Page 1

ËÀÒÛØÑÊÈÅ ÍÀÐÎÄÍÛÅ ÏÅÑÍÈ È ÐÓÑÑÊÎÅ ÎÁÙÅÑÒÂÎ Ïåðåâîäû íà ðóññêèé ÿçûê, ïóáëèêàöèè, âîñïðèÿòèå, îöåíêè1

Åñëè ñ ëàòûøñêèìè ýïè÷åñêèìè ãåðîÿìè (Ëàòûãîðêîé, ïðèæèòûìè åþ ñ Èëüåé Ìóðîìöåì äåòüìè — Ìèõàéëîì, Ïîäñîêîëüíèêîì, äî÷åðüþ, ñ åå âèòÿçÿìè) — ðóññêèå ëþäè çíàêîìèëèñü óæå â ñåäîé äðåâíîñòè, òî ñ ëàòûøñêèìè ïåñíÿìè — èëè âåðíåé, îäíîé ïåñíåé â îðèãèíàëå, íî íàïèñàííîé ðóññêèìè áóêâàìè, îíè ïîçíàêîìèëèñü ñðàâíèòåëüíî ïîçäíî — â 1846 ã., ÷óòü ëè íå ñðàçó ïîñëå îñíîâàíèÿ â Ïåòåðáóðãå Ãåîãðàôè÷åñêîãî îáùåñòâà (1845). Ïðàâäà, óæå Ôîíâèçèí â êîíöå 90-õ ãã. XVIII â. îòìåòèë â ñâîåì Áàëäîíñêîì äíåâíèêå ïëÿñêó ëàòûøåé, êîòîðóþ áàëäîíöû äëÿ åãî óâåñåëåíèÿ ñîâåðøèëè ïîä èãðó íà ãóñëÿõ ñëóãè Ãóáñêîãî. Îäíàêî î õàðàêòåðå ýòîé ïëÿñêè íè÷åãî íå èçâåñòíî.  1818 ã. â æóðíàëå „Ñûí Îòå÷åñòâà” îïóáëèêîâàí ïåðåâîä ñ ôðàíöóçñêîãî ñòàòüè ôðàíöóçñêîãî ïîñëàííèêà â Ðîññèè Äå-Áðàÿ „De l’état actuel moral et physique des peysans en Livonie et Esthonie”.  ñòàòüå óêàçûâàåòñÿ, ÷òî ñîçäàòåëÿìè ëàòûøñêèõ ïåñåí ÿâëÿþòñÿ ïðåèìóùåñòâåííî æåíùèíû, óïîìèíàåòñÿ ðåôðåí „Ëèãî”, íî ñàìè ïåñíè ñêîðåå ýñòîíñêèå, ÷åì ëàòûøñêèå. Òàêèì îáðàçîì, è àâòîð, è ïåðåâîä÷èê, èçâåñòíûé äðóã ëàòûøåé è èõ ãåðîè÷åñêîé èñòîðèè, áóäóùèé äåêàáðèñò Àëåêñàíäð Áåñòóæåâ-Ìàðëèíñêèé, êîòîðûé, êàê óæå îòìå÷àëîñü, òàê ýìîöèîíàëüíî ñåòîâàë íà îòñóòñòâèå ó ëàòûøåé ãåðîè÷åñêîãî ýïîñà. Âïåðâûå ïîäëèííûé òåêñò ëàòûøñêèõ íàðîäíûõ ïåñåí â ðóññêîì ïåðåâîäå âîñïðîèçâåäåí â ðîìàíå Èâàíà Ëàæå÷íèêîâà „Ïîñëåäíèé íîâèê”, ïåðâîå èçäàíèå êîòîðîãî, âûçâàâøåå áóðíûé âîñòîðã òàêæå Àëåêñàíäðà Ïóøêèíà, äàòèðóåòñÿ 1833 ã.  òåêñòå ðîÈñòî÷íèêè ñì. â ñòàòüÿõ: Infantjevs B. Latvieðu tautas dziesmas un krievu sabiedrîba // Latvijas PSR ZA Vēstis. — 1984. — Nr. 3. — 13.—29. lpp.; Èíôàíòüåâ Á., Ëîñåâ À. È çâó÷àò ïî-ðóññêè äàéíû // Ñëîâî â íàøåé ðå÷è. — Ðèãà: Àâîòñ, 1985. — C. 7—33. 1

199


ìàíà â ñàìûõ ðàçëè÷íûõ ôóíêöèÿõ âîñïðîèçâîäÿòñÿ ôðàãìåíòû ëàòûøñêèõ ÷åòâåðîñòèøèé: „Kuram tāda līgaviņa?”, „Ak Jānītis, Dieva dēliņ”, „Zīle skaisti padziedāja”, „Kurzemnieki laiski puiši”... Âñå ïåñíè ýòè ïåðåâåäåíû àâòîðîì ðîìàíà ñ íåìåöêîãî ÿçûêà è âçÿòû èç ñáîðíèêà íåêîåãî Ì-í. Ã. „Livona”, ñîñòàâëåííîãî èç íåìåöêèõ ïåðåâîäîâ ëàòûøñêèõ ïåñåí, âçÿòûõ èç îäíîãî èç ïåðâûõ ñîáðàíèé ëàòûøñêèõ íàðîäíûõ ïåñåí, èçäàííûõ â 1807 ã. ïàñòîðîì Ãóñòàâîì Áåðãìàíîì. Èìåííî íà ýòîò èñòî÷íèê óêàçûâàåò èñïîëüçîâàííîå â òåêñòå Ëàæå÷íèêîâà ñëîâî «Ãàíñõåí», êîòîðîãî íåò â ïåðåâîäàõ íè Ñòåíäåðà, íè Áþòíåðà. Ïðèâîäèì äàëåå òåêñò îäíîé ïåñíè â ëàòûøñêîì îðèãèíàëå, íåìåöêîì ïåðåâîäå Ì-í. Ã. è ðóññêîì ïåðåâîäå Ëàæå÷íèêîâà. Ak, Jānīti, Dieva Dēliņ Ko tu vedi vezumā? Līgo! Līgo! Meitām vedu zeltā kroni, Puišiem caunu cepuri. Līgo! Līgo! O mein Hänschen, Götter Söhnchen! Was bringst du im Wagen mit? Lihgo! Lihgo! Für das Mädchen goldne Kronen, Für die Bursche Mardermützen. Ligho! Ligho!

Î, ìîé Ãàíñõåí, Áîæüå äèòÿòêî, ×òî âåçåøü òû íà âîçó? Ëèãî! Ëèãî! Çîëîòû âåíöû äåâèöàì, Ïàðíÿì êóíüè øàïî÷êè. Ëèãî! Ëèãî!

Åñëè ïåðåâîä Ëàæå÷íèêîâà ñëåäóåò îöåíèòü âåñüìà ïîëîæèòåëüíî, òî ýòîãî íåëüçÿ ñêàçàòü î ôóíêöèÿõ ýòèõ ïåñåí â ðîìàíå. Èìåííî ýòó, à òàêæå è äðóãóþ ïåñíþ àâòîð ðîìàíà èñïîëüçóåò â êà÷åñòâå ïàðîëÿ è îòçûâà â ðàçâåäûâàòåëüíîé äåÿòåëüíîñòè â ïîëüçó ïåòðîâñêîé àðìèè (âî âðåìÿ Ñåâåðíîé âîéíû) ëàòûøêè Èëçå è áûâøåãî ðàñêîëüíèêà «ïîñëåäíåãî íîâèêà» (ñûíà öàðåâíû Ñîôüè), à òàêæå äðóãîãî ðàçâåä÷èêà «Ìàðòûøêè», êîòîðûé ëàòûøñêóþ ïåñíþ „Zīle skaisti padziedāja” ïîåò ñàìîìó ãåíåðàëó Øëèïïåíáàõó. Åñëè ó÷åñòü ïîïóëÿðíîñòü ýòîãî ïåðâîãî ðóññêîãî èñòîðè÷åñêîãî ðîìàíà, åãî ìíîãî÷èñëåííûõ ïåðåèçäàíèé, òî ìîæíî ñ èçâåñòíîé äîëåé î÷åâèäíîñòè óòâåðæäàòü, ÷òî íåêîòîðîå ïðåäñòàâëåíèå î ëàòûøñêèõ ïåñíÿõ ñðåäè ÷èòàþùåé ðóññêîé ïóáëèêè ôîðìèðîâàëîñü óæå â 30-å ãã. XIX â. Íî ïðîäîëæåíèå òðàäèöèè Äåáðåÿ è Ìàðëèíñêîãî â 40-å ãîäû XIX âåêà îñëîæíèëîñü çàïðåòîì âëàñòåé ÷òî-ëèáî ïèñàòü è ïå÷à200

òàòü îá îñòçåéñêèõ êðåñòüÿíàõ. Âìåñòå ñ òåì è èõ ôîëüêëîðíîå òâîð÷åñòâî áûëî ïîäâåðãíóòî îñòðàêèçìó. Ìåæäó òåì ïî èäåå è ëè÷íîìó ïðèêàçó Íèêîëàÿ I â 1845 ãîäó áûëî îñíîâàíî Ãåîãðàôè÷åñêîå îáùåñòâî, äàáû èíòåëëèãåíöèÿ çàíèìàëàñü ýòíîãðàôè÷åñêèìè èçûñêàíèÿìè è íå áóíòîâàëà. Ñðàçó æå ðóêîâîäèòåëü ýòíîãðàôè÷åñêîãî îòäåëåíèÿ Í. Íàäåæäèí ðàçîñëàë âî âñå êîíöû âåëèêîé èìïåðèè âîïðîñíèê ïî ñîáèðàíèþ ýòíîãðàôè÷åñêîãî è ôîëüêëîðíîãî ìàòåðèàëà.  1846 ãîëó ïîñòóïàåò ïåðâûé (è ïîêà åäèíñòâåííûé) ìàòåðèàë èç Ëàòâèè — Ëóäçåíñêîãî óåçäà îò íà÷àëüíèêà ïîæàðíîé êîìàíäû (âïîñëåäñòâèè ó÷àñòíèêà ïîëüñêîãî âîññòàíèÿ 1863 ã.) Ìèõàëîâñêîãî — ñî ñêàçêîé è òðåìÿ ïåñíÿìè: äâóìÿ ïåñíÿìè Ëèãî è îäíîé ïàñòóøåñêîé ïåñíåé; âñå ìàòåðèàëû íàïèñàíû ðóññêèìè áóêâàìè è ñ ðóññêèì ïåðåâîäîì. Èîíèñ ãîÿ ïàð ãîäó – Ñîâó áàðíó àïðàóäçåéò. Ëåéãî! Ëåéãî! Âàéðîëü äçÿðà, âàéðîëü ÿäà. Ëåéãî! Ëåéãî! Èâàíóøêà ïîøåë ÷ðåç ãîä Ñâîèõ äåòåé ïîñåòèòü Ìíîãîëü ïèëè, ìíîãîëü åëè.

Èñïîëüçîâàíèå êèðèëëèöû äëÿ ïåðåäà÷è ëàòûøñêîãî òåêñòà (åùå çàäîëãî äî âûäâèæåíèÿ ýòîãî òåçèñà ñëàâÿíîôèëàìè è ïàíñëàâèñòàìè) ñâèäåòåëüñòâóåò î ïðàêòè÷åñêîé åãî íåîáõîäèìîñòè. Ïðèñëàííûå Ìèõàëîâñêèì ìàòåðèàëû áûëè äàíû íà ðåöåíçèþ äåéñòâèòåëüíîìó ÷ëåíó Ãåîãðàôè÷åñêîãî îáùåñòâà Åãîðó ôîí Áðåâåðíó — èçâåñòíîìó èäåîëîãó îñòçåéñêèõ áàðîíîâ. Åãî îòçûâ áûë îòðèöàòåëüíûé. Êîíå÷íî, îäíà ñêàçêà è òðè ïåñíè íà ôîíå òîé ôîëüêëîðèñòè÷åñêîé äåÿòåëüíîñòè â Ëèôëÿíäèè è Êóðëÿíäèè, êîòîðóþ îñóùåñòâëÿëè íåìåöêèå ïàñòîðû Áåðãìàí, Ñòåíäåð, Âàð, Áþòíåð, áûëè âåñüìà ìàëîöåííûì ìàòåðèàëîì. Êðîìå òîãî, î÷åâèäíî, ÷òî íåìåöêèì áàðîíàì íå ìîãëî íðàâèòüñÿ, ÷òî ëàòûøè ñàìè èùóò êîíòàêòîâ ñ Ãåîãðàôè÷åñêèì îáùåñòâîì, ñ ðóññêîé íàóêîé ïîìèìî èõ ïîñðåäíè÷åñòâà. Ïîýòîìó ðåöåíçåíò óêàçàë: åñëè óæ ðóññêèå õîòÿò ïîçíàêîìèòüñÿ ñ ëàòûøñêèìè íàðîäíûìè ïåñíÿìè, ïóñòü îáðàòÿòñÿ ê òîëüêî ÷òî â Þðüåâñêîì æóðíàëå „Innland” îïóáëèêîâàííîé ñòàòüå Ý. Òðàóòôåòåðà „Ethnographisches über die Letten, die Lithauer und die Alten Preußen”. Ýòó îïóáëèêîâàííóþ â 1851 ã. ñòàòüþ ñàì Áðåâåðí â ñîêðàùåííîì âèäå ïåðåâîäèò íà ðóññêèé ÿçûê è ïóáëèêóåò â îôèöèîçå „Æóðíàë ìèíèñòåðñòâà âíóòðåííèõ äåë” ïîä çàãîëîâêîì „Ýòíîãðàôè÷åñêèå çàìåòêè î ëàòû201


øàõ”. Íà ñåé ðàç íà ðóññêîì ÿçûêå çàçâó÷àëè ïåñíè: „Ko māsiņa, tu raudāji?”, „Nomirst mana māmulīte”, „Celies agri, lakstīgala”. Âñå âçÿòû èç ñáîðíèêà ïàñòîðà Áþòíåðà 1844 ã. èçäàíèÿ. Êàê â íåìåöêîì, òàê è â ðóññêîì æóðíàëå îïóáëèêîâàíû ëàòûøñêèå òåêñòû ïåñåí, íà ñåé ðàç ãîòè÷åñêèì øðèôòîì. Íî âî âðåìÿ ïåðåïèñêè êîå÷òî èçìåíèëîñü. Òåêñò Áþòíåðà è Òðàóòôåòåðà: Zellees agri, lakstigalla, Dsihsim gowis ābolī, Tu ganeisi, es rakstischu Tautām sihdu nehsdodsin: Widdu likku saw’ sirsniņu, Wisapkart mihļus wārdus.

Ëàòûøñêèé òåêñò â ðóññêîì æóðíàëå: Zellas agri lakstigalla Drihzim gowis aboli; Tu ganeisi es rakstiśzu Tautam ziehdu nehsdodzinu; Widdu likku saw’ zirzinu Wisapkart milus wardus.

Ïåñíÿì ýòèì ñóæäåíî áûëî ñîâåðøèòü „êðóãîñâåòíîå ïóòåøåñòâèå”. ×ëåí ãåîãðàôè÷åñêîãî îáùåñòâà Àëåêñàíäð Ïîëóÿíñêèé ïåðåâåë ñòàòüþ Òðàóòôåòåðà-Áðåâåðíà íà ïîëüñêèé ÿçûê è â 1853 ã. îïóáëèêîâàë â ãàçåòå „Dziennik Warszawski”. Ðîâåíñêèé ïðàâîñëàâíûé ñâÿùåííèê Â. Àáðàìîâè÷, òîæå ÷ëåí Ãåîãðàôè÷åñêîãî îáùåñòâà, ïåðåâåë ñòàòüþ ñ ïîëüñêîãî íà ðóññêèé è âíîâü ïðèñëàë â Ãåîãðàôè÷åñêîå îáùåñòâî. Íåáåçûíòåðåñíî ñîïîñòàâèòü ðóññêèé ïåðåâîä ïåñíè â ïóáëèêàöèÿõ 1852 ã. è Àáðàìîâè÷à. Ïåðåâîä Áðåâåðíà: „Âñòàíü ïîðàíüøå, ñîëîâåé! Âûãîíèì êîðîâ íà òðàâó; òû áóäåøü ïàñòè, à ÿ âûøüþ (äëÿ ÷óæîãî, ò. å. ìèëîãî) øåëêîâûé ïëàòî÷åê: â ñåðåäêó ïîëîæó ìîå ñåðäöå, à êðóãîì — ìèëûå ñëîâà”. Ïåðåâîä Àáðàìîâè÷à: „Âñòàíü ðàíî, ñîëîâåé! Âûãîíèì êîðîâêè íà òðàâêó, òû áóäåøü ïàñòü, à ÿ ïîøëþ ëþáåçíîìó øåëêîâûé ïëàòî÷åê — âëîæó â íåãî ìîå ñåðäöå, à âîêðóã ìèëûå ñëîâà (ò. å. óâåí÷àþ ëþáåçíûìè ñëîâàìè)”. 202

Íàêîíåö â 1862 ã. Ôåäîð Õðèñòîôîðîâè÷ Ïàóëè ïåðåâîäèò ñòàòüþ íà ôðàíöóçñêèé ÿçûê è âêëþ÷àåò â ñâîé êàïèòàëüíûé òðóä „Description ethnographique des peuples de la Russie”. Êàêóþ èìåííî âåðñèþ ïåðåâåë Ïàóëè íà ôðàíöóçñêèé ÿçûê, óñòàíîâèòü íå óäàëîñü èç-çà íåäîñòóïíîñòè èçäàíèÿ: èç-çà îãðîìíûõ ðàçìåðîâ êíèãó íå âûäàâàëè äàæå äëÿ îñìîòðà â Ïóáëè÷íîé áèáëèîòåêå â Ëåíèíãðàäå.  60-õ ãã. â ñâÿçè ñ îáùåé íàïðàâëåííîñòüþ èíòåðåñîâ ðóññêîãî îáùåñòâà, íà ðóññêîì ÿçûêå çàçâó÷àëà ïåðâàÿ ñîöèàëüíî îðèåíòèðîâàííàÿ ëàòûøñêàÿ íàðîäíàÿ ïåñíÿ, ïåñíÿ î ñîöèàëüíîì íåðàâåíñòâå ñàìèõ ëàòûøåé: Êòî âîðîíó ìåä äàåò? Êòî ðàáîòíèêó õîçÿéñêóþ äî÷ü? Êëþé âîðîíåíîê áîëîòíûé ìîõ, Áåðè ðàáîòíèê äî÷ü ðàáîòíèöû.

Òàê ïåðåâåë íà ðóññêèé ÿçûê ëàòûøñêóþ ïåñíþ ïðàâîñëàâíûé ñâÿùåííèê ßíèñ Ëèöèñ â „Çàïèñêàõ ïðàâîñëàâíîãî ëàòûøà”, îïóáëèêîâàííûõ âî II âûïóñêå „Îêðàèí Ðîññèè” Þðèÿ Ñàìàðèíà. Â ýòîé æå ïóáëèêàöèè ïðèâîäèòñÿ ïåðåâîä è äðóãîé ëàòûøñêîé ïåñíè: Iesim, brāļi, uz Krievzemi! Krievzemē ir laba dzīve.

Ïîéäåì áðàòöû â Ðóññêóþ çåìëþ! Â Ðóññêîé çåìëå æèòüå!

Ñëåäîâàòåëüíî, ê 60-ì ãã. — ãîäàì âåëèêèõ ñâåðøåíèé â ðóññêîì îáùåñòâå — ñîçðåëà ïîòðåáíîñòü â ïîçíàíèè êóëüòóðû ðîññèéñêèõ îêðàèí, â òîì ÷èñëå è îñòçåéñêîãî êðàÿ. Ýòà ïîòðåáíîñòü ïðîÿâëÿåòñÿ è â êàêîé-òî ìåðå íàõîäèò ñâîe îñóùåñòâëåíèå â ïåðâûõ ïîïûòêàõ ñîçäàíèÿ ïëàíîìåðíîãî è öåëåóñòðåìëåííîãî îçíàêîìëåíèÿ ñ íàðîäíûì òâîð÷åñòâîì ëàòûøåé. Ýòîìó ñïîñîáñòâîâàëî ïîÿâëåíèå ëàòûøåé â ñàìîì Ïåòåðáóðãå, à çàòåì â Ìîñêâå, ñâÿçàííîå, ïðåæäå âñåãî, ñ äåÿòåëüíîñòüþ Êðèøüÿíà Âàëäåìàðà è åãî êðóæêà. Ýòî è èçäàíèå ãàçåòû „Ïåòåðáóðãàñ Àâèçåñ”, è âñòóïëåíèå Âàëäåìàðà â Ãåîãðàôè÷åñêîå îáùåñòâî, è â ýòîé ñâÿçè ñêàçàííûå Âëàäèìèðîì Ëàìàíñêèì ðå÷è î ëàòûøñêîíåìåöêèõ îòíîøåíèÿõ, è ïåðâûå ïîïûòêè îðãàíèçîâàòü ýêñïåäèöèþ â Ëàòâèþ äëÿ ñîáèðàíèÿ ôîëüêëîðíûõ ìàòåðèàëîâ, ÷òî, êàê èçâåñòíî, ñòàëî ñâîåãî ðîäà çíàìåíåì áîðüáû çà ýìàíñèïàöèþ ëàòûøñêîé íàöèîíàëüíîé êóëüòóðû îò íåìåöêîé îïåêè, ñ îäíîé ñòîðîíû, à ñ äðóãîé — îñíîâîé âñåîáúåìëþùåãî è ðàçíîñòîðîííåãî 203


ñîáèðàíèÿ ôîëüêëîðíûõ ìàòåðèàëîâ, ïðèâåäøåãî ê èçäàíèþ òàêèõ êàïèòàëüíûõ òðóäîâ, êàê âîñüìèòîìíîãî ñáîðíèêà ïåñåí Êð. Áàðîíà è Ã. Âèñåíäîðôà, ñêàçîê è ïðåäàíèé Ëåðõà-Ïóøêàéòèñà è Ïåòåðà Øìèòà, ñáîðíèêà ïîñëîâèö, çàãàäîê è çàãîâîðîâ Ôð. Áðèâçåìíèåêà. Ïîäðîáíåå îáî âñåõ ýòèõ ñâåðøåíèÿõ áóäåò ðàññêàçàíî â ðàçäåëå ëèòåðàòóðû, òåïåðü æå îñòàíîâèìñÿ íà ïðîáëåìàõ, ñâÿçàííûõ ñ ïåðåâîäîì òåêñòà ëàòûøñêèõ ïåñåí íà ðóññêèé ÿçûê. Ïåðâûé èç ëàòûøåé-øåñòèäåñÿòíèêîâ, êîòîðîìó ïðèøëîñü ðàçðàáàòûâàòü òåîðèþ ïåðåâîäà ëàòûøñêèõ íàðîäíûõ ïåñåí íà ðóññêèé ÿçûê áûë ßíèñ Ñïðîãèñ — âèëåíñêèé àðõèâàðèóñ (ïîçäíåå äèðåêòîð àðõèâà, äåéñòâèòåëüíûé ñòàòñêèé ñîâåòíèê); îäíîâðåìåííî îí ðàçðàáàòûâàåò òåîðèþ è ïðàêòèêó ïðèìåíåíèÿ êèðèëëèöû ê ëàòûøñêîìó ÿçûêó è â ñâîåì ñáîðíèêå ëàòûøñêèõ íàðîäíûõ ïåñåí, è â åæåãîäíî èçäàâàåìûõ êàëåíäàðÿõ ïðèìåíÿåò ñîçäàííûå èì êîíöåïöèè êàê ïðèìåíåíèÿ ê ëàòûøñêîìó ÿçûêó êèðèëëèöû, òàê è ïðèåìîâ ïåðåâîäà íà ðóññêèé ÿçûê ëàòûøñêèé äàéí. Ñòðåìÿñü ñäåëàòü äîñòîÿíèåì ðóññêîãî ÷èòàòåëÿ «ðîññûïè íàðîäíîé ìóäðîñòè è êðàñîòû», êîòîðûå ñàìûìè ýêîíîìíûìè ñðåäñòâàìè îòðàæåíû â äàéíàõ, Ñïðîãèñ, íå ïðåñëåäóÿ öåëåé õóäîæåñòâåííîãî ïåðåâîäà âî âñåõ ñëó÷àÿõ, îãðàíè÷èâàåòñÿ ïîäñòðî÷íèêîì.  ïîèñêàõ àäåêâàòíûõ ëåêñè÷åñêèõ è ýìîöèîíàëüíî-îáðàçíûõ ñðåäñòâ, îí óõîäèò â îáëàñòü ýêñïåðèìåíòà, ñëîâîòâîð÷åñòâà. Ëàòûøñêîå ñëîâîñî÷åòàíèå asariņu dzērajiņš, ê ïðèìåðó, ïåðåäàåò àâòîðñêèì íåîëîãèçìîì „ñëåçîïèéöà”. È âñå æå ïåðâîìó àâòîðó ïîäñòðî÷íèêîâ, âûïîëíåííûõ íà ïðîôåññèîíàëüíîì óðîâíå, óäàëîñü ïðåîäîëåòü äàëåêî íå âñå òðóäíîñòè, ñîïðÿæåííûå ñ âîññîçäàíèåì èíîÿçû÷íîãî òåêñòà. ×åðåç ïîëñòîëåòèå ïîäñòðî÷íèêè ßíèñà Ñïðîãèñà ïîïàëè â ðóêè Âàëåðèÿ Áðþñîâà, áîëüøîãî äðóãà ëàòûøñêèõ ëèòåðàòîðîâ, ñîòðóäíèêà Ìàêñèìà Ãîðüêîãî ïî ñîñòàâëåíèþ ïåðâîé àíòîëîãèè ëàòûøñêîé ëèòåðàòóðû íà ðóññêîì ÿçûêå. Êàê ëàòûøñêàÿ ïåñíÿ ÷åðåç ïîäñòðî÷íèêè ßíèñà Ñïðîãèñà ïðèîáðåòàëà áðþñîâñêîå îáëè÷èå, ïîêàçûâàþò ñëåäóþùèå ïðèìåðû. Ëàòûøñêèé òåêñò Ñïðîãèñà (ïå÷àòàåòñÿ çäåñü áåç äèàêðèòè÷åñêèõ çíàêîâ, óïîòðåáëÿâøèõñÿ Ñïðîãèñîì äëÿ îáîçíà÷åíèÿ îñîáåííîñòåé ëàòûøñêîãî ïðîèçíîøåíèÿ): Ëèãàóiíÿ — çåëòçâàéãçíiòå, Íàö àð ìàíiì ñïåëåòieñ, Òó — äçiëüîþ óäåíòiíþ Ýñ — çàë’îøó ëàéâiíÿ. 204

Ïîäñòðî÷íèê Ñïðîãèñà: Ùó÷êà — çëàòî÷åøóé÷àòàÿ, Ïðèäè ïîèãðàòü ñî ìíîé, Òû — âú ãëóáîêîé âîäå, ß — âú çåëåíî-ÿñåíåâîé ëîäî÷êå.

Áðþñîâñêèé ïåðåâîä: Ùóêà çîëîòî-çåëåíàÿ Ïðèõîäè èãðàòü ñî ìíîé: Âêðóã òåáÿ — âîäà ãëóáîêàÿ, ×åëí èç ÿñåíÿ ñî ìíîé.

Îñîáåííî ïëîäîòâîðíûì îêàçàëîñü áðþñîâñêîå âîçäåéñòâèå â ñëåäóþùèõ òåêñòàõ. Ïåñíÿ â ïåðåâîäå Ñïðîãèñà:

Ó Áðþñîâà:

×üè ãîðû? ×üè äîëèíû? ×üè çåëåíûå äóáû? Ãîðû — áîæüè, äîëèíû — ñ÷àñòüÿ, Çåëåíûå äóáû — ï÷åëî÷êè. ×üè òå ãîðû, ÷üè òå äîëû? ×üè çåëåíûå äóáû? Ãîðû — áîæüè, äîëû — ñ÷àñòüÿ, Ï÷åë — çåëåíûå äóáû!

Îñîáåííî ÿðêî âûñòóïàåò íåóìåíèå Ñïðîãèñà ñïðàâëÿòüñÿ ñ ðàçìåðîì ïîäñòðî÷íèêà â ñëåäóþùåé ïåñíå: ß çàïðÿãàþ â ñîõó ï÷¸ëêó, Èç ìåòåëêè äåëàþ ëåìåõà: À êðàñíûé êëåâåðîê Ñëóæèò èì ïðèâÿçüþ.

Âûïðàâèòü ýòîò íåäî÷åò â ïîäñòðî÷íèêå Ñïðîãèñà íå ïðåäñòàâëÿåò áîëüøîãî òðóäà: Çàïðÿãó â ñîõó ÿ ï÷åëêó, Ñðåæó ëåìåõ èç ìåòåëêè, Ïîäáåðó ÿ êðàñíûé êëåâåð, ×òîá óñòðîèòü ï÷åëêå ïðèâÿçü.

Ê íàèáîëåå óäà÷íûì ñâåðøåíèÿì Áðþñîâà õî÷åòñÿ îòíåñòè ñëåäóþùèå ïåðåâîäû: 205


Áðîøó â ìîðå ñåòè ÷èñòûå, Áåëûé ïàðóñ ïîäûìó, ×åëí íåñåòñÿ â äàëü áëåñòÿùóþ, Áåëûé ïàðóñ âåòðîì ïîëí. *** ×åëí íåñåòñÿ â äàëü áëåñòÿùóþ, Ê äàëüíåé Ñåâåðíîé ñòðàíå. Àõ ïðåêðàñíà Äåâà Ñåâåðà. Íà íåå âçãëÿíóòü ïëûâó.

Íå âñåãäà, îäíàêî, è ìàñòåðó ïåðåâîäà óäàåòñÿ íàéòè îïòèìàëüíûé âàðèàíò: Ê íàì ïðèåõàë òû íàïðàñíî, Çà òåáÿ ÿ íå ïîéäó: Äîìà ëó÷øå ïî ãðÿçè õîäèòü, ×åì ïî ãàòÿì íà ÷óæáèíå.

Çíà÷åíèå ñïðîãèñîâà ñáîðíèêà â ñâîå âðåìÿ áûëî îãðîìíûì. Âìåñòå ñ ñîáðàíèåì Áðèâçåìíèåêà ýòî áûëè åäèíñòâåííûìè ñáîðíèêàìè, ãäå áûëè îïóáëèêîâàíû íå òîëüêî ìèôîëîãè÷åñêèå è áûòîâûå ïåñíè (òàêèå ïå÷àòàëèñü òàêæå â ñáîðíèêàõ íåìåöêèõ ïàñòîðîâ), íî è ÿðêî âûðàæåííûå ñîöèàëüíî íàïðàâëåííûå ïåñíè (î òÿæåëîì ïîëîæåíèè êðåñòüÿí, èçíóðÿåìûõ íåïîñèëüíîé áàðùèíîé íà áàðîíñêèõ ïîëÿõ è â îâèíàõ: ïåñíè, âûðàæàþùèå íåíàâèñòü ê ïîðàáîòèòåëÿì, íàñìåøêó íàä èõ íåóìåíèåì è íåæåëàíèåì òðóäèòüñÿ, íàä èõ ãëóïîñòüþ). Òàêèõ ïåñåí â ñáîðíèêàõ íåìåöêèõ ïàñòîðîâ íå áûëî. Íî ãëàâíîå — ïåðåâîä ïåñåí íà ðóññêèé ÿçûê äåëàë ïåñíè äîñòóïíûìè âñåì ÷èòàþùèì íà ýòîì ÿçûêå. Ýòèì îáúÿñíÿåòñÿ, ÷òî âñå ïîñëåäóþùèå óïîìèíàíèÿ ëàòûøñêèõ ïåñåí, îñîáåííî î òÿæåëîì ïîëîæåíèè ëàòûøñêèõ êðåñòüÿí ïîä áàðîíñêèì èãîì, âñþäó, ãäå òîëüêî îá ýòîì çàõîäèëà ðå÷ü, â òîì ÷èñëå â íåñêîëüêèõ òîìàõ „Æèâîïèñíîé Ðîññèè” (Ëèôëÿíäèÿ, Ëàòãàëèÿ) èñïîëüçîâàëèñü ïðèìåðû èç ñáîðíèêîâ Ñïðîãèñà è Áðèâçåìíèåêà. Îïóáëèêîâàííûå â ñáîðíèêå Ñïðîãèñà ïåñíè áûëè øèðîêî èñïîëüçîâàíû ðóññêèìè ó÷åíûìè, îñîáåííî À. Ïîòåáíåé â åãî „Îáúÿñíåíèè ìàëîðîññèéñêèõ è ñðîäíèõ ïåñåí”5. 5 Èñòî÷íèêè óïîìÿíóòû â ñòàòüå Infantjevs B. Pirmais latvieša sagatavotais latviešu tautas dziesmu krājums un tā autors Jānis Sprogis // Latvijas ZA Vēstis. 1993. — Nr. 10. — 11.—14. lpp.

206

Ñáîðíèêó Ñïðîãèñà ïîñ÷àñòëèâèëîñü è â òîì ñìûñëå, ÷òî èìåííî èç ýòîãî ñîáðàíèÿ ïîäñòðî÷íèêè äëÿ ïåðåâîäà âçÿë Âàëåðèé Áðþñîâ. Çàñëóãà ñáîðíèêà Ñïðîãèñà è â òîì, ÷òî Êð. Âàëäåìàð, Ôð. Áðèâçåìíèåêñ, ññûëàÿñü íà ñáîðíèê Ñïðîãèñà, çàèíòåðåñîâàëè ñîáèðàíèåì ëàòûøñêîãî ôîëüêëîðà ïðîôåññîðîâ Ìîñêîâñêîãî óíèâåðñèòåòà — ðóêîâîäèòåëåé ýòíîãðàôè÷åñêîãî îòäåëåíèÿ Ìîñêîâñêîãî Èìïåðàòîðñêîãî îáùåñòâà Åñòåñòâîçíàíèÿ, Àíòðîïîëîãèè è Ýòíîãðàôèè Âñåâîëîäà Ìèëëåðà è Íèëà Ïîïîâà, êîòîðûå è äîáûëè íåîáõîäèìûå ñðåäñòâà äëÿ äâóõãîäè÷íîé ýêñïåäèöèè â Ëàòâèþ, öåëüþ êîòîðîé áûëî ñîáèðàíèå ëàòûøñêîãî ôîëüêëîðà; ìîñêîâñêèå ýòíîãðàôû ñîñòàâèëè äëÿ ýòîé ýêñïåäèöèè èíñòðóêöèþ è âîïðîñíèê, à âïîñëåäñòâèè â 70-80-å ãîäû ðóêîâîäèëè ïóáëèêàöèåé ñîáðàííûõ ìàòåðèàëîâ.  ýòîé ñâÿçè Áðèâçåìíèåêó ïðèøëîñü ïðîäîëæèòü è äàëüíåéøóþ ðàçðàáîòêó ïðèíöèïîâ ïåðåâîäà íà ðóññêèé ÿçûê ëàòûøñêèõ ïåñåí. Ïåðåâîä÷åñêèå óñòàíîâêè Ñïðîãèñà è Áðèâçåìíèåêà äàëåêî íå îäíîçíà÷íû. Ïåðåäàâàÿ ñðåäñòâàìè ðóññêîãî ÿçûêà ñìûñëîâîé ëàêîíèçì, àôîðèñòè÷íîñòü òîé èëè èíîé ëàòûøñêîé íàðîäíîé ïåñíè è îäíîâðåìåííî êîììåíòèðóÿ ýòè ñòåðæíåâûå ñâîéñòâà äàéí, ðàçúÿñíÿÿ ðåàëèè íàðîäíîãî áûòà, Áðèâçåìíèåêñ ââîäèò â ïîäñòðî÷íèê íîâûå, ïðåèìóùåñòâåííî ñëóæåáíûå, ñëîâà, îòñóòñòâóþùèå â îðèãèíàëå, äåòàëè, ñâîéñòâåííûå ðóññêîìó ôîëüêëîðó, ýïèòåòû è äðóãèå ýìîöèîíàëüíî-îáðàçíûå ñðåäñòâà. Òàê, ê ïðèìåðó, ïåñíþ Èåñòàòèþ àñó äàäçè Òèðóìà Áóðâüåì, ðàãàíàì ïëåâàòûåñ

Áðèâçåìíèåêñ ïåðåâîäèò: Âîòêíóë ÿ íà ïîëå Èãëèñòûé ÷åðòîïîëîõ, ×òîá êîëäóíû è ðàãàíû Óêîëîëèñü â íåãî.

 îòëè÷èå îò ñâîåãî ïðåäøåñòâåííèêà Ñïðîãèñà Áðèâçåìíèêñ ëàòûøñêèå èñòîðè÷åñêèå, ìèôîëîãè÷åñêèå, áûòîâûå ðåàëèè, èìåíà ñîáñòâåííûå ïðèáëèæàåò ê èõ èçíà÷àëüíîìó ëàòûøñêîìó çâó÷àíèþ. Åñëè ó Ñïðîãèñà „Ïåðêîíó” â ëàòûøñêîì òåêñòå ñîîòâåòñòâóåò „Ïåðóí”, òî ó Áðèâçåìíèåêà è â ðóññêîì òåêñòå ñîõðàíÿåòñÿ „Ïåðêóàíñ”, „Ëàéìèíÿ” ëàòûøñêîãî òåêñòà — â ðóññêîì — „Ëàéìóøêà”.  áðèâçåìíèåêñêèõ ïîäñòðî÷íèêàõ íàõîäèì íåïåðåâåäåííûìè ëàòûøñêèå ðåàëèè — „ñàêòà”, „âèëëàéíå”, „êóîêëå”, „ñèàê” (sieks). 207


 1882—1883 ãã. äîöåíò Ïåòåðáóðãñêîãî óíèâåðñèòåòà ðèæàíèí Ý. À. Âîëüòåð ïî çàäàíèþ Ãåîãðàôè÷åñêîãî îáùåñòâà ïîáûâàë ðåøèòåëüíî âî âñåõ ëàòãàëüñêèõ ãîðîäàõ è ñåëàõ.  èòîãå — ñâûøå 1500 äàéí, áîëüøóþ ÷àñòü êîòîðûõ ñîáèðàòåëü ïðîêîììåíòèðîâàë, ñîïîñòàâèë ñ ôîëüêëîðíûìè îáðàçöàìè äðóãèõ íàðîäîâ è îïóáëèêîâàë — îðèãèíàëüíûå ëàòûøñêèå òåêñòû ëàòèíèöåé (ïî ïîëüñêîé îðôîãðàôèè — â íàó÷íûõ èçäàíèÿõ ðàçðåøàëîñü èñïîëüçîâàòü ëàòèíèöó) â 1890 ã. Äàæå ñîâðåìåííèêè Ý. Âîëüòåðà êðèòèêîâàëè ñáîðíèê çà íåîïðàâäàííûå îòêëîíåíèÿ îò îðèãèíàëà. Îñíîâàíèÿ ê òîìó áûëè ñàìûå ðàçíûå. Íå âëàäåÿ â ñîâåðøåíñòâå ëàòãàëüñêèì äèàëåêòîì, Ý. Âîëüòåð ìíîãîå â äàéíàõ òîëêîâàë íåâåðíî: „augumeņ” (augumiņš) — ìîëîäîñòü; „smildzeņa” (smildziņa) — ïåñî÷åê (smilts); „prīcenoj” (priecināja) — ñâàòàë; „zem pologa” (zem palaga) — ïîä îäåÿëîì (íà ñàìîì äåëå: ïîä ïðîñòûíåé); „aizaslēdzi” (aizslēdza) — îòêðûâàåò. Ïðèìå÷àòåëåí ñáîðíèê Ý. Âîëüòåðà èíûì: îïèñàíèåì ñâàäåáíîãî îáðÿäà ëàòãàëüñêîé äåðåâíè, ïóáëèêàöèåé ýòíîãðàôè÷åñêèõ çàìåòîê ßíèñà Ïëèåêøàíà (Ðàéíèñà) „Îïèñàíèå ñâàäåáíîãî îáðÿäà âîëîñòè Âûøêè”. Ñòàòüþ ýòó áóäóùèé àâòîð íàðîäíûõ äðàì „Âåé, âåòåðîê!” è „Âîðîíåíîê”, ñîçäàííûõ ïî ôîëüêëîðíûì ìîòèâàì, íàïèñàë äëÿ Èìïåðàòîðñêîãî Ãåîãðàôè÷åñêîãî îáùåñòâà. Åñòü íåìàëî îñíîâàíèé ïîëàãàòü, ÷òî ïîäñòðî÷íèêè ïåñåí ñäåëàíû òàêæå Ðèéíèñîì: Dzer, māmeņ, dzer, mameņ, Soldons tautu brandawīns Soldons tautu brandawīns Syuros munas asareņas.

Ïåé, ìàòóøêà, ïåé, ìàòóøêà, Ñëàäêî âèíî æåíèõîâî, Ñëàäêî âèíî æåíèõîâî, Ãîðüêè ìîè ñëåçû. Šaj mōseņa šur braukdama Pazīpēm mozgōjos – Tajda malna padaguņa, Kaj myusu syvānam.

Ýòà ñåñòðèöà ñþäà ïðèåçæàëà, Óìûâàëàñü îñòàòêàìè ìûëà – Ïîä íîñîì ó íåå ãðÿçíî, Êàê ó íàøåãî ïîðîñåíêà. 208

Ïåðåâîä÷åñêàÿ ðàáîòà Ðàéíèñà îò ìíîãî÷èñëåííûõ åãî ïðåäøåñòâåííèêîâ îòëè÷àåòñÿ ñòðåìëåíèåì ñ íàèáîëüøåé ïîëíîòîé ïåðåäàòü ñìûñëîâóþ ñóòü, îáðàçíûé ñòðîé, âíóòðåííþþ ìóçûêó ëàòãàëüñêîé äàéíû. Èìåííî ïîýòîìó íåçíàêîìûå ðóññêîìó ÷èòàòåëþ ïîíÿòèÿ, áûòîâûå äåòàëè çàìåíÿþòñÿ èíûìè, èçâåñòíûìè: dalderis (òàëåð) — ÷åðâîíöåì, pogosts (âîëîñòü) — ìèðñêîé ñêëàä÷èíîé. Ñ òðàäèöèåé âîññîçäàíèÿ äàéí íà ðóññêîì ÿçûêå, êîòîðàÿ ñëîæèëàñü â ïåðåâîä÷åñêîé ïðàêòèêå ê 90-ì ãîäàì XIX âåêà ïîëåìèçèðóåò ïðåïîäàâàòåëü Þðüåâñêîãî (íûíå Òàðòóññêîãî), âïîñëåäñòâèè ïðîôåññîð Ëàòâèéñêîãî óíèâåðñèòåòà ß. Ëàóòåíáàõ2. Saule Mēnesi sacirtą Ar asaju zobenu; Kas paņēma Ausekļam Saderētu līgaviņu?

Ñîëíöå ðàññåêëî ìåñÿö Îñòðûì ìå÷îì. Çà÷åì îí îòíÿë Àóñåêëèñà Ñîñâàòàííóþ íåâåñòó? Nelaimīte kājas āva, Dzirās man līdzi nākt. Nāc, Laimiņ, kad es lūdzu, I basām kājiņām.

Íåëàéìèòå (íåäîëÿ, íåñ÷àñòüå) îáóâàëà íîãè È ãîòîâèëàñü ìíå ñîïóòñòâîâàòü. Ñòóïàé, Ëàéìèíü, êîãäà ÿ ïðîøó, È áîñûìè íîãàìè. Laima gāja ar Nelaimi Pa celiņu runādama, — Ej, Laimiņ, tu pa priekšu, Grūd Nelaimi ūdenī.

Ëàéìà õîäèëà ñ Íåëàéìîþ Ïî äîðîæêå, ðàçãîâàðèâàÿ. — Èäè, Ëàéìà, òû âïåðåä, Ñòîëêíè Çëîñ÷àñòüå â âîäó. 2 Ëàóòåíáàõ ß. Î÷åðêè ïî èñòîðèè ëèòîâñêî-ëàòûøñêîãî íàðîäíîãî òâîð÷åñòâà. — Þðüåâ, 1896.

209


 ñâîè ðóññêèå ïåðåëîæåíèÿ ß. Ëàóòåíáàõ ñîçíàòåëüíî âêëþ÷àåò íåïåðåâåäåííûå èìåíà ãåðîåâ ëàòûøñêîé ìèôîëîãèè: „Çà÷åì îí îòíÿë ó Aóñåêëèñà...”.  ðÿäå ñëó÷àåâ ïåðåâîä÷èê ðàñêðûâàåò çíà÷åíèå èìåíè ïåðñîíàæà ëàòûøñêîé ìèôîëîãèè çàêëþ÷åííûìè â ñêîáêè ðóññêèìè ñîîòâåòñòâèÿìè: „Íåëàéìèòå (íåäîëÿ, íåñ÷àñòüå) îáèâàëà íîãè”. È íàîáîðîò, ðóññêèå ìèôîëîãè÷åñêèå ãåðîè òîëêóþòñÿ èõ ëàòûøñêèìè àíàëîãàìè: „äî÷ü Áîãà (Dieva meita)”.  îäíîé ïåñíå Ëàóòåíáàõ èñïîëüçóåò êàê ëàòûøñêèå, òàê è ðóññêèå èìåíà: „Ëàéìà õîäèëà ñ Íåëàéìîé”; „Ñòîëêíè Çëîñ÷àñòèå â âîäó”. Èíôîðìàöèîííî-îçíàêîìèòåëüíûå ôóíêöèè îïóáëèêîâàííûõ ïîäñòðî÷íèêîâ íå óòðàòèëè ñâîåãî çíà÷åíèÿ è âïîñëåäñòâèè.  òûíÿíîâñêîé „Âîñêîâîé ïåðñîíå”, â òîì ýïèçîäå, ãäå èìïåðàòðèöà íàâñåãäà ïðîùàåòñÿ ñ âåëèêèì ñâîèì ìóæåì, â ïàìÿòè Åêàòåðèíû âíåçàïíî âîçíèêàåò ëàòãàëüñêîå ñåëî Âûøêè, ãäå ïðîáåæàëè þíûå ãîäû. Äåâêè íà ñêîòíîì äâîðå ïî-ëàòûøñêè ðàñïåâàþò îçîðíóþ ïåñíþ.  ïðèìå÷àíèè ïðèâîäèòñÿ è ñàìà ïåñíÿ (îðèãèíàë íà ëàòûøñêîì ÿçûêå îïóáëèêîâàí òîëüêî â èçäàíèè ïîâåñòè 1931 ã., â îñòàëüíûõ èçäàíèÿõ òîëüêî ïåðåâîä):

Ñîçäàâàÿ ñâîè âàðèàíòû ïîäñòðî÷íèêîâ ëàòûøñêèõ íàðîäíûõ ïåñåí, Â. Ìèðñêèé ñëåäóåò òðàäèöèÿì òî÷íîãî âîññîçäàíèÿ îðèãèíàëà:

Ïîñëóøàéòåñü, äåâóøêè, Ïîêà åùå ïàðíè äåøåâû... ... âñå âû ðÿäûøêîì È òîëïîé ïîáåæèòå Çà áîðîäêîþ ïàðíÿ.

 ñ÷àñòëèâûõ ñëó÷àÿõ àâòîð ïîäñòðî÷íèêîâ äîñòèãàåò óðîâíÿ õóäîæåñòâåííîãî ïåðåâîäà:

Ïåðåâîäó ñîïóòñòâóåò ïîìåòêà: „Ëèôëÿíäñêàÿ ïåñíÿ (çàïèñü 1715 ãîäà)”. Òûíÿíîâ, êîíå÷íî æå, ñ÷èòàë íåîáõîäèìûì ïîä÷åðêíóòü, ÷òî ñòðîôà ñàìûì ïðÿìûì îáðàçîì ñîîòíîñèòñÿ ñ òåìè ñîáûòèÿìè, î êîòîðûõ ðå÷ü èäåò â ïîâåñòè. È â íàøå âðåìÿ ïîäñòðî÷íèêè ëàòûøñêèõ íàðîäíûõ ïåñåí íàõîäÿò ìåñòî â íàó÷íûõ ïóáëèêàöèÿõ ôîëüêëîðèñòîâ. Òàê Åêàá Âèòîëèíü è Í. Ãðèíôåëüäñ â ñâîè èññëåäîâàíèÿ âêëþ÷èëè ïîäñòðî÷íèêè, âûïîëíåííûå Ñ. Áàæàíîâîé: Ej, saulīte, drīz pie Dieva, Dod man svētu vakariņu. Bargi kungi, starastiņi Nedev’ svēta vakariņ!

Ñêëîíèñü, ñîëíûøêî, ñêîðåé ê Çàïàäó, Äàé ìíå âå÷åð îòäûõà. Æåñòîêèå ãîñïîäà áàòðà÷èòü çàñòàâëÿëè, Íå äàâàëè âå÷åðà îòäûõà. 210

Ar vēzīti art es gāju, Celmotāja druvināja, Velc, vēzīti, velc vēzīti, izstiepies Es turēšu atsaspēris.

Âçÿë ÿ ìàëåíüêîãî ðàêà È ïîøåë ïàõàòü íà ïíèñòîì ïîëå. Òÿíè, ìîé ðà÷îê, òÿíè, ìîé ðà÷îê. ß òåáå ïîìîãó.

Dziedot dzimu, dziedot augu, Dziedot mūžu nodzīvoju, Dziedot nāvi ieraudzīju Paradīzes dārziņā.

Ñ ïåñíåé ðîäèëàñü, ñ ïåñíåé ðîñëà, Ñ ïåñíåé ïðîæèëà, Ñ ïåñíåé ñìåðòü âñòðåòèëà Â ðàéñêîì ñàäó.

Balta gāju druviņa, Balta gāju sētiņā; Balta gāju tautiņās, Balta — kapu kalniņā.

Ñâåòëàÿ ïî íèâå øëà ÿ, Ñâåòëàÿ âî äâîð âîøëà, Ñâåòëàÿ ÿ âûøëà çàìóæ. Ñâåòëîé íà òîò ñâåò óéäó.

 íà÷àëå 70-õ ãã. Ñîþç ïèñàòåëåé Ëàòâèè èçäàåò ïÿòüäåñÿò äàéí ñ ëàòûøñêèìè îðèãèíàëüíûìè òåêñòàìè è ïàðàëëåëüíûìè ðóññêèìè ïîäñòðî÷íèêàìè.  ñáîðíèêå äàþòñÿ ñèíîíèìè÷åñêèé ðÿä, ëåêñè÷åñêèé êîììåíòàðèé, óòî÷íÿåòñÿ ñìûñë ñëîâ, ñóòü çíà÷åíèé: Izaugu liela, Sabriedu resna, Ļaudīm brīnumi, Man pašai prieks.

[ß] âûðîñëà áîëüøîé, Ðàçáóõëà (òàêæå: îáðþõàòèëàñü), Ëþäÿì ïîòåõà (óäèâëåíèå), Ìíå ñàìîé ðàäîñòü. 211


Kur tie lieli dūmi kūp, Tur tā mana uguntiņa; Kur tā liela slava nāca, Kur tā vāja dzīvošana.

Îòêóäà áîëüøîé äûì âàëèò, Òàì ìàëåíüêèé îãîíü; [ òîì ìåñòå] Îòêóäà ãðîìêèå ðå÷è (ïîõâàëüáà) èäóò, Òàì âÿëî (ïëîõî) æèâåòñÿ.

 äíè Âòîðîé ìèðîâîé âîéíû âûõîäèò ñîñòàâëåííûé ßíèñîì Ñóäðàáêàëíîì ñáîðíèê äàéí (Ìîñêâà, 1944 ã.). Èç íåñìåòíîãî ÷èñëà ëàòûøñêèõ íàðîäíûõ ïåñåí, ñèñòåìàòèçèðîâàííûõ è ïîäãîòîâëåííûõ ê èçäàíèþ Êð. Áàðîíîì, ñîñòàâèòåëü îòîáðàë òå, â êîòîðûõ òàê èëè èíà÷å íàõîäèëè îòçâóê âðåìåíà ðàòíûõ èñïûòàíèé. Ïåðåâîä÷èê À. Ãëîáà ïðèëîæèë íåìàëî óñèëèé, ñòðåìÿñü ïåðåäàòü àôîðèñòè÷íîñòü, ìóçûêàëüíûé ñòðîé äàéí. Öåëûé ñâîä äàéí — íà ýòîò ðàç ñâûøå 50 àíòèôåîäàëüíûõ, à òàêæå ñèðîòñêèõ, ëèðè÷åñêèõ, øóòî÷íûõ ïåñåí è ïåñåí Ëèãî — â ïåðåâîäàõ Â. Áðþñîâà, À. Ãëîáû, Ñ. Ìàðøàêà, Þ. Àáûçîâà çàíÿë âèäíîå ìåñòî â Àíòîëîãèè ëàòûøñêîé ïîýçèè. Ñîñòàâèòåëè ñëåäóþùåãî ïî âðåìåíè èçäàíèÿ — äâóõòîìíîé àíòîëîãèè — ââåëè â êðóã ÷òåíèÿ ðóññêîãî ÷èòàòåëÿ åùå ñòî äâàäöàòü äàéí â ïåðåâîäàõ À. Ïðîêîôüåâà, Ñ. Ìàðøàêà, Â. Âàëåíòèíîâà. Ïðèâîäèì â ñîïîñòàâèòåëüíîì ïëàíå íåñêîëüêî èëëþñòðàöèé èç ñáîðíèêîâ ñîðîêîâûõ-ïÿòèäåñÿòûõ ãîäîâ: Ej ar Dievu, Jāņa diena [...] Nāc atkal citu gadu.

Äî ñâèäàíüÿ, ìèëûé ßíèñ, ×åðåç ãîä îïÿòü ÿâëÿéñÿ! Ïåðåâîä Þ. Àáûçîâà Äî ñâèäàíüÿ, ßíîâ äåíü! Æäàòü íàì áóäóùåãî ãîäà. Ïåðåâîä Â. Âàëåíòèíîâà

Krievi, krievi, leiši, leiši, Visi manim draugi, radi. Krievam devu sav māsiņu, Pats es ņēmu leišu meitu, Iem krievos, iem leišos, Visur manim znoti, radi. 212

Ëþäè ðóññêèå, ëèòîâöû – Âñå äðóçüÿ ìîè è áðàòüÿ. Çàìóæåì ñåñòðà çà ðóññêèì, Ñàì æåíàò ÿ íà ëèòîâêå, È â Ìîñêâå ÿ áóäó ãîñòåì, È â Ëèòâå ÿ ïîãîùó. Ïåðåâîä Ñ. Ìàðøàêà

Ãîðÿ ìàëî, ÷òî ïðèõîäèò Ê íàì ëèòîâåö èëè ðóññêèé; Ìîé áðàòåíîê — ìóæ ëèòâèíêè, À ñåñòðèöà — ðóññêîé ñòàëà. Ïåðåâîä À. Ãëîáû Ñàì ÿ â æåíû âçÿë ëèòîâêó, Îòäàë ðóññêîìó ñåñòðó. Åäó ê ðóññêèì èëü ëèòîâöàì, – Ó ìåíÿ âåçäå ðîäíÿ. Ïåðåâîä À. Ïðîêîôüåâà

Ñîïîñòàâëÿÿ ïåðåâîä÷åñêèå ðàáîòû ïîýòîâ „õîðîøèõ è ðàçíûõ”, àâòîð ïðåäèñëîâèÿ ê ðèæñêîé „Àíòîëîãèè...” Â. Íåâñêèé ãîâîðèò: „Â. Áðþñîâ è À. Ãëîáà ñòàðàþòñÿ ñîõðàíèòü âñå èõ (äàéí) ôîðìàëüíûå îñîáåííîñòè. Íàîáîðîò, Ñ. Ìàðøàê, âñëåä çà íèì îò÷àñòè è Þ. Àáûçîâ ïðèáåãàþò ê íåêîòîðûì õóäîæåñòâåííûì ñðåäñòâàì, áîëåå ñâîéñòâåííûì ðóññêîìó ôîëüêëîðó: òàê, îíè ââîäÿò ðèôìó äëÿ ïåðåäà÷è àôîðèñòè÷íîñòè, à òàêæå â òåõ ñëó÷àÿõ, êîãäà îíà ïîìîãàåò ïåðåäàòü êîìè÷åñêèé ýôôåêò, îòêàçûâàþòñÿ îò öåçóðû”. Íåáåçûíòåðåñíîå îáñòîÿòåëüñòâî: îáðàùåíèå ê äàéíàì íå ïðîøëî áåññëåäíî íè äëÿ À. Ïðîêîôüåâà, íè äëÿ Ñ. Ìàðøàêà. Òîìó ïîäòâåðæäåíèå — èõ îðèãèíàëüíûå ñòèõè. Âñÿ Ëàòâèÿ â ñîëíöå ñåãîäíÿ... [...] Íî êòî-òî èñêóñíî âïëåòàåò Òó ïðÿæó â óçîð ïîëîòíà, Îíà ìíå âèäíà, çîëîòàÿ, Âåäü â äàéíàõ ëàòûøñêèõ îíà... (À. Ïðîêîôüåâ) Èç ïåñåí âàøåãî íàðîäà, Ãäå ñòîëüêî ðàäîñòè è ñëåç, Êàê çîëîòûå êàïëè ìåäà, Ñ ñîáîé ÿ íåñêîëüêî óâåç. Ïåðåñêàçàë ÿ ïåñíè ýòè, È ñêëàä è ëàä èõ ñîõðàíèâ, ×òîá è ó íàñ ÷èòàëè äåòè Ïðî ñåðåáðî ðûáà÷üåé ñåòè È çîëîòî ëàòûøñêèõ íèâ. (Ñ. Ìàðøàê „Äðóçüÿì ëàòûøàì”) 213


 60-å ãã. áîëåå ñòà ëàòûøñêèõ íàðîäíûõ ïåñåí ïåðåâåë Ã. Ãîðñêèé.  ñáîðíèêå „Âåé, âåòåðîê!” ïðèâîäèëèñü è ëàòûøñêèå îðèãèíàëüíûå òåêñòû, è íîòû ïåñåí.  ëó÷øèõ ïåðåëîæåíèÿõ Ã. Ãîðñêèé ïåðåäàë êàê ñìûñëîâóþ ñóùíîñòü, òàê è ïåñåííûé ñòðîé äàéí: Kas tie tādi, kas dziedāja Bez saulītes vakarā? Tie ir visi bāra bērni, Bargu kungu klausītāji. Kura guni, silda gaisu, Slauka gaužas asariņas. Krimta cietu pelav maizi, Avotāi mērcēdami.

Êòî òàêèå òå, ÷òî ïåëè Íà çàêàòå, âå÷åðêîì? Ýòî ïåëè ñèðîòèíêè, Ñëóãè çëîãî áàðèíà. Æãóò êîñòåð è âîçäóõ ãðåþò, Ïëà÷óò, ãîðüêè ñëåçû ëüþò, ×åðñòâûé õëåá ãðûçóò ìÿêèííûé, Ðàçìÿã÷àÿ â ðó÷åéêå.

Ñ íà÷àëà 80-õ ãã., êîãäà â ðåñïóáëèêå íàáðàëà ñèëó ïîäãîòîâêà ê 150-ëåòèþ ñî äíÿ ðîæäåíèÿ Êðèøüÿíà Áàðîíà, ïîÿâëÿþòñÿ íîâûå ðóññêèå ïåðåâîäû äàéí. Æóðíàë „Äàóãàâà” ïóáëèêóåò íåñêîëüêî ïîäáîðîê ïåðåâîäîâ Þ. Àáûçîâà, Ä. Ñàìîéëîâà, Ô. Ñêóäðû, À. Êîïûëîâîé. Ñáîðíèê „Ëàòûøñêèå äàéíû” çíàìåíóåò íîâóþ ñòðàíèöó â äîëãîé èñòîðèè ðóññêîãî âîññîçäàíèÿ ïåñåí ëàòûøåé. Ñëåäóÿ â ãëàâíîì ëó÷øèì òðàäèöèÿì ïóáëèêàòîðîâ äàéí, ñîñòàâèòåëü â îòëè÷èå îò àíòîëîãèé ïÿòèäåñÿòûõ ãîäîâ ïðèâîäèò íå òîëüêî õóäîæåñòâåííûå ïåðåâîäû, íî è ëàòûøñêèå îðèãèíàëû. Äàâíèå ïðîáëåìû ïåðåëîæåíèÿ äàéí íà ðóññêèé ÿçûê íàøëè íåòðàäèöèîííóþ, âî ìíîãèõ ñëó÷àÿõ íîâàòîðñêóþ èíòåðïðåòàöèþ â ñòàòüå Þ. Àáûçîâà „Ìèð äàéí è ïðîáëåìû èõ ïåðåâîäà”. Àâòîð ðàçâèâàåò çàâåòíûå äëÿ íåãî ïîëîæåíèÿ, êîòîðûå ñëîæèëèñü íå ñðàçó è íå âäðóã, íî â èòîãå äëèòåëüíûõ òåîðåòè÷åñêèõ ðàçûñêàíèé è ñîðîêàëåòíåé ïåðåâîä÷åñêîé ïðàêòèêè. Ïðîäóêòèâíûì ïðåäñòàâëÿåòñÿ ñëåäóþùèé òåçèñ: „ ...ïåðåâîäèòü ìíîãèå äàéíû íóæíî „áóêåòàìè”, ãäå „öâåòû” ïîäîáðàíû òàê, ÷òîáû îíè äîïîëíÿëè äðóã äðóãà, îáúÿñíÿëè ñâîèì ñîñåäñòâîì, ïîääåðæèâàëè, ïåðåêëèêàëèñü”. Ýòî ïîëîæåíèå â äîñòàòî÷íîé ìåðå îáúÿñíÿåò íåïðèâû÷íóþ ïî ïåðâîìó âïå÷àòëåíèþ êëàññèôèêàöèþ ïåñåí. Îñíîâûâàÿñü íà èçâåñòíîé áàðîíîâñêîé ñèñòåìàòèçàöèè äàéí — „îò êîëûáåëè äî ìîãèëû”, Þ. Àáûçîâ êàê ñîñòàâèòåëü òðèæäû ïîâòîðÿåò öèêëû íàðîäíûõ ïåñåí î æèçíåííîì è òðóäîâîì, î íðàâñòâåííîì ñòàíîâëåíèè ÷åëîâåêà. Ñòðåìÿñü äîêàçàòü áåçãðàíè÷íûå âîçìîæíîñòè âîññîçäàíèÿ äàéí ñðåäñòâàìè ðóññêîãî ÿçûêà, Þ. Àáûçîâ ïðèâîäèò ðàçíûå âåð214

ñèè ïåðåâîäà êàêîé-òî îäíîé ëàòûøñêîé ïåñíè. Âàðèàíòû ýòè ïðèíàäëåæàò ðàçíûì àâòîðàì: Jūs labi ļautiņi, Mēs arī labi. Nu mēs cits citu gānisim.

Âû íàñ íå õóæå, Ìû âàñ íå õóæå, ßçûê ïî÷åøåì, Äóøåíüêó ïîòåøèì. Ïåðåâîä Ô. Ñêóäðû

Ìû — ëþäè ÷òî íàäî, Âû — ëþäè ÷òî íàäî, Òàê äàâàéòå æå äðóã ñ äðóæêîé Âñëàñòü ïîëàåìñÿ. Ïåðåâîä Ä. Ñàìîéëîâà

Î÷åâèäíûå äîñòèæåíèÿ ðóññêèõ èíòåðïðåòàòîðîâ äàéí íàõîäÿò ñàìûé ïîëîæèòåëüíûé îòçûâ â êðèòèêå. 90-å ãîäû ïîñòàâèëè òî÷êó âñåé ðàçíîñòîðîííåé è òàê áóðíî íà÷àòîé êóëüòóðíîé äåÿòåëüíîñòè. Ïåðåâîä äàéí íà ðóññêèé ÿçûê áîëüøå íèêîìó íå íóæåí.

ÑÎÏÎÑÒÀÂÈÒÅËÜÍÛÉ ÀÍÀËÈÇ ÒÅÌÀÒÈÊÈ È ÎÁÐÀÇÍÎÃÎ ÑÎÑÒÀÂÀ ÐÓÑÑÊÈÕ È ËÀÒÛØÑÊÈÕ ÄÅÒÑÊÈÕ È ËÞÁÎÂÍÎ-ÁÛÒÎÂÛÕ ÏÅÑÅÍ

Äåòñêèå ïåñíè Ìíîãî ñõîäíûõ ýëåìåíòîâ, îäíàêî è ðàçëè÷èé â âàðèàöèÿõ ïîïóëÿðíîé êîëûáåëüíîé ïåñíè, â êîòîðîé èñ÷èñëÿþòñÿ ðàçëè÷íûå âèäû äåÿòåëüíîñòè ðîäèòåëåé (24741–24779)1.  ëàòûøñêîé ïåñíå ðàçíûå çà÷èíû, ñðåäè êîòîðûõ îñîáî ïðèìå÷àòåëåí Aija žūžu, lāča bērni, Ķepainām kājiņām...

Ïåñíÿ ýòà ñòàëà èñêëþ÷èòåëüíî ïîïóëÿðíà â ïèñàòåëüñêîé ñðåäå ðóññêîãî ñåðåáðÿíîãî âåêà. Âïåðâûå ïåñíþ ïðîïåë Êàðëèñ ßêîáñîíñ â Ïåòåðáóðãå Ðåìèçîâó. Ðóññêîìó ïèñàòåëþ ÷óäåñíàÿ ïåñíÿ òàê ïîíðàâèëàñü, ÷òî îí åå òóò æå âåñüìà ñâîáîäíî ïåðåâåë íà ðóññêèé ÿçûê è ñòàë ðàñïåâàòü íà âñåõ ïèñàòåëüñêèõ è äðóãèõ ñîáðàíèÿõ Ïåòåðáóðãà. Ïåñíÿ ïîøëà èç óñò â óñòà, è Öâåòàåâà â ñâîèõ âîñïîìèíàíèÿõ ïèñàëà, ÷òî ïåñíþ ýòó åé ñïåë Âîëîøèí. 1  ýòîì ðàçäåëå âñå ëàòûøñêèå ïåñíè ïîìå÷åíû íîìåðàìè àêàäåìè÷åñêîãî ñáîðíèêà ëàòûøñêèõ íàðîäíûõ ïåñåí «Latviešu tautas dziesmas», VI. — Ðèãà: Çèíàòíå, 1993 (äàëåå ¹ áåç îáîçíà÷åíèÿ ñáîðíèêà).

215


Êîãäà î Ðåìèçîâå â Ñîâåòñêîé Ðîññèè îêîí÷àòåëüíî çàáûëè, åãî ïåðåâîä ââåë â îáèõîä êóëüòóðíîé æèçíè Ñàìóèë Ìàðøàê. Êàê óæå ãîâîðèëîñü, ïåñíÿ èíòåðåñíà âàðèàöèåé äåÿòåëüíîñòè ðîäèòåëåé: Puiši aizgō reja kultu Meitas moja moltu (24741 âàð.). Puiši kultu, meitas maltu, Māte virtu biezas putras (24755). Tāvs kažuka lopeitu, Mōte putras voreitu (24754,1; 24756). Brōls īs kultu, mōsas mōļa maltu Tāvs kažuku lopeitu, Mōte putras vōreitu, Taņcis uz skraučim peizeitu, Andryvs pūdi kaseitu (24758). Jaunais tēvs krogā dzer, Savu naudu terēdams; Jaunā māt govis slauc, Vecā putru virino. Vecais tēvs krāsnī guļ Savu galu gaidīdams (24779).

Íè â ñáîðíèêå Ñ. Ñàõàðîâà, íè È. Ôðèäðèõà (1972 ã.) íè÷åãî ïîäîáíîãî îòûñêàòü íå óäàëîñü, è òîëüêî â «Âåëèêîðóñå» Ï. Øåéíà (ñ. 4): Áàþ, áàþ, çà çûáîþ, Îòåö ïîøåë çà ðûáîþ, À ìàòóøêà — äðîâà ðóáèòü, À áàáóøêà — óõó âàðèòü.

 âîñòî÷íîñëàâÿíñêèõ è ëàòûøñêèõ êîëûáåëüíûõ ïåñíÿõ äåéñòâóþò ïòèöû, äîìàøíèå æèâîòíûå (ìûøêà è êîòèê), ëåñíûå è ïîëåâûå çâåðè. Òåìàòèêà è îáðàçíîñòü ïåñåí ðàçëè÷íû, çäåñü îòìå÷åíû áëèçêèå è èäåíòè÷íûå ìîòèâû. Ãîëóáü, ãîëóáîê âûñòóïàåò ïðåèìóùåñòâåííî â âîñòî÷íîñëàâÿíñêèõ (ðóññêèõ) ïåñíÿõ: À ëþëè, ëþëè, ïðèëåòåëè ãîëóáè... Ñòàëè ãóëè ãóëåâàòü, Ñòàë íàø Âàíÿ çàñûïàòü (Ôðèäðèõ, ¹ 531). [...] — ×åì Êîëþ íàïèòàòü? Èëè äóäî÷êîé-ðîæêîì, Èëè êàøêîé ñ ìîëî÷êîì? (Ôðèäðèõ, ¹¹ 533, 535) Áàþ, áàþ, áàþøêè, Ïðèëåòåëè ãóëþøêè... (Ôðèäðèõ, ¹ 532) 216

Ëàòûøñêèõ ñîîòâåòñòâèé íå òàê-òî ìíîãî, ÷òî ïîçâîëÿåò ñòàâèòü âîïðîñ î çàèìñòâîâàíèÿõ îò ðóññêèõ ñîñåäåé: Uci, ļuli, Baloža bērnu, Pats balūds nūgōja Zerneišūs zagt (24620). Māte mani izsvieda Caur piertes logu, Balodis uznesa kuplā liepā, Vējš mani šūpoja, Balodis lieloja, Uzaugu, vēl tapu Bajāra sieva (24618).

Åñëè ýòî è çàèìñòâîâàíèå îò ðóññêèõ, òî áîëåå ÷åì òâîð÷åñêîå: â ðóññêèõ çàïèñÿõ îäíè òîëüêî ãîëóáè. Ïðèìå÷àòåëüíû âçàèìîîòíîøåíèÿ ìûøêè è êîòèêà, íåñóùèõ ìëàäåíöó ñîí. Ïî âñåé Ëàòâèè øèðîêî ðàñïðîñòðàíåíû âàðèàíòû ïåñíè, â êîòîðîé ñîí ðåáåíêó òàùèò ìûøêà, îïàñàþùàÿñÿ, êàê áû êîòèê åãî íå îòíÿë. Velc pelīte bērnam miegu Ka incītis neredzēja (24554).

Òàêèå ïåñíè çàïèñàíû è â Ëàòãàëèè — 24593, 24559 âàð. 24561—24563.  âîñòî÷íîñëàâÿíñêèõ êîëûáåëüíûõ ïåñíÿõ ïðè óñûïëåíèè ðåáåíêà íà ïîìîùü ïðèçûâàåòñÿ êîòèê, êîòîðûé, ñëåäîâàòåëüíî, çäåñü âûïîëíÿåò ôóíêöèþ ìûøêè, õîòÿ â ïåñíÿõ ýòî è íå âûðàæàåòñÿ: Ïîøåë êîòèê âî ëåñîê, Ïðèíåñ Âàíå ïîÿñîê, Íó, Âàíþøà, ñïè, Áîëüøå íå ïðîñè, Ëþëè, ëþëè, ëþëè, ëþëè (Ôðèäðèõ, ¹ ¹ 526—530).

 áåëîðóññêîì ñáîðíèêå Ñàõàðîâà (¹ ¹ 184—185, 187—188). Î÷åâèäíî, ýòîò âîñòî÷íîñëàâÿíñêèé êîòèê òàê ïîíðàâèëñÿ ëàòãàëüñêèì ëàòûøàì, ÷òî îíè â ñâîèõ ïåñíÿõ, â îòëè÷èå îò êóðçåìöåâ è âèäçåìöåâ, ïîìåíÿëè â êîëûáåëüíûõ ïåñíÿõ ôóíêöèè ìûøêè è êîøêè: â èõ ïåñíÿõ ñîí ïðèíîñèò êîòèê, êîòîðûé îïàñàåòñÿ, ÷òîáû ìûøêà åãî íå óêðàëà: Čuči, guļi, ļulinki Atnes, kaceit, mīdzeņu... (24506, 24507, 24509, 24531, 24540).

Ïðàâäà, ìûøêà óïîìèíàåòñÿ ëèøü â íåñêîëüêèõ ïåñíÿõ: [...] Kab pelīte naradzātu I mīdzeņa naatjimtu (24559). 217


 îäíîé ïåñíå ñîâñåì ëîãè÷íî êîòèê ïðåäóïðåæäàåòñÿ îñòåðåãàòüñÿ ñîáàêè: [...] Sateik ceļa raibais suns, Nūzūg bērna mīdzeņu (24560).

Î çàèìñòâîâàíèÿõ èç âîñòî÷íîñëàâÿíñêîãî ôîëüêëîðà ñâèäåòåëüñòâóþò è ìíîãî÷èñëåííûå ñëàâèçìû â ëàòûøñêîì òåêñòå: „ļuļinki” (24537), „maļiņkovo pupiņki” (24537, 1), „Beju, beju, baj, baj, baj” (24537, 2), „Kace, kace, kaciņka” (24540). Ê çàèìñòâîâàíèÿì (ïî òåì æå ïàðàìåòðàì) ñëåäóåò îòíåñòè è äðóãóþ, èñêëþ÷èòåëüíî ïîïóëÿðíóþ äåòñêóþ ïåñåíêó-ñ÷èòàëêó âîñïèòàòåëüíîãî õàðàêòåðà: Ñîðîêà-áåëîáîêà êàøó âàðèëà, Íà ïîðîæåê ñòàíîâèëà, êàøó ñòóäèëà. Ýòîìó äàëà ñ ëîæå÷êè, Ýòîìó äàëà ñ áëþäå÷êà, Ýòîìó äàëà ñ òàðåëî÷êè, Ýòîìó äàëà ñ ìèñî÷êè. Òû — áîëüøîé ëåíòÿé! Òû — áîëüøîé ðàçãèëüäÿé! Ðàáîòàòü ñòóïàé! Òû äðîâ íàêîëè. Âîäè÷êè ïðèíåñè, Áàíþ èñòîïè. Òóò õîëîäíàÿ, òóò òåïëàÿ, Òóò ãîðÿ÷àÿ, òóò êèïÿòîê (Ôðèäðèõ, ¹ 548).

„Viru, viru kōšeņu” (25108); „dala, dala...” (25108); „I tam dala” (25109; „Atskrēja ezeits, izklebōja” (25109, 6); „Pašol gonūs nāēdis, pašol, pašol, pašol” (25118); „viru, viru kēšeņu [...] kleboj, kleboj, visu izkleboj” (25124). Â òî æå âðåìÿ åäèíñòâåííûé âàðèàíò ïåñíè „Òèëè-òèëè Òèëèøîê” (Ôðèäðèõ, ¹ 551), êàæåòñÿ, çàèìñòâîâàíà èç ëàòûøñêîãî: Tili, tili, buku, buku, Sieviņ vedu vezumā... (25180, 25183, 25335)

Âñåãî 14 âàðèàíòîâ èç Çåìãàëå, 54 èç Âèäçåìå, 3 èç Ëàòãàëèè.

Åäèíîñþæåòíûå äåòñêèå ïåñíè è áàëëàäû âçðîñëûõ ëþäåé 1. Êîìàð ñ äóáà ñâàëèëñÿ1 Ïàäåíèå êîìàðà ñ äóáà çàôèêñèðîâàíî â 120 ëàòûøñêèõ ÷åòâåðîñòèøèÿõ, ïðèìåðíî òàêîãî ñîäåðæàíèÿ: Ods nokrita no ozola Uz ozola saknītēm; No tā oda kritumiņa Visa zeme norībēja.

 îäíîì âàðèàíòå îò ïàäåíèÿ êîìàðà „Visa Rīga nodrebēja”.  ðÿäå âàðèàíòîâ ðàññêàçûâàåòñÿ î ïå÷àëüíûõ äëÿ êîìàðà ðåçóëüòàòàõ ïàäåíèÿ: Tur ielauza krūšu kaulu Trīs ribiņas no sāniem; Vai sānkauļa nailauza, Vai gaļveņas nasasyta? Mošļa kroutis sadauzīja? Sev galviņu sadauzīja?

 âàðèàíòàõ [...] Ýòîìó äàëà, ýòîìó äàëà. Ýòîìó íå äàëà. Çà÷åì çà âîäîé íå õîäèë, Äðîâ íå êîëîë, ïå÷êó íå òîïèë, Êàøó íå âàðèë [...] (Ôðèäðèõ, ¹ ¹ 549—550; Ñàõàðîâ, ¹ 196)

Ëàòûøñêèå ýêâèâàëåíòû: Viru, viru, biza putra, Pyci, mylti kotla. Itam dala, itam dala. [...] Itam nadusim Kam skaideņu nalasēj, Kam putreņas nevāra, Itū korsim vadzeiti... (25109 âàð.; 25108, 25118, 25124, 25142)

Ðóñèçìû â ëàòûøñêèõ ïåñíÿõ Ëàòãàëèè, ñâèäåòåëüñòâóþùèå î çàèìñòâîâàíèè: 218

Ëèøü â íåñêîëüêèõ âàðèàíòàõ íà ïîìîùü êîìàðó ñïåøèò ìóõà: Mousa, mūsa pīstaigusi, // Mošļam krouts palaizīja.

Ëèøü â îäíîé ëàòãàëüñêîé ïåñíå ãîâîðèòñÿ îá îñòàíêàõ ïîãèáøåãî êîìàðà, äîñòàâøåãîñÿ ìóõå â íàñëåäñòâî: Myuseņai, mōseņai Atsūteja rogus, nogus, Osu daguneņu.

 ìåíüøåì êîëè÷åñòâå èçâåñòíû è áîëåå ïðîñòðàííûå ïåñíè, òàêæå çàïèñàííûå â Ëàòãàëèè: Èñòî÷íèêè ñì. Èíôàíòüåâ Á., Ðåìåðòå À., Áåðçèíÿ À. Óïàâøèé ñ äóáà êîìàðèê, ññîðà âîðîáüÿ è ñîâû â äåòñêèõ íàðîäíûõ ïåñíÿõ ëàòûøåé, ëèòîâöåâ, ðóññêèõ, áåëîðóñîâ è ïîëÿêîâ. // Acta Baltico-Slavica. — Warszawa, 2003. — XXVII. — S. 137—141. 1

219


Kas tur mežā ducējōs, Ūzula rebējos, Vai na ūdeņš nūkryta, Ciš gaļveņu sasyta? Atsaskrēja mušeņa, Vaj navajag doktera? Bēres beja bogōtas, Pura molā globōtas! Sauc ūdeņus pulceņā, Līc sveceiti rūceņā. Ak jyus ūdi mosola, Lejīt gaužas asaras.

Ïåñíÿ î êîìàðå øèðîêî èçâåñòíà è â áåëîðóññêîì è â ðóññêîì âàðèàíòàõ, ðàçíûõ ïî îáúåìó, íî íèêîãäà íå ìåíåå 12 ñòðî÷åê. Áûâàþò è öåëûå ïîýìû, îäíó èç êîòîðûõ çäåñü è ïðèâîäèì. Äàëå÷å, äàëå÷å â ÷èñòîì ïîëå, Ñòîÿëè òóò äâà ñàäî÷êà,  íèõ âîñïåâàëè äâà ùåãîëå÷êà, ×òî áóäåò-òî ñâàäüáà âåñåëàÿ; Âåñåëàÿ, ìàòåðàÿ: Êîìàð ñ ìóõîé ñãîâîðèòñÿ È áóäåò íà íåé æåíèòüñÿ. Ïðèëåòàëè ê êîìàðó ñëåïíè, Îíè ñâàäüáó ðàçáèâàëè: „Êóäà òåáå ìóõà íåâåñòà: Ïðÿñòè îíà íå óìååò, íè â êðîñíàõ òêàòè íå çíàåò”. Ïîëåòåë êîìàðèùå â ëåñèùå, Ñàäèëñÿ êîìàð íà äóáèùå, Äóá ïîä íèì çàøàòàëñÿ, Êîìàð âåñüìà èñïóãàëñÿ, Ñòóêíóëî-ãðÿíóëî â ëåñó — Êîìàð ñ äóáà ñâàëèëñÿ; Óïàë îí íà êîðíåâèùå, Ñáèë îí äî êîñòè ïëå÷èùå, Ñëåòàëèñÿ ìóõè-ãîðþõè, Ñëàâíûå ãðîìîòóõè, Ñòàëè îíè âîçãëàøàòè, Î êîìàðå âñïîìèíàòè: „Àõ òû íàø ìèëûé êîìàðå, Æàëü íàì òåáÿ è íåâìàëå! Êàê áóäåøü òû óìèðàòè, Ãäå íàì òåáÿ ïîãðåáàòè?” „Ïîõîðîíèòå ìåíÿ â ïîëå, Ïðè çåëåíîé äóáðîâå! Òàì-òî êîçàêè áûâàþò, ×àñòî ãàðåëêó âñïèâàþò, Òóäû è ñþäû îáçèðàþò, Ïðî êîìàðîâ âñïîìèíàþò: Òóò æå ëåæèò êîìàðèùå, 220

Ñëàâíûé äîíñêîé êîçà÷èùå, Ëåæèò òóò áðàò êîìàð, Ñåé äóáðàâû ãîñïîäàð”.

Ýòà ëèòåðàòóðíî îáðàáîòàííàÿ ïåñíÿ îïóáëèêîâàíà óæå â ïåñåííîì ñáîðíèêå 1780 ãîäà, ÷åì è îáúÿñíÿåòñÿ øèðîêàÿ ïîïóëÿðíîñòü ñþæåòà, äàâøåãî òàêîå áîëüøîå êîëè÷åñòâî âàðèàíòîâ, â òîì ÷èñëå è ïîðíîãðàôè÷åñêèõ. Èñõîäÿ èç âñåãî ñêàçàííîãî, ñëåäóåò âûñêàçàòü ïðåäïîëîæåíèå, ÷òî èñòî÷íèê ïåñíè — ðóññêèé, à ëàòûøàìè çàèìñòâîâàí è ñîêðàùåí ñîîòâåòñòâåííî ëàòûøñêîé ôîëüêëîðíîé òðàäèöèè äî ÷åòâåðîñòèøèÿ. 2. Âîðîáåé è ñîâà2 Ïåñíÿ î âîðîáüå è ñîâå ïîðàæàåò ñâîåé èäåíòè÷íîñòüþ òåêñòà â ëàòûøñêîì, ëèòîâñêîì, ðóññêîì, áåëîðóññêîì âàðèàíòàõ. Íà÷èíàåòñÿ ïåñíÿ ñ óêàçàíèÿ íà æåíèòüáó âîðîáüÿ, ðàäè ÷åãî îí íàâàðèë ïèâà. Èíîãäà ýòî ïîñëåäíåå ñîáûòèå óïîìèíàåòñÿ áåç ñâàäüáû. Äàëåå ñëåäóåò ïðèãëàøåíèå ãîñòåé. Ïðè ýòîì çàáûëè ïðèãëàñèòü ñîâó, êîòîðàÿ ïðèõîäèò áåç ïðèãëàøåíèÿ. Çàèãðàëà ìóçûêà, âîðîáåé ïðèãëàñèë ñîâó òàíöåâàòü è íàñòóïèë åé íà íîãó. Îñîáåííî äåòàëüíî òàíåö îïèñûâàåòñÿ â ïîëüñêîé ïåñíå (â îòëè÷èå îò âîñòî÷íîñëàâÿíñêèõ è áàëòèéñêèõ): Òîëüêî îíà óñåëàñü, Íåìåöêèé òàíåö çàêàçàëà, Ãóñü ïðûãàë, êóðèöà áåæàëà, Ïåñòðàÿ óòêà èãðàëà íà ñêðèïêå, Äðîçäû, òðÿñîãóçêè, ùåãëû — Âñå áðîñèëèñü â áûñòðóþ ïëÿñêó Ñîâà äëÿ âîðîáüÿ òÿæåëà, Âûðâàë îí ó ñîâû êîãîòü.

Ìåñòü ñîâû — çàâåðøàþùàÿ ÷àñòü ïåñíè — ïðåäñòàâëÿåò îñîáûé èíòåðåñ ñâîèì ñîöèàëüíûì ñîäåðæàíèåì: Pūcīte aizgāja pie kungiem sūdzēt To saka kundziņš, to gaspažiņa: Pūcītei vajaga pēriena dabūt.

Ñîâà æå ïîñòðàäàëà, îíà æå ïî íåñïðàâåäëèâîìó ñóäó ïîìåùèêà è ïîìåùèöû (ãäå æå îò íèõ ñïðàâåäëèâîãî ñóäà îæèäàòü!) íàêàçàíà. Â ïîëüñêîé ïåñíå îñòðèå íàêàçàíèÿ íàïðàâëåíî ïðîòèâ âîðîáüÿ: 2

Óêàçàíèÿ íà èñòî÷íèêè ñì. â ïðåäûäóùåé ïóáëèêàöèè. — S. 142—152. 221


Êàêîé òû, âîðîáåé-áóðëàê? Ïî÷åìó òû ó ñîâû íîãîòü îòîðâàë? Åñëè áû íå áûëî òàê ìíîãî ãîñòåé,  ìóêó áû òåáÿ ñìîëîëè ïî ïðàâäå. Íå áóäü ãîñïîæîé, íå ïîäíèìàé ãîëîâó, Ñîæðó ñî âñåìè ïåðüÿìè.

Òî æå è â áåëîðóññêîì âàðèàíòå: Êàá íå òûè ëþäçè, Ïàðàáèëè á âîðîáüþ ãðóäçè, Êàá íå òûÿ ÷åëîâåêè, Çàáèëè áû âîðîá’ÿ íàâåêè.

Íî êîíöîâêà ðóññêèõ âàðèàíòîâ â ýòîì îòíîøåíèè ñàìàÿ ïðèìå÷àòåëüíàÿ. Íà ïðîñüáó âîðîáüÿ ñîâóøêå âåðíóòüñÿ, îíà ãîðäî îòâå÷àåò: èëè:

ß ñàìà âèíî êóðþ, ÿ ñàìà êðåñòüÿí äåðæó. Íå òîãî ÿ îò÷åñòâà, ÷òîá íàçàä âîðîòèòüñÿ, À ÿ ðîäó öàðñêîãî, À ëèöà äâîðÿíñêîãî.

3. Ñëóæèë ÿ ó ïàíà... («Äàðû ïàíà»)3 Çà ñëóæáó ó ïàíà (â ìàëî÷èñëåííûõ ðóññêèõ âàðèàíòàõ — áîÿðèíà) ñëóãà ïîëó÷àåò êóðèöó, ïåòóõà, êîçó, îâöó, êîðîâó, â åäèíè÷íûõ âàðèàíòàõ ëîøàäü, äîì, äåâèöó, êîòîðàÿ ñòàíîâèòñÿ æåíîé. Èçîáðàæàåòñÿ, êàêèå çâóêè èçäàþò, ÷òî äåëàþò êàæäûå æèâîòíûå. Î ïåñíå óæå Þ. Ñîêîëîâ ãîâîðèë, ÷òî îíà çàèìñòâîâàíà â ðóññêîì ôîëüêëîðå èç ïîëüñêîãî, ïîïóëÿðíîñòü ïðèîáðåëà ïóáëèêàöèÿ â ïåñåííèêàõ êîíöà XVIII â.  ëàòûøñêîì ÿçûêå — çàèìñòâîâàíèå èç ëèòîâñêîãî, î ÷åì ñâèäåòåëüñòâóþò ëèòóàíèçìû â íåêîòîðûõ âàðèàíòàõ: „Služyjem pri poneli”, ïàí íàçâàí ïîëÿêîì (polets). Òèïè÷íî ñëàâÿíñêèì âàðèàíòîì ïåñíè î ïðèîáðåòåíèè äîìàøíåé ïòèöû è æèâîòíûõ ÿâëÿåòñÿ ïåñíÿ „Ïîåäåì æåíóøêà â òîðãè òîðãîâàòü”. Ýòîò âàðèàíò çàèìñòâîâàí è ëàòãàëüñêèìè ëàòûøàìè, êîòîðûå íàçûâàþò êîíêðåòíî è òó ìåñòíîñòü, êóäà ïðåäïîëàãàåòñÿ åõàòü ïîêóïàòü äîìàøíþþ ïòèöó è ñêîòèíó. 3 Èñòî÷íèêè ñì. â ñòàòüå Èíôàíòüåâ Á., Ïàíòåëå Ã. „Äàðû ïàíà” è „Ïîõîæäåíèÿ êîçëèêà” â áàëòèéñêèõ è ñëàâÿíñêèõ ïåñíÿõ // Acta Baltico-Slavica. — Warszawa, 2004. — XXVIII. — S. 199—231.

222

4. Ãäå òû áûë êîçåëîê... Ãîðàçäî ñëîæíåå èñòîðèÿ ðàñïðîñòðàíåíèÿ äðóãîé ïîëüñêîé øóòî÷íîé (äåòñêîé?) ïåñíè î êîçåëêå — îí æå ÷åðíûé áàðàí — îí æå çàéêà — îí æå ïîíÿòîâà ïñèö(!) — îí æå ïàí Ñåâåðèí. Îãðîìíîå êîëè÷åñòâî ëàòûøñêèõ âàðèàíòîâ îòëè÷àåòñÿ óäèâèòåëüíûì îäíîîáðàçèåì: âî âñåõ âàðèàíòàõ — äèàëîã êîçëèêà (āzītis) ñ ãîñïîäèíîì (ïîìåùèêîì? kundziņš), èç êîòîðîãî âûÿñíÿåòñÿ, ÷òî êîçëèê áûë íà ìåëüíèöå, ãäå ìîëîë æèòî (â âàðèàíòàõ óòî÷íÿåòñÿ: ðîæü, ÿ÷ìåíü); äàëåå ðàññêàçûâàåòñÿ, êàêèå ôóíêöèè ìîëîòüáû âûïîëíÿë, ÷åì — ðîæêîì èëè êîïûòöåì; òàì åãî êîðìèëè, ïîèëè, íî ïîòîì ïîáèëè è âûãíàëè, â íåêîòîðûõ âàðèàíòàõ ïîÿñíÿåòñÿ: çà êðàæó ìóêè; îí êðè÷àë áóêó-áå èëè ìóêó-ìå. Èíàÿ êàðòèíà ïðåäñòàâëÿåòñÿ â ðóññêèõ âàðèàíòàõ. Ïî âñåé Ðóñè ôóíêöèîíèðóþò äâå âåðñèè ïåñíè î çàèíüêå, êñòàòè, àáñîëþòíî íåèçâåñòíîé â ôîëüêëîðå ðóññêèõ Ëàòãàëèè. Ïåðâàÿ âåðñèÿ áëèçêà ïî ñîäåðæàíèþ ê ëàòûøñêîìó êîçëèêó, òîëüêî çàé÷èê áûë íå íà ìåëüíèöå, à â îãîðîäå, ãäå åë êàïóñòêó è ìîðêîâêó.  íåêîòîðûõ âàðèàíòàõ ñëîâîñî÷åòàíèå „â îãîðîäå” ïðåâðàùàåòñÿ â ñî÷åòàíèå „âî ãîðîäå”, à âñëåä çà ýòèì âîçíèêàåò íàçâàíèå ãîðîäà, ãäå äåéñòâèå ïðîèñõîäèò. Äàëüøå ñ çàéêîé ïðîèñõîäèò ïðèìåðíî òî æå, ÷òî è ñ êîçëèêîì, ñ òîé òîëüêî ðàçíèöåé, ÷òî çàÿö ïûòàëñÿ ñïàñòèñü áåãñòâîì, ïðûãàë ÷åðåç çàáîð, óáåãàë â ëåñ.  äðóãîé âåðñèè òîò æå çàé÷èê â ãîñòÿõ ó òðåõ äåâèö, êîòîðûå íàçûâàþòñÿ äàæå ïî èìåíè-îò÷åñòâó, íî îáû÷íî Êàòþøà, Ìàâðóøà, Äóíÿøà. Êàæäàÿ èç íèõ ñòàðàåòñÿ çàé÷èêà ïî âîçìîæíîñòè ëó÷øå íàêîðìèòü, íàïîèòü, à â íåêîòîðûõ ïåñíÿõ äàæå ñ ïî÷åòîì ïðîâîæàþò. Ïîòîì âñå æå îêàçûâàåòñÿ, ÷òî çàé÷èê áûë èìè ïîáèò. Êàê óæå îòìå÷àëîñü, íè â îäíîé ðóññêîé ïåñíå Ëàòãàëèè íåò çàé÷èêà, çàòî ðóññêèå ýòîãî ðåãèîíà, è ïðàâîñëàâíûå, è ñòàðîâåðû õîðîøî çíàþò ïåñíþ ïðî ÷åðíîãî áàðàíà, ôóíêöèè êîòîðîãî íàñòîëüêî òî÷íî ñîâïàäàþò ñ ëàòûøñêîé ïåñíåé î êîçëèêå, ÷òî Èâ. Ôðèäðèõ íå ñîìíåâàëñÿ â òîì, ÷òî ÷åðíûé áàðàí — ýòî íå ÷òî èíîå, êàê ïîâòîðåíèå ëàòûøñêîãî êîçëèêà. Îäíàêî îêàçàëîñü, ÷òî ÷åðíûé áàðàí â ïåñíÿõ ýòîãî ñîäåðæàíèÿ è ñòðóêòóðû (äèàëîã ñ ìèëîñòèâûì ïàíîì) — åäèíñòâåííûé ïåðñîíàæ, ïóáëèêóåìûé óæå â ñáîðíèêàõ ïîëüñêèõ ïåñåí 30-40 ãã. XIX â., ïðè÷åì èç ñàìûõ ðàçëè÷íûõ ðåãèîíîâ Ïîëüøè. Îäíàêî îêàçàëîñü, ÷òî â òåõ æå ñáîðíèêàõ, ãäå ïóáëèêóþòñÿ ïåñíè î ÷åðíîì áàðàíå íà ìåëüíèöå, ïîÿâëÿåòñÿ è äâóíîãèé àíàëîãè÷íûé ïåðñîíàæ — ïàí Ñåâåðèí â äèàëîãå ñ ïàííîé Ìàðûñüþ. Îí, ïðàâäà, íå íà ìåëüíèöå è íå â îãîðîäå, à â Âàðøàâå íà 223


âîéíå, ïüåò, ãóëÿåò, èãðàåò â êàðòû è óìèðàåò. Ïî íåì ïëà÷óò âñå âàðøàâñêèå ïàíåíêè, õîðîíÿò åãî â êîñòåëå. Âåðñèÿ ýòà èñêëþ÷èòåëüíî ïîïóëÿðíà íà Óêðàèíå è â Áåëîðóññèè è îáúÿñíÿåò îäíó íåðàçãàäàííóþ â ñáîðíèêå Ôðèäðèõà 1936 ãîäà çàãàäêó. Ñóäÿ ïî ïîâåäåíèþ è ñóäüáå ãëàâíîãî ïåðñîíàæà, îòãîëîñêîì ïàíà Ñåâåðèíà â ïóáëèêàöèè Ôðèäðèõà (¹ 351) ïîä èìåíåì „ïîíÿòîãî ïñèùà” îêàçûâàåòñÿ íèêòî èíîé êàê ïàí Ñåâåðèí, à åãî ñîáåñåäíèöà „ïàííà ìîðèñü” (ñ ìàëåíüêîé áóêâû) íèêòî èíàÿ, êàê ïàííà Ìàðûñÿ. 5. Ñâàäüáà ïòèö4 Èñêëþ÷èòåëüíî ïîïóëÿðíûìè â áàëòèéñêèõ è ñëàâÿíñêèõ ïåñíÿõ — ñþæåòû î ñâàäüáå ïòèö. Íà ëàòûøñêèå ñþæåòû îáðàòèëè âíèìàíèå íåìåöêèå ïàñòîðû, è åïèñêîï Êàðë Óëüìàí îçàãëàâèë ñâîé íåìåöêèé ïåðåâîä îäíîé ëàòûøñêîé ïåñíè „Ñâàäüáà ëåñíîãî áîãà”.  ïðîñòðàííîì îïèñàíèè ñâàäüáû êàæäàÿ ïòèöà, êàæäûé ëåñíîé çâåðü (à â ïîëüñêèõ ïåñíÿõ ïðåîáëàäàþò äîìàøíèå æèâîòíûå) èìåþò ñâîå çàäàíèå, êîòîðîå ñîîòíîñèòñÿ è ñ åãî âíåøíèì âèäîì, è ñ îáû÷àÿìè. Íå â ñèëàõ äàæå âêðàòöå îòîáðàçèòü ñàìûå ðàçëè÷íûå àñïåêòû ñîïîñòàâëåíèÿ ýòèõ ïðîñòðàííûõ ïåñåí, ðàññìîòðèì, êàê îõàðàêòåðèçîâàíû â ïåñíÿõ ðàçíûõ íàðîäîâ ëèøü íåêîòîðûå ïòèöû è çâåðè. Ñàìûé ïîïóëÿðíûé îêàçûâàåòñÿ âîëê.  ëàòûøñêèõ ïåñíÿõ — „liela, rupja taure, skaņa, plota, dobja rīkle” — â ñâàäåáíîì òîðæåñòâå îí „stabuļu pūtējiņš, sōcejiņš; dūdu, stabuļu pūtējiņš; kūkļu kūklatojs; kampātajs, lopiņu kāvejiņš” (äëÿ ñâàäåáíîãî ïèðà); „stīvs vīriņš” — „kumeļu ganītājs”; ëèòîâñêèé „vilkėlis” — „ze swoją wilką trąbą będziė gral na dudzie”; „svotbinę ręnge”, „vede ózką šókti” (îáû÷íîå çàíÿòèå âîëêà â ëèòîâñêèõ ïåñíÿõ!), „alų dare”, „su sava dide truba”; „nori vinciavōti” (êîçëà); „grais ant dudas”; „krume sėdėdamas žad ir pietus kelti”, „svotbelę rengė”; ó áåëîðóñîâ: „âî¢ê — äûùêàíò”, „będze dudarz”; „oženil się wilcek w gaju na kraju”. Ó ðóññêèõ: „îâ÷èííèê, ìíîãî îí îâ÷èí ïðèäèðàåò, øóáû íà ïëå÷àõ íå âèäàåò, âåëèêó ñåáå ñòóíêó ïðèíèìàåò”. Îñíîâíàÿ õàðàêòåðèñòèêà ìåäâåäÿ — stampātājs — lopiņu kavējiņš; çàÿö — līkas (žiglas) kājas — celiņa taisītājs; przed koņmi pobiežy; 4 Èñòî÷íèêè â ðóêîïèñè Á. Èíôàíòüåâà è À. Ñíèåãàéíå. Àðõèâ Á. Èíôàíòüåâà.

224

ëèñèöà — kupla aste — istabas slaucītāja; ó áåëîðóñîâ — līs, co w futrze jak pan chodzi, biože na stól wleze. Ðóññêèå ïåñíè ñóùåñòâåííî îòëè÷àþòñÿ îò áàëòèéñêî-áåëîðóññêî-ïîëüñêèõ è âîñõîäÿò ê ïóáëèêàöèÿì êîíöà XVIII âåêà ñ îñòðûì ïîëèòè÷åñêèì çâó÷àíèåì: Ïðèëåòåë ñîêîëèøøà — ìîëîäîé ïàðíèøøà „ß ïî âàì öàðü”. Ïðèëåòàèòü ÷åðíûé âîðîí. „Àõ, ñîêîëèøøà — ìîëîäîé ïàðíèøøà! Ïî÷åìó òû öàðåì íàçûâàåøüñÿ, Öàðñêèì õâàëèëüåì ïîíîøàåøüñÿ? Ó íàñ åñòü öàðü-îðåë. ß öàðþ-îðëó ïðîçüáó ïîäàì...”

Íè áàëòû, íè áåëîðóñû, íè ïîëÿêè òàêèõ ïåñåí íå çíàþò.  ðóññêîì ôîëüêëîðå íåò â ñâîþ î÷åðåäü ïåñåí íàïîäîáèå áàëòèéñêîáåëîðóññêèõ-ïîëüñêèõ (ñ äîìàøíèìè æèâîòíûìè).

Ïåñíè áûòîâîãî è áàëëàäíîãî ñîäåðæàíèÿ 1. Ìîëîäóõà-êóêóøêà5 Èñêëþ÷èòåëüíî ïîïóëÿðíà â ðóññêîì, ëèòîâñêîì è ëàòûøñêîì ïåñåííîì òâîð÷åñòâå ïðîñòðàííàÿ ïåñíÿ î ìîëîäóõå, îáðàùàþùåéñÿ â êóêóøêó è ïðèëåòàþùåé â ñàä ðîäíîãî îòöà-ìàòåðè. Ñõîäíûå ýëåìåíòû è â æàëîáàõ ìîëîäóõè íà òÿæåëóþ æèçíü â ÷óæîé ñåìüå; ìíîãî îáùåãî â ïîëåòå êóêóøêè — îñîáåííî â ðóññêèõ è ëèòîâñêèõ ïåñíÿõ. Ïðèìå÷àòåëüíî îïèñàíèå çàíÿòèé êàæäîãî èç ðîäíûõ ìîëîäóõè — îòöà, ìàòåðè, ñåñòåð, çîëîâîê, áðàòüåâ (â áåëîðóññêîì âàðèàíòå — ïüÿíîãî îòöà èç êîð÷ìû âåäóò). Áðàòüÿ ïî-ðàçíîìó îòíîñÿòñÿ ê êóêóøêå â ñàäó. Ñòàðøèé áðàò âåëèò ñòðåëÿòü, ñðåäíèé ðóæüå ïîäàåò, ìëàäøèé ïðîñèò ïîäîæäàòü è îáðàùàåòñÿ ê êóêóøêå: åñëè òû íàøà ñåñòðà — èäè â äîì, åñëè êóêóøêà — óëåòàé â ëåñ. Êóêóøêà óëåòàåò.  ðóññêèõ è ëàòûøñêèõ (íåîïóáëèêîâàííûõ) âàðèàíòàõ áðàòüÿ ïîëó÷àþò ïî çàñëóãàì: ñòàðøåãî â òþðüìó ñàæàþò, ñðåäíåãî — â ñîëäàòû, ìëàäøåìó — ïî÷åò è óâàæåíèå. Ìíîãî÷èñëåííûå (íåîïóáëèêîâàííûå) ëàòûøñêèå âàðèàíòû íå ïîêàçûâàþò íèêàêèõ îòëè÷èé ïî ñðàâíåíèþ ñ ðóññêèìè. 5 Èñòî÷íèêè â ðóêîïèñè Á. Èíôàíòüåâà è Ä. Êàëíèíü â àðõèâå Á. Èíôàíòüåâà.

225


2. Áðàò è çÿòü6 Øèðîêî ðàñïðîñòðàíåí â ðóññêîì è ëàòûøñêîì ôîëüêëîðå öèêë ïåñåí î êîíôëèêòå áðàòà îáèæàåìîé â ÷óæîé ñåìüå ìîëîäóõè ñ åå ìóæåì. Ïðèìå÷àòåëüíî ðàçëè÷íîå ðåøåíèå ïðîáëåìû â ðóññêèõ è ëàòûøñêèõ ïåñíÿõ.  ëàòûøñêèõ áðàò äåéñòâóåò ïî ïðèíöèïó: „Ìîé ìå÷ — òâîÿ ãîëîâà ñ ïëå÷”. Îäíàêî, â ïîñëåäíèé ìîìåíò îäóìûâàåòñÿ: êòî ñåñòðó êîðìèòü áóäåò, åñëè ìóæà óáüåò.  ðóññêèõ âàðèàíòàõ áðàò äàæå íå ïîìûøëÿåò î òàêîé ðàçâÿçêå. Îí òîëüêî óñïîêàèâàåò ñåñòðó: îáèæàþùèå ñâåêð è ñâåêðîâü ñêîðî â çåìëþ óéäóò, äåâåðü ñàì æåíèòñÿ è áóäåò íàä ñâîåé æåíîé êóðàæèòüñÿ, çîëîâêè çàìóæ ïîâûéäóò. Íàäî òåðïåòü. Ýòîò ïðèçûâ ê òåðïåíèþ çâó÷èò è â íåêîòîðûõ ëàòûøñêèõ âàðèàíòàõ Ëàòãàëèè — ÿâíûõ çàèìñòâîâàíèÿõ èç ðóññêîãî ôîëüêëîðà. 3. Ìèëûé äîðîæå îòöà-ìàòåðè7 33562 ïåñíÿ â ñáîðíèêå Êð. Áàðîíà, ïðåäñòàâëåííàÿ 17 âàðèàíòàìè, îáðàçíî äîêàçûâàåò ìûñëü î òîì, ÷òî ìèëûé äîðîæå îòöà è ìàòåðè: íè óâåùåâàíèÿ, íè ïîñóëû ðîäèòåëåé íå äîñòèãàþò æåëàííîé öåëè, â òî âðåìÿ êàê íà ïðèçûâ ëþáèìîãî äåâóøêà ãîòîâà íà âñå. Íà ïåñíþ ýòó è íà ñëàâÿíñêèå ñîîòâåòñòâèÿ îáðàòèë âíèìàíèå óæå À. Ïîòåáíÿ (ñ. 161), ñîïîñòàâèâøèé ëàòûøñêèå ïåñíè ñ ðóññêèìè, ñåðáñêèìè, áîëãàðñêèìè. Íî Ïîòåáíÿ îáðàùàåò âíèìàíèå íå ñòîëüêî íà ÷åëîâå÷åñêèå âçàèìîîòíîøåíèÿ, êàê íà óïîìÿíóòîå â ïåñíå ñèÿíèå çîëîòà, ñåðåáðà, æåì÷óãà, ÷òî ïî åãî ìíåíèþ, èìååò ÷èñòî ìèôîëîãè÷åñêîå çíà÷åíèå. 4. Ïåðåéìè (íàïîè, ñáåðåãè) ìîåãî êîíÿ!8 Ñ ýòîãî îáðàùåíèÿ äîáðîãî ìîëîäöà ê äåâóøêå â ëàòûøñêèõ, ïîëüñêèõ, áåëîðóññêèõ, ðóññêèõ ïåñíÿõ íà÷èíàåòñÿ èõ çíàêîìñòâî, ïðèâîäÿùåå èëè ê áðàêîñî÷åòàíèþ, èëè ê ðàññòàâàíèþ, òàê êàê äåâóøêà áîèòñÿ îòöà-ìàòåðè. Ïåñíÿ èñïîëíÿåòñÿ ÷àñòî íà ñâàäüáàõ, ïîñêîëüêó ñâÿçàíà ñ ìîòèâîì ñâàòîâñòâà.  òàêîì ñëó÷àå ïåñíÿ ñî÷åòàåòñÿ ñ ìîòèâîì îòâîðåíèÿ âîðîò ñâàòàì èëè ïîåçäó æåíèõà.

Äðóãîé ñìåæíûé ìîòèâ, ïîÿâëÿþùèéñÿ â ïåñíå: „Êîíü âûòàïòûâàåò öâåòû â ñàäó äåâèöû, ëîìàåò êóñòû è äåðåâüÿ”. Ïåñíÿ çàñëóæèâàåò ïðèñòàëüíîãî èçó÷åíèÿ. 5. Òðè ñàäèêà9 Ëàòãàëüñêàÿ ïåñíÿ î òðåõ ñàäèêàõ ñ êóêóøêîé, ñîëîâüåì è äåâèöåé èçâåñòíà òàêæå áåëîðóñàì (â òîì ÷èñëå è çàïàäíûì), ðóññêèì (îòìå÷åíà êàê ñâàäåáíàÿ ïåñíÿ). Ó ëàòûøåé ñõîäíà ìèôîëîãè÷åñêàÿ ïåñíÿ, â êîòîðîé ïðèíèìàþò ó÷àñòèå ìèôîëîãè÷åñêèå ñóùåñòâà. Èññëåäîâàíèå ýòîãî ìîòèâà — òàêæå çàäà÷à áóäóùåãî. 6. Äåâèöà èëè ïàðåíü òîíåò10 Ïåñåííûé ñþæåò èññëåäîâàë â ñâîå âðåìÿ, ñîïîñòàâëÿÿ ëàòûøñêèå è ëèòîâñêèå âàðèàíòû Ëàóòåíáàõ, óñìàòðèâàÿ â ïåñíÿõ ïðåæäå âñåãî ìèôîëîãè÷åñêèå ðåìèíèñöåíöèè. À. Ïîòåáíÿ òàêæå ðàññìàòðèâàë ñþæåò ãëàâíûì îáðàçîì ñ ìèôîëîãè÷åñêèõ ïîçèöèé, ñîïîñòàâëÿÿ ëàòûøñêèå ïåñíè ñ âîñòî÷íîñëàâÿíñêèìè (â òîì ÷èñëå, óêðàèíñêèìè). Ãëàâíîå âíèìàíèå îáà èññëåäîâàòåëÿ îáðàùàþò íà âûðîñøåå èç óòîíóâøåé äåâóøêè äåðåâî, èç êîòîðîãî èçãîòàâëèâàþò ÷óäåñíóþ äóäêó. Ñþæåò èçâåñòåí è â ïîëüñêîì ôîëüêëîðå.  ðóññêèõ ïåñíÿõ ñóùåñòâóåò âàðèàöèÿ: äåâóøêà íå òîíåò, íî ìîëîäóõà ïðåâðàùàåòñÿ â ðÿáèíó â ðåçóëüòàòå êîëäîâñêîãî âîçäåéñòâèÿ (ïîæåëàíèÿ) çëîé ñâåêðîâè. Àííà Áåðçêàëíå ñâîþ äîêòîðñêóþ äèññåðòàöèþ ïîñâÿòèëà óòîíóâøåìó ïàðíþ, ïðåâðàòèâøåìóñÿ òàêæå â äåðåâî. Ïåñåííûé ñþæåò ïåðåìåæàåòñÿ ñ ìèôîëîãè÷åñêèìè ïåñíÿìè, â êîòîðûõ ïî âûðîñøåìó ðàñòåíèþ (áîáó) ìîæíî ïðîíèêíóòü â íåáåñà, ê íåáåñíûì æèòåëÿì. 7. Òû áîãàòà, à ÿ áåäåí11 Íå âñåãäà áåäíîñòü ñî÷åòàåòñÿ ñ ïîêîðíîñòüþ â äåëàõ ëþáîâíûõ: Èñòî÷íèêè â èññëåäîâàíèè Á. Èíôàíòüåâà è Ðåéòû Ñòåïèíè â àðõèâå Á. Èíôàíòüåâà. 10 Èñòî÷íèêè â èññëåäîâàíèè Á. Èíôàíòüåâà è Èëüçû Çîìåðôåëäå â àðõèâå Á. Èíôàíòüåâà. 11 Èñòî÷íèêè â èññëåäîâàíèè Á. Èíôàíòüåâà è Âèòû Íèêèòèíîé â àðõèâå Á. Èíôàíòüåâà. 9

Èñòî÷íèêè â ðóêîïèñè Á. Èíôàíòüåâà è Ñ. Ïóöåëå — â ïå÷àòè. 7 Èñòî÷íèêè â ðóêîïèñè Á. Èíôàíòüåâà è À. Ìèåñíèåöå â àðõèâå Á. Èíôàíòüåâà. 8 Èñòî÷íèêè â ðóêîïèñè Á. Èíôàíòüåâà è Ñ. Áàëòðóêè â àðõèâå Á. Èíôàíòüåâà. 6

226

227


— Tu bagāts tautu dēls, Es nabaga sērdienīte — Es neraugu bagātības, Raugu tavu tikumiņu. — Bargi tev tēvs māmiņa, Tie jau mani nicinās.

— Âàø-òî ïàïåíüêà — áîãàòûé ß — ïðåãîðüêà ñèðîòà. — Òâîé-òî òÿòåíüêà — áîãàòûé Ìîé ïðè áåäíîñòè æèâåò.

Íî áûâàþò è äðóãèå âçàèìîîòíîøåíèÿ. — Óæ òû — áåäåí, ÿ — áîãàòà Íåéäó çàìóæ çà òåáÿ. — Õîòü ÿ áåäåí, òû — áîãàòà ß êðàñàâåö ïðåä òîáîé.

 êàêîé ìåðå èìåííî ýòî ñîáûòèå, ïîðîäèâøåå áîëüøîå êîëè÷åñòâî âàðèàíòîâ, çàïèñàííûõ òàêæå â ðóññêîé Ëàòãàëèè, ìîãëî îòðàçèòüñÿ è â ïîëüñêèõ ïåñíÿõ, ïðåäñòîèò åùå èññëåäîâàòü. Îäíàêî, ëàòûøñêèå âàðèàíòû, â òîì ÷èñëå è ïîïóëÿðíàÿ „Ceļ mani pār Daugavu” âîñõîäèò èìåííî ê ïîëüñêîé îñíîâå, à èìåííî ê ïåðåâîäó ñ ïîëüñêîãî íà ëàòûøñêèé ÿçûê (ëîêàëèçàöèÿ), îïóáëèêîâàííàÿ â 1887 ãîäó â ñáîðíèêå ñòèõîâ Lapas Martiņš „Mīlestības un mīlestības gaudu dziesmas jaunībai par laiku kavēkli”. 9. „Çåëåíàÿ êðóæêà”13 Òàêæå ÿâëÿåòñÿ ÿâíî ïîëüñêîé ïåñíåé. Szla dzieweczka po wodę Na zieloną dąbrowę; Przyszedl ku niej pan, Potrzaskal jej dzban. Meita gāja uz avōtu, uz avōtu Zaļā krūze rociņā, rociņā Pretī nāca jauni puiši Sasīt meitai zaļo krūzi.

Äëÿ áåëîðóññêèõ ïåñåí õàðàêòåðíà ìûñëü î áóäóùèõ óïðåêàõ: [...] À òû öÿïåð êàæåø: „Çîðà÷êà ÿñíàÿ” À íà ïîñëå ñêàæåø: „Äîëÿ íÿø÷àñíàÿ” Õîöü òû íå ñêàæåø, òî ìàöi: „Òðýáûëî ñèðîòêè íå áðàöè...”

8. Ïåðåâîç÷èê12 „Ïåðåâåçòè ÷åðåç ðåêó” — îäèí èç ìíîãî÷èñëåííûõ ñèìâîëîâ ñâàäüáû.  îñíîâå ðóññêîé áàëëàäû ëåæèò, î÷åâèäíî, ïîäëèííîå èñòîðè÷åñêîå ñîáûòèå — ïîáåã êàêîé-òî çíàòíîé ïëåííèöû èç òàòàðñêîãî ïëåíà. Ó „Äàðüè-ðåêè” îíà êëè÷åò ïåðåâîç÷èêà: Ïåðåâåçè-êà ìåíÿ íà òó ñòîðîíó, Ê îòöó, ê ìàòåðè, ê ðîäó-ïëåìåíè, Ê ðîäó-ïëåìåíè, íà ñâÿòóþ Ðóñü! ß çà òî ïëà÷ó òåáå ïÿòüñîò ðóáëåé, À åùå ìàëî ïîêàæåòñÿ, — ðîâíî òûñÿ÷ó.

Íî ïåðåâîç÷èê îò âñåãî îòêàçûâàåòñÿ, òîëüêî òðåáóåò äåâèöó ñåáå â çàìóæåñòâî, íà ÷òî ïîëó÷àåò îòðèöàòåëüíûé îòâåò. Ñâàòàëèñü çà ìåíÿ êíÿçüÿ è áîÿðèíû; Òàê ïîéäó ëè ÿ çà òåáÿ, çà ìîðäîâè÷à. Ëó÷øå óòîíóòü, ñïàñàÿñü îò òàòàðñêîé ïîãîíè â Äàðüå-ðåêå. 12 Èñòî÷íèêè â èññëåäîâàíèè Á. Èíôàíòüåâà è Ê. Òèåâàíå â àðõèâå Á. Èíôàíòüåâà.

228

 ëàòûøñêèõ âàðèàíòàõ: divi muižās puiši. Î òîì, ÷òî ïåñíÿ ïðèøëà îò ëèòîâöåâ, ñâèäåòåëüñòâóåò âàðèàíò èç ñáîðíèêà À. Þøêè (II, ¹ 529): ir sutiko lenkų poną.

ÑÕÎÄÑÒÂÀ È ÐÀÇËÈ×Èß Â ËÀÒÛØÑÊÈÕ È ÂÎÑÒÎ×ÍÎÑËÀÂßÍÑÊÈÕ ÑÅÌÅÉÍÎ-ÁÛÒÎÂÛÕ ËÈÐÈ×ÅÑÊÈÕ È ËÈÐÎÝÏÈ×ÅÑÊÈÕ ÏÅÑÍßÕ 1. Ëþáîâü ïàðíÿ Ëþáîâü ëàòûøñêîãî ïàðíÿ áëèæå ê ïðèðîäå, ÷åì ó ðóññêîãî: òîëüêî ëàòûø ëþáóåòñÿ ñâîåé äåâóøêîé êàê ïðåêðàñíûì öâåòêîì â ñàäó: Tu manā sirsniņā Kā puķīte dārziņā (11032)1. Èñòî÷íèêè — â ñòàòüå Á. Èíôàíòüåâà è Â. Àëåêñàíäðîâîé â àðõèâå Á. Èíôàíòüåâà. 1 Ëàòûøñêèå íàðîäíûå ïåñíè öèòèðóþòñÿ ïî ñáîðíèêó «Latviešu tautas dziesmas» I—XII. Kopenhagena: Imanta, 1952—1956; ðóññêèå è áåëîðóññêèå ïåñíè öèòèðóþòñÿ ñ îáû÷íûì îáîçíà÷åíèåì: Ôðèäðèõ, 1972; Ôðèäðèõ, 1936; Ñàõàðîâ. 13

229


Îò ýòîãî è ýïèòåò ëþáâè „sirdspuķīt” (öâåòîê ñåðäöà), ÷óæä ðóññêîìó ôîëüêëîðó.  òî æå âðåìÿ ëàòûøñêèé ïàðåíü íå çàáûâàåò î ïðàêòè÷åñêîé ñòîðîíå ëþáâè, ñâÿçàííîé ñ äîìîõîçÿéñòâîì: „manas mājas kopējiņ” (48751). Äëÿ ðóññêèõ æå ïåñåí õàðàêòåðíåéøåé ÷åðòîé ÿâëÿþòñÿ äîðîãèå ïîäàðêè (Ôðèäðèõ, 1936, ¹ ¹ 60, 108, 155) è áåñêîíå÷íûå ïîöåëóè (Ôðèäðèõ, 1972, ¹ 422; 1936 ¹ 108). Îò ëþáâè „íåéìåòñÿ” íè ðóññêîìó, íè ëàòûøó: Çàáîëèò ìîÿ ãîëîâóøêà, Çàíîåò ñåðäå÷óøêî (Ïðèáàëòèêà, ¹ ¹ 51, 271) Ne man miegs, ne man darbs Uz tevīm domājot (11018).

2. Ëþáîâü äåâóøêè Äëÿ ëàòûøñêîé äåâóøêè öåííà â ïàðíå åãî çàáîòà („Ik rītiņa ēst izvāra, Ik vakarus gultu tais” 48820), ðàçóì („Jyudz man lobu zyrgu, Devja moku kārmanā”, 48695), òàêæå ñòàòíîñòü, íî êðàñîòó òîëüêî åãî îäåæäû, óêðàøåíèé („dižens puisis, daiļa rota” 11720; „košs ražens” 12285, 1, 2). Êðàñîòà ðóññêîãî âîæäåëåííîãî ïàðíÿ áîëåå ðàçâåðíóòà: Ìèëûé ðîñòîì âûñîêèé, Ëè÷èêîì áåëåøåíåê, ñîáîþ âåñåëåøåíåê... (Ïðèáàëòèêà, ¹ ¹ 269, 276). „Ùåãîëü” ñëîâíî ìàêîâ öâåò öâåòåò Ìíå íà ñâåòå ìèëåé íåò (Ôðèäðèõ, 1972, ¹ 423).

È â ðóññêèõ, è â ëàòûøñêèõ ïåñíÿõ íå ðàç óïîìèíàåòñÿ ïðîòèâîïîëîæíîñòü áîãàòñòâà è êðàñîòû: Kas nu tautu boguoteibas, Ka navā mīleibeņas (48882).

ß äóìàëà, ìàëàäçåíüêàé, ¢ çîëàöi õàäçiöi, Àæ ïðûøëîñÿ, ìàëàäçåíüêàé, òîðáû âàëà÷ûöi! (Ñàõàðîâ, ¹ 362) — ß ¢÷îðà âÿ÷ýðàìà I ñÿãîäíÿ àáåäàëà, Òâàéãî æûöüöà àäâåäàëà. Ó÷îðà åëà õðýí äà ðýöüêó, êàïóñòà÷êó! (Ñàõàðîâ, ¹ 366). — ß — áîãàòûé áîãàòîþ, À è áåäíûé êðàñîòîþ À òû áåäíà áåäíîòîé, À áîãàòà êðàñîòîé, Ñîðåâíóåìñÿ ñ òîáîé, Ñîðîâíóåìñÿ ñ òîáîé (Ôðèäðèõ, 1972, ¹ 292). 230

3. Íåñ÷àñòíàÿ ëþáîâü Ïðè÷èíîé íåñ÷àñòíîé ëþáâè ìîæåò áûòü è äåâóøêà, ïðîãîíÿþùàÿ ñâîåãî ñóæåíîãî-ðÿæåíîãî Ej projām tautu dēls Es pie tevis negulešu (12511).

Ðåàêöèÿ ïàðíÿ òîëüêî â ðóññêèõ ïåñíÿõ: Ïîøåë æå ìîëîäåö, çàðûäàë, çàïëàêàë [...] Îäíà áûëà äåâóøêà, òàê íå âçëþáèëà (Ôðèäðèõ, 1972, ¹ 399).

Ê òðàãè÷åñêèì ñèòóàöèÿì ñëåäóåò îòíåñòè ðàññòðîéñòâî ñâàäüáû, õîòÿ î ïðè÷èíàõ íå ãîâîðèò íè ëàòûøñêàÿ, íè ðóññêàÿ ïåñíÿ Kroga māte raušus cepa, Meitai rītā kāzas būs, Māte raušus gan izcepa, Meitai kāzas nenotika.

Ëþái¢, ëþái¢ äçÿ¢÷ûíó, ß ¢ ñâaiì êðàþ [...] Ëþái¢ ÿå íi ìàëà, Ëþái¢ — äû íÿ ¢çÿ¢! (Ñàõàðîâ, ¹ 385)

4. Æåíñêàÿ ÷åñòü Òðåáîâàíèå öåëîìóäðèÿ îòíîñèòñÿ êàê ê ïàðíþ, òàê è ê äåâóøêå. Ê ïàðíþ: [...] Tas būs mans arājiņš Kas notālis lūkojās (11341, 1).

— Íó, ÿ, ñóäàðü, íå òâîÿ ß ñëóøàþñü áàòþøêó, Ðîäíóþ ìàòóøêó (Ôðèäðèõ, 1972, ¹ 429).

Ê äåâóøêàì: [...] Es negribu tavu meitu, Tava meita piegulēta (43045).

[...] Äà-é çà ëþäñêèìè ïåðàìî¢êàìi – — Äà ìÿíå ìiëû íÿ õîäçiöü! (Ñàõàðîâ, ¹ 358)

Èçëþáëåííîé òåìîé è ëàòûøñêèõ è âîñòî÷íîñëàâÿíñêèõ ïåñåí ÿâëÿåòñÿ ëåíèâàÿ äåâèöà — ëåíèâàÿ æåíà: [...] Grūt manam brālītim Ar to slinku līgaviņu (26851).

[...] À ìîÿ, ñâîëî÷ü, íåóêîðûñòíà Íà ðàáîòó îíà íå çàâèñòíà (= ëåíèâà) Ëþäè â ïîëå, à ìîÿ, ñâîëî÷ü, äîìà, Äîìà, âñåì íå çäîðîâà (Ôðèäðèõ, 1972, ¹ 323). 231


5. Ïëîõîé ìóæ Vai Dieviņ, ko darīšu, Nav pēc prāta arājiņš Pastalēna maģa lieta, Nav pēc prāta padarīta (26808).

 âîñòî÷íîñëàâÿíñêèõ ïåñíÿõ íàçûâàþòñÿ êîíêðåòíûå íåäî÷åòû ìóæà — áåäíîñòü (Ñàõàðîâ, ¹ 359), „íå â ëàäó” (Ôðèäðèõ, 1972 ¹ 251), „çàìóæåì ëèõî” (Ôðèäðèõ, 1972, ¹ 295), íî ñàìûé ãëàâíûé óïðåê: Òû ðàñïîäëûé Âàñÿ, äðóã, Çà÷åì äåðæèøü ñåìü ïîäðóã (Ôðèäðèõ, 1972, ¹ 415).

À ñàìàÿ èçëþáëåííàÿ òåìà ïåñåí — ìóæ-ïüÿíèöà: [...] Ai Dieviņ, ai Laimiņa, Dzērājs miežu arājiņš (26924).

[...] À ìîé ìiëû ï’åöü-ãóëÿiöü Ç ÷óæûìi æàíàìi (Ñàõàðîâ, ¹ 368).

Íî ïüÿíèöû — â æèçíè è ïåñíÿõ — òàêæå è æåíùèíû. Brālīt, tava līgaviņa // Pudelei radiniece... (26937)

Çàòðûìàé ìÿíå, æîíêó ï’ÿíóþ... (Ñàõàðîâ, ¹ 376)

6. Ñòàðûé âäîâåö — ìóæ Â ëàòûøñêèõ ïåñíÿõ ñòàðîñòü íå ÿâëÿåòñÿ õóäøåé áåäîé. Äðóãîå äåëî âäîâåö: Atraitnam dzedri vārdi, Mīļi vārdi izrunāti Mīļi vārdi izrunāti — Nebūs prieka dzīvojot (11794).

Ó ðóññêèõ ñòàðèê — ïðè÷èíà áåäû: Êàëi ñòàðîìó çàñòàíåøñÿ, Êðàñà ìîÿ, — íàãaðóåøñÿ (Ñàõàðîâ, ¹ 338).

7. Èçìåíà Ýòà òåìà ïðåäîñòàâëÿåò èñêëþ÷èòåëüíî áîëüøèå âîçìîæíîñòè äëÿ äèôôåðåíöèàöèè êàê â ðóññêîì, òàê è â ëàòûøñêîì ôîëüêëîðå. Vai Dieviņ, ko darīšu // Nemīl vairs tautu dēls (26809).

[...] Àäñòàíü, æàíà íÿëþáàÿ! (Ñàõàðîâ, ¹ 369) [...] — Íå ñìåéñÿ, çëîé, êîâàðíûé, Íå ñìåéñÿ íàäî ìíîé, Òåáÿ Ãîñïîäü íàêàæåò íåñ÷àñòíîþ ñóäüáîé (Ôðèäðèõ, 1972, ¹ 248). 232

[...] Òû ñòóïàé, äåâêà, ê ÷åðòÿì, – ß òåáÿ íå çíàþ. Åùå ïåðâóþ òàêóþ Äóðó ÿ âñòðå÷àþ! (Ôðèäðèõ, 1972, ¹ 270)

Ïåñíè ýòè è ëàòûøñêèå, è âîñòî÷íîñëàâÿíñêèå îáèëüíî ñìî÷åíû ñëåçàìè: [...] Tautu meita gauži raud To atstāja tautu dēls (48912).

À ÿ, êðàñíà äåâóøêà, êàæäûé ÷àñ ïî ¸ì òóæó Êàæäûé ÷àñ äà ìèíóòóøêó ãîðÿ÷èå ñëåçû ëüþ (Ôðèäðèõ, 1972, ¹ 257).

Èçìåíÿòü ìîæåò êàê äåâèöà, òàê è æåíà Maza, maza meitenīte Solījās mana būt Aug lielāka, nāk pie prāta Nu vairs mana nesolās (11296).

[...] Êîðìèë, ïîèë ñóäàðóøêó, Ïðîñèë çà ñåáÿ, Äîñòàëîñÿ ñóäàðóøêà Çëîäåþ, íå ìíå, Âøèâîìó, ïàðøèâîìó, Êîðîñòîâîìó (Ôðèäðèõ, 1972, ¹ 273).

8. Èçáèâàþò äðóã äðóãà À. Ìóæ áüåò æåíó Îáû÷íîå áûòîâîå ÿâëåíèå. Sitin sita, kautin kāva Bāliņš savu līgaviņu Kā nesita, kā nekāva: Ciemā cita cerējama. (26911) Kas tur kliedza, vaimanāja Vecainītes galiņā? Tautiets kūla līgaviņu Aiz matiem turēdams. (48883)

ß ëèõîãî ìóæà æåíà Áóäåò áèòü îí ìåíÿ Êîëîòèòü. (Ôðèäðèõ, 1972, ¹ ¹ 447) Á. Æåíà áüåò ìóæà [...] Ja tautiets krogā gāja Per, pie gultas piesējusi. (26974) Áèëà ìóæà, áèëà ìóæà // È áèùü æà ÿ áóäó! Ðóêè, íîãè çàêàñàóøû // Ê ñòàëáó ïðûâÿçà¢øû. (Ñàõàðîâ) Â. Óáèéñòâî [...] Lustes dēļ salauzīja savu jaunu līgaviņu (27210). [...] ßø÷ý êèñåëü íè çâàðè¢ñè – Ìîé ìèëû ç ïå÷û çâàëè¢ñÿ. (Ñàõàðîâ, ¹ ¹ 410)

9.  ÷óæîé ñåìüå Ìîëîäóõà â íîâîé ñåìüå èçáèâàåòñÿ íå òîëüêî ìóæåì.  ïåñíÿõ îáîèõ íàðîäîâ àêòèâíîå ó÷àñòèå â ýòîì äåëå ïðèíèìàþò è ñâåêîð ñî ñâåêðîâüþ. 233


ÑÒÈÕÈ ÐÓÑÑÊÈÕ ÏÎÝÒÎÂ Â ËÀÒÛØÑÊÎÌ ÔÎËÜÊËÎÐÅ1

Tēvs turēja, māte kūla Manu jaunu līgaviņu (49269). [...] Ñâåêîð ãîâîðèò, âñå æå áèòü âåëèò, Ñâåêðîâü ãîâîðèò, áîëüøå áèòü âåëèò (Ôðèäðèõ, 1972, ¹ 330).

 ðóññêèõ ïåñíÿõ ê íèì ïðèñîåäèíÿþòñÿ åùå äåâåðüÿ è çîëîâêè. (Ôðèäðèõ, 72 ¹ 308)  ðóññêèõ æå ïåñíÿõ íåðåäêî ìîëîäóõà îêàçûâàåòñÿ ñïîñîáíîé çà ñåáÿ ïîñòîÿòü. Ìóæ ïî ãîðíèöå ïðîøåë, ïî ùåêå æåíó ïðîâåë À æåíà-òî îòâåëà, ïî âñåé õàðå ïðîâåëà2.

10. Êðîâîñìåøåíèå Ïî ìíåíèþ èññëåäîâàòåëåé ñþæåò ýòîò âîñõîäèò ê ñåäîé äðåâíîñòè. Õîòÿ îòçâóêè åãî ìîæíî îáíàðóæèòü è â ëàòûøñêèõ, è â ðóññêèõ ïåñíÿõ, íî âîñõîäèò êàæäàÿ èç íèõ ê äðóãîé èñòîðè÷åñêîé ôîðìàöèè. Ñâèäåòåëüñòâà ëàòûøñêèõ ïåñåí — äðåâíèå ðåìèíèñöåíöèè. Vai Dieviņ, ko darīšu? Grib brālītis mani ņemt (13234). Baliņš māsu i paņeme, Tautu meitu dēvēdams (13235).

 ðóññêîì ôîëüêëîðå ýòî äîâîëüíî ïîïóëÿðíàÿ áàëëàäà î âäîâå, áðîñèâøåé äâóõ ñûíîâåé â Äîí-ðåêó, à çàòåì ñîáèðàâøàÿñÿ çà íèõ âûéòè çàìóæ (Ïðèáàëòèêà, ¹ 61). 11. Ïðîêëÿòüå ìà÷åõå Ej pie velna, sveša māte, Velna bērnus raudināt (ÀÔ 935, 3181). Svešā māte, ragaviņam Syuta mani rosas traukt (ÀÔ 1110, 1254).

Àõ, êàê äåòóøêè ìà÷åõó ïðîêëèíàëè: — Àõ, òû ñãîðè, ñãîðè, ãîðåíêà íîâàÿ, Àõ, êàê ñâàëèñü, ñâàëèñü ïå÷åíêà áåëàÿ, Àõ, òû óìðè, óìðè, ìà÷åõà ëèõàÿ, Àõ, êàê, óñòàíü, óñòàíü, ìàìåíüêà ðîäíàÿ (Ôðèäðèõ, 1972, ¹ 335).

12. Ìóæ ãóáèò æåíó

Îäèí èç ëó÷øèõ çíàòîêîâ ðóññêîé è çàïàäíîåâðîïåéñêîé ëèòåðàòóðû, ïîýò è ôîëüêëîðèñò Ïåòåðèñ Ýðìàíèñ ñîñòàâèë êàðòîòåêó ðóññêèõ è íåìåöêèõ ñòèõîòâîðåíèé, ñòàâøèõ äîñòîÿíèåì ëàòûøñêîãî ôîëüêëîðà äî 30-õ ãã. XX â. Ïåðå÷åíü ðóññêèõ àâòîðîâ íàìè áûë äîïîëíåí â 60-å ãîäû âûïèñêàìè ðåâîëþöèîííûõ ïåñåí ïðîøëûõ ëåò, ñðåäè êîòîðûõ áûëî íåìàëî ðóññêèõ àâòîðîâ. Òàê áûëà ïîëîæåíà îñíîâà äàííîìó èññëåäîâàíèþ. Õîòÿ Ïóøêèí óæå ñ ñåðåäèíû XIX â. („Dziesmiņas” Þðèñà Àëóíàíà) ïîëüçîâàëñÿ áîëüøîé ïîïóëÿðíîñòüþ ó ëàòûøñêîé è íåìåöêîé èíòåëëèãåíöèè (íåìöû íà÷àëè ïåðåâîäèòü Ïóøêèíà åùå ïðè åãî æèçíè), è „Ñêàçêà î ðûáàêå è ðûáêå” ïîëüçîâàëàñü áîëüøîé ïîïóëÿðíîñòüþ, èç ïóøêèíñêîé ëèðèêè â ëàòûøñêîì íàðîäå ðàñïðîñòðàíèëîñü íåìíîãî ïåñåí. Êàæåòñÿ, íàèáîëüøåé ïîïóëÿðíîñòüþ îòëè÷àëñÿ „Óçíèê” (1822), êîòîðûé âñòðå÷àåòñÿ â òåòðàäêàõ ÷óòü ëè íå êàæäîãî ïîëèòçàêëþ÷åííîãî ëàòâèéñêèõ òþðåì è â öàðñêîå âðåìÿ, è â ãîäû ðåñïóáëèêè ïîä ðàçëè÷íûìè íàçâàíèÿìè „Îðåë ìîëîäîé”, „Äâà îðëà”, „Óçíèê”; çàïèñè â òåòðàäÿõ ïîëèòçàêëþ÷åííûõ è íà ðóññêîì, è íà ëàòûøñêîì ÿçûêàõ. Ê ïóøêèíñêîìó òåêñòó åãî ñîàâòîðû ïðèáàâèëè íîâûå ñòðîôû, ïî÷åðïíóâ èõ èç ðóññêîãî ôîëüêëîðà:

Ābels koka laivu taisu Slīcin savu līgaviņu (26805).

 ðóññêèõ ïåñíÿõ òåìà ðàçðàáîòàíà êóäà ðàçíîñòîðîííåå: òàê æå êàê â ëàòûøñêîé ïåñíå — òîïèò (Ïðèáàëòèêà, ¹ 62), íî è æåíà îò íåãî íå îòñòàåò: ìóæà òîïèò (Ôðèäðèõ, 1972, ¹ 332), äóøèò âåðåâêîé (Ôðèäðèõ, 1972, ¹ 333), ðåæåò (Ôðèäðèõ, 1972, ¹ 334). Ïåñåííîå òâîð÷åñòâî Êàëóæñêîãî êðàÿ. — Êàëóãà: Êíèæí. èçä-âî, 1959. — ¹ 124. 2

234

Íåëüçÿ ìíå òîâàðèù ñ òîáîé óëåòåòü ß äîëæåí ñâîé ñðîê çäåñü â òþðüìå îòñèäåòü. Çàêîâàíû ðóêè è íîãè â öåïÿõ... Íåò ñèëû, òîâàðèù, â èññîõøèõ ðóêàõ.

Ëàòûøñêèé âàðèàíò: Èñòî÷íèêè â ñòàòüå: Èíôàíòüåâ Á. Ñòèõè ðóññêèõ ïîýòîâ â Ëàòâèéñêîì ôîëüêëîðå // Âîïðîñû ÿçûêà è ëèòåðàòóðû. — Ðèãà: Çâàéãçíå, 1966. — Ñ. 3—18. 1

235


Aiz restēm tumšs mitrā cietumā sēdu Bet brīvvaļā audzis jauns ērglis bez bēdu. Mans skumušais biedris ar spārnu man māj Knābt asiņu barību neapstāj. Knābj, knābj — met mieru ceļ galvu pret logu Un domā līdz mānim lauzt dzeloņu žogu; Ar skatiem un kliedzienu mani viņš sauc: Grib teikt man: „Nāc līdzi, kur mākoņi trauc!” Mēs svabadi putni, sen laiks nu ir klātu. Turp doties, kur ziltāle kalni mums māj! Turp doties, kur ziltālē brīvi drīkst skriet! Turp doties, kur es tik un mākoņi iet!.. Es līdzi tev, biedri, vairs nespēju doties: Šis cietuma spriedums ir jācieš mocoties Man rokas un kājas še smagdzelži lauž Nav, biedri, vairs spēka raut ķēdes kas grauž.

 òåòðàäÿõ ïîëèòçàêëþ÷åííûõ è â äðóãèõ ïåñåííûõ àëüáîìàõ è òåòðàäÿõ íà ðóññêîì ÿçûêå îáíàðóæåíû „Áåñû”, „Èñïàíñêèé ðîìàíñ” („Íî÷íîé çåôèð ñòðóèò ýôèð”). Èç óñòíîé òðàäèöèè çàïèñàí „Ðîìàíñ” („Ïîä âå÷åð îñåíüþ íåíàñòíîé”) ñ ïðèìå÷àíèåì „Î÷åíü êðàñèâàÿ ïåñíÿ”; „Øîòëàíäñêàÿ ïåñíÿ” („Âîðîí ê âîðîíó ëåòèò”) è „Ïðåä÷óâñòâèå” („Ñíîâà òó÷è íàäî ìíîþ”). Âñå îíè ïðèøëè â íàðîä èç ãàçåòíûõ ïóáëèêàöèé â ïåðåâîäå Ôð. Àäàìîâè÷à. Èç ïîýòîâ è ïåñåííèêîâ ïóøêèíñêîé ïîðû ëàòûøàì ïîíðàâèëñÿ „Ïëîâåö” Í. ßçûêîâà („Íåëþäèìî íàøå ìîðå”), „Òðîéêà” Ô. Ãëèíêè („Âîò ì÷èòñÿ òðîéêà óäàëàÿ”), „Ñåðåíàäà” Â. Ñîëîãóáà („Íàêèíóâ ïëàù ñ ãèòàðîé ïîä ïîëîé”), „Áûñòðû êàê âîëíû” À. Ñðåáðÿíñêîãî, „Êàçàê íà ÷óæáèíå” Å. Ãðåáåíêè („Ïîåõàë äàëåêî êàçàê íà ÷óæáèíó”).  ïîñëåäíåé ïåñíå ëîêàëèçàöèÿ: „Aizgāja latvietis pasaulē tālu”. Ìèõàèëó Ëåðìîíòîâó â ëàòûøñêîì ôîëüêëîðå ïîñ÷àñòëèâèëîñü áîëüøå, ÷åì Ïóøêèíó. Èç åãî ñòèõîâ ëàòûøñêèìè ïåñíÿìè ñòàëè „×àøà æèçíè” („Ìû ïüåì èç ÷àøè áûòèÿ”), „Ïàðóñ”, „Êàçà÷üÿ êîëûáåëüíàÿ ïåñíÿ” („Ñïè, ìëàäåíåö ìîé ïðåêðàñíûé”), „Âîçäóøíûé êîðàáëü” („Ïî ñèíèì âîëíàì îêåàíà”) — â íåñêîëüêèõ âàðèàíòàõ ñ ðàçëè÷íûì êîëè÷åñòâîì è ïîðÿäêîì ñëåäîâàíèÿ ñòðîô. Ñòèõîòâîðåíèå Ëåðìîíòîâà „Âûõîæó îäèí ÿ íà äîðîãó” ñòðîêó „ß èùó ñâîáîäû è ïîêîÿ” Ô. Áàãèíñêèé ïåðåâåë äîâîëüíî áëèçêî ê îðèãèíàëó „Ilgojos pēc miera, brīvestības”, à â ôîëüêëîðíîì âàðè236

àíòå (ÀÔ 3, 34; 1450, 48) — „miers” çàìåíåí ñëîâîñî÷åòàíèåì „dzīves brīvestības”. Èñòî÷íèêîì òðåòüåãî âàðèàíòà (ÀÔ 78, 1968) ÿâëÿåòñÿ ïåðåâîä Ðóäîëüôà Áëàóìàíà, â ôîëüêëîðíîì âàðèàíòå îïóùåíû òàêèå âàæíûå ñòðîêè êàê „Â íåáåñàõ òîðæåñòâåííî è ÷óäíî!”, „Íî íå òåì õîëîäíûì ñíîì ìîãèëû”.  ïåñåííîì àëüáîìå Ý. Äçåäçèåäû (ÀÔ 1453, 2479) çàïèñàí âåñü òåêñò ïåñíè íà ðóññêîì ÿçûêå.  ïåñåííîé òåòðàäè È. Âàðêàëèñà (ÀÔ 1453, 2633) òåêñò ïåñíè íà ëàòûøñêîì ÿçûêå: Un kad es jau miris kapā būšu Dzestras smiltis vākos dusēšu. Tikai dziesmiņ, viena viena dziesmiņ Dziesmiņ, kas par mīlestību skan.

Ñðåäè ãèìíàçèñòîê Ðåçåêíå â íà÷àëå XX âåêà áûòîâàë „øêîëüíûé” âàðèàíò ïåñíè: Âûõîæó ê äîñêå ÿ ìîë÷àëèâî Çà ñïèíîé ìîèõ ïîäðóã . [..] È ñî ìíîé ó÷èòåëü ãîâîðèò. Ñâîé óðîê ÿ îòâå÷àþ ÷åòêî Îí â æóðíàë ìíå ñòàâèò ïÿòü, Îò÷åãî æå òàê ãðóñòíî ó÷åíèöå? (Îíà õî÷åò,) ×òîá åé ñøèëè øåëêîâîå ïëàòüå, ×òîá íà íåé æåíèëñÿ ãåíåðàë.

Çàïèñü â ïåñåííûõ òåòðàäÿõ „Áîðîäèíî”, ïîìå÷åííàÿ 1925 ãîäîì; â íåñêîëüêèõ òåòðàäÿõ íà ðóññêîì ÿçûêå „Òàìàðà”. Ïåñíè ïèñàëèñü ïî ïàìÿòè, î ÷åì ñâèäåòåëüñòâóþò òàêèå íàïèñàíèÿ êàê: „â òåñíèíå äîðÿëà” è äð. Íà ðóññêîì æå ÿçûêå â òåòðàäÿõ çàïèñàíû è „Ãîðíûå âåðøèíû” è „Ìîëèòâà”.  ëàòûøñêîì ôîëüêëîðíîì âàðèàíòå ëåðìîíòîâñêîãî „Ñíà” („Varonis”, ÀÔ 76, 2019) îòñóòñòâóåò óïîìèíàíèå Äàãåñòàíñêîé äîëèíû. Íåâåñòà óòåøàåò îòöà è ìàòü ãåðîÿ ñëåäóþùèìè ñòðî÷êàìè: Lai miris viņš, tiek mūžam slavēts, Jo kritis viņš ir varoņnāvē!

Èç ïîýòîâ 60-80-õ ãã. ïåðâîå ìåñòî â ëàòûøñêîì ôîëüêëîðå ïðèíàäëåæèò Íåêðàñîâó. Åãî „Øêîëüíèê” çàïèñàí â ôîðìå ëàòûøñêîé ëîêàëèçàöèè Áðèâçåìíèåêà áåç îñîáûõ èçìåíåíèé. 237


Çàòî êîíå÷íûì ñòðîôàì ñòèõîòâîðåíèÿ „Ó ïàðàäíîãî ïîäúåçäà” ñóæäåíî áûëî ñòàòü ïîäëèííîé ìàññîâîé íàðîäíîé ïåñíåé ëàòûøåé.  1895 ã. åå ëîêàëèçîâàë Àíòîí Áèðêåðò, çàìåíèâ „ðóññêîãî ìóæèêà” — „íàøèì êðåñòüÿíèíîì”. Ýòî áûëî ïåðâûì øàãîì. Çàòåì êðåñòüÿíèí áûë çàìåíåí ðàáî÷èì, à â 20-30-å ãã. â Ëàòâèè âî âðåìÿ ýêîíîìè÷åñêîãî êðèçèñà êîíòîðñêèì ñëóæàùèì, êîòîðûé ãîëîäàåò, ñòðàäàåò äîëãèå ÷àñû íà ðàáîòå, èç-çà íèùåòû êîí÷àåò æèçíü ñàìîóáèéñòâîì. Ðåâîëþöèîííîå çâó÷àíèå ïåñíè „Íàçîâè ìíå òàêóþ îáèòåëü”, ðàñïåâàåìóþ íà ðóññêîì è ëàòûøñêîì ÿçûêàõ âî âðåìÿ ïîëèòè÷åñêèõ äåìîíñòðàöèé, îòìå÷àþò è äîêóìåíòû ñûñêíîé ïîëèöèè òåõ ëåò. Vienu stūrīti Latvijā rādi, Tiešām neesmu redzējis gan, Kur mūs strādniekiem, kalpiem iet tādi, Kad balss laimē un priekā tiem skan! Mirst tie Latgales, Kurzemes laukos, Mirst tie pilsētās, miestos aizvien, Nolād jaunsaimnieks sapņus reiz jaukos, Mazās darbnīcās kalpojot skrien (ÀÔ 1450, 956). Pilda kantorus, veikalus, mājas, Lēti strādājot pusbadā mirst. Mātes, bērni un jaunavas vājas Bezdarbniekiem līdz pašnāvē nirst. Plaša Daugava nav tavi plūdi Lieli diezgan mūs asaras nest: Jo ik dienas aug cietumu grūdi — Brīve tava, tik nebrīvē mest!

Íåêîòîðûå âàðèàíòû äîïîëíåíû òàêèìè ëèðè÷åñêèìè ðàñïðîñòðàíåíèÿìè: Êàêàÿ ñòðàííàÿ ïå÷àëü ãíåòåò ìîå ñåðäöå. ß íå ìîãó îò íåå îòäåëàòüñÿ. Êóäà áû ÿ íè øåë, êàê áû íå ñìåÿëñÿ, ß ÷óâñòâóþ ñåáÿ çàêîâàííûì â îêîâû.

 òåòðàäÿõ ïîëèòçàêëþ÷åííûõ âñòðå÷àþòñÿ è ðóññêèå, è ëàòûøñêèå òåêñòû ïåñíè, â êîòîðîé âñå æå óïîìèíàåòñÿ è ðóññêèé ïàõàðü, è ðóññêèé ðàáî÷èé. 238

 ðàññìàòðèâàåìûé ïåðèîä áûëè è äðóãèå íå ðåâîëþöèîííûå ïåñíåòâîðöû, ïðèâëåêøèå âíèìàíèå ëàòûøåé — ëþáèòåëåé ïåñåí. „Ïåñíÿ öûãàíêè” ß. Ïîëîíñêîãî („Ìîé êîñòåð â òóìàíå ñâåòèò”) îòðàçèëàñü â ïÿòè ëàòûøñêèõ ôîëüêëîðíûõ çàïèñÿõ. Ðàñøèðåíû êàðòèíû ðàññòàâàíèÿ (ÀÔ 76, 1632; 76, 1007; 358, 1071): â îäíîé ãîâîðèòñÿ î ëþáâè ëàòûøñêîãî þíîøè ê öûãàíêå (ÀÔ 358, 219), â äðóãîé — î ëþáâè ê öûãàíêå õóäîæíèêà (ÀÔ 17, 6430).  îäíîì âàðèàíòå ðå÷ü èäåò íå î öûãàíàõ, à î ïëîòîâùèêàõ, ðàññòàþùèõñÿ ñî ñâîèìè äåâóøêàìè (ÀÔ 76, 1164).  äâóõ ëàòûøñêèõ ôîëüêëîðíûõ âàðèàíòàõ îòðàçèëîñü ñòèõîòâîðåíèå À. Ëàäûæåíñêîãî „Îäèíî÷åñòâî” („Íå äëÿ ìåíÿ ïðèäåò âåñíà”). Èç ñòèõîâ ðóññêèõ ïîýòîâ 70-80-õ ãîäîâ â ëàòûøñêèé ôîëüêëîð ïðîíèêëà „Äóáèíóøêà” Â. Áîãäàíîâà è À. Îëüõèíà („Ìíîãî ïåñåí ñëûõàë ÿ â ðîäíîé ñòîðîíå”). Ïåñíÿ áûëà ïîïóëÿðíîé è â 20-å ãã., êîãäà ðàñïåâàëàñü áåç ïîñëåäíåé ñòðîôû, ãäå óïîìèíàåòñÿ öàðñêàÿ Ðîññèÿ. „Äóìû áåãëåöà íà Áàéêàëå” (Ñëàâíîå ìîðå — ïðèâîëüíûé Áàéêàë) ïðåâðàòèëàñü â „Ïåñíþ òþðüìû” (Cīņas dziesmas2, ¹ 147), èçâåñòíàÿ òàêæå ñ ïåðâîé ñòðî÷êîé „Velti skan Iksijā brīvības vārds” (Cīņas dziesmas, ¹ 148): „Tur valda dievs, nacistu runga”. Êàê è âî âñåõ ðåâîëþöèîííûõ ïåñíÿõ — îïòèìèñòè÷åñêàÿ êîíöîâêà: Lai gan nakts melna, bet saule drīz būs, Izklaidēs tumšajas mākoņu kraujas, Valdošie varmāki projām reiz bēgs. Strādnieks ņems varu pēc kaujas. Brīvība valdīs, kad pārspēts būs vilts, Neizsūks cilvēks vairs cilvēku ļaunu Ceļā uz laimi ikvienam celts tilts: Cīņā iet ...kājas, draugs, auni.

„Êîëîäíèêè” À. Ê. Òîëñòîãî („Ñïóñêàåòñÿ ñîëíöå çà ñòåïè”) â ëàòûøñêèõ ëîêàëèçàöèÿõ, â êîòîðûõ Âîëãà íå óïîìèíàåòñÿ, ïðèóðî÷èâàåòñÿ ê ñóäüáå ëàòûøñêèõ ðåâîëþöèîíåðîâ 1905 ãîäà. „Òðàóðíûé ìàðø” Â. Àðõàíãåëüñêîãî („Âû æåðòâîþ ïàëè...”) ñòàëà îñíîâîé íîâîé ëàòûøñêîé ïåñíè (Cīņas dziesmas, ¹ 91), â êîòîðîé ïðîñëàâëÿþòñÿ ãåðîè-ðåâîëþöèîíåðû, çâó÷èò ïðîêëÿòèå âðàãàì. 2

Cīņas dziesmas. — R.: ZAI, 1957.

239


Ïî ïåñíå Ë. Ñàäîâíèêîâà „Èç-çà îñòðîâà íà ñòðåæåíü” ëàòûøè ñîçäàëè íîâóþ ïåñíþ (Cīņas dziesmas, ¹ 129), â êîòîðîé Âîëãà Ñòåíüêè Ðàçèíà, ãäå ðàçâèâàåòñÿ êðàñíîå çíàìÿ, ñðàâíèâàåòñÿ ñ Ãàóåé, íà êîòîðîé âñå ïî-ñòàðîìó. Ëàòûøàì îñòàåòñÿ åäèíñòâåííî îáðàùàòü ñâîè âçîðû ê Âîëãå è âñïîìèíàòü â ïåñíå î Ñòåíüêå Ðàçèíå (ÀÔ 908, 1150; 908, 1010; 908, 1847; 908, 1378; 1800, 935). Ëîêàëèçàöèÿ ñòèõîòâîðåíèÿ Þ. Ìîðäâèíîâà „Ïîñëåäíèé óðîê” — î ðàññòðåëå ó÷èòåëÿ-ðåâîëþöèîíåðà. Ðàññêàçàííîå â ïåñíå ñîáûòèå èíôîðìàòîðû ñâÿçûâàþò è ñ ó÷èòåëåì Äðóñòñêîé øêîëû, è ñ Þìïðàâñêîé èëè Ìàäëèåíñêîé øêîëû, èëè ñ ó÷èòåëåì â Çàëâå Þëèåì Äèåâêîöèíåì. Ïî îáðàçöó ïåñíè „Êóçíåöû” íà ñëîâà Øêóëåâà ëàòûøè ñîçäàëè íåñêîëüêî ôîëüêëîðíûõ âàðèàöèé. Mēs kalēji, mūs dārgai brīvei (tautai) Vislabāko tik vēlam vien, – Ne velti lejam savus sviedrus, Ne velti dzirkstes gaisos skrien (ÀÔ 1450, 3915). Mēs kalēji no darba saimes Mēs esam cīņas priekšpulks skarbs. Ne jau par velti mēs kaļam laiku, Un ne par velti mūsu darbs (ÀÔ 908, 1351; 1910, 1581).

 âàðèàíòå ÀÔ 1910, 1579 äîáàâëåíû åùå ñëåäóþùèå ñòðîôû: Un tāpēc skaļāk dziedat dziesmas, Un veseri lai smagāk zveļ! Mēs kalēji, ar mums tik kopā, Mēs tie, kas jauno dzīvi ceļ. Mums salauzt gadiem kaltas važas, Mums visus spaidus projām sviest, Mums zemes lodi atdot brīvei, Mums to pret jaunu sauli griezt.

Ìíîãî âàðèàöèé â ëàòûøñêîì ôîëüêëîðå ïîëó÷èëà ïåñíÿ Ë. Ðàäèíà „Ñìåëî, òîâàðèùè, â íîãó!”: Biedri, nu ceļamies kājās! Cīniņā spēki sāk zelt, Brīvības valsti sev mājā Gribam mēs droši nu celt! (ÀÔ 1895, 1797) 240

Biedri, uz cīņu nu knaši! Briesmu lai nebaidāmies! Godu un brīvību braši Glābt lai pasteidzamies (ÀÔ 1450, 879). Biedri, uz priekšu karstcīņā Vienotiem, modriem — laiks stāt! Uzvaras gājienu brīvā. Brīvei mums ceļu būs klāt! (ÀÔ 1450, 963) Biedri, uz sauli, uz brīvi! Biedri, uz priekšu tik iet! Gaiši pār pagātnes drupām Strādnieku nākotne aust! (ÀÔ 908, 1012)

 äíè ðåâîëþöèîííîãî ïîäúåìà 1905, 1917—1918 ãã., â ãîäû íåçàâèñèìîé („áóðæóàçíîé”) Ëàòâèè ñðåäè ðåâîëþöèîííî íàñòðîåííûõ ëàòûøåé (îñîáåííî ïîëèòçàêëþ÷åííûõ) ïîïóëÿðíû áûëè ïåðåâîäû è ëîêàëèçàöèè ïåñíè Ãîëüö-Ìèëëåðà „Ñëóøàé” („Êàê äåëî èçìåíû, êàê ñîâåñòü òèðàíà”), „Ìàðñåëüåçà” Ëàâðîâà („Îòðå÷åìñÿ îò ñòàðîãî ìèðà”), „Äîëÿ” Êëåìåíöà („Ýõ òû, äîëÿ, ìîÿ äîëÿ”).  ïîñëåäíåé ïåñíå âåñüìà ïðèìå÷àòåëüíîå ñîäåðæàíèå: ëàòûø-êðåñòüÿíèí óáèâàåò óðÿäíèêà è ïîïàäàåò â Ñèáèðü. Êðîìå òîãî, â çàïèñÿõ ëàòûøñêîãî ôîëüêëîðà îòìå÷åíû „Çàìó÷åí òÿæåëîé íåâîëåé” Ìà÷òåòà è „Äðóã ìîé, áðàò ìîé” Íàäñîíà, „Âàðøàâÿíêà” Êðæèæàíîâñêîãî, „Ìû Ìàðñåëüåçû ãèìí ñòàðèííûé” Êàöà, „Ðàáî÷èé ãèìí” Ìèíèíà („Ïðîëåòàðèè âñåõ ñòðàí ñîåäèíÿéòåñü!”), „Êðàñíûé ñíåã” ßêóáîâè÷à. Îñîáî ñëåäóåò îòìåòèòü ïîïóëÿðíîñòü ïåñíè «Ñîëíöå âñõîäèò è çàõîäèò» èç ïüåñû Ì. Ãîðüêîãî «Íà äíå». Cietumā še vientuls sēzū Nelaimīgais cietumnieks. Varbūt rīt jau bendes kalpe Cara gribu izpildēs (ÀÔ 26, 1154). Saules starus še vairs neredz, Putnu dziesmas nedzirdu, Sirds man savīst tā kā puķe, Kaut jel drīzāk gals man būs! (ÀÔ 908, 1112)

Íåêîòîðûå âàðèàíòû îòëè÷àþòñÿ îïòèìèñòè÷åñêîé êîíöîâêîé. Óòåøåíèå ðîäíûì: Neraudat jūs, mīļās mātes, Neraudat jūs, līgavas! 241


Rimstat asaras, ak rimstat Jūsu dēls kā varons mirst. (ÀÔ 908, 1078)

Ïðèçûâ ê îòìùåíèþ: Atriebība, atriebība. Brāļi zvērat varmākiem. Viņu pilis drupās trieciet. Galvu skaldiet varmākiem. (ÀÔ 1850, 2931)

«Øèðîêà ñòðàíà ìîÿ ðîäíàÿ» ïðèîáðåëà òàêîå íîâîå ëàòûøñêîå çâó÷àíèå: Varen plaša mana zeme dzimtā Pieder ūdens mums un arī zvērs, Un es nezinu, kurp iet, kur palikt, Jo it visur gaida nāves mērs5.

Äðóãîé âàðèàíò: Važās kalta mana zeme dzimtā Svešas balsis mūsu ielās skan Citas vietas nezinu virs zemes, Kur tik labi dzīvot bija man6.

Ïåññèìèñòè÷åñêàÿ êîíöîâêà: Nokaus mani tā kā lopu! Nevainīgu cilvēku; Cīnīdamies apkārt gāju Brīvībs rītu sludināt. (ÀÔ 908, 1104)

Ê áîëåå ïîçäíåìó ïåðèîäó (1917—1920-å ãã.) ñëåäóåò îòíåñòè ëàòûøñêèå ïåðåëîæåíèÿ ïåñíè Èìøåíåöêîãî „Ãèìí ñâîáîäíîãî íàðîäà”, „Ðàáî÷èé äâîðåö” Ïîìîðñêîãî, „Ìîëîäàÿ ãâàðäèÿ” è „Êîìñîôëîòñêèé ìàðø” Áåçûìåíñêîãî, „Ëåâàÿ ìàðñåëüåçà” Äåìüÿíà Áåäíîãî. Íàêîíåö, íà÷èíàÿ ñ 20-õ ãã. â ëåâûõ ëàòûøñêèõ êðóãàõ, à ñ 1945 ãîäà è ñðåäè øèðîêèõ ìàññ ëàòûøåé ñòàíîâÿòñÿ ïîïóëÿðíûìè ïåñíè Ãåðìàíà „Âñå âûøå”, „Øèðîêà ñòðàíà ìîÿ ðîäíàÿ” Äóíàåâñêîãî è ìíîãèå äðóãèå ðóññêèå ñîâåòñêèå ïåñíè, êîòîðûå òåïåðü òðàêòóþòñÿ êàê ïðîäóêò ðóñèôèêàöèè Ëàòâèè â 1945—1980 ãã.  50—80-å ãã. XX â. è ñðåäè ðóññêèõ, è îñîáåííî ëàòûøåé ðàñïðîñòðàíÿëèñü ïàðîäèè íà ñîâåòñêèå ìàññîâûå ïåñíè. Òàê, íà ìîòèâ Èíòåðíàöèîíàëà ëàòûøè ñî÷èíèëè òàêóþ ïåñíþ: Ne Lācis, Kirhenšteins, ne Spure Mums jaunus laikus nenesīs3.

Íà ìîòèâ ïåñíè «Ìîñêâà ìîÿ»: Kāp tramvajā, kāp tramvajā Lai Staļins visu samaksā Kāp tramvajā, kāp tramvajā Un laidies drīzāk dibenā4. 3

Èç àðõèâà Á. Èíôàíòüåâà.

4

[Rūga G.] Politiskās anekdotes un tautas folklora. — Rīga: Antera, 2005. —

114.—115. lpp. 242

5

[Rūga G.] Politiskās anekdotes un tautas folklora. — Rīga: Antera, 2005. —

114.—115. lpp. 6 Òàì æå.

243

Infantjev p199 243