا؟ بۆ خۆی ڕەواببینی‪،‬‬ ‫جوانترین کیژی دنیا ناچاری ئارەزووەکانی بکا؟‬ ‫ئەم ڕۆمانە پرسیارگەلێکی لە کۆمەڵگەیەکی‬ ‫داخراوی وەک کوردیدا وروژاندوە‪ ،‬کە جێگەی‬ ‫نەک تەنها دەستخۆشییە‪ ،‬بەڵکو هاندەرێکە‬ ‫بۆ درێژە پێدانی ئەو ڕێبازە نووسینەیە‪ ،‬تاکو‬ ‫ئافرەتی کوردیش‪ ،‬بەوپەڕی بوێرییەوە بتوانێ‪،‬‬ ‫بڵێ منیش بوونم هەس‪ ،‬هەمان هەست و نەستی‬ ‫پیاوانم هەیە‪ ،‬مرۆڤبوونی خۆی بسەلمێنێ‌و‬ ‫نەبێتە ڕێگر لە ژیانی ئاسایی کەنیشک و‬ ‫نەوەکانی دی و نێرانە بژی‪.‬‬ ‫* ماستەر لە دەروونناسی کۆمەڵگە‬

‫(‪)8‬‬ ‫دوای راپەڕین‪ ،‬بەشدارییەکی کەمم لە گۆڤاری‬ ‫“وێران” هەبوو‪ ،‬دەمویست ئیش لەسەر دەنگی‬ ‫“تاک”ی ئێمە بکرێ‪ .‬من دواتر کشامەوە‪ ،‬چونکە‬ ‫ئەو رەنگە سوریالی ئامێزە‪ ،‬زۆر زاڵ بوو‪ ،‬وەک‬ ‫دووبارەکردنەوەیەک بوو بۆ رێبازی سوریالی‪،‬‬ ‫سەرەتای سەدەی بیستەمی فەڕەنسا‪ .‬هەستم‬ ‫بە جۆرە “ئەناکرۆنیک”ێک دەکرد کە وەک‬ ‫دووپاتبوونەوەی سااڵنی بیستی سەدەی رابردوو‬ ‫بێ‪ ،‬راستە زۆر نوێ بوو بۆ کۆمەڵگەی کوردیی‬ ‫دوای راپەڕین‪ ،‬بەاڵم ئەوەی ئاگاداری ئەدەبییاتی‬ ‫فەڕەنسی بێ‪ ،‬دەیزانی کە زۆر دووبارەبوونەوەی‬ ‫تیایە!‪.‬‬ ‫لە دیوانی “زەردک”ەوە من پێداگریی لەو‬ ‫دەنگە تاکە دەکەم‪ ،‬تاکێکی ئازاد‪ ،‬هەژموونی‬ ‫نیشتیمان بە مانا سیاسییەکەی‪ ،‬تەنانەت‬ ‫بە مانا حیزبییە بەرتەسکەکەی تیا نەمابێ‪،‬‬ ‫پاکبووبێتەوە لە هەژموونی ئایدۆلۆژیی چ ئاینیی‬ ‫چ عەلمانی‪ ،‬جەختکردن بێ لەسەر کاری ئافراندن‬ ‫و گەڕان بە دوای خودێکی بزربوودا‪ ،‬چونکە لە‬ ‫هەموو حاڵەتەکاندا‪ ،‬تاک لە کۆمەڵگەی ئێمەدا‪،‬‬ ‫یا لە کۆمەڵگەی رۆژهەاڵت بە گشتی‪ ،‬لە ژێر‬ ‫مێژووییەکی تێکچڕژاو و ئاڵۆزدا ون بووە‪ .‬راستە‬ ‫ئەم هەوڵە رەنگێکی تاکگەرای پێوە دیارە‪ ،‬بەاڵم‬ ‫تەنها ئەمە لەباربوو‪ .‬ئەدەبییاتی ئێمە‪ ،‬لە دوای‬ ‫دابڕانی لە ئەدەبییاتی “حوجرە”ەوە‪ ،‬بە دوای‬ ‫ناسنامە و شوناسێکی دەستەجەمعییدا دەگەڕێ‪.‬‬ ‫لەالی زێوەرو فایق بێکەس و پیرەمێردو تەنانەت‬ ‫لەالی گۆرانیش ئەمە زۆر روونە‪( ،‬شێرکۆ‬ ‫بێکەس) هەمیشە لە هەوڵێکدا بوو کە ئەو‬ ‫دەنگە تاکگەرایە بپارێزێ‪ ،‬بەاڵم پرۆژەکەی تا‬ ‫دوا سنوورەکانی نەبرد‪ ،‬چونکە ئەو وابەستەی‬ ‫مێژوویەکی فەرهەنگی و سیاسیی و حیزبیی بوو‪،‬‬ ‫بۆیە ئەم گەمەیەی تا دوا تخووبەکانی نەکرد‪.‬‬ ‫ژیانی تاراوگە لەبارتر بوو‪ ،‬بۆ ئەوەی مرۆڤ‬ ‫هەست بکا لە دەرەوە کەمتر لە ژێر چاودێریی‬ ‫کۆمەاڵیەتی و ئەدەبیی و سیاسیی دایە‪ ،‬لە‬ ‫نێو تەونێکی نوێدا ئیش دەکات کە بە الیەن‬ ‫کەمەوە هەست بە ئازادییەکی بێ سنوور دەکات‪،‬‬ ‫ئەگەر چی هەموو کۆمەڵگەیەک سنووری بۆ‬ ‫ئەو ئازادییانە داناوە‪ ،‬جا بە گوتراو بێ و بە‬ ‫نەگوتراو‪ ،‬بەاڵم تاکی پەناهەندە‪ ،‬سەرەتا نازانێ‬ ‫ئەو سنوورانە چۆن دیاریی کراون‪ .‬لێرەوە‬ ‫کاری پێداچوونەوەو شەنوکەو و مشتوماڵکردنی‬ ‫دنیادیتنێکی نوێ چەکەرە دەکات‪ .‬سەرجەم ئەو‬ ‫تەونانە بەسەر دەکاتەوە کە تاک بە کۆمەڵ‪،‬‬ ‫تاک بە مێژوو دەبەستێتەوە‪ ،‬مەبەست لەو‬ ‫مێژووەیە کە تاکو حاڵی حازر کاری خۆی لەسەر‬ ‫کۆمەڵگەو تاکەکان دەکات‪ ،‬بە مێژووی ئەدەبیی‬ ‫و سیاسیی و کۆمەاڵیەتی و هتد‪..‬یەوە‪ .‬هەندەی‬ ‫بارستاییە هەندە مێژوو نییە‪ .‬ئەم شوێنە نوێیە‬ ‫خاوەن گوتاری نوێیە‪ ،‬چونکە لە هەلومەرجێکی‬ ‫دیکەدا دەگوترێ‪ ،‬بێگومان ئەم پەیوەندییە‬ ‫میکانیکیی نییە‪ ،‬بەڵکو بەرهەمی لێکدانی دوو‬ ‫کەلتوورە‪ ،‬لە پێکگەیشتنی دوو جیهانبینییەوە‬ ‫سەرهەڵدەدا؛ لەهەمان کاتدا‪ ،‬بە دوو دیویشدا‬ ‫ئیش دەکات‪ ،‬هەم بەرهەمی پرسیار وروژاندنەوە‬ ‫سەبارەت بە کەلتوور و پێکهاتەکانی کەلتووری‬ ‫بنەڕەت‪ ،‬هەم پرسیار وروژاندنیشە سەبارەت بە‬ ‫کەلتووری نوێ‪ .‬ئەم لێکدان و لێکترنجاندنەوە‬ ‫هەمیشە قەیراناوییە‪ ،‬بەاڵم هەمیشەش بە سوود‬ ‫کۆتایی دێ‪ .‬چونکە تاکی ئێمە‪ ،‬لە پێگەیەکی زۆر‬ ‫لەرزۆکدا پەروەردە دەکرێ‪ ،‬لە نێو رەتابەتێکی بێ‬ ‫بەرهەمدا ژیانی بەڕێ دەکات‪ ،‬تەنانەت هەندێجار‬ ‫پرسیارەکانیشمان ورد و قووڵ نین‪...‬‬ ‫تێزێکی ئەدۆنیس هەیە مایەی سەرنج‬ ‫بوو‪ ،‬بە تایبەتی بۆ ئەو قۆناغە‪ ،‬کە پێداگریی‬ ‫لەسەر خاڵێکی زۆر بنەڕەتی دەکات ئەویش‬ ‫“بەشۆڕشکردنی زمانە‪ ،‬یا تەقینەوەی زمانە”‬ ‫لە جیاتی ئەوەی شیعر داوای شۆڕش بکا‪ ،‬یا‬ ‫داوای ئازادی بکات‪ ،‬با سەرەتا خۆی لە ئەو کۆت‬ ‫و زنجیرانە رزگار بکا کە کەلەپوور بەسەریدا‬ ‫سەپاندونێتی‪ .‬ئارەزووم دەکرد وشەکان بکوژم‪،‬‬ ‫بۆ ئەوەی سەرلەنوێ زیندوویان بکەمەوە‪ .‬رەنگە‬ ‫ئەمە کرۆکی کردەی شیعر نووسین بێ‪ .‬وەک‬ ‫هینری مێشونیک دەڵێ شیعر هەم کار لەسەر‬ ‫بەردەوامیی دەکات‪ ،‬هەم کار لەسەر دابڕان‪.‬‬ ‫هەموو وشەیەک بەرهەمی بەردەوامییە‪ ،‬هەموو‬ ‫کوشتنێکی وشە دابڕانە تاکو سەرلەنوێ لە‬ ‫دایکبێتەوە‪ .‬ئەمە بنچینەی پرۆژەی “زەردک”‬ ‫بوو‪.‬‬


‫�کو�ل ت�وور‬

‫‪16‬‬

‫‪zamenpress@gmail.com‬‬ ‫ژمارە (‪ )18‬سێشەممە ‪2019/5/14‬‬

‫بەراوردێکی السەنگ لـــــــــ‬

‫وەاڵمێک بـــــــــــ‬

‫(کامەران سوبحان دەینووسێت)‬

‫لەگەڵ گۆران ‪ ....‬باسکردن لە جوانیی‬ ‫* (یاریکردن بە سۆزی خوێنەر‪ ،‬جواڵنی خەیاڵ و یادەوەریی‪ ،‬وێناکردن‬ ‫بۆ وشەو دیمەنە شیعرییەکانت‪ ،‬جیاوازو تێکەاڵون‪ .‬هەندێجار خوێنەر بەر دێڕە‬ ‫شیعرێکت دەکەوێ‪ ،‬هەستدەکات لەبەردەم وێنەی فیلم و وێنەی واقیعدایە‪.‬‬ ‫ئەم حاڵەتانە چەند پەیوەستن بە دیدو تێڕوانینی تۆ بۆ جوانیی وەک بوون‪،‬‬ ‫جوانیی وەک رەگەزی بەرامبەر‪ .‬وەک خوێنەرێکی بەردەوامیی شیعرەکانت‪،‬‬ ‫هەست بە زیادەڕۆیی دەکەم لە جوانی بینین و جوانیی پێناسەکردندا‪)!.‬‬ ‫ ئەم دێڕانەی سەرەوە‪ ،‬بەشێ بوو‪ ،‬لەو تێڕوانین و گفتوگۆیانەی نێوان‬‫(عەبدوڵاڵ بەگی گۆران و من‪ .‬کە ماوەیەکە پوختەی گفتوگۆو تێڕوانینە‬ ‫خەیاڵییەکان دەنووسمەوە‪).‬‬ ‫* ئەو تایبەتمەندییانەی تۆ باسیان دەکەیت‪ ،‬راستە لە شیعرەکانی‬ ‫مندا هەیە‪ .‬من هەمیشە پێموابووە‪ ،‬جوانی خۆپەرستەو دەیەوێ‬ ‫بەرامبەرەکەی بسوتێنێ‪ !.‬کاری من وەک شاعیر‪ ،‬بەرگریکردنە لە جوانیی‬ ‫و ستایشکردنییەتی بە “وشە” چەکێکی بەهێزیش بەدەستمەوەیە “ژن و‬ ‫سرووشت”ن‪ .‬من لەوانەوە ئیلهامیی جواننووسینم بۆ دێت‪!.‬‬ ‫ئەو ژنەی بە دەیان وێنەو دیمەنی جوان و خەیاڵی قووڵ‪ ،‬ستایشی دەکەم‬ ‫و ئەو بێدەنگە‪ ،‬پێش کوشتنی من‪ ،‬ئەو ئازاری خودی جوانیی دەدات‪!.‬‬ ‫لە هەر شوێنێ جوانیم دیبێ وشەم بەسەردا باراندووە‪ .‬دڵنیاشم‪ ،‬وشەکانم‬ ‫هەریەکەیان لە شوێنێکی جوانیدا دەسرەون و هەندێجاریش جوانییەکانی‬ ‫غروور‪ ،‬لە دەرەوەی وشەکانم‪ ،‬بە بێدەنگی سەر دەنێنەوەو ون دەبن‪ .‬بەاڵم‬ ‫ناخی من هەر لە ستایشی “جوانی و ڕامان”دا دەمێنێتەوەو بەردەوام دەبێ‪!.‬‬ ‫(مامۆستا گۆرانی شاعیر‪ ،‬لەوەاڵمی قسەکانی پێشووتری مندا‪ ،‬بەم شێوەیە‬ ‫وەاڵمیدامەوە‪)!.‬‬ ‫ بەاڵم مامۆستا گۆران‪ ،‬جەنابتان‪ ،‬لە هەموو دیوانە شیعرەکانتاندا‪ ،‬بە‬‫شێوەی جیاواز وەسفی ژن و جوانی ژنت کردووە‪ .‬ئەو جیاوازییە‪ ،‬پەیوەستە‬ ‫بە بینینی جیاوازی تۆ لە شیعردا‪ ،‬یان پەیوەستە بە کات و شوێنی جیاواز؟‬ ‫وام لە مامۆستا گۆران پرسی؟‬ ‫* راستە من دەیان شیعرو سەدان کۆپلەم بۆ جوانیی ژن نووسیوە‪.‬‬ ‫هەریەکەیان لە شوێن و کاتی جیاوازدا نووسراون‪ .‬هەموویان “ڕامان”ی منن‬ ‫بۆ ئەو‪ ،‬بۆ جوانیی‪ ،‬تۆ سەیرکە شیعری “بۆ کچێکی بێگانە” لە دیوانی‬ ‫“بەهەشت و یادگاردا” باڵوبۆتەوە‪ ،‬ئەو سەردەمە بوو‪ ،‬لە فەلەستین بووم‪،‬‬ ‫لەگەڵ “رەمزی قەزاز و رەفیق چاالک” لە رادیۆی ئینگلیزەکان کارمان‬ ‫دەکرد‪ ،‬بە رێکەوت‪ ،‬ئێوارەیەک لە کەنار دەریا دانیشتبووین‪ ،‬کچێکی بیانی‬ ‫قژ زەردم بینیی‪ ،‬خەیاڵ و بینینی داگیرکردم و وشەی جوانیی باراند‬ ‫بەسەرمدا‪ ،‬کە شەو گەڕامەوە لە ژوورەکەم ئەم شیعرەم نووسیی‪ .‬رۆژی‬ ‫پاشتر بۆ ئەوانیشم خوێندەوەو زۆر بەدڵیان بوو‪ .‬بەاڵم خۆم زیاتر سێ‬ ‫کۆپلەی کۆتایی شیعرەکەم بەدڵە‪ ،‬چونکە نەخشەی ئەو چرکەساتەی‬ ‫خەیاڵی کێشاوم‪:‬‬ ‫لەبەرئەوە‪ ،‬ئەی قژزەردی بێگانە!‬ ‫جیلوەی جوانیت لە بیرم چێ ئاسانە!‬ ‫بەاڵم ئەوەی لێی ورووژاندم هەستم‬ ‫ئەو کتێبی شیعرەیە داتە دەستم!‬ ‫گران هەتا دوا هەناسەی ژیانم‪،‬‬ ‫لە بیرم چێ ئەو جوانەی داینیشانم‬ ‫لە شوێنێکی تری شیعردا‪ ،‬باسی جوانیی ژنم کردووە‪ ،‬ساتەوەختێ بووە‪،‬‬ ‫جوانیی برینداریی کردووم‪ ،‬بەاڵم دڵنیام ئەو ژنە خۆی گەر لەو ڕۆژگارەدا‬ ‫بمبینیایەو شیعرەکەم بۆ بخوێندایەتەوە‪ ،‬خەندەیەک‪ ،‬یان مۆڕەیەکی دەکردو‬ ‫بە بێدەنگیی جێی دەهێاڵم‪ !.‬ئەمە یەک دوو کۆپلەی کورتە لە نموونەی ئەو‬ ‫بینینەی من‪ ،‬کە لە شیعری (جوانیی بێ ناو)دا‪ ،‬بۆ ئەو ژنە نووسیومە‪:‬‬ ‫قژکاڵی لێوئاڵی پرشنگی نیگا کاڵ!‬ ‫ئەی کچە جوانەکەی سەرگۆنا نەختێک ئاڵ!‬ ‫دەربەست نیم ڕێبوارم‪ ،‬دەربەست نیم ڕەوتەنیم‬ ‫ئەزانی شپرزەو دەربەستی ئێجگار چیم؟‬ ‫هی ئەوەی نیگارێک لە یادم کێشراوە‪،‬‬ ‫شۆخێکی نایابە‪ ،‬بەاڵم ئاخ‪ ،‬بێ ناوە‪.‬‬ ‫* لە رۆژانی زیندانیکردنیشمدا‪ ،‬کە لە هەولێرەوە هەردوو دەستم لە‬ ‫زنجیری کەلەپچەدا بوو‪ ،‬دوو پۆلیس دەیانبردم بۆ زیندانی موسڵ‪ ،‬کیژێ‬ ‫بە جوانیی خۆی نیگای پڕ کردم لە وشەو شیعر وتن‪ .‬هیالک و کەنەفت‬ ‫بووم‪ ،‬ئەو شەوەی گەیشتمە زیندانیی موسڵ‪ ،‬یەکەم کارم لە ژووری زیندان‪،‬‬ ‫شیعری (دوا سەرنج)م نووسی‪ ،‬لە کۆپەلەیەکیدا دەڵێم‪:‬‬ ‫پرشنگی نیگایەک کە لە ڕووی ڕووناک‬ ‫هەڵئەستێ و تیژ ئەکشێ تا ناخی دەروون‬ ‫کڵپەی نوێ ئەخاتە کوورەی عەشقی پاک‬ ‫دەفری گیان لیپ ئەکا لە خۆزگەی بەربوون!‬ ‫ لە دەیان شوێنی تریشدا‪ ،‬شیعرم بۆ جوانیی ژن نووسیوە‪ .‬بەشی‬‫زۆریان لە دیوانی (بەهەشت و یادگار) باڵوکراونەتەوە‪ ،‬رەنگە بەشێکی‬ ‫زۆری وێنەی جیاوازی خەیاڵم بن‪ .‬ئەمانە تێڕوانینی خەیاڵی منە بۆ ژن‪ ،‬بۆ‬ ‫جوانیی‪ ،‬بۆ چرکەساتی ڕاوەشاندنی هۆش بە جوانیی‪ .‬پێم وابێ هێندە بەسە‬ ‫بۆ تێگەیشتن لە ژن و جوانیی لە شیعری مندا‪( !.‬دوای خوێندنەوەی ئەو‬ ‫کۆپلە شیعرانە مامۆستا گۆران وای پێ وتم‪).‬‬ ‫* پێم باشە قسەکردنمان لەسەر شیعرو یاد بێت‪ .‬من لە دیوانە‬ ‫شیعرییەکانمدا‪ ،‬دەیان شیعرم بۆ هاوڕێ و سەرکردەو شاعیرو کەسایەتییەکان‬ ‫نووسیوە‪ ،‬با گفتوگۆی ئەوە بکەین‪ ،‬ئایا ئەوانە شیعرن‪ ،‬یان دەبن بە شیعر؟‬ ‫پاشتریش باسی ئەو پێنج غەزەلە تایبەتییەم دەکەین‪ ،‬لە دیوانەکەمداو‬ ‫شێوازی الساییکردنەوەی شیعرو ئەدەبیاتی تورکیی هاوچەرخ‪( !.‬مامۆستا‬ ‫گۆران وای پێ وتم‪)!.‬‬

‫محەمەد ئەحمەد‬

‫حەکیم مەال سالح لەپێشەکی کتێبی “مەولەوی‬ ‫وەک شاعیرێکی ناتۆرالیزم” بەراوردێکی السەنگی لە‬ ‫نێوان مەولەوی و نالیدا کردوە‪ ،‬کە دوو ئەستێرەی‬ ‫پرشنگداری ئەدەبی کوردین‪ ،‬هەریەکەیان‬ ‫کۆڵەکەیەکی زێڕین و بەهێزی باڵەخانەی دیالێکتی‬ ‫گۆران و کرمانجی خوارون‪ ،‬بەڕێزیان ستایشێکی‬ ‫زۆری مەولەوی کردوەو لەبەرامبەر ستایشەکاندا‬ ‫هێرشێکی ناڕەوای کردۆتە سەر نالی‪ ،‬بۆ‬ ‫ستایشەکانی مەولەوی هیچ تێبینی و کۆمێنتێکم‬ ‫نیەو دەستخۆشی لێدەکەم‪ .‬بەراوردەکەی‬ ‫پێکهاتووە لە ‪ ١٠‬خاڵ‪ ،‬من لێرەدا هەمو خاڵەکان‬ ‫نانووسم‪ ،‬تەنها وەاڵمی ئەو خااڵنەی ئەدەمەوە کە‬ ‫بە ئاشکرا غەدرێکی گەورەی لە نالی کردوە‪ .‬لە‬ ‫خاڵی یەکەمدا ئەڵێ‪(( :‬مەولەوی لەسەرو بەندی‬ ‫ژیانی خۆیدا لەالیەن هەمو چین و توێژەکانەوە‬ ‫پێشوازی لە شیعرەکانی کراوە و وەک ماهیەتی‬ ‫شیعر تێرو تەسەلی کردون بەاڵم نالی بەو شێوە‬ ‫نەبوە‪ ،‬خۆی واتەنی‪:‬‬ ‫عومرێکە بە میزانی ئەدەب توحفە فرۆشم‬ ‫زۆرم وت کەس تێی نەگەیی ئێستە خەمۆشم‬ ‫بەاڵم شیعرەکانی مەولەوی هەم لەالیەن‬ ‫خەڵی زانا و داناوە پێشوازی لێکراوە هەم‬ ‫خەڵکی سادەش پێشوازییان لێکردوە)) نالی لە‬ ‫سەرەتای خەمڵینی بزوتنەوە شیعرییەکەیدا نەک‬ ‫پێشوازی لێنەکراوە بەڵکو سەرەتا دژایەتیشی‬ ‫کراوە‪ ،‬چونکە دیالێکتی کرمانجی خوارو‪-‬بابان‬

‫تەنیا زمانی ئاخاوتن بووە‪ ،‬هیچی پێ نەنوسراوەو‬ ‫زمانی رەسمی هیچ میرنشینیەکیش نەبووە‪ ،‬بەڵکو‬ ‫لەو سەردەمەدا زمانی نوسین و شیعر جگە لە‬ ‫دیالێکتی گۆران بە (فارسی و عەرەبی) بووەو‬ ‫هەمو سەرچاوە فەرهەنگیەکانیش هەر بەو دوو‬ ‫زمانە بووە‪ .‬بە پێچەوانەوە دیالێکتی گۆران‬ ‫هەورامی سەدان ساڵ بو زمانی شیعر و ئاینی‬‫یارسان و کاکەییەکان بوەو کتێبی (ماریفەت‬ ‫و پیرشالیاری زەرتوشتی) پێ نوسراوە‪ ،‬دوای‬ ‫ئەوەش کتێبی ئاینی (سەرئەنجام)‌ی پێ نوسراوە‬ ‫کە لەناو خەڵکدا بە سرودی یارسان ناسراوەو‬ ‫کتێبی ئاینی ئەهلی حەقە‪ .‬جگە لەمانەش وەک‬ ‫سەرچاوە مێژوییەکانیش ئاماژەیان پێکردوە زمانی‬ ‫فەڕمی کارگێڕی دیوانی ئەمارەتی ئەردەاڵن بوە‪،‬‬ ‫کەواتە دیالێکتی گۆران ئاشنا بوە بە خەڵکی ئەو‬ ‫رۆژگارە و پێشینەیەکی ناسراوی هەبوە لە ناو‬ ‫خەڵکدا‪ ،‬بەاڵم کاتێک نالی و هاوڕێکانی بە زمانێکی‬ ‫جیاواز و ئاخاوتنی خەڵکی ئاسایی شیعر ئەنوسن‬ ‫ئەمە ئەبێتە دیاردەیەکی نوێ بۆ کۆمەڵگایەکی‬ ‫پابەندو کۆنەپارێز‪ ،‬دیارە هەموو شتێکی نوێیش تا‬ ‫ئاشنایەتی دروست ئەکات دژایەتی ئەکرێت‪ .‬بەاڵم‬ ‫دوای چەند ساڵێکی کەم دەبینین قوتابخانەی‬ ‫شیعری بابان لە سلێمانیەوە بۆ دەشتی گەرمیان‬ ‫و ئەمارەتی ئەردەاڵن تا کۆیە ئەبێتە زمانی‬ ‫شیعرو کۆتایی بە رۆڵی قوتابخانەی شیعری گۆران‬ ‫ئەهێنێت و پێشوازییەکی بەرفراوانی لێدەکرێت‪ ،‬لە‬ ‫پاش کۆتایی هاتنی دەسەاڵتی میرنشینی بابانش‬ ‫ئەم قوتابخانە ئەدەبیەی نالی و هاوکارەکانی‬ ‫توشی شکستی دابەزین نەبو وەک ئەو شکست و‬ ‫دابەزینەی توشی قوتابخانە شعرییەکەی بۆتان لە‬ ‫کرمانجی ژورو لە دوای خانی و نەمانی میرنشینی‬ ‫بۆتان‪ ،‬و قوتابخانە شیعریەکەی شێوەی گۆران لە‬ ‫دوای مەولەوی و نەمانی میرنشینی ئەردەاڵنیەکان‬ ‫هات‪.‬‬ ‫لە خاڵی سێیەمدا ئەڵێ‪( :‬مەولەوی لەناو شیعرو‬ ‫نامەکانیدا زۆر کەم بەشان و باڵی خۆیدا هەڵیداوە‪،‬‬ ‫حەزیکردوە لە رێگەی شیعرو نامەکانییەوە‬ ‫بیناسن‪ ،‬واتە لەخۆباییبونی هێندە پێوە دیار نییە‪،‬‬ ‫بەاڵم نالی ژمارەیەک بەیتە شیعری هەیە کە هەر‬ ‫خۆی بە شاعیری بااڵدەست ئەزانێ و تەنانەت بە‬ ‫شاعیرانی دیکە دەڵێت‪:‬‬ ‫شیعری خەڵکی کەی دەگاتە شیعری من بۆ نازکی‬ ‫کەی لە دیقەتدا پەتک دەعوا لەگەڵ هەودا دەکا‬ ‫لە خاڵی دەیەمدا کە هەر پەیوەندی بەمەوە‬ ‫هەیە ئەڵێ‪( :‬نالی گۆشەگیرو زۆر نەستەق زل‬ ‫بوە بەاڵم مەولەوی سادەو کراوە بوە لەگەڵ هەمو‬ ‫الیەکدا لە نەخوێندەوارێکەوە تا زانایەک‪ ،‬لە‬ ‫دەروێشێکەوە تا شێخێک‪ ،‬لە شایەکەوە تا گزیرێ)‬ ‫نالی ئەڵێت‪:‬‬

‫کتێبی زەمەن‬

‫گەنجی راحەت تاجی عیزەت خاریجی مەعمورییە‬ ‫کوندە بۆ هەر بانگە بانگ و هودهودیش هاوارییە‬ ‫جێگەی سەرسوڕمانە کاک حەکیم چەند بەیتێک‬ ‫ئەکاتە بەڵگە بۆ خۆبەزلزانی و نەستەق زلی نالی‬ ‫کە لە ڕێگەیەوە ئااڵنگاری نەیارەکانی کردوە‪ .‬نالی‬ ‫کە سەرقافڵەی بزوتنەوەی شیعری کرمانجی خوارو‬ ‫بووە نە رۆژنامەی هەبووە نە کەناڵی راگەیاندن‬ ‫تا لێیەوە وەاڵمی نەیارەکانی بداتەوە لەکاتێکدا‬ ‫ئەوان‪ ،‬بە زمانی فارسی و عەرەبی شیعریان‬ ‫نوسیوەو لەگەڵ ئەوەشدا رەخنەیان لە نالی گرتوە‬ ‫کە بە زمانێکی سادە کە هی گفتوگۆی خەڵکە‬ ‫شیعر دەنوسێت‪ ،‬ئەمە جگە لەوەی زمانەکەیان ال‬ ‫سوک و بێ بایەخ بووە و رەخنەی ئەوەیان گرتوە‬ ‫کە بە زمانێکی لەم چەشنە الوازو هەژار لە رووی‬ ‫فەرهەنگییەوە شاکاری گەورە نانوسرێت‪ ،‬بەاڵم‬ ‫نالی وەاڵمیان ئەداتەوەو شاکاری گەورە ئەخاتە‬ ‫بەردەمیان و لەگەڵ ئەوەشدا روبەڕویان ئەبێتەوە‪،‬‬ ‫کە ئەم بە کوردی ئەنوسێت مەسەلە ئەوە نیە‬ ‫فارسی و عەرەبی نازانێ بەڵکو بە هەرسێ زمانی‬ ‫کوردی و عەرەبی و فارسی نموونەی شیعری نایاب‬ ‫و بااڵ ئەنوسێت و بەم شێوە لە بەرامبەریاندا‬ ‫ئەوەستێتەوە‪ ،‬ئەگەر نالی وەاڵمی نەدانایەتەوە‪،‬‬ ‫ئەبوایە چی بکات لەم کاتەدا؟ ئایە ستایشی زمانی‬ ‫کوردی و توانای شیعر وتنی خۆی ئەبێتە بەڵگەی‬ ‫ئەوە نالی کەسێکی لوت بەرزە؟‬ ‫لە خاڵی چوارەمدا ئەڵێ‪( :‬نالی گەلێجار لە‬ ‫روی زمانەوانیەوە دوچاری ساتمەی زمان بووە‪،‬‬ ‫بەاڵم الی مەولەوی بەو شێوەیە نیە‪ ،‬واتە نالی‬ ‫بەتەواوەتی نەیتوانیوە بەسەر زماندا زاڵبێت)‬ ‫بۆ ئەم خاڵە هیچ نمونەیەکی شیعری نالی‬ ‫نەهێناوە تا بزانین لە چ شوێنێکدا نالی توشی‬ ‫ساتمەی زمان بووە!‪ ،‬هەرچەندە ئەگەر واش بێت‬ ‫بۆ ئەزموونێکی نوێ و داهێنانێکی تازە ئاساییە کە‬ ‫تووشی دۆخێکی لەم جۆرە بوبێت‪ ،‬گەر بەراوردێکی‬ ‫سەرپێی لەنێوان هەرسێ قوتابخانەی شیعری‪،‬‬ ‫(گۆران و کرمانجی ژوروو بابان)دا بکەین دەبینین‪:‬‬ ‫قوتابخانەی شێعری گۆران‪ /‬هەورامی‌ دوخێکی‬ ‫تری هەبوە‪ ،‬حوزوورێکی جەوهەریی سەقامگیرو‬ ‫درێژخایەن و بناغەیەکی پتەو دامەزراوی هەبو‬ ‫کۆنترین دیالێکتە کە شیعرو مەلحەمەو داستانی‬ ‫کوردی پێنوسراوەو زمانی ئایینی کاکەییەکان‬ ‫بوە وەک پێشتریش ئاماژەمان پێکرد‪ ،‬بۆیە‬ ‫بەبەراورد بە دیالێکتی کرمانجی خوارو‪ /‬بابان‪،‬‬ ‫دیالێکتێکی پوخت و خاوێن بوە لە زمان و‬ ‫دەستەواژەی بێگانە‪ ،‬لە روی فۆرم و ناوەرۆکیشەوە‬ ‫پێشینەیەکی دوری هەبووە‪ ،‬هەندێک مەال پەرێشان‬ ‫و هەندێکیش سرودی کاکەییەکان دەستنیشان‬ ‫ئەکەن بە سەرەتای خەمڵینی ئەم قوتابخانە و‪،‬‬ ‫لە مەولەوی دا ئەگاتە لوتکە و کۆتایی پێدێت‪.‬‬

‫‪12‬‬

‫سلێمانییەکان‪!.‬‬ ‫* لەژێر هۆتێل مەولەوی بەرانبەر‬ ‫بەردەرکی سەرا‪ ،‬بۆ پەڕینەوە بەرەو‬ ‫جادەی سجن‪ ،‬چاوەڕوانی چۆڵبوونی‬ ‫شەقامەکەمان دەکرد‪ ،‬ئەو بەرەوە‬ ‫بانقەکە بوو‪ ،‬هەردوکمان گیرفانمان‬ ‫خاڵی‪ ،‬بەاڵم “کامەرانی مەلەک”‬ ‫لەهەر جێیەک بوەستایە‪ ،‬دەیتوانی‬ ‫هەزاران دینار پەیدا بکات”‪.‬‬ ‫* ئەم چەند دێڕە کورتە‪،‬‬ ‫پەرەگرافی یەکێکە لە چیرۆکەکانی‬ ‫کۆمەڵە چیرۆکی “سلێمانییەکان”‬ ‫“فاروق هۆمەر” ئێستا هەست‬ ‫دەکەم “فاروق هۆمەر”یش لێرەداو‬ ‫لەبەردەمی مندا وەستاوەو بەیادی‬ ‫سااڵنی هەشتاکانەوە‪ ،‬خۆی و ڕزگارو‬ ‫عەول دەیانەوێ لێرەوە بە پێ بڕۆن‬ ‫بۆ سەیری شانۆگەرییەکی ئەحمەد‬ ‫ساالر‪!.‬‬ ‫* لە خوێندنەوەی کۆمەڵە‬ ‫چیرۆکی “سلێمانییەکان”دا‪ ،‬ئەوەی‬ ‫مایەی پرسیارو تێڕامانە‪ ،‬باشە بۆ لەو‬ ‫‪ ٢١‬چیرۆکی ئەم کتێبەدا‪ ،‬تەنها ئەم‬ ‫دیمەنەی ئەو چیرۆکەم لە ئێستادا‬ ‫بیرکەوتەوە؟ ڕەنگە پەیوەندی بە‬

‫خەیاڵدانی دوو کەسەوە هەبێت کە‬ ‫دەیانەوێ چیرۆکی شار بخوێننەوە؟‬ ‫یان ڕەنگە پەیوەندی بە کارەکتەری‬ ‫“کامەرانی مەلەک”ەوە هەبێ‪ ،‬کە‬ ‫هەمان ناوی منە و لەو ساتەشدا‬ ‫کە ئەو چیرۆکەم خوێندەوە‪،‬‬ ‫خۆشەویستیەکی سەیرم بۆ کامەرانی‬ ‫مەلەک درووستبوو‪ ...‬بەهەرحاڵ‬ ‫خەیاڵ هات و لەو ساتەدا‪ ،‬بردمییەوە‬ ‫بۆ ناو ئەو چیرۆکە جوانە‪!.‬‬ ‫* سلێمانییەکان‪ ،‬کۆمەڵە‬ ‫چیرکێکی “فاروق هۆمەر”ە‪ .‬دەمێکە‬ ‫چیرۆک و وەرگێرانەکانی “هۆمەر”‬ ‫دەخوێنمەوە‪ .‬بەزمانێکی نەرم و‬ ‫بێ لەنگی دەنووسێت‪ .‬لەم سااڵنەی‬ ‫دوایدا‪ ،‬هەندێ تێکستی شانۆیی‬ ‫لە ئینگلزییەوە کرد بەکوردیی‪،‬‬ ‫وامدەزانی خۆی نووسیویەتی‪ ،‬هێندە‬ ‫زمانەکەی شیرین و بێ گرێ و بێ‬ ‫ئاڵۆزیی بوو‪ .‬بەاڵم سلێمانییەکانی‪،‬‬ ‫لەهەموو بەرهەمەکانی تری‪ ،‬زیاتر‬ ‫هاتە ناو یادەوەریمەوە‪ ،‬چونکە ئەو‬ ‫لەڕێگەی دەیان کەسی هاوڕێ و‬ ‫هاوتەمەنی خۆی‪ ،‬هەوڵیداوە بۆ بە‬

‫ئەدەبکردنیی شاری سلێمانی و بە‬ ‫“کارەکتەر”کردنی ئەو کەسانە‪،‬‬ ‫بەشێوەی وڕێنە و گێڕانەوەی‬ ‫خەیاڵدانی خۆی بۆ خوێنەران‪،‬‬ ‫بەتایبەتیش کارەکتەرەکانی وەک‬ ‫“پیرەمێرد‪ ،‬دارا حەمەسەعی‬ ‫پەیکەرتاش‪ ،‬بەکر عەلی شاعیر‪،‬‬ ‫کەریم عوسمانی شانۆکار‪،‬‬ ‫عومەر دەوڵەت‪،‬‬ ‫ئەریوانی‬ ‫عوسمان چێوار” هێندەی تر‪،‬‬ ‫یارمەتی ئەو گێرانەوەی ئەون‬ ‫لەم چیرۆکانەدا‪ ،‬جگە لەچەند‬ ‫کارەکەتەرێکی تری وەک “عەتا‬ ‫محەمەد‪ ،‬ئەحمەد ساالر‪ ،‬عەبدول و‬ ‫ڕزگار و نەوزادو ‪ ...‬چەندینی تر”‬ ‫کە ئەمانەش کارەکتەریی سەرەکی‬ ‫چیرۆکەکانی ئەون‪ ،‬بەاڵم وەک‬ ‫تارماییەک‪ ،‬دێن و بەناو خەیاڵی‬ ‫خوێنەردا تیشک ئاسا دەڕۆن و ون‬ ‫دەبن‪!.‬‬ ‫* یەکێ لە تایبەتمەندییەکانی‬ ‫تری شێوازو ستایلی نووسینی هۆمەر‪،‬‬ ‫یاریکردنە بە هۆش و یادەوەریی‬ ‫خوێنەر‪ .‬بە ئاستێ خوێنەر هەمیشە‬

‫خەیاڵدان‬ ‫و هۆشی لەبەردەم ئەگەری‬ ‫داگیرکاریی و کۆنتڕۆڵ دایە‪.‬‬ ‫کاتێ خوێنەر لە خوێندنەوەی‬ ‫چیرۆکەکانیی هۆمەر دەبێتەوە‪،‬‬ ‫گێڕەرەوەیەک‬ ‫دەکات‬ ‫هەست‬ ‫خەیاڵ و بیرەوەرییەکانی ئەوی‬ ‫نووسیووەتەوە‪ ،‬بێ ئەوەی بەخۆی‬ ‫بزانێ‪ ،‬یادەوەریی‌و خەیاڵدانی‬ ‫دزراوەو چیرۆکنووسێ بە زمانێکی پڕ‬ ‫چێژ دەیگێڕێتەوە‪.‬‬


‫ت��ە ن��درو�س ت�ی‬

‫‪zamenpress@gmail.com‬‬ ‫ژمارە (‪ )18‬سێشەممە ‪2019/5/14‬‬

‫‪15‬‬

‫له‌سلێمانی نەخۆشخانەی مردن‌و ژیان ته‌نیا دیوارێكیان بەینە‬ ‫مه‌زهه‌ر كه‌ریم‬ ‫زیاتر لە ‪ ٣٠‬ساڵە بەشێکی زۆری‬ ‫خەڵکی پارێزگای سلێمانی لە دوو‬ ‫بینای نزیک یەکتر‪ ،‬هەم منداڵی تازە‬ ‫لەدایکبوو دەبەنەوە‪ ،‬هەم تەرمی خزم‬ ‫و کەسوکاریان‪ .‬ئەوانیش نەخۆشخانەی‬ ‫منداڵبوون و پزیشکی دادییە‪.‬‬ ‫خەڵک بەم دوو شوێنە دەڵێن توب‬ ‫عەدلی و ویالدە‪ ،‬یەکەمیان شوێنی‬ ‫لێکۆڵینەوەیە لە هۆکاری مردن و‬ ‫هەڵگرتنی تەرم‪ ،‬دووەمیان شوێنی‬ ‫لەدایکبوون و چارەسەری منداڵی تازە‬ ‫لەدایکبووە‪ .‬هەردووکیان کەوتوونەتە‬ ‫الی راستی شەقامی قەرەباڵخ و‬ ‫جەنجاڵی قەنات‪.‬‬ ‫بینای هەردوو شوێنەکە لەساڵی‬ ‫یەکەوە‬ ‫بەتەنیشت‬ ‫‪١٩٨٩‬وە‬ ‫دروستکراون‪ .‬لەو کاتەوە تائێستا‬ ‫دەستکاری بیناکان نەکراون لەڕووی‬ ‫بیناسازییەوە‪ ،‬بەاڵم چەندجارێک‬ ‫ڕووکاری‬ ‫لە‬ ‫نۆژەنکراونەتەوە‬ ‫دەرەوەیاندا‪.‬‬ ‫پزیشکی داد و نەخۆشخانەی مناڵبوون‬ ‫شیروان عه‌لی‪ ،‬دانیشتووی گه‌ڕه‌كی‬ ‫ئازادی شاری سلێمانییە‪ ،‬به‌هۆی‬ ‫پزیشكێكی‬ ‫محەمەد‪،‬‬ ‫بەرزان‬ ‫ڕووداوی کەوتنە خواره‌وه‌ی لەسەر ‌توێکارییەو ‌ماوه‌ی پانزه‌ ساڵه‌ له‬ ‫بیناو دیوارەوە‪ ،‬دوو ساڵ لەمەوبەر پزیشكی دادی سلێمانی كارده‌كات‪،‬‬ ‫برایەکی گیانی لەدەستداوەو لە پزیشکی پێیوایە بینا‌و جێگه‌ی ئێستای پزیشكی‬ ‫دادوەری تەرمەکەی وەرگرتووەتەوە‪.‬‬ ‫دادی‪ ،‬ئیتر بە کەڵکی ئەم کارە نەماوە‪،‬‬ ‫شیروان دەڵێت‪ :‬باشی لەبیرە کاتێ چونکە شوێنەکەی بووەتە ناوەندی‬ ‫تەمەنی ‪ ١٠‬سااڵن بووە ئەو برایەی لە شارو پێویستە دووربێ لە شارەوە‪.‬‬ ‫نەخۆشخانەی منداڵبوون هاتە دنیاوەو‬ ‫د‪.‬به‌رزان بۆ ئەوەی قسەکەی‬ ‫بە دڵێکی خۆشەوە دایکی و کۆرپەی بسەلمێنێ کە شوێنی پزیشکی دادوەری‬ ‫تازە لەدایکبوو هێنراونەتەوە بۆ ماڵی پێویستە بگوازرێتەوە بۆ “زەمەن” وتی‪:‬‬ ‫خۆیان‪ ،‬کەچی بیست ساڵ دواتر لە “تەنیا ساڵی ڕابردوو توێکاریم بۆ ‪٨٧١‬‬ ‫نزیکی ئەو نەخۆشخانەیە تەرمی ته‌رم کردووە لە‌ پزیشكی دادی سلێمانی‪،‬‬ ‫براکەی وەرگرتەوە‪.‬‬ ‫‌ئه‌مه‌ش ژماره‌یه‌كی زۆرە ڕۆژ هه‌بووه‬ ‫شیروان بۆ “زەمەن” وتی‪ ٣٠‌ :‬ته‌رمم بینیوه‌و توێكاریم كردووه‌ بۆ‬ ‫“کاتێ ده‌چم بۆ بازاڕ ڕێڕه‌وه‌كه‌م الشه‌كانیان‪ .‬ئێستا ئه‌م جێگه‌یه‌ بووەته‌‬ ‫دەگۆڕم تا له‌به‌رده‌م نه‌خۆشخانه‌ی ناوجه‌رگه‌ی شار تەرم هەیە دەیان‬ ‫منداڵبوون‌و پزیشكی دادییه‌وه‌ نه‌ڕۆم‪ ،‬کەس چاوەڕێی وەرگرتنەوەی دەکەن‪.‬‬ ‫چونكه‌ هەردووکیان سیروانی برام ئەمەش دەبێتە هۆی پاڵەپەستۆی زۆر‬ ‫بیرده‌خەنەوە”‪.‬‬ ‫لەسەر شەقامەکە کە بۆ خۆی زۆر‬ ‫دوو‬ ‫‌م‬ ‫ه‬ ‫ئ‬ ‫پزیشكانی‬ ‫كارمه‌ند‌و‬ ‫قەرەباڵخە”‪.‬‬ ‫نه‌خۆشخانه‌یه‌ قسه‌و به‌سه‌رهاتی‬ ‫د‪ .‬بەرزان کێشەیەکی تر باسدەکات‬ ‫خۆیان هه‌یه‌ له‌سه‌ر پێكه‌وەبوون‌و “ئێمە پارێزراو نین به‌تایبه‌ت‬ ‫كاریگه‌رییه‌کانی له‌سه‌ر دڵ و دەروونیان‪ .‬پزیشكه‌كان‪ ،‬چونكه‌ زۆربه‌ی ئه‌و‬

‫عه‌بدوڵاڵ گۆران‬

‫ئەخالقی پیشەیی‬ ‫ل ‌ه ته‌ندروستیدا‬

‫تەنیا ساڵی ڕابردوو‬ ‫توێکاریم بۆ ‪٨٧١‬‬ ‫ته‌رم کردووە ل ‌ە‬ ‫پزیشكی دادی‬ ‫سلێمانی‪‌،‬ئه‌مه‌ش‬ ‫ژماره‌یه‌كی زۆرە‬ ‫ته‌رمانه‌ی دێنه‌ پزیشكی دادی به‌هۆی‬ ‫كێشه‌یه‌كی كۆمه‌اڵیه‌تیه‌وه‌ گیانیان‬ ‫له‌ده‌ستداوه‪ ‌،‬كه‌سوكاریان دا‌خ له‌دڵن‬ ‫و به‌چەكه‌وه‌ چاوه‌ڕێی وه‌رگرتنه‌وەی‬

‫ته‌رمه‌كه‌ ده‌كه‌ن‌و له ‌كارمه‌ندان‬ ‫توڕه‌ده‌بن ئەمانە مایه‌ی مه‌ترسین”‪.‬‬ ‫نەخۆشخانەی منداڵبوون دەترسێن‬ ‫به‌ڕێوه‌به‌رو كارمه‌ندانی نه‌خۆشخانه‌ی‬ ‫منداڵبوون نایشارنەوە کە بەهۆی‬ ‫پزیشکی دادییەوە زۆرجار ترس الیان‬ ‫دروست دەبێ کاتێک له ‌درەنگانێكی‬ ‫شه‌ودا ته‌رمێك دەهێنرێته‌ پزیشكی‬ ‫دادیی‪.‬‬ ‫به‌ڕێوه‌به‌ری‬ ‫فایه‌ق‪،‬‬ ‫د‪.‬شلێر‬ ‫نه‌خۆشخانه‌ی منداڵبوون زیاتر ئەو ترس‬ ‫و بیمەی کارمەندەکانی روون دەکاتەوە‬ ‫کە بەهۆی پزیشکی دادوەرییەوە‬ ‫توشیان دەبێ‪ .‬ئەو بۆ “زه‌مه‌ن”‬ ‫وتی‪“ :‬زۆركات كێشه‌ی هاتوچۆمان‬ ‫بۆ دروست ده‌بێ بۆ کارمەند یان‬ ‫ئەمبۆاڵنسەکانمان‪ .‬هەر ئەمە نا‌ بەڵكو‬ ‫ژماره‌یه‌ك له ‌كارمه‌ندەکانمان ئافرەتن‬ ‫شه‌وانه‌ کە خەفەرن و له‌ نه‌خۆشخانه‌‬ ‫ده‌مێننه‌وه‪ ،‬دەترسن و دەپەشۆکێن‬ ‫کاتێ کەسوکاری مردوویەک لەکاتی‬ ‫بردنەوەی تەرمدا بە دەنگی بەرز‬ ‫دەگرین”‪.‬‬

‫بۆ رۆژووەوانان‬

‫پێنج هه‌نگاو بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی ئازاری ماسولكه‌و جومگه‌‬ ‫زه‌مه‌ن‬ ‫‪ .١‬خواردنه‌وه‌ی ئاوی زۆر‪:‬‬ ‫خواردنه‌وه‌ی ئاوی زۆر گرنگ ‌ه‬ ‫بۆ البردنی ئه‌و ژه‌هرو پاشه‌ڕۆیانه‌ی‬ ‫كۆده‌بنه‌وه‌ له‌ له‌شدا‪ ،‬كاری دڵ چاالك‬ ‫ده‌كات‪ ،‬واده‌كات خرۆكه‌ سووره‌كان زیاتر‬ ‫ئۆكسجین هه‌ڵگرن بۆ خانه‌ی ماسولكه‌و‬ ‫ئێسك‌و هه‌روه‌ها جومگه‌كان چه‌ور ده‌كات‬ ‫ئه‌ویش به‌زیاد دروستكردنی ئه‌و شله‌یه‌ی‬ ‫ناو جومگه‌كان (‪)synovial fluid‬‬ ‫‪ .٢‬جوڵه‌و مه‌ساج‌و وه‌رزش‪:‬‬ ‫جوڵه‌ی ڕۆژانه‌ گرنگیه‌كی زۆری هه‌یه‌ بۆ‬ ‫چاكبوونه‌وه‌و كه‌مكردنه‌وه‌ی ئازار‪ ،‬ئه‌ویش‬ ‫به‌و میكانیزمه‌ی كه‌ كۆئه‌ندامی لیمف‬ ‫چاالك ده‌كات كه‌ به‌رپرسه‌ له‌ البردنی‬ ‫پاشه‌ڕۆكانی خانه‌كانی له‌ش‪ ،‬ڕۆشتنی‬ ‫ئۆكسجین زیاد ده‌كات بۆ خانه‌كان‪ ،‬گرژی‬ ‫و فشاری سه‌ر ماسولكه‌كان كه‌م ده‌كات‪،‬‬ ‫بۆیه‌ باشتره‌ جووڵه‌و وه‌رزش و مه‌ساج‬ ‫ببێت به‌ ڕۆتینێك له‌ژیانتدا‪ .‬به‌اڵم كاتی‬ ‫ئه‌نجامدانی ڕه‌چاو بكرێت له‌ ڕه‌مه‌زاندا كه‌‬ ‫ده‌بێ یان به‌یانی زوو بكرێت ‪ ،‬یاخود‬ ‫سه‌عاتێك پێش به‌ربانگ ‪ ،‬یان سێ‬ ‫سه‌عات دوای به‌ربانگ ‪.‬‬ ‫‪ .٣‬به‌ڕۆژووبوونی ته‌ندروست‪:‬‬ ‫به‌ڕۆژووبوون یه‌كێكه‌ له‌ باشترین‬ ‫ڕێگاكان بۆ كه‌م كردنه‌وه‌ی ئازار (به‌‬ ‫مه‌رجێك كه‌سه‌كه‌ له‌ڕووی ته‌ندروستیه‌وه‌‬ ‫كێشه‌ی تری نه‌بێ كه‌ڕێگربێ له‌ به‌ڕۆژوو‬ ‫بوون)‪ ،‬ئه‌ویش به‌م میكانیزمانه‌ ‪:‬‬ ‫هۆرمۆنی‬ ‫ڕێژه‌ی‬ ‫*زیادكردنی‬

‫گه‌شه‌ (‪)HGH‬له‌ له‌شدا‪ .‬كه‌یارمه‌تی‬ ‫به‌هێزكردنی كڕكڕاگه‌و ئێسك‌و ماسولكه‌و‬ ‫به‌سته‌ره‌كان ده‌دات به‌هۆی زیادكردنی‬ ‫كۆالجین تیایاندا ‪.‬‬ ‫*كه‌مكردنه‌وه‌ی هه‌وكردن‌و پاشه‌ڕۆی‬ ‫خۆراكی له‌ له‌شدا‪ ،‬ئه‌ویش به‌هۆی ئه‌وه‌ی‬ ‫دووجۆر ئه‌نزایم كه‌ پێی ده‌وترێ( (�‪cy‬‬ ‫‪ )tokines‬هه‌یه‌ له‌له‌شدا ناویان‬ ‫(‪ )interleukin-6‬و‬ ‫(‪) tumer necrosis factor alpha‬‬

‫كه‌ به‌رپرسن له‌ زیادبوونی هه‌وكردن ل ‌ه‬ ‫له‌شدا له‌كاتی به‌ڕۆژووبوندا به‌ڕێژه‌یه‌كی‬ ‫زۆر كه‌م ده‌كه‌ن له‌ له‌شدا ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌‬ ‫هۆی كه‌م بوونه‌وه‌ی ئازار ‪.‬‬ ‫ یارمه‌تی دروستبوونه‌وه‌ی خانه‌و‬‫شانه‌كانی له‌ش ده‌دات‌و له‌ناوبردنی خانه‌‬ ‫مردووه‌كان‪ ،‬ئه‌ویش به‌ چاالككردنی‬ ‫پروسێسێك كه ‌پـــێـــی ده‌وتـــرێــت‬ ‫(‪ )autophagy‬واته‌ خۆ خۆری‪،‬‬ ‫كه‌تیایدا خانه‌ تێكشكاو زیانبه‌خشه‌كان‬ ‫الده‌برێن‌و فڕێ ده‌درێنه‌ ده‌ره‌وه‌ی له‌ش‪.‬‬ ‫ به‌ڕۆژووبوون ئه‌نتی ئۆكسیده‌كان له‌‬‫له‌شدا زیاد ده‌كات‌و وا له‌ له‌ش ده‌كات‬ ‫بچێته‌ دۆخی چـــه‌وری ســـوتـــانــدن‬ ‫(‪.)fat burning‬‬ ‫‪ .4‬هه‌ناسه‌دانی قوڵ‪:‬‬ ‫هه‌ندێجار هه‌ناسه‌دانی نادروست‌و‬ ‫كورت ده‌بێته‌ هۆی زیادكردنی هه‌وكردن‬ ‫له‌ خانه‌كانی له‌شدا ئه‌ویش به‌ میكانیزمی‬ ‫كۆبوونه‌وه‌ی دووه‌م ئۆكسیدی كاربۆن‬ ‫له‌ له‌شدا ده‌بێته‌ هۆی زیادبوونی ئه‌و‬ ‫ماددانه‌ی هه‌وكردن زیاد ده‌كه‌ن‪ ،‬بۆیه‌‬ ‫گرنگه‌ ئاگامان له‌ هه‌ناسه‌دانمان بێ‌و‬

‫به‌شێوه‌یه‌كی قوڵ هه‌ناسه‌ بده‌ین كه‌‬ ‫ئازارت هه‌بوو به‌مشێوه‌یه‌ هه‌ناسه‌ بده‌‪:‬‬ ‫ هه‌ناسه‌ وه‌رگره‌ بۆ ماوه‌ی ‪ ٤‬چركه‌ ‪.‬‬‫ هه‌ناسه‌كه‌ بهێڵه‌وه‌ بۆ ماوه‌ی‬‫‪٢‬چركه‌‪.‬‬ ‫ ئینجا بیكه‌ره‌ ده‌ره‌وه‌ له‌ماوه‌ی‬‫‪٤‬چركه‌ی تردا‪.‬‬ ‫ئه‌م وه‌رزشه‌ بۆ ماوه‌ی ‪ ٥‬خوله‌ك بكه‌‬ ‫‪ ٣- ٢‬جار له‌ ڕۆژه‌كه‌دا‪ ،‬تێبینی باشبوون‬ ‫ده‌كه‌یت پاش ماوه‌یه‌كی كورت‪.‬‬ ‫‪ .5‬وه‌رگرتنی سپلیمێنت یاخود‬ ‫ته‌واوكه‌ری خۆراكی‪:‬‬ ‫هه‌ندێ ته‌واوكه‌ری خۆراكی كاریگه‌ری‬ ‫باشیان هه‌یه‌ بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی ئازار‬ ‫وه‌كو‪:‬‬ ‫ئه‌و سه‌پلیمێنتانه‌ی كه‌ مادده‌ی‬‫كوركمین(‪ )curcumin‬كه‌‬ ‫له‌ زه‌رده‌چه‌وه‌دا زۆره‌و‬ ‫هه‌وكردنه‌و‬ ‫دژه‌‬ ‫دژه‌ ئۆكسیده‌و‬ ‫ئازارشكێنێكی‬

‫سروشتیشه‌و به‌رگری‬ ‫له‌شیش زیاد ده‌كات‪ ،‬ده‌توانرێت‬ ‫(‪٢‬گم) وه‌رگیرێت لێی ڕۆژی ‪ ٣-٢‬جار‪.‬‬ ‫‪-‬ڕۆنی ماسی كاریگه‌ریه‌كی باشی‬

‫هه‌یه‌ چونكه‌ ئۆمێگا ‪٣‬ی تێدایه‌‪ ،‬هه‌وكردن‬ ‫كه‌م ده‌كاته‌وه‌‪ ،‬دروستبوونه‌وه‌ی خانه‌‬ ‫تێكشكاوه‌كان چاالك ده‌كات‪ ،‬كۆئه‌ندامی‬ ‫به‌رگری له‌ش به‌هێز ده‌كات‪ ،‬جوڵه‌ی‬ ‫جومگه‌كان زیاد ده‌كات‪.‬‬

‫ته‌ندروستی له‌ هه‌موو دنیادا واته‌ ژیانه‌وه‌‪،‬‬ ‫واته‌ خزمه‌ت به‌مرۆڤ‌و به‌رده‌وامی بۆ ژیان‪ ،‬واته‌‬ ‫چاره‌سه‌ر بۆ برین‌و نه‌خۆشی‌و ده‌رده‌كان‪ .‬ل ‌ه‬ ‫واڵتێك بۆ واڵتێكی تر سیستم‌و جۆری خزمه‌ته‌كان‬ ‫ده‌گۆڕێن‪ ،‬به‌اڵم له‌م هه‌رێمى كوردستانه‌ خزمه‌تى‬ ‫نه‌خۆش هێشتا به‌سیستم نه‌كراوه‌‌و ته‌نیا ل ‌ه‬ ‫چوارچێوه‌ی ئاكاری تاكه‌كه‌سه‌كان واته‌ ئه‌وانه‌ى‬ ‫له‌ناو ناوه‌نده‌ ته‌ندروستییه‌كاندا خزمه‌ت ده‌كه‌ن‪،‬‬ ‫ئه‌مه‌ش په‌یوه‌ندى به‌وه‌وه‌ هه‌یه‌ سیستمێكی‬ ‫دیاریكراو بۆ شێوازی كاركردن‌و خزمه‌ت‌و ده‌وامی‬ ‫فه‌رمی له‌ كه‌رتی گشتی‌و كه‌رتی تایبه‌تیدا نییه‌‪.‬‬ ‫وه‌زاره‌تی ته‌ندروستی بریتی نییه‌ له‌ پزیشك‌و‬ ‫كارمه‌ند‪ ،‬وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ ده‌ره‌وه‌ هه‌مووان‬ ‫ده‌یبینن‪ ،‬به‌ڵكو زۆرن ئه‌و توێژانه‌ی له‌ناو ناوه‌ندی‬ ‫ته‌ندروستی خزمه‌تێكی زۆر ده‌كه‌ن به‌بێ ئه‌وه‌ی‬ ‫بناسرێن‪ ،‬وه‌ك توێژه‌كانی (یاریده‌ده‌ری پزیشك‪،‬‬ ‫یاریده‌ده‌رى تیشك‪ ،‬یاریده‌ده‌رى بێهۆشكاری‪،‬‬ ‫كیمیاییه‌كان‪ ،‬بایلۆجییه‌كان‪ ،‬كارگێرییه‌كان‪،‬‬ ‫شۆفێره‌كان‪ ،‬یاریده‌ده‌رى سروشتی‪ ،‬كارگوزار)‬ ‫ئه‌مانه‌ هه‌موو هه‌ن‌و كارو ئه‌ركێكی زۆریان له‌سه‌ره‌‪،‬‬ ‫به‌اڵم ته‌نیا پزیشكه‌كان كه‌ هه‌مووان ده‌یانناسن‪،‬‬ ‫ده‌زانن بۆچی؟ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی وه‌زاره‌تی ته‌ندروستی‬ ‫له‌ كۆی ده‌سه‌اڵته‌كانیدا بۆ خواره‌وه‌‪ ،‬وه‌زاره‌تی‬ ‫پزیشكانی كوردستانه‌!‬ ‫ئیتر هه‌موو توێژه‌كانی تر‪ ،‬بۆ رووپۆش‌و‬ ‫كاربه‌ڕێكردنێكی ته‌واوه‌تییه‌ بۆ توێژێكی تایبه‌ت‬ ‫كه‌ ئه‌وانیش پزیشكانن‪ .‬لەناو ئه‌وانیش به‌جۆرو‬ ‫شێوه‌ جیاجیاكانیانه‌وه‌‪.‬‬ ‫سه‌رباری خزمه‌ته‌كانی ته‌ندروستی له‌ چاوی‬ ‫نه‌خۆشان‌و هاواڵتیانه‌وه‌‪ ،‬گه‌لێك زۆرن‪ .‬به‌اڵم‬ ‫بێخه‌وش‌و كه‌موكورتی‌و ره‌خنه‌ نین‪ ،‬ئه‌گه‌ر‬ ‫وردبیته‌وه‌ له‌ناو كه‌رتی گشتی‌و كه‌رتی تایبه‌تیدا‬ ‫پڕیه‌تی له‌ كه‌موكورتی‌و بازرگانییه‌كی بێ مانا ك ‌ه‬ ‫زۆربه‌ی به‌ ژیان‌و گوزه‌رانی نه‌خۆشه‌وه‌ ده‌كرێ‬ ‫راسته‌خۆ یان ناراسته‌خۆ له‌الیه‌ن به‌شێكی زۆری‬ ‫پزیشكانه‌وه‌‪.‬‬ ‫ده‌بێ ئه‌و راستیه‌ش بڵێین به‌شێك له‌ پزیشكان‬ ‫هه‌ن پڕن له‌ ئاكاری پزیشكیى‌و مرۆڤدۆستی‪ ،‬نابێ‬ ‫ئەو کەسایەتییە پڕ لە ئەخالقانە نادیده بگر‌ین‌و‬ ‫ته‌ڕ‌و وشك پێكه‌وه‌ بسوتێنین‪ .‬ده‌كرێت بڵێن یاساو‬ ‫سیستم‌و به‌رپرسیاریه‌تی ئیدارییە کە چاودێرێكی‬ ‫باش نین‪ ،‬ته‌نیا شتێك بوونی هه‌بێ ئاكاری‬ ‫تاكه‌كه‌سیه‌ و به‌س‪.‬‬ ‫ئه‌وه‌ی وایکردووە تائێستا خزمه‌تی نه‌خۆش‬ ‫به‌رده‌وامبێ‌و هیوا و تروسکاییه‌كی كه‌م مابێته‌وه‌ بۆ‬ ‫ئه‌وانه‌ی روو له‌ نه‌خۆشخانه‌ی گشتی‌و تایبه‌تیه‌كان‬ ‫ده‌كه‌ن‪ ،‬په‌یوه‌ندی به‌ئاكاری تاكه‌كانی ناو ناوه‌ندی‬ ‫ته‌ندروستیه‌وه‌ هه‌یه‌‪ .‬له‌ كۆی ئه‌و هه‌موو خوێندنه‌ی‬ ‫كه‌ له‌ په‌یمانگاو كۆلێژه‌ پزیشكییه‌كان ده‌خوێنرێ‪،‬‬ ‫ته‌نیا ئاكار سودی راسته‌خۆی به‌هه‌مووان‬ ‫یان نه‌خۆشه‌كان گه‌یاندووه‌‪ ،‬ئه‌گه‌رنا سیستم‌و‬ ‫لێپرسینه‌وه‌ی راسته‌خۆو لێپێچینه‌وه‌ به‌ئه‌ندازه‌یه‌ك‬ ‫الوازه‌ ئه‌سته‌مه‌ ببینرێت یان بدۆزرێته‌وه‌‪.‬‬ ‫ئاوڕدانه‌وه‌ له‌ پرسى ئاكارى پیشه‌یى به‌تایبه‌ت‬ ‫له‌ كه‌رتى ته‌ندروستیدا‪ ،‬یه‌كێكه‌ له‌و بوارانه‌ى‬ ‫پێویسته‌ به‌جدى كارى له‌سه‌ر بكرێت‌و پرسه‌ك ‌ه‬ ‫ته‌نیا بۆ ویژدان‌و ئاكارى تاكه‌كه‌سى جێنه‌هێڵرێت‪،‬‬ ‫ڕه‌وشه‌كه‌ واده‌خوازێت به‌ هه‌مانشێوه‌ى زانست‌و‬ ‫گه‌شه‌سه‌ندنى كه‌رتى ته‌ندروستى‪ ،‬به‌ ئه‌ندازه‌ى‬ ‫ئه‌وه‌ش الیه‌ك به‌الى ئاكارى پیشه‌ییدا بكرێته‌وه‌‪.‬‬ ‫چونكه‌ كه‌رتى ته‌ندروستى راسته‌وخۆ په‌یوه‌ندى‬ ‫به‌ژیانى خه‌ڵكه‌وه‌ هه‌یه‌‌و نه‌خۆش له‌پاڵ‬ ‫چاره‌سه‌ردا پێویستى به‌متمانه‌ش هه‌یه‌‪ ،‬ئه‌وه‌ش‬ ‫به‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ى هەڵسوکەوتە‌ ئەخالقییه‌كان ده‌بێ‬ ‫له‌ژیانى رۆژانه‌ى ئه‌وانه‌ى سه‌روكاریان له‌گه‌ڵ‬ ‫نه‌خۆش‌و هاواڵتیاندا هه‌یه‌‪.‬‬


‫د�‬ ‫پ��ەروەردە و خ��وێ��� ن� ن‬

‫‪14‬‬

‫‪zamenpress@gmail.com‬‬ ‫ژمارە (‪ )18‬سێشەممە ‪2019/5/14‬‬

‫ئەندامی سکرتاریەتی یەکێتی مامۆستایانی کوردستان‪:‬‬

‫حەوت هەزار بەڕێوەبەری حیزبی هەیە‬ ‫بێجگە لە ‪ 14‬هەزار یاریدەدەری حیزبیی‬ ‫کە هیچیان لەسەر بنەمای لێهاتوویی دانەنراون‬ ‫مه‌ریوان سه‌الح حیلمی‬

‫چیم به‬ ‫خوێندكاره‌كانم وت؟‬ ‫ئه‌گه‌ر بگه‌ڕێینه‌و‌ه بۆ مێژوو‪ ،‬پێش زاڵبوونی‬ ‫كلتوری تورك‌و فارس‌و عه‌ره‌ب‪ ،‬ئه‌وا له‌و‌ه تێده‌گه‌ین‬ ‫ژنی كورد رۆڵی سه‌ره‌كی بینیو‌ه ل ‌ه هه‌موو كای ‌ه‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌تیه‌كاندا‪ ،‬ژن هه‌میش ‌ه به‌ستراوه‌ته‌و‌ه‬ ‫به‌ژیانه‌و‌ه تا ئه‌و كاته‌ی ك ‌ه ده‌ڵێن سروشت‬ ‫نوێبوونه‌وه‌ی ل ‌ه ژنه‌و‌ه وه‌رگرتووه‌و مانگ‌و ساڵیش‬ ‫هه‌ر ل ‌ه سروشتی ژنه‌وه‌ بۆ یه‌كه‌مجار داهێنراون‪.‬‬ ‫مێجه‌رسۆنیش ل ‌ه كتێبی (گه‌شتێك بۆ‬ ‫میسۆپۆتامیاو كوردستان له‌به‌رگێكی نادیاردا) ل ‌ه‬ ‫ساڵی ‪١٩٠٩‬ك ‌ه ل ‌ه شاره‌كانی باکووری كوردستان‬ ‫و ناوه‌ڕاست (هه‌رێمی كوردستانی ئێستا) بووه‌‪،‬‬ ‫به‌تایبه‌تی ل ‌ه سلێمانی‌و هه‌ڵه‌بجه‌‪ ،‬دۆخی ژنی كوردی‬ ‫به‌رز نرخاندوه‌‪.‬‬ ‫به‌اڵم به‌داخه‌و‌ه ل ‌ه رۆژگاری ئه‌مڕۆدا ژن شكۆو‬ ‫گه‌وره‌یی له‌ده‌ستداوه‌‪ ،‬نه‌یانتوانیو‌ه گه‌وره‌یی خۆیان‬ ‫بسه‌پێنن ‪.‬گه‌وره‌ترین هۆكار بۆ شكستی ژن له‌مڕۆدا‬ ‫بریتی ‌ه ل ‌ه عه‌قڵ‪ ،‬وات ‌ه تاوه‌كو هۆشیاربێ‌و بخوێنێ‌و‬ ‫عه‌قڵی فراوان بێ‪ ،‬ئه‌وا كه‌متر مافه‌كانی ده‌خورێ‪.‬‬ ‫به‌داخه‌و‌ه ژنیش بۆ خۆی رۆڵی ل ‌ه پاشكۆیه‌تی‬ ‫هه‌یه‌‪ ،‬هه‌میش ‌ه حه‌ز ده‌كه‌ن به‌ركاربن نه‌ك بكه‌ر‪.‬‬ ‫تۆ ته‌ماشاك ‌ه ل ‌ه كورددا ژن به‌شێوه‌یه‌كی گشتی‬ ‫به‌ركاره‌‪ ،‬وه‌ك نه‌ته‌وه‌ش كورد هه‌ر هه‌مووی به‌ركاره‌‪،‬‬ ‫سه‌یری واڵتان بكه‌ن‪ ،‬بۆ نموون ‌ه واڵتی چین به‌پیاو‬ ‫و ژنیانه‌و‌ه بكه‌رن‪.‬‬ ‫رۆژێكیان لە پۆلدا به‌قوتابییە كچەکانم وت ده‌بێ‬ ‫ئێو‌ه بكه‌ربن ل ‌ه ژیاندا‪ ،‬بكه‌ر یه‌عنی ئه‌وه‌ی كرده‌بی‬ ‫ل ‌ه ژیاندا‪ .‬به‌ركاریش یه‌عنی هیچ و شوێنكه‌وتوو‪،‬‬ ‫چونکە جیاوازی نێوان ئەم دووانە وەکو جیاوازی‬ ‫ئه‌رزو ئاسمانە‪.‬‬ ‫دوای ته‌واوبوونی قسه‌كانم خوێندكارێك وتی‪:‬‬ ‫چی له‌و‌ه خۆشتر هه‌ی ‌ه به‌ركاربی؟ منیش وتم‬ ‫سوپاس بۆ ئه‌و راستگۆییه‌ت‪ ،‬ئێستا زۆرم خۆش‬ ‫ده‌وێی چونك ‌ه راستیت وت‪ .‬ئینجا بۆم روونكرده‌و‌ه‬ ‫به‌ركار بوونی مرۆڤ چ زیانێك ل ‌ه ئێستاو داهاتووی‬ ‫ده‌دات‪ ،‬به‌ركاربوونی مرۆڤ چ ژن بێ یان چ پیاو‪،‬‬ ‫وات ‌ه كۆیله‌و شوێنكه‌وتوو‪ .‬به‌كه‌سانێك ده‌وترێ ك ‌ه‬ ‫خاوه‌ن پێگه‌ی خۆیان‌و بیروبۆچوونی خۆیان نه‌بن و‬ ‫تەنیا شوێنکەوتووی خەڵکانی ترن‪.‬‬ ‫نووسه‌ری گه‌وره‌ی روسی (دیستۆفسكی) ده‌ڵێت‪:‬‬ ‫ژن به‌دوای پیاوێكدا ده‌گه‌ڕێ ببێ به‌ كۆیله‌ی‪.‬‬ ‫به‌داخه‌وه‌ ئه‌و وته‌ی ‌ه چه‌ند راست‌و چه‌ند ناخۆشه‌‪.‬‬ ‫دوو نموونه‌ش وه‌ك ناساندنی عه‌قڵی پیاو‪ ،‬ئه‌ڵبه‌ت ‌ه‬ ‫پیاویش رۆڵی سه‌ره‌كی هه‌یه‌ له‌ به‌پاشكۆبوونی ژن‪.‬‬ ‫نمونه‌ی یه‌كه‌م‪ :‬ل ‌ه گه‌نجێكم پرسی حه‌ز ده‌كه‌ی‬ ‫كچێكی زۆر جوان بێت ‌ه ژیانته‌و‌ه کە عه‌قڵی وه‌ك‬ ‫ێ به‌اڵم‬ ‫ێ یان كچێك زۆر جوان نه‌ب ‌‬ ‫پێویست نه‌ب ‌‬ ‫كوالێتی عه‌قڵی به‌رز بێ؟ وتی جوانه‌ك ‌ه هه‌ڵده‌بژێرم!‬ ‫نموونه‌ی دووه‌م‪ :‬جارێكیان گه‌نجێك بۆی‬ ‫گێڕامه‌وه‌و وتی‪ :‬زۆر دوو دڵم ل ‌ه ژن هێنان‪ ،‬چونك ‌ه‬ ‫دڵم پیسه‌و ده‌ترسم ئه‌و ژنه‌ی ده‌یهێنم خیانه‌تم لێ‬ ‫بكات‪.‬‬ ‫وتم‪ :‬خیانه‌تی چی تۆ باسی چی ده‌كه‌ی؟‬ ‫وتی‪ :‬حه‌زم ل ‌ه كچی جوانه‌و كچی جوانیش‬ ‫مشته‌ری زۆره‌و منیش دڵم پیسه‌! ئه‌م باسه‌م بۆ‬ ‫پیاوێكی ئاینی گێڕایه‌و‌ه بۆ ئه‌وه‌ی ئامۆژگاریم بكات‬ ‫چی بكه‌م باشه‌؟ مەال وتی‪ :‬رۆڵ ‌ه جوانه‌ك ‌ه بهێنه‌‪،‬‬ ‫چونك ‌ه قاپێ هه‌نگوین بێ باشتره‌و خه‌ڵكیش له‌گه‌ڵت‬ ‫بخۆن‪ ،‬نه‌ك هینێك بێ‌و خۆشت نه‌یخۆی!‬ ‫به‌كورتی وتوویه‌تی جوانه‌ك ‌ه بهێن ‌ه با خه‌ڵكیش‬ ‫ته‌ماعی تێبكات‪ ،‬خۆ به‌شی تۆش ‌و ئه‌و خه‌ڵكه‌ش‬ ‫ده‌كات‪ ،‬نه‌ك ناشرینێك ن ‌ه خۆت و نه‌خه‌ڵكیش‬ ‫سوودی لێ نەبینن!‬ ‫بەو گەنجەم وت ناتوانم ب ‌ه دێڕێك ئامۆژگاریت‬ ‫بكه‌م تۆ جارێ سه‌رێک له ‌دكتۆری ده‌روونیی بده‌‪.‬‬ ‫ئەو وتی یه‌عنی من شێتم؟ وتم نا‪ ..‬به‌اڵم پێوستت‬ ‫پێیه‌تی‪ ،‬ئینجا من ب ‌ه درێژی باسی ئه‌و شتانه‌ت‬ ‫الده‌كه‌م‪.‬‬

‫سازدانی‪ :‬زه‌مه‌ن‬

‫سااڵن ‌ه ‪ ١٥‬هه‌زار‬ ‫مامۆستای وانە‬ ‫ئەساسییەکان‬ ‫مۆڵه‌ت وه‌رده‌گرن‬ ‫بە وانەبێژ‬ ‫شوێنیان‬ ‫پڕ دەکرێتەوە‬

‫ئه‌حمه‌د كه‌ركوكى‪ ،‬ئەندامی سکرتاریەت‬ ‫و به‌رپرسى راگه‌یاندنى یه‌كێتى مامۆستایان‬ ‫زۆر راشکاوانە دەڵێت‪ :‬حکومەت بە گشتی‬ ‫و وەرزارەتی پەروەردە پالنیان نییە بۆ‬ ‫پرۆسەی خوێندن و فێرکردن‪ ،‬بۆیە سااڵنە‬ ‫ئەم کەرتە گرنگ و هەستیارەی کۆمەڵگە‬ ‫زیاتر پاشەکشە دەکات و خراپتر دەبێ‪.‬‬ ‫لەم دیدارەیدا لەگەڵ “زەمەن”‪،‬‬ ‫ئەحمەد کەرکوکی بە توندی رەخنە لە‬ ‫وەزیری پەروەردە دەگرێت کە ئێستا بە‬ ‫وەکالەت وەزیری ئەوقاف و کاروباری‬ ‫ئاینیشەو پێی دەڵێت ئەو زیاتر خەریکی‬ ‫فێستیڤاڵ و شتە تا ئەوەی خەریکی کاری‬ ‫وەزارەتەکەی بێ‪.‬‬ ‫* وه‌كو كه‌سێكى ئاگادار له‌ كه‌رتى‬ ‫په‌روه‌رده‌ قسه‌ى ئێوه‌ له‌سه‌ر پرۆسه‌ى‬ ‫تاقیكردنه‌وه‌كان چیه‌؟‬ ‫له‌كاتى‬ ‫ساڵێ‬ ‫هه‌موو‬ ‫‬‫تاقیكردنه‌وه‌كاندا رێنمایى جۆراوجۆر‬ ‫ده‌رده‌چێ‪ ،‬رێنمایى ئه‌مجاره‌ ئه‌وه‌یه‌‬ ‫قوتابى لە سێ وانه‌دا كه‌وتبێ ده‌توانێ‬ ‫به‌شدارى تاقیكردنه‌وه‌كان بكات‌و هه‌روه‌ها‬ ‫ئه‌مساڵ په‌نجه‌مۆرى قوتابیان بۆ ڕێگرى‬ ‫له‌ غه‌ش وه‌رده‌گیرێت‪ .‬ئه‌وه‌ى جێى داخه‌‬ ‫ئه‌وه‌یه‌ وه‌زاره‌تى په‌روه‌رده‌ پالنێكى‬ ‫تۆكمه‌ى نییه‌‪ ،‬قوتابیانى پۆلى ‪ ١٢‬سااڵنه‌‬ ‫زیاتر له‌ ‪ ١٣‬هه‌زار قوتابى له‌ زانكۆ‌و‬ ‫په‌یمانگاكان وه‌رناگیرێن‪ ،‬ئه‌مه‌ خه‌تاى‬ ‫هەردوو وه‌زاره‌تى پەروەردە و خوێندنى‬ ‫بااڵ‌‌یه‌‪.‬‬ ‫وه‌كو یه‌كێتى مامۆستایان له‌گه‌ڵ‬ ‫ئه‌وه‌داین سه‌رجه‌م قوتابیان به‌شدارى‬ ‫تاقیكردنه‌وه‌كان بكه‌ن‪ ،‬چونكه‌ كه‌س‬ ‫نازانێ سێ وانه‌ له‌سه‌ر چ ئه‌ساسێك‬ ‫دانراوه‌‪ ،‬دواى داخڵبوونه‌كه‌ ده‌توانرێت‬ ‫له‌هۆڵه‌كان كۆمه‌ڵێ ڕێوشوێن بگیرێته‌به‌ر‪.‬‬ ‫كێشه‌یه‌كى تر ئه‌وه‌یه‌ ئه‌نواع‌و ئه‌شكاڵ‬ ‫مه‌لزه‌مه‌ى مامۆستایان هه‌یه‌ ئه‌مانه‌ سه‌رى‬ ‫له‌ قوتابى شێواندووه‌ ده‌توانم بڵێم قوتابى‬ ‫سااڵنه‌ بایى دوو ملیۆن دینار مه‌لزه‌مه‌‬ ‫ده‌كڕێت‪ ،‬بێجگه‌ له‌ خوله‌ تایبه‌ته‌كان‌و‬ ‫ئه‌مانه‌ هه‌موو ئه‌ركه‌ له‌سه‌ر قوتابى‬ ‫وه‌زاره‌تیش هیچ چاره‌سه‌رێكى دانه‌ناوه‌‪.‬‬ ‫* تۆ ده‌ڵێى سااڵنه‌ ‪ ١٤‬تا ‪ ١٥‬هه‌زار‬ ‫قوتابى له‌ زانكۆكان وه‌رناگیرێن‪ ،‬كه‌‬ ‫خۆیان نمره‌ى كه‌م ده‌هێنن دیسان خه‌تاى‬ ‫وه‌زاره‌ته‌؟‬ ‫ ده‌بێ وه‌زاره‌تى په‌روه‌رده‌ له‌گه‌ڵ‬‫وه‌زاره‌تى خوێندنى بااڵ پالنیان هه‌بێ‬ ‫بۆ به‌ بازاڕكردنى پسپۆڕیه‌تى خوێندن‌و‬ ‫له‌زانكۆ‌و په‌یمانگاكاندا جێیان بكه‌نه‌وه‌‪،‬‬ ‫چونكه‌ به‌پێى یاسا له‌ عێراق‌و كوردستان‬ ‫خوێندن به‌خۆڕاییه‌‪.‬‬ ‫* ده‌گه‌ڕێمه‌وه‌ سه‌ر وانه‌ى تایبه‌ت‪،‬‬ ‫ئێستا له‌سه‌ر جاده‌كان چه‌ندین الفیته‌‬ ‫هه‌ڵواسراون كه‌ ریكالم بۆ وتنه‌وه‌ى وانه‌ى‬ ‫تایبه‌ت ده‌كه‌ن‪ ،‬ئه‌مه‌ ماناى ئه‌وه‌ نییه‌‬ ‫مامۆستا له‌ پۆلدا به‌باشى‌ قوتابیه‌كانى‬ ‫فێر ناكات؟‬

‫کەیسی گەندەڵی لە‬ ‫چاپکردنی کتێبدا‬ ‫بێدەنگی لێکرا و‬ ‫پارەیەکی زۆر بە‬ ‫هەدەر چوو‬

‫ ئه‌و مامۆستایانه‌ى ئه‌مجۆره‌ كاران ‌ه‬‫ده‌كه‌ن هه‌مان ئه‌و مامۆستایانه‌ن كه‌‬ ‫له‌قوتابخانه‌كاندا ده‌رس ده‌ڵێنه‌وه‌‪ ،‬ئه‌مه‌‬ ‫به‌شێكى په‌یوه‌ندى به‌خراپى گوزه‌رانى‬ ‫مامۆستایانه‌وه‌ هه‌یه‌‪ ،‬ئینجا وه‌زاره‌تى‬ ‫په‌روه‌رده‌ پالنى نییه‌ بۆ پێگه‌یاندنى‬ ‫مامۆستایان‌و كردنه‌وه‌ى خول بۆیان‪ ،‬ئه‌مه‌‬ ‫حكومه‌ت به‌رپرسیاره‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و به‌‬ ‫بازاڕكردنه‌ى خوێندن‌و بره‌ودان به‌مجۆره‌‬ ‫كارانه‌‪ ،‬ئه‌مه‌ كه‌مته‌رخه‌مى حكومه‌ته‌‬ ‫به‌رامبه‌ر مامۆستایان‌و قوتابیان‪.‬‬ ‫* بەڕێوەبەی گشتی تاقیکردنەوەکانی‬ ‫هەرێم لە دیدارێکدا لەگەڵ زەمەن‬ ‫وتی پیشبینی دەکەن ئەمساڵ رێژەی‬ ‫دەرچوون بەرزبێ‪ ،‬ئێوه‌ پێشبینى چی‬ ‫دەکەن؟‬ ‫ له‌ سه‌رجه‌م قۆناغه‌كاندا‪ ،‬ساڵى‬‫‪ ٢٠١٧‬بۆ ‪ ٢٠١٨‬زیاتر له‌ ‪٢٦١‬هه‌زار‬ ‫قوتابى ده‌رنه‌چوون‪ ،‬رێژه‌ى ده‌رنه‌چوونى‬ ‫قۆناغه‌كانى ‪ ٩‬و ‪ ١٢‬ساڵ له‌دواى ساڵ زیاد‬ ‫ده‌كات‪ .‬ئه‌وه‌ش به‌هۆى ئه‌وه‌ى وانه‌كان‬ ‫ته‌واوناكرێن‌و له‌ زۆر شوێنیش به‌تایبه‌ت‬ ‫له‌ قه‌زاو ناحیه‌كان وانه‌ زانستییه‌كان به‌‬ ‫مامۆستاى وانه‌بێژ پڕكراونه‌ته‌وه‌‪ ١٥ .‬هەزار‬ ‫مامۆستاى گرێبه‌ست‌و وانه‌بێژمان هه‌یه‌‬ ‫بۆ پڕكردنه‌وه‌ی ئه‌و بابه‌ته‌ گرنگانه‌ى كه‌‬ ‫زانستین‌و ئه‌و مامۆستایانه‌ له‌و ئاسته‌دا‬ ‫نین‌و خولیان بۆ نه‌كراوه‌ته‌وه‌‪ ،‬سااڵنه‌ش‬ ‫‪ ١٥‬هه‌زار مامۆستا مۆڵه‌ت وه‌رده‌گرن‬ ‫كه‌ مامۆستاى وانه‌ ئه‌ساسیه‌كانن‪،‬‬ ‫حكومه‌ت ماوه‌ى پێنج ساڵه‌ کەسی‬ ‫دانەمه‌زراندووه‌‌و به‌گرێبه‌ست‌و وانه‌بێژ‬ ‫بۆشاییه‌كه‌ى پڕكردوه‌ته‌وه‌ كه‌ زۆربه‌ى‬ ‫زۆریان ئه‌زموونیان نییه‌‪ .‬بۆیه‌ رێژه‌ى‬ ‫ده‌رچوون ساڵ له‌ دواى ساڵ كه‌م ده‌كات‪.‬‬ ‫* تۆ زۆرجار داتا ده‌خه‌یته‌ڕوو‪،‬‬ ‫ده‌كرێ بزانین سه‌رچاوه‌ى داتاكانى‬ ‫تۆ كوێیه‌‪ ،‬ئینجا هه‌ستناكه‌ى ئه‌مساڵ‬ ‫رێژه‌ى ده‌رچوون باشتربێ چونكه‌ بایكۆت‬ ‫نه‌بووه‌؟‬ ‫ ئه‌م داتایانه‌ى من له‌ وه‌زاره‌ت‬‫وه‌رمگرتوون هى ‪ ٢٠١٧‬بۆ ‪٢٠١٨‬یە‪،‬‬ ‫زۆربه‌ى داتاكان ترسناكن ئه‌وه‌مان‬ ‫پێده‌ڵێن كه‌ پرۆسه‌ى په‌روه‌رده‌ به‌ره‌و‬ ‫خراپبوون ده‌ڕوات‪ .‬له‌ هه‌رێمى كوردستان‬ ‫‪ ١٢٦‬هه‌زار‌و ‪ ٥٦٠‬مامۆستا هه‌یه‌‪ ،‬چوار‬ ‫جۆر مامۆستامان هه‌یه‌ هه‌میشه‌یى‌و‬ ‫گرێبه‌ست‌و وانه‌بێژ له‌گه‌ڵ خۆبه‌خش‪،‬‬ ‫سااڵنه‌ ‪ ٥٠٠‬مامۆستا خانه‌نشین ده‌بن‪،‬‬

‫وەزارەتی پەروەردە‬ ‫هەر خەریکی‬ ‫فێستیڤاڵە و گرنگی‬ ‫بە پەروەردە نادات‬

‫زیاتر له‌ ملیۆنێك‌و ‪ ٧٣١‬هه‌زار‌و ‪٦٢٩‬‬ ‫قوتابى هه‌یه‌‪ ٥٩ ،‬هه‌زار‌و ‪ ٩٩٥‬قوتابى‬ ‫له‌ قوتابخانه‌ى ناحكومى ده‌خوێنن‪٣١٠‬‬ ‫قوتابخانه‌ى تایبه‌ت هه‌یه‌‪ ،‬به‌ كۆى گشتى‬ ‫شه‌ش هه‌زار‌و ‪ ٧٨٧‬قوتابخانه‌ هه‌یه‌‪ ،‬زیاتر‬ ‫له‌ سێ هه‌زار ‪ ١٢٩‬قوتابخانه‌ پێویستیان‬ ‫به‌ نۆژه‌نكردنه‌وه‌ هه‌یه‌‪ .‬ئه‌م داتایان‬ ‫ئه‌وه‌مان پێده‌ڵێ حكومه‌ت كه‌مته‌رخه‌مه‌‬ ‫به‌رامبه‌ر پرۆسه‌ى په‌روه‌رده‌‌و فێركردن‪،‬‬ ‫دوو هه‌زار‌و ‪ ٧٧٧‬قوتابخانه‌ پێویستى‬ ‫به‌ پۆلى زیاده‌ هه‌یه‌‪ ٢٦٨ ،‬قوتابخانه‌‬ ‫مه‌ترسى رووخانیان هه‌یه‌‌و داتاكانیش‬

‫دەبێ لە وەزیری‬ ‫پەروەردەوە تا‬ ‫خوارەوەی ئەم‬ ‫وەزارەتە بگۆڕدرێن‬

‫الى وه‌زاره‌تن به‌اڵم به‌داخه‌وه‌ گوێیان‬ ‫پێنادرێ‪ .‬هەروەها ‪ ١٣٤‬قوتابخانه‌ سێ‬ ‫ده‌وامییه‌‪ ،‬هه‌زارو ‪ ٧٨٥‬دوو ده‌وامیه‌‪ ،‬بۆ‬ ‫ئه‌و سیستمه‌ى كه‌ ئێستا په‌یڕه‌و ده‌كرێت‬ ‫ده‌بێ له‌ هه‌شتى به‌یانییه‌وه‌ تا دووى‬ ‫دوانیوه‌ڕۆ ده‌وام بكرێ‪ .‬به‌ستاندارد پۆل‬ ‫ده‌بێ ‪ ٢٥‬قوتابى تیابێ به‌اڵم به‌داخه‌وه‌‬ ‫زۆربه‌ى پۆله‌كان ‪ ٤٠‬بۆ ‪ ٥٠‬قوتابى له‌‬ ‫پۆلێكدان‪.‬‬ ‫ئه‌مانه‌ ئه‌وه‌مان پێده‌ڵێن پرۆسه‌ى‬ ‫په‌روه‌رده‌ زۆر ترسناكه‌‪ ،‬له‌ ‪٢٠١٧‬‬ ‫بۆ ‪ ٢٠١٨‬زیاتر ‪٢٦١‬هه‌زار قوتابى‬ ‫ده‌رنه‌چوون‌و نزیكه‌ى ‪ ٣٥‬هه‌زار قوتابى‬ ‫وازیان له‌ خوێندن هێناوه‌‪ ،‬به‌هۆى ئه‌و‬ ‫باره‌ ئابورییه‌ى به‌سه‌ر كوردستاندا هات‪،‬‬ ‫سه‌رجه‌م ئه‌م داتایانه‌م به‌ دۆكیۆمێنت‬ ‫الیه‌‪ .‬پێویسته‌ مانگانه‌ هاوكارى‬ ‫قوتابیان بكرێت‪ ،‬به‌اڵم ئێستا وه‌زاره‌ت‬ ‫به‌س ئه‌ركیان ده‌خاته‌ سه‌رو مافیان‬ ‫نادات‪ ،‬ئه‌مانه‌ هه‌موو كێش ‌هن‌و به‌رۆكى‬ ‫په‌روه‌رده‌یان گرتووه‌‪ ،‬ناكرێت وه‌زیرى‬ ‫په‌روه‌رده‌ دوو ئه‌رك جێبه‌جێ بكات كه‌‬ ‫نه‌ ئه‌مى پێده‌كرێت نه‌ ئه‌ویتر له‌سه‌ر‬ ‫ئه‌ساسى حزب دانراوه‌‪ ،‬له‌وه‌زیره‌وه‌‬ ‫تا كارگوزار له‌سه‌ر ئه‌ساسى حزبیى‬ ‫كراوه‌‪ ،‬هه‌موو به‌رێوه‌به‌ر‌و یاریده‌ده‌ره‌كان‬ ‫له‌الیه‌ن حزبه‌وه‌ دانراون‌و هیچى له‌سه‌ر‬ ‫بنه‌ماى لێهاتووى نییه‌‪ ،‬حه‌وت هه‌زار‬ ‫به‌ڕێوه‌به‌رى حزبیى هه‌یه‌ بێجگه‌ له‌‬ ‫‪ ١٤‬هه‌زار یاریده‌ده‌رى حزبیى‪ ،‬هه‌موو‬ ‫ئه‌مانه‌ وا ده‌كات پرۆسه‌ى په‌روه‌رده‌مان‬ ‫له‌ قه‌یراندابێ‪ .‬پێویسته‌ حكومه‌ت‬ ‫پالنێك دابنێ‌و له‌ وه‌زیره‌وه‌ تا خواره‌وه‌‬ ‫گۆڕانكارى تێدا بكرێت‪.‬‬ ‫یه‌كێکی تر له‌ كێشه‌كان ئه‌وه‌‬ ‫وه‌زاره‌تى په‌روه‌رده‌ تائێستا یاسایه‌كى‬ ‫تایبه‌تى نییه‌‌و له‌سه‌ر رێنمایى ده‌ڕوات‪،‬‬ ‫ئینجا كاتى ده‌وام‌ كه‌مه‌‪ ،‬ستانداردى‬ ‫جیهانى ‪ ٧٠٠‬بۆ ‪ ٨٠٠‬سەعاته‌‪ ،‬کەچی له‌‬ ‫هه‌رێم سااڵنه‌ ‪ ٥٠٠‬سەعات ده‌وام ده‌كرێت‪.‬‬ ‫بودجه‌ى وه‌زاره‌تى پەروەردە ‪ ‌٪٥‬سااڵنە‬ ‫پێویستمان به‌ زیاتر له‌ یه‌ك ملیۆن كتێب‬ ‫هه‌یه‌‪ ،‬قه‌یرانێكى گه‌وره‌ توشى وه‌زاره‌ت‬ ‫بووه‌ ته‌نانه‌ت گه‌نده‌ڵیشى تێدایه‌‪.‬‬ ‫* گه‌نده‌ڵى له‌ چ شتێكدا مه‌سه‌له‌ى‬ ‫چاپكردنى كتێبه‌كان؟‬ ‫ به‌ڵێ‪ ،‬كاتى خۆى كه‌ كتێب له‌‬‫لوبنان چاپ دەكران‪ ،‬لیژنه‌ پێكهێنرا‬ ‫هه‌ندێك بەڕێوەبەری گشتی بانگكران‪،‬‬ ‫دواى نه‌مانزانى مه‌سه‌له‌كه‌ چى لێهات!‬ ‫سااڵنە ‪ ٢٠‬ملیۆن دۆالر دانرابوو بۆ‬ ‫چاپكردنى په‌رتوك ئه‌مه‌ له‌سه‌رده‌مى‬ ‫وه‌زیرى پێشوودا بوو‪ ،‬به‌اڵم مه‌له‌فه‌كه‌‬ ‫داخرا‪ .‬له‌راستیدا به‌ نیوه‌ى ئه‌و پاره‌یه‌‬ ‫ده‌توانرا چاپخانه‌ى گه‌وره‌ بكڕدرێت‌و‬ ‫سه‌رجه‌م كتێبه‌كان له‌كوردستان چاپ‬ ‫بكرانایه‌‪.‬‬ ‫ئێستا وه‌زاره‌تى په‌روه‌رده‌ ئه‌وه‌نده‌ى‬ ‫خه‌ریكى فێستیڤاڵه‌ ئه‌وه‌نده‌ گرنگى به‌‬ ‫په‌روه‌ده‌‌و زانست نادات‪ ،‬هه‌موو ئه‌مانه‌‬ ‫كێشه‌ن‌و وا له‌ قوتابیان ده‌كات سارد‬ ‫ببنه‌وه‌ له‌ خوێندن‪.‬‬


‫�ک ۆ��مە ڵ��گە‬

‫‪zamenpress@gmail.com‬‬ ‫ژمارە (‪ )18‬سێشەممە ‪2019/5/14‬‬

‫‪13‬‬

‫ئومێده‌ محه‌مه‌د‪ ،‬به‌ڕێوه‌به‌رى چاكسازیی ژنان‌و مندااڵنی سلێمانى‪:‬‬

‫زۆرینەی ژنان بە تاوانی کوشتن و مادەی هۆشبەرو خیانەت حوکم دراون‬

‫دەروون نیگا‬ ‫گۆشەیەكی دەروونیی‪ ،‬پەروەردەیی‪ ،‬كۆمەاڵیەتییە‬ ‫د‪ .‬سەمەد ئەحمەد* هەفتانە دەینووسێت‬

‫پەتای ئالودەبوونی گەنجان‬ ‫بە مادە سڕكەرەكانەوە‬

‫سازدانی‪ :‬مه‌زهه‌ر كه‌ریم‬ ‫ماوەی ‪ ١٠‬ساڵە بەڕێوەبەری‬ ‫چاکسازیی ژنان و مندااڵنی‬ ‫سلێمانییە‪ ،‬دەڵێت ئەزموونێکی‬ ‫زۆری پەیداکردووە لەسەر کێشە‬ ‫کۆمەاڵیەتییەکان چونکە ‪ ١٠‬ساڵە‬ ‫مامەڵە لەگەڵ ئەو ژن و مندااڵنەدا‬ ‫دەکات کە دادگا سزایان دەدات‬ ‫لەپای تاوانە کۆمەاڵیەتییەکان‪،‬‬ ‫نەبوونی‬ ‫پێیوایە‬ ‫بۆیە‬ ‫پەروەردەیەکی تۆکمەو خێزانێکی‬ ‫هۆشیار وایکردووە‪ ،‬ژنان و‬ ‫پیاوان تاوان بکەن و لەپاڵیشیاندا‬ ‫بەشێک لە مندااڵن ببنە بەشێک لە‬ ‫تاوانبارەکانی ناو کۆمەڵ‪.‬‬ ‫لەم دیدارەدا لەگەڵ “زەمەن”‪،‬‬ ‫ئومێدە محەمەد ئەو قسانەی‬ ‫بەرپرسانی پۆلیس و ئاسایش‬ ‫رەت دەکاتەوە کە هەمیشە دەڵێن‪:‬‬ ‫ئێمە خەڵک دەستگیر دەکەین و‬ ‫دادگاکان سزایان دەدەن‪ ،‬بەاڵم لە‬ ‫گرتووخانەکاندا چاکسازییان تێدا‬ ‫ناکرێ‪ ،‬بۆیە کە ئازادبوون دیسان‬ ‫تاوان دەکەنەوە‪ ،‬ئەو وتی‪“ :‬ئەم‬ ‫قسانە ئەسڵ و ئەساسی نییە”‪.‬‬ ‫* ئێستا ژماره‌ى سزادراوان له‬ ‫‌چاكسازیی ژنان‌و مندااڵنی سلێمانى‬ ‫چه‌نده‌؟‬ ‫ ژنانى سزادراو ‪ ٣١‬ژنن‌ كه‌‬‫ته‌مه‌نیان له‌ ‪ ١٨‬ساڵ بۆ ‪٧٠‬‬ ‫سااڵندایه‌‪ .‬زۆرینه‌یان لەسەر‬ ‫كوشتن زیندانیکراون‪ ،‬دواى‬ ‫ئه‌و ماده‌ى هۆشبه‌رو خیانه‌تى‬ ‫هاوسه‌رگیری و ساخته‌كاریى‌و‬ ‫له‌شفرۆشیشیان تێدایه‌‪ .‬دوو كچ کە‬ ‫‌ته‌مه‌نیان له‌خوار ‪ ١٨‬سااڵنه‌وه‌یه‌‬ ‫به ‌ماده‌ى جیاجیا سزا دراون‪.‬‬ ‫* لەناو ئەمانەدا چه‌ند ژن سزاى‬ ‫له‌سێداره‌دانیان بۆ دەرچووە؟‬ ‫ نۆ ژن سزاى له‌سێداره‌دانیان‬‫هه‌یه‌ كه‌ كوشتنى بەئەنقەستیان‬ ‫ئه‌نجامداوه‌‪ .‬واتا ئه‌و كه‌سه‌ به‌رنامه‌و‬ ‫رێگه‌ى بۆ كوشتنی کەسانی تر‌‬ ‫داناوه‌و به‌ویستى خۆی تاوانه‌كه‌ى‬ ‫ئه‌نجامداوه‌ به‌پێى بڕیارى دادگا‬ ‫تاوانه‌كه‌ى به‌سه‌ردا ساغبووەته‌وه‌و‬ ‫دانى ناوه‌ به‌تاوانه‌كه‌یدا كه‌ خۆى‬ ‫كوشتنه‌كه‌ى ئه‌نجامداوه‌‪.‬‬

‫زۆرترین ژنانی ئێرە‬ ‫بە تاوانی کوشتنی‬ ‫بە ئەنقەست‬ ‫سزا دراون‬

‫* لێرە کۆمەڵێک منداڵی تەمەن‬ ‫یەک ساڵ تا پێنج ساڵیش هەن‪،‬‬ ‫ئەوانە بۆچی لەم گرتووخانەیەی‬ ‫ئێوەدان؟‬ ‫ ئێستا دوو ژنی سزادراومان‬‫هەیە کە منداڵیان پێیە‪‌ .‬یه‌كێک‬ ‫لەو مندااڵنە هەر لێرە له‌دایكبووەو‌‬ ‫ئه‌وى تریان رۆژێک بەر لەوەی‬ ‫دایکی بهێنرێتە ئێرە هاتووەتە‬ ‫دنیاوە‪‌ .‬هه‌مان شێوه‌ى ده‌ره‌وه‌و‬ ‫ماڵى خۆیان بگرە باشتر لێرە‬ ‫خزمەتی ئەو مندااڵنە دەکرێ‪،‬‬ ‫پێداویستى وەکو كۆت‌و سیسەم‌و‬ ‫دایبى‌و شیرو سریالكیان بۆ‬ ‫دابین ده‌كرێت به‌ به‌ردەوامی‪.‬‬ ‫هه‌رچه‌ند ئەمە لەکاتێکدایە کە‬ ‫دادگا بڕیارى نەداوە له‌چاكسازیدا‬ ‫بن‪ ،‬به‌اڵم بڕیارێك هه‌یه‌ ئه‌ویش‬ ‫له‌به‌ر پێدانى شیر‪ ،‬ئه‌و دایكه‌ تاوانی كوشتنیشى تێدایه‌ بەاڵم‬ ‫ده‌توانێت تا دوو ساڵ منداڵه‌كه‌ى ئەمەیان زۆر كه‌مه‌و هەرخۆیان نین‬ ‫له‌البێ لە گرتووخانە دواتر ته‌سلیم بەڵکو یارمه‌تیده‌ریشیان هه‌بووه‌‪.‬‬ ‫به‌كه‌سێكى نزیكى خێزانه‌كه‌ى هه‌موویان مندااڵنى ده‌ره‌وه‌ى‬ ‫شارو ناوچه‌ دووره‌ ده‌سته‌كانن‪،‬‬ ‫خۆى ده‌كاته‌وه‌‪.‬‬ ‫* ده‌مه‌وێ ئه‌وه‌ش بپرسم به‌اڵم له‌مساڵدا ناوشاریشى تێدایه‌‬ ‫ژماره‌ى سزادراوان له‌مساڵدا ئه‌ترافى تێدایه‌ له‌ كه‌ركوك‌و‬ ‫شاره‌كانى تره‌وه‌ هاتوون‪.‬‬ ‫زیادیان كردووه‌ یان كه‌م؟‬ ‫* ئایا ئه‌و مندااڵنه‌ى له‬ ‫ ژمارەیان زیادى كردووه‌‪،‬‬‫به‌اڵم رێژه‌كه‌ ئه‌وه‌نده‌ زۆر نییه‌ ‌چاكسازیی زیندانین ده‌رفه‌تى‬ ‫تابڵێین زۆر زیادی کردووە‪ .‬بۆ خوێندنیان هەیە؟‬ ‫ قوتابخانه‌ى نێرگزى خێرامان‬‫نموونە لەچاو ساڵی رابردوو‪ ،‬چوار‬ ‫ژنی سزادراو و حەوت مێرمنداڵ هه‌یه‌ له‌ناو چاكسازیی دایە تا‬ ‫پۆلی نۆى ناوه‌ندى ده‌خوێنن‌و‬ ‫زیادیان كردووه‌‪.‬‬ ‫* بەپێی ئەزموونی خۆت به‌ڕه‌سمى بڕوانامە وه‌رده‌گرن‌و‬ ‫لەگەڵ ئەو سزادراوانەدا‪ ،‬هۆکاری ڕۆژانه‌ ده‌وام ده‌كه‌ن‪ .‬ئێستا‬ ‫زۆربوونی ئەو تاوانانە بۆچی بیست‌و دوو لە ژنان و مندااڵنی‬ ‫سزادراو دەخوێنن‪ ،‬ته‌نانه‌ت ئه‌و‬ ‫دەگەڕێتەوە بەتایبەت مێرمنداڵ؟‬ ‫ ئه‌و قه‌یرانه‌ى پێیدا تێپه‌ڕین‌و ژنانه‌شى کە سزاى له‌سێداره‌دانیان‬‫خۆمانى هه‌یه‪ ‌.‬ئێمه‌ له‌یه‌ك شتا جیامان‬ ‫كوردستانه‌ى‬ ‫ئه‌م‬ ‫گرتووەته‌وه‌‌ هەر لە نه‌بوونى نه‌كردوونه‌ته‌وه‌ ئه‌وانیش مافى‬ ‫مووچه‌و كه‌مده‌رامه‌تیه‌وە بیگرە خوێندنیان هه‌یه‌‪ ،‬دواتر ئه‌و‬ ‫تا چەندین کێشەی تر‪ ،‬وایکردووە مندااڵنه‌ له‌ڕێى تاقیكردنه‌وه‌ى‬ ‫سیستمی پەروەردە و ئاگاداربوون ده‌ره‌كییەوە قۆناغه‌كانى دیكه‌ى‬ ‫لە مندااڵن وەکو پێویست نەبێ‪ .‬خوێندن ته‌واو ده‌كه‌ن كه‌‬ ‫بمانه‌وێ یان نا منداڵ ئیدراكى قوتابخانه‌یه‌كیان بۆ دابین ده‌كه‌ین‪.‬‬ ‫ئه‌وه‌ى نییه‌ تێبگات کە تۆ پاره‌ت رێژه‌ى ده‌رچوونیشیان زۆر باشه‌ بۆ‬ ‫هه‌یه‌ یان نا تا‌ بۆى خەرج بكه‌یت‪ ،‬نموونە ‪ ٩٠‬بۆ ‪ ٪٩٥‬ده‌هێنن‪.‬‬ ‫* زۆرجار ده‌زگاكانى پۆلیس‌و‬ ‫بێگومان و براده‌ریش کاریگەری‬ ‫خۆی هه‌یه‌‪ ،‬کێشە و ناکۆکییەکانی ئاسایش گله‌یى ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن خه‌ڵكى‬ ‫رۆڵێکی سزادراو دوای هاتنە دەرەوەی لە‬ ‫دایکوباوکان‬ ‫نێوان‬ ‫بەرچاویان هەیە لە زۆربوونی گرتووخانەکانی‌ چاكسازیی‪ ،‬دیسان‬ ‫کیشە کۆمەاڵیەتییەکان‪ .‬زانستى تاوان دەکەنەوە‪ .‬ئێوه‌ چى ده‌ڵێن؟‬ ‫ده‌روونناسى ده‌ڵێت پێنج ساڵى‬ ‫یه‌كه‌مى ته‌مه‌نى منداڵ گرنگترین‬ ‫قۆناغه‌ بۆئه‌وه‌ى كه‌سێتى منداڵى‬ ‫تێدا دروست ده‌بێت به‌ چاك یان‬ ‫به‌خراپ‪ ،‬كه‌ دواتر ئه‌م ژنانه‌ش‬ ‫ژیانیاندا‬ ‫قۆناغى‬ ‫به‌هه‌مان‬ ‫چواردە منداڵمان‬ ‫ڕۆشتوون جیاوازیه‌كى ئه‌وتۆیان‬ ‫نییه‌ له‌گه‌ڵ منداڵه‌كان‪.‬‬ ‫الیە زۆرترینیان‬ ‫* مندااڵنى ئێرە ته‌مه‌نیان‬ ‫چه‌ندە؟‬ ‫ كه‌ وتت منداڵ له‌ ‪ ١١‬سااڵنه‌وه‌ بەتاوانی دزیكردن‌و‬‫ده‌ستپێده‌كات بۆ ‪ ١٨‬ساڵ‪ ،‬دوای‬ ‫ئەم قۆناغە پێیده‌وترێت گه‌نج‪،‬‬ ‫ماده‌ى هۆشبه‌ر‬ ‫ئێمە‌ چوار کوڕی گه‌نجمان الیه‌‬ ‫لەگەڵ ‪ ١٤‬منداڵ‌‪ .‬تاوانه‌كانیان‬ ‫سزادراون‬ ‫جۆراوجۆرن ‌به ‌پله‌ى یه‌ك‬ ‫دزیكردن‌و دواى ئه‌ویش ماده‌ى‬ ‫هۆشبه‌رو شه‌ڕكردن دێن‪ .‬هەروەها‬

‫نۆ ژن لەم‬ ‫گرتووخانەیەدا‬ ‫بە لەسێدارەدان‬ ‫حکوم دراون‬

‫ جارێ ئه‌سڵه‌ن ئەو قسەیە‬‫بۆ هه‌موو چاكسازییه‌كان دروست‬ ‫نییه‌‪ ،‬ئه‌مه‌ قسه‌یه‌كى بێ بنه‌مایه‌‪.‬‬ ‫له‌وانه‌یه‌ پێش ئه‌وه‌ى خۆم‬ ‫بچمە‌ چاكسازیی‌و ئه‌و جێگه‌یه‌م‬ ‫نه‌بینیایه‪ ،‬رەنگە باوەڕم بەم‬ ‫قسەیە بکردایە‪ ،‬به‌اڵم ماوه‌ى‬ ‫ده‌ ساڵه‌ چوومه‌ته‌ چاكسازیی‬ ‫ئەزموون‌و‬ ‫به‌هه‌موو‬ ‫ژنان‪،‬‬ ‫تاقیكردنه‌وه‌یه‌كى قورس‌و ئاساندا‬ ‫تێپه‌ڕیوین‌و كارمان كردووه‌‪،‬‬ ‫به‌ڕاستى ئه‌و قسانه‌ بێ بنه‌مان‬ ‫خه‌ڵكى له‌خۆیانه‌وه‌ قسه‌ ده‌كه‌ن‪،‬‬ ‫ئه‌وه‌نده‌ى ئه‌و هه‌موو خوله‌‬ ‫له‌چاكسازیی ئێمه‌دا ده‌كرێته‌وه‌‬ ‫بۆ سزا دراوان‌و ئه‌و هه‌موو‬ ‫ڕێنماییانەو ئه‌رك‌و ماندوبوونى‬ ‫توێژه‌رانی‌ كۆمه‌اڵیه‌تى ‌و ده‌روونی‬ ‫هه‌بووه‌‪،‬‬ ‫ئێرانیمان‬ ‫زیندانى‬ ‫نابێ پێمانوابێ رۆڵیان نەبووە‪.‬‬ ‫بڕوابكه‌ن له‌و قه‌یرانه‌دا كه‌ زۆرینه‌یان لەسەر ماده‌ى هۆشبه‌ر‬ ‫بودجه‌ زۆر دابه‌زی له‌و چوار سزادرابوون‌‪ ،‬ئێستا نیمانه‌‪ ،‬ئەگەر‬ ‫ساڵه‌ی پێشوودا‪ ،‬به‌اڵم کردنەوەی لێرە سزادرابن ناگه‌رێنرێنه‌وه‌ بۆ‬ ‫خول‌و رێنمایی چاكسازییكردن واڵتى خۆیان چونكه‌ لێره‌ گیراون‌و‬ ‫له‌وپه‌ڕى به‌رزیدا بووه‌‪ ،‬چونكه‌ من ده‌بێ لێره‌ش حكومه‌كه‌یان ته‌واو‬ ‫زۆر ده‌رگام كرده‌وه‌ بۆ ڕێكخراوه‌ بكه‌ن‪.‬‬ ‫* دەوترێ تاوانەکانی مۆبایل‬ ‫رێكخراوه‌كانى‬ ‫ناحكومی‌و‬ ‫كه‌بێن و تۆڕە کۆمەاڵیەتییەکان زۆربوون‪،‬‬ ‫مه‌ده‌نى‬ ‫كۆمه‌ڵگاى‬ ‫كاربكه‌ن‌‪ ،‬من زۆر ده‌ستخۆشی لێرە سزادراوانی ئەم بوارانە‬ ‫لەوان ده‌كه‌م كه‌ زۆر هاوكارمان زۆرن؟‬ ‫ له‌و ژنانه‌ى ئێستا له‬‫بوون به‌هه‌موو جۆرێك له‌بارى‬ ‫ده‌روونى‌و كۆمه‌اڵیه‌تى یاسایى‌و ‌چاكسازیی ژنان‌و مندااڵنن‪ ،‬ته‌نیا‬ ‫ته‌نانه‌ت مۆسیقاو شه‌تره‌نج‌و دووانیان به‌تاوانى په‌یوه‌ندى‬ ‫درومان‌و خولى ئارایشت‌و وه‌رزش ته‌له‌فۆنى سزادراون‪ .‬نەخێر‬ ‫هیچ نه‌ما هاوكارمان نه‌بن‪ ،‬ژمارەیان كه‌من‪.‬‬ ‫* ئایا بیناى چاكسازیی‬ ‫له‌كۆى گه‌ڕاوه‌كان بۆ چاكسازیی‬ ‫ته‌نیا چوار ژن دوای ئازادبوون ژنان‌و مندااڵن تاچه‌ند گونجاوه‌ بۆ‬ ‫دیسان گه‌ڕاونەتەوه بۆ ئێرە شوێنێکی وا گرنگ و هەستیار؟‬ ‫ ئەگەر بێینه‌ سه‌ركێشه‌كانمان‪،‬‬‫ئەوانیش بەتاوانی‌ له‌شفرۆشی‪،‬‬ ‫نه‌وجه‌وانانیش به ‌شەڕكردن ئەوا پێت دەڵێم یه‌كه‌م کێشەمان‬ ‫بینایه‌‪ .‬بیناكه‌مان معەسكه‌ر‬ ‫گه‌ڕاونه‌ته‌وه‌‪.‬‬ ‫* ئه‌ى بۆ چاكسازیی پیاوانیش‌ سه‌المى كۆنه‌‪ ،‬ڕووبه‌رى زۆره‌ به‌اڵم‬ ‫به‌كه‌ڵك نایه‌ت‪ .‬ئێمه‌ حه‌وشه‌مان‬ ‫ئه‌وه‌ ڕاست نییه‌ كه‌ ده‌وترێن؟‬ ‫هه‌موویمان‬ ‫ الى ئێمه‌ تەنیا ژنان‌و مندااڵن نه‌هێشتووەته‌وه‌‬‫هەن‪ ،‬مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵیاندا كردووه‌ بە بینا ئەمەش لەو ‪١٠‬‬ ‫جیاوازه‌و سیستمى کارکردنی ساڵەی من بوومەتە بەڕێوەبەر‪.‬‬ ‫ئێمه‌ جیاوازه‌ له‌گه‌ڵ هی پیاواندا‪‌ .‬ساڵى ‪ ٢٠١٤‬پرۆژەی بینایه‌كمان‬ ‫پیاوان ژماره‌یان زۆره‌و هه‌موو بۆ ده‌رچوو له‌سه‌ر سیستمى‬ ‫به‌رپرساریه‌تیه‌كیان له‌سه‌رشانه‌ فه‌ره‌نسى دروست بكرێت له‌سه‌ر‬ ‫ئه‌وه‌نده‌ى ڕووبه‌رى په‌نجا دۆنم زەوی‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫له‌كۆمه‌ڵگادا‪.‬‬ ‫به‌رپرسیاریه‌تى له‌سه‌ر پیاوه‌كه‌یه‌ قه‌یران هات به‌سه‌رداو ئێستا هیچ‬ ‫ئه‌وه‌نده‌ له‌سه‌ر منداڵ‌و ژنه‌كه‌ دیار نییه‌‪.‬‬ ‫نییه‌ كه ‌هۆكارى تاوانه‌‪ ،‬هه‌ر‬ ‫به‌رێژه‌كه‌یدا بزانه‌ له‌چاكسازیی‬ ‫ژنان‌و مندااڵن الى ئێمه ‪ ٦٠‬بۆ‬ ‫‪ ٦٥‬ژن‌و منداڵمان الیه‌‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫ئه‌وان ژماره‌یان نزیکەی ‪١٣٠٠‬‬ ‫كه‌سن‪ ،‬خۆى ئه‌و رێژه‌یه‌ش زۆره‌‬ ‫گه‌ڕانه‌وه‌ش بۆ تاوان له‌و ژماره‌یه‌دا‬ ‫هه‌ر ده‌بێ زیادبێ‪ ،‬بێگومان له‌و‬ ‫ژماره‌ زۆره‌ش نیسبه‌تێك دوباره‌‬ ‫ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ چاكسازیی‌و تاوان‬ ‫ئه‌نجام ده‌داتەوە كه‌ ژینگه‌كه‌ى‬ ‫نه‌گۆڕاوه‌‌و هاوڕێ خراپه‌كه‌ى هه‌ر‬ ‫هه‌یه‌‪.‬‬ ‫* ژماره‌ى زیندانیانى بیانی‬ ‫چه‌نده‌ له‌ چاكسازیی ژنان‌و‬ ‫مندااڵن؟‬ ‫ رەنگبێ لە چاکسازی پیاوان‬‫زۆربن‪ ،‬بەاڵم ئێمه‌ دوو بۆ سێ‬

‫دوو ژن بە یاسای‬

‫خراپ بەکارهێنانی‬ ‫مۆبایل سزادراون‬

‫سەرباری قەیران‬ ‫ئێمە نەمانهێشت‬ ‫چاالکییەکانی‬ ‫چاکسازیی‬ ‫بوەستێنرێن‬

‫ماوەیەكی زۆرە لە كەناڵەكانی راگەیاندنەوە‬ ‫قسە لەوە دەكرێت كە دیاردەی بازرگانیكردن‌و‬ ‫تلیاك كێشان‌و مادەی سڕكەری تر لە كوردستان‬ ‫باڵوبووەتە‪ ،‬هەتا ئێستاش چەندین كەس‌و دەستە‌و‬ ‫گروپ بەتۆمەتی ئەم مەسەلەیە دەستگیر كروان‪.‬‬ ‫سەرەتا دەمەوێت بڵێم‪ :‬ئەم دیاردەیە‪ ،‬سەبارەت‬ ‫بەكۆمەڵگەی كوردی ئێجگار ناچیزە‌و خەتەرناكە‪،‬‬ ‫چونكە كۆمەڵگەی كوردی لەم قۆناغەدا‪ ،‬كە‬ ‫دەكرێت بەقۆناغی پەڕینەوە‪ ،‬یان بونیادنان‌و‬ ‫نوێبوونە ناوزەدی بكەین‪ ،‬پێویستی بە تاكێكی‬ ‫هۆشیار لەئاستی فكرو شارەزا‌و چاالك‌و دڵسۆز‬ ‫لەئاستی خزمەتگوزاری‌و دیموكراسی‌و ئازادیخواز‬ ‫لەئاستی سیاسی‌و لێبوردە‌و دڵفراوان‌و دلۆڤان‬ ‫لەئاستی كۆمەاڵیەتیدا هەیە‪ ،‬نەك تاكێكی هەمیشە‬ ‫مەست‌و بێئاگا‌و سەرخۆش!‬ ‫من لەم گۆشەیەدا دەرفەتی ئەوەم نییە كە‬ ‫قسە لەبارەی زیانەكانی ئەم دیاردەیە بكەم‪ ،‬بەاڵم‬ ‫لەالی هەمووان ئاشكرایە كە هەركەسێك ئاڵودە‬ ‫بێت بەتلیاك كێشان‌و مادەی سڕكەری ترەوە‪ ،‬ئەوا‬ ‫خۆیی‌و كۆمەڵگە بەرە‌و هەڵدێرو نەگبەتی‌و ترازان‌و‬ ‫لێقەومان دەبات‪ ،‬ئەمە جگە لەوەی كە لەئاستی‬ ‫نێودەوڵەتیشدا كارێكی نایاساییەو سزای توندی‬ ‫لەسەرە‪.‬‬ ‫ئێمە لەم گۆشەیەدا دەمانەوێت وەاڵمی دوو‬ ‫پرسیار بدەینەوە ئەوانیش بریتین لە‪:‬‬ ‫‪ .1‬كێ بەرپرس‌و خەتاكاری یەكەمی باڵوبوونەوەی‬ ‫ئەم دیاردەیەیە لەكوردستان؟‬ ‫‪ .2‬كێ قوربانی یەكەمی ئەم دیاردەیەیە‬ ‫لەكوردستان؟‬ ‫بێگومان وەاڵمدانەوەی ئەم دوو پرسیارە‬ ‫بەشێوەیەكی رەها‪ ،‬كارێكی قورسەو پێویستی‬ ‫بە توێژینەوەی مەیدانی‌و بەبەڵگەی تەواو هەیە‪،‬‬ ‫كە لە ئێستادا زەحمەتە لەسەر ئەم مەسەلەیە‬ ‫بۆ تۆمەتباركردنی الیەنێك بەڵگەی تەواو‬ ‫بەدەستبهێنرێت‪ ،‬بەاڵم لەگەڵ ئەمەشدا دەكرێت‬ ‫خوێندنەوەیەكی واقیعیمان بۆ ئەم دیاردە ترسناكە‬ ‫هەبێت‪ ،‬ئێمە وەك ناتوانین راستەوخۆ و بە بەڵگەوە‬ ‫كەسێك‌و الیەنێك لەسەر ئەم مەسەلەیە تۆمەتبار‬ ‫بكەین‪ ،‬دەتوانین داوا لەدەسەاڵتدارانی كوردستان‬ ‫بكەین كە دامودەزگاكانی بەشێوەیەكی باش بۆ‬ ‫دژایەتیكردن‌و بنبڕكردنی ئەم دیاردەیە بخاتە كار‪،‬‬ ‫ئەگەر دەسەاڵتدارانی كوردستان بەجدی خەمی ئەم‬ ‫مەسەلەیە نەخۆن‪ ،‬ئەوا تەشەنەكردنی لەمە زیاتری‬ ‫ئەم دیاردەیە دەكەوێتە ئەستۆی ئەوان‪.‬‬ ‫سەبارەت بە پرسیاری دووەمیش‪ :‬كێ قوربانی‬ ‫یەكەمی ئەم دیاردەیەیە لە كوردستان؟ ئێمە دەڵێین‪:‬‬ ‫گەنجان‪ ..‬گەنجان كە بەشێكی زۆری كۆمەڵگەی‬ ‫كوردی پێكدەهێنن‪ ،‬بەرپرسیارییەتییەكی گەورەی‬ ‫سیاسی‌و كۆمەاڵیەتی‌و زانستییان لە ئەستۆدایە‪،‬‬ ‫ئاشكراشە مرۆڤ لەبێداری‌و بەئاگایی‌و هۆشیاری‌و‬ ‫جوڵەو كاركردندا دەتوانێت ئەم كارانە رایی بكات‪،‬‬ ‫نەك لەكاتی مەستی‌و سەرخۆشیدا‪ ،‬ئێمە دەزانین‬ ‫كە كەسی سەرخۆش‌و ئالوودە بەمادەی سڕكەر‪،‬‬ ‫بەتایبەت تلیاك‌و هیرۆیین‪ ،‬هەرگیز كەسێكی ئاسایی‬ ‫نییە‪ ،‬ئەو كە لەكاتی سەرخۆشیدا عەقڵ‌و ئیرادەی‬ ‫خۆشی لەدەست دەدات‪ ،‬چۆن دەكرێت داوای‬ ‫داهێنان‌و خزمەتگوزاری لێبكرێت؟ كەی دەتوانێت‬ ‫ئەركی نەتەوەیی‌و كۆمەاڵیەتی رایی بكات؟ بەاڵم‬ ‫لەم مەسەلەیەدا راستییەك هەیە كە لەپێش‬ ‫هەموومانەوە پێویستە دەسەاڵتدارانی كوردستان‬ ‫دانی پێدابنێن‪ ،‬ئەویش ئەوەیە كە گەنجانی ئێمە‬ ‫لەسایەی دۆخی ناهەمواری ئەمڕۆیاندا لەهەموو‬ ‫شتێك بێزارو نیگەران‌و توڕەن‪ .‬بەداخەوە زۆرێك‬ ‫لەگەنجان كە ناتوانن بەئاواتەكانی خۆیان بگەن‪،‬‬ ‫بەهەڵە پەنا دەبەنە بەر تلیاك كێشان‌و مادەی‬ ‫سڕكەری تر‪.‬‬ ‫ئێمە داواكارین كە گەنجان لەجیاتی‬ ‫خۆسەرخۆشكردن‌و لەدەستدانی عەقڵ‪ ،‬ماریفەت‬ ‫بنوێنن‪ ،‬بەوپەڕی هۆشیارییەوە داكۆكی لەیەك‬ ‫بەیەكی مافە رەواكانیان لە دەسەاڵتدارانی‬ ‫كوردستان بكەن‪ ،‬دەسەاڵتدارانیش دەبێت لەالیەك‬ ‫لەخەمی بنبڕكردنی ئەم دیاردەیەدا بن‪ ،‬لەالیەكی‬ ‫تریشەوە كار بۆ جێبەجێكردنی داخوازییەكانی‬ ‫گەنجان بكەن‪ ،‬بۆئەوەی ئەوانیش لەمە زیاتر لەژیان‬ ‫بێهیوا نەبن‌و چیتر پەنا نەبەنە بەر تلیاك كێشان‌و‬ ‫مادەی سڕكەری تر‪.‬‬ ‫* پسپۆڕ لە بواری پەروەردە‌و دەروونناسیی‬


‫�ک ۆ��مە ڵ��گە‬

‫‪12‬‬

‫‪zamenpress@gmail.com‬‬ ‫ژمارە (‪ )18‬سێشەممە ‪2019/5/14‬‬

‫هیچ یاسایه‌ك نایانگرێته‌وه‌‬

‫ماڵپه‌ڕو په‌یجی ناسنامە نادیار‪ ..‬سەنگەرێکی نادیارو ترسناک‬ ‫سامان عومه‌ر‬ ‫له‌پاڵ كۆمه‌ڵێك په‌یج‌و ماڵپه‌ڕی‬ ‫ناسراو‪ ،‬ده‌یان په‌یج‌و ماڵپه‌ڕی تری‬ ‫ده‌مامكدار بازاڕی سۆشیاڵ میدیایان‬ ‫گه‌رمكردوو‌ه ل ‌ه هه‌رێمی كوردستان‪،‬‬ ‫ئه‌و په‌یج‌و ماڵپه‌ڕ‌ه سێبه‌ران ‌ه بێ ئه‌وه‌ی‬ ‫سانسۆریان له‌سه‌ر بێ زۆرجار له‌كاتی‬ ‫قوڵبوونه‌وه‌ی ملمالنێ سیاسییه‌كاندا‬ ‫بازاڕیان گه‌رمتر ده‌بێ‪.‬‬ ‫په‌یج‌و ماڵپه‌ڕ‌ه سێبه‌ره‌كان بێده‌نگن‬ ‫تا ئه‌و كاته‌ی شه‌قامی سیاسی هه‌رێم‬ ‫ل ‌ه متبووندایه‌‪ ،‬هه‌ر له‌گه‌ڵ ڕووداوێكی‬ ‫سیاسی‌و ده‌ستپێكی بانگه‌شه‌ی‬ ‫هه‌ڵبژاردن یاخود بۆنه‌یه‌كی تایبه‌ت‬ ‫دێتە ئاراوە‪ ،‬ئیتر رۆژ دەبێتە رۆژی‬ ‫ئه‌و په‌یجانه‪ .‬زۆرێك له‌و په‌یجان ‌ه‬ ‫وێنه‌و ڤیدیۆو وشه‌ی ته‌خوین ده‌كه‌ن‬ ‫به‌یه‌كه‌مین هۆكاری به‌رزبوونه‌وه‌ی ڕیچ‌و‬ ‫ئه‌كتیڤی خۆیان‪.‬‬ ‫به‌شێك له‌و په‌یجان ‌ه پێشتر الیه‌نداری‬ ‫خۆیان یه‌كالیی كردووه‌ته‌و‌ه ك ‌ه بۆ‬ ‫الیه‌نێكی سیاسی كارده‌كه‌ن‪ ،‬ئه‌ویش‬ ‫له‌ڕێی باڵوكردنه‌وه‌ی جۆری پۆست‌و‬ ‫ئاڕاست ‌ه سیاسیه‌كه‌یان ده‌ناسرێنه‌وه‌‪.‬‬ ‫له‌تازه‌ترین پێشهاتدا كه‌یسه‌كه‌ی‬ ‫جواڵنه‌وه‌ی نه‌وه‌ی نوێیه‌‪ ،‬ك ‌ه ده‌زگای‬ ‫ئاسایش ئه‌و حزبه‌ی تۆمه‌تباركرد‬ ‫به‌وه‌ی په‌یجی سێب ‌هر‌و ساخته‌ی بۆ‬ ‫ملمالنێی ناوخۆیی حزب‌و ده‌ره‌وه‌ی‬ ‫حزب به‌كارهێناوه‌‌و دانپێدانانی چه‌ند‬ ‫ئه‌دمینێكی ئه‌و په‌یجانه‌شی باڵوكرده‌وه‌‪،‬‬ ‫به‌اڵم جواڵنه‌وه‌کە ئەمە ب ‌ه “سیناریۆی‬ ‫دەسەاڵت” ناودەبات‪.‬‬ ‫یه‌كێك له‌و كه‌سانه‌ی ك ‌ه له‌الیه‌ن‬ ‫ماڵپه‌ڕو په‌یجێكی ساخته‌و‌ه به‌ر لێشاوی‬ ‫ته‌خوین‌و وشه‌ی نه‌شیاو كه‌وتووه‌‪،‬‬ ‫نیاز سه‌عیدی نووسه‌ره‌‪ ،‬ك ‌ه ماوه‌یه‌ك‬

‫یاسایەک نییە کاری‬ ‫پێ بکەین بۆ سانسۆر‬ ‫یان داخستنی پەیجی‬ ‫سێبەر‬

‫به‌ر له‌ئێستا په‌یج‌و ماڵپه‌ڕێك به‌ناوی‬ ‫(ڕۆژنامه‌نێت) تۆمه‌تی جاسووسی‌و‬ ‫پاراستنی پارتی خستبوو‌ه پاڵ‌‪ .‬ئەو‬ ‫ئیستا سكااڵی تۆماركردووه‌‪.‬‬ ‫نیاز دەڵێت بەهۆی ئەوەی پێشتر‬ ‫رەخنەی لە شاسوار عەبدولواحید‬ ‫گرتبوو‪ ،‬ئه‌و په‌یج ‌ه سوکایەتی‬ ‫پێکردووە‌و ناوی زڕاندووه‌‪ .‬ئەو بۆ‬ ‫“زه‌مه‌ن” وتی‪“ :‬خاوه‌ندارییه‌تی ئه‌و‬ ‫ماڵپه‌ڕو په‌یجه‌م دۆزیوه‌ته‌وه‌و ب ‌ه‬ ‫به‌ڵگه‌و‌ه بۆم ده‌ركه‌وتوو‌ه كه‌سێكی زۆر‬ ‫نزیكی سه‌ر ب ‌ه شاسوار عه‌بدولواحید‬ ‫سه‌رۆكی جواڵنه‌وه‌ی نه‌وه‌ی نوێ ‪-‬یه‌‪،‬‬ ‫چونك ‌ه ل ‌ه ڕابردوودا ڕه‌خنه‌م ب ‌ه زمانی‬ ‫گوڵ ل ‌ه شاسوار گرتووه‌‪ ،‬بۆی ‌ه ئه‌مه‌یان‬

‫وه‌ك كاردانه‌وه‌یه‌ك دژم به‌كارهێناوه‌‪،‬‬ ‫له‌به‌رئه‌و‌ه سكااڵم تۆماركردووه‌و‬ ‫به‌ڵگه‌كانم ڕاده‌ستی دادگا كردووه”‪.‬‬ ‫سه‌رده‌مێك وه‌زاره‌تی ڕۆشنبیری‬ ‫هانی په‌یجه‌كانیدا بۆ خۆتۆماركردن‬ ‫تا له‌و ڕێگه‌یه‌و‌ه ڕێ ل ‌ه ساخته‌كاری‌و‬ ‫ناوزڕاندن بگرن‪ ،‬به‌اڵم پرۆسه‌ك ‌ه‬ ‫ئامانجی خۆی نه‌پێكا‪ .‬گرفته‌ك ‌ه‬ ‫ئه‌وه‌ی ‌ه ك ‌ه ناتوانرێت به‌ئاسانی به‌ر ب ‌ه‬ ‫په‌یج‌و ئه‌كاونت ‌ه سێبه‌ره‌كان بگیرێت‌و‬ ‫سانسۆریان بخرێت ‌ه سه‌ر‪.‬‬ ‫فه‌یسبوك كارمه‌ندی كوردی‬ ‫هه‌یه‌‪ ،‬بۆی ‌ه یه‌كێك له‌و ڕێگایانه‌ی‬ ‫ك ‌ه كۆمپانیاك ‌ه تاڕاده‌یه‌كی باش‬ ‫خستویه‌تییه‌ به‌رده‌ست به‌كارهێنه‌رانی‬

‫له‌و كاته‌ی ك ‌ه ‌سوكایه‌تیان پێكرا‪،‬‬ ‫سكااڵ تۆماركردنه‌‪.‬‬ ‫ئاكام عه‌زیز شاره‌زای بواری ‪ IT‬و‬ ‫مامۆستای زانكۆ روونیكرده‌وه‌‪ :‬سكااڵی‬ ‫یاسایی هه‌ر له‌ڕێی فه‌یسبووكه‌و‌ه تۆمار‬ ‫ده‌كرێت‌و به‌ڵگه‌كان ئه‌گه‌ر ب ‌ه كوردیش‬ ‫بێ ئاڕاسته‌ی تیمی فه‌یسبووك بكرێن‪،‬‬ ‫له‌و كاته‌دا په‌یج‌و ئه‌كاونت ‌ه سێبه‌ره‌ك ‌ه‬ ‫سزا ده‌درێت ب ‌ه داخستن یان سڕینه‌وه‌ی‬ ‫پۆسته‌كه‌‪ ،‬ئه‌ویش به‌پێی جۆری‬ ‫سوكایه‌تییه‌ك ‌ه فه‌یسبووك بڕیار ده‌دات‪.‬‬ ‫ئاكام عه‌زیز‪ ،‬بۆ حكومه‌ت و الیه‌ن ‌ه‬ ‫په‌یوه‌ندیداره‌كانی ب ‌ه “قورس” ده‌زانێ ك ‌ه‬ ‫بتوانن ئه‌و په‌یجانه‌ی ئه‌و كاران ‌ه ده‌كه‌ن‬ ‫ڕایان بگرن‪ ،‬به‌اڵم ده‌كرێت له‌الیه‌ن‬

‫تیمی شاره‌زای ده‌زگا په‌یوه‌ندیداره‌كانی‬ ‫حكومه‌تەوە ئه‌و كه‌سانه‌ی له‌پشتی‬ ‫په‌یجه‌كانه‌و‌ه سوكایه‌تی ده‌كه‌ن له‌ڕێی‬ ‫هاكه‌وه‌ بدۆزرێنه‌وه‌و سزا بدرێن‪.‬‬ ‫پێده‌چێ ئه‌م بۆشایی ‌ه ك ‌ه ل ‌ه‬ ‫غیابی ده‌زگا په‌یوه‌ندیداره‌كان هه‌یه‌‪،‬‬ ‫هۆكارێكبێ بۆ بێ منه‌تی ئه‌و كه‌سانه‌ی‬ ‫ك ‌ه ئه‌و كاران ‌ه ده‌كه‌ن له‌پشتی‬ ‫الپتۆپێكه‌وه ئەوەی پێیانخۆشبێ‬ ‫بیکەن هەر لە سوکایەتیکردن و تۆمەت‬ ‫هەڵبەستنەوە تا ناوزڕاندن و دەستبردن‬ ‫بۆ شەرەف و کەسایەتی ئەوانەی‬ ‫نەیاریانن‌‪.‬‬ ‫هه‌رچه‌ند‌ه ساڵی ‪ ٢٠٠٨‬په‌رله‌مانی‬ ‫كوردستان یاسای ژمار‌ه ‪٦‬ی‬

‫قه‌ده‌غه‌كردن‌و خراپ به‌كارهێنانی‬ ‫هۆكاره‌كانی په‌یوه‌ندیكردنی ده‌ركرد‪،‬‬ ‫به‌اڵم پێده‌چێ تۆڕی ئه‌و یاسای ‌ه‬ ‫بۆ حاڵه‌تێك ده‌ستبدات‌و به‌ئاسانی‬ ‫كه‌سانێك بگرێت ك ‌ه ڕووی ڕاسته‌قینه‌و‬ ‫ناونیشان‌و شوێنیان ئاشكراو دیاربێ‬ ‫ك ‌ه هۆكاره‌كانی په‌یوه‌ندیكردن خراپ‬ ‫به‌كارده‌هێنن‪.‬‬ ‫ئێستا په‌رله‌مانی كوردستان‌و‬ ‫وه‌زاره‌تی گواستنه‌وه‌و گه‌یاندن کە‬ ‫دوو الیەنی تایبەتمەندن بەم بوارە‪،‬‬ ‫توانای ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌و داخستن‬ ‫یان سانسۆركردنی ئه‌و په‌یجانه‌یان‬ ‫نییه‌‪ .‬چونکە ئەو یاسایەی ساڵی‬ ‫‪ ٢٠٠٨‬دەرکراوە‪ ،‬رێکارێکی تۆکمەو‬ ‫سەردەمییانەی تێدا نییە بۆ فراوانبوونی‬ ‫تۆڕە کۆمەاڵیەتییەکان‪.‬‬ ‫سیپان ئامێدی‪ ،‬ئەندامی لیژنه‌ی‬ ‫گواستنه‌وه‌و گه‌یاندن ل ‌ه په‌رله‌مانی‬ ‫كوردستان‪ ،‬باس له‌وه‌ده‌كات تائێستا‬ ‫بیریان ل ‌ه پڕۆژه‌یه‌ك بۆ كۆتوبه‌ندكردنی‬ ‫په‌یج ‌ه سێبه‌رو ساخته‌كان نه‌كردووه‌‪،‬‬ ‫“چونك ‌ه ئه‌و‌ه وه‌ك ماڵپه‌ڕو مه‌وقیعێك‬ ‫نییه‌ تا خاوه‌نه‌كه‌ی دیاربێ‌و سانسۆری‬ ‫بخرێته‌سه‌ر تا ئەگەر لەکاتی‬ ‫یاساشکێنیدا دابخرێن”‪.‬‬ ‫ئومێد محه‌مه‌د‪ ،‬وته‌بێژی وه‌زاره‌تی‬ ‫هه‌مان‬ ‫گه‌یاندنیش‬ ‫گواستنه‌وه‌و‬ ‫بۆچوونی سیپانی هه‌ی ‌ه بۆ “زەمه‌ن”‬ ‫وتی‪“ :‬له‌ڕاستیدا یاساغكردنی ئه‌و‬ ‫هه‌موو په‌یج ‌ه له‌ سۆشیاڵ میدیا قورسه‌و‬ ‫ئاسان نییه‌‪ ،‬به‌اڵم ئه‌گه‌ر دادگا بڕیار‬ ‫بدات‌و یاسای بۆ ده‌ربچێ‪ ،‬وه‌زاره‌تی‬ ‫گواستنه‌وه‌و گه‌یاندنیش ملكه‌چی‬ ‫بڕیاره‌ك ‌ه ده‌بێ”‪ .‬له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا دان‬ ‫به‌وه‌دا ده‌نێ ل ‌ه هه‌موو حاڵه‌تێكدا ل ‌ه‬ ‫توانایاندا نیی ‌ه سانسۆرو كۆنتڕۆڵی ئه‌و‬ ‫لێشاو‌ه ل ‌ه په‌یج‌و ئه‌كاونت ‌ه ساخته‌و‬ ‫سێبه‌ران ‌ه بكه‌ن‪.‬‬

‫نرخی هەر ماتۆڕێک‪ ٢٥٠‬دۆالر تا ‪ 4‬هەزار دۆالرە‬

‫ماتۆڕ‪ ...‬بەقاچاغ دێت و بە ئاشکرا پان دەکرێتەوە‬

‫سه‌رچین ساڵح‬ ‫لە شاری هەڵەبجە پیاوێک بەناوی‬ ‫سەروەت کەمال‪ ،‬دوای ئەوەی برایەکی‬ ‫بەهۆی ماتۆڕسوارییەوە سێ جار برینداربوو‬ ‫و کەوتە نەخۆشخانە‪ ،‬بڕیاریدا بە دەستی‬ ‫خۆی ماتۆڕەکەی ببات تەسلیمی پۆلیسی‬ ‫هاتوچۆی بکات‪ .‬سەروەت دەڵێت‪ :‬بەهۆی‬ ‫ئەو برایەوە‪ ،‬خۆی و خزمانی کەوتبوونە‬ ‫زەحمەتێکی زۆرەوە بۆیە بڕیاریدا کۆتایی‬ ‫بەو زەحمەتانە بهێنێ و ماتۆڕی براکەی‬ ‫بداتە دەست پۆلیس‪.‬‬ ‫براکەی سه‌روه‌ت‪ ،‬بێجگە لە مەترسی‬ ‫بۆ سەر گیانی خۆی‪ ،‬لەو رووداوانەدا‬ ‫زیاتر ل ‌ه دوو هه‌زار دۆالری بە فیڕۆ چووە‪،‬‬ ‫کە ئەمەش بڕێکی زۆرە بۆ خێزانێک کە‬ ‫مانگانە داهاتێکی سنوورداریان هەیە‪.‬‬ ‫دواجار ماتۆڕ‌ى براکەی سەروەت لەگەڵ‬ ‫دەیان ماتۆڕی تر لەالیەن پۆلیسى‬ ‫هاتوچۆى هه‌ڵه‌بجه‌وە پانکرانەوەو بۆ‬ ‫هەمیشە لەناوبران‪.‬‬

‫به‌هۆى هاوسنوورى له‌گه‌ڵ ئێران‬ ‫ماتۆڕى قاچاخ ئاسانتر ده‌گات ‌ه هه‌ڵه‌بجه‌و‬ ‫لەوێشەوە بۆ شارەکانی تری هەرێم‪،‬‬ ‫به‌رده‌وام مه‌فره‌زه‌كانى پۆلیس ل ‌ه كه‌میندان‬ ‫بۆ ماتۆڕسواره‌كان به‌اڵم به‌وه‌ش ده‌رقه‌تى‬ ‫دیارده‌ك ‌ه نایه‌ن چونکە ژمارەیەکی زۆر کە‬ ‫هیشتا ئامار لە بەردەستدا نییە‪ ،‬ماتۆڕ‬ ‫هێنراونەتە هەرێمی کوردستانەوە‪ .‬بەشی‬ ‫زۆریان بە قاچاخ هێنراون‪.‬‬ ‫له‌ساڵى ‪٢٠١٢‬وە تۆماركردن‌و‬ ‫هاورده‌كردنى ماتۆڕسكیل له‌الیه‌ن‬ ‫حكومه‌ته‌و‌ه قه‌ده‌غ ‌ه كراوه‌‪ ،‬هه‌ر‬ ‫ماتۆڕێك بكه‌وێت ‌ه بۆسه‌ى پۆلیسى‬ ‫هاتوچۆو‌ه ده‌ستى به‌سه‌ردا ده‌گیرێ و‬ ‫پان ده‌كرێنه‌وه‌‪ .‬ئه‌م مامه‌ڵه‌كردنە له‌گه‌ڵ‬ ‫ماتۆڕسكیلدا زیانێكى ئابوورى گه‌وره‌ى به‌‬ ‫بەشیک لە هاواڵتیانی هه‌رێم گەیاندووە‪.‬‬ ‫ئه‌و ماتۆڕسكیالنه‌ی ده‌هێنرێن ‌ه هه‌رێمی‬ ‫كوردستانه‌و‌ه ب ‌ه نایاسایی‌و به‌شێوه‌ی‬ ‫پارچه‌ی نه‌به‌ستراون و زۆرینه‌شی له‌‬ ‫ناوه‌ڕاست‌و خوارووی عێراق‌و ئێرانه‌وه‌‬

‫لە ساڵی ‪٢٠١٢‬‬ ‫هاوردەکردنی‬ ‫ماتۆڕسکیل بۆ‬ ‫هەرێمی کوردستان‬ ‫قەدەغە کراوە‬

‫ده‌هێنرێن‪ ،‬نرخی ماتۆرسكیلیش به‌پێی‬ ‫جۆرو كوالێتیه‌كه‌ی ل ‌ه نێوان ‪ ٢٥٠‬دۆالر‬ ‫چوار هەزار دۆالر (چل وەرەقە) دایه‌‪.‬‬ ‫عه‌مید حه‌سه‌ن عه‌بدوڵاڵ‪ ،‬به‌ڕێوه‌به‌رى‬ ‫گشتى پۆلیسى هاتوچۆى هه‌ڵه‌بج ‌ه به‌‬ ‫“زه‌مه‌ن”ى وت‪“ :‬ئه‌و ماتۆڕسكیالنه‌ى پان‬ ‫ده‌كرێنه‌و‌ه به‌نایاسایى دێن ‌ه هه‌رێمه‌وه‌و‬ ‫هیچ مه‌رجێكى سه‌المه‌تی‌و یاساییان‬ ‫تێدانیه‌‪ .‬دەبێ بڵێین ئێستا ماتۆڕ به‌لێشاو‬ ‫هاورده دەکرێن به‌شێوه‌ى قاچاخ‌‪ ،‬ئەمەش‬ ‫وایکردووە بە نرخێک هه‌رزان بفرۆشرێ‬ ‫هەربۆی ‌ە شاره‌كان پڕبوون ل ‌ه ماتۆڕ”‪.‬‬ ‫ئه‌و ماتۆڕسكیالنه‌ى ده‌ستیان‬ ‫به‌سه‌ردا ده‌گیرێت دوو جۆرن به‌شێكیان‬ ‫ئه‌وانەن هیچ پێشینه‌یه‌كیان نییه‌‪،‬‬ ‫به‌شێكى تریان ئه‌وانه‌ن ك ‌ه به‌بێ‬ ‫مۆڵه‌ت به‌كارده‌هێنرێن‌و شۆفێره‌كه‌ى‬ ‫له‌خوار ته‌مه‌نى ‪ ١٨‬سااڵنەوەیە‪ .‬ته‌نیا‬ ‫ل ‌ه هه‌ڵه‌بج ‌ه لە هەموو مەفرەزەیەکی‬ ‫پۆلیسی هاتوچۆدا‪ ،‬دەست بەسەر‬ ‫نزیكه‌ى ‪ ١٠‬ماتۆڕدا ده‌گیرێت‪.‬‬

‫به‌پێى قسه‌ى هاتوچۆى هه‌رێم بێت‬ ‫ئه‌و ماتۆڕسكیالى ل ‌ه ده‌ستى هاواڵتیاندا‬ ‫به‌شی زۆریان بێ ئه‌وەلیاتن‌و به‌شێوه‌ى‬ ‫قاچاخ هاورده‌كراون‪ ،‬بۆی ‌ه دواى گرتنیان‬ ‫یه‌كسه‌ر پان ده‌كرێنه‌وه‌‪.‬‬ ‫ئه‌سعه‌د مه‌الكه‌ریم‪ ،‬وته‌بێژى‬ ‫پۆلیسی گشتی هاتوچۆى هه‌رێم لەگەڵ‬ ‫جەختکردنەوە لە زۆری رووداوەکان‬ ‫بەهۆی ماتۆڕەوە‪ ،‬بۆ زه‌مه‌ن رایگەیاند‪:‬‬ ‫حەوت ساڵە هاوردنی ماتۆڕسکیل‬ ‫قەدەغە کراوە‪ ،‬هەر ماتۆڕێک لەم حەوت‬ ‫ساڵەدا هێنرابێ بە قاچاخ هێنراوە‪ ،‬بۆیە‬ ‫پۆلیس دەتوانێ دەستیان بەسەردا‬ ‫بگرێ و بێ هیچ چاوپۆشییەک پانیان‬ ‫بکاتەوە‪.‬‬ ‫ئاماری نه‌خۆشخانه‌كانى هه‌رێمی‬ ‫کوردستان نیشانیداوە ‪٪٢٠‬ی ئەو‬ ‫بریندارانەی بەهۆی رووداوەکانی‬ ‫هاتوچۆوە گەیەنراونەتە نەخۆشخانەکان‪،‬‬ ‫بەهۆی ماتۆڕسكیلەوە بوون‪.‬‬ ‫هەروەها فاخر هه‌ركى‪ ،‬وته‌بێژى‬

‫بەڕێوەبەرایەتی ته‌ندروستى هه‌ولێر‪ ،‬لە‬ ‫لێدوانێکدا ب ‌ه “زه‌مه‌ن”ى راگەیاند‪ :‬لە‬ ‫پارێزگای هەولێر ‪٪٣٠‬ی ئه‌و كه‌سانه‌ى‬ ‫به‌هۆى ڕووداوى هاتوچۆو‌ه به‌سه‌ختى‬ ‫بریندارده‌بن‪ ،‬سه‌رنشین یان شۆفێرى‬ ‫ماتۆڕن‪ .‬هەروەها زۆرترین حاڵه‌ته‌كانى‬ ‫گیانله‌ده‌ستدان به‌هۆى ڕووداوەکانى‬ ‫هاتوچۆ دیسا ‌ن ئه‌وانەن ك ‌ه سه‌رنشین‌و‬ ‫شۆفێرى ماتۆڕن”‪.‬‬ ‫به‌پێى ئامارێكی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی‬ ‫گشتی هاتوچۆی هه‌رێمی كوردستاندا‬ ‫ده‌ركه‌وتوو‌ه ل ‌ه ساڵی ‪ ٢٠١٦‬تا مانگی‬ ‫حوزه‌یرانی ‪ ،٢٠١٨‬لە هه‌موو دوو رۆژێكدا‪،‬‬ ‫چوار كه‌س به‌رووداوی هاتوچۆ گیانیان‬ ‫له ‌ده‌ستداوه‌و مانگان ‌ه ‪ ٦٩٢‬كه‌س‬ ‫برینداربوون‪ .‬ماتۆڕسوارەکان بەشێکی‬ ‫گەورەی ئەم ئامارەیان گرتووە بەاڵم‬ ‫جیاکارییەکی تەواو بۆ قوربانییەکان‬ ‫نەکراوە کە بە چ هۆکارێک و لە کام‬ ‫ئوتۆمبیل و هۆکاری گواستنەوەدا‬ ‫گیانیان لە دەستداوە یان بریندار بوون‪.‬‬


‫‪zamenpress@gmail.com‬‬ ‫ژمارە (‪ )18‬سێشەممە ‪2019/5/14‬‬

‫ئ��ا��بووری و زو�ە‬

‫‪11‬‬

‫‌کڕیاران دەخوازن لە دۆالر دوور بکەونەوە‬

‫زێڕ لە بازاڕدا جێگە بە دۆالر لێژ دەکات‬

‫زه‌مه‌ن‬ ‫بەهۆی ئەوەی ویستێک هەیە بۆ‬ ‫کەمکردنەوەی مامەڵە بە دۆالرەوە‪ ،‬خواست‬ ‫لەسەر کڕینی زێڕ زۆربووە‪ ،‬ئەمەش وادەکات‬ ‫لە بازاڕدا جێی هەمیشە سەنگینی دۆالر‬ ‫بخاتە لێژییەوە‪.‬‬ ‫رۆڵی سەرەکی ئەم وەرچەرخانە لە‬ ‫بازاڕدا روسیا و چین دەیگێڕن‪ .‬بۆیە‬ ‫پێشبینی دەکرێ ویستەکە سەر بگرێ چونکە‬ ‫لەڕووی ئابوور و سیاسی و سەربازییەوە‪ ،‬ئەم‬

‫دوو واڵتە پێگەیەکی بەهێزیان هەیە لەسەر‬ ‫ئاستی نێودەوڵەتی‪.‬‬ ‫ئه‌نجومه‌نی جیهانیی زێڕ بەپێی‬ ‫هەڵسەنگاندنی بۆ سێ مانگی سەرەتای‬ ‫ئەمساڵ‪ ،‬پێشبینی کردووە خواست له‌سه‌ر‬ ‫زێڕ زیاد بكات‪ ،‬چونك ‌ه كڕیارانی زێڕ ل ‌ه سێ‬ ‫مانگی یه‌كه‌می ئه‌مساڵدا بە بڕی ‪١٤٥،٥‬‬ ‫ته‌ن زێڕیان كڕیو‌ه ك ‌ه زۆرترینیان له‌الیه‌ن‬ ‫ش ده‌یانه‌وێ‬ ‫ڕوسیاو چینه‌و‌ه بووه‌‪ ،‬بەمە ‌‬ ‫سه‌رمایه‌كانیان ل ‌ه دۆالر دووربخه‌نه‌وه‌‌و بیكه‌ن‬ ‫به‌زێڕ‪.‬‬ ‫ئه‌نجومه‌نی جیهانیی زێڕ ل ‌ه ڕاپۆرتێكدا‬

‫باڵویكردوه‌ته‌وه‌‪ ،‬روسیا گه‌وره‌ترین كڕیاری‬ ‫زێڕ بو‌و‌ه و قه‌واڵه‌كانی گه‌نجینه‌ی ئه‌مریكی‬ ‫فرۆشتووه‌‌و ده‌یه‌وێ خۆی ل ‌ه مامەڵەکردن بە‬ ‫دۆالر به‌دوور بگرێت‪.‬‬ ‫ئه‌نجومه‌نه‌ك ‌ه ده‌ڵێت خواستێكی زۆرو‬ ‫به‌رده‌وام له‌سه‌ر زێڕ هه‌ی ‌ه له‌الیه‌ن بانكه‌‬ ‫ناوه‌ندییه‌كانه‌وه‌‪ .‬لەمبارەیەوە ئه‌لسته‌ر‌هیوێت‬ ‫به‌رپرسی به‌شی زانیاری بازاڕ له‌ئه‌نجومه‌نی‬ ‫جیهانیی زێڕ وتوویەتی‪ ”:‬هەڵسەنگاندنەکان‬ ‫پێمان دەڵێن کە وا چاوه‌ڕوانی ساڵێكی‬ ‫باش بکەین بۆ كڕینی زێڕ له‌الیه‌ن بانكه‌‬ ‫ناوه‌ندییه‌كانه‌وه‌“‪.‬‬

‫بانك ‌ه ناوه‌ندییه‌كانی جیهان ل ‌ه چاره‌كى‬ ‫یه‌كه‌مى ئه‌مساڵدا زۆرترین زێڕیان كڕیو‌ه كه‌‬ ‫ل ‌ه شه‌ش ساڵی ڕابردوودا رێژەکە بەم رادەیە‬ ‫بەرز نەبووە‌‪ .‬لە ریزبەندی کڕیارانی هەمیشەیی‬ ‫دا‪ ،‬دوو واڵت به‌رده‌وام به‌ڕێكوپێكی زێڕ‬ ‫ده‌كڕن ئه‌وانیش توركیاو كازاخستانن‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها دوای ساڵی ‪٢٠١٤‬و‌ە بۆ یه‌كه‌مجارە‬ ‫کە لەم وەرزەدا ئیكوادۆریش زێڕی كڕیوه‌‪.‬‬ ‫هەروەها قه‌ته‌رو كۆڵۆمبیا به‌ڕێژه‌یه‌كی باش‬ ‫زێڕیان كریوه‌‪ ،‬كڕیاره‌كان ئه‌و واڵتانه‌ن كه‌‬ ‫زیاتر ده‌یانه‌وێ دەسمایەکانیان ک ‌ە دۆالره‌‪،‬‬ ‫مەبەستیانە زێڕ وه‌كو یه‌ده‌گ هه‌ڵبگرن لە‬ ‫بری دۆالر‪.‬‬ ‫هه‌رچه‌ند‌ه ئه‌م واڵتان ‌ه یه‌ده‌گی زێڕیان‬ ‫كه‌مه‌و ئه‌گه‌ر به‌راورد بكرێن به‌واڵتانی‬ ‫ئه‌وروپای ڕۆژئاوا‪ ،‬ئەوا كڕینی زێڕ له‌الیه‌ن‬ ‫بانك ‌ه ناوه‌ندییه‌كانه‌و‌ه پشتیوانی سه‌ره‌كی‬ ‫نرخی ئاڵتون ده‌كات‌و ئه‌مه‌ش یارمه‌تی‬ ‫ئه‌و‌ه ده‌دات پارسه‌نگی ئه‌و‌ه بكات‬ ‫به‌رامبه‌ر به‌و خواست ‌ه كه‌مه‌ی هه‌ی ‌ه له‌الیه‌ن‬ ‫وه‌به‌رهێنه‌رانی لیره‌و قاڵبی زێڕ یان ئه‌و‬ ‫زێڕه‌ى ك ‌ه ل ‌ه پیشه‌سازییدا به‌كاردێت‪.‬‬ ‫سەرباری زیادبوونی کڕیارانی زێڕ‪ ،‬بەاڵم‬ ‫ئەمساڵ نرخەکەی ته‌نیا ‪ ٪١‬كه‌میكردووه‌‪،‬‬ ‫بە جۆرێک نرخی ئۆنسه‌یه‌ك زێڕ نزیكەی‬ ‫‪ ١٢٧٠‬دۆالره‌‪ ،‬هەروەها رێژەکەیشی لە‬ ‫بازاڕدا کەم بوو‪.‬‬

‫ئەگەر نرخی نەوت بگاتە ‪ 100‬دۆالر‬ ‫ئەنوەر کەریم‬ ‫نەوت بزوێنەری ئابووری جیهانەو‬ ‫ڕۆڵێکی مەزنی هەیە لەسەر تێکڕای‬ ‫ژیانی ئەم سەردەمە‪ .‬بۆیە کاتێ نرخی‬ ‫نەوت بەرزدەبێتەوە‪ ،‬ئەوا تێچووی کااڵو‬ ‫خزمەتگوزارییەکان زیاد دەکات بەمەش‬ ‫قازانجی کۆمپانیاکان کەمدەکاتەوەو‬ ‫کاریگەری لەسەر بازاڕی پشکەکانی جیهان‬ ‫دروستدەکات‪.‬‬ ‫گرنگی وزە‪ ،‬کە لە بەرهەمهێنانی کااڵو‬ ‫گواستنەوەدا بەکاردێت‪ ،‬کاریگەری لەسەر‬ ‫هەاڵوسان دروستدەکات و دەبێتە هۆی‬ ‫بەرزبوونەوەی خەرجییەکانی خێزان‪.‬‬ ‫ئەو واڵتانەی بەرهەمهێن و هەناردەکاری‬ ‫نەوتن‪ ،‬حکومەت و کۆمپانیاکانیان خەنی‬ ‫دەبن کاتێک نرخی نەوت بەرزدەبێتەوە‪.‬‬ ‫بەرزبوونەوەی نرخی نەوت دەبێتە هۆی‬ ‫خاوبوونەوەی گەشەی ئابووری جیهان‬ ‫ئەوەش دوای ئەوەی سەرۆکی ئەمریکا‬ ‫بەڵێنیدا فرۆشتنی نەوتی ئێران دابەزێنێ‬ ‫بۆ سفر‪.‬‬ ‫نرخی نەوت لەمساڵدا ‪ ٪٣٣‬بەرزبۆتەوە‪،‬‬ ‫ئێستا کە نزیکە لە بەرزترین نرخیەوە‬ ‫پەیوەندی بەوەوە هەیە خواست لەسەری‬ ‫زۆرە‪ .‬ئەمەش رەنگدانەوەی گەشەی‬ ‫ئابووری جیهان و کەمکردنەوەی بەرهەمی‬ ‫نەوتی ئۆپێک یارمەتیداوە تا نرخەکەی‬ ‫بەرزبێتەوە‪.‬‬ ‫کاریگەری بەرزبوونەوەی‬ ‫نرخی نەوت چیە؟‬ ‫ئەگەر نرخی نەوت بەرزبێتەوە بۆ‬ ‫‪ ١٠٠‬دۆالر‪ ،‬ئەوا دەبێتە هۆی زیادبوونی‬ ‫هەاڵوسان و ئەو واڵتانەی هاوردەکاری‬ ‫نەوتن وەک چین و هیندستان و ئەوروپای‬ ‫ڕۆژئاوا‪ ،‬زیانی زۆریان پێدەگات بەتایبەت‬ ‫کە ئێستا هاوینە ئەمەش دەبێتە هۆی‬ ‫گرانبوونی هاتوچۆ‪.‬‬ ‫ئەگەر نرخی نەوت بەرزبێتەوە بۆ‬ ‫نزیکەی ‪ ١٠٠‬دۆالر ئابووریناسان پێشبینی‬ ‫دەکەن گەشەی ئابووری جیهان ‪ ٪٠.٥‬تا‬ ‫‪ ٪٧.٠‬کەمتر بێتەوەو هەاڵوسان بە رێژەی‬ ‫‪ ٪٥.٠‬زیاد بکات‪.‬‬ ‫ترەمپ و ئێران لەڕووی سیاسییەوە‬ ‫گرژی دەخەنە ناو بازاڕەکانی جیهانەوە‪.‬‬ ‫ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی دڵەڕاوكێ الی‬ ‫وەبەر‌هێنەران و بەکاربەران دروستبکات‪.‬‬ ‫گومان لەسەر هەبوونی وزە کەمدەکات بۆ‬

‫پڕکردنەوەی پێویستییەکانی بازاڕ لەکاتێکدا‬ ‫‪ ٨٠٠‬هەزار بەرمیل نەوتی ئێران لە رۆژیکدا‬ ‫کەمبکاتەوە‪.‬‬ ‫ترەمپ لەالیەن سعودیەو ئیماراتەوە‬ ‫بەڵێنی پێدراوە ئەو کورتهێنانەی نەوتی‬ ‫ئێران لە بازاڕەکاندا پڕبکەنەوەو زیادکردنی‬ ‫بەرهەمی ناوخۆی نەوتی شێڵی ئەمریکی‪،‬‬ ‫ئەمساڵ چارەکی کەمی نەوتی ئێران پڕ‬ ‫بکاتەوە‪.‬‬ ‫ئەوەی کە قازانج دەکات لە‬ ‫بەرزبوونەوەی نرخی نەوت‪ ،‬هەندێ واڵتی‬ ‫تازە دەرکەوتوون لەڕووی ئابوورییەوە‬ ‫وەک روسیاو سعودیەو نایجیریا و نەرویج و‬ ‫ئیکوادۆر‪ ،‬ئەمەش یارمەتی بەرزبوونەوەی‬ ‫بودجەی واڵتەکانیان دەدات و کورتهێنانی‬ ‫سااڵنی ڕابردوویان پڕ دەکەنەوە‪ .‬ئەمەش‬ ‫یارمەتیدەرە لە زیادکردنی وەبەرهێنان و‬ ‫پیشەسازیی لە نەوتدا‪.‬‬ ‫ئەو واڵتە تازە دەرکەوتووانەی کە‬ ‫زیانیان پێدەگات و کورتهێنانی گەورە‬ ‫هەیە لە بودجەکانیاندا‪ ،‬بەرزبونەوەی‬ ‫نرخی نەوت دەبێتە هۆی ئەوەی بەهای‬ ‫پارەکانیان زیاتر دابەزێ‪ .‬ئەمەش دەبێتە‬ ‫هۆی ئەوەی کە هەاڵوسان زیاتر بکات و‬ ‫رێگا بۆ بانکی ناوەندی خۆش دەکات کە‬ ‫بژاردەکانیان بەکاربێنن بە بەرزکردنەوەی‬ ‫رێژەی سوودی بانکیی‪ .‬ئەمەش دەبێتە‬ ‫هۆی ئەوەندەی تر ئابووریەکانیان پەکبخات‬ ‫لەوانە تورکیاو ئۆکرانیا و هیندستان‪.‬‬ ‫بەرهەمهێنەرانی نەوتی شێڵی ئەمریکی‬ ‫بەرهەم زیاد بکەن بۆ ئەوەی بتوانن‬ ‫کڕیارانی نەوتی ئێرانی بەالی خۆیاندا‬ ‫ڕابكێشن‪ .‬بەاڵم ئابووری ئەمریکا مەرج‬ ‫نییە هیچ قازانجێکی دەست بکەوێ ئەگەر‬ ‫نرخی بەرمیلێک نەوت بگاتە ‪ ١٠٠‬دۆالر‪،‬‬

‫ئەمەش دەبێتە هۆی گوشینی بەکاربەرە‬ ‫ئەمریکییەکان‪.‬‬ ‫ئەگەر نرخی نەوت بۆ ‪ ١٠٠‬دۆالر‬ ‫بەرزبێتەوە‪ ،‬ئەوا هەموو جیهان لەڕووی‬ ‫سیاسیەوە ئەمریکا تاوانبار دەکەن بەوەی‬ ‫کە سزای سەپاندووە بەسەر ئێراندا‪ .‬ئەمەش‬ ‫دەبێتە هۆی کەمکردنەوەی وەبەر‌هێنان و‬ ‫خاوبوونەوەی ئابووری جیهان‪.‬‬ ‫ئەگەربێتو نەوت بەرزبێتەوە بۆ‬ ‫‪ ١٠٠‬دۆالرو بەردەوامیش بێ‪ ،‬ئەمەش‬ ‫دەبێتە هۆی کوژانەوەی گواستنەوەو‬ ‫خزمەتگوزارییەکانی‪.‬‬ ‫بانکە ناوەندییەکان‬ ‫تائێستا بانکە ناوەندییەکانی جیهان‬ ‫تاڕادەیەک لەسەرخۆن بۆ بەرزکردنەوەی‬ ‫ڕێژەی سوودی بانکیی چونکە ئامادەن بۆ‬ ‫گەشەیەکی هێواشی جیهان‪ .‬ئەگەر نەوت‬ ‫بەرزبێتەوە ئەوا ئەوانیش دەستدەکەن بە‬ ‫بەرزکردنەوەی ڕێژەی سوودی بانکیی‪،‬‬ ‫بەمەش زیان بە ئابووری جیهان دەگەیەنێ‪.‬‬ ‫بەگوێرەی سندوقی دراوی نێودەوڵەتی‪،‬‬ ‫نرخی نزمی نەوت کاریگەرییەکی باش‬ ‫دروستدەکات لەسەر ئابووری جیهان و‬ ‫دابەزینی نرخەکەی هەواڵیکی خۆش دەبێ‬ ‫بۆ چین و هیندستان و ئەوروپاو ژاپۆن‬ ‫تورکیا‪ ،‬بەاڵم هەواڵەکە پێچەوانە دەبێتەوە‬ ‫بۆ سعودیەو عێراق و ڕوسیاو ڤەنزەوێال‪،‬‬ ‫چونکە ئەم واڵتانە تووشی کورتهێنانی‬ ‫بودجە دەبن‪.‬‬ ‫ئابووریناسان مەزەندە دەکەن بۆ هەر‬ ‫‪ ١٠‬دۆالرێک بۆ دابەزینی نرخی نەوت‪،‬‬ ‫ئەوا دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی داهاتی‬ ‫واڵتانی سەرەکی هاوردەکارانی نەوت بە‬ ‫نزیکەی ‪ ٪٠،٥‬تا ‪ ٪٧،٠‬زیاددەکات‪ ،‬بە‬

‫پێچەوانەوە دەبێتە هۆی دابەزینی ‪٣‬تا ‪٪٥‬‬ ‫تێکڕای داهاتی بەرهەمی ناوخۆی واڵتانی‬ ‫بەرهەمهێنەری نەوت‪ .‬بەتایبەتی واڵتانی‬ ‫کەنداوی عەرەبی کە داهاتی سەرەکییان‬ ‫لەسەر نەوتە‪.‬‬ ‫بەشێوەیەکی گشتی‪ ،‬دابەزینی نرخی‬ ‫نەوت بۆ ئابووری جیهان‪ ،‬ئەرێنیە‪.‬‬ ‫ئابووریناسان نرخی نەوتیان لەنێوان‬ ‫‪ ٥٠‬تا ‪ ٧٠‬دۆالر بەپۆزەتیڤ دەزانن بۆ‬ ‫گەشەی ئابووری جیهان‪ ،‬ئەویش لەبەر‬ ‫ئەم هۆیانەی خوارەوە‪.‬‬ ‫دابەزینی نرخی نەوت بۆ بەکاربەر‬‫وەک کەمکردنەوەی باج وایە لە‬ ‫ئابووریدا‪ .‬بەدابەزینی نرخی وزە‪ ،‬هانی‬ ‫بەکاربەران دەدات خەرجیەکانیان لەسەر‬ ‫سوتەمەنی کەم بکەنەوەو کڕینی کااڵو‬ ‫خزمەتگوزارییەکانی تر زیاد بکەن‪.‬‬ ‫خەرجییەکانی سوتەمەنی کەمدەکاتەوەو‬‫گوشارەکانی هەاڵوسان کەمدەبێتەوە‪.‬‬ ‫کاریگەری دەخاتە سەر سیستمی‬‫نەختینەی واڵت و یارمەتی بانکە‬ ‫ناوەندییەکان دەدات کە رێژەی سودی‬ ‫بانکیی کەمبکەنەوە‪.‬‬ ‫دابەزینی نرخی نەوت دەبێتە هۆی‬‫دابەزینی خەرجییەکان و بەرزبوونەوەی‬ ‫قازانجی کۆمپانیاکان‪ ،‬هەروها زیادکردنی‬ ‫وەبەرهێنان و لەگەڵ ئەوەشدا باشترین‬ ‫کاتە بۆ ئەوەی حکومەت باجی سەر‬ ‫سوتەمەنی زیاد بکات‪.‬‬ ‫بەگوێرەی ئاژانسی زانیاریی وزەی‬‫ئەمریکا‪ ،‬نرخی نەوت کاریگەری لەسەر‬ ‫‪٪٩٦‬ی کەرتی گواستنەوەو ‪٪٣‬ی نرخی‬ ‫کارەبا هەیە‪ .‬بۆیە دابەزینی نرخی نەوت‪،‬‬ ‫دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی نرخی ئەو‬ ‫شتانە‪.‬‬

‫و ژﯾﺮﺧﺎن‬ ‫‪٧‬‬

‫ئارام قادر كۆكۆیی‬

‫به‌های ژیانی هاواڵتی و‬ ‫دوو ئه‌گه‌ری تاڵ‬ ‫ساڵی ‪ ١٩٧١‬كۆمپانیای فۆرد ئۆتۆمبێلی جۆری پینتۆی‬ ‫به‌رهه‌مهێنا‪ .‬چیرۆكی به‌رهه‌مهێنانی ئه‌م ئۆتۆمبێله‌و هۆكاره‌كه‌ی‬ ‫ده‌گه‌ڕێته‌و‌ه بۆ كێبڕكێكردن لەگه‌ڵ كۆمپانیاكانی خۆرهه‌اڵتی ئاسیا‬ ‫ك ‌ه ئۆتۆمبێله‌كانیان به‌پێی پێوه‌ری ساڵی حه‌فتاكان كه‌مترین‬ ‫به‌نزینیان ده‌سوتان‪.‬‬ ‫له‌و ده‌یه‌دا له‌به‌ر قه‌یرانی نه‌وت ك ‌ه به‌هۆی شه‌ڕی نێوان‬ ‫ئیسرائیل‌و واڵتانی عه‌ره‌بیەوە‪ ،‬خواستێكی زۆر ل ‌ه سه‌ر ئۆتۆمبێلی‬ ‫مه‌كین ‌ه بچووك هه‌بوو‪ ،‬به‌م هۆیه‌شه‌و‌ه ئۆتۆمبێلی ژاپۆنی ڕه‌واجێكی‬ ‫زیاتری ل ‌ه بازاڕدا په‌یدا كردو له‌وه‌دا بوو فۆرد بازاڕ ل ‌ه ده‌ستبدات‪.‬‬ ‫بۆ ڕێگرتن ل ‌ه له‌ده‌ستدانی بازاڕ فۆرد په‌له‌ی‌كرد ل ‌ه به‌رهه‌مهێنانی‬ ‫پینتۆ بێ له‌به‌رچاوگرتنی كێش ‌ه ته‌كنیكیه‌كانی خستی ‌ه بازاڕه‌‌وه‌‪.‬‬ ‫هه‌ر ل ‌ه سه‌ره‌تاو‌ه تا ساڵی ‪ ،١٩٧٨‬دوو ملیۆن و ‪ ٢٠٠‬هه‌زار دانه‌ی‬ ‫لێفرۆشرا‪ .‬به‌اڵم ئاماری قوربانیانی ئه‌و ڕووداوانه‌ی ك ‌ه ئوتۆمبێلی‬ ‫پینتۆی تێدا به‌شدار بوو تا ساڵی ‪ ١٩٧٦‬گه‌یشت ‌ه ‪ ٢٨‬ك ‌هس‌و‬ ‫بنه‌ماڵه‌ی قوربانیه‌كان كۆمپانیای فۆردیان ڕاپێچ ‌ی دادگا كرد‪.‬‬ ‫به‌ده‌ر له‌و بڕیارەی دادگا بۆ قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ی خێزانی‬ ‫قوربانییه‌كان‪ ،‬پرسه‌ك ‌ه ئه‌وه‌بوو ئایا بڕیاری كشانه‌وه‌ی ئه‌و ژماره‌‬ ‫زۆر‌ه ل ‌ه پینتۆ ل ‌ه بازاڕدا بده‌ن یان به‌هه‌مان شێوه‌ی ‪ ٢٨‬قوربانیه‌كه‌ی‬ ‫پێشوو قه‌ره‌بووی گیانی قوربانیانی ڕووداوه‌كانی داهاتوو بده‌نه‌وه‌؟‬ ‫بۆ ئه‌وه‌ی وه‌اڵمدانه‌وه‌ی ئه‌م پرسیاره‌ش گه‌ڕانه‌و‌ه بۆ ئه‌و‬ ‫هاوكێشه‌یه‌ی ك ‌ه پرۆفیسۆر ڤیسكوسی ل ‌ه زانكۆی هارڤارد كاری‬ ‫له‌سه‌ر ده‌كرد بوو ك ‌ه به‌های ژیانی تاك ب ‌ه كاش ده‌خه‌مڵێنێ له‌‬ ‫كۆتاییدا بۆیان سه‌لمێنرا كشانه‌وه‌ی ئه‌و ژمار‌ه زۆر‌ه ل ‌ه ئۆتۆمبێلی‬ ‫پینتۆ باشتر‌ه ل ‌ه به‌های ژیانی هاواڵتیه‌كی ئه‌مریكی ك ‌ه له‌و ساڵه‌دا‬ ‫ب ‌ه ‪ ٤٠٠‬هه‌زار دۆالر خه‌مڵێنرا‪.‬‬ ‫ئه‌م ‌ه چ په‌یوه‌ندییه‌كی ب ‌ه هه‌رێمی كوردستانه‌و‌ه هه‌یه‌؟ ئه‌گه‌ر‬ ‫هه‌موو به‌ها مرۆیی‌و سۆزدارییانه‌ی تر وه‌ال بنێن‌و وای دابنێن بۆ‬ ‫به‌خێوكردن‌و پێگه‌یاندنی كه‌سێك ل ‌ه هه‌رێمی كوردستان به‌هه‌موو‬ ‫ئه‌و تێچووانه‌ی له‌الیه‌ن خێزانه‌كه‌یه‌و‌ه ده‌گرێته‌ئه‌ستۆ هه‌ر له‌‬ ‫كڕینی شیرو دایبییه‌و‌ه تا خستن ‌ه به‌ر خوێندن‌و كڕینی جلوبه‌رگ‌و‬ ‫پێداویستیه‌كانی رۆژانه‌و خۆراك‪ ،‬بۆ كه‌سێك مانگان ‌ه ‪ ٢٥٠‬هه‌زار‬ ‫دینار‌ه وات ‌ه كه‌سه‌ك ‌ه تا ده‌گات ب ‌ه ته‌مه‌نی ‪ ٢٠‬سااڵن‪ ،‬سه‌د و بیست‬ ‫ملیۆن دینارى پێویسته‌‪.‬‬ ‫ئه‌م ‌ه ئه‌گه‌ر ب ‌ه جۆرێكی تر لێكبدرێته‌و‌ه ئه‌و‌ه ده‌گه‌یه‌نێ كه‌‌‬ ‫به‌های هاواڵتیه‌كی ته‌مه‌ن ‪ ٢٠‬ساڵه‌ی هه‌رێم سه‌دو بیست ملیۆن‬ ‫دینار‌ه ‌ئه‌گه‌ر ئه‌و هاواڵتی ‌ه بێكاربێ یاخود ئه‌و كاتانه‌ی باوانی‬ ‫هه‌ژمار نه‌كرێت ك ‌ه ل ‌ه په‌روه‌رده‌كردنیدا به‌سه‌ری ده‌به‌ن‪ .‬چونكه‌‬ ‫هه‌ژماركردنی كارو كات به‌های ژیانی هاواڵتیه‌ك ‌ه به‌رز ده‌كاته‌وه‌‪ .‬له‌‬ ‫كۆتاییدا‪ ،‬وه‌ك ئه‌و‌ه وای ‌ه ك ‌ه باوانی ئه‌و هاواڵتی ‌ه ‪١٢٠‬ملیۆن دیناریان‬ ‫خستبێت ‌ه وه‌به‌رهێنانه‌وه‌‪.‬‬ ‫ئێستا هه‌ر له‌به‌رچاوگرتنی ئه‌م به‌های ‌ه سه‌یری ئه‌م دوو ئه‌گه‌ر‌ه بكه‌؛‬ ‫ئه‌گه‌ری یه‌كه‌م؛ ئه‌گه‌ر هاواڵتیه‌كی ته‌مه‌ن ‪ ٢٠‬ساڵه‌ی ئه‌م‬ ‫هه‌رێم ‌ه له‌ناكاو ده‌ستی ب ‌ه ئامێرێكی ژه‌نگاوی ببڕێت یان پێ به‌‬ ‫بـزمارێکی ژه‌نگاویدا بنێت‪ ،‬لـــه‌وانـــه‌یـــ ‌ه تـــوشـــی نــه‌خــۆشــی‬ ‫(ته‌یته‌نس ‪ )Tetanus‬ببێت ك ‌ه نه‌خۆشیه‌ك ‌ه ده‌بێت ‌ه هۆی‬ ‫گرژبوون‌و ڕه‌قبوونی ماسولكه‌كان‌و ل ‌ه زۆربه‌ی كاته‌كاندا كه‌سانی‬ ‫تووشبوو ده‌كوژێت‪ .‬ته‌نها ڕێگریش له‌م نه‌خۆشی ‌ه ڕاسته‌وخۆ كوتانی‬ ‫كه‌سه‌كه‌ی ‌ه ب ‌ه ڤاكسینی ته‌یته‌نس ك ‌ه به‌هاكه‌ی له‌نێوان ‪١٢٠- ٤٠‬‬ ‫دۆالردایه‌و ئێستا ل ‌ه هه‌رێمی كوردستان ل ‌ه نه‌خۆشخانه‌كانی هه‌رێم‬ ‫بوونی نیه‌و ته‌نها ل ‌ه ماوه‌ی چه‌ند مانگی ڕابردوودا ‪ ٤‬هاواڵتی تووشی‬ ‫ئه‌م نه‌خۆشی ‌ه بوون و سیانیان گیانیان له‌ده‌ستداوه‌‪.‬‬ ‫ڤاكسینێك ك ‌ه به‌هاكه‌ی په‌نجا هه‌زار بۆ ‪١٥٠‬هه‌زار‌ه ده‌توانێ‬ ‫به‌های ژیانی یه‌كێك بپارێزێت كه ‌‪ ١٢٠‬ملیۆن دینار خه‌مڵێنراوه‌‬ ‫ئه‌م ‌ه بۆ سرنجی دژ‌ه ژه‌هریش ڕاست ‌ه ك ‌ه ئێستا ل ‌ه نه‌خۆشخانه‌كانی‬ ‫هه‌رێمدا نیه‌و ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ی كه‌سێك ب ‌ه پێوه‌دانی دووپشك یان‬ ‫مار گیانی ل ‌ه ده‌ستبدات زۆره‌‪.‬‬ ‫ئه‌گه‌ری دووه‌م‪ :‬ڕۆژان ‌ه ل ‌ه ناوه‌ند‌ه میدیاییه‌كانه‌و‌ه گوێبیستی‬ ‫ڕووداوه‌كانی هاتووچۆ ل ‌ه ڕێگاكانی ده‌ره‌وه‌ی ‌شار ده‌بین كه‌‬ ‫به‌داخه‌و‌ه زۆربه‌یان قوربانیان لێده‌كه‌وێته‌وه‌و ل ‌ه چه‌ند شوێنێكی‬ ‫دیاریكراویش ڕووده‌ده‌ن‪ ،‬له‌وانه‌ی ‌ه چاككردنه‌وه‌ی ئه‌و پارچ ‌ه له‌‬ ‫شه‌قامه‌ك ‌ه هێنده‌ی به‌های ژیانی هاواڵتیه‌كی ته‌مه‌ن ‪ ٢٠‬ساڵه‌ی‬ ‫تێنه‌چێت و ژیانی سه‌دان كه‌سی كه‌ی پێبپارێزرێت سه‌دان هێنده‌ی‬ ‫‪ ١٢٠‬ملیۆن دیناره‌‪.‬‬ ‫ئایا ژیانی هاواڵتیانی هه‌رێم له‌الی حكومه‌تی هه‌رێم بێبه‌هایه‌‬ ‫یان تا هه‌نووك ‌ه حكومەت بیری ل ‌ه به‌های تاكه‌كانی ئه‌م كۆمه‌ڵگه‌یه‌‬ ‫نه‌كردووه‌ته‌و‌ه ك ‌ه دێت ‌ه سه‌ر جێبه‌جێكردنی پرۆژه‌كان یان دابینكردنی‬ ‫پێداویستیه‌كان؟‬


‫ئ��ا��بووری و زو�ە‬

‫‪10‬‬

‫‪zamenpress@gmail.com‬‬ ‫ژمارە (‪ )18‬سێشەممە ‪2019/5/14‬‬

‫لە دەرەوە هێلکە هاوردە دەکات و بەرهەمی خۆی دەنێرێ بۆ عێراق‬

‫ه ده‌كات‬ ‫ه ‪ 900‬ملیۆن هێلكه‌ هاورد ‌‬ ‫کوردستان سااڵن ‌‬ ‫سه‌رچین ساڵح‬ ‫بازاڕی هەرێمی کوردستان لەنێوان‬ ‫هاوردن و بەرهەمهێنانی هێلکەدا‪،‬‬ ‫شیوازێکی سەیری بەخۆوە گرتووە‪.‬‬ ‫لەالیەک سااڵنە ملیۆنان هێلکە هاوردە‬ ‫دەکات‪ ،‬کەچی لەالیەکی ترەوە ئەو‬ ‫هێلکەیەی لەناوخۆ بەرهەم دەهێنرێت‬ ‫هەناردەی شارەکانی ناوەڕاست و‬ ‫خوارووی عێراق دەکرێت‪.‬‬ ‫کێڵگەکانی ناوخۆ ئەگەر بەباشی‬ ‫بخرێنە کار‪ ،‬ئەوا توانای به‌رهه‌مهێنانی‬ ‫ملیارێك‌و ‪ ٢٩٠‬ملیۆن هێلکەیان هەیە‌‪،‬‬ ‫بەاڵم ئێستا نیوەی ئەو بڕە بەرهەم‬ ‫دەهێنن‪.‬‬ ‫بەگوێرەی ئامارەکانی وەزارەتی‬ ‫کشتوکاڵ‪ ،‬سااڵنه‌ هەرێمی کوردستان‬ ‫پێویستی به‌ ‪ ٩٠٠‬ملیۆن هێلكه‌یه‌‪.‬‬ ‫کەچی سەرباری ئەو بەرهەمە زۆرەی‬ ‫ناوخۆ‪ ،‬هێشتا لە دەرەوە هێلکە هاوردە‬ ‫دەکرێت‪.‬‬ ‫ئەوەی الی وەزارەتی کشتوکاڵیش‬ ‫خاڵی جێی سەرنجە‪ ،‬لە بازاڕەکانی‬ ‫هەرێمدا هێلکەی کێڵگە ناوخۆییەکان‬ ‫کەمتر کڕیاریان هەیە‪ .‬لەبری ئەوە‬ ‫هێلكه‌ی ئێرانی‌و توركی و ئۆكرانی‌‬ ‫دەفرۆشرێن‪.‬‬ ‫یه‌ك ته‌به‌ق هێلكه‌ی هاورده‌‪ ،‬دوو‬ ‫هه‌زارو ‪ ٥٠٠‬دیناری پێده‌درێت‪ ،‬تێکڕای‬

‫ئەگەر پرۆژەکانی‬ ‫ناوخۆ کار بکەن‬ ‫دەتوانن زیاتر‬ ‫لە ملیارێک هێلکە‬ ‫بەرهەم بهێنن‬

‫بەرهەمی ناوخۆ لە پارێزگاکانی تری عێراق کڕیاری زۆرە‬

‫هێلکەی هاوردە لە ساڵێکدا دەگاتە‬ ‫‪ ٣٠‬ملیۆن ته‌به‌ق بەمەش هەرێمی‬ ‫کوردستان سااڵنە بایی‌ ‪ ٧٥‬ملیار دینار‬ ‫هێلکە لە دەرەوە دەکڕێت‪.‬‬ ‫مسته‌فا شێح عه‌بدولڕه‌حمان‪،‬‬ ‫سه‌رۆكی یه‌كێتی هاورده‌و هه‌نارده‌كارانی‬ ‫هه‌رێم به‌ “زه‌مه‌ن”ی وت‪“ :‬بێجگە لە‬ ‫قازانجە ئابوورییەکەی‪ ،‬هێلکە لەناوخۆ‬ ‫بەرهەم بهێنرێ له‌ڕووی ته‌ندروستییه‌وه‌‬ ‫گونجاوترەو زووتر ده‌گات به‌ده‌ستی‬

‫هاواڵتیان‪ .‬بەاڵم ئێمە بەشی زۆری ئەوە‬ ‫لە دەرەوە هاوردە دەکەین”‪.‬‬ ‫ئەو کێڵگانەی لە هەرێمی‬ ‫کوردستان هێلکە بەرهەم دەهێنن‪،‬‬ ‫دەکەونە پارێزگای هەولێر و دهۆک و‬ ‫گەرمیانەوە‪ .‬هێشتا سلێمانی کێڵگەی‬ ‫بەرهەمهێنانی هێلکەی نییە و تازەکی‬ ‫پرۆژەیەک دەکرێتەوە‪.‬‬ ‫بەشی هەرە زۆری بەرهەمی کێڵگە‬ ‫ناوخۆییەکان دەنێردرێ بۆ پارێزگاکانی‬

‫تری عێراق‪ ،‬چونکە رەنگی هێلکەکانیان‬ ‫مەیلەو قاوەییە‪ ،‬لە بازاڕەکانی هەرێمدا‬ ‫کەمتر مشتەرییان هەیە‪ .‬بەاڵم‬ ‫لەو شارانەی تری عێراق زۆر چاک‬ ‫دەفرۆشرێن‪.‬‬ ‫سەبارەت بە کەمی بەرهەمهێنان‬ ‫لەناوخۆدا ڕه‌مه‌زان كه‌ریم‪ ،‬به‌ڕێوه‌به‌ری‬ ‫سامانی ئاژه‌ڵ له‌ وه‌زاره‌تی كشتوكاڵ‌‬ ‫بۆ “زەمەن” وتی‪“ :‬له‌به‌ر زۆر هۆكار‬ ‫هه‌موو پرۆژه‌كانی بەرهەمهێنانی‬

‫هێلکە كار ناكه‌ن‪ ،‬بۆیه‌ نیوه‌ی ئه‌و‬ ‫ڕێژه‌یه‌ به‌رهه‌م ده‌هێنرێت کە دەتوانن‬ ‫بەرهەمی بهێنن به‌تایبه‌ت به‌هۆی‬ ‫خراپی ڕێگه‌وبانه‌وه‌”‪.‬‬ ‫پارێزگای سلێمانی مانگانه‌ پێویستی‬ ‫به‌ ‪ ١٧‬ملیۆن هێلكه‌یه‌‪ ،‬بەاڵم لە‬ ‫سنووری ئەم پارێزگا بەرینەدا هێلکە‬ ‫بەرهەم ناهێنرێت‪.‬‬ ‫شااڵو جه‌مال‪ ،‬به‌ڕێوه‌به‌ری گشتی‬ ‫كشتوكاڵی سلێمانی لەمبارەیەوە وتی‪:‬‬

‫“له‌ سنووری پارێزگای سلێمانیدا هیچ‬ ‫كێڵگه‌یه‌كی به‌رهه‌مهێنانی هێلكه‌مان‬ ‫نییه‌‪ ،‬ئێستا خه‌ریكه‌ كێڵگه‌یه‌ك‬ ‫دروستده‌كرێت‪ ،‬ئەو پرۆژەیە چوارساڵه‌‬ ‫خه‌ریكی مۆڵه‌ت وه‌رگرتنه‪ ،‬بەاڵم‌ به‌هۆی‬ ‫ڕۆتیناته‌وه‌ خاوه‌نه‌كه‌ی ته‌واو بێزاربووەو‬ ‫تازەکی چوار مانگه‌ مۆڵه‌تی پێدراوه‌”‪.‬‬ ‫پڕكردنه‌وه‌ی‬ ‫بۆ‬ ‫سلێمانی‬ ‫پێداویستیه‌كانی له‌ ئێران‌و توركیاوه‌‪،‬‬ ‫هێلكه‌ هاورده‌كات‌و پارێزگای سلێمانی‌و‬ ‫هه‌ڵه‌بجه‌‌و ئیداره‌ی گه‌رمیان‌و ڕاپه‌ڕین‬ ‫سااڵنه‌ پێویستیان به‌ ‪١٩٢‬ملیۆن‬ ‫هێلكه‌یه‌‪.‬‬

‫كاری هەمەالیەنە‌و نزیكبوونەوە لە ئامانج‬ ‫خشتەی روونكردنەوە بۆ سااڵنی ‪ 2012‬و ‪2013‬‬

‫ساڵ‬

‫ئەندازیار ئومێد ئەحمەد سەعید‬ ‫شارەزا لە ئیشپێكردن‌و كۆنرتۆڵی‬ ‫سیستمی كارەبای هەرێم‬

‫‪2012‬‬ ‫‪2013‬‬

‫كارەبا كۆبەرهەمی كارو ماندوبوونی‬ ‫زیاتر لە ‪ 10‬ساڵ‌و بەدیاریكراوی دوای‬ ‫دروستبوونی وەزارەتی كارەبا چنیەوە‌و‬ ‫نزیكبوەوە لە ئامانج كە دابینكردنی‬ ‫‪ 24‬كاتژمێر كارەبایە بۆ هاوبەشانی‬ ‫كارەبا لە هەرێمی كوردستان‪.‬‬ ‫لە داتاكاندا بەڕوونی دیارە‬

‫بەرهەمهێنانی وزە لە هەرێم‬ ‫زیادیكردووە هاوردەی وزەی كردووە‪،‬‬ ‫بەڵكو ناردنی وزەی زیادی كردووە‪،‬‬ ‫ئەوە سەرەڕای زیادبوونی خواستی‬ ‫نائاسایی‪ ،‬بەاڵم وەزارەت نزیكبووەوە‬ ‫لە ئامانج كە دابینكردنی ‪ 24‬كاتژمێر‬ ‫كارەبایە بۆ هاواڵتیان‪.‬‬

‫ریــکــالم‬

‫بەڕێوەبەرایەتی گشتی کشتوکاڵی سلێمانی‬ ‫بەڵێننامە‬ ‫بەشی دەیەم‬ ‫لە ساڵی ‪ ،2011‬جگە لەو كارانەی‬ ‫كە باسكران لەبەشی پێشوو‪ ،‬كار‬ ‫لەسەر تەواوكاری هەیكەلی وەزارەت‬ ‫كرا‪ ،‬هەردوو بەڕێوەبەرایەتی گشتی‬ ‫كارەبای هەولێر‪ ،‬دهۆك كرانەوە‪.‬‬ ‫ستافی راوێژكاری بەپێی پەیوەندی‌و‬ ‫پسپۆڕی لەسەر سێكتەرەكان‪ ،‬كاریان‬ ‫پێسپێردرا‪ .‬هاوكات وەزارەت كاری‬ ‫لەسەر بەهێزكردنی الیەنی كارگێڕی‌و‬ ‫كەمكردنەوەی رۆتین كرد‪ ،‬بۆ ئەمەش‬ ‫كاری كرد لەسەر دامەزراندنی‬ ‫سیستمێكی كارگێڕی كۆمپیوتەرایز كە‬ ‫توانای تۆماركردن‌و بەدۆكۆمێنتكردنی‬

‫بەدواگەڕان‬

‫و‪..‬هتد‬

‫نوسراوەكان‌و‬ ‫هەبوو‪.‬‬ ‫ئەم الیەنە زۆر گرنگ بوو‪ ،‬چونكە‬ ‫بەشێكی زۆری سەركەوتنی كاری‬ ‫دامەزراوەكان‪ ،‬بەهێزی‌و رووی الیەنی‬ ‫كارگێڕییە‪.‬‬ ‫هەنگاوەكان خێراتربوون‪ ،‬بودجە‪،‬‬ ‫پالن دوو فاكتەری باشبوون‪ ،‬بۆیە‬ ‫كاری هەمەالیەنە ئەنجامدرا‪ ،‬باڵەخانەی‬ ‫سەنتەری كۆنترۆڵی هەرێم تەواوبوو‪،‬‬ ‫وێستگەی باعەدرێی نەوتی ڕەش‬ ‫‪ ،HFO‬كە توانای ‪ 150MW‬بوو‪،‬‬ ‫بە قۆناغ هەموو یەكەكانی كەوتنەكار‪،‬‬ ‫پاشان بەگەڕخستنەوەی وێستگەكانی‬ ‫دیزڵی ‪ 29MW‬لە هەرسێ‌ پارێزگا‬ ‫كە ماوەیەك بوو لەكاركەوتبوون‪.‬‬

‫هاوكات فراوانكاری لە وێستگەكانی‬ ‫هەولێر‌و سلێمانی‌و دهۆكی غازی كرا‪ ،‬تا‬ ‫ئاستی ‪ 1000MW‬بۆ هەریەكەیان‬ ‫كار كرا لەسەر بیناكردنی خولی هەڵمی‬ ‫‪ Steam Cycle‬لە وێستگەكان تا‬ ‫وێستگەكان لە غازییەوە بگۆڕێن بۆ‬ ‫‪ Combined‬واتە غاز‌و هەڵم‪.‬‬ ‫كە ئەمە سود وەردەگرێ لەو‬ ‫گەرمییەی لە دەرئەنجامی سووتانی‬ ‫غازی سروشتی لە خولی غازی ‪Gas‬‬ ‫‪ Cycly‬دروست دەبێت‪ ،‬بەوەش‬ ‫هەڵم بەرهەم دەهێنرێ‌و بەپرۆسەیەكی‬ ‫تەكنیكی وزەی كارەبای پێ بەرهەم‬ ‫دەهێنرێ‪.‬‬ ‫كە ئەمە لەڕووی تێچووی‬ ‫سووتەمەنی هیچ تێچویەكی نیە‬

‫‪ No cost‬هیچ زیانێك بەژینگە‬ ‫ناگەیەنێت‪ ،‬چونكە هەمان ئەو‬ ‫گەرمیەیە بەبێ‌ بەرهەمهێنانی وزەش‬ ‫دەچێتە هەواوە‪.‬‬ ‫ئەم قۆناغە دەكرێت بە سەردەمی‬ ‫زێڕینی كارو پرۆژەكانی وەزارەت‬ ‫دابنرێ‌ زۆرترین بودجە‌و زۆرترین كار‬ ‫جێبەجێكراو دەرئەنجامی كارەكانیش‬ ‫لە خزمەتگوزاری كارەبا رەنگی‬ ‫دایەوە‪ ،‬كە ساڵی ‪ 2012‬بەرهەمهێنانی‬ ‫بەرزبووەوە بۆ ئاستێكی نوێ‌‌و‬ ‫كاتەكانی بوونی كارەباش زیادیكرد‪.‬‬ ‫ساڵی ‪ 2012‬بریكاری وەزارەت بۆ‬ ‫وەزارەتی كارەبا دانرا‪ ،‬كە بەشێكی‬ ‫ئیشوكاری تەكنیكی‪ ،‬كارگێڕی‬ ‫لەئەستۆگرت‪ ،‬لە ساڵی ‪ 2013‬وەزارەتی‬

‫هەرکەس و الیەنێک زەرەرمەند بوو لە ئەنجامی ڕاستکردنەوەی ناوی‬ ‫خاوەن پارچە زەوی ژمارە (‪ )٨‬کەرتی (‪/30‬باینجان) کە زراعەی سلێمانی‬ ‫لەسەر داوای من ئەنجامی ئەدات لە سەنەدی تەسویەی پارچە زەویەکەدا لە‬ ‫(زهوە احمد عزیز) بۆ (زهرە احمد عزیز) بەپێچەوانەوە من خۆم بەرپرسیارم‬ ‫بەرامبەر بە یاسا‪.‬‬ ‫ناوی بەڵێندەر‪ /‬نازیف فاتح رشید‬ ‫بریکارە تایبەتەکەی‪ /‬هاوری علی شریف‬ ‫بەپێی بریکارنامەی تایبەتی ژمارە (‪ 6307‬لە ‪)2018/12/19‬‬ ‫کە لە فەرمانگەی دادنوسی بازیان دەرچووە‬ ‫ژمارەی تەلەفون‪07701559762 /‬‬ ‫دوای خوێندنەوەی ناوەڕۆکی ئەم بەڵێننامەیە بۆ بەڵێندەران لەبەردەم‬ ‫ئێمەدا بەڵێننامەکەیان واژۆکرد‬

‫فریا خضر صالح ‪ -‬هۆبەی یاسا ‪2019/5/8 -‬‬


‫ن�� ێ ��ودەو �ڵ�ە ت��ی‬

‫‪zamenpress@gmail.com‬‬ ‫ژمارە (‪ )18‬سێشەممە ‪2019/5/14‬‬

‫‪9‬‬

‫ملمالنێی ئەمریکا و ئێران و ئیسرائیل‬

‫خۆرهه‌اڵتی ناوه‌ڕاست ده‌بێته‌وه به جێگایه‌کی مه‌ترسیدار‬ ‫سایمۆن هه‌ندرسن‬ ‫دیسان هه‌وری جه‌نگ ئاسمانی‬ ‫خۆرهه‌اڵتی ناوه‌ڕاست داده‌گرێت؟‬ ‫ئاگربه‌ستێکی پڕ د‌ڵه‌ڕاوکی‪ ،‬کۆتایی‬ ‫به شه‌ڕێکی نه‌گریسی ‪ ٤٨‬کاتژمێری‬ ‫نێوان ئیسرائیل و هێزه‌کانی حه‌ماس‬ ‫هێنا له که‌رتی غه‌زه‪ .‬ئێستاش که‌شتی‬ ‫فڕۆکه‌هه‌ڵگری ئەمریکی‪ ،‬شانبه‌شانی‬ ‫بۆمبهاوێژه‌کانی هێزی ئاسمانیی به‌ره‌و‬ ‫که‌نداوی فارس به‌ڕێوه‌ن تا ڕێگه له‌هه‌ر‬ ‫چاالکییه‌کی هێزه‌کانی هاوپه‌یمانی ئێران‬ ‫بگرن‪.‬‬ ‫‌چاالکی ئێرانی ڕۆژی هه‌ینی به‌دی کرا‪،‬‬ ‫بۆ یه‌کشه‌ممه ئێواره‌که‌ی بارهه‌ڵگره‌که‬ ‫که (که‌شتی فڕۆکه‌هه‌ڵگری ئه‌براهام‬ ‫لینکۆڵنی ئه‌مریکی) یه له‌گه‌ڵ که‌شتییه‬ ‫یاوه‌ره‌کانی به‌ره‌و که‌نداو جواڵن‪ .‬ئێستا‬ ‫ده‌بێ له ده‌ریای ناوه‌ڕاست بن‪ ،‬ده‌بێ‬ ‫که‌ناڵی سوێس ببڕن‪ ،‬ئینجا ده‌ریای‬ ‫سووریش پێش ئه‌وه‌ی به که‌ناراوی یه‌مه‌ن‬ ‫و عه‌ماندا بڕۆن و بگه‌نه گه‌رووی هورمز‪.‬‬ ‫رۆژنامه‌ی نیوۆرک تایمزی ئەمریکی‬ ‫له‌زاری چه‌ند به‌رپرسێکی بااڵی ئەمریکاوه‬ ‫که ناوی نه‌هێناون نووسیویه‌تی‪‘ :‬مه‌ترسی‬ ‫تازه له‌و ڕێره‌وه ئاوییەکانه‌دا په‌یدا بووه‬ ‫که هێزه ده‌ریاییه‌کانی ئێران چاالکی‬ ‫تێدا ده‌که‌ن’‪ .‬دیاره مه‌به‌ستیان گه‌رووی‬ ‫هورمزه که ڕێڕه‌وێکی ته‌سکی نێوان‬ ‫که‌نداوی عه‌ره‌بی و ئۆقیانووسی هیندیه‬ ‫که له‌وێوه نه‌وتی ناوچه‌که ده‌ڕوات بۆ‬ ‫بازاڕه‌کانی چین و هیندستان و بازاڕه‌کانی‬ ‫تری ئاسیا‪.‬‬ ‫هه‌ر ده‌ستتێخستنێک له ڕه‌وتی‬ ‫ڕۆیشتنی نه‌وت له‌و ڕێڕه‌وه‌وه‪ ،‬نرخی نه‌وت‬ ‫ته‌نانه‌ت له ئەمریکاش به‌رز ده‌کاته‌وه‬ ‫(ئه‌وه مانای ئه‌وه‌یه گرفت دروستکردن‬ ‫له گه‌روی بابولمه‌نده‌ب)یش هه‌مان‬ ‫ده‌ره‌نجامی ده‌بێ‪ ،‬که ته‌نگه‌یه‌کی نێوان‬ ‫ده‌ریای سوورو ئۆقیانووسی هیندییەو‬

‫له‌پاڵ ده‌ستی یه‌مه‌نه که هێزه‌کانی‬ ‫حوسی پشتگیریکراو له‌الیه‌ن ئێرانه‌وه‬ ‫بااڵده‌ستن به‌سه‌ر سه‌نعادا)‪.‬‬ ‫ڕاوێژکاری‬ ‫به‌یاننامه‌یه‌کدا‪،‬‬ ‫له‬ ‫ئه‌نجومه‌نی ئاسایشی ئەمریکا‪ ،‬جۆن بۆڵتن‬ ‫هۆشداریداوه که ئامانج له ناردنی ئه‌و هێزه‬ ‫“په‌یامێکی ڕوون و هه‌ڵه‌هه‌ڵنه‌گره که‬ ‫هه‌ر هێرشێک بۆ سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندییه‌کانی‬ ‫ئەمریکا و دۆسته‌کانمان ڕوبه‌ڕوی هێزێکی‬ ‫پۆاڵیین ده‌بێته‌وه”‪.‬‬ ‫بۆ وه‌اڵمدانه‌وه‌ی پرسیارێک‪ ،‬هه‌ندێک‬ ‫ورده‌کاری هه‌یه له‌چه‌ند ڕۆژی داهاتوودا‬ ‫ده‌رده‌که‌وێ‪ ،‬بۆ خاتری خوا ئه‌وه چی‬ ‫ڕوده‌دات؟ هه‌رچۆنێکبێ ڕه‌نگه هه‌فته‌یه‌ک‬

‫بخایه‌نێ تاکو که‌شتی لینکۆڵن ده‌گاته‬ ‫که‌نداو‪ .‬ئه‌گه‌ر بۆمبهاوێژه‌کانیش له‬ ‫بنکه‌کانی ئەمریکاوه بجوڵێنرێن چه‌ند‬ ‫ڕۆژێکیان پێده‌چێ تاکو ده‌گه‌ن و‬ ‫ده‌خرێنه‌کار‪.‬‬ ‫هه‌ندێک زانیاریم هه‌یه سه‌باره‌ت به‬ ‫خستنه‌گه‌ڕی ئه‌و هێزانه‪ .‬ساڵی ‪ ٢٠١٢‬من‬ ‫له‌ناو که‌شتیهه‌ڵگری لینکۆڵندا و کاتی‬ ‫ناردنی هێز بۆ که‌نداو ‪ ٢٤‬کاتژمێرم به‌سه‌ر‬ ‫برد‪ .‬به فڕۆکه له به‌حره‌ینه‌وه چووم‬ ‫بۆ سه‌ر که‌شتیه‌که که له مه‌ودای ‪٣٠‬‬ ‫کیلۆمه‌تردا به که‌ناری ئێراندا ده‌هات و‬ ‫ده‌چوو‪ .‬ئۆپه‌راسیۆنی ئاسمانی فڕۆکه‌کانی‬ ‫جۆری ئێف ‪ ١٨-‬به‌رده‌وام بوون‪ ،‬وه‌ک‬

‫نیشاندانی هێز که ئامانجیان وروژاندنی‬ ‫ئایه‌توڵاڵ خامه‌نه‌یی بو له تاران‪ .‬ئه‌وه‬ ‫مایه‌ی سه‌رسامیم بوو پێیان‪.‬‬ ‫له‌وه‌ش واوه‌تر‪ ،‬ساڵی پار سه‌ردانی‬ ‫بنکه‌ی ئاسمانی ‘عوده‌ید’م کرد له‬ ‫قه‌ته‌ر که له‌وێوه کۆمه‌ڵێک فڕۆکه‌ی بی‪-‬‬ ‫‪ ٥٢‬له ته‌ڤگه‌ردا بوون دژی داعش له‬ ‫عێراق و سوریا‪ .‬دیاره فڕۆکه‌کان له‌‌کاتی‬ ‫نیشاندانی فیلمی ‘دکتۆر سترینگلۆف’ وه‬ ‫تازه‌کراونه‌ته‌وه‪ .‬له‌بری قومبه‌له‌ی ئه‌تۆمی‪،‬‬ ‫له‌ناو ئه‌و قومبه‌النه‌ی من ڕێگه‌م درا بوو‬ ‫بیانبینم‪ ،‬چه‌کی نزمه ‪-‬ته‌قینه‌و‌ه بوون که‬ ‫له توانایاندا بوو ته‌نیا ژوورێکیش له‌ناو‬ ‫خانوویه‌کدا بکەنه ئامانج و بیپێکن‪.‬‬

‫وادیار نییه په‌یوه‌ندی هه‌بێت له‌نێوان‬ ‫ڕوداوه‌کانی غه‌زەو ترسه کتوپڕه‌کانی‬ ‫که‌نداو و ئێراندا‪ .‬روداوه‌کانی غه‌زه‬ ‫کاتێک ته‌قینه‌وه که چه‌کدارانی جیهادی‬ ‫‌‌حەماس سه‌ربازانی ئیسرائیلیان کرده‬ ‫ئامانج‪ ،‬کاردانه‌وه‌ی ئیسرائیل وه‌اڵمی‬ ‫حه‌ماسی لێکه‌وته‌وه که ‪ ٦٠٠‬ساروخ بوو‬ ‫دژی مه‌ده‌نییه‌کانی ئیسرائیل‪ .‬قس ‌ه هه‌یه‬ ‫که ئێران هاوکاری ‘جیهادی ئیسالمی’ و‬ ‫‘حه‌ماس’ ده‌کات‪ .‬په‌یوه‌ندیه‌کی سه‌یره‬ ‫له‌کاتێکدا ئێران ده‌وڵه‌تێکی شیعه‌یەو‬ ‫گروپه فه‌له‌ستینییه‌کان سوننه‌ن‪.‬‬ ‫کاتێک تاران رووبه‌ڕووی هێزی توند‬ ‫ده‌بێته‌وه‪ ،‬هه‌میشه له رووبه‌ڕووبوونه‌وه‬

‫کێ ده‌بێته سه‌رۆکی داهاتووی پارتی پارێزگاران؟‬ ‫زەمەن‬ ‫ئیسه‌ر مه‌کڤی‪ ،‬که ژنێکی دیاری پارتی‬ ‫پارێزگارانی به‌ریتانیایه‪ ،‬ئه‌ندامی په‌رله‌مانەو‬ ‫پێشتر وه‌زیری کارو خانه‌نشینی بوو رایگه‌یاند‪،‬‬ ‫که خۆی کاندید ده‌کات بۆ ملمالنێ له‌سه‌ر‬ ‫پۆستی سه‌رۆکی پارتی پارێزگاران‪ ،‬که پێده‌چێ‬ ‫له مانگه‌کانی کۆتایی ئه‌مساڵدا به‌ڕێوه‌بچێ‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها ئه‌ندێرا لێدسۆن‪ ،‬که ئه‌ویش خانمێکی‬ ‫دیاری پارتی پارێزگارانەو پێشتر چه‌ندین‬ ‫پۆستی گرنگی حکومه‌تی هه‌بووه بەهه‌مان‬ ‫شێوه خۆی کاندید ده‌کات‪.‬‬ ‫پرۆسه‌ی هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆک بۆ پارتی‬ ‫پارێزگاران یه‌که‌مجار ژماره‌یه‌ک که‌س خۆیان‬ ‫کاندید ده‌که‌ن‪ ،‬که ده‌بێت ئه‌ندامی په‌رله‌مان‬ ‫بن‪ ،‬پاشان کۆمه‌ڵێک ده‌نگدانی یه‌کبه‌دوای یه‌ک‬ ‫له‌نێوان ئه‌ندام په‌رله‌مانه‌کانی هه‌مان پارتدا‬ ‫ده‌کرێت‪ ،‬هه‌ر کاندیدێک که‌مترین ده‌نگ بهێنێت‬ ‫له پرۆسه‌که ده‌کرێته ده‌ره‌وه تاکو دواجار دوو‬ ‫کاندید ده‌مێننه‌وه‪ .‬دوای ئه‌وه ئیتر سه‌ره‌ی‬ ‫ئه‌ندامانی ئاسایی پارته‌که دێت تاکو یه‌کالیی‬ ‫بکه‌نه‌وه کام له‌و دوو کاندیده ده‌بنه سه‌رۆکی‬ ‫پارته‌که‪.‬‬ ‫هه‌ڵبه‌ته ترێزه مه‌ی نه‌که‌وته به‌ر مه‌حه‌کی‬ ‫ئه‌ندامانی پارته‌که‌ی کاتێک ساڵی ‪ ٢٠١٦‬بوو‬ ‫به سه‌رۆک‪ ،‬چونکه رکابه‌ره‌که‌ی که ئه‌ندێرا‬ ‫لێدسۆن بوو پاشه‌کشه‌ی کردو ئیتر ترێزه مه‌ی‬ ‫بوو به سه‌رۆکی پارتی پارێزگاران و سه‌رۆک‬ ‫وه‌زیرانیش‪ .‬له ئێستادا هه‌رکه‌سێک ببێته‬ ‫سه‌رۆکی پارتی پارێزگاران ده‌بێته سه‌رۆکی‬ ‫ئه‌نجومه‌نی وه‌زیرانیش چونکه له به‌ریتانیا‬ ‫سه‌رۆکی پارتی براوه له‌هه‌مان کاتدا سه‌رۆکی‬ ‫ئه‌نجومه‌نی وه‌زیرانیشه‪.‬‬ ‫ئه‌مجاره وا دیاره ژماره‌یه‌کی دیار له‬ ‫ئه‌ندامانی ژن ده‌یانه‌وێ بچنه ناو بازنه‌ی‬ ‫ملمالنێی سه‌رۆکایه‌تی پارتی پارێزگاران‬ ‫له‌ناویاندا ئیسه‌ر مه‌کڤی‪ ،‬ئه‌ندێرا لێدسۆن‪،‬‬ ‫ئه‌مبه‌ر رود‪ ،‬پێنی مۆرداونت و لیز تروس‪ ،‬ئه‌مه‬ ‫جگه له کۆمه‌ڵێک پیاوی دیاری ناو حیزبه‌که‌ش‬

‫ژماره‌یه‌کی دیار‬ ‫له ژنان ده‌یانه‌وێ‬ ‫بچنه ناو ملمالنێی‬ ‫سه‌رۆکایه‌تی پارتی‬ ‫پارێزگاران‬ ‫که بۆریس جۆنسۆن‪ ،‬مایکڵ گۆڤ‪ ،‬ساجید‬ ‫جه‌ڤید‪ ،‬جێرمی هه‌نت و دۆمینیک راب‪.‬‬ ‫مانگی دیسه‌مبه‌ری ڕابردوو له‌ناو په‌رله‌مان‬ ‫هه‌وڵدرا متمانه له ترێزه مه‌ی وه‌ربگیرێته‌وه‬ ‫به‌اڵم سه‌رکه‌وتوو نه‌بوون‪ ،‬بۆیه به‌پێی رێسای‬ ‫پارته‌که تاکو دیسه‌مبه‌ری داهاتوو جێگاکه‌ی‬ ‫سه‌المه‌ته‪ .‬به‌اڵم سه‌رۆک وه‌زیران دوای ئه‌وه‌ی‬ ‫ئه‌و ڕێککه‌وتنه‌ی له‌گه‌ڵ یه‌کێتی ئه‌وروپا کردبووی‬ ‫بۆ هاتنه‌ده‌ره‌وه‌ی به‌ریتانیا له‌و ڕێکخراوه سێجار‬ ‫له‌الیه‌ن په‌رله‌مانی به‌ریتانیاوه ره‌تکرایه‌وه‪ ،‬بۆیه‬ ‫که‌وتۆته ژێر گوشارێکی زۆره‌وه‪ ،‬ئه‌مه جگه‬ ‫له‌وه‌ی له هه‌ڵبژاردنی شاره‌وانیه‌کانی ‪٢‬ی مانگی‬ ‫ئایاری ئه‌مساڵدا پارتی پارێزگاران ‪ ١٣٠٠‬کورسی‬ ‫شاره‌وانیه‌کانی له سه‌رانسه‌ری به‌ریتانیا دۆڕاندو‬ ‫ئاماژه‌کان بۆ ئه‌وه ده‌چن‪ ،‬که له هه‌ڵبژاردنی‬ ‫ئه‌ندامانی په‌رله‌مانی یه‌کێتی ئه‌وروپاش که‬ ‫‪٢٣‬ی ئه‌م مانگه ده‌کرێت دیسانه‌وه گورزێکی‬ ‫تری به‌ربکه‌وێت‪ .‬هه‌موو ئه‌وانه واده‌که‌ن ترێزه‬ ‫مه‌ی له چه‌ند مانگی داهاتوودا واز له پۆسته‌که‌ی‬ ‫بهێنێت‪.‬‬

‫ترێزه مه‌ی لەکاتێکی خراپدا بوو به‬ ‫سه‌رۆک وه‌زیران‪ ،‬که باری قورسی مه‌سه‌له‌ی‬ ‫چوونه‌ده‌ره‌وه‌ی به‌ریتانیا له یه‌کیتی ئه‌وروپاو‬ ‫ئه‌و هه‌موو کێشمه‌کێشمه‌ی به‌دوای خۆیدا هێنا‬ ‫هه‌ر هه‌مووی به‌سه‌ر شانی ئه‌ودا که‌وت‪ ،‬ئه‌و نه‌ک‬ ‫ته‌نیا له‌الیه‌ن خه‌ڵکی به‌ریتانیاوه به‌ڵکو له‌الیه‌ن‬ ‫ئه‌ندامانی خودی حیزبه‌که‌ی خۆیشیه‌وه که‌وتۆته‬ ‫ژێر مه‌نگه‌نه‌وه‪ .‬له ده‌نگدان بۆ لێوه‌رگرتنه‌وه‌ی‬ ‫متمانه لێی له دیسه‌مبه‌ری رابردوو به‌شێکی دیار‬ ‫له ئه‌ندامانی په‌رله‌مان له‌سه‌ر لیستی حزبه‌که‌ی‬ ‫خۆی ده‌نگیان دژی داو ویستیان له‌کاری بخه‌ن‪،‬‬ ‫چوارشه‌ممه‌ی رابردووش ئه‌ندێرا جینکینس‪ ،‬که‬ ‫ئه‌ندام په‌رله‌مانی پارێزگارانه داوای له ترێزه مه‌ی‬ ‫کرد ده‌ست له‌کار بکێشێته‌وه‪ ،‬چونکه نه‌یتوانیوه‬ ‫به‌ڵێنه‌کانی خۆی ده‌رباره‌ی بریگزیت بباته‌سه‌ر‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها جۆرج ئۆسبۆرن که فیگه‌رێکی گرنگی‬ ‫کۆنزه‌رڤاتیڤه‌کانەو پێشتر وه‌زیری دارایی بووه‬ ‫پێشنیاری کردووه که کابینه‌که دژی ترێزه مه‌ی‬ ‫هه‌ستێت و کۆنزه‌رڤاتیڤ سه‌رۆکه‌که‌ی خۆی‬ ‫بگۆڕێت و ده‌نگده‌رانی بباته‌وه‪.‬‬ ‫ئه‌مبه‌ر رود که وه‌زیری کارو خانه‌نشینیه به‬ ‫هه‌ڵه‌ی ده‌زانێت فشار بخرێته سه‌ر ترێزه مه‌ی‬ ‫که وازبهێنێت له ئێستادا‪ ،‬به‌ڵکو ده‌بێت لێی‬ ‫بگه‌ڕێن تاکو هه‌نگاوی یه‌که‌می بریگزیت ده‌چێته‬ ‫بواری جێبه‌جێکردنه‌وه ئینجا خۆی واز ده‌هێنێت‬ ‫وه‌ک به‌ڵێنی داوه‪ .‬رود وایده‌بینێت که وازهێنانی‬ ‫ترێزه مه‌ی له ئێستادا پرۆسێسه‌که گرفتاوی‬ ‫ده‌کات و وزه‌یه‌کی زۆری ئه‌ندامان ده‌بات تاکو‬ ‫سه‌رۆکێکی تر داده‌نێنه‌وه‪.‬‬ ‫له هه‌موو دۆخه‌کاندا‪ ،‬پێناچێت تریزه مه‌ی له‬ ‫کۆتایی ئه‌مساڵداو کاتێک گۆشت قه‌لی جه‌ژنی‬ ‫کریسمس ده‌خوات ئیدی نه سه‌رۆکی حزب و نه‬ ‫سه‌رۆک وه‌زیران بێت‪ .‬به‌اڵم کێ ده‌بێته سه‌رۆکی‬ ‫حزب؟ حزبێک که له هه‌ڵبژاردنی رابردووی‬ ‫په‌رله‌مان ساڵی ‪ ٢٠١٧‬خاوه‌نی ‪ ٣١٧‬کورسی‬ ‫په‌رله‌مان و زیاتر له ‪ ١٣‬ملیۆن ده‌نگده‌رو ‪١٢٤‬‬ ‫هه‌زار ئه‌ندام و مێژوویه‌کی ‪ ١٨٥‬ساڵه؟ دیار‬ ‫نییه جارێ به‌اڵم ئه‌گه‌ری ژنێک ئه‌گه‌رێکی‬ ‫به‌هێزه‪.‬‬

‫ئیسه‌ر مه‌کڤی‬

‫پاشه‌کشه ده‌کات‪ ،‬بەاڵم ده‌یه‌وێت‬ ‫هه‌ڵوێستێک تۆمار بکات‪ .‬له‌ڕووی‬ ‫سیمبولیه‌وه گرنگه که‌شتیه فڕۆکه‌‬ ‫هه‌ڵگره‌که‌ی ئەمریکا له که‌نداوی فارسیدا‬ ‫بێت و بچێت‪ ،‬هه‌رچه‌نده سه‌رکرده‌کان‬ ‫به‌باشی ده‌زانن زۆر نزیک نه‌بنه‌وه له‬ ‫که‌ناری که‌نداوه‌که‪ ،‬چونکه ئیتر له‌وێوه‬ ‫که‌نداوه‌که زۆر ته‌نگ ده‌بێته‌وەو له‬ ‫به‌ری باشووریشه‌وه ئاوه‌که تاڕاده‌یه‌ک‬ ‫قووڵ نییه و ته‌نکه‪ .‬له‌والشه‌وه‪ ،‬هێزه‬ ‫ئێرانییه‌کان که له ئێستادا ‘سوپای‬ ‫پاسداران’ن و له‌م دواییه سزای خراوه‌ته‬ ‫سه‌ر‪ ،‬هه‌میشه ‪ -‬ده‌ڵێم هه‌میشه‌‪ -‬کێشه‬ ‫بۆ که‌شتیه ئەمریکیه‌کان دروست ده‌که‌ن‬ ‫که به گه‌رووه‌که‌دا ده‌ڕۆن‪.‬‬ ‫بۆمبهاوێژه‌کانی ئەمریکاش که به‌ره‌و‬ ‫که‌نداو ده‌ڕۆن کێشه‌یه‌کی ترن‪ .‬یان چی له‬ ‫له قه‌ته‌ره‌وه ده‌رچن یاخود له بنکه‌یه‌کی‬ ‫ئاسمانی هاوشێوه‌وه له ده‌وڵه‌تی ئیماراتی‬ ‫دراوسێوه که پێویستیان به مۆڵه‌ت‬ ‫هه‌یه له واڵتی میوان سه‌باره‌ت به‌و‬ ‫ئامانجانه‌ی بۆمبه‌کانیان ئاراسته ده‌که‌ن‪.‬‬ ‫(دیاره فڕۆکه‌هه‌ڵگره‌که له‌و باره‌یه‌وه‬ ‫به‌خت یاوه‌ریه‌تی چونکه که‌شتیه‌که‬ ‫شه‌ش هێکتار و نیو ده‌بێت که ئەمریکا‬ ‫خۆی خاوه‌ن سه‌روه‌ریه‌تی‪ -‬پێویستی به‬ ‫مۆڵه‌تی که‌س نییه‪).‬‬ ‫هۆکاری نیگه‌رانی تریش هه‌ن‪.‬‬ ‫نیگه‌رانی سه‌باره‌ت به په‌یوه‌ستیی ئێران‬ ‫به کۆتوبه‌نده ئه‌تۆمیه‌کان و ترسی‬ ‫فه‌له‌ستینییه‌کان له‌وه‌ی له چووارچێوه‌ی‬ ‫نه‌خشه‌ی داهاتووی تره‌مپ بۆ ئاشتی‬ ‫له خۆرهه‌التی ناوه‌راست بخه‌ڵه‌تێنرێن‪.‬‬ ‫مانگی ئایار ده‌کرێت مانگێکی ترسناک‬ ‫‌بێت‪.‬‬ ‫سایمۆن هه‌ندرسن‪ :‬به‌ڕێوه‌به‌ری‬ ‫‘به‌رنامه‌ی بێرنستین بۆ کاروباری که‌نداو و‬ ‫سیاسه‌تی وزه’یه له په‌یمانگای واشینتۆن‪.‬‬


‫��خ�ر�هە�ڵا ت��ی ��اوەڕا�س‬ ‫�‬ ‫ۆ‬ ‫ت‬ ‫ن‬

‫‪8‬‬ ‫دووباره‌‬ ‫ده‌نگدان له ئیستەنبوڵ‬

‫زەمەن‬ ‫رۆژی ‪ ٦‬ی ئایار بۆ الیه‌نگرانی ئۆپۆزسیۆن و کاندیده‌که‌یان‬ ‫رۆژێکی خۆش نه‌بوو‪ ،‬بڕیاری ئه‌نجومه‌نی بااڵی هه‌ڵبژاردنه‌کان‬ ‫به دووباره‌کردنه‌وه‌ی هه‌ڵبژاردنه‌کانی ئیستەنبوڵ له ‪٢٣‬ی‬ ‫مانگی داهاتوو‪ ،‬نیگه‌رانییه‌کی زۆری هێنا بۆ پارتی جەهەپە و‬ ‫ئه‌و که‌سانه‌ش که ده‌نگیان دابوو به ئەکره‌م ئیمامئۆغڵو‪ ،‬ئه‌وان‬ ‫بیرده‌که‌نه‌وه چۆن ئه‌مجاره‌ش بتوانن کاندیده‌که‌یان سه‌ربخه‌ن‪.‬‬ ‫ره‌نگه ئه‌و رۆژه‌ش که دووباره بۆ سه‌رله‌نوێ ده‌نگدانه‌وه‬ ‫دیاریکراوه بێمه‌به‌ست نه‌بێ‪ ،‬چونکه کۆتایی مانگی ‪ ٦‬به‌شێکی‬ ‫زۆری خێزانه ئیستەنبوڵییه‌کان له پشووی هاوینه‌دان و له‬ ‫ده‌ره‌وه‌ی ئیستەنبوڵن به‌تایبه‌ت خێزانه‌کانی چینی ناوه‌ڕاست‪.‬‬ ‫بێجگه له پرۆتێست و ناڕه‌زایی به ئااڵی تورکیاوه‪ ،‬چه‌ندان‬ ‫نوکت ‌ه له‌سه‌ر دیاریکردنی ئه‌و رۆژه باڵوکرایه‌وه‪ .‬له سۆشیال‬ ‫میدیا نوکته‌یه‌ک باڵوبووەته‌وه گوایه له دورگه‌ی بوزکه‌ده‬ ‫نووسراوێک هه‌ڵواسراوه‪‘ :‬ئیستەنبوڵیه‌کان رۆژی ‪٢٣‬ی مانگی‬ ‫‪ ٦‬مه‌ل ‌ه نه‌که‌ن له‌و ئاوه‌دا چونکه ره‌نگه قرش په‌الماریان بدات’‪.‬‬ ‫یاخود نووسراوه‪‘ :‬رۆژی ‪٢٣‬ی ‪ ٦‬له بۆدروم به‌فرێکی‬ ‫زۆر ده‌بارێت بۆیه با ئیستەنبوڵیه‌کان خۆره‌تاوه خۆشه‌که‌ی‬ ‫ئیستەنبوڵ جێنه‌هێڵن’‪.‬‬ ‫زۆر خاڵ هه‌یه وا له ئۆپۆزسیۆن بکات وزه‌ی خۆی زیاتر‬ ‫بکات بۆ دووباره ده‌نگدان له ئیستەنبوڵ‪ ،‬له‌ناویشیاندا ئه‌گه‌ری‬ ‫ئه‌وه‌ی که هه‌لومه‌رجی ئابووری تورکیا به‌ره‌و باشتر ناڕوات و‬ ‫لیره‌ی تورکی هێنده‌ی تر به‌هاکه‌ی داده‌به‌زێت‪ ،‬که ئه‌مه‌ش‬ ‫گوشارێکی تر ده‌بێت بۆ ئەردۆغان و ئاکه‌په‪ .‬جگه له‌وه‪،‬‬ ‫جه‌هه‌پەو هه‌ده‌په وایده‌بینن‪ ،‬که ئه‌وه گوشاری ئەردۆغان‬ ‫بووه له ئه‌نجومه‌نی بااڵی هه‌ڵبژاردنه‌کان تاکو ئه‌نجامه‌کانی‬ ‫کۆتایی مانگی مارس هه‌ڵبوه‌شێته‌وه‪ .‬له‌وه‌ش خراپتر پارته‬ ‫چه‌په بچووکه‌کان‪ ،‬که پێشتر کاندیدیان هه‌بوو له‌م سه‌رله‌نوێ‬ ‫ده‌نگدانه‌وەیەدا هیچ کاندیدێکیان نابێت‪ ،‬به دیاریکراوی پارتی‬ ‫کۆمۆنیستی تورکیا بڕیاریان داوه ده‌نگ بده‌ن به به‌ربژێره‌که‌ی‬ ‫جه‌هه‌په‪.‬‬ ‫پێده‌چێ ئەردۆغان گره‌و له‌سه‌ر ئه‌وه بکات‪ ،‬که به‬ ‫جیاوازییه‌کی که‌م دۆڕاندوویه‌تی پێشتر‪ ،‬بۆیه ده‌کرێت ئه‌مجاره‬ ‫بیباته‌وه‪ ،‬هه‌روه‌ها گره‌و له‌سه‌ر ئه‌و ژماره زۆره‌ی ده‌نگده‌رانی‬ ‫کورد بکات له ئیسته‌نبوڵ ئه‌ویش به رێگه‌دان به پارێزه‌ره‌کانی‬ ‫ئۆجه‌الن تاکو سه‌ردانی ئیمیراڵی بکه‌ن‪ ،‬به‌اڵم هه‌ده‌په پارتێکی‬ ‫به ئه‌زموونەو توانای زیکزاکی سیاسی هه‌یه‪ ،‬که ئه‌مه‌ش‬ ‫واده‌کات به‌الڕێدابردنی ئاسان نه‌بێت‪ .‬جگه له‌و خااڵنه‪،‬‬ ‫راستیه‌کی تر هه‌یه‪ ،‬ئه‌ویش ئه‌وه‌یه سروشتی سۆسیۆلۆجی‬ ‫و هۆشیاری سیاسی کورده‌کانی ئیستەنبوڵ له ئاستێکدا نییه‬ ‫ئەردۆغان وا بەئاسانی بیانکاته نێچیری گه‌مه‌یه‌کی ئاشکرا‪.‬‬ ‫هێشتا شتێک هه‌یه ناڕوونه ئه‌ویش هه‌ڵوێستی پارتی‬ ‫سه‌عاده‌تی ئیسالمی توندئاژۆیه‪ .‬له هه‌ڵبژاردنی کۆتایی مانگی‬ ‫مارس کاندیدی پارتی سه‌عاده‌ت‪ ،‬که نه‌جده‌ت گۆکجینه‌ر بوو‬ ‫توانی سه‌رووی ‪ ١٠٠‬هه‌زار ده‌نگ بهێنێ‪ .‬زۆرکه‌س پێیانوایه‪ ،‬که‬ ‫سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی پارتی سه‌عاده‌ت به رە‌خنه‌گرێکی سه‌رسه‌ختی‬ ‫ئەردۆغان و ئاکه‌په ناسراوه‪ ،‬ده‌نگده‌رانی پارتی سه‌عاده‌ت‬ ‫ده‌نگ ناده‌ن به کاندیدێکی سیکیوالری وه‌کو ئیکره‌م ئیمام‬ ‫ئۆغڵو و ره‌نگه بیده‌ن به پارتێکی ئیسالمی تری وه‌کو ئاکه‌په‪،‬‬ ‫به‌اڵم به بڕیاری پارتی سه‌عاده‌ت به‌وه‌ی دووباره کاندیدیان‬ ‫ده‌بێت و به‌شداری ده‌که‌ن ئەردۆغان ئه‌و هیوایه‌شی نه‌ما‪.‬‬ ‫هاوسۆزی گشتیش بۆ جه‌هه‌پەو کاندیده‌که‌ی له‌ناو رای‬ ‫گشتی ئه‌ستەنبوڵیشدا هه‌ر له قازانجی ئەردۆغان نییه‪ ،‬چونکه‬ ‫زۆربه‌ی خه‌ڵک وایده‌بینێ هه‌ڵبژاردنه‌کان ته‌نیا به‌هۆی دۆڕانی‬ ‫ئەردۆغانه‌وه دووباره ‌ده‌کرێنه‌وه‪ .‬خه‌ڵک ئێستا ئیمام ئۆغڵو‬ ‫وه‌کو قوربانی ده‌ستی سیاسه‌تی ئاکه‌پەو ئەردۆغان ده‌بینن‪.‬‬ ‫بۆیه هه‌رچه‌نده ئەردۆغان هیوایه‌کی زۆری له‌سه‌ر دووباره‬ ‫ده‌نگدانه‌وه‌ی دانیشتووانی ئیستەنبوڵ هه‌ڵچنیوه‪ ،‬به‌اڵم زۆر‬ ‫هۆکار هه‌ن وا بکه‌ن هیواکه‌ی زۆریش مژده‌به‌خش نه‌بێ‪.‬‬

‫‪zamenpress@gmail.com‬‬ ‫ژمارە (‪ )18‬سێشەممە ‪2019/5/14‬‬

‫عێراق و تورکیا‪ ..‬لە دۆستایەتییەوە بۆ بەردەم دادگا‬ ‫هەرێمی کوردستان لەکوێی ئەو مشتومڕەی نێوان ئەنقەرە و بەغدایە‬ ‫زەمەن‬ ‫ی نه‌وتی نێوان‬ ‫ی بۆری گواستنه‌و‌ه ‌‬ ‫هێڵ ‌‬ ‫ی خاوه‌ندارێت ‌‬ ‫ی‬ ‫توركیاو عێراق‪ ،‬به‌هاوبه‌ش ‌‬ ‫ده‌كرێت له‌الیه‌ن هه‌ردوو ده‌وڵه‌تەوە‬ ‫ی چه‌ند رێككه‌وتننامه‌یه‌ك‬ ‫هه‌روه‌ها به‌پێ ‌‬ ‫به‌ڕێو‌ه ده‌برێت‪.‬‬ ‫ی ئه‌نقه‌ره‌‪ ،‬ئه‌و‬ ‫به ‌بۆچوون ‌‬ ‫رێككه‌وتننامه‌ی ‌ه رێگا ب ‌ه هه‌رێمی‌‬ ‫ی عێراق ده‌دات راسته‌وخۆ بگاته‌‬ ‫كوردستان ‌‬ ‫ئه‌و بۆریی ‌ه نه‌وتییانه‌‪ ،‬به‌اڵم به‌غدا جیاوازتر‬ ‫ی بازرگانی‌‬ ‫بۆ شته‌كان ده‌ڕوانێ و ل ‌ه ژوور ‌‬ ‫ی توركیا تۆمار‬ ‫ی له‌دژ ‌‬ ‫ی سكااڵ ‌‬ ‫نێوده‌وڵه‌ت ‌‬ ‫كردووه‌‪ .‬له‌كاتێكدا ك ‌ه هه‌ڵسه‌نگاندنه‌كانی‌‬ ‫ی له‌‬ ‫ی نێوده‌وڵه‌ت ‌‬ ‫ی بازرگان ‌‬ ‫ژوور ‌‬ ‫ی بڕیار ده‌ربكات‪،‬‬ ‫نزیكبوونه‌وه‌دای ‌ه له‌و‌ه ‌‬ ‫ی به‌وه‌ی ‌ه به‌په‌ل ‌ه بگاته‌‬ ‫واشنتۆن پێویست ‌‬ ‫چاره‌سه‌رێك ك ‌ه به‌هۆیه‌و‌ه رێگریی لە‬ ‫ی نه‌وتی‌‬ ‫ی هه‌نارد‌ه ‌‬ ‫ئه‌نقه‌ر‌ه بكات ب ‌ۆ راگرتن ‌‬ ‫عێرا ‌ق ‪ -‬به‌تایبه‌ت ل ‌ه كاتێكدا ك ‌ه هه‌ر‬ ‫به‌رمیل ‌ه نه‌وتێك ل ‌ه بازاڕه‌كاندا پێویستی‌‬ ‫ی ئێران بگرێته‌و‌ه كه‌‬ ‫ی نه‌وت ‌‬ ‫به‌وه‌ی ‌ه جێگ ‌ه ‌‬ ‫ی لێ كراو‌ه بگاته‌‬ ‫ی سزاكانه‌و‌ه رێگر ‌‬ ‫به‌هۆ ‌‬ ‫بازاڕه‌كان‪.‬‬ ‫ل ‌ه رێككه‌وتنه‌و‌ه بۆ هه‌ڵسه‌نگاندن‬ ‫ی نێوان‬ ‫ی نه‌وت ‌‬ ‫بۆری گواستنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی دووان ‌هی‌‬ ‫توركیاو عێراق پڕۆژه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی ‌‌‌قه‌بار‌ه گه‌وره‌كان ‌ه ك ‌ه په‌ره‌یان‬ ‫هاوبه‌ش ‌‬ ‫پێدراوه‌و له‌وێو‌ه عێراق ده‌توانێ رۆژانه‌‬ ‫ی خاو هه‌نارد‌ه بكات‬ ‫ملیۆنان به‌رمیل نه‌وت ‌‬ ‫ی به‌نده‌ری‌‬ ‫ی ناوه‌ڕاست به‌ڕێ ‌‬ ‫به‌ره‌و ده‌ریا ‌‬ ‫جه‌یهان ل ‌ه توركیا‪ .‬ئه‌و دوو واڵت ‌ه له‌‬ ‫ی ‪١٩٧٣‬دا رێككه‌وتننامه‌ی بنیاتنانی‌‬ ‫ساڵ ‌‬ ‫ئه‌و بۆریی ‌ه نه‌وتییانه‌یان ئیمزا كردووه‌و‬ ‫دواتریش ل ‌ه ‪ ١٩٧٦‬و ‪ ١٩٨٢‬و ‪ ٢٠١٠‬دا ئه‌و‬ ‫گرێبه‌ست ‌ه نوێكراوه‌ته‌وه‌‪.‬‬ ‫له‌و رێككه‌وتنه‌دا باس له‌و‌ه كراو‌ه كه‌‬ ‫ی توركیا “پێویست ‌ه پابه‌ندبێ به‌‬ ‫حكومه‌ت ‌‬ ‫ی جموجۆڵی‌‬ ‫ی عێراق له‌بار‌ه ‌‬ ‫رێنماییه‌كان ‌‬ ‫ی هاتوو ل ‌ه عێراق ل ‌ه سه‌رجه‌م‬ ‫ی خاو ‌‬ ‫نه‌وت ‌‬ ‫ی عه‌مباركردن و وێستگه‌كانی‌‬ ‫سه‌نته‌ره‌كان ‌‬ ‫ی درێژكراوه‌دا‬ ‫كۆتایی”‪ .‬ل ‌ه رێككه‌وتننام ‌ه ‌‬ ‫ی ‪ ٢٠١٠‬ئیمزا كرا‪ ،‬توركیا‬ ‫ك ‌ه ل ‌ه ساڵ ‌‬ ‫ی عێراقی‌“‬ ‫ی له‌و‌ه كرده‌و‌ه ك ‌ه “الیه‌ن ‌‬ ‫جه‌خت ‌‬ ‫ی عێراق”‬ ‫ی كۆمار ‌‬ ‫ی نه‌وت ‌‬ ‫وه‌ك “وه‌زاره‌ت ‌‬ ‫ی ئه‌و ناسینه‌‬ ‫ناسێنراو‌ه به‌و مه‌رج ‌ه ‌‬ ‫ی عێراق) ده‌بێته‌‬ ‫ی نه‌وت ‌‬ ‫(وات ‌ه وه‌زاره‌ت ‌‬ ‫ی ل ‌ه سه‌رجه‌م به‌ڵگه‌و‬ ‫ی عێراق ‌‬ ‫الیه‌ن ‌‬ ‫ی تایبه‌ت بۆریی‌‬ ‫ی پێشووتر ‌‬ ‫دۆكۆمێنته‌كان ‌‬ ‫ی نێوان توركیاو عێراق‪.‬‬ ‫نه‌وتی ‌‬ ‫ی ‪٢٠١٤‬وه‌‪ ،‬ئه‌نقه‌ر‌ه رێگای‌‬ ‫ل ‌ه سه‌ره‌تا ‌‬ ‫ی كوردستان داو‌ه بۆ‬ ‫ی هه‌رێم ‌‬ ‫ب ‌ه حكومه‌ت ‌‬ ‫ی سه‌ربه‌خۆو‬ ‫ی نه‌وت به‌شێوه‌یه‌ك ‌‬ ‫هه‌نارد‌ه ‌‬ ‫ی عێراق‪،‬‬ ‫ی نه‌وت ‌‬ ‫ی وه‌زاره‌ت ‌‬ ‫به‌بێ مۆڵه‌ت ‌‬ ‫ی له‌‬ ‫ی ئه‌و بودجه‌ی ‌ه ‌‬ ‫ئه‌ویش بۆ جێگرتنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی كوردستان‪،‬‬ ‫عێراقه‌و‌ه بڕدرابو بۆ هه‌رێم ‌‬ ‫ی كورد‬ ‫ئه‌وه‌ش وایكرد بۆریی ‌ه نه‌وتییه‌كان ‌‬ ‫ی نێوان‬ ‫ببه‌سترێنه‌و‌ه ب ‌ه بۆریی ‌ه نه‌وتییه‌كان ‌‬ ‫توركیاو عێراق به‌تایبه‌ت ل ‌ه شارۆچك ‌هی‌‬ ‫ی سه‌ر سنوور ك ‌ه له‌ژێر‬ ‫فیشخاپور ‌‬ ‫ی هه‌رێمدایه‌‪ .‬ئه‌مه‌ش‬ ‫ی حكومه‌ت ‌‬ ‫كۆنترۆڵ ‌‬ ‫ی هه‌رێم ل ‌ه فرۆشتنی‌‬ ‫لەتوانایدای ‌ه حكومه‌ت ‌‬ ‫ی راسته‌وخۆ به‌‬ ‫ی به‌شێوه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫نه‌وت ‌‬ ‫بازاڕه‌كان و هه‌روه‌ها ل ‌ه كۆكردنه‌و‌هی‌‬ ‫ی وای ‌ه ئه‌و كاره‌‬ ‫داهاته‌كانیشی‌؛ به‌غدا پێ ‌‬ ‫ی ده‌بینێ ئه‌وه‌‬ ‫نایاساییه‌‪ ،‬به‌اڵم كورد وا ‌‬ ‫وه‌ك قه‌ره‌بویه‌ك ‌ه بۆ ئه‌و موچه‌و بودجه‌ی ‌هی‌‬ ‫به‌غدا رایگرتبوو‪.‬‬ ‫ی ‪ ٢٠١٤‬ناكۆكییه‌كان‬ ‫ی ئایار ‌‬ ‫ل ‌ه مانگ ‌‬ ‫ی نه‌وتی‌‬ ‫ی به‌بازاڕكردن ‌‬ ‫ی كۆمپانیا ‌‬ ‫هان ‌‬ ‫عێراق (سۆمۆ)یان دا بۆ تۆماركردنی‌‬ ‫یو‬ ‫ی نێوده‌وڵه‌ت ‌‬ ‫ی بازرگانی ‌‬ ‫سكااڵ ل ‌ه ژور ‌‬ ‫ی نه‌وتی‌‬ ‫ی وه‌زاره‌ت ‌‬ ‫ی ب ‌ه وه‌كاله‌ت ‌‬ ‫بۆئه‌و‌ه ‌‬ ‫ی بكات له‌و پرسه‌دا‪ .‬الیه‌نی‌‬ ‫عێراق دادوه‌ری ‌‬ ‫ی بوو ل ‌ه حكومه‌تی‌‬ ‫سكااڵلێكراو بریت ‌‬ ‫ی (بۆتاس)‬ ‫توركیا ك ‌ه له‌الیه‌ن كۆمپانیا ‌‬ ‫ی ده‌كرێت (بۆتاس‬ ‫ه‌و‌ه نوێنه‌رایه‌ت ‌‬ ‫ی نه‌وت و گازو‬ ‫ی گواستنه‌و‌ه ‌‬ ‫كۆمپانیایه‌ك ‌‬ ‫بازرگانیی ‌ه ل ‌ه توركیاو له‌الیه‌ن ده‌وڵه‌ته‌وه‌‬ ‫ی ده‌كرێت)‪ .‬سكااڵك ‌ه جه‌خت‬ ‫خاوه‌ندارێت ‌‬ ‫ی گواستنه‌وه‌و‬ ‫له‌و‌ه ده‌كاته‌و‌ه ك ‌ه “له‌ڕێ ‌‬ ‫ی خاو‬ ‫ی نه‌وت ‌‬ ‫هه‌روه‌ها عه‌مباركردن ‌‬ ‫له‌الیه‌ن كوردستانه‌وه‌‪ ،‬هه‌روه‌ها له‌ڕێی‌‬ ‫ی ئه‌و نه‌وته‌و‌ه ب ‌ه ته‌نكه‌ر له‌‬ ‫گواستنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی جه‌یهان‪ ،‬ك ‌ه هه‌موو ئەو كارانه‌‬ ‫به‌نده‌ر ‌‬ ‫ی عێراق ئه‌نجام‬ ‫ی حكومه‌ت ‌‬ ‫به‌بێ مۆڵه‌ت ‌‬ ‫ی بۆتاس‬ ‫ده‌درێن‪ ،‬توركیاو كۆمپانیا ‌‬

‫ی خۆیان ل ‌ه رێكه‌وتن ‌‬ ‫ی‬ ‫پابه‌ندبوونه‌كان ‌‬ ‫ی نه‌وت به‌ڕێی‌‬ ‫تایبه‌ت ب ‌ه گواستنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی نێوان هه‌ردووالوه‌‬ ‫بۆریی ‌ه نه‌وتییه‌كان ‌‬ ‫پێشێل كردووه‌”‪.‬‬ ‫پاش چه‌ندین ساڵ ل ‌ه به‌ره‌وپێشچوونی‌‬ ‫ی په‌رده‌وه‌‪ ،‬ئێستا ئه‌و‬ ‫له‌سه‌رخۆ له‌پشت ‌‬ ‫یو‬ ‫كه‌یس ‌ه ل ‌ه گه‌یشتندای ‌ه به‌ره‌و كۆتاییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی بازرگانی‌‬ ‫ی ده‌كرێت ژوور ‌‬ ‫هاوكات پێشبین ‌‬ ‫ی دووه‌می‌‬ ‫ی تشرین ‌‬ ‫ی ل ‌ه مانگ ‌‬ ‫نێوده‌وڵه‌ت ‌‬ ‫داهاتوودا بڕیار له‌سه‌ر ئه‌و كه‌یس ‌ه بدات‪.‬‬ ‫ی توركیا پابه‌ندن ب ‌ه رێزگرتن‬ ‫دادگاكان ‌‬ ‫ل ‌ه بڕیار‌ه دادوه‌ریی ‌ه ده‌ره‌كییه‌كانه‌وه‌‪،‬‬ ‫ی دژی‌‬ ‫ی دادوه‌ر ‌‬ ‫هه‌ربۆی ‌ه هه‌ر بڕیارێك ‌‬ ‫ی بۆتاس‪ ،‬ناچاریان‬ ‫ئه‌نقه‌ره‌و كۆمپانیا ‌‬ ‫ی به‌غدا جێبه‌جێ بكه‌ن‬ ‫ده‌كات رێنماییه‌كان ‌‬ ‫ی خاو‬ ‫ی نه‌وت ‌‬ ‫ی فرۆشتن و باركردن ‌‬ ‫له‌بار‌ه ‌‬ ‫ی جه‌یهان ته‌نانه‌ت به‌و نه‌وته‌‬ ‫ل ‌ه به‌نده‌ر ‌‬ ‫ی كۆمپانیا نه‌وتییه‌‬ ‫كوردیەشه‌و‌ه ك ‌ه به‌هۆ ‌‬ ‫بیانییه‌كانه‌و‌ه به‌رهه‌م ده‌هێنرێن‪ .‬بڕیاری‬ ‫ی ره‌نگ ‌ه رێگ ‌ه بكاته‌و‌ه له‌به‌رده‌م‬ ‫سه‌ره‌تای ‌‬ ‫ی قه‌ره‌بووكردنه‌و‌هی‌‬ ‫به‌غدا بۆ داواكردن ‌‬ ‫ی داهاتووی‌‬ ‫ی ل ‌ه دانیشتنه‌كان ‌‬ ‫زیانه‌كان ‌‬ ‫ی ل ‌ه سااڵنی‌‬ ‫ی بازرگانی نێوده‌وڵه‌ت ‌‬ ‫ژوور ‌‬ ‫داهاتوو‪.‬‬ ‫ی ئەمریکا ل ‌ه مه‌ترسیدان‬ ‫به‌رژه‌وه‌ندییه‌كان ‌‬ ‫ی خۆیه‌وه‌‬ ‫ی ئه‌و جۆره ال ‌‬ ‫ده‌ره‌نجامێك ‌‬ ‫ی ئەمریکا راده‌چڵكێنێت‪.‬‬ ‫هاوپه‌یمانه‌كان ‌‬ ‫ی ناجۆر‪،‬‬ ‫ی دادوه‌ری ‌‬ ‫ل ‌ه توركیا‪ ،‬بڕیارێك ‌‬ ‫ی ره‌جه‌ب‬ ‫ره‌نگ ‌ه گورز ل ‌ه شكۆو گه‌وره‌ی ‌‬ ‫ته‌یب ئه‌ردۆغان بدات له‌كاتێكدا كه‌‬ ‫ی له‌و واڵت ‌ه ل ‌ه داكشاندایه‌‪.‬‬ ‫ی ئابوری ‌‬ ‫متمان ‌ه ‌‬ ‫ی عێراق‪ ،‬كوردو شه‌ریكه‌‬ ‫ل ‌ه كوردستان ‌‬ ‫ی هیچ پاڵنه‌رێكیان نابێت بۆ‬ ‫نه‌وتییه‌كان ‌‬ ‫ی خاو‪ .‬هه‌روه‌ها ئه‌گه‌ر‬ ‫ی نه‌وت ‌‬ ‫هه‌نارده‌كردن ‌‬ ‫هه‌ر الیه‌نێك بیه‌وێ بۆریی ‌ه نه‌وتییه‌كانی‌‬ ‫نێوان توركیاو عێراق دابخات‪ ،‬ئه‌وا‬ ‫ی چه‌ند‬ ‫ی نه‌وت‪ ،‬ل ‌ه ماو‌ه ‌‬ ‫ی جیهانی ‌‬ ‫بازاڕ ‌‬ ‫ی نیو ملیۆن‬ ‫هه‌فته‌یه‌كدا رۆژان ‌ه نزیك ‌ه ‌‬ ‫به‌رمیل نه‌وت له‌ده‌ست ده‌دات‪.‬‬ ‫ی نیساندا‪ ،‬بۆریی ‌ه نه‌وتییه‌كانی‌‬ ‫ل ‌ه مانگ ‌‬ ‫نێوان توركیاو عێراق رۆژان ‌ه ‪٣٩٢‬‬ ‫ی هه‌رێمیان‬ ‫هه‌زار به‌رمیل نه‌وتی خاو ‌‬ ‫گواستوه‌ته‌وه‌و هه‌روه‌ها ‪ ٨٦‬هه‌زار به‌رمیل‬ ‫ی به‌رهه‌مهاتوویان ل ‌ه كه‌ركوكه‌وه‌‬ ‫نه‌وت ‌‬ ‫ی ره‌وانه‌كراو‬ ‫ی نه‌وت ‌‬ ‫گواستوه‌ته‌وه‌‪ ،‬وات ‌ه كۆ ‌‬ ‫بۆ توركیا گه‌یشت ‌ه ‪ ٤٧٨‬هه‌زار به‌رمیل‬ ‫ی له‌ناكاوی‌‬ ‫نه‌وت ل ‌ه رۆژێكدا‪ .‬كه‌مبوونه‌و‌ه ‌‬ ‫ی پێ‬ ‫ی هه‌ست ‌‬ ‫ئه‌و بڕ‌ه نه‌وته‌‪ ،‬به‌توند ‌‬ ‫ی ئه‌وه‌وه‌ی ‌ه كه‌‬ ‫ی به‌هۆ ‌‬ ‫ده‌كرێت‪ ،‬به‌شێك ‌‬ ‫ی خێراتر كرد بۆ‬ ‫ئەمریکا هه‌ڵمه‌ته‌كان ‌‬ ‫ی ئێران‬ ‫ی نه‌وت ‌‬ ‫فشارخستنه‌سه‌ر هه‌نارد‌ه ‌‬ ‫ی سفر ئه‌مه‌ش وه‌ك‬ ‫بۆ گه‌یشتن ب ‌ه خاڵ ‌‬ ‫كاردانه‌وه‌یه‌ك له‌به‌رامبه‌ر به‌رنام ‌هی‌‬ ‫ی ئێران‪.‬‬ ‫ی هه‌رێمی ‌‬ ‫ی و سیاسه‌ت ‌‬ ‫ئه‌تۆمی ‌‬ ‫ی ره‌وانه‌كراو له‌‬ ‫ی نه‌وت ‌‬ ‫ی بڕ ‌‬ ‫كه‌مبوون ‌‬ ‫ی نێوان توركیاو عێراق‪،‬‬ ‫بۆریی ‌ه نه‌وتییه‌كان ‌‬ ‫ی نه‌وت ب ‌ه توركیاو بازاڕه‌‬ ‫واده‌كات پێدان ‌‬ ‫ی ناوه‌ڕاست زۆر قورس‬ ‫ی ده‌ریا ‌‬ ‫نه‌وتییه‌كان ‌‬ ‫ی ئێرانیش رێگری‌‬ ‫بیت له‌كاتێكدا ك ‌ه نه‌وت ‌‬ ‫لێكراو‌ه بگات ‌ه ئه‌و بازاڕانه‌‪.‬‬ ‫له‌ئێستادا‪ ،‬ئه‌و بۆریی ‌ه نه‌وتییانه‌‬ ‫ی خاوی‌‬ ‫ی نه‌وت ‌‬ ‫ی سه‌ره‌كی ‌‬ ‫سه‌رچاو‌ه ‌‬ ‫ی رابردوودا‬ ‫ی ئازار ‌‬ ‫توركیان و ل ‌ه مانگ ‌‬ ‫ی ئه‌و واڵته‌یان‬ ‫ی داهات ‌‬ ‫ی ‪‌ ٪٢٤‬‬ ‫رێژ‌ه ‌‬ ‫دابین كردووه‌‪ .‬له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا‪ ،‬ئێران و‬

‫روسیا ل ‌ه چاوه‌ڕوانیدان بۆ جێگرتنه‌و‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی عێراق ل ‌ه بازاڕه‌كاندا‪ ،‬ك ‌ه ده‌گاته‌‬ ‫پشك ‌‬ ‫ی توركیا‬ ‫ی ‪١٢‬تا ‪ ٪١٥‬ل ‌ه نه‌وت ‌‬ ‫نزیك ‌ه ‌‬ ‫دابین ده‌كات‪ .‬هیچ كام ل ‌ه واشنتۆن و‬ ‫ئه‌ردۆغان نایانه‌وێ توركیا له‌وه‌زیاتر ببێته‌‬ ‫ی ئه‌و دوو‬ ‫ی پشتبه‌ستوو ب ‌ه وز‌ه ‌‬ ‫واڵتێك ‌‬ ‫ی بۆریی ‌ه نه‌وتییه‌كانی‌‬ ‫واڵته‌‪ .‬ل ‌ه داخستن ‌‬ ‫نێوان توركیاو عێراق‪ ،‬ئێران زۆرترین‬ ‫قازانج به‌ده‌ستبهێنێت‪ ،‬ك ‌ه ده‌بێت ‌ه هۆی‌‬ ‫ی وز‌هی‌‬ ‫ی هه‌نارد‌ه ‌‬ ‫ی ستراتیژیه‌ت ‌‬ ‫به‌هێزبوون ‌‬ ‫ئێران بۆ رۆژهه‌اڵت و رۆژئاوا ل ‌ه به‌رامبه‌ر‬ ‫ی ئەمریکا بۆ هه‌نارد‌هی‌‬ ‫رێوشوێنه‌كان ‌‬ ‫باشورو باكور ل ‌ه عێراقه‌و‌ه بۆ توركیا‪.‬‬ ‫ب ‌ه پێچه‌وانه‌وه‌‪ ،‬به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی‌‬ ‫ئەمریکا‪ ،‬عێراق‪ ،‬توركیاو هه‌رێمی‌‬ ‫كوردستان هه‌موو خزمه‌ت ده‌كرێت به‌هۆی‌‬ ‫ی دادوه‌رییانه‌‬ ‫ی بڕیار ‌‬ ‫ی به‌په‌ل ‌ه ‌‬ ‫راگرتن ‌‬ ‫ی نێوان‬ ‫ی بۆریی ‌ه نه‌وتییه‌كان ‌‬ ‫له‌سه‌ر پرس ‌‬ ‫ی چاره‌سه‌ركردنی‌‬ ‫توركیاو عێراق و به‌هۆ ‌‬ ‫ئه‌و كه‌یسه‌وه‌‪ .‬ئه‌نقه‌ره‌و كوردو واشنتۆن‬ ‫ی هه‌وڵیانداو‌ه بۆ قایلكردنی‌‬ ‫به‌هاوبه‌ش ‌‬ ‫ی بڕیاری‌‬ ‫به‌غدا سه‌باره‌ت ب ‌ه دواخستن ‌‬ ‫دادگا‪ ،‬به‌اڵم تاوه‌كو ئێستا هه‌وڵه‌كانیان‬ ‫ی عێراق پێی‌‬ ‫ی هێناوه‌‪ .‬حكومه‌ت ‌‬ ‫شكست ‌‬ ‫ی تاوانه‌كان ده‌یباته‌وه‌‪،‬‬ ‫ی بااڵ ‌‬ ‫وای ‌ه ل ‌ه دادگا ‌‬ ‫ی دادگاییه‌‬ ‫ی ئه‌و پڕۆس ‌ه ‌‬ ‫هه‌ربۆی ‌ه راگرتن ‌‬ ‫ی سیاسییه‌و‌ه قورسبێ بۆ‬ ‫ره‌نگ ‌ه له‌ڕوو ‌‬ ‫ی عێراق‬ ‫ی سه‌رۆكوه‌زیران ‌‬ ‫عادل عه‌بدولمه‌هد ‌‬ ‫ی لێگیرا ل ‌ه ئه‌نجامدانی‌‬ ‫ك ‌ه پێشتر ره‌خن ‌ه ‌‬ ‫ی بودج ‌ه بۆ‬ ‫ی تایبه‌ت ب ‌ه پرس ‌‬ ‫گرێبه‌ست ‌‬ ‫ی مانگانه‌‬ ‫ی ‪ ٤٩٠‬ملیۆن دۆالر ‌‬ ‫ره‌وانه‌كردن ‌‬ ‫ی به‌په‌له‌‬ ‫ی سازش ‌‬ ‫بۆ هه‌رێم به‌بێ ئه‌و‌ه ‌‬ ‫هه‌بێت له‌سه‌ر ئه‌و پرسه‌‪ .‬هه‌ربۆی ‌ه كارێكی‌‬ ‫ی بكرێت‬ ‫ناواقعیی ‌ه چاوه‌ڕێ ل ‌ه عه‌بدولمه‌هد ‌‬ ‫ی هه‌ژموون به‌سه‌ر توركیا‬ ‫ده‌ستبه‌ردار ‌‬ ‫ی چه‌ند سازشێك له‌الیه‌ن‬ ‫ببێت به‌بێ بوون ‌‬ ‫ئه‌نقه‌ره‌وه‌‪.‬‬ ‫ی ئه‌م مانگ ‌ه (ئایار)‬ ‫بڕیار‌ه ل ‌ه ‪‌ ١٤‬‬ ‫ی ئه‌نقه‌ر‌ه بكات بۆ‬ ‫ی سه‌ردان ‌‬ ‫عه‌بدولمه‌هد ‌‬ ‫ی یه‌كالكه‌ره‌وه‌‬ ‫ی ل ‌ه كۆبوونه‌وه‌یه‌ك ‌‬ ‫به‌شدار ‌‬ ‫ی دادگای‌‬ ‫ی ئه‌و پرسه‌و‌ه به‌رله‌و‌ه ‌‬ ‫له‌بار‌ه ‌‬ ‫ی دوایین دانیشتنی‌‬ ‫ی نێوده‌وڵه‌ت ‌‬ ‫داد ‌‬ ‫ی ئه‌یلولدا) و‬ ‫ی ئه‌نجام بدات (له‌مانگ ‌‬ ‫خۆ ‌‬ ‫ی بڕیار بدات (ل ‌ه مانگی‌‬ ‫هه‌روه‌ها به‌رله‌و‌ه ‌‬ ‫ی به‌وه‌یه‌‬ ‫ی دوه‌مدا)‪ .‬ئه‌مریكا پێویست ‌‬ ‫تشرین ‌‬ ‫ی بڕواپێكه‌ر ئاماد‌ه بكات ئه‌گه‌ر زاڵ‬ ‫كه‌یسێك ‌‬ ‫ی خۆی‌‬ ‫بێت به‌سه‌ر ترس و نیگه‌رانیه‌كان ‌‬ ‫دژ به‌ئێران و ئه‌گه‌ر بیه‌وێت رووبه‌ڕووی‌‬

‫ئەمریکاو تورکیاو‬ ‫هەرێمی کوردستان‬ ‫هەوڵدەدەن عێراق‬ ‫سکااڵکەی لە دادگا‬ ‫دوابخات‬

‫ی ئێران ببێته‌و‌ه له‌ڕێی فشار‌ه‬ ‫به‌هێزبوون ‌‬ ‫ی بوونه‌ته‌وه‌‪.‬‬ ‫ناوخۆییه‌كانی ك ‌ه رووبه‌ڕوو ‌‬ ‫ی چاالكانه‌و‬ ‫ی كاركردن ‌‬ ‫ئه‌مه‌ش ب ‌ه مانا ‌‬ ‫راسته‌وخۆ دێت له‌گه‌ڵ هه‌موو الیه‌نه‌كان بۆ‬ ‫ی ئه‌نقه‌ره‌‬ ‫ی كۆبوونه‌وه‌ك ‌ه ‌‬ ‫دڵنیابوون له‌و‌ه ‌‬ ‫به‌رهه‌مهێنه‌ر بێت ك ‌ه دواتر عه‌بدولمه‌هدی‌‬ ‫ی ئه‌و‬ ‫ده‌توانێت بگه‌ڕێته‌و‌ه واڵت و ئه‌نجام ‌‬ ‫كۆبوونه‌وه‌ی ‌ه وه‌ك ده‌سكه‌وت به‌كاربهێنێت‬ ‫ی بڕیاری‌‬ ‫ی هه‌بێت بۆ راگرتن ‌‬ ‫و پاساو ‌‬ ‫دادگا‪.‬‬ ‫ی واشنتۆن له‌گه‌ڵ‬ ‫په‌یوه‌ندییه‌كان ‌‬ ‫ی ئێستادا زۆرباش نین‬ ‫ئه‌نقه‌ر‌ه له‌كات ‌‬ ‫ی و ئاڵۆزی ل ‌ه چه‌ند روویه‌كه‌وه‌‬ ‫ی گرژ ‌‬ ‫به‌هۆ ‌‬ ‫ی سیستمی‌‬ ‫(ب ‌ه نموونه‌‪ ،‬فرۆشتن ‌‬ ‫ی ب ‌ه توركیا‪،‬‬ ‫ی روس ‌‬ ‫ی ئێس ‪‌ ٤٠٠‬‬ ‫موشه‌كی ‌‬ ‫ی توركیا له‌‬ ‫رێوشوێن ‌ه ئه‌منیی ‌ه تونده‌كان ‌‬ ‫ی سوریا)‪ .‬له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا‪ ،‬كاتێك‬ ‫باكور ‌‬ ‫ی ئەمریکا چاویان ب ‌ه سه‌ركرده‌‬ ‫به‌رپرسان ‌‬ ‫توركییه‌كان ده‌كه‌وێت بۆ ماوه‌یه‌كی‌‬ ‫ی ب ‌ه روون و ئاشكرایی‌‬ ‫كورت‪ ،‬پێویست ‌‬ ‫ی تایبه‌ت به‌‬ ‫ی دادگای ‌‬ ‫ئاماژ‌ه ب ‌ه بڕیار ‌‬ ‫ی نێوان توركیاو عێراق‬ ‫بۆریی ‌ه نه‌وتییه‌كان ‌‬ ‫بكه‌ن و داوا ل ‌ه ئه‌نقه‌ر‌ه بكرێت زیاده‌ڕه‌وی‌‬ ‫ی نادروست ئه‌گه‌ر‬ ‫نه‌كات ل ‌ه بڕیارێك ‌‬ ‫كه‌یسه‌ك ‌ه به‌رده‌وام بێت‪ .‬پێویست ‌ه ئه‌م‬ ‫ی شه‌ریكه‌‬ ‫ی بگه‌یه‌نن له‌ڕێ ‌‬ ‫په‌یام ‌ه به‌باش ‌‬ ‫ی كه‌متر‬ ‫ئه‌وروپییه‌كانه‌و‌ه ك ‌ه په‌یوه‌ندییه‌ك ‌‬ ‫ئاڵۆزیان هه‌ی ‌ه له‌گه‌ڵ ئه‌نقه‌ره‌‪ .‬ئه‌و‬ ‫ی زیاتریان‬ ‫هاوپه‌یمانان ‌ه ئه‌بێ خوازیاری ‌‬ ‫هه‌بێت بۆ یارمه‌تیدان‪ ،‬له‌به‌رئه‌و‌هی‌‬ ‫ی كه‌م له‌وان خوازیارین‬ ‫ژماره‌یه‌ك ‌‬ ‫ی هه‌رێم ببنین ل ‌ه قه‌یرانه‌وه‌‬ ‫حكومه‌ت ‌‬ ‫بئاڵێت و روسیا به‌هێز بێت یاخود توركیا‬ ‫ی داخستنی‌‬ ‫ی ره‌شه‌و‌ه به‌هۆ ‌‬ ‫بخرێت ‌ه لیست ‌‬ ‫بۆریی ‌ه نه‌وتییه‌كان یاخود پشتگوێخستنی‌‬ ‫بڕیار‌ه دادوه‌رییه‌كانه‌وه‌‪.‬‬ ‫واشنتۆن له‌ئێستادا په‌یوه‌ندییه‌كی‌‬ ‫ی هه‌ی ‌ه له‌گه‌ڵ به‌غدا‪ ،‬بۆی ‌ه ره‌نگه‌‬ ‫باشتر ‌‬ ‫ی قایل بكات‬ ‫ئه‌و بتوانێ عادل عه‌بدولمه‌هد ‌‬ ‫ی بڕیاری‌‬ ‫ی بێ ب ‌ه دواخستن ‌‬ ‫ی راز ‌‬ ‫به‌و‌ه ‌‬ ‫ی به‌هێز‬ ‫ی له‌به‌رامبه‌ر پشتیوانیكردن ‌‬ ‫دادوه‌ر ‌‬ ‫ی دیك ‌ه بۆ نموونه‌‪ ،‬به‌رپرسانی‌‬ ‫ل ‌ه پرسه‌كان ‌‬ ‫ئەمریکا دەتوانن هانده‌ر بن ل ‌ه كۆتا البردنی‌‬ ‫ی توركیا ل ‌ه باشیك‪ ،‬كه‌‬ ‫ی سه‌ربازی ‌‬ ‫بنك ‌ه ‌‬ ‫ی توركیا‬ ‫ی ‪ ٢٠١٥‬هێزه‌كان ‌‬ ‫له‌وێداو ل ‌ه ساڵ ‌‬ ‫ی نوێیان داگیركردوو‌ه ك ‌ه درێژ‬ ‫ناوچه‌یه‌ك ‌‬ ‫ده‌بێته‌و‌ه به‌ره‌و موسڵ‪ .‬عه‌بدولمه‌هدی‌‬ ‫دڵنیای ‌ه له‌وه‌ی ‌ه ئه‌و پرس ‌ه ده‌وروژێنرێ‬ ‫ی بۆ ئه‌نقه‌ره‌‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫ی سه‌ردانه‌ك ‌ه ‌‬ ‫له‌میان ‌‬ ‫تاوه‌كو ئێستا توركیا ئینكاری کردووه‌‬ ‫سه‌باره‌ت به‌و پرسه‌‪.‬‬ ‫واشنتۆن به‌هه‌مان شێو‌ه ده‌توانێت‬ ‫ئۆفه‌رێك بخات ‌ه به‌رده‌م عێراق ل ‌ه كڕینی‌‬ ‫ی ئێران بۆماو‌هی‌‬ ‫ی غازو كاره‌با ‌‬ ‫مه‌رجدار ‌‬ ‫ی دیك ‌ه ك ‌ه ئه‌وه‌ش كه‌متر زیان‬ ‫‪ ٩٠‬رۆژ ‌‬ ‫ی ئەمریکا ده‌گه‌یه‌نێ‬ ‫ب ‌ه به‌رژه‌وه‌ندییه‌كان ‌‬ ‫ی هه‌نارد‌هی‌‬ ‫ب ‌ه به‌راورد له‌گه‌ڵ شكستهێنان ‌‬ ‫ی عێراق‪ .‬درێژكردنه‌و‌هی‌‬ ‫ی باكوور ‌‬ ‫وز‌ه ‌‬ ‫ی داهاتوودا‬ ‫ی له‌و جۆر‌ه له‌هاوین ‌‬ ‫سازشێك ‌‬ ‫ی رێگری‌‬ ‫ی ده‌بێ بۆ له‌و‌ه ‌‬ ‫ی دیك ‌ه ‌‬ ‫قازانجێك ‌‬ ‫ی سه‌رزه‌نشتی‌‬ ‫ده‌كات ل ‌ه ئێران بۆ ئه‌و‌ه ‌‬ ‫ی كاره‌بای‌‬ ‫ئەمریکا بكات ل ‌ه هه‌ر بڕینێك ‌‬ ‫ی ل ‌ه عێراق‪.‬‬ ‫وه‌رز ‌‬ ‫نوسینی‌‪ :‬مایكڵ نایتس‬ ‫وەرگێڕانی ل ‌ه ئینگلیزییه‌وه‌‪ :‬فه‌الح حه‌سه‌ن‬


‫ع ��را ق��ی‬ ‫ێ‬

‫‪zamenpress@gmail.com‬‬ ‫ژمارە (‪ )18‬سێشەممە ‪2019/5/14‬‬

‫‪7‬‬

‫كورد ئاگاداری كارەکانی بانكی ناوه‌ندیی نییه‌‬

‫هەرجارەو نووسەرێک دەینووسێت‬

‫ﮐﻮرد ﻟﻪ ﻋﯿﺮاق‬ ‫‪٧‬‬

‫مەزهەر كەریم‬

‫ژنانیش دەتوانن‬ ‫زەمەن‬ ‫بانكی ناوه‌ندیی عێراق ك ‌ه به‌هه‌ستیارترین‬ ‫دامه‌زراوه‌ی ئابووریی‌و دارایی هه‌ژمار ده‌كرێت‬ ‫له‌واڵتدا‪ ،‬کەچی کورد نەک هیچ پۆستێکی‬ ‫بەرنەکەوتووە‪ ،‬بەڵکو ئاگاداری كاروباره‌كانیشی‬ ‫نییە‪.‬‬ ‫بریكاری پێشووی وه‌زاره‌تی دارایی عێراق‬ ‫لەمبارەیەوە دەڵێت‪ :‬كورد خۆی بە كه‌مته‌رخه‌م‬ ‫دەزانێ ‌ له‌ئاست دوورەپەرێزی لە ناوەندێکی‬ ‫وا گرنگ و هەستیاردا‪ .‬هەر ئەو نا‪ ،‬چەند‬ ‫پەرلەمانتارێکیش راستی ئەو قسەیە دەسەلمێنن‪.‬‬ ‫ئه‌حمه‌دی حاجی ره‌شید ئەندامی پەرلەمانی‬ ‫عێراق لەسەر فراکسیۆنی کۆمەڵی ئیسالمی بۆ‬ ‫زەمەن وتی‪ :‬الیه‌ن ‌ه عێراقییه‌كان ئامادەبوون‬ ‫پۆستی یه‌كێك له ‌وه‌كیله‌كانی بانكی ناوه‌ندیی‬ ‫بده‌ن به ‌كورد‪ ،‬کەچی به‌هۆی ملمالنێی‬ ‫حزبییانەی پارتی‌و یه‌كێتییه‌و‌ه ئه‌و پۆسته‌‬ ‫‌تائێستا نه‌دراو‌ه به‌كورد‪.‬‬ ‫له‌دوای رووخانی رژێمی به‌عس كورد وه‌كو‬ ‫هاوبه‌شێكی راسته‌قین ‌ه به‌شداریی ل ‌ه سه‌رله‌نوێ‬ ‫دامه‌زراندنه‌وه‌ی عێراقدا كر‌د و پشكی له‌سه‌رجه‌م‬ ‫دامه‌زراوه‌كاندا بۆ دیاریكرا‪ ،‬به‌اڵم به‌وته‌ی د‪.‬فازڵ‬ ‫نه‌بی بریكاری پێشووی وه‌زاره‌تی دارایی عێراق‪،‬‬ ‫كورد خۆی داوای هیچ پۆستێكی نه‌كردوو‌ه له‌ناو‬ ‫بانکی ناوەندییدا‪ ،‬ئه‌وه‌ش به‌زیانێكی گه‌وره‌‬ ‫شكاوه‌ته‌و‌ه بۆ هه‌رێمی كوردستان‪.‬‬ ‫نه‌بی بۆ “زه‌مه‌ن” روونیكرده‌و‌ه “به‌هۆی‬ ‫نه‌بوونی هیچ پۆستێكی ئیداریی له‌ناو بانكی‬ ‫ناوه‌ندییدا‪ ،‬چه‌ندین گرفت بۆ بانكه‌كانی كوردستان‬ ‫دروستكراون‪ .‬هەروەها‌تائێستاش بانكی ناوه‌ندی‬

‫د‪ .‬فازڵ نه‌بی‪:‬‬ ‫به‌هۆی‬

‫كه‌مته‌رخه‌مییه‌وه‌‬

‫كورد زۆر پۆستی‬ ‫له‌ ده‌ستداوه‌‬

‫لقی خۆی له‌سلێمانی نه‌كردووەته‌و‌ه ك ‌ه پێشتر‬ ‫داخرابوو‪ ،‬هۆكاری ئه‌وه‌ش بۆ كه‌مته‌رخه‌می‬ ‫كورد خۆی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌‪.‬‬ ‫بانكی ناوه‌ندیی عێراق له‌چه‌ندین پۆست‌و‬ ‫دامه‌زراوه‌ی هه‌ستیار پێكدێت‌و له‌الیه‌ن‬ ‫ئه‌نجومه‌نێكه‌و‌ه به‌ڕێوه‌ده‌برێت ك ‌ه پێی ده‌وترێت‬ ‫ئه‌نجومه‌نی كارگێڕیی ‌و ل ‌ه نۆ كه‌س پێكدێن‪،‬‬ ‫ئه‌وانیش پارێزگار‌و حه‌وت ئه‌ندام‌و یه‌ك راوێژكار‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها پارێزگاری بانكه‌ك ‌ه دوو بریكاری هه‌یه‌‪،‬‬ ‫به‌اڵم هیچ یه‌كێك له‌و پۆستان ‌ه به‌ده‌ست‬ ‫كورده‌و‌ه نین‪ ،‬بێجگ ‌ه له ‌ئه‌نجومه‌نی كارگێڕیی‬ ‫‪ ١٧‬پۆستی بااڵی دیك ‌ه لەو ‌بانكه‌دا هە ‌ن كه‌‬

‫هەمبانە‬

‫بریتین ل ‌ه به‌ڕێوه‌به‌ری گشتی‌و به‌ڕێوه‌به‌ری‬ ‫گشتی به‌وه‌كال ‌هت‌و جێگری به‌ڕێوه‌به‌ری گشتی‌و‬ ‫به‌ڕێوه‌به‌ر‪.‬‬ ‫شیروان میرزا په‌رله‌مانتاری عێراق‌و ئه‌ندامی‬ ‫لیژنه‌ی دارایی بۆ “زه‌مه‌ن” وتی‪“ :‬كورد له كاتی‬ ‫دانوستان‌و گفتوگۆكانیدا له‌گه‌ڵ الیه‌نه‌كانی عێراقدا‬ ‫هێنده‌ی چاوی له‌سه‌ر پۆست ‌ه بااڵكان‌و پۆستی‬ ‫وه‌زیره‌كان هه‌یه‌‪ ،‬هێند‌ه گرنگی به‌پۆسته‌كانی‬ ‫دیك ‌ه نادات‪ ،‬ك ‌ه هه‌ندێك له‌و پۆستان ‌ه گرنگیی‬ ‫زۆریان هه‌یه‌‌و پێگه‌ی هه‌ستیارن”‪.‬‬ ‫شیروان وتیشی‪“ :‬ئه‌گه‌ر كورد به‌وردی‬ ‫كار له‌سه‌ر وه‌رگرتنی ئه‌و پۆست ‌ه هه‌ستیارانه‌‬ ‫نه‌كات‪ ،‬ئه‌وا ل ‌ه داهاتوودا به‌زیانێكی زۆر بۆی‬ ‫ده‌شكێته‌وه‌‪ ،‬بۆی ‌ه پێویست ‌ه الیه‌ن ‌ه كوردییه‌كان‬ ‫داوا بكه‌ن ل ‌ه سه‌رجه‌م پۆست ‌ه هه‌ستیاره‌كان‌و‬ ‫دامه‌زراوه‌كاندا پشكی كورد پارێزراو بێ”‪.‬‬ ‫حزب ‌ه بااڵده‌سته‌كانی هه‌رێمی كوردستان‬ ‫ئاماژ‌ه به‌و‌ه ده‌كه‌ن‪ ،‬حكومه‌تی به‌غدا‌و الیه‌نه‌‬ ‫عێراقییه‌كان ل ‌ه ده‌ستوور الیانداوه‌‌و پشكی‬ ‫كورد ناده‌ن لەناو دامه‌زراوه‌كانی عێراقدا‪،‬‬ ‫له‌وباره‌یه‌و‌ه ئه‌حمه‌د حاجی ره‌شید په‌رله‌مانتاری‬ ‫عێراق‌و ئه‌ندامی لیژنه‌ی دارایی ئاماژەی بەوەدا‪،‬‬ ‫الیه‌نه‌كانی عێراق ئاماده‌ن یه‌كێك له‌بریكاره‌كانی‬ ‫پارێزگاری بانكی ناوه‌ندیی‌و چه‌ند پۆستێكی‬ ‫دیكه‌ی ناو دامه‌زراوه‌ك ‌ه بده‌ن ب ‌ه كورد‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫به‌هۆی ملمالنێ‌و ناكۆكییه‌كانی نێوان پارتی ‌و‬ ‫یه‌كێتی‪‌،‬تائێستا ئه‌و پرس ‌ه یه‌كالیی نه‌بوه‌ته‌وه‌‪.‬‬ ‫روونیشیكرده‌وه‌‪ ،‬نه‌بوونی هیچ كوردێك له‌‬ ‫پۆست ‌ه بااڵكانی بانكی ناوه‌ندییدا بوه‌ت ‌ه هۆی‬ ‫زیانێكی زۆری ئابوری‌و دارایی بۆ هه‌رێمی‬ ‫كوردستان‪ ،‬به‌تایبه‌ت ل ‌ه پرسه‌كانی خستنه‌بازاڕی‬ ‫دراوو مامه‌ڵه‌ی دۆالر به‌رامبه‌ر به‌دینار‪.‬‬

‫سیاسییەكی نوێخواز‬

‫ئا‪ :‬زەمەن‬ ‫لەناو الیەنە سیاسییەكانی عێراقدا بە‬ ‫سیاسییەكی نەرم‌و نیان ناسراوە‌و لەسەر‬ ‫ئاستی دەرەوەش پەیوەندییەكی بەهێزی‬ ‫دروست كردووە‪ ،‬دەیەوێت بە ستایلێكی‬ ‫ێ سیاسەت بكات‌و خۆی بەدوور بگرێت‬ ‫نو ‌‬ ‫ێ تائیفی‌و مەزهەبییەكان‪ ،‬هەوڵیش‬ ‫لە ملمالن ‌‬ ‫دەدات خۆی لەو باكگراوندە دابڕنێت كە وەكو‬ ‫پاشكۆی ئێران سەیر بكرێت‪ ،‬بۆیە لەناو‬ ‫جەماوەرەكەیدا بەپیاوە نوێخوازەكە ناسراوە‪.‬‬ ‫عەممار عەبدولعەزیز موحسن تەباتەبائی‬ ‫ئەلحەكیم‪ ،‬سەرۆكی رەوتی حیكمەی‬ ‫نیشتمانی‪ ،‬ساڵی ‪ 1971‬لە شاری نەجەف‬ ‫لەدایك بووە‪ ،‬بەهۆی ئەوەی باپیری مەرجەعی‬ ‫بااڵی شیعەكانی عێراق بووە‌و بنەماڵەیەكی‬ ‫دیار بوون‪ ،‬لەگەڵ هاتنە سەركاری سەدام‬ ‫حسێن‪ ،‬لەالیەن دەزگا ئەمنییەكانەوە‬ ‫هەوڵ بۆ دەستگیركردنیان دراوە‪ ،‬بۆیە‬ ‫بنەماڵەكەی بەرەو ئێران هەاڵتوون‪ ،‬خوێندنی‬ ‫لە بواری ئایینیدا تەواو كردووە‌و بڕوانامەی‬ ‫بەكالۆریۆسیشی لە یاسادا لە زانكۆی قوم‬ ‫بەدەست هێناوە‪.‬‬ ‫بەهۆی ئەوەی عەممار كەسێكی وریا‌و‬ ‫لێهاتوو بووە‪ ،‬هەر زوو بۆتە جێی سەرنجی‬ ‫محەمەد باقر حەكیمی مامی‪ ،‬كە سەرۆكایەتیی‬ ‫ئەنجومەنی بااڵی شۆڕشی ئیسالمیی كردووە‪،‬‬ ‫بۆیە عەمماری وەكو نوێنەری خۆی بۆ چەندین‬

‫بانكی ناوه‌ندیی دامه‌زراوه‌یه‌كی‬ ‫سه‌ربه‌خۆی ‌ه ل ‌ه عێراقدا چه‌ندین ئه‌ركی‬ ‫له‌ئه‌ستۆدای ‌ه له‌وانه‌‪:‬‬ ‫* رێكخستنی پاره‌ی یه‌ده‌گی عێراق‬ ‫له‌سه‌ر ئاستی ناوخۆ‌و پاراستنی رێژه‌كه‌ی‬ ‫* چاودێریكردنی دراوی عێراق له‌ناو‬ ‫بانكی نێوده‌وڵه‌تی‌و سه‌رپه‌رشتیكردنی زێڕ‬ ‫* له‌چاپدانی دراوو كۆنترۆڵكردنی‬ ‫رێژه‌ی پاره‌ی نه‌ختین ‌ه ل ‌ه بازاڕ‌و بانكه‌كاندا‬ ‫* كۆنترۆڵكردنی به‌های دینار‬ ‫له‌به‌رامبه‌ر دراو‌ه بیانییه‌كان‬ ‫* خستنه‌بازاڕی دۆالر‌و پارێزگاریكردن‬ ‫لە به‌رزبوونه‌و‌ه ‌و نزمبوونه‌وه‌ی به‌های‬ ‫دینار‬ ‫* پاراستنی سه‌قامگیریی نه‌ختینه‌یی‌و‬ ‫رێگرتن ل ‌ه هه‌اڵوسان ‌و جێبه‌جێكردنی‬ ‫سیاسه‌تی نه‌ختینه‌‬ ‫* رێكخستن‌و سه‌رپه‌رشتیكردنی‬ ‫كه‌رتی بانكی‌و سیستمی دارایی ل ‌ه عێراقدا‬

‫كۆڕ‌و كۆبوونەوەی جیهانی رەوانە كردووە‌و‬ ‫كچێكی خۆیشی پێداوە‪ ،‬بەوەش عەممار‬ ‫چانسی لەناو ئەنجومەنی بااڵی ئیسالمیدا‬ ‫زیاتر بووە‪.‬‬ ‫دوای رووخانی رژێمی بەعس گەڕاوەتەوە‬ ‫بۆ عێراق‌و دەستی بە چاالكی كردووە لە‬ ‫بوارەكانی سیاسی‌و ئاینی‌و كۆمەاڵیەتی‌و‬

‫رۆشنبیریدا‪ ،‬سەرۆكایەتیی دامەزراوەی‬ ‫شەهیدی میحرابی گرتۆتە دەست‪ ،‬كە‬ ‫دامەزراوەیەكی رۆشنبیریی‌و ئایینییە‪ ،‬لەساڵی‬ ‫‪‌2009‬و لەسەر وەسیەتنامەی باوكی‪ ،‬وەكو‬ ‫سەرۆكی ئەنجومەنی بااڵی شۆڕشی ئیسالمی‬ ‫لە عێراق هەڵبژێردراوە‌و لەهەڵبژاردنەكانی‬ ‫‪2014‬دا ‪ 30‬كورسیی پەرلەمانی عێراقیان‬

‫بەدەست هێناوە‪ ،‬لەگەڵ چەند الیەنێكی دیكە‬ ‫ئیئتیالفی یەكگرتووی عێراقیان پێكهێناوە‌و‬ ‫بوونەتە زۆرینەی پەرلەمانی‪ ،‬هەتا لەساڵی‬ ‫‪2016‬دا عەممار حەكیم وەكو سەرۆكی‬ ‫ئیئتیالفەكە هەڵبژێردراوە‪.‬‬ ‫بەهۆی دروستبوونی ناكۆكی لەنێوان‬ ‫عەممار حەكیم‌و سەركردەكانی دیكەی‬ ‫ئەنجومەنی بااڵی ئیسالمی لەسەر شێوازی‬ ‫كار‌و خەباتی سیاسی‪ ،‬لەساڵی ‪2017‬دا‬ ‫دەستی لە پۆستی سەرۆكی ئەنجومەنەكە‌و‬ ‫ئەندامیەتی ئەو حزبە كێشایەوە‌و پارتێكی‬ ‫نوێی بەناوی رەوتی حیكمەی نیشتمانی‬ ‫راگەیاند‌و خۆی سەرۆكایەتی رەوتەكەی گرتە‬ ‫دەست‪.‬‬ ‫ێ دەڕوانێتە‬ ‫عەممار بە دیدگایەكی نو ‌‬ ‫سیاسەتكردن‌و دەیەوێت خۆی لە پاشكۆیەتی‬ ‫ئێران‌و ملمالنێی تائیفی‌و مەزهەبی بەدوور‬ ‫ێ سیاسەت بكات‪،‬‬ ‫بگرێت‌و بەشێوازێكی نو ‌‬ ‫هەربۆیە لەمیانی هەڵبژاردنەكانی ساڵی‬ ‫‪2018‬دا دروشمی عێراقیانەی بەرز كردەوە‌و لە‬ ‫ریزبەندی الیەنە براوەكانی هەڵبژاردندا پلەی‬ ‫چوارەمی بەدەست هێنا‪.‬‬ ‫عەممار حەكیم هاوسۆزییەكی زۆری لەگەڵ‬ ‫دۆزی كورددا هەیە‌و ئاستی پەیوەندییەكانیشی‬ ‫لەگەڵ الیەنە كوردستانییەكاندا زۆر باشە‪،‬‬ ‫هاوكات بەرگرییەكی گەورە لە سیستمی‬ ‫فیدراڵی دەكات لەعێراقدا‌و لەگەڵ ئەوەیە‬ ‫عێراق بكرێت بەچەند هەرێمێك‪.‬‬

‫لەگەڵ ئەوەی ژنانی عێراق دوچاری‬ ‫ژیانی خێڵەكی‌و دەربەدەری‌و شەڕی زۆر‬ ‫هاتوون لەسەر خاكەكەیان‪ ،‬بەاڵم لێرەو‬ ‫لەوێ‌ ژنانێك دەبینین لە كۆمەڵگای عێراقیدا‬ ‫بەدرێژایی سەدان ساڵ دەبنە ناوو ناوبانگ‬ ‫بۆ خۆیان‌و ژنانی دیكەی عێراقیەكان‪،‬‬ ‫یەكێك لەو ژنانەش (زەها حەدید)ە‪ ،‬كە‬ ‫ناسراوە بە شاژنی دیزاین و بیناسازی‪.‬‬ ‫ئەگەر لە لیستی ‪ 100‬بیناسازی گەورەی‬ ‫جیهان بڕوانیت‪ ،‬تەنها ناوی یەك ژنی‬ ‫تێدایە‪ ،‬كە ئەویش عێراقیە‪“ .‬زەها حەدید”‬ ‫ئەو ژنەی كە بەپێی گۆڤاری تایم یەكێكە‬ ‫لە ‪ 100‬كەسایەتیە هەرە بەهێزەكەی جیهان‬ ‫و بەپێی گۆڤاری فۆربسی ئەمریكایش بێت‬ ‫یەكێكە لە ‪ 100‬ژنە هەرە بەهێزەكەی جیهان‪.‬‬ ‫زەها لە ساڵی ‪ 1950‬لەبەغدا لەدایكبووە‪،‬‬ ‫كچی وەزیری پێشووی دارایی عێراق محەمەد‬ ‫حەدیدە‪ ،‬كە لەنێوان سااڵنی (‪1958‬‬ ‫‪ )1963‬پالنی ئابوری عێراقی داڕشتووە‪.‬‬‫زەها لە كۆتایی دەیەكانی ساڵی‬ ‫‪1970‬ەوە دەستدەكات بە بیناسازی‌و‬ ‫دیزاینەكانی سەرنجی زۆربەی پسپۆڕانی ئەو‬ ‫بوارەی بەرەو الی خۆی رادەكێشێت‪ ،‬كاتێك‬ ‫كە لە پێشبڕكێیەكدا لەئەڵمانیا بەشداری‬ ‫دەكات دیزاینەكەی خەاڵتی یەكەم دەباتەوە‪.‬‬ ‫زەها تا ئێستا ‪ 16‬خەاڵتی نێودەوڵەتی‬ ‫بەدەستهێناوە‪ ،‬ئەو یەكەم ژنە دیزاینەری‬ ‫بیناسازیە كە توانیویەتی لەساڵی ‪2004‬‬ ‫خەاڵتی “پریتكزكر” بباتەوە كە بە “خەاڵتی‬ ‫نۆبڵی بیناسازیی” ناودەبرێت‪ .‬لەساڵی‬ ‫‪ 2016‬مەدالیای زێڕینی پاشایەتی بەریتانیای‬ ‫پێبەخشراوە‪ ،‬كە لە ساڵی ‪1848‬ەوە ئەم‬ ‫مەدالیایە بەباشترین بیناسازی ئەو واڵتە‬ ‫بەخشراوە‪.‬‬ ‫زەها زیاتر لە ‪ 1000‬پڕۆژەی سەرنجڕاكێش‌و‬ ‫گەورەی لە ‪ 44‬واڵتی جیهاندا دروستكردووە‪،‬‬ ‫لەوانە “هونەرە هاوچەرخیەكانی ڕۆما‪،‬‬ ‫وێستگەی شەمەندەفەری ستراسبۆرگ‬ ‫لەئەڵمانیا‪ ،‬سەنتەی عەلیێف لە باكۆ –‬ ‫ئازربایجان‪ ،‬پردی ئەبوزەبی لە ئیمارات‪،‬‬ ‫یاریگای ستادیۆمی قەتەری تایبەت بە‬ ‫مۆندیالی ‪ ،2022‬ستادیۆمی ئۆڵۆمپی لە‬ ‫لەندەن‪ ،‬خانەی ئۆپرا لە چین‪ ،‬میترۆی‬ ‫ریاز‪ ،‬مۆزەخانەی ماكسی لە رۆما‪ ،‬بینای‬ ‫شانیل لە نیویۆرك‪ ،‬بەندەری سالیرتۆ لە‬ ‫ئیتاڵیاو گەورەترین فڕۆكەخانەی جیهان‬ ‫لە پەكین”‪.‬‬ ‫زەها ئەو ژنە عێراقیەی دەبێتە سەر‬ ‫مانشێتی رۆژنامەكانی دونیاو رۆژنامەیەكی‬ ‫ئیتاڵی لەبارەی زەهاوە دەنوسێت‪“ :‬ئەم ژنە‬ ‫ئەسمەرە چاوڕەشە عێراقیە‪ ،‬بەگەورەترین‬ ‫هونەرمەندی سەردەمی نوێ‌ دادەنرێت”‪.‬‬ ‫زەها وەك ژنێكی عێراقی و شاژنی‬ ‫دیزاین‌و بیناسازی وانەی لە زۆرێك لە‬ ‫ناودارترین زانكۆكانی ئەمریكاو ئەوروپا‬ ‫وتۆتەوەو تا كاتی خانەنشینكردنی لە‬ ‫ساڵی ‪ ،2015‬لە ئەنیستیتۆی بیناسازی‬ ‫زانكۆی هونەری ڤییەننا خاوەنی كورسی‬ ‫پڕۆفیسۆری بووە‪.‬‬ ‫ئەو ژنە عێراقیە كە ناوبانگێكی گەورەی‬ ‫هەبوو لە جیهانی بیناسازی و دیزاینی‬ ‫بیناسازیدا‪ ،‬ئەو مێزەی كاری لەسەر دەكرد‬ ‫نرخی ‪ 380‬هەزار دۆالری ئەمریكی بووە‪.‬‬ ‫ئەو ژنە عێراقیە بەتەنها كاری بۆخۆی‬ ‫نەكرد بەڵكو بووە سیمبول لە مێژووی‬ ‫ژنانی جیهان‌و عێراقیەكاندا‪ ،‬كە یەكەم‬ ‫ژنی دیزاین‌و بیناسازی سەدەی بیست‌و‬ ‫بیست و یەكیش هەژمار دەكرێت ئێستا ئەو‬ ‫ناوێكی درەشاوەیە لەمێژووی ژنانی عێراق‬ ‫و جیهاندا‪.‬‬


‫�کورد�س ت�ان�� ی�ی‬

‫‪6‬‬

‫‪zamenpress@gmail.com‬‬ ‫ژمارە (‪ )18‬سێشەممە ‪2019/5/14‬‬

‫پەکەکە و هەدەپە‬

‫پەیامەکەی ئیمراڵی دەرفەتێکى زێڕینە بۆ تورکیا‬ ‫زەمەن‬ ‫عەبدوڵاڵ ئۆجەالن جارێکی تر‬ ‫لەڕێی پەیامێکەوە جەخت لەسەر‬ ‫دەستپێکردنەوەى پرۆسەی ئاشتى لە‬ ‫تورکیادا دەکاتەوەو پەکەکەو هەدەپەش‬ ‫لەگەڵ ئەوەى گومانیان لە حکومەتى‬ ‫تورکیا هەیە بۆ هەڵگرتنى گۆشەگیریى‬ ‫سەر ئۆجەالن‪ ،‬بەاڵم ئەو پەیامە بە‬ ‫دەرفەتێکى گرنگ دەبینن بۆ چارەسەرى‬ ‫کێشەى کورد‪.‬‬ ‫رۆژى دووى ئەم مانگە ژمارەیەک‬ ‫پارێزەرى ئۆجەالن رێگەیان پێدرا دیدار‬ ‫لەگەڵ ئۆجەالن لە دورگەى ئیمراڵى‬ ‫ئەنجام بدەن‪ ،‬دواى دیدارەکە ئۆجەالن‬ ‫پەیامێکى بە پارێزەرەکانیدا بۆ راى گشتى‬ ‫باڵوکردەوە‪ ،‬کە تیایدا جەختى لەسەر‬ ‫ئاشتى و دانوستانى هێمنانە کردۆتەوە‪.‬‬ ‫پەیامەکەى ئۆجەالن هەر زوو‬ ‫کاردانەوەى لەناو ناوەندى سیاسى و‬ ‫رۆژنامەوانى تورکیا دروستکردو بەشێک‬ ‫لە میدیاکانى تورکیا بابەتیان لەسەر‬ ‫ئەو پەیامە باڵوکردەوە‪ .‬لەناو کوردیشدا‬ ‫پەکەکەو هەدەپە وەک دووالیەنى‬ ‫سەرەکى کە نوێنەرایەتى زۆرایەتى کورد‬ ‫دەکەن لە باکوورى کوردستان هەڵوێستى‬ ‫خۆیان روونکردەوەو پێشوازییان لەو‬ ‫پەیامەى ئۆجەالن کرد‪ .‬ئەوان داواشیان‬ ‫لە حکومەتى تورکیا کرد پەیامە‬ ‫ئاشتیانەکەى ئۆجەالن بە هەند وەربگرێت‬ ‫و ئەو دەرفەتە لەدەست نەدات بۆ‬ ‫هێنانەکایەى ئاشتى‪.‬‬ ‫گونای کوبیالی‪ ،‬وتەبێژی هەدەپە بۆ‬ ‫“زەمەن” وتی‪“ :‬ئەم دیدارە زۆر بایەخدارە‬ ‫بۆ گەلى کوردو بۆ تورکیاش‪ ،‬پێویستە‬ ‫پەیامەکە بە وردى بخوێنرێتەوەو کارى‬ ‫لەسەر بکرێت‪ ،‬پەیامەکە بۆ دیموکراسى‬ ‫و ئاشتى کۆمەاڵیەتى گەالنى تورکیا زۆر‬ ‫گرنگە”‪.‬‬ ‫وتەبێژى هەدەپە‪ ،‬جەخت دەکاتەوە‬

‫پێویستە پایەمەکەى ئۆجەالن بە گرنگ‬ ‫ببینرێ و وتەکانى ئۆجەالنی دووبارە‬ ‫کردۆتەوە کە رایگەیاندووە‪ ،‬كێشه‌كانی‬ ‫توركیاو ناوچه‌ك ‌ه ب ‌ه هێزی نه‌رم واته‌‬ ‫ب ‌ه هێزی عه‌قڵ‪ ،‬سیاسی و كولتووری‬ ‫چاره‌سه‌ر بكه‌ن نه‌ك ب ‌ه رێبازی‬ ‫توندوتیژیی فیزیكی‪.‬‬ ‫ئۆجەالن لە نەورۆزى ‪٢٠١٣‬دا پەیامێکى‬ ‫ئاشتى راگەیاندو داواى بێدەنگکردنى‬ ‫چەکەکانى لە تورکیاو پەکەکەی کرد‪،‬‬ ‫بەوتەى پارێزەرەکانى ئۆجەالن لەم‬ ‫دیدارەیدا جەختى لەسەر پەیامى نەورۆز‬ ‫کردۆتەوەو بەگرنگى زانیوە لەبەرچاو‬ ‫بگیرێت‪.‬‬

‫پەیامەکەى ئۆجەالن دەرفەتێکى ترە‬ ‫بۆ حکومەتى تورکیاو گەلى کورد تا‬ ‫دانوستانەکان دەستپێبکەنەوەو ئاشتى‬ ‫بەرقەراربێ‪ ،‬بۆ ئەوەش داوا لە تورکیاو‬ ‫پەکەکە دەکات ئەم هەلە لەدەست نەدەن‬ ‫و چەکەکانیان بێدەنگ بکەن بۆ ئەوەى‬ ‫پەیامەکەى ئۆجەالن قسە بکات‪.‬‬ ‫کوبالى روونیکردەوە‪ ،‬بڕیارێکى وا‬ ‫هەیە بۆ لەمەودواش دیدارى پارێزەرەکان‬ ‫لەگەڵ ئۆجەالندا بەردەوامبێ‪ ،‬وەک‬ ‫خۆى دەڵێت ئەو گۆشەگیرییەی سەر‬ ‫ئۆجەالن کە هەشت ساڵە پەیڕەو‬ ‫دەکرێت‪ ،‬دژی دەستوورو رێککەوتننامە‬ ‫نێودەوڵەتییەکانە‪.‬‬ ‫لە ماوەی هەشت ساڵى رابردوودا ‪٨١٠‬‬ ‫جار پارێزەرەکانى ئۆجەالن داواکارییان بۆ‬ ‫چاوپێکەوتن لەگەڵ ناوبراو بەرزکردۆتەوە‪،‬‬ ‫بەاڵم وەزارەتى ناوخۆى تورکیاو دادگاى‬ ‫ئەو واڵتە هەر جارەو بە بیانوویەک‬ ‫داواکەیانی رەتکردۆتەوە‪.‬‬ ‫لە ساڵى ‪٢٠١١‬وە رێگە بە پارێزەرەکانى‬

‫ئۆجەالن نەدراوە سەردانى ئیمرالى بکەن‬ ‫و دیدار لەگەڵ ناوبراو بکەن‪ ،‬بەاڵم لە‬ ‫مانگى نیسانى ساڵى ‪ ٢٠١٥‬جارێکى تر‬ ‫گۆشەگیرى لەسەر ئۆجەالن البراو دیدارو‬ ‫بینینەکانى لەگەڵ پارێزەرو خانەوادەو‬ ‫بەرپرسانى هەدەپە دەستیپێکردەوە‪.‬‬ ‫پارتى کرێکارانى کوردسان لەگەڵ‬ ‫ئەوەى رێگەدان بە بینینى ئۆجەالن بە‬ ‫“تاکتیک و سیناریۆ” دەزانێ‪ ،‬هاوکات بە‬ ‫“دەرفەتێکى بەهادار”یش وەسفى دەکات‬ ‫و رایدەگەیەنێ دەبێ پەیامەکەى ئیمرالى‬ ‫جێبەجێ بکرێت‪.‬‬ ‫بەرپرسى‬ ‫ڤارتۆ‪،‬‬ ‫سەرحەد‬ ‫پەیوەندییەکانى دەرەوەى کۆما جڤاکێن‬ ‫کوردستان ‪ -‬کەجەکە ئاماژە بەوە‬ ‫دەکات‪ ،‬کاتێک رێگە نادرێ پارێزەرەکان‬ ‫سەرنجەکانى ئۆجەالن بنووسن و‬ ‫گۆشەگیرى بەردەوامەو هه‌لومه‌رجی‬ ‫ئازادى بۆ ناڕەخسێنرێ‪ ،‬دەریدەخات ئه‌م‬ ‫دیدار‌ه تاکتیکەو ته‌نیا بۆ یه‌ك جاره‌‪،‬‬ ‫له‌پێناو كۆتایی هێنان ‌ه ب ‌ه فشاره‌كانی رای‬

‫گشتی له‌سه‌ر ده‌سه‌اڵت‪.‬‬ ‫سەرحەد ڤارتۆ بە “زەمەن”ى‬ ‫وت‪“ :‬رێبه‌ر ئاپۆ ئەمجارەش باسى‬ ‫به‌رپرسیارێتیی مێژوویی و چاره‌سه‌رو‬ ‫رێوڕێبازه‌كانی كردوو‌ه بۆ ئاشتى‪ ،‬بۆیە‬ ‫پێمانوایە چاره‌سه‌ری كێشه‌كان دەبێ‬ ‫بە ڕێبازی دانوستانی دیموكراتی بن‪،‬‬ ‫پەیامەکەى ئاپۆ ل ‌ه بنه‌ڕه‌تدا په‌یامێك ‌ه بۆ‬ ‫توركیاو هێز‌ه دیموكراتییه‌كان و گه‌الن”‪.‬‬ ‫بەرپرسى پەیوەندییەکانى دەرەوەى‬ ‫کەجەکە باسى لەوەشکرد‪ ،‬ئۆجەالن لەو‬ ‫دیدارەدا پەیامی زۆر بەهێزی بۆ دیموکراتی‬ ‫هەیە‪ ،‬ئاشتی و دانوستانی دیموکراتی و‬ ‫چارەسەری هێناوەتە پێشەوە‪ ،‬بۆیە‬ ‫پێیوایە پێویستە هەلومەرج بۆ پەیامەکە‬ ‫بڕەخسێندرێت و تورکیا بەو پەیامە رەچاو‬ ‫بکات‪ ،‬وەک خۆى دەڵێت‪ ،‬هەڵوێستی‬ ‫گەلی کوردیش روونە کە هەمیشە ئاشتى‬ ‫و دانوستانى بە بنەما گرتووە‪.‬‬ ‫پەکەکە دوای پەیامەکەى ئۆجەالن‬ ‫هەڵوێستى خۆى روونکردەوەو رایگەیاند‪،‬‬

‫پارێزەران‪،‬‬ ‫دیدارەکەى‬ ‫دواى‬ ‫خانەوادەى ئۆجەالن سەردانى دادگایان‬ ‫کرد بۆ ئەنجامدانی دیدار لەگەڵ ئۆجەالندا‪،‬‬ ‫بەاڵم داواکارییەکەیان رەتکرایەوە‪،‬‬ ‫ئەوەش دەریدەخات ئەم دیدارە مەرج‬ ‫نییە لەداهاتوودا بەردەوامبێت‪.‬‬ ‫ڕێزان سارجە‪ ،‬کە یەکێکە لە‬ ‫پارێزەرەکانى ئۆجەالن بە “زەمەن”ى‬ ‫وت‪“ :‬ئەم دیدارە بۆ ئێمە جێگای‬ ‫دڵخۆشییە‪ ،‬بەاڵم ئەمە مانای ئەوە نییە‬ ‫کە گۆشەگیریی سەختی سەر رێبەر‬ ‫ئۆجاالن کۆتایی هاتووە‪ ،‬ئێمە بەم‬ ‫چاوپێکەوتنە رازی نابین و بەرخۆدانمان‬ ‫فراوانتر دەکەین”‪.‬‬

‫وتەبێژی هەدەپە‪:‬‬

‫سەرحەد ڤارتۆ‪:‬‬

‫پەیامەکەى ئۆجەالن‬

‫ئەو دیدارەی ئۆجەالن‬

‫دەرفەتێکى ترە بۆ‬ ‫حکومەتى تورکیاو‬ ‫گەلى کورد‬

‫تاکتیکی دەوڵەتە‬ ‫چونکە گۆشەگیری‬ ‫تائێستا بەردەوامە‬

‫چاالکوان و رێکخراوەکانی رۆژهەاڵتی کوردستان هۆشداریی دەدەن‬

‫خۆکوشتنى کچان و ژنان گەیشتۆتە ئاستێکی ترسناک‬ ‫لە چوار مانگی‬ ‫سەرەتای ئەمساڵدا‬ ‫‪ ٢٠‬ژن خۆیان‬ ‫کوشتووە‬

‫بەشێک لەو کچ و ژنانەی لە رۆژهەاڵتی کوردستان خۆیان کوشتووە‬

‫هێمن حەسەن‬ ‫بەگوێرەی میدیاکان و رێکخراوەکانی‬ ‫چاودێری مافەکانی مرۆڤ لە ناوخۆی‬ ‫رۆژهەاڵتی کوردستان‪ ،‬رووداوەکانی‬ ‫خۆکوشتن لەناو ژنانی کورددا حاڵەتی‬ ‫تێپەڕاندووەو بووەتە دیاردە‪.‬‬ ‫بەپێى نوێترین ئامار کە “زەمەن”‬ ‫بەتایبەت لە رێکخراوى مافى مرۆڤى‬ ‫کوردستان دەستیکەوتووە‪ ،‬لە ساڵی‬ ‫‪٢٠١٧‬دا لە سەرجەم شارەکانى‬ ‫رۆژهەاڵتى کوردستان ‪ ٢٠‬ژن و کچ خۆیان‬

‫کوشتووە‪ ،‬بەاڵم لە ساڵى ‪٢٠١٨‬دا ئەو‬ ‫رێژەیە بەرزبۆتەوە بۆ ‪ ٥٠‬ژن‪ ،‬لە چوار‬ ‫مانگى رابردووى ‪٢٠١٩‬دا ‪ ٢٠‬ژن خۆیان‬ ‫کوشتووە‪.‬‬ ‫شنە درودگەر‪ ،‬سکرتێرى یەکێتى‬ ‫ژنانى حزبى دیموکراتى کوردستانى‬ ‫ئێران ‪-‬حدکا‪ ،‬هۆکارى زۆربوونى رێژەى‬ ‫خۆکوشتنى ژنان و کچانى رۆژهەاڵت‬ ‫بۆ خراپى دۆخى ئابوورى و دابونەریتە‬ ‫کۆمەاڵیەتییەکان و تۆڕە کۆمەاڵیەتییەکان‬ ‫دەگەڕێنێتەوە‪.‬‬ ‫شنە درودگەر بۆ “زەمەن” وتی‪:‬‬ ‫“لەدواى توندکردنى گەمارۆکانى سەر‬

‫ئێران لەالیەن ئەمریکاوە‪ ،‬هەژاریى‬ ‫و نەدارى لە رۆژهەاڵتی کوردستان‬ ‫زۆر تەشەنەى کردووە‪ ،‬هەروەها ئەو‬ ‫دابونەریتە سوننەتییەى لەناو کۆمەڵى‬ ‫کوردەوارى لە رۆژهەاڵتدا هەیە هۆکارێکى‬ ‫دیکەى زیادبوونى خۆکوشتنى ژنانە”‪.‬‬ ‫سکرتێرى یەکێتى ژنانى (حدکا) باس‬ ‫لەوە دەکات‪ ،‬دەوڵەت نەک چارەسەرى بۆ‬ ‫ئەو کێشانە پێ نییە “بەڵکو حکومەتى‬ ‫ئێران خۆى یەکێکە لە هۆکارەکانى ترى‬ ‫خۆکوشتنى ژنان و کچان بەوپێیەى رێگرە‬ ‫لە هۆشیارکردنەوەیان و دابینکردنى کارو‬ ‫بژێوى بۆیان”‪.‬‬

‫رێکخراوى هەنگاو‪ ،‬کە بایەخ بە‬ ‫مافەکانى مرۆڤ دەدات لە رۆژهەاڵتی‬ ‫کوردستان باڵویکردۆتەوە‪ ،‬تەنیا لە ‪١٨‬‬ ‫رۆژی مانگى بەهاردا ‪ ١٠‬ژن لە شارەکانی‬ ‫قەسری شیرین‪ ،‬دێهلوڕان‪ ،‬ئیالم‪ ،‬سنە‪،‬‬ ‫مهاباد‪ ،‬کامیاران‪ ،‬پاوەو ورمێ خۆیان‬ ‫کوشتووە‪.‬‬ ‫هەروەها ئاماژەی بەوەشداوە‪ ،‬کە‬ ‫لە ساڵی رابردوودا النیکەم ‪ ٢٧‬ژنی‬ ‫کورد بە دەستی کەسانی نزیکی خۆیان‬ ‫کوژراون‪ .‬زۆربەی ئەو حاڵەتانەش لە‬ ‫پارێزگای ورمێ تۆمارکراون کە لە ‪٪٦٦‬ی‬ ‫کوشتنەکان بەهۆى کێشەى خێزانیی و‬

‫بەناوی شەرەفپارێزییەوە کوژراون‪.‬‬ ‫سەبارەت بە زۆربوونی هۆکارەکانی‬ ‫خۆکوشتنی ژنان لە رۆژهەاڵتی‬ ‫کوردستان‪ ،‬نیال عەباسى‪ ،‬ئەندامى‬ ‫رێکخراوى مافى مرۆڤى کوردستان بە‬ ‫“زەمەن”ى وت‪“ :‬هەژاریى و بێکاریى‪،‬‬ ‫ژنان و کچانى رۆژهەاڵتى تەواو هەراسان‬ ‫کردووە‪ .‬کاتێک دەیانەوێ بخوێنن لە زانکۆ‬ ‫پارەیان نییە کاتێ دەیانەوێ کاربکەن‬ ‫پارەیان نییە یان رێگەیان پێنادەن‪ ،‬یان‬ ‫خوێندنى تەواوکردووە دانەمەزراوە‪ ،‬بۆیە‬ ‫ئەمانە هۆکارى سەرەکین بۆ خۆکوشتنى‬ ‫ژنان”‪.‬‬ ‫نیال دەشڵێت‪ :‬هەرچەندە ئاستى‬ ‫هۆشیاریى لەناو ژنان و کچانى رۆژهەاڵت‬ ‫بەرزە‪ ،‬بەاڵم ئاستى بێکارى و بێدەرامەتى‬ ‫کاریگەری هۆشیارییەکەى نەهێشتووە‪.‬‬ ‫رێکخراوەکانی مافی مرۆڤ تێبینی‬ ‫ئەوەیان کردووە جۆری خۆکوشتنی‬

‫ژنان زیاتر لەڕێی خۆهەڵواسین‬ ‫و خۆسوتاندنەوەیە‪ ،‬دوای ئەوان‬ ‫دەرمانخواردو خۆفڕێدانە خوارەوەیە لە‬ ‫بەرزاییەوە‪.‬‬ ‫بنکەی چاودێری و هاوئاهەنگی‬ ‫کاروباری الوانی ئێران لە نوێترین‬ ‫راپۆرتى خۆیدا باڵویکردەوە‪ ،‬لەماوەى‬ ‫ساڵی رابردوو و چوار مانگى ئەمساڵدا‪،‬‬ ‫لە ئێراندا چوار هەزارو ‪ ٩٩٢‬کەس هەوڵى‬ ‫خۆکوشتنیانداوە کە لەو ژمارەیە ‪١٤٠٠‬‬ ‫کەسیان لە پێنج پارێزگاى کوردستان‬ ‫(ئیالم‪ ،‬کرماشان‪ ،‬لوڕستان‪ ،‬سنەو‬ ‫ورمێ) بوون و ‪ ٥٧٠‬کەسیان ژن بوون‪.‬‬ ‫بنکەکە ئاشکراى کردووە لەسەرجەمى‬ ‫ئەو هەواڵنە زیاتر لە ‪ ٤٥‬ژن و کچ لە‬ ‫شارەکانى رۆژهەاڵتى کوردستان خۆیان‬ ‫کوشتووە یان لەالیەن کەسوکاریانەوە‬ ‫کوژراون‪.‬‬ ‫ئامارەکانى هەر سێ رێکخراوەکە‬ ‫دەیسەلمێنن ئەگەر چوار مانگى ئەمساڵ‬ ‫بەروارد بکرێت بە دوو ساڵى رابردوو‪،‬‬ ‫ئەوا خۆکوشتنی ژنان دوو بۆ سێ‬ ‫ئەوەندە زیادى کردووە‪.‬‬ ‫مریەم ئیبراهیمپوور‪ ،‬ناوى خوازراوی‬ ‫ژنە پارێزەرو چاالکوانێکە لە شارى‬ ‫مهاباد‪ ،‬قسەی بۆ “زەمەن” کردو وتی‪:‬‬ ‫“لە رۆژهەاڵتدا ناوەندو رێکخراوگەلى‬ ‫هۆشیارکردنەوەى کۆمەڵگەو ژنان‬ ‫بەتایبەتى‪ ،‬زۆر کەم و الوازە‪ ،‬بۆیە‬ ‫ژنان لەژێر ئابوورى و عەقڵى پیاواندا‬ ‫دەچەوسێنرێنەوە‪ .‬دەوڵەت بۆخۆى‬ ‫هۆکارى یەکەمى زیادبوونى خۆکوشتنى‬ ‫ژنانە چونکە رێگە بەهیچ دەرفەتێکى‬ ‫هۆشیارکردنەوەى ژنان نادات‪ ،‬یاساو‬ ‫دادگاکانیش شوێنێک نین بۆ سەندنەوەى‬ ‫مافى ژنان‪ ،‬بۆیە رێژەى خۆکوشتنى ژن‬ ‫رۆژ بەرۆژ زیاد دەکات”‪.‬‬


‫چ��او پ�� ێ��کەو ت�� ن�‬

‫‪zamenpress@gmail.com‬‬ ‫ژمارە (‪ )18‬سێشەممە ‪2019/5/14‬‬

‫‪5‬‬

‫سه‌رۆكی یه‌كێتی زانایانی ئیسالمی‪:‬‬

‫ه سێكسییه‌كان لەهەرێم فلتەر دەکرێن‬ ‫بەمنزیکانە سایت ‌‬

‫خەڵکێک هەیە تانەوتەشەر لە یەکێتی زانایانی ئاینی کوردستان دەدا کە ئامادەن بە‬ ‫هەفتە باسی یاری پۆبجی بکەن کە حەرامە‪ ،‬کەچی هەرگیز ناچن بەالی باسی گەندەڵی‌و‬ ‫چەوسانەوەی خەڵک لەالیەن دەسەاڵتەوە‪ .‬هاوارو ناڵەی خەڵک بۆ مووچەو نەبوونی نەوت‬ ‫و کارەبا نەبوونە جێی هەڵوەستەی ئەو یەکێتییە‪.‬‬ ‫عه‌بدوڵاڵ مه‌ال سه‌عید وه‌یسی‪ ،‬سه‌رۆكی یه‌كێتی زانایانی ئاینی كوردستان ئەو رەخنانە‬ ‫رەت دەکاتەوە و دەڵێت لە ئیسالمدا ئەوە بڕاوەتەوە کە دزی و گەندەڵی حەرامە‪ ،‬خۆ‬ ‫ناکرێ هەموو رۆژێ ئەمە بڵێنەوە‪ .‬سەبارەت بە قەدەغەکردنی سایتە سێکسی و پۆڕنۆکان‬ ‫لە کوردستان کە یەکێتییەکەی ئەوان بە چڕی کاری بۆ دەکات‪ ،‬ئاماژە بەوە دەکات ئەگەر‬ ‫بە تەواوی قەدەغە ناکرێ‪ ،‬ئەوا دەبێ فلتەریان لەسەربێ‪.‬‬ ‫سازدانی‪ :‬ئیرباهیم عەلی‬

‫* هۆكاری چی بوو ئه‌مساڵ‬ ‫لێژنه‌ی فتوا بڕی ئه‌و پاره‌یه‌ی‬ ‫كه‌مكرده‌وه‌ كه‌ پێویسته‌ موسڵمانان‬ ‫زه‌كاتی لێ بده‌ن ؟‬ ‫ ‌ئه‌نجومه‌نی بااڵی فتوا ئه‌مساڵ‬‫پێیان باشبوو بڕی‌ پاره‌كه‌ به‌ زیو‬ ‫دیاری بكه‌ن‪ .‬ئه‌م فتوایه‌ له‌ئه‌نجامی‬ ‫چاودێری بارودۆخی خه‌ڵك بووه‌و‬ ‫بڕیاره‌كه‌ له ‌به‌رژه‌وه‌ندی خه‌ڵكی‬ ‫فه‌قیرو هه‌ژاردایه‌‪ .‬چونكه‌ دوو رێگه‌مان‬ ‫هه‌یه‌ بۆ دیاریكردنی زه‌كات یه‌كێكیان‬ ‫له‌ڕێی زێڕه‌وه‌یه‌ ئه‌ویتریان له‌ڕێی‬ ‫زیوەوە‪ .‬لیژنه‌ی فتوا كام رێگه‌یان به‌‬ ‫به‌رژه‌وه‌ندی هه‌ژاران بزانێ ئه‌وەیان‬ ‫هەڵدەبژێرێ‬ ‫* ئایا توانیوتانه‌ بڕیارو‬ ‫راسپارده‌كانی دوایین كۆنگره‌ جێبه‌جێ‬ ‫بكه‌ن به‌تایبه‌ت له‌ پێكهێنانی لقه‌كاندا؟‬ ‫ خۆشبه‌ختانه‌ ده‌توانم بڵێم‬‫كۆنگره‌یه‌كی سه‌ركه‌وتوومان به‌ست‪.‬‬ ‫توانرا به‌ماوه‌یه‌كی پێوانەیی ته‌واوی‬ ‫بڕیارو راسپارده‌كانی كۆنگره‌ له‌كات و‬ ‫ساتی خۆیدا جێبه‌جێ بكرێت‪ .‬له‌مانگی‬ ‫یه‌كی ئه‌مساڵدا ته‌واوی لق و لێژنه‌كان‬ ‫پێكهێنران ئه‌مه‌ش ماوه‌یه‌كی قیاسی‬ ‫زۆر كه‌م بوو بۆ ئه‌و كاره‌‪.‬‬ ‫* ده‌وترێت له‌هه‌ندێك لقدا كێشه‌تان‬ ‫هه‌بووه‌ بۆ نموونه‌ له‌ پێكهێنانی لقی‬ ‫قه‌اڵدزێ؟‬ ‫نه‌خێر لقی قه‌اڵدزێ زۆر‬ ‫‬‫به‌ئاسایی پێكهێنراوه‌و زانیارییه‌كه‌ی‬ ‫جه‌نابت هه‌ڵه‌یه‌‪ .‬چونكه‌ لقی قه‌اڵدزێ‬ ‫ده‌ورو ته‌سلیمكراوه‌و پیرۆزباییشمان‬ ‫له‌ ستافی نوێ كرد‪ .‬به‌اڵم ئه‌وه‌ی‬ ‫قه‌اڵدزێ كه‌مێك له‌ لقه‌كانی دیكه‌مان‬ ‫دواكه‌وت‪ ،‬هه‌رچه‌نده‌ نه‌مانهێشت زۆر‬ ‫دوا بكه‌وێت‪.‬‬

‫ناکرێ‬ ‫مامۆستایانی‬ ‫ئاینی هەموو‬ ‫رۆژێک باسی دزی‬ ‫و گەندەڵی بکەن‬

‫* ده‌وترێت دواكه‌وتنه‌كه‌ په‌یوه‌ندی‬ ‫به‌كێشه‌ی سیاسییه‌وه‌ هه‌بووه‌؟‬ ‫ نه‌خێر‪ ،‬چونكه‌ دواكه‌وتنه‌ك ‌ه‬‫په‌یوه‌ندی به‌ نه‌خۆشكه‌وتنی به‌رپرسی‬ ‫پێشووی لقی قه‌اڵدزێ هه‌بوو‪.‬‬ ‫* ده‌كرێت پێمان بڵێی ئێوه‌ له‌سه‌ر‬ ‫چ بنه‌مایه‌ك ئه‌ندامانی لیژنه‌ی فتوای‬ ‫هه‌رێم دیاری ده‌كه‌ن؟‬ ‫ له‌سه‌ر بنه‌مای بڕوانامه‌و ئه‌زموونی‬‫كاری مه‌الیه‌تی دیاری ده‌كرێت‪ .‬لیژنه‌ی‬ ‫فتواش له‌گه‌ڵ به‌ستنی كۆنگره‌ ده‌بێ و‬ ‫ستافی نوێی یه‌كێتی زانایان ده‌سه‌اڵتی‬ ‫كه‌مكردن یا زیادكردنی ئه‌ندامانی‬ ‫لیژنه‌ی فتوای هه‌یه‌‪ .‬یان گۆڕینی‬ ‫ئه‌ندامانی لیژنه‌‪ .‬ئه‌نجومه‌نێكی بااڵی‬ ‫فتوا هه‌یه‌ له‌هه‌رێمی كوردستان و‬ ‫له‌هه‌ر شوێنێكیش لقی یه‌كێتی زانایان‬ ‫هه‌بێ لیژنه‌یه‌كی فتوا هه‌یه‌ كه‌ لقێك ‌ه‬ ‫له‌و ئه‌نجومه‌نه‌ بااڵیه‪.‬‬ ‫* ئێوه‌ وه‌كو یه‌كێتی زانایان یاخود‬ ‫لیژنه‌ی فتوا‪ ،‬كۆمه‌ڵێك هه‌نگاوتان نا‬ ‫بۆ قه‌ده‌غه‌كردنی سایته‌ سێكسییه‌كان‪،‬‬ ‫ئه‌و كاره‌تان به‌كوێ گه‌یشتووه‌؟‬ ‫ ئێمه‌ كارمان له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌ت ‌ه‬‫كردووه‌و له‌هه‌وڵی به‌رده‌وامیشداین‬ ‫بۆ قه‌ده‌غه‌كردنی ئه‌و سایتانه‌‪.‬‬ ‫له‌گه‌ڵ داواكاری گشتی و وه‌زاره‌تی‬ ‫گواستنه‌وه‌وگه‌یاندن هه‌روه‌ها له‌گه‌ڵ‬ ‫كۆمپانیاكانی بواری ئینته‌رنێت له‌سه‌ر‬ ‫خه‌تین‪ ،‬كه‌ ئه‌و سایتانه‌ قه‌ده‌غه‌ بكه‌ین‬ ‫یا فلته‌ر بكرێن‪ .‬چونكه‌ ناكرێت ئه‌و‬ ‫سایتانه‌ هه‌موو كه‌سێك ده‌ستی پێیان‬ ‫بگات و بێ هیچ فلته‌رێك تەماشایان‬ ‫بکات‌‪.‬‬ ‫سیسته‌مێك هه‌یه‌ كه‌ له‌به‌شێك‬ ‫له‌ واڵتان كاری له‌سه‌ر ده‌كرێت‬ ‫ئه‌ویش فلته‌ركردنه‌‪ .‬به‌بڕوای ئێم ‌ه‬ ‫ئه‌و سایتانه‌ كاریگه‌ری خراپیان‬ ‫ده‌بێ له‌سه‌ر په‌روه‌رده‌كردنی مندااڵن‬ ‫لەمبارەیەوە‬ ‫هه‌رزه‌كارانمان‪.‬‬ ‫و‬ ‫ئێمه‌ش به‌رده‌وامین و تا ده‌گه‌ین ‌ه‬ ‫چاره‌سه‌رێكی بنه‌ڕه‌تی‌‪ .‬نووسراومان بۆ‬ ‫داواكاری گشتی كردووه‌و خۆشبه‌ختانه‌‬ ‫به‌هاوكاری وه‌زاره‌تی گواستنه‌وه‌و‬ ‫گه‌یاندن گه‌یشتوینه‌ته‌ ده‌ره‌نجامێکی‬ ‫باش و پێموابێ به‌منزیكانه‌ سایت ‌ه‬ ‫سێكسییه‌كان فلته‌ر ده‌كرێن‪.‬‬ ‫* ئه‌گه‌ر بڕیاره‌ وه‌زاره‌تی گه‌یاندن‌و‬ ‫داواكاری گشتی ره‌زامه‌ندبن ئەی بۆچی‬ ‫تائێستا جێبه‌جێ نه‌كراوه‌؟‬ ‫ كاره‌كه‌ هه‌روا ئاسان نییه‌‪ ،‬به‌اڵم‬‫ده‌توانم بڵێم نزیكین له‌ فلته‌ركردن‪،‬‬ ‫نه‌ك مانه‌وه‌ی ئه‌و سایتانه‌ به‌و‬ ‫شێوه‌ی ئێستا‪ .‬چونكه‌ ئه‌و كار ‌ه‬ ‫ده‌بێ كۆمپانیاكانی بواری ئینته‌رنێت‬ ‫جێبه‌جێی بكه‌ن‪ .‬به‌شێك ل ‌ه‬ ‫كۆمپانیاكانیش پێویستییان به‌ كڕینی‬ ‫ئامێری تازه‌ هه‌یه‌ بۆ ئه‌و فلته‌ركردنه‌‪.‬‬

‫ئەمساڵ‬ ‫دیاریکردنی زەکات‬ ‫لەسەر بنەمای‬ ‫نرخی زیو بووە‬ ‫نەک زێڕ‬ ‫* ره‌خنه‌یه‌كی زۆر له‌ یه‌كێتی‬ ‫زانایان و لیژنه‌ی فتوا ده‌گیرێت كه‌‬ ‫بڕیارو فتواكانتان ته‌نیا له‌سه‌ر بابه‌تی‬ ‫ساده‌ی نێو كۆمه‌ڵگه‌ن‪ ،‬کەچی ئه‌و‬ ‫بوارانه‌ی كێشه‌ی گه‌وره‌یان بۆ‬ ‫گوزه‌رانی هاواڵتیان دروستكردووه‌‬ ‫ئێوه‌ بێدەنگیتان هەڵبژاردووە؟‬ ‫ ئه‌و قسانه‌ كه‌ له‌سه‌ر یه‌كێتی‬‫زانایان ده‌كرێن ناحه‌قی تێدایه‌‪.‬‬ ‫چونكه‌ هه‌ندێك شت هه‌یه‌ له‌ئاینی‬ ‫ئیسالمدا جێگیركراوه‌و خۆ ناكرێت‬ ‫ئێمه‌ هه‌موو رۆژ بێین دووباره‌ی‬ ‫بكه‌ینه‌وه‌‪ .‬چونكه‌ ئه‌و شتانه‌ی كه‌‬ ‫جێگیرن پێویستیان به‌فتوا نییه‌‪.‬‬ ‫بۆ نموونه‌ خوا یه‌كه‌ یان پێنج نوێژ‬ ‫له‌سه‌ر مرۆڤی موسڵمان واجبه‌‪ ،‬ئێ‬ ‫ده‌كرێت لیژنه‌ی فتوا بێت هەموو‬ ‫جارێ ئەمانە بڵێتەوە؟ به‌هه‌مانشێوه‌‬ ‫له‌ئاینی ئیسالمدا موتڵه‌قه‌ن گه‌نده‌ڵی‬ ‫و دزی حه‌رامن‌‪ ،‬ئایا ده‌كرێت لیژنه‌ی‬ ‫فتوا بڵێت گه‌نده‌ڵی و دزی حه‌رامه‌‪.‬‬ ‫ئه‌وانه‌ی ئه‌و قسانه‌ ده‌كه‌ن له‌ئاینی‬ ‫ئیسالم تێنه‌گه‌یشتوون‪ ،‬چونكه‌ ئه‌وه‌‬ ‫ئه‌ساسیاتی دینی ئیسالمه‌ خواردنی‬ ‫ماڵی خه‌ڵك و دواخستنی قوتی‬ ‫خه‌ڵك حه‌رامه‌‪.‬‬ ‫ده‌یه‌وێت‬ ‫هه‌یه‌‪،‬‬ ‫خه‌ڵكێك‬ ‫یه‌كێتی زانایان رۆڵی دادگا ببینێ‬ ‫و خه‌ڵك دادگایی بكات‪ .‬كاری ئێمه‌‬ ‫دادگاییكردنی هیچ كه‌س نییه‌‪ .‬ئێمه‌‬ ‫قسه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ناكه‌ین كێ حه‌قه‌‬ ‫و كێ ناحه‌قه‌؟ یان بێین بڵێین فاڵن‬ ‫كه‌س گه‌نده‌ڵه‌و فاڵن كه‌س گه‌نده‌ڵ‬ ‫نییه‌‪ .‬یان فاڵن حیزب گه‌نده‌ڵه‌و‬ ‫فاڵن گه‌نده‌ڵ نییه‌‪ .‬ئێمه‌ رۆڵی دادگا‬ ‫نابینین ده‌بێ خه‌ڵك بزانێت كاری‬ ‫لیژنه‌ی فتوا رێنماییكردنی خه‌ڵكه‌‬

‫نه‌ك حوكمدان‪ .‬ده‌بێ خه‌ڵك جیاوازی‬ ‫له‌نێوانی فتواو حوكمدا بكه‌ن‪ .‬فتواو‬ ‫قه‌زا دوو شتی جیاواز بوون له‌مێژووی‬ ‫ئیسالمدا‪ .‬كاری لیژنه‌ی فتوا كارێكی‬ ‫و‬ ‫ئامۆژگاری‬ ‫ئامۆژگارییانه‌یه‌و‬ ‫رێنماییش له‌سه‌ر شتێك ده‌كرێـت‬ ‫كه‌ قسه‌ی له‌سه‌ر نه‌كرابێ‪ ،‬نه‌ك ئه‌و‬ ‫شتانه‌ی كه‌ جێگیرن له‌ئیسالمدا‪.‬‬ ‫* له‌مێژوی ئیسالمدا نموونه‌ی‬ ‫ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ فتواو موفتییه‌كان رۆڵی‬ ‫قه‌زایان بینیبێ؟‬ ‫ بووه‌‪ ،‬به‌اڵم ده‌بێ له‌الیه‌ن‬‫ده‌سه‌اڵته‌وه‌ ته‌خویل بكرێت‪ .‬بۆ‬ ‫نموونه‌ ئیمامی عومه‌ر له‌یه‌ك كاتدا‬ ‫موفتی و قازیش بووە بۆچی؟ چونكه‌‬ ‫ده‌سه‌اڵت كه‌ ئیمامی ئه‌بوبه‌كر بوو‪،‬‬ ‫رێگه‌ی پێدابوو‪ .‬فتوا له‌سه‌ر ده‌می‬ ‫پێغه‌مبه‌ره‌وه‌ به‌دامه‌زراندن بووه‌و‬ ‫ده‌بێ ئێمه‌ش بگه‌ینه‌ ئه‌و قه‌ناعه‌ته‌و‬ ‫هه‌ر ده‌بێت ئه‌و كاره‌ به‌ته‌عین بكرێت‪.‬‬ ‫* بەاڵم ئەم قسانەی تۆ‬ ‫له‌كاتێكدایە تائێستاش خه‌ڵكێكی زۆر‬ ‫كه‌ كێشه‌ی هه‌بێ‪ ‌،‬له ‌بری دادگا پەنا‬ ‫بۆ لیژنه‌ی فتوا دەبات ئه‌ی ئه‌مه‌ رۆڵی‬ ‫دادگاو قه‌زا نییه‌؟‬ ‫ بڕیاره‌كانی لیژنه‌ی فتوا رۆڵی‬‫ئامۆژگاری ده‌بینێ نه‌ك رۆڵی ئیلزامی‪.‬‬ ‫جیاوازی هه‌یه‌ له‌ بڕیاره‌كانی لیژنه‌ی‬ ‫فتواو بڕیاری دادوه‌ر‪ .‬جیاوازییه‌كه‌ش‬ ‫ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر هاواڵتییه‌ك بڕیاری‬ ‫دادوه‌ر جێبه‌جێ نه‌كات‪ ،‬ئه‌وا ئه‌و‬ ‫دادوه‌ره‌ ده‌توانێ له‌ڕێگه‌ی پۆلیسه‌وه‌‬ ‫بڕیاره‌كه‌ به‌سه‌ر ئه‌و هاواڵتییه‌دا‬ ‫بسه‌پێنێ‪ ،‬به‌اڵم لیژنه‌ی فتوا ته‌نیا‬ ‫شته‌كانیان بۆ روون ده‌كاته‌وه‌‪.‬‬ ‫* ئه‌و فتوایه‌ی له‌ كێشه‌ی نێوان‬

‫مەرج نییە‬ ‫پێدانی بڕوانامەی‬ ‫زانستی بە‬ ‫ئافرەت بۆ ئەوەبێ‬ ‫ببنە ئیمام و‬ ‫خەتیب‬

‫دوو هاواڵتی له‌الیه‌ن لیژنه‌ی فتواو ‌ه‬ ‫ده‌درێت ته‌نانه‌ت له‌دادگاكانیش وه‌ك‬ ‫به‌ڵگه‌ پشتی پێ ده‌به‌سترێت‪ ،‬كه‌وایه‌‬ ‫بڕیاره‌كانی لیژنه‌ی فتوا جێبه‌جێ‬ ‫ده‌كرێن نه‌ك ته‌نیا روونكردنه‌وه‌بن‪.‬‬ ‫ نه‌خێر‪ ،‬شته‌كه‌ مه‌به‌ به‌الیه‌كی‬‫تردا‪ .‬ئه‌و هاواڵتیانه‌ی دێنه‌ لیژنه‌ی‬ ‫فتوا زۆرجار له‌ ده‌زگایه‌كی فه‌رمی‬ ‫ده‌نێردرێن‪ .‬كه‌واته‌ ئه‌و ده‌زگایه‌‬ ‫لیژنه‌ی فتوا دیاری ده‌كات بۆ‬ ‫ئه‌وه‌ی بتوانێ قسه‌یه‌كی خێری تێدا‬ ‫بکات‪ ،‬یان هه‌ندێجار دوو هاواڵتی‬ ‫به‌ئاره‌زووی خۆیان دێنه‌ لیژنه‌ی فتوا‬ ‫كه‌ به‌ئاره‌زووی خۆیان هاتوون ئه‌و‬ ‫شه‌رعیه‌ته‌ت پێ ده‌ده‌ن كه‌ تۆ بێی‬ ‫قسه‌یه‌كیان له‌نێواندا بكه‌ی‪.‬‬ ‫* وه‌كو یه‌كێتی زانایانی ئاینی‪،‬‬ ‫تێڕوانینتان چیە له‌به‌رامبه‌ر پێدانی‬ ‫بڕوانامه‌ی زانستی ئاینی به‌ ئافره‌تان‌؟‬ ‫ بابه‌تی به‌خشینی بڕوانامه‌ی‬‫زانستی به‌ ئافره‌تان‪ ،‬زۆر به‌ هه‌ڵه‌‬ ‫قسه‌ی له‌باره‌وه‌ كراوه‌‪ .‬چونكه‌ كه‌س‬ ‫نه‌ی وتووه‌ ئه‌و ئافره‌تانه‌ی بڕوانامه‌‬ ‫وه‌رده‌گرن بۆ ئه‌وه‌یە ببنه ‌ئیمام‬ ‫و وتاربێژ‪ .‬ته‌نانه‌ت ئه‌و مامۆستا‬ ‫به‌ڕێزانه‌ی ئه‌و بڕوانامانه‌شیان به‌و‬ ‫ئافره‌ته‌ به‌ڕێزانه‌ به‌خشیوه‌ قسه‌ی له‌و‬ ‫جۆره‌یان نه‌كردووه‌‪ .‬هیچ كه‌سێكیش‬ ‫ناتوانێ رێگه‌ی هه‌وڵدان بۆ فراوانكردنی‬ ‫رۆشنبیری ئاینی له‌هیچ كه‌س بگرێت‪.‬‬ ‫ئه‌و ئافره‌ته‌ به‌ڕێزانه‌ ویستوویانه‌‬ ‫رۆشنبیری ئاینی وه‌ربگرن‪ .‬ئه‌مه‌ش‬ ‫هیچ كێشه‌یه‌كی نییه‌‪ .‬نه‌ك مه‌الیه‌تی‬ ‫‌بکه‌ن‪ .‬ئه‌م بابه‌ته‌ پڕوپاگه‌نده‌یه‌كی‬ ‫به‌ناحه‌قی له‌باره‌وه‌ دروستكرا‪.‬‬ ‫له‌ مێژووی ئاینی ئیسالمدا زانای‬ ‫ئافره‌ت هه‌بووه‌‪ .‬ته‌نانه‌ت پێغه‌مبه‌ری‬ ‫ئیسالم فه‌رموویه‌تی نیوه‌ی ئاینی‬ ‫ئیسالم له‌ حه‌زره‌تی عائیشه‌ وه‌ربگرن‪.‬‬ ‫كه‌واته‌ هیچ رێگرییه‌ك نییه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‬ ‫ئافره‌تان رۆشنبیری ئاینیان هەبێ یا‬ ‫نا‪.‬‬ ‫* لە رێوڕەسمێکدا ناونیشانەکە‌ی‬ ‫پێدانی بڕوانامه‌ی زانستی بوو به‌‬ ‫ئافره‌تانه هه‌روه‌كچۆن بڕوانامه‌ی‬ ‫زانستی به‌ پیاوێكیش ده‌درێ‪ ،‬ئه‌و‬ ‫ئافره‌تانه‌ش دەتوانن موماره‌سه‌ی‬ ‫هه‌مان كاری پیاوێكی ئاینی بكه‌ن؟‬ ‫ مه‌رج نییه‌ هه‌ر كه‌سێك‬‫بڕوانامه‌ی زانستی وه‌رگرت ببێ به‌‬ ‫وتاربێژ‪ .‬زۆر كه‌س هه‌یه‌ بڕوانامه‌ی‬ ‫زانستی وه‌رگرتووه‌و كارێكی دیكه‌‬ ‫دەکات‪.‬‬ ‫* به‌اڵم پیاوێك كه‌ بڕوانامه‌ی‬ ‫زانستی وه‌رده‌گرێت مه‌گه‌ر خۆی‬ ‫نه‌یه‌وێت ببێ به‌وتاربێژ ئه‌گینا هیچ‬ ‫رێگرییه‌كی نییه‌ بۆ ئه‌و كاره‌؟‬ ‫‪ -‬رێگری زۆره‌‪ .‬بۆیه‌ ئه‌و ئافره‌ته‌‬

‫چۆن دەبێ لە‬ ‫کوردستان هەموو‬ ‫کەسێک بە ئاسانی‬ ‫دەستی بە سایتە‬ ‫سێکسییەکان بگات؟‬

‫به‌ڕێزانه‌ش باسی ئه‌وه‌یان نه‌كردوو ‌ه‬ ‫كه‌ ده‌بن به‌ئیمام و وتاربێژ‪ .‬ئه‌و‬ ‫بابه‌ته‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی الیه‌نێكی ئیسالمی‬ ‫به‌و كاره‌ هه‌ڵسابوو بۆیه‌ لێكدانه‌وه‌ی‬ ‫سیاسی بۆ كرا‪ .‬ویسترا به‌شێوه‌یه‌ك‬ ‫له‌شێوه‌كان به‌كاربهێنرێت‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫ناكرێت ئێمه‌ هه‌موو شتێك به‌ سیاسی‬ ‫بكه‌ین‪.‬‬ ‫* بۆچی هێنده‌ به‌الی به‌ڕێزته‌وه‌‬ ‫قورسه‌ بڵێی ئافره‌ت ده‌توانێ‬ ‫موماره‌سه‌ی كاری مه‌الیه‌تی بكات؟‬ ‫ نه‌خێر‪ ،‬بابه‌ته‌كه‌ ئه‌وه‌ نییه‌‬‫هه‌ر كه‌سێك شتێك فێربوو بتوانێ‬ ‫فه‌راغێك پڕ بكاته‌وه‌‪ .‬ئه‌وان وه‌كو‬ ‫تاك ویستوویانه‌ زانیاری ئاینی خۆیان‬ ‫زیاد بكه‌ن‪ .‬ناكرێت له‌سه‌ر خۆمان ئه‌و‬ ‫واقیعه‌ دروست بكه‌ین و بڵێین ئه‌وانه‌‬ ‫مادام بڕوانامه‌ی زانستیان وه‌رگرت‬ ‫ده‌بێ كاریان پێبدرێت و بتوانن‬ ‫موماره‌سه‌ی كاری خۆیان بكه‌ن‪ .‬وه‌ك‬ ‫وتم زۆر كه‌سمان هه‌یه‌ بڕوانامه‌یه‌ك‬ ‫وه‌رده‌گرێت و موماره‌سه‌ی ئه‌و بابه‌ته‌‬ ‫ناكات كه‌ بڕوانامه‌ی له‌باره‌وه‌ به‌ده‌ست‬ ‫هێناوه‌‪.‬‬ ‫* ده‌توانی به‌ ڕوونی پێمان بڵێی‬ ‫له‌ ئاینی ئیسالمدا رێگه‌پێدراوه‌ كه‌‬ ‫ئافره‌ت ئیماموخەتیب بێ؟‬ ‫ ئه‌و بابه‌ته‌‪ ،‬شتێكی جیاوازه‌و‬‫ئه‌مه‌ بابه‌تێكی فیقیهییه‌و ناكرێت‬ ‫له‌گه‌ڵ ئه‌و بابه‌ته‌ تێكه‌ڵ بكرێت‪.‬‬ ‫ده‌كرێت فوقه‌هاكان له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌ته‌‬ ‫قسه‌ بكه‌ن‪.‬‬ ‫* خۆت وه‌ك مامۆستایه‌كی ئاینی‬ ‫له‌م رووه‌وه‌ چی ده‌ڵێی؟‬ ‫ ئه‌و بابه‌ته‌ بابه‌تێكی فیقهیی‬‫خیالفییه‌و قسه‌ی له‌سه‌ر ناكه‌م‪.‬‬ ‫چونكه‌ من موفتی نییم‪.‬‬


‫وو�‬ ‫ب��ەدوادا چ�� ن‬

‫‪4‬‬

‫‪zamenpress@gmail.com‬‬ ‫ژمارە (‪ )18‬سێشەممە ‪2019/5/14‬‬

‫یاسای سه‌رۆكایه‌تی هه‌رێم میراتی چ سەردەمێکە‌؟‬ ‫بۆچی هەوڵ دەدرێ هەموو هێلکەکان لەسەری گۆڕان دا بشکێنن؟‬ ‫شیکاریی‪ :‬ئیرباهیم عه‌لی‬ ‫كاراكردنه‌وه‌ی یاسای سه‌رۆكایه‌تی‬ ‫هه‌رێم و لەپاڵیدا بوون یان نه‌بوونی‬ ‫بڕوانامه‌ی بااڵ بۆ سه‌رۆكی هه‌رێم‪،‬‬ ‫له‌چه‌ند رۆژی رابردوودا زۆرترین گفتوگۆی‬ ‫له‌باره‌و‌ه كرا‪ .‬نووكی رمی ره‌خنه‌كان‪،‬‬ ‫هه‌مووی ئاراسته‌ی بزووتنه‌وه‌ی گۆڕان‬ ‫بوون‪.‬‬ ‫چه‌قی كێشه‌كان!‬ ‫‌ساڵی ‪ ٢٠٠٥‬له‌خولی دووه‌می‬ ‫په‌رله‌مانی كوردستان ك ‌ه لیستی‬ ‫نیشتمانی دیموكراتی كوردستان‬ ‫پێكهێنه‌ری سه‌ره‌كی په‌رله‌مان بوو‪،‬‬ ‫ته‌واوی هێزه‌كانیش بێجگ ‌ه ل ‌ه كۆمه‌ڵی‬ ‫ئیسالمی له‌و لیست ‌ه هاوبه‌شه‌دا‬ ‫كۆببوونه‌وه‌و هەموویان یاسای ژمار‌ه ‪١‬ی‬ ‫ساڵی ‪٢٠٠٥‬یان ده‌ركرد بێ ئه‌وه‌ی یه‌ك‬ ‫ده‌نگی ناڕازی له‌به‌رامبه‌ر ئه‌و یاسایه‌‬ ‫هه‌بێ به‌كۆمه‌ڵی ئیسالمیشه‌و‌ه ك ‌ه به‌‬ ‫لیستی جیاواز به‌شداری هه‌ڵبژاردنی‬ ‫كردبوو‪.‬‬ ‫ئه‌و یاسای ‌ه هه‌مان ئه‌و یاسایه‌ی ‌ه كه‌‬ ‫له‌چه‌ند رۆژی رابردوودا كاراكرایه‌وه‌و‬ ‫ده‌سه‌اڵته‌كانی سه‌رۆك هه‌رچی بن‪،‬‬ ‫ئه‌و ده‌سه‌اڵتانه‌ن ك ‌ه یه‌كێتی و پارتی‬ ‫و كۆمه‌ڵ و شیوعی و یه‌كگرتوو بە‬ ‫بااڵی سه‌رۆكی هه‌رێمیاندا بڕیبوو‪ .‬ئه‌م‬ ‫یاسای ‌ه ته‌نیا یه‌كجار هه‌مواركراوه‌ته‌وه‌‪،‬‬ ‫هه‌مواره‌كه‌ش له‌سه‌ر پێشنیاری پارتی‬ ‫دیموكراتی كوردستان بوو‪ ،‬داوایكرد‬ ‫بڕگه‌ی هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆكی هه‌رێم هه‌موار‬ ‫بكرێته‌و‌ه به‌شێوه‌یه‌ك‪ ،‬ك ‌ه سه‌رۆكی‬ ‫هه‌رێم له‌ناو خه‌ڵك هه‌ڵبژێردرێت‪ .‬ئه‌وكات‬ ‫بزووتنه‌وه‌ی گۆڕان دروست نه‌بوو بوو‪،‬‬ ‫به‌اڵم هیچ كام له‌و هێزانه‌ی ئێستا ره‌خنه‌‬ ‫ل ‌ه ده‌سه‌اڵت ‌ه زۆره‌كانی سه‌رۆكی هه‌رێم‬ ‫ده‌گرن‪ ،‬ئه‌و كات نه‌یانوت با له‌گه‌ڵ‬ ‫هه‌مواری ئه‌و بڕگه‌ی ‌ه ده‌سه‌اڵته‌كانی‬ ‫سه‌رۆكیش كه‌م بكرێنه‌وه‌‪.‬‬ ‫له‌دوای دروستبوونی گۆڕانه‌و‌ه ده‌نگ‬ ‫له‌سه‌ر زۆری ده‌سه‌اڵته‌كانی سه‌رۆكی‬ ‫هه‌رێم به‌رز بۆوه‌و یه‌كه‌مین هێز ده‌ستی‬ ‫بۆ ئه‌و مه‌له‌ف ‌ه برد‪ ،‬بزووتنه‌وه‌ی گۆڕان‬ ‫بوو‬ ‫نه‌وشیروان مسته‌فا ل ‌ه زنجیر‌ه وتارێكدا‬ ‫به‌وردی باسی ل ‌ه دروستبوونی دامه‌زراوه‌و‬ ‫پۆستی سه‌رۆكی هه‌رێم كردو ته‌واوی‬ ‫راستییه‌كانی چۆنێتی دروستبوونی‬ ‫خسته‌ڕوو‪ .‬له‌گه‌ڵ خستنه‌ڕووی هه‌موو‬ ‫ئه‌و هه‌واڵنه‌ی ك ‌ه به‌رپرسانی یه‌كێتی‬ ‫وه‌ك مه‌رایی بۆ پارتی كردیان له‌كاتی‬ ‫دروستبوونی سه‌رۆكایه‌تی هه‌رێمدا‪.‬‬

‫تاك ‌ه هێزێك دژی ئه‌و یاسای ‌ه بووبێ‬ ‫و وه‌ك ستراتیژ كاری له‌سه‌ر ئه‌و یاسایه‌‬ ‫كرد لە رابردوودا‪ ،‬ته‌نیا بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان‬ ‫بوو‪ .‬ده‌توانین بڵێین ل ‌ه دروستبوونی‬ ‫بزووتنه‌وه‌ی گۆڕانه‌و‌ه تا ئه‌مڕۆ چه‌قی‬ ‫ته‌واوی ملمالنێكانی بزووتنه‌وه‌ی گۆڕان‬ ‫له‌گه‌ڵ پارتی و یه‌كێتی ئه‌و یاسایه‌‬ ‫بووه‌‪ .‬ئه‌و هێزانه‌ی ئێستا بۆ لێدان له‌‬ ‫بزووتنه‌وه‌ی گۆڕان ره‌خن ‌ه له‌و یاسایه‌‬ ‫ده‌گرن ده‌توانین بڵێین خۆیان عه‌رابی‬ ‫نووسینه‌وه‌و ده‌نگدان بوون به‌و یاسایه‌‪.‬‬ ‫ئێستا بزووتنه‌وه‌ی گۆڕان ب ‌ه یه‌ك‬ ‫پاكێج رێككه‌وتنێكی سیاسی له‌گه‌ڵ‬ ‫پارتی كردوو‌ه بۆ پێكهێنانی كابینه‌ی‬ ‫نۆیه‌م‪ ،‬له‌نێویشیدا كاراكردنه‌وه‌ی یاسای‬ ‫سه‌رۆكایه‌تی هه‌رێم هه‌یه‌‪ ...‬ئه‌مه‌‬ ‫رێككه‌وتنێك ‌ه بۆ كاراكردنه‌و‌ه كراو‌ه نه‌ك‬ ‫بۆ سه‌رله‌نوێ داڕشتنه‌وه‌ی یاساكه‌‪ .‬تا‬ ‫گۆڕان رۆڵی هه‌بێ ل ‌ه گۆڕینی بڕگه‌كانی‬ ‫ئه‌و یاسایەدا‪.‬‬ ‫سه‌رۆك به‌رامبه‌ر بە سه‌رۆك‬ ‫كۆی گشتی ئه‌وه‌ی ناوی یاسای‬ ‫سه‌رۆكایه‌تی هه‌رێمه‌‪ ،‬یاسایه‌ك ‌ه له‌‬ ‫هه‌ناوی رێككه‌وتنێكی نێوان تاڵه‌بانی‬ ‫و بارزانی له ‌ساڵی ‪ ٢٠٠٥‬ل ‌ه دایكبووه‌‪،‬‬ ‫رازیبوونی یه‌كێتی به‌و یاسای ‌ه به‌هه‌موو‬ ‫كه‌م و كوڕییه‌كانییه‌و‌ه بێ به‌رامبه‌ر‬ ‫نه‌بووه‌‪ .‬ئه‌م یاسای ‌ه له‌به‌رامبه‌ر پشتگیری‬ ‫پارتی بوو‌ه بۆ كاندیدی یه‌كێتی بۆ‬ ‫پۆستی سه‌رۆك كۆماری عێراق‪.‬‬ ‫راست ‌ه له‌ساڵی رابردوو یه‌كێتی‬ ‫و پارتی له‌سه‌ر ئه‌م پۆست ‌ه ناكۆكی‬ ‫زۆریان كه‌وت ‌ه نێوان و پارتی كاندیدی‬ ‫خۆی هه‌بوو بۆ پۆستی سه‌رۆك كۆمار‪.‬‬ ‫به‌اڵم له‌به‌رامبه‌ردا یه‌كێتی نیشتمانی‬ ‫كوردستان نه‌هات له‌مپه‌ر دروست بكات‬ ‫بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ڵه‌یه‌ك ك ‌ه خۆیان ل ‌ه ‪٢٠٠٥‬‬ ‫كردوویان ‌ه راست بكه‌نه‌وه‌‪ .‬ئه‌وه‌ی‬ ‫یه‌كێتی شه‌ڕی له‌سه‌ر كردوو‌ه به‌درێژایی‬ ‫ماوه‌ی گفتوگۆكانی پێكهێنانی كابینه‌ی‬ ‫نۆیه‌م به‌ده‌ستهێنانی كۆمه‌ڵێك پله‌و‬ ‫پۆست بوو‌ه نه‌ك بێت ل ‌ه دانوستانه‌كانیدا‬ ‫گفتوگۆ له‌باره‌ی كه‌م و كوڕییه‌كانی ئه‌م‬ ‫یاسایه‌وە بكات‪.‬‬ ‫گۆڕان و سیستمی په‌رله‌مانیی‬ ‫بزووتنه‌وه‌ی گۆڕان ب ‌ه ئاشكرا و ده‌نگی‬ ‫به‌رز‪ ،‬باسی ل ‌ه سیستمی په‌رله‌مانیی‬ ‫كردوو‌ه هاوشێوه‌ی به‌غدا‪ .‬ئه‌وه‌ی ئێستا‬ ‫ل ‌ه په‌رله‌مانی كوردستان كاراكراوه‌ته‌وه‌‬ ‫هاوشێوه‌ی به‌غدا نییه‌‪ .‬به‌اڵم ده‌بێ‬ ‫ئه‌وه‌مان بیرنه‌چێ ئه‌وه‌ی ل ‌ه په‌رله‌مان‬ ‫روویداو‌ه بریتیی ‌ه ل ‌ه كاراكردنه‌وه‌ی ئه‌و‬ ‫یاسای ‌ه نه‌ك داڕشتنه‌وه‌و نووسینه‌وه‌ی‬

‫یاسای سه‌رۆكایه‌تی هه‌رێم‪.‬‬ ‫دواتر رێككه‌وتنی بزووتنه‌وه‌ی‬ ‫گۆڕان له‌گه‌ڵ پارتی له‌سه‌ر ئه‌م‬ ‫یاسای ‌ه كاته‌كه‌ی دیاریكراوه‌و ته‌نیا‬ ‫بۆ ئه‌و كاته‌ی ‌ه تا ده‌ستووری هه‌رێم‬ ‫ده‌نووسرێته‌وه‌‪ .‬ده‌ی هه‌موو ئه‌وانه‌ی‬ ‫باس ل ‌ه كه‌م و كوڕییه‌كانی ئه‌و یاسایه‌‬ ‫ده‌كه‌ن ده‌رفه‌تیان له‌به‌رده‌مدای ‌ه تا له‌‬

‫کاتێ ئەو یاسایە‬ ‫پەسەندکرا‬ ‫گۆڕان هەر‬ ‫لە گۆڕەپانەکەشدا‬ ‫نەبوو‬

‫نووسینه‌وه‌ی ده‌ستور ئه‌وه‌ی ئێستا‬ ‫بانگه‌شه‌ی بۆ ده‌كه‌ن بتوانن له‌وێ‬ ‫جێگیری بكه‌ن‪.‬‬ ‫بزووتنه‌وه‌ی گۆڕان ئه‌وه‌ی بانگه‌شه‌ی‬ ‫بۆ كردوو‌ه توانیویه‌تی هه‌نگاوێك بچێته‌‬ ‫پێشه‌و‌ه ئه‌ویش ب ‌ه هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆك‬ ‫له‌ناو په‌رله‌مان‪ ،‬به‌اڵم ئه‌وه‌ی ماوه‌‬ ‫ده‌كرێت له‌داهاتوودا كاری زیاتری له‌سه‌ر‬ ‫بكرێت‪.‬‬ ‫ئه‌گه‌ر كه‌مێك پێش رووداوه‌كان‬ ‫بكه‌وین و شیكارییه‌كی ورد بۆ‬ ‫ده‌سه‌اڵته‌كانی سه‌رۆكی هه‌رێم و‬ ‫ده‌سه‌اڵته‌كانی سه‌رۆكوه‌زیرانی هه‌رێمی‬ ‫كوردستان بكه‌ین‪ ،‬ده‌سه‌اڵته‌كانی‬ ‫هه‌ردووكیان تێكه‌ڵی زۆره‌و ده‌كرێت‬ ‫له‌داهاتوودا كه‌لێنه‌كانی ئه‌و ده‌سه‌اڵتانه‌‬ ‫زیاتر ده‌ربكه‌ون‪.‬‬ ‫راست ‌ه هه‌ردوو پۆستی سه‌رۆكی‬ ‫هه‌رێم و سه‌رۆكی ئه‌نجومه‌نی وه‌زیران‬ ‫وه‌كو حزب له‌ده‌ست پارتیدان‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫وه‌ك هه‌ریه‌ك له‌و پۆستان ‌ه له‌ده‌ست‬ ‫دوو ئاراسته‌ی جیاوازی پارتیدان‪ .‬به‌ر‬ ‫یه‌ككه‌وتنی ده‌سه‌اڵته‌كانی ره‌مزه‌كانی‬ ‫ئه‌و دوو ئاراسته‌ی ‌ه بۆمبێكی ته‌وقیتكراوه‌و‬ ‫نازانرێ ئاگری ته‌قینه‌وه‌ی ئه‌و بۆمبانه‌‬ ‫كێ و چی ده‌سوتێنێ!‬ ‫بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان و نه‌وشیروان‬ ‫مسته‌فا له‌چه‌ند دانیشتنێكدا ئه‌وه‌یان‬ ‫نه‌شاردووه‌ته‌و‌ه رێگر نه‌بوو ‌ن له‌وه‌ی‬

‫سه‌رۆكی هه‌رێم ده‌سه‌اڵتی پێشمه‌رگه‌و‬ ‫دیپلۆماسیه‌تی هه‌بێ‪ ،‬به‌اڵم پێیانوابوو‌ه‬ ‫ناكرێت سه‌رۆكی هه‌رێم به‌رپرسی‬ ‫یه‌كه‌می ده‌سه‌اڵتی جێبه‌جێكردنبێ‪.‬‬ ‫ره‌نگ ‌ه ل ‌ه نووسینه‌وه‌ی ده‌ستوریشدا‬ ‫دیمه‌نی كۆتایی ده‌سه‌اڵته‌كانی سه‌رۆكی‬ ‫هه‌رێم هه‌ر ئه‌وه‌بێ ك ‌ه نه‌وشیروان‬ ‫مسته‌فا الری له‌سه‌ر نه‌بووه‌‪.‬‬ ‫تەزووی تەزویر‬ ‫ئه‌وه‌ی ئێستا ل ‌ه په‌رله‌مانی كوردستان‬ ‫ده‌گوزه‌رێ دیمه‌نێك نیی ‌ه بزووتنه‌وه‌ی‬ ‫گۆڕان لێی به‌رپرسبێ‪ ،‬به‌ڵكو واقیعێكه‌‬ ‫به‌سه‌ر بزووتنه‌وه‌ی گۆڕاندا سه‌پاوه‌و‬ ‫ئه‌وه‌ش روون ‌ه بزووتنه‌وه‌ی گۆڕان ناتوانێ‬ ‫پێچه‌وانه‌ی شه‌پۆل مه‌ل ‌ه بكات‪.‬‬ ‫ل ‌ه ‪١٢‬ی ئایاری ساڵی رابردوو لە‬ ‫هەڵبژاردنی پەرلەمانی نوێی عێراقدا‪،‬‬ ‫له‌ڕێی ته‌زویری ئه‌لیكترۆنییه‌و‌ه هه‌وڵدرا‬ ‫بزووتنه‌وه‌ی گۆڕان به‌یه‌كجاری ل ‌ه هاوكێشه‌‬ ‫سیاسیه‌كانی هه‌رێم دووربخرێته‌وه‌‪.‬‬ ‫هەرچۆن بوو گۆڕان به‌ناچاری به‌و‬ ‫ده‌ره‌نجام ‌ه رازی بوو‪ ،‬چونك ‌ه هه‌وڵه‌كان‬ ‫بۆ دووبار‌ه هه‌ژماركردنه‌وه‌ی ده‌نگه‌كان‬ ‫په‌یوه‌ندی هه‌بوو ب ‌ه روودانی گۆڕانكاری‬ ‫ل ‌ه هاوكێش ‌ه سیاسییه‌كانی عێراق و‬ ‫پارتی و یه‌كێتیش ئه‌و واقیعه‌یان باش‬ ‫خوێندبۆوه‌‪ ،‬ك ‌ه ئه‌سته‌م ‌ه بتوانرێ ئه‌و‬ ‫هه‌واڵنه‌ی بزووتنه‌وه‌ی گۆڕان بگه‌نه‬

‫‌ئه‌نجام‪ .‬به‌چه‌ند مانگێك دواتر هه‌ڵبژاردنی‬ ‫خولی پێنجه‌می په‌رله‌مانی كوردستان‬ ‫ئه‌نجام درا‪ .‬دووبار‌ه هه‌ر چۆنێكبێ به‌‬ ‫رێژه‌یه‌كی به‌رفراوان ته‌زویر ئه‌نجامدراو‬ ‫رێژه‌ی ته‌زویره‌كه‌ش به‌شێوه‌یه‌ك بوو‬ ‫ك ‌ه پارتی به‌هاوبه‌شی له‌گه‌ڵ كۆتاكانی‬ ‫په‌رله‌مان ‪ ١+٥٠‬ی مسۆگه‌ر كرد‬ ‫بۆخۆی‪ ،‬ئه‌و كات بزووتنه‌وه‌ی گۆڕان‬ ‫و كۆمه‌ڵی ئیسالمی و یه‌كگرتووی‬ ‫ئیسالمی داوایان ل ‌ه یه‌كێتی نیشتمانی‬ ‫كوردستان كرد ئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنی‬ ‫په‌رله‌مانی كوردستان په‌سه‌ند نه‌كات‪،‬‬ ‫به‌اڵم یه‌كێتی بێگوێگرتن له‌و هێزانه‌‬ ‫ئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنه‌كانی په‌سه‌ندكردو‬ ‫‪١+ ٥٠‬ه‌كه‌ی پارتی بوو به‌ئه‌مری واقیع‪.‬‬ ‫ئه‌و‌ه راستییه‌كی حاشا هه‌ڵنه‌گره‌‪ ،‬كه‌‬ ‫هیچ هێزێك وه‌كو ده‌نگی په‌رله‌مانیی‬ ‫ناتوانێ رووبه‌ڕووی هیچ پرۆژ‌ه یاسایه‌ك‬ ‫ببێته‌و‌ه ئەگەر پارتی بیه‌وێ په‌سه‌ندی‬ ‫بكات‪.‬‬ ‫كورت و كرمانج ئه‌و واقیعه‌ی ئێستا‬ ‫ل ‌ه په‌رله‌مان ده‌گوزه‌رێ‪ ،‬به‌رهه‌می‬ ‫په‌سه‌ندكردنی ئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنه‌كانه‌‬ ‫له‌الیه‌ن یه‌كێتی نیشتمانی كوردستانەوە‪،‬‬ ‫چونك ‌ه ئه‌گه‌ر كۆمسیاره‌كانی یه‌كێتی‬ ‫ئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنیان په‌سه‌ند نه‌كردبا‬ ‫ده‌بوو جارێكی دیك ‌ه هه‌ڵبژاردن ئه‌نجام‬ ‫بدرێته‌وه‌و ره‌نگ ‌ه ئه‌و كات هاوكێشه‌كان‬ ‫به‌شێوه‌یه‌كی دیك ‌ه بووایەن‪.‬‬

‫بەشی ساڵێک گەنم لە سایلۆکانی هەرێمدا هەیە‬ ‫سێ مانگە یەک جار بەشەخۆراک دابەشکراوە‬

‫ئیرباهیم عەلی‬

‫بۆ مانگی رەمەزان‪ ،‬پێنج كیلۆ ئاردی سفر و برنج و نیسک و شه‌كر و رۆن دابه‌ش دەكرێن‬

‫سەرەڕای کەمبوونەوەی جۆری خۆراکەکان‪،‬‬ ‫سێ مانگ دەبێ یەک جار بەشە خۆراکی مانگانەی‬ ‫هاواڵتیانی هەرێمی کوردستان دابەشکراوە‪.‬‬ ‫بەرپرسانی وەزارەتی بازرگانیش دەڵێن‪ :‬هیچ‬ ‫باسوخواسێک لەسەر پێدانی پارە وەکو قەرەبوو‬ ‫لە ئارادا نییە‪.‬‬ ‫ئەو جارەش کە خۆراک دابەشکراوە‪ ،‬تەنیا‬ ‫بریتی بوون لە برنج و شەکر و رۆن‪ .‬لەکاتێکدا‬ ‫دەبوو نیسک و نۆک و شیری وشکیش بدرایەن‪.‬‬ ‫نه‌وزاد ئه‌دهه‌م‪ ،‬به‌ڕێوه‌به‌ری گشتی بازرگانی‬ ‫لە وەزارەتی بازرگانی هه‌رێم بۆ ‌“زه‌مه‌ن”‬ ‫روونیکردەوە‪ ،‬دواکەوتن و نەناردنی بەشەخۆراکی‬ ‫مانگانە‪ ،‬پەیوەندی بە وەزارەتی بازرگانی عێراقەوە‬ ‫هەیە‪.‬‬ ‫وابڕیارە بۆ مانگی رەمەزان‪ ،‬پێنج كیلۆ ئاردی‬ ‫سفر و برنج و نیسک و شه‌كر و رۆن دابه‌ش بكرێن‪.‬‬ ‫سه‌باره‌ت ب ‌ه پێدانی پارە بە هاواڵتیان وەکو‬ ‫قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ی خۆراکە نەدراوەکان‪ ،‬به‌ڕێوه‌به‌ری‬ ‫گشتی بازرگانی وتی‪“ :‬قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ی هاواڵتیان‬

‫به‌پاره‌‪ ،‬له‌ده‌سه‌اڵتی هه‌رێمدا نییه‌و په‌یوه‌ست ‌ه به‬ ‫‌بڕیاری وه‌زاره‌تی بازرگانی عێراقەوەو تائێستا هیچ‬ ‫بڕیارێكی لەمشێوەیە لە ئارادا نییه”‪.‬‬ ‫به‌ڕێوه‌به‌ری گشتی بازرگانی وتیشی‪“ :‬له‬ ‫‌دابینكردنی ئارددا كێشه‌مان نابێ چونکە ل ‌ه‬ ‫ئێستاوە بەشی یه‌ك ساڵ گه‌نممان ل ‌ه سایلۆكانی‬ ‫هه‌رێمدا هه‌ڵگرتووە”‪.‬‬ ‫وابڕیارە وه‌زاره‌تی بازرگانی عێراق به‌هه‌ماهه‌نگی‬ ‫لەگەڵ رێكخراوی جیهانیی خۆراك‪ ،‬پسوڵه‌ی خۆراك‬ ‫(فۆرمی بایەعی) بكات به ‌ئه‌لیكترۆنیی و کارتی‬ ‫زیرەک‪ .‬ئەمە لەکاتێکدایە لە ساڵی ‪٢٠١٦‬وە فۆرمی‬ ‫خۆراک نەدراوە بە هاواڵتیان‪ .‬له ‌قۆناغی یه‌كه‌مدا‬ ‫ئه‌و به‌رنامه‌ی ‌ه له پارێزگای‌به‌غداو پارێزگای دهۆك‬ ‫جێبه‌جێ ده‌كرێ‪.‬‬ ‫نه‌وزاد ئه‌دهه‌م سە‌باره‌ت بە پرۆژه‌ی گۆڕینی‬ ‫ك وتی‪“ :‬سه‌ره‌تا نزیكه‌ی یه‌ك ملیۆن‌و‬ ‫فۆرمی خۆرا ‌‬ ‫سێ سه‌د هه‌زار فۆرم ده‌كرێن ‌ه كارتی زیره‌ك‪.‬‬ ‫رێکخراوی خۆراكی جیهانیی پاڵپشتی ته‌كنیكی‬ ‫پێشكه‌ش به ‌حكومه‌تی عێراق ده‌كات تا له‌ڕێی‬ ‫ته‌كنه‌لۆژیاوە داتابه‌یسێكی دیجیتاڵی تایبەت‬ ‫بە زانیارییه‌كانی هاواڵتیان بخاتە بەردەستی‬ ‫حکومەتی عێراق”‪.‬‬


‫وو�‬ ‫ب��ەدوادا چ�� ن‬

‫‪zamenpress@gmail.com‬‬ ‫ژمارە (‪ )18‬سێشەممە ‪2019/5/14‬‬

‫‪3‬‬

‫چارەنووسی فراکسیۆنی نەوەی نوێ لە پەرلەمانی کوردستان‬

‫ئایا دەکرێ ئەندامێتییان لێ وەربگیرێتەوە؟‬ ‫زەمەن‬

‫ناکۆکی‬ ‫دروستبوونی‬ ‫دوای‬ ‫و ناڕەزایی لەناو نەوەی نوێ و‬ ‫دواتر هەڵوێست وەرگرتنی هەردوو‬ ‫فراکسیۆنی ئەو حزبە لە پەرلەمانی‬ ‫عێراق و پەرلەمانی کوردستان‪ ،‬ئێستا‬ ‫پرسیاری ئەوە دروستبووە ئایا سەرۆکی‬ ‫نەوەی نەوێ دەتوانێ ئەو ئەندامانەی‬ ‫پەرلەمان کە ناڕازین لێی‪ ،‬بیانگۆڕێت و‬ ‫خەڵکی تر بخاتە شوێنیان؟‬ ‫نەوەی نوێ‌ لە ئەنجومەنی‬ ‫نوێنەرانی عێراق خاوەنی چوار‬ ‫كورسییەو لە پەرلەمانی هەرێمی‬ ‫كوردستانیش خاوەنی هەشت كورسیە‪.‬‬ ‫لەمبارەیەوە عەبدوڵاڵ محەمەد ئەمین‪،‬‬ ‫شارەزای یاساو ئەندامی خولی‬ ‫سێیەمی پەرلەمانی کوردستان بۆ‬ ‫“زەمەن” روونیکردەوە‪ ،‬لە پەیڕەوی‬ ‫ناوخۆی پەرلەمانی کوردستان کە لە‬ ‫‪ ٢٠١٨/٧/١٧‬دەرچووە‪ ،‬لە بابەتی‬

‫فراکسیۆن و ئۆپۆزسیۆنی پەرلەمانیدا‬ ‫دەڵێت‪“ :‬پەرلەمانتار ئازادە لە کاری‬ ‫پەرلەمانیی‪ ،‬بەاڵم هەرکاتێ ئەندامی‬ ‫فراکسیۆنێک لە فراکسیۆنەکەی‬ ‫جیابۆوە یان چووە پاڵ فراکسیۆنێکی‬ ‫تر‪ ،‬ئەوا ئەندامێتی خۆی لە دەست‬ ‫دەدات لەپەرلەمان و کەسێکی تر لەو‬ ‫فراکسیۆنە بەپێی ریزبەندی‪ ،‬شوێنی‬ ‫پڕدەکاتەوە بە رەزامەندی پەرلەمان”‪.‬‬ ‫عەبدوڵاڵ وتی‪“ :‬لە سەرەتای‬ ‫مادەکەدا باسی ئازادی ئەندام دەکات‪،‬‬ ‫کەچی لە ناوەڕاستەکەیدا ئەو ئازادییە‬ ‫سنووردار دەکات و لەکاتی بەزاندنی‬ ‫سنووریشدا‪ ،‬سزاکەی دیاریکردووە‪.‬‬ ‫هەروەها لە کۆتایی مادەکەدا بە ڕوونی‬ ‫دەردەکەوێ کە بڕگەی کۆتایی ئەو‬ ‫مادەیە ناوەڕۆکەکەی مەرجدار کردووە‬ ‫بەوەی دەبێ ڕەزامەندی پەرلەمان‬ ‫بەدەست بهێنرێت”‪.‬‬ ‫ئەمین‬ ‫محەمەد‬ ‫عەبدوڵاڵ‬ ‫لەمبارەیەوە روونکردنەوەی زیاتر‬

‫دەدات و دەڵێت‪“ :‬دەبێ ئەندامی‬ ‫فراکسیۆنەکە جیابوونەوە یان چوونە‬ ‫پاڵ فراکسیۆنێکی تر ڕابگەیەنێ‪،‬‬ ‫واتە دیاریکراوە لە چ کاتێکدایە نەک‬ ‫دەربکرێت یان حاڵەتێکی تر‪ .‬خۆ ئەگەر‬ ‫ئەوەی ڕانەگەیاندو خۆیان بەخاوەنی‬ ‫فراکسیۆنەکە دانا‪ ،‬ئەو کاتە ئەو‬ ‫مادەیە نایانگرێتەوە‪ .‬هەروەها دەبێ‬ ‫فراکسیۆن ناوی کەسی تر پیشکەشی‬ ‫پەرلەمان بکات بۆ شوێنگرتنەوەی‬ ‫ئەو ئەندامە یان ئەندامانەو پەرلەمان‬ ‫بابەتەکە بخاتە بەرنامەی کارەوەو‬ ‫دەبێ ڕەزامەندی ‪٪٥١‬ی ئامادەبووان‬ ‫بەدەست بهێنێ‪ .‬ئەگەر ئەمانە کران‬ ‫ئەوسا گۆڕانکارییەکە جێبەجێ‬ ‫دەکرێت‪ ،‬ئەگەرنا ئەندامەکە یان‬ ‫ئەندامەکان دەتوانن پارێزگاری لە‬ ‫ئەندامێتی خۆیان بکەن لە پەرلەمان‪.‬‬ ‫کەواتە دەکرێ ئەندام لە فراکسیۆن‬ ‫جیابێتەوە‪ ،‬بەاڵم پارێزگاری لەمانەوەی‬ ‫خۆی لە پەرلەماندا بکات”‪.‬‬

‫شۆڕش حاجی‪ :‬دوای پێکهێنانی‬

‫کابینەی نوێ گۆڕان كۆنفرانس ده‌به‌ستێ‬ ‫سازدانی‪ :‬زه‌مه‌ن‬

‫شۆڕش حاجی‪ ،‬ئه‌ندامی خانه‌ی‬ ‫راپه‌ڕاندن و وتەبێژی بزووتنه‌وه‌ی‬ ‫گۆڕان‪ ،‬پێیوایە دوای پێکهێنانی‬ ‫کابینەی نوێ‪ ،‬ئیتر پاساو و‬ ‫بیانوو نامێنێتەوە بۆ درەنگخستنی‬ ‫کۆنفرانسی نیشتمانیی کە هاوتای‬ ‫کۆنگرەی گشتیی حزبە‪.‬‬ ‫لە دیدارێکدا لەگەڵ “زەمەن”‬ ‫شۆڕش حاجی دەڵێت‪ :‬پێویستە‬ ‫گۆڕان پێداچوونەوە بەو چەند ساڵەی‬ ‫رابردووی خۆیدا بکات تا بزانن لەکوێدا‬ ‫سەرکەوتوو و لەکوێشدا کورتیان‬ ‫هێناوە‪ .‬سەبارەت بەو هەڵسوڕاوانەی‬ ‫کە ئێستا نیگەرانن و رەخنە لە‬ ‫سەرکردایەتی بزووتنەوەکە دەگرن‪،‬‬ ‫شۆڕش حاجی دەڵێت‪ :‬نابێ بە یەک‬ ‫چاو سەیری ئەو هەڵسوڕاوە زیزبووانە‬ ‫بکرێت و داهاتووشدا کامیان پابەندی‬ ‫بەرنامەو پەیڕەوی بزووتنەوەکە بوون‪،‬‬ ‫دەتوانن بەشداری لە کۆنفرانسی‬ ‫نیشتمانییدا بکەن‪.‬‬

‫داوای نوێبوونەوە لە گۆڕان دەكرێت‬ ‫زەمەن‬

‫خواستێكی زۆر هەیە لەناو‬ ‫ئۆرگانەكانی بزووتنەوەی گۆڕاندا كە‬ ‫بەزوویی دوای پێكهێنانی كابینەی نوێی‬ ‫حكومەت و ناردنی وەزیرەكانی گۆڕان‬ ‫بۆ حكومەت‪ ،‬بزووتنەوەكە كۆنفرانسی‬ ‫نیشتمانی “كۆنگرە” ببەستێت‪ ،‬بەاڵم‬ ‫هێشتا ئامادەکارییەکان بەتەواوەتی‬ ‫نەکراوە بۆ بەستنی کۆنفرانس و‬ ‫هەڵبژاردنە ناوخۆییەکان لەناو ئەو‬ ‫بزووتنەوەیەدا‪.‬‬ ‫زیاتر له‌ دوو ساڵ به‌سه‌ر كاتی‬ ‫ئه‌نجامدانی هه‌ڵبژاردن ‌ه ناوخۆییه‌كان‌و‬ ‫به‌ستنی كۆنفرانسی نیشتمانیدا‬ ‫تێپه‌ڕیوه‌‪ ،‬ئەو دەسەاڵتە ناوخۆییانەشی‬ ‫پێویستیان بە هەڵبژاردن‌و تازەبوونەوەو‬ ‫پێداچوونەوەیە بریتین لە‪ :‬جڤاتی‬ ‫نیشتمانیی ك ‌ه به‌رزترین ده‌سه‌اڵتی‬ ‫بڕیاردانی بزووتنه‌وه‌كه‌یه‪ .‬خانەی‬ ‫راپەڕاندن‪ ،‬ژوورەکانی بزووتنەوەی‬ ‫گۆڕان‪ ،‬مەكۆكان‪.‬‬ ‫جه‌مال محه‌مه‌د‪ ،‬سكرتێری جڤاتی‬ ‫نیشتمانی‌و ئه‌ندامی خانه‌ی راپه‌ڕاندنی‬ ‫گۆڕان بۆ (زەمەن) وتی‪“ :‬ل ‌ه دوو‬ ‫كۆبوونه‌وه‌ی پێشوودا بڕیاردرا تاکو‬ ‫دانوستانەکانی پێكهێنانی حكومه‌ت‬ ‫یه‌كالیی ده‌كرێته‌وه‌‪ ،‬مەسەلەی‬ ‫هەڵبژاردنی ناوخۆیی و کۆنفرانس‬ ‫بوه‌ستێنرێت‪ .‬بەاڵم ل ‌ه داهاتوودا‬ ‫ده‌ستپێده‌كه‌ینه‌وه‌“‪.‬‬ ‫سكرتێری جڤاتی نیشتمانی‬ ‫گۆڕان رەتیکردەوە ترسیان هەبێ ل ‌ه‬ ‫هه‌ڵبژاردن ‌ه ناوخۆییه‌كان‌و نوێبوونه‌وه‌‪.‬‬ ‫داوه‬ ‫لەوبارەیەوە وتی‪“ :‬جڤات بڕیاری ‌‌‬ ‫ب ‌ه رێكخستنه‌كان‌و ئۆرگانه‌كانماندا‬ ‫بچینه‌وه‌‌و رێكیانبخه‌ینه‌وه‌‌‪ .‬لە خواره‌و‌ه‬ ‫تا خانه‌ی راپه‌ڕاندن نوێ بکرێنەوە‪.‬‬ ‫بەاڵم بۆ ئەمە کاتێکی دیاریکراومان‬

‫نییە بەڵک ‌و دوای پێكهێنانی حكومه‌ت‬ ‫ده‌ستی پێده‌كه‌ین”‪.‬‬ ‫كۆتایی ساڵی رابردوو‪ ،‬جڤاتی‬ ‫نیشتمانی بڕیاری هەبوو بۆ نوێبوونه‌وه‌و‬ ‫ئه‌نجامدانی هه‌ڵبژاردنی ناوخۆیی‌و‬ ‫كۆنفرانس ل ‌ه مانگی شوباتدا‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫ئێستا نزیکەی پێنج مانگ بەسەر‬ ‫ئەو وادەیەدا تێپەڕیوەو چاره‌نووسی‬ ‫جێبه‌جێكردنی ئه‌و بڕیار‌ه نادیاره‌‪.‬‬ ‫دڵخواز كاك ‌ه ره‌ش‪ ،‬سكرتێری‬ ‫جڤاتی گشتی بزووتنه‌وه‌ی گۆڕان‪،‬‬ ‫هۆکاری دواخستنی هەڵبژاردنی‬ ‫ناوخۆیی و بەستنی کۆنفرانس‬ ‫دەگەڕێنێتەوە بۆ ئەوەی گۆڕان لە‬ ‫دوو ساڵدا بەشداری دوو هەڵبژاردنی‬ ‫پەرلەمانیی کردووە‪ .‬بۆیە نەیپەرژاوەتە‬ ‫سەر ئەوانەی ناوخۆی‪.‬‬ ‫دڵخواز بۆ (زەمەن) وتی‪“ :‬دوای‬ ‫هه‌ڵبژاردنەکانی په‌رله‌مانی عێراق‌و‬ ‫په‌رله‌مانی كوردستان‪ ،‬بزووتنەوەی‬ ‫گۆڕان سه‌رقاڵی گفتوگۆی پێكهێنانی‬ ‫حكومه‌ت بووه‌‪ ،‬بۆی ‌ه هه‌مووالیه‌ك‬ ‫پێی باشبوو هه‌موو و‌زه‌كان له‌مه‌دا‬ ‫كۆبكرێنه‌و‌ه ئه‌گینا ئێم ‌ه بڕیاری‬ ‫نوێبوونه‌وه‌مان دابو‌و به‌شێكی زۆری‬ ‫ئاماده‌كارییه‌كانش كراون‪ .‬چونکە‬ ‫گرنگ ‌ه ب ‌ه ئۆرگانه‌كانی خۆماندا‬ ‫بچینه‌وه”‪.‬‬ ‫جگ ‌ه ل ‌ه هه‌ڵبژاردنی ناوخۆیی‬ ‫بزووتنه‌وه‌ی گۆڕان سێ ساڵ ‌ه‬ ‫كۆنفرانسی نیشتمانی نه‌به‌ستووه‌‪،‬‬ ‫به‌وته‌ی هه‌ڵسوڕاوێكی گۆڕان چاكسازی‬ ‫ل ‌ه ئێستادا زه‌روره‌تێكی حه‌تمی ‌ه له‌ناو‬ ‫گۆڕاندا‪.‬‬ ‫شه‌ماڵ عه‌بدولوه‌فا‪ ،‬هه‌ڵسوڕاوی‬ ‫بزووتنەوەی گۆڕان سەبارەت بە‬ ‫هەڵبژاردن و نوێبوونەوە لەناو‬ ‫گۆڕان وتی‪“ :‬هه‌ڵبژاردن یه‌كێك ‌ه‬ ‫ل ‌ه بنه‌ماكانی دیموكراسی‌و بنه‌مای‬ ‫كاری ده‌ستاوده‌ستكردنی ده‌سه‌اڵت‌و‬

‫نوێبوونه‌وه‌‌‪ ،‬به‌پێی ده‌ستوور ده‌بێ‬ ‫دووساڵ جارێك بكرێت‪ ،‬کەچی‬ ‫كۆنفرانسی نیشتمانی سێ ساڵی‬ ‫به‌سه‌ردا تێپه‌ڕیوە‌و نه‌به‌ستراوه‌‪،‬‬ ‫ئه‌مان ‌ه هه‌مووی زه‌روره‌تن بۆ حزب‪،‬‬ ‫نابێ نوێبونەوە نه‌كرێت”‪.‬‬ ‫شەماڵ وتیشی‪“ :‬له‌ناو گۆڕاندا‬ ‫بۆچوونی جیاواز هه‌یه‌‪ ،‬ئەمە شتێکی‬ ‫ئاساییه‌و گرنگ ‌ه بزانرێت چۆن ئه‌م ‌ه‬ ‫ئیدار‌ه ده‌درێت‪ .‬هه‌موو بیروبۆچوون ‌ه‬ ‫جیاوازه‌كان ده‌ڵێن له‌سه‌ر به‌رنامه‌ی‬ ‫كاك نه‌وشیروانین‪ ،‬به‌اڵم دانانیشن‬ ‫پێكه‌‌وه‌‌و چاره‌سه‌ری بكه‌ن”‪.‬‬ ‫د‪.‬دارا جه‌میل‪ ،‬مامۆستا لە‬ ‫زانكۆی سلێمانی‪ ،‬سەبارەت بە‬ ‫درەنگخستنی کۆنگرەی حزبەکان‬ ‫دەڵێت‪“ :‬سه‌ركردایه‌تی‌و بڕیاربه‌ده‌ستی‬ ‫حزبه‌كان نایانه‌وێت ده‌سه‌اڵت ته‌سلیم‬ ‫بكه‌ن‌و په‌رۆشی دیموكراسیه‌تی‬ ‫حزبه‌كانیان نین”‪.‬‬ ‫د‪.‬دارا بۆ (زەمەن) وتی‪:‬‬ ‫“نوێبوونه‌و‌ه بۆ حزب ‌و قه‌واره‌یه‌كی‬ ‫سیاسی‪ ،‬پێویستیی سه‌رده‌مه‌‪،‬‬ ‫به‌رده‌وام شتی تاز‌ه دێنه‌پێشه‌و‌ه‬ ‫ئه‌وانه‌ی بڕیارده‌ری حزبن پێویستە‬ ‫ئاگاداری به‌ده‌ستهێنانه‌كانی سه‌رده‌م‬ ‫بن‪ .‬حه‌قوای ‌ه ل ‌ه زانسته‌كانی سه‌رده‌م‬ ‫بزانن و نابێ داببڕێن‪ .‬دوو هۆكاریش‬ ‫هەن هه‌ڵبژاردنی ناوخۆی حزبه‌كان‬ ‫دواده‌خرێن به‌شێكی په‌یوه‌ندی‬ ‫به‌وه‌و‌ه هه‌یه‌‪ ،‬ك ‌ه كه‌سانێك پێداگرن‬ ‫و نایانه‌وێ له‌به‌رخاتری دیموكراسیه‌ت‬ ‫مەسەلەیه‌كی گه‌ور‌ه ته‌سلیم ب ‌ه‬ ‫كه‌سێك بكه‌ن‪ ،‬ك ‌ه ره‌نگ ‌ه داهاتووی‬ ‫زۆر نادیاربێ‪ ،‬به‌شێكی تری په‌یوه‌ندی‬ ‫به‌وه‌و‌ه هه‌ی ‌ه ك ‌ه نه‌یانه‌وێ ده‌سه‌اڵت‬ ‫ته‌سلیم بكه‌ن‌و په‌رۆشی دیموكراسیه‌تی‬ ‫حزبه‌كانیان نه‌بن‪ ،‬به‌شی دووه‌میان‬ ‫زاڵ ‌ه له‌نێو حزبی كوردیدا‪ ،‬هیوادارم‬ ‫گۆڕان له‌مه‌ی كۆتاییان نه‌بێ”‪.‬‬

‫فۆتۆ‪ :‬ناسیح عەلی خەیات‬

‫* لەناو گۆڕاندا قسەوباس زۆر‬ ‫دەکرێ سەبارەت بە ئەنجامدان و‬ ‫درەنگکەوتنی كۆنفرانسی نیشتمانیی‪،‬‬ ‫لە دوایین کۆبوونەوە‌كانی جڤات‌و‬ ‫خانه‌ی راپه‌ڕاندندا‪ ،‬بڕیاری چی درا‬ ‫له‌سه‌ر کۆنفرانس‌؟‬ ‫ کۆبوونەوە‌كانی ئه‌م دواییه‌ی‬‫جڤاتی نیشتمانیی‌و خانه‌ی راپه‌ڕاندن‬ ‫زیاتر بۆ باسی هه‌لومه‌رجی كوردستان‌و‬ ‫پرۆسه‌ی سیاسی‌و پێكهێنانی حكومه‌ت‬ ‫بوو‌‪ .‬به‌اڵم ئێمه‌ چه‌ند مانگ له‌مه‌وبه‌ر به‌‬ ‫بڕیاری جڤاتی نیشتمانیی راسپارده‌ی‬ ‫جڤاتی گشتی‌و خانه‌ی راپه‌ڕاندنیش‪،‬‬ ‫بڕیارماندا كه‌ به‌ستنی كۆنفرانسی‬ ‫نیشتمانیی مه‌رجەو پێویسته‌‪ ،‬چونكه‌‬ ‫كاته‌كه‌ی به‌سه‌رچووه‌‪ .‬له‌م قۆناغه‌دا‬ ‫زۆر گرنگه‌ بزووتنه‌وه‌ی گۆڕان خۆی‬ ‫نوێ بكاته‌وه‌‪ .‬زۆر گرنگه‌ به‌ ئەزموونیی‬ ‫چه‌ند ساڵی رابردوو و ده‌ستوور‌و‬ ‫هه‌یكه‌له‌ رێكخراوه‌ییه‌كه‌ی خۆیدا‬ ‫بچێته‌وه‌‪ ،‬زۆر پێویسته‌ بزووتنه‌وه‌ی‬ ‫گۆڕان له‌م هه‌لومه‌رجه‌ تازه‌ی له‌‬ ‫كوردستان هاتووه‌ته‌ پێشه‌وه‌‌و ئه‌و‬ ‫كێشه‌و ملمالنێیانه‌ی له‌ ناوچه‌كه‌دا هه‌ن‌‬ ‫ستراتیژی خۆی دابڕێژێتەوە‪ ‌.‬ئه‌ركه‌‬ ‫هه‌نوكه‌یی‌و ئه‌ركه‌ دوور مه‌وداكانی‬ ‫خۆی دیاری بكات‪.‬‬ ‫* به‌ دیاریكراوی كۆنفرانسی‬ ‫نیشتمانیی ده‌كه‌وێته‌ كه‌یه‌وه‌؟‬ ‫ تائێستا كاتی به‌ستنی كۆنفرانس‬‫دیاری نه‌كراوه‌‪ ،‬به‌اڵم واقیعه‌كه‌ وایه‌‬ ‫كه‌ له‌دوای پێكهێنانی كابینه‌ی نوێ‬

‫كۆنفرانس ببه‌ستین‪ .‬چونكه ئەوکات ‌ە‬ ‫هیچ بیانوو و پاساوێك نامێنێ بۆ‬ ‫دواخستنی كۆنفرانسی نیشتمانیی‪،‬‬ ‫له‌به‌رده‌م‬ ‫رێگربێ‬ ‫هه‌ركه‌سێك‬ ‫كۆنفرانسدا‪ ،‬دووره‌ له‌ په‌یامی گۆڕان‌و‬ ‫پابه‌ند نییه‌ به‌ ده‌ستووری گۆڕانه‌وه‌‪.‬‬ ‫* راستە خانه‌ی راپه‌ڕاندن‬ ‫نزیكه‌ی سێ مانگ ماوه‌ی ده‌ستووریی‬ ‫كاركردنی ماوه‌؟‬ ‫ به‌ڵێ‪ ،‬ئێم ‌ه له‌ جڤاتی نیشتمانیی‬‫دووجار ده‌نگدانمان کردووە كه‌ ئایا‬ ‫هه‌ڵبژاردنه‌ ناوخۆییه‌كان بكرێت‬ ‫دوتر كۆنفرانسی نیشتمانیی یان‬ ‫كۆنفرانس بكرێت ئینجا هه‌ڵبژاردنه‌‬ ‫ناوخۆییه‌كان؟‬ ‫به‌ زۆرینه‌ی ده‌نگ جڤاتی‬ ‫نیشتیمانی كه‌ بااڵترین ده‌سه‌اڵته‌‬ ‫له‌ناو گۆڕاندا‪ ،‬بڕیاردرا كۆنفرانسی‬ ‫نیشتمانیی بكرێت‪ ،‬چونكه‌ ده‌بێ له‌‬ ‫كۆنفرانسی نیشتمانییدا هه‌ڵسه‌نگاندن‬ ‫بۆ ئه‌و په‌یكه‌ره‌ رێكخراوه‌ییه‌ی‬ ‫گۆڕان بكرێت كه‌ له‌ ده‌ستووره‌كه‌یدا‬ ‫هاتووه‌و پێیدا بچینه‌وه‌و بزانین له‌كوێ‬ ‫سه‌ركه‌وتووبووین له‌كوێشدا كورتمان‬ ‫هێناوه‌‪ .‬چونكه‌ ئێمه‌ موماره‌سه‌ری‬ ‫رێكخراوه‌ییه‌مان‬ ‫په‌یكه‌ره‌‬ ‫ئه‌م‬ ‫كردووه‌‪ ،‬به‌رنامه‌ی سیاسی و داڕشتنی‬ ‫ستراتیج و هه‌ڵوێستمان له‌سه‌ر كۆی‬ ‫بابه‌ته‌ كوردستانیی و عێراقی و‬ ‫ناوچه‌ییه‌كان هه‌موو ئه‌وانه‌ پێویستی‬ ‫به‌ پێداچوونه‌وه‌یه‌‪ ،‬دوای ئه‌وه‌ له‌به‌ر‬ ‫رۆشنایی داڕشتنه‌وه‌ی په‌یكه‌ره‌‬ ‫رێكخراوه‌یی و هه‌مواری ده‌ستوورو‬ ‫چاوخشاندنه‌وه‌ به‌ به‌رنامه‌ی سیاسیدا‬ ‫هه‌ڵبژاردنه‌ ناوخۆییه‌كان ده‌كه‌ین‪.‬‬ ‫* له‌ كۆنفرانسی نیشتمانیدا‬ ‫هه‌ڵبژاردن بۆ جڤات و خانه‌و رێكخه‌ری‬ ‫گشتی ده‌كرێت؟‬ ‫ له‌ كۆنفرانسی نیشتمانیدا‬‫هیچ هه‌ڵبژاردنێك بۆ ده‌زگا‬ ‫ئۆرگانه‌‬ ‫سه‌ركردایه‌تیه‌كان‌و‬ ‫سه‌ركردایه‌تیه‌كانی گۆڕان ناكه‌ین‪،‬‬ ‫به‌اڵم دوایی له‌به‌ر رۆشنایی ئه‌و‬ ‫په‌یكه‌ره‌ رێكخراوه‌ییه‌ میكانیزمێك‬ ‫داده‌نێین بۆ هه‌ڵبژاردنی ئۆرگان‌و‬

‫ده‌زگا بڕیاربه‌ده‌ست‌و سه‌ركردایه‌تی‌و‬ ‫په‌یكه‌ره‌ رێكخراوه‌ییه‌كانی بزووتنه‌وه‌ی‬ ‫گۆڕان‪.‬‬ ‫هه‌ڵسوڕاوتان‬ ‫كۆمه‌ڵێك‬ ‫*‬ ‫ناڕازین و هه‌ندێكیان دانیشتوون‪،‬‬ ‫هه‌ندێكیشیان نووكی ره‌خنه‌یان‬ ‫له‌سه‌ر سیاسه‌ته‌كانی بڕیاربه‌ده‌ستانی‬ ‫گۆڕانه‌‪ ،‬چی هه‌ڵوێستیك سه‌باره‌ت‬ ‫به‌وان هه‌یه‌ به‌تایبه‌ت بەشداریان له‬ ‫‌كۆنفرانسدا؟‬ ‫ كاتێك باس له‌ هه‌ڵسوڕاوه‌‬‫ناڕازییه‌كانی بزووتنەوە‌ی گۆڕان‬ ‫ده‌كرێ‪ ،‬بێویژدانییه‌‌و ناته‌ندروسته‌‬ ‫هه‌موویان به‌ یه‌ك چاو سه‌یر بكرێ‪.‬‬ ‫ده‌بێ پۆلێن بكرێن هه‌موویان وه‌كو‬ ‫یه‌ك نین ئه‌وه‌ی له‌ فه‌یسبووك‌و‬ ‫له‌مالو ئه‌وال دژی بزووتنەوە‌ی گۆڕان‌و‬ ‫په‌یام‌و پرنسیپه‌كانی قسه‌ده‌كات‪،‬‬ ‫نه‌وعێكه‌‌و ئه‌وانه‌ی پێیانوایه‌ ده‌بێ‬ ‫بزووتنەوە‌ی گۆڕان به‌خۆیدا بچێته‌وه‌‬ ‫ئه‌مه‌یان نه‌وعێكی تره‌‪ .‬ئه‌گه‌رچی‬ ‫ئێمه‌ میكانیزمی هه‌ڵبژاردنی لیژنه‌كان‌و‬ ‫میكانیزمی ئه‌ندامانی كۆنفرانسی‬ ‫نه‌كردووه‌‌و‬ ‫ته‌واو‬ ‫نیشتمانیمان‬ ‫بڕیارمان لێنه‌داوه‌‪ ،‬به‌اڵم به‌پێی ئه‌و‬ ‫رێنماییه‌ی ده‌ری ده‌كه‌ین هه‌ركه‌سێك‬ ‫پابه‌ندبێ به‌ په‌یامی گۆڕان‌و كاری‬ ‫رێكخراوه‌یی گۆڕانەوە‪ ،‬مافی خۆیه‌تی‬ ‫به‌شداربێ له‌ لیژنه‌كان یان راپۆرت‬ ‫بنێرێ بۆ لیژنه‌كان یان له‌ كۆنفرانسدا‬ ‫به‌شداربێ‪.‬‬ ‫* كۆنفرانسه‌كه‌ له‌ سلێمانی‬ ‫ده‌كرێت یان له‌ هه‌ولێر؟‬ ‫ جارێ بڕیاری ئه‌وه‌ نه‌دراوه‌‪.‬‬‫* كۆنفرانسی نیشتمانیی و مه‌له‌فی‬ ‫چوونه‌ حكومه‌ت چ په‌یوه‌ستیه‌كییان‬ ‫به‌یه‌كه‌وه‌ هه‌یه‌؟‬ ‫ ئه‌گه‌ر بزووتنەوە‌ی گۆڕان‬‫تۆكمه‌بێ و له‌كۆنفرانسیشدا بتوانێ‬ ‫خۆی نوێ بكاته‌وه‌و ریزه‌كانی پته‌وتر‬ ‫بكاته‌وه‌‪ ،‬ده‌توانێ پاڵپشتییه‌كی‬ ‫به‌هێزی به‌رپرسه‌كانی گۆڕانبێ له‬ ‫‌حكومه‌ت له‌ڕووی پێشنیازو راوێژو‬ ‫هاوكاری و له ‌هه‌مانكاتدا چاودێرێكی‬ ‫كاراشبێ له‌سه‌ر كاره‌كانیان‪.‬‬

‫ئەندامانی فراکسیۆنی نەوەی نوێ لە پەرلەمانی کوردستان‬


‫�هەواڵ‬

‫‪2‬‬

‫‪zamenpress@gmail.com‬‬ ‫ژمارە (‪ )18‬سێشەممە ‪2019/5/14‬‬

‫“زەمەن” دەقی گرێبەست و بەڵێننامەی کڕینی ئۆتۆمبێلی پەرلەمانتاران ئاشکرا دەکات‬

‫پەرلەمان بۆ هەر پەرلەمانتارێک ‪ 50‬وەرەقە دەدات بە ئۆتۆمبیل‬ ‫سەرچین ساڵح‬

‫په‌رله‌مانی كوردستان لەگەڵ بانکی‬ ‫جیهان لە هەولێر رێککەوتووە تا بە‬ ‫قیست ئوتۆمبیل بۆ ئەندامانی ئەم‬ ‫خولە بکڕن و سەرەتا لەسەر خەرجی‬ ‫خۆی‪ ،‬بڕی پێنج هەزار دۆالر (‪٥٠‬‬ ‫وەرەقە) دەدات بە هەر پەرلەمانتارێک‬ ‫ئوتۆمبیل بکڕێت‪.‬‬ ‫بەپێی گرێبەستی نێوان بانکی‬ ‫جیهان و بەڕێوەبەرایەتی دیوانی‬ ‫پەرلەمانی کوردستان کە رۆژی ‪1٦‬ی‬ ‫نیسانی ‪ ٢٠١٩‬ئیمزا کراوەو وێنەیەک‬ ‫لەو گرێبەستە دەست “زەمەن”‬ ‫کەوتووە‪ ،‬پەرلەمانی کوردستان‬ ‫پاڵپشتی پەرلەمانتاران و فەرمانبەرانی‬ ‫دەکات لەچوارچێوەی ئەو گرێبەستەدا‬ ‫ئوتۆمبیل بکڕن‪.‬‬ ‫ئەم بڕیارە له‌كاتێكدایە په‌رله‌مانی‬ ‫کوردستان خاوه‌نی ‪ ١٢٢‬ئوتۆمبیله‌‪.‬‬ ‫بۆ کڕینی ئوتۆمبیلی نوێش‪٦٠ ،‬‬ ‫ئەندام ئامادەبوون ئوتۆمبیل بە قیست‬ ‫بکڕن لەچوارچێوەی رێککەوتنەکەی‬ ‫سەرۆکایەتی پەرلەمان و بانکی جیهان‪.‬‬ ‫به‌پێی زانیارییه‌كانی “زه‌مه‌ن”‪،‬‬ ‫کە لە چەند سەرچاوەیەکەوە‬ ‫دەستیکەوتووە‪ ،‬ئەو ئوتۆمبیالنەی‬ ‫دەفرۆشرێن بە پەرلەمانتاران‪ ١٤ ،‬هەزار‬ ‫دۆالر (‪ ١٤٠‬وەرەقە) لە نرخی بازاڕ‬ ‫زیاتریان لێ وەردەگیرێت لە پای ئەوەی‬ ‫بانكی جیهان پارەکەیان بە حازری‬ ‫بۆ دەدات و دواتر پارەکە بە قیست‬ ‫وەردەگرێتەوە‪ .‬بۆ ئەمەش سااڵنە ‪٪٧‬ی‬ ‫سوود دەچێتە سەر پارەی قیستەکە‪.‬‬ ‫لە دەستپێکی ئەو سەوداو‬ ‫مامەڵەیەدا‪ ،‬په‌رله‌مانی کوردستان له‬ ‫‌یه‌كه‌م قیستدا بڕی پێنج هه‌زار دۆالر بۆ‬ ‫هه‌ر ئه‌ندام په‌رله‌مانێك خەرج دەکات‬ ‫و ناگەڕێتەوە بۆ پەرلەمان‪ ،‬كۆی ئەو‬ ‫پارەیەیشی بۆ كڕینی ئۆتۆمبیل خەرج‬

‫دەكرێت لەالیەن پەرلەمانەوە‪ ،‬زیاتر لە‬ ‫‪ ٣٠٠‬هەزار دۆالر (‪ ٣٠‬دەفتەرە)‪.‬‬ ‫هاوڕێ مه‌ال ستار‪ ،‬ئه‌ندامی‬ ‫په‌رله‌مانی كوردستان له‌ فراكسیۆنی‬ ‫یه‌كێتی دەڵێت‪ :‬خۆی ئامادە نییە‬ ‫لەو ئوتۆمبیالنە بکڕێت لە لێدوانێکدا‬ ‫بۆ “زەمەن” پشتڕاستیکردەوە ‪١٤‬‬ ‫هەزار دۆالر زیادە دەخرێتە سەر هەر‬ ‫ئوتۆمبیلێک کە پەرلەمانتاران بە قیست‬ ‫رایبکێشن‪.‬‬ ‫حاجی سه‌فین گه‌ردی‪ ،‬ئه‌ندامی‬ ‫په‌رله‌مانی كوردستان له‌ فراكسیۆنی‬ ‫پارتی بۆ‌ “زه‌مه‌ن” ئاماژەی بەوەدا‪،‬‬ ‫لیستێك كراوه‌ بۆ كڕینی ئۆتۆمبیل‬ ‫بۆ پەرلەمانتاران‪ ،‬چه‌ند كه‌سێكی‬ ‫كه‌م نه‌بێ‪ ،‬زۆربەی زۆری ئه‌ندامانی‬ ‫په‌رله‌مان ناویان نووسیوه‌ بۆ کڕینی‬ ‫ئوتۆمبیل بە قیست‪.‬‬ ‫حاجی سەفین وتی‪“ :‬من‬ ‫الندکرۆزه‌رێكی مۆدێل ‪٢٠١٩‬م كڕیوه‌ به‌‬ ‫‪ ٨٣‬هه‌زار دۆالر‪ ،‬مانگانه‌ دوو ملیۆن‌و‬ ‫‪ ٦٠‬هه‌زار دینار له‌ مووچه‌كەم‬ ‫ئەو‬ ‫بۆ‬ ‫ده‌گەڕێنرێته‌وه‌‬ ‫كۆمپانیای بە قیست لێمان‬ ‫وەردەگرێتەوە‪ .‬له‌ قیستی‬ ‫یه‌كه‌مدا پێنج هه‌زار‬ ‫دۆالریان لێوه‌رنه‌گرتووین‬ ‫له‌گه‌ڵ‬ ‫په‌رله‌مان‬ ‫رێكکه‌وتووه‌‬ ‫بانك‬ ‫ئیتر نازانم چۆن‬ ‫رێککەوتوون”‌‪.‬‬ ‫لە گرێبەستەکەی‬ ‫نێوان دیوانی پەرلەمان‬ ‫و بانکی جیهاندا هاتووە‪،‬‬ ‫پەرلەمانتاران‬ ‫دەبێ‬ ‫لە ماوەی ‪ ٣٦‬مانگدا‬ ‫تێکڕای پارەکە بدەنەوە‪،‬‬ ‫هەر پەرلەمانتار یان‬ ‫فەرمانبەرێک کە ئوتۆمبیلی‬ ‫کڕیوە کۆچی دوایی بکات‪ ،‬ئەوا‬ ‫پەرلەمان دەبێ پارەکەی بۆ بدات‪.‬‬

‫“زەمەن” سێ سیناریۆ بۆ هەڵبژاردنی‬ ‫نێچیرڤان بارزانی ئاشكرادەكات‬

‫زەمەن‬

‫هەفتەی داهاتوو‪ ،‬رێكارەكانی‬ ‫هەڵبژاردنی سەرۆكی هەرێم لەناو‬ ‫پەرلەمانەوە تەواو دەكرێت و چەند‬ ‫سیناریۆیەكیش بۆ هەڵبژاردنی سەرۆك‬ ‫و دواتر سوێندخواردنی هەیە‪.‬‬ ‫بەپێی یاسای كاراكردنەوەی‬ ‫دامەزراوەی سەرۆكایەتی هەرێم و‬ ‫هەمواری شێوازی هەڵبژاردنی سەرۆك‪،‬‬ ‫كە هەفتەی رابردوو لە پەرلەمانی‬ ‫كوردستان پەسەندكرا‪ ،‬تا رۆژی‬ ‫‪15‬ی ئەم مانگە دەرگای خۆپااڵوتن‬ ‫بۆ كاندیدانی پۆستی سەرۆكی هەرێم‬ ‫كراوەتەوەو دوای راگەیاندنی كاندیدەكان‬ ‫و بڕیاری دادگا‪ ،‬لە دانیشتنێكی‬ ‫پەرلەماندا بەدەنگدانی ئاشكرا سەرۆكی‬ ‫هەرێمی كوردستان هەڵدەبژێردرێت‪.‬‬ ‫سەرچاوەیەكی ئاگادار لە پەرلەمانی‬ ‫كوردستان بە “زەمەن”ی راگەیاند‪ ،‬كە‬ ‫ێ سیناریۆ لەالیەن پارتی دیموكراتی‬ ‫س‌‬ ‫كوردستانەوە بۆ پرۆسەی هەڵبژاردنی‬

‫نێچیرڤان بارزانییەوە هەیە‪.‬‬ ‫بەگوێرەی ئەو سەرچاوەیە‪،‬‬ ‫سیناریۆی یەكەم ئەوەیە رۆژی‬ ‫دەنگدانی هەڵبژاردنی سەرۆكی هەرێم‪،‬‬ ‫نێچیرڤان بارزانی لەبەردەم پەرلەمانی‬ ‫كوردستان ئامادەنەبێت لەبەرئەوەی‬ ‫كاندیدی تر هەیە‪ .‬سەبارەت بە‬ ‫سیناریۆی دووەم وتی‪ :‬ئەگەرێكی تر‬ ‫ئەوەیە رۆژی هەڵبژاردنی ئامادە نەبێ‬ ‫و رۆژی دواتر لە پەرلەمان سوێندی‬ ‫دەستبەكاربوون بخوات‪ .‬سەبارەت بە‬ ‫سیناریۆی سێیەمیش سەرچاوەكەی‬ ‫“زەمەن” وتی‪“ :‬دوای هەڵبژاردن و‬ ‫سوێندخواردنی‪ ،‬رۆژێكی تر بە ئاهەنگ و‬ ‫رێوڕەسمێكی تایبەت و بە ئامادەبوونی‬ ‫سەرۆككۆماری عێراق و سەرۆكوەزیران‬ ‫و ژمارەیەك میوانی ناوخۆیی و عێراق‬ ‫و بیانی ئاهەنگی پیرۆزبایی هەڵبژاردنی‬ ‫نێچیرڤان بارزانی بەڕێوەبچێت”‪.‬‬ ‫خەدیجە عومەر تەها‪ ،‬پەرلەمانتاری‬ ‫فراكسیۆنی پارتی و ئەندامی لیژنەی‬ ‫یاسایی لە پەرلەمانی كوردستان بە‬

‫“زەمەن”ی راگەیاند‪ :‬بڕیاری چۆنیەتی‬ ‫رێوڕەسم و سوێندخواردنی سەرۆكی‬ ‫هەرێم لە دەسەاڵتی سەرۆكایەتی‬ ‫پەرلەمان و بەشی پڕۆتۆكۆڵدایە‪.‬‬ ‫وتیشی‪“ :‬رەنگە هەمان رۆژی متمانە‬ ‫بەخشین‪ ،‬سەرۆكی هەرێم سوێندی‬ ‫یاسایی نەخوات‪ ،‬ئەگەری بەهێز ئەوەیە‬ ‫كە دوای دەنگدانی پەرلەمان و كاتێكی‬ ‫تر رێوڕەسمێكی تایبەتی بۆ رێكبخرێت‬ ‫بەبەشداری میوانان‪ ،‬سەرۆكی هەرێمی‬ ‫كوردستان سوێندی یاسایی بخوات”‪.‬‬ ‫رۆژی یەكشەممە ‪2019/5/12‬‬ ‫سەرۆكایەتی پەرلەمانی كوردستان‬ ‫ی سەرۆكی‌‬ ‫ی خۆپااڵوتنی بۆ پۆست ‌‬ ‫دەرگا ‌‬ ‫هەرێم كردەوەو سەعات (‪)11:00‬ی‬ ‫پێشنیوەڕۆی سبەینێ چوارشەممە دوا‬ ‫وادەیە بۆ پێشكەشكردنی داواكاری بۆ‬ ‫كاندیدانی پۆستی سەرۆكی هەرێم‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی پۆست ‌‬ ‫ی كاندید ‌‬ ‫مەرجەكان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی هەرێمیش ئەوەیە كە تەمەن ‌‬ ‫سەرۆك ‌‬ ‫یو‬ ‫لە ‪ 40‬ساڵ كەمتر نەبێ و هاواڵت ‌‬ ‫ی عێراق بێ و لە‬ ‫ی كوردستان ‌‬ ‫نیشتەجێ ‌‬

‫ی و مەدەنییەكان‬ ‫هەموو مافە سیاس ‌‬ ‫بەهرەمەند بێ‪.‬‬ ‫بەپێی یاسا‪ ،‬لە ماوەی سێ رۆژدا لە‬ ‫بەرواری كردنەوەی دەرگای خۆپااڵوتن‪،‬‬ ‫كاندیدەكان داواكاری و (سی‪.‬‬ ‫ڤی) خۆیان پێشكەشی سەرۆكایەتی‬ ‫پەرلەمان دەكەن‪ ،‬دوو رۆژ لەدوای‬ ‫داخستنی دەرگای خۆپااڵوتن ناوی ئەو‬ ‫پاڵێوراوانە رادەگەیەندرێت كە مەرجی‬ ‫یاساییان تێدایە‪ ،‬هەر كەسێك لەوانەی‬ ‫داواكارییان پێشكەش كردووە‪ ،‬ئەگەر‬ ‫ناوی رانەگەیەندرا بۆی هەیە لە ماوەی‬ ‫‪ 2‬رۆژ لە راگەیاندنی ناوەكان لەبەردەم‬ ‫دادگای تەمیز تانە بدات و لەماوەی ‪2‬‬ ‫رۆژ دادگاكە تانەكان یەكالیی دەكاتەوە‪،‬‬ ‫بڕیاری دادگاش لەوبارەیەوە بنەبڕە‪.‬‬ ‫دواتر سەرۆكی هەرێم لە دەنگدانێكی‬ ‫ئاشكراو بەدەنگی زۆرینەی رەهای‬ ‫ئەندامانی پەرلەمان‪ ،‬لە ماوەی سێ‬ ‫رۆژ لە رۆژی دەركردنی بڕیاری بنەبڕی‬ ‫دادگا لەسەر تانەكان هەڵدەبژێردرێت‪.‬‬ ‫بۆ یەكەمجار لە مێژووی هەرێمی‬ ‫كوردستاندا رۆژی ‪،2005/6/12‬‬ ‫پەرلەمانی كوردستان بە كۆی دەنگ‬ ‫بڕیاری ژمارە ‪3‬ی ساڵی ‪2005‬ی‬ ‫پەسەندكرد كە تایبەت بوو بە‬ ‫هەڵبژاردنی مەسعود بارزانی وەك‬ ‫سەرۆكی هەرێم‪ ،‬دوای دوو رۆژ لە‬ ‫هەڵبژاردنی بە سەرۆكی هەرێمی‬ ‫كوردستان‪ ،‬رۆژی ‪ 2005/6/14‬لە‬ ‫دانیشتنی پەرلەمان و بە ئامادەبوونی‬ ‫ژمارەیەك لە بەرپرسانی هەرێمی‬ ‫كوردستان و عێراق و نوێنەرانی‬ ‫ژمارەیەك واڵتی بیانی‪ ،‬مەسعود‬ ‫بارزانی لەبەردەم ئەندامانی پەرلەمانی‬ ‫كوردستان سوێندی یاسایی خوارد‪.‬‬

‫“خەڵکی كەركوك پێشوازیی‬ ‫لە قەدەغەکردنی پانتۆڵی کورت دەكەن”‬ ‫زەمەن‬

‫لە چەند رۆژی رابردوودا پۆلیسی‬ ‫کەرکوک لەناوشارو ناوبازاڕدا‪ ،‬هەڵمەتی‬ ‫دەستگیرکردنی ئەو گەنجانەی دەستپێکرد‬ ‫کە پانتۆڵی کورت و سێچارەک و شۆرتیان‬ ‫لە پێدابووە‪ .‬ئەو هەڵمەتەی پۆلیس‬ ‫ناڕەزایی زۆری لێکەوتەوە چ لەناو شارو چ‬ ‫لە دەرەوەی کەرکوک‪.‬‬ ‫ئازاد جەباری‪ ،‬سەرۆکی لیژنەی ئەمنی‬ ‫لە ئەنجومەنی پارێزگای کەرکوک دەڵێت‪:‬‬ ‫ئەو هەڵمەتە لەالیەن زۆربەی هاواڵتیانەوە‬ ‫پێشوازییەکی زۆری لێکراوە‪.‬‬ ‫جەباری بۆ “زەمەن” وتی‪“ :‬ئەو دیاردەیە‬ ‫کەرکوک و شارەکانی عێراقی گرتووەتەوە‪،‬‬

‫دیمەنێک لە مزگەوتێکی کەرکوک دا‬

‫بەڕاستی شتێکی زۆر ناشرینە کە بەم‬ ‫مانگی رەمەزانە ناوبازاڕو مزگەوتەکان‬ ‫پڕبوون لە گەنج کە پانتۆڵی کورت یان‬ ‫شۆرتیان لەپێدایە”‪.‬‬ ‫وتیشی‪“ :‬من لەگەڵ دەستگیرکردندا‬ ‫نیم‪ ،‬چونکە ئەوە بەرتەسککردنەوەی ئازادی‬ ‫شەخسییە‪ ،‬بەاڵم پێویستە ئەو کەسانە‬ ‫ئاگادار بکرێنەوەو رێگە لەو کارە بگیرێت‪،‬‬ ‫چونکە ناکرێت بەوشێوەیە بچنە ناوبازاڕو‬ ‫مزگەوت و شوێنە گشتییەکانەوە”‪.‬‬ ‫سەرۆکی لیژنەی ئەمنی لە ئەنجومەنی‬ ‫پارێزگای کەرکوک ئاماژەی بەوەکرد؛‬ ‫دیاردەی لەپێکردنی پانتۆڵی کورت یان‬ ‫شۆرت و سێچارەک‪ ،‬سەرتاسەری عێراقی‬ ‫گرتووەتەوەو هیوادارە نەگاتە شارەکانی‬ ‫هەرێمی کوردستان‪.‬‬


‫سه‌رۆكى یه‌كێتى زانایانى ئیسالمى کوردستان‪:‬‬

‫کێ دەبێته‬

‫بەمنزیکانە ماڵپەڕه‌ سێكسییه‌كان لە هەرێم فلتەر دەکرێن‬ ‫عه‌بدوڵاڵ مه‌ال سه‌عید‪ ،‬سەرۆکی یەکێتی زانایانی‬ ‫ئاینی ئیسالمی کوردستان ئاشکرایکرد‪ :‬یەکێتییەکەیان‬ ‫لەگەڵ داواکاری گشتی و وەزارەتی گواستنەوەو گەیاندن‬ ‫نزیکبوونەتەوە لەوەی ماڵپەڕە سێکسیی و پۆڕنۆکان قەدەغە‬ ‫بکرێن یان فیلتەر بکرێن‪.‬‬

‫لە دیدارێکدا لەگەڵ “زەمەن” سەرۆکی یەکێتی زانایانی‬ ‫ئاینی ئیسالمی دەڵێت‪ :‬له ‌هه‌وڵی به‌رده‌وامداین بۆ‬ ‫قه‌ده‌غه‌كردنی ئه‌و ماڵپەڕانه‌‌چونکە كاریگه‌ری خراپیان هەيە‬ ‫له‌سه‌ر په‌روه‌رده‌كردنی مندااڵن و هه‌رزه‌كارانمان‪ .‬لەمبارەیەوە‬ ‫ئێمه‌ش به‌رده‌وامین و تا ده‌گه‌ینه‌ چاره‌سه‌رێكی بنه‌ڕه‌تی‌‪.‬‬

‫سەرۆکی داهاتووی‬ ‫پارتی پارێزگاران؟‬

‫وتيشى‪“ :‬له‌گه‌ڵ داواكاری گشتی و وه‌زاره‌تی گواستنه‌وه‌و‬ ‫گه‌یاندن و كۆمپانیاكانی بواری ئینته‌رنێت له‌سه‌ر خه‌تین ك ‌ه‬ ‫قه‌ده‌غه‌ یان فلته‌ر بكرێن‪ .‬چونكه‌ ناكرێت بەمجۆرەی ئێستا‌‬ ‫هه‌موو كه‌سێك بێ هیچ فلته‌رێك تەماشایان بکات”‌‪.‬‬ ‫دەقی دیدارەکە لە الپەڕە ‪ ٥‬دایە‪.‬‬

‫ل‪9‬‬

‫‪:‬‬

‫وتەبێژی هەدەپە بۆ‬ ‫پەیامەکەى ئۆجەالن‬

‫دەرفەتێکى ترە بۆ حکومەتى‬ ‫تورکیاو گەلى کورد‬

‫‪www.zamenpress.com‬‬

‫ل‪6‬‬

‫رۆژنامەیەکی سیاسیی گشتییە‬

‫ژمارە (‪ )18‬سێشەممە ‪2019/5/14‬‬

‫‪ 20‬الپەڕە‬

‫نرخ ‪ 500‬دینار‬

‫هەڵبژاردنی نێچیرڤان بارزانی لە سێ سیناریۆدا‬

‫ئەگەر هەیە سەرۆکی هەرێم رۆژی هەڵبژاردنی نەچێتە پەرلەمان‬ ‫زه‌مه‌ن‬

‫ئاگادار‬ ‫سه‌رچاوه‌یه‌كى‬ ‫له ‌په‌رله‌مانى كوردستان ب ‌ه‬ ‫“زه‌مه‌ن”ى راگه‌یاند له‌الیه‌ن‬ ‫پارتى دیموكراتى كوردستانه‌وه‌‬ ‫هەیە بۆ‬ ‫سێ سیناریۆ‬ ‫پرۆسه‌ى هه‌ڵبژاردنى نێچیرڤان‬ ‫بارزانى وەک سه‌رۆكى هه‌رێمى‬ ‫كوردستان‪.‬‬ ‫به‌گوێره‌ى سه‌رچاوه‌کە‪،‬‬ ‫سیناریۆى یه‌كه‌م ئه‌وه‌یه‌‬ ‫رۆژی ده‌نگدانى هه‌ڵبژاردنى‬ ‫سه‌رۆكى هه‌رێم‪ ،‬نێچیرڤان‬ ‫بارزانی له‌به‌رده‌م په‌رله‌مانی‬ ‫ئاماده‌نه‌بێ‬ ‫كوردستان‬ ‫له‌به‌رئه‌وه‌ى كاندیدى تر‬ ‫هه‌یه‌‪ .‬به ‌سیناریۆى دووه‌م‬ ‫ئه‌گه‌رێكى تر ئه‌وه‌یه‌ رۆژى‬ ‫هه‌ڵبژاردن كه‌ ئاماده‌ نه‌بووه‪‌،‬‬ ‫رۆژى دواتر له‌ په‌رله‌مان‬ ‫ده‌ستبه‌كاربوون‬ ‫سوێندى‬ ‫بخوات‪ .‬هەرچی سیناریۆى‬

‫سێیه‌مە‪ ،‬دواى هه‌ڵبژاردن و‬ ‫سوێندخواردنى‪ ،‬رۆژێكى تر‬ ‫لە رێوڕەسمێكی تایبه‌تدا به‌‬ ‫ئاماده‌بوونی سه‌رۆككۆمارى‬ ‫عێراق و سه‌رۆكوه‌زیران و‬ ‫ژماره‌یه‌ك میوانی ناوخۆیی‌و‬ ‫عێراقی و بیانی‪ ،‬ئاهه‌نگى‬ ‫پیرۆزبایى لە هه‌ڵبژاردنى‬ ‫نێچیرڤان بارزانى به‌ڕێوه‌بچێ‪.‬‬ ‫هەر لەوبارەیەوە خه‌دیجه‌‬ ‫په‌رله‌مانتاری‬ ‫عومه‌ر‪،‬‬ ‫فراكسیۆنی پارتی و ئه‌ندامی‬ ‫لیژنه‌ی یاسایی له‌ په‌رله‌مانی‬ ‫كوردستان به‌ “زه‌مه‌ن”ی‬ ‫راگه‌یاند‪ :‬ره‌نگه‌ هه‌مان ڕۆژی‬ ‫متمانه‌ به‌خشین‪ ،‬سه‌رۆكی‬ ‫هه‌رێم سوێندی یاسایی نه‌خوات‪،‬‬ ‫ئه‌گه‌ری به‌هێز ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دوای‬ ‫ده‌نگدانی په‌رله‌مان كاتێكی‬ ‫تر مه‌راسیمێكی تایبه‌تی بۆ‬ ‫رێكبخرێت به‌به‌شداری میوانان‪،‬‬ ‫سه‌رۆكی هه‌رێمی كوردستان‬ ‫سوێندی یاسایی بخوات”‪.‬‬ ‫بۆ ل‪٢‬‬

‫گۆڕان كۆنفرانسی نیشتمانی ده‌به‌ستێ‬ ‫زەمەن‬ ‫ژماره‌یه‌ك له ‌هه‌ڵسوڕاوانی بزووتنه‌وه‌ی‬ ‫گۆڕان داواده‌كه‌ن سه‌ركردایه‌تی حیزبه‌كه‌یان‬ ‫پرۆسه‌ی نوێبوونه‌وه‌ ده‌ستپێبکات و ئه‌ندامێكی‬ ‫خانه‌ی راپه‌ڕاندنیش ئاشكرایده‌كات‪ ،‬كه‌‬ ‫دوای پێكهێنانی كابینه‌ی نوێ كۆنفرانسی‬ ‫نیشتمانیی گۆڕان (کە هاوتای کۆنگرەیە)‬ ‫ده‌به‌سترێ‪.‬‬ ‫هه‌ڵسوڕاوی‬ ‫عه‌بدولوه‌فا‪،‬‬ ‫شه‌ماڵ‬ ‫بزووتنه‌وه‌ی گۆڕان‪ ،‬هه‌ڵبژاردن و نوێبوونه‌وه‌‬ ‫له‌ گۆڕاندا به‌ زه‌روره‌ت ده‌زانێ و له‌مباره‌یه‌وه‌‬ ‫به‌ “زه‌مه‌ن”ی وت‪“ :‬به‌پێی ده‌ستوور ده‌بێ‬ ‫دووساڵ جارێك هه‌ڵبژاردن و كۆنفرانس‬ ‫ببه‌سترێ‪ ،‬كەچی كۆنفرانسی نیشتمانیی سێ‬ ‫ساڵی به‌سه‌ردا تێپه‌ڕیوەو‌ هێشتا نه‌به‌ستراوه‌‪،‬‬ ‫ئه‌مانه‌ هه‌مووی زه‌روره‌تن بۆ حزب‪ ،‬نابێ‬

‫نوێبوونه‌وه‌ نه‌كرێت”‪.‬‬ ‫له‌الیه‌كی تره‌وه‌ شۆڕش حاجی‪ ،‬ئه‌ندامی‬ ‫خانه‌ی راپه‌ڕاندن و وتەبێژی بزووتنه‌وه‌ی‬ ‫گۆڕان‪ ،‬به “‌زه‌مه‌ن”ی راگه‌یاند‪ ‌:‬دوای‬ ‫پێكهێنانی كابینه‌ی نوێ‪ ،‬گۆڕان ده‌ستده‌كات‬ ‫به‌ به‌ستنی كۆنفرانسی نیشتمانیی”‪.‬‬ ‫به‌دواداچوون و چاوپێكه‌وتنێك له‌ ال‪ 3‬دایە‬

‫ل‪3‬‬

‫ئۆتۆمبێلی پەرلەمانتاران باڵودەكاتەوە‬ ‫‪ ١٤‬هەزار دۆالر (‪ ١٤٠‬وەرەقە) لە نرخی بازاڕ‬ ‫زیاتریان لێ وەردەگیرێت لە پای ئەوەی‬ ‫بانكی جیهان پارەکەیان بە حازری بۆ دەدات‬ ‫و دواتر پارەکە بە قیست وەردەگرێتەوە‪ .‬بۆ‬ ‫ئەمەش سااڵنە ‪٪٧‬ی سوود دەچێتە سەر‬ ‫پارە قەرزکراوەکە‪.‬‬ ‫حاجی سه‌فین گه‌ردی‪ ،‬ئه‌ندامی په‌رله‌مانی‬ ‫كوردستان ل ‌ه فراكسیۆنی پارتی ب ‌ۆ “زه‌مه‌ن”‬ ‫وتی‪“ :‬لیستێك كراو‌ه بۆ كڕینی ئۆتۆمبیل‬ ‫بۆ پەرلەمانتاران‪ ،‬چه‌ند كه‌سێكی كه‌م نه‌بێ‬ ‫زۆربەی زۆری ئه‌ندامان ناویان نووسیو‌ه بۆ‬

‫“قەدەغەکردنی‬ ‫شۆرت و پانتۆڵی کورت‬

‫کڕینی ئوتۆمبیل بە قیست”‪.‬‬ ‫حاجی سەفین وتیشی‪“ :‬من الندکرۆزه‌رێكی‬ ‫مۆدێل ‪٢٠١٩‬م كڕیو‌ه ب ‌ه ‪ ٨٣‬هه‌زار دۆالر‪،‬‬ ‫مانگان ‌ه دوو ملیۆن‌و ‪ ٦٠‬هه‌زار دینار له‌‬ ‫مووچه‌كەم وەکو قیست ده‌گەڕێنرێته‌و‌ه بۆ‬ ‫ئەو بانکەی پارەکەی بۆ داوین‪ ،‬ل ‌ه قیستی‬ ‫یه‌كه‌مدا پێنج هه‌زار دۆالریان لێوه‌رنه‌گرتووین‪،‬‬ ‫بۆ ئەم ‪ ٥٠٠٠‬دۆالرە نازانم چۆنە بەاڵم په‌رله‌مان‬ ‫له‌گه‌ڵ بانكەکەدا رێكکه‌وتووه”‪.‬‬ ‫بۆ ل‪٢‬‬

‫بەالی خەڵکی‬ ‫کەرکوکەوە‬

‫پەتای ئالودەبوونی‬ ‫گەنجان‬

‫ل‪2‬‬

‫بانكی ناوه‌ندیی عێراق ك ‌ه به‌هه‌ستیارترین‬ ‫دامه‌زراوه‌ی ئابووریی‌و دارایی هه‌ژمار‬ ‫ده‌كرێت له‌واڵتدا‪ ،‬کەچی کورد ئاگاداری‬ ‫كاروباره‌كانی نییە‪.‬‬ ‫دامه‌زراوه‌یه‌كی‬ ‫ناوه‌ندیی‬ ‫بانكی‬ ‫سه‌ربه‌خۆی ‌ه ل ‌ه عێراقدا چه‌ندین ئه‌ركی‬ ‫له‌ئه‌ستۆدای ‌ه له‌وانه‌‪ :‬رێكخستنی پاره‌ی‬ ‫یه‌ده‌گی عێراق له‌سه‌ر ئاستی ناوخۆ‌و‬ ‫پاراستنی رێژه‌كه‌ی‪ ،‬چاودێریكردنی‬ ‫دراوی عێراق له‌ناو بانكی نێوده‌وڵه‌تی‌و‬ ‫سه‌رپه‌رشتیكردنی زێڕ‪ ،‬له‌چاپدانی دراوو‬ ‫كۆنترۆڵكردنی رێژه‌ی پاره‌ی نه‌ختین ‌ه ل ‌ه‬ ‫بازاڕ‌و بانكه‌كاندا‪ ،‬هەروەها كۆنترۆڵكردنی‬ ‫به‌های دینار له‌به‌رامبه‌ر دراو‌ه بیانییه‌كان‌و‬ ‫خستنه‌بازاڕی دۆالر‌و پارێزگاریكردن لە‬

‫بۆ ل‪٧‬‬

‫حەوت هەزار بەڕێوەبەری حیزبیی هەیە‬

‫ل‪14‬‬

‫كێشه‌كانی یاسای سه‌رۆكایه‌تی هه‌رێم‬ ‫میراتی چ سەردەمێکە‌؟‬ ‫زەمەن‬ ‫كاراكردنه‌وه‌ی یاسای سه‌رۆكایه‌تی‬ ‫هه‌رێم و لەپاڵیدا بوون‪ ،‬یان نه‌بوونی‬ ‫بڕوانامه‌ی بااڵ بۆ سه‌رۆكی هه‌رێم‪،‬‬ ‫له‌چه‌ند رۆژی رابردوودا زۆرترین‬ ‫گفتوگۆی له‌باره‌وه‌ كرا‪ .‬نووكی‬ ‫رمی ره‌خنه‌كان‪ ،‬هه‌مووی ئاراسته‌ی‬ ‫بزووتنه‌وه‌ی گۆڕان بوون‪.‬‬ ‫‌ساڵی ‪‌‌ ٢٠٠٥‬لە په‌رله‌مانی‬ ‫كوردستان‪ ،‬هه‌موو فراكسیۆنه‌كان‬

‫به‌ یه‌كێتی و یه‌كگرتوو و كۆمه‌ڵ و‬ ‫سۆسیالست و شیوعیشه‌وه‌‪ ،‬یاسای‬ ‫سه‌رۆكایه‌تی هه‌رێمیان ده‌ركرد به‌بێ‬ ‫هەبوونی مه‌رجی بڕوانامه‌و دابڕان‬ ‫له‌ پۆستی حزبیی‪ ،‬بێ ئه‌وه‌ی‬ ‫یه‌ك ده‌نگی ناڕازی له ‌به‌رامبه‌ر‬ ‫ئه‌و یاسایه‌دا هه‌بێ‪ .‬بە هەمان‬ ‫شێوە یاساکە ساڵی ‪2009‬ش بەبێ‬ ‫دەستکاری بڕوانامە هەموارکرایەوە‪.‬‬ ‫ئه‌و یاسایه‌ هه‌مان ئه‌و یاسایه‌یه‌‬ ‫كه‌ له‌چه‌ند رۆژی رابردوودا‬

‫كاراكرایه‌وه‌و ده‌سه‌اڵته‌كانی سه‌رۆك‬ ‫هه‌رچی بن‪ ،‬ئه‌و ده‌سه‌اڵتانه‌ن‬ ‫كه‌ یه‌كێتی و پارتی و كۆمه‌ڵ‬ ‫و شیوعی و یه‌كگرتوو بە بااڵی‬ ‫بڕیبوو‪.‬‬ ‫هه‌رێمیاندا‬ ‫سه‌رۆكی‬ ‫چاودێران ده‌پرسن‪ :‬بۆچی هەوڵ‬ ‫دەدرێ هەموو هێلکەکان لەسەری‬ ‫گۆڕاندا بشکێنرێ خۆ کاتێ ئەو‬ ‫یاسایە پەسەندکرا گۆڕان هەر لە‬ ‫گۆڕەپانەکەشدا نەبوو؟‬ ‫شیكارییه‌ك له‌ ال‪ 4‬دا باڵوكراوه‌ته‌وه‬

‫هەرێم سااڵنه‌ ‪ 900‬ملیۆن هێلكه‌ دەنێرێتە دەرەوە‬ ‫د‪ .‬سەمەد ئەحمەد‬

‫هەنگاوێکی باشە”‬

‫زەمەن‬

‫به‌رزبوونه‌وه‌‌و نزمبوونه‌وه‌ی به‌های دینار‪،‬‬ ‫رێكخستن‌و سه‌رپه‌رشتیكردنی كه‌رتی بانكی‬ ‫‌و سیستمی دارایی له‌ عێراقدا‪.‬‬ ‫لە لێدوانێکیدا بۆ “زەمەن”‪ ،‬فازڵ نەبی‪،‬‬ ‫بریكاری پێشووی وه‌زاره‌تی دارایی عێراق‬ ‫دەڵێت‪ :‬بۆ نەبوونی کاربەدەستی کورد یان‬ ‫بێ ئاگایی لە کاروبارەکانی بانکی ناوەندیی‪،‬‬ ‫كورد خۆی كه‌مته‌رخه‌مە نەک الیەنی تر‬ ‫ئەمەی بەسەردا سەپاندبێ‪.‬‬ ‫هەروەها ئه‌حمه‌دی حاجی ره‌شید‪،‬‬ ‫ئەندامی لیژنەی دارایی پەرلەمانی عێراق بۆ‬ ‫“زەمەن” وتی‪“ :‬الیه‌ن ‌ه عێراقییه‌كان ئاماد‌ه‬ ‫بوون پۆستی یه‌كێك له بریکاره‌كانی بانكی‬ ‫ناوه‌ندیی بده‌ن به ‌كورد‪ ،‬کەچی به‌هۆی‬ ‫ملمالنێی حزبییانەی پارتی‌و یه‌كێتییه‌و‌ه‬ ‫ئه‌و پۆست ‌ه‌تائێستا نه‌دراو‌ه به‌كورد”‪.‬‬

‫ئەندامێکی سکرتاریەتی یەکێتی مامۆستایانی کوردستان‪:‬‬

‫دەقی گرێبەست و بەڵێننامەی كڕینی‬

‫بەپێی گرێبەستێک لەنێوان په‌رله‌مانی‬ ‫كوردستان و بانکی جیهان ئیمزا کراوەو‬ ‫وێنەیەکی دەست “زەمەن” کەوتووە‪،‬‬ ‫رێککەوتوون بە قیست ئوتۆمبیل بۆ ئەندامانی‬ ‫ئەم خولە بکڕن و پەرلەمان لەسەر خەرجی‬ ‫خۆی‪ ،‬بڕی زیاتر لە ‪ 30‬دەفتەر دۆالر بۆ كڕینی‬ ‫ئوتۆمبیلی پەرلەمانتاران تەرخان دەکات‪.‬‬ ‫به‌پێی زانیارییه‌كانی “زه‌مه‌ن”‪ ،‬ئەو‬ ‫ئوتۆمبیالنەی دەفرۆشرێن بە پەرلەمانتاران‪،‬‬

‫بانكی ناوه‌ندیی عێراق نییه‌‬

‫شه‌ماڵ عه‌بدولوه‌فا‪ :‬نوێبوونه‌وه‌ی گۆڕان زه‌رورەت ‌ه‬

‫چارەنووسی فراکسیۆنی نەوەی نوێ‬ ‫لە پەرلەمانی کوردستان‬

‫زەمەن‬

‫كورد ئاگای لە كاروباری‬

‫نەجات نوری‬

‫ل ‪13‬‬

‫خودا‬ ‫هی کێیە؟‬

‫ل‪10‬‬

‫ئەبوبەکر عەلی‬

‫سەرۆكایەتی هەرێم و‬ ‫كێشەكانی ناسیونالیزمـی كوردی‬ ‫ل ‪18‬‬

‫ل ‪19‬‬

Profile for zamanpress.magazin

18  

18  

Advertisement