Issuu on Google+

ÑÊÀÇÊÈ Íåçàáâåííûé íàø ìíîãîëåòíèé ñîàâòîð, äðóã è ïîìîùíèê, ãîðÿ÷èé ïðîïîâåäíèê äðóæáû íàðîäîâ Àëåêñàíäð Ãåðìàíîâè÷ Ëîñåâ â øêîëüíîì ïîñîáèè ïî ðóññêî-ëàòûøñêèì ëèòåðàòóðíûì ñâÿçÿì î ñêàçêàõ ïèñàë ñâîèì îáû÷íûì ýìîöèîíàëüíûì ñòèëåì: „Ìíîãîöâåòíûé, îáúåìíûé, ñâåðêàþùèé ìèð ñêàçêè... Ïîëåò ìå÷òû è ÷óäåñíûå ïðåâðàùåíèÿ, íåèñòîùèìàÿ âûäóìêà è ñ äåòñòâà ëþáèìûå ïåðñîíàæè. Ïåðâûå — íî íà âñþ æèçíü — óðîêè ïîýçèè è êðàñîòû. È âñå ýòî — ñêàçêà... Äðàãîöåííûå ðîññûïè íàðîäíîãî òâîð÷åñòâà ïðèîáùàþò þíûõ — è íå òîëüêî þíûõ — ÷èòàòåëåé è ñëóøàòåëåé ê èçâå÷íûì äóõîâíî-íðàâñòâåííûì öåííîñòÿì, çîâóò ê áåññòðàøèþ, ìèëîñåðäèþ è äîáðîòå, ê òðóäîëþáèþ, îòçûâ÷èâîñòè è ñïðàâåäëèâîñòè. Îáðàçíà ýìîöèîíàëüíàÿ ïðèðîäà ñêàçîê, èõ ãëóáèííàÿ ñóòü. Ðàññìàòðèâàÿ ñõîäíûå ñèòóàöèè, ñâÿçàííûå, ñêàæåì, ñ óäèâèòåëüíûìè ñâîéñòâàìè âîëøåáíîãî ëàðöà, ìîæíî óâèäåòü: â ñêàçêå, ðîæäåííîé ãäå-òî â ñðåäíåé ïîëîñå Ðîññèè, èç ÷óäåñíîãî áåðåñòÿíîãî òóåñêà âîçíèêàåò íåâèäàííîé êðàñîòû äâîðåö â îêðóæåíèè çîëîòûõ è ñåðåáðÿíûõ ðîù. Èç ëàòûøñêîé ðåçíîé øêàòóëêè îñòîðîæíî âûïîëçàåò ìóäðûé åæ, âåäàþùèé, êàê çâåçäíîå íåáî ðàññòåëèòü íàä çåìëåé, è óæ, ñïåøàùèé òâîðèòü äîáðî ëþäÿì è çâåðÿì. Âûáåãàþò íà âîëþ êîðîâüè ñòàäà è ðàññåèâàþòñÿ íà ïðèðå÷íûõ çåëåíûõ ëóãàõ. È â åäèíîì, è â äðóãîì ýïèçîäå îòîçâàëàñü ìå÷òà î íàðîäíîì áëàãîäåíñòâèè, î ñïðàâåäëèâîñòè è êðàñîòå. Ìå÷òà ýòà îò âåêà áûëà çàâåòíîé êàê äëÿ ðóññêîãî, òàê è ëàòûøñêîãî çåìëåïàøöà, ëåñîðóáà, ðûáàêà”1. Ãëàâíûå øêîëû ôîëüêëîðèñòîâ — ìèôîëîãè (áðàòüÿ Ãðèìì, Áóñëàåâ, Àôàíàñüåâ, Ïîòåáíÿ, Ëàóòåíáàõ), ìèãðàöèîíèñòû-ñîïîñòàâèòåëè (Áåíôåé, Âåñåëîâñêèé), ôèíñêàÿ (Àíòè Àààðíå, Àíäðååâ, Àííà Áåðçêàëíå), èñòîðèêè (Âñåâîëîä Ìèëëåð), èñòîðèêè êóëüòóðû (Ôðåçåð, Ëèïñ, ßíèñ-Àëüáåðò ßíñîí), ôðåéäèñòû (íîâûå ïðåäñòàâèòåëè ôèíñêîé øêîëû) — ïî ðàçíîìó îáúÿñíÿþò ïðè÷èíû ïîëíîé òîæäåñòâåííîñòè, áëèçêîãî èëè îòäàëåííîãî (òèïîëîãè÷åñêîãî, òåìàòè÷åñêîãî, ñþæåòíîãî, èäåéíîãî, õóäîæåñòâåííîãî) ñõîäñòâà ñêàçîê ðàçíûõ íàðîäîâ (äàæå òàêèõ îòäàëåííûõ êàê àìåðèêàíñêèõ èíäåéöåâ è ñðåäíåàçèàòñêèõ èíäóñîâ, íå ãîâîðÿ óæå î áëèçêèõ ðîäñòâåííèêàõ — ðóññêèõ è ëàòûøàõ). 1 Èíôàíòüåâ Á., Ëîñåâ À. Ëàòâèÿ â ñóäüáå è òâîð÷åñòâå ðóññêèõ ïèñàòåëåé. — Ðèãà: Çâàéãçíå, 1994, 1996. — C. 31—32.

147


Ïî ìíåíèþ ìèôîëîãîâ, ñêàçêè — îñêîëêè äðåâíåéøèõ ìèôîâ, èçâåñòíûõ âñåì äðåâíèì íàðîäàì, êàê íàñëåäèå îáùèõ èñòî÷íèêîâ, êîòîðûå íåïðåñòàííî ñáëèæàþòñÿ, ÷åì ãëóáæå ïðîíèêàåì â äðåâíåéøèå ñëîè æèçíè ÷åëîâåêà, âïëîòü äî óñòàíîâëåíèÿ åäèíûõ ðå÷åâûõ è ìûñëèòåëüíûõ èñòî÷íèêîâ äëÿ èíäîåâðîïåéöåâ, ñåìèòîâ, ôèííî-óãðîâ, àìåðèêàíñêèõ èíäåéöåâ, àôðèêàíñêèõ íåãðîâ, òåì áîëüøå ýëåìåíòîâ òîæäåñòâåííîñòè. Ìèãðàöèîíèñòû òåìàòè÷åñêóþ, ñþæåòíóþ, îáðàçíóþ áëèçîñòü ñâîäèëè ê çàèìñòâîâàíèÿì, ñâÿçàííûì è ñ ñîñåäñêèìè êîíòàêòàìè, è ñ íåïðåñòàííûìè ìèãðàöèÿìè, êîòîðûìè îòìå÷åíû ïîâîðîòíûå ïóíêòû ÷åëîâå÷åñêîé èñòîðèè. Èñòîðè÷åñêàÿ øêîëà èñêàëà â ñêàçêàõ è áûëèíàõ ïîäëèííûå èñòîðè÷åñêèå ñîáûòèÿ, êîòîðûå ïðèâåëè ê ñîçäàíèþ ñþæåòîâ è îáðàçîâ, êóëüòóðíî-èñòîðè÷åñêàÿ øêîëà âñå âîçâîäèëà ê îòîáðàæåíèþ äðåâíèõ âåðîâàíèé è êóëüòîâ (â îñîáåííîñòè, êóëüòà ïðåäêîâ), à ôðåéäèñòû âèäåëè â ìåäâåäå ñèìâîë æåíñêîãî, à â âîëêå ìóæñêîãî ïîëîâîãî îðãàíà. Î÷åâèäíî, ÷òî êàæäàÿ èç ýòèõ øêîë îáëàäàåò êàêîé-òî äîëåé èñòèíû, è ñîâðåìåííûé èññëåäîâàòåëü ôîëüêëîðà âîîáùå, à ñêàçîê, â ÷àñòíîñòè, äîëæåí áûòü âîîðóæåí ìåòîäèêîé âñåõ íàçâàííûõ âûøå øêîë.

Ñêàçêè î æèâîòíûõ Îöåíèâàÿ ïîïóëÿðíîñòü ñêàçî÷íîãî ñþæåòà ó òîãî èëè èíîãî íàðîäà, è âûñêàçûâàÿ â ñâÿçè ñ ýòèì ïðåäïîëîæåíèÿ î ñîçäàòåëå ñêàçêè è çàèìñòâîâàòåëÿõ, ñëåäóåò ó÷èòûâàòü íåðàâíîìåðíîñòü ðàñïðîñòðàíåíèÿ, îòðàçèâøåãîñÿ â êîëè÷åñòâå çàïèñåé è ïóáëèêàöèé. Íåëüçÿ íå ñ÷èòàòüñÿ ñ òåì, ÷òî íà íåñêîëüêî ðóññêèõ çàïèñåé-ïóáëèêàöèé ïðèõîäèòñÿ äåñÿòêè ëàòûøñêèõ çàïèñåé (âñå îíè ó÷òåíû â óêàçàòåëå Àðàéñà-Ìåäíå), à íà íåñêîëüêî äåñÿòêîâ ðóññêèõ çàïèñåé — íåñêîëüêî ñîòåí ëàòûøñêèõ. Ýòî íå îòíîñèòñÿ ê òåì ñþæåòàì, êîòîðûå òî ëè ïî ðåëèãèîçíûì ñîîáðàæåíèÿì èëè ïî äðóãèì ñïåöèôè÷åñêèì ðóññêèì îáû÷àÿì è îáðÿäàì íàñòîëüêî ñïåöèôè÷íî íàöèîíàëüíû, ÷òî çàòðóäíÿþò ïîíèìàíèå íå ðóññêèìè. Òàê „Ëèñà-ïëà÷åÿ” (¹ 37 ïî óêàçàòåëþ Àðàéñà—Ìåäíå) èçâåñòíàÿ â ðóññêèõ ïóáëèêàöèÿõ â 6 âàðèàíòàõ2, ó ëàòûøåé âñåãî ëèøü â 1 âàðèàíòå, êîòîðûé çàïèñàí â Ðå2 Ðóññêèå ñêàçêè ó÷èòûâàëèñü ïî óêàçàòåëþ Ì. Ï. Àíäðååâà «Óêàçàòåëü ñêàçî÷íûõ ñþæåòîâ ïî ñèñòåìå Ààðíå». — Ëåíèíãðàä: Ãåîãðàôè÷åñêîå îáùåñòâî, 1929.

148

çåêíå, ãäå ðóññêèå îáû÷àè õîðîøî èçâåñòíû. „Ëèñà-èñïîâåäíèöà” ó ðóññêèõ èçâåñòíà â 8 âàðèàíòàõ, ëàòûøñêèõ çàïèñåé íåò. Ñðåäè íàèáîëåå ïîïóëÿðíûõ ðóññêèõ è ëàòûøñêèõ ñêàçîê î æèâîòíûõ — „Ëèñè÷êà-ñåñòðè÷êà è âîëê” (¹¹ 1—5), „Çâåðè â ÿìå” (¹ 20). Îäíà èç îñîáåííîñòåé ëàòûøñêèõ ñêàçîê î æèâîòíûõ — ðàñïðîñòðàíåíèå â ïðîçàè÷åñêîì ïåðåñêàçå áàñåí Êðûëîâà, ÷òî â çàïèñÿõ ðóññêîãî ôîëüêëîðà íå çàôèêñèðîâàíî. Çàïèñàíû ñëåäóþùèå áàñíè Êðûëîâà: „Æóðàâëü è öàïëÿ” (¹ 244À* — 6 âàð.); „Ëÿãóøêè ïðîñÿò öàðÿ” (¹ 277 — 2 âàð.); „Ñòðåêîçà è ìóðàâåé” (¹ 280À —15 âàð.); „Ëèñà òîïèò êóâøèí” (¹ 68 — 20 âàð.); „Âîëê è Æóðàâëü” (¹ 76 — 6 âàð.); „Âîëê óïðåêàåò ÿãíåíêà” (¹ 111À — 4 âàð.).  ëàòûøñêèé ôîëüêëîð ïðîíèêëî äàæå íåêðàñîâñêîå ïîâåñòâîâàíèå î ãåíåðàëå Òîïòûãèíå (¹ 116 — 30 âàðèàíòîâ). Âñå ýòè ñþæåòû ïðîíèêëè â ëàòûøñêèé ôîëüêëîð èç ó÷åáíèêîâ ðóññêîãî ÿçûêà, êîòîðûå èñïîëüçîâàëèñü êàê ó÷åáíûå ïîñîáèÿ â ëàòûøñêèõ øêîëàõ â êîíöå XIX, íà÷àëå XX â. ×òî êàñàåòñÿ îáðàçîâ çâåðåé — èõ îáëèêà è ïîâàäîê, òî îíè â ðóññêèõ, áåëîðóññêèõ è ëàòûøñêèõ ñêàçêàõ íè÷åì íå îòëè÷àþòñÿ. ×òî æå êàñàåòñÿ ñàìèõ ñêàçîê, òî è çäåñü ÿðêî ïðîÿâëÿåòñÿ âûñêàçàííîå åùå Áóñëàåâûì ìíåíèå îá îñîáîì „ñêëàäå-ëàäå” ðóññêîãî íàðîäíîãî òâîð÷åñòâà âîîáùå, â ñêàçêàõ, ïîñëîâèöàõ-ïîãîâîðêàõ, çàãàäêàõ îñîáåííî.  ñêàçêàõ î æèâîòíûõ ýòîò ñêëàä-ëàä ñêàçûâàåòñÿ â íåáîëüøèõ ïåñåíêàõ, ïîëíîñòüþ îòñóòñòâóþùèõ â ëàòûøñêèõ ñêàçêàõ î æèâîòíûõ, çà èñêëþ÷åíèåì ÿâíûõ çàèìñòâîâàíèé èç ðåïåðòóàðà ðóññêèõ ñêàçî÷íèêîâ. Ïðèâåäåì íåñêîëüêî ïðèìåðîâ òàêèõ ïåñåíîê èç ñáîðíèêà È. Ôðèäðèõà3. Òàê â ñêàçêå „Êîò, Ïåòóõ è Ëèñà” (¹ 61  — ìíîãî âàðèàíòîâ è ó ðóññêèõ, è ó ëàòûøåé) ïåòóõ â ïàñòè ëèñèöû ïîåò: Êîòèê, ìîé áðàòèê! Íåñåò ìåíÿ ëèñà  äðåìó÷èå ëåñà, Çà âûñîêó ãîðó,  òåñíóþ íîðó.

 ñêàçêå „Âîëê ïåíèåì âûêëÿí÷èâàåò ó ñòàðèêîâ æèâîòíûõ, âíó÷êó, ñòàðóõó” (ÀÌ ¹ 162) ðàññêàç÷èê â óñòà âîëêà âñòàâëÿåò òàêóþ ïåñåíêó: 3 Ôðèäðèõ È. Ðóññêèé ôîëüêëîð â Ëàòâèè. Ñêàçêè. — Ðèãà: Ëèåñìà, 1980 (äàëåå: Ôðèäðèõ 1980).

149


Æèë äåä äà áàáà Íà êðàñíîé ãîðóøêå Ïîä çåëåíîé ëóæàéêîé, È áûëî ó íèõ: Ïÿòü äà ïÿòü ñâå÷åê, Ñó÷êà-áîðîâêà, Êðàñíàÿ êîðîâêà, Êîáûëêà-âîðîíîâêà (Ôðèäðèõ 1980, ñ. 31).

 ñêàçêå „Êîçà-á¸ðäà” („Êîçà ëóïëåíà”, ¹ 212) — ß — êîçà-á¸ðäà, Áîê îáä¸ðäà, Íîæêîé òðîï, çóáêîì õðîï, Ðîæêîì — ïðîáîäó (Ôðèäðèõ 1980, ñ. 33).

Åé â ðóññêîé ñêàçêå îòâå÷àåò Ðàê: — À ÿ ðàê, íå äóðàê, Ãäå êóøó — òàì çíàê!

 ñáîðíèêå È. Ôðèäðèõà îïóáëèêîâàí è äðóãîé âàðèàíò ïåñíè êîçû: ß êîçà-äåðåçà, Ïîëáîêà ëóïëåíà, Çà òðè ãðîøà êóïëåíà; Òîïû, òîïû íîãàìè, Çàêîëþ òåáÿ ðîãàìè, Õâîñòèêîì çàëå÷ó, Íîæêàìè çàòîï÷ó (Ôðèäðèõ 1980, ñ. 350).

 ñêàçêå „Íåò êîçû ñ îðåõàìè” (â óêàçàòåëå ÀÌ îòñóòñòâóåò) ïîåòñÿ: Ïîøåë êîçåë â ëûêî, Êîçà â îðåøíèê. Êîçåë ñ ëûê, ëûê, — Êîçû íåò ñ îðåøêîâ... (Ôðèäðèõ 1980, ñ. 38)

Ó ëàòûøåé ýòî ïðîèçâåäåíèå âêëþ÷åíî â ñáîðíèê ïåñåí. Ñâîåîáðàçíûìè, èäóùèìè èç ãëóáèí íàðîäíîé æèçíè, îò÷åòëèâî âûðàæåííûìè ýòíîïñèõîëîãè÷åñêèìè è áûòîâûìè ïðîáëåìàìè ïðèìå÷àòåëüíû ðóññêèå ñêàçêè „Ëèñà ïëà÷åÿ” (¹ 37), „Ëèñà-èñïîâåäíèöà” (¹ 61). Çíàêîìñòâî ñ íèìè íå îñòàâëÿåò ñîìíåíèé: òàêèå ñþæåòû ìîãëè ñëîæèòüñÿ òîëüêî â ïðàâîñëàâíîé ðóññêîé ñðåäå. Âñå â íèõ åäèíñòâåííî, íåïîâòîðèìî: è ëåêñèêà, è îáðàçíàÿ ïðèðîäà, è ñòèëü: „Ýõ, âîð Ïåòðóøà, — ãîâîðèò Ëèñà-èñïîâåäíèöà, — íå áûâàòü òåáå â ïðåñâåòëîì ðàþ, íå ïèâàòü òåáå èç ìåäíîé ÷àøè”. Ñ äðóãîé ñòîðîíû, ëàòûøñêèå ñêàçêè, çàïèñàííûå, ïðàâäà, â åäèíè÷íûõ âàðèàíòàõ, — „Ëèñà è Ëåâ”, „Ëèñà è ëÿãóøêà” (¹¹ 51—55), „Âîëê â áàíå”, „Âîëê ñåðäèòñÿ çà òî, ÷òî åãî ïðîãíàëè”, „Âîëê âñîâûâàåò õâîñò â õëåâ è ïóãàåò îâåö”, „Âîëê ïðèõîäèò ê íî÷ëåæíèêàì”, „Âîëê â âîäå”, „Âîëê â ãðÿçè”, „Âîëê ñúåë ëîøàäü”, „Âîëê è ãóñëÿð” è äðóãèå (¹¹ 164—169); „Îðåë è çàÿö”; 150

„Îðåë è ãîëóáü”; „Âîðîíà è ëåáåäü”; „Äðîçä õî÷åò ïèòü”; „Ïòèöû âàðÿò ïèâî”; „Ó âîðîíû áîëèò æèâîò”; „Ãîëóáü ó÷èòñÿ âèòü ãíåçäî”; „ßçûê ïòèö”; „Âîðîí õîðîøî âèäèò” (¹¹ 230—240) ïðèìå÷àòåëüíû æèâûìè ïðèìåòàìè ëàòûøñêîãî êðåñòüÿíñêîãî îáèõîäà, íå èçâåñòíû ðóññêèì ñêàçèòåëÿì.

Âîëøåáíûå ñêàçêè Ïîïûòêè âûÿâèòü òèïè÷íûå äëÿ áàëòîâ (ëèòîâöåâ è ëàòûøåé), à òàêæå äëÿ âîñòî÷íûõ ñëàâÿí è íåìöåâ ñêàçîê, ïðåäïðèíÿòûå ëèòîâñêîé èññëåäîâàòåëüíèöåé Á. Êèðáåëèòå4, íà íàø âçãëÿä îêàçàëèñü âåñüìà ïðîáëåìàòè÷íûìè. Âñå ñêàçî÷íûå ñþæåòû â òîé èëè èíîé ìåðå ìîæíî îòûñêàòü è â ðóññêèõ, è â ëàòûøñêèõ ñêàçêàõ. Âñå äåëî â èõ êîìáèíàöèÿõ, íåêîòîðûõ äåòàëÿõ, à òàêæå â êîëè÷åñòâå âàðèàíòîâ, çàïèñàííûõ íà ðóññêîì è ëàòûøñêîì ÿçûêàõ. Ïîýòîìó ìû âîëøåáíûå ñêàçêè, èçâåñòíûå êàê ðóññêèì, òàê è ëàòûøàì, ñãðóïïèðîâàëè ïî ñîîòíîøåíèþ êîëè÷åñòâà çàôèêñèðîâàííûõ âàðèàíòîâ. Ñàìîå áîëüøîå êîëè÷åñòâî âàðèàíòîâ îòìå÷àåò ñêàçêà „Ñèðîòêà (ïàä÷åðèöà) ó âåäüìû”, „Ìà÷åõà è ïàä÷åðèöà”, „Ìîðîçêî”, „Êîáûëÿ÷üÿ ãîëîâà” (¹ 480): ðóññêèõ — 20 âàðèàíòîâ, ëàòûøñêèõ — 1400 (6 âàðèàöèé). Íà âòîðîì ìåñòå ïî êîëè÷åñòâó ëàòûøñêèõ âàðèàíòîâ — «Áðàò è ñåñòðà», «Ìàëü÷èê ñ ïàëü÷èê», «Èâàíóøêà», «Bērni pie raganas», «Septiņjūdžu zābaki» (¹ 327) — 20 è 550 âàðèàíòîâ. «Ñèâêà áóðêà, âåùèé êàóðêà», «Ñèâêà — çîëîòàÿ ùåòèíêà», «Stikla kalns» (¹¹ 530, 530Â, 530 III) — 20 è 500 âàðèàíòîâ. «Òðè öàðñòâà — çîëîòîå, ñåðåáðÿíîå, ìåäíîå», «Lāčausis» (¹¹ 301, 301Â) — 30 è 500. Èñêëþ÷èòåëüíî ïîïóëÿðíûå â ðóññêîì è ëàòûøñêîì ôîëüêëîðå ñëåäóþùèå ñêàçêè «Áîé íà êàëèíîâîì ìîñòó» (¹ 300*Â) — 10 è 80 âàð. «Êîùååâà ñìåðòü â ÿéöå» (â ëàòûøñêèõ òåêñòàõ òîëüêî: «nemirstīgais», «pūķis», ¹ 302) — 20—170 âàð. «Äâà áðàòà, ëîøàäü, ñîáàêà» (¹ 303) — 20—200 âàð. «Âûêóï îáåùàííîé äî÷åðè» (áåãñòâî ñ ïðåâðàùåíèÿìè — ¹ 313) — 20 è 200 âàð. 4 Êèðáåëèòå Á. Ê âîïðîñó î ðåïåðòóàðå ëèòîâñêèõ âîëøåáíûõ ñêàçîê // Ôîëüêëîð áàëòñêèõ íàðîäîâ. — Ðèãà: Çèíàòíå, 1968.

151


«Öàðåâíà-ëÿãóøêà», «Òðè ñòðåëû», «Ñòàðóøêà» (¹ 402) — 10 è 200 âàð. «Æàð-ïòèöà è âîëê-ïîìîùíèê», «Èâàí Öàðåâè÷ è ñåðûé âîëê», «Æàð ïòèöà», «Zelta putns» (¹ 550) — 7 è 150 âàð. «Ñêàòåðòü-ñàìîáðàíêà, ÷óäåñíûé áàðàøåê, äóáèíêà èç ìåøêà», «Brīnuma galds, zirgs, runga» (¹ 563) — 10—150 âàð. «×óäåñíûå, äàþùèå ñèëó ïðåäìåòû», «Çâåðèíîå ìîëîêî» (¹ 315, 590) — 20—200 âàðèàíòîâ. «Íàêàçàííûé æàäíûé áðàò», «Ìàëü÷èê ñ ïàëü÷èê», «Sprīdītis», «Īkstītis» (¹ 327, 700) — 6—200 âàð. «Íåîáûêíîâåííûå äåòè», «Öàðü Ñàëòàí» (¹ 707) — 20—200 âàðèàíòîâ. «Áåçðó÷êà» — «Bezrocīte» (¹ 706) — 20 è 300 âàð. «Êîðîâà-ïîìîùíèöà», «Îäíîãëàçêà, äâóãëàçêà, òðèãëàçêà» (¹ 511) — 10—300 âàð. «Æåíèòüáà íà ñâîåé äî÷åðè» (¹ 510Â) — 10—100 âàð. «Áðàòåö-áàðàøåê», «Áðàò êîçëåíî÷åê» (¹ 450) — 10—200 âàð. «Êîí¸ê-ãîðáóíîê», «Īstais līgavainis» (¹ 531) — 15 è 100 âàð. «Áëàãîäàðíûå ìóðàâüè, ðûáû è ï÷åëû» (¹ 554) — 10—200 âàð. «Íî÷íûå ïëÿñêè öàðåâåí» (¹ 306) — 10 è 200 âàð. «Ìåäâåäü (÷åðò) æåíèõ» (¹ 311) — 6 è 300 âàð. «Ìåäíûé ëîá», «Misiņbārdis», «×óäî ïîãàíîå ñ áîëüøîé ãîëîâîé» (¹¹ 300, 502, 530) — 10—100 âàð. «Êîò â ñàïîãàõ», «Cepļa ķēniņš» (¹¹ 505, 512, 545, 545Â) — 7—100 âàð. «Ìåðòâàÿ öàðåâíà», «Sniegbaltīte» (¹ 709) — 10—200 âàð. «Äâå äîëè», «Áîãàòûé è áåäíûé áðàò» (¹ 735) — 10 è 100 âàð. «Ïåòóõ è æåðíîâà», «Brīnuma gailis» (¹ 715À) — 10 è 150 âàð. «Þíîøà íå çíàþùèé ñòðàõó», «Ìàëü÷èê ó÷èòñÿ ñòðàõó» (¹ 326) — 10 è 200 âàð. Ýòè ñêàçêè, ïðåäñòàâëåííûå òàê áîãàòî è â ëàòûøñêîì è â ðóññêîì ôîëüêëîðå, âîñõîäÿò ê îáùåìó áàëòî-ñëàâÿíñêîìó (èëè äàæå ê èíäîåâðîïåéñêîìó) ÿçûêîâîìó ñîîáùåñòâó. Ñëåäóþùàÿ ãðóïïà ïðåäñòàâëÿåò ñêàçêè, ïîïóëÿðíûå ó ëàòûøåé è ìàëîèçâåñòíûå ðóññêèì. Ýòî «×óäåñíûé ÿùèê, êîòîðûé íåëüçÿ îòêðûâàòü» (¹ 313Â), «Ïàðåíü íå äîëæåí ðàçãîâàðèâàòü ñî ñâîåé ìàòåðüþ» (¹ 313Ñ), «Áåãñòâî îò âåäüìû» (¹ 313Í) — êàæäûé âàðèàíò èçâåñòåí òîëüêî ëàòûøàì â 100 âàðèàíòàõ. «Çîëóøêà», «Pelnrušķīte» (¹ 510) — 5 è 300 âàðèàíòîâ. 152

«Äèâî äèâíîå, ÷óäî ÷óäíîå», «Áàðàøåê èëè ãóñü, ê êîòîðîìó âñå ïðèëèïàþò» (¹ 571) — 8—75 âàðèàíòîâ. «Êóçíåö è ñìåðòü», «Äóõ â áóòûëêå» (¹ 750, *841) — 150 ëàòûøñêèõ âàðèàíòîâ. «Áðàòüÿ-âîðîíû» (¹¹ 451, 705, 710) — 3 è 300 âàðèàíòîâ. «×óäåñíàÿ ïîìîùíèöà — ïðÿõà», «Ðóìïåëüøòèëüöõåí» (¹ 500) — ó ëàòûøåé 350 âàðèàíòîâ. «Ïîìîùíèê-ìåðòâåö», «Áëàãîäàðíûé ìåðòâåö» (¹¹ 545À, Â; 667) — ëàòûøñêèõ 150 âàðèàíòîâ. «Çàÿ÷èé ïàñòóõ», «Stabulīte» (¹ 570) — 4 è 100 âàð. «Àëåíüêèé öâåòî÷åê», «Sarkana roze» (¹ 425À) — 6 è 300 âàðèàíòîâ. «Áû÷îê-ñïàñèòåëü» (¹¹ 314, *314, 314À) — 2 è 300 âàðèàíòîâ. «Êðàñíàÿ øàïî÷êà», «Sarkangalvīte» (¹ 333) — 1 è 100 âàðèàíòîâ. «Íåóìîéêà» (¹¹ 361, 475) — 2 è 200 âàðèàíòîâ. «Òðè ïðÿõè» (¹ 501) — 1 è 200 âàð. Ýòè ñêàçêè ïðåäïîëîæèòåëüíî çàèìñòâîâàíû èç çàïàäíîãî (íåìåöêîãî) ôîëüêëîðà. Ñëåäóþùàÿ ãðóïïà (äîâîëüíî ìàëî÷èñëåííàÿ) ïðåäñòàâëÿåò ïðè îïðåäåëåííîì êîëè÷åñòâå ðóññêèõ âàðèàíòîâ — íåñêîëüêî ëàòûøñêèõ, ÷òî ñâèäåòåëüñòâóåò î ïîçäíåì çàèìñòâîâàíèè ëàòûøàìè èç ðóññêîãî ôîëüêëîðà. «Ñëóæáà â àäó», «Ñïàñåíèå èç àäà ãðåøíèêîâ — îâåö» (¹¹ 360, 361) — 5 è 10 âàðèàíòîâ. «Ôèíèñò — ÿñíûé ñîêîë» (¹ 425) — 6—2 âàðèàíòà (çàïèñè Ëóäçåíñêîãî è Ðåçåêíåíñêîãî ðàéîíîâ). Ïîñëåäíÿÿ ãðóïïà ïðåäñòàâëÿåò ñêàçêè, èçâåñòíûå è ðóññêèì, è ëàòûøàì â íåñêîëüêèõ âàðèàíòàõ. Ýòî çàèìñòâîâàíèÿ ó îáîèõ íàðîäîâ. «Áèòâà ñîëäàòà ñ Äëèííûì ÷åëîâåêîì» (¹ 301*Ñ) — 3-20 âàð. «×åëîâåê ñ âèñåëèöû» (¹ 366) — 2—10 âàð. Êîëè÷åñòâî ëàòûøñêèõ âàðèàíòîâ âî ìíîãèõ ñëó÷àÿõ îïðåäåëÿåòñÿ øèðîêîé ïóáëèêàöèåé ðóññêèõ è íåìåöêèõ (èëè âîîáùå åâðîïåéñêèõ) ñêàçîê, èõ âîñïðîèçâåäåíèåì â òåàòðàëüíûõ è îïåðíûõ ïðåäñòàâëåíèÿõ. Ïóòè ïðîíèêíîâåíèÿ ýòèõ ñþæåòîâ â ëàòûøñêèé ôîëüêëîð — ïðåäìåò îñîáûõ èññëåäîâàíèé, äî ñèõ ïîð, ê ñîæàëåíèþ, íå ïðåäïðèíèìàåìûõ. Äàëåå ïðèâîäÿòñÿ ðåçóëüòàòû åäèíñòâåííîãî ïîêà òàêîãî èññëåäîâàíèÿ, âûïîëíåííîãî â êîíöå 40-õ ãã. XX â. àâòîðîì äàííîé êíèãè. 153


Ñîïîñòàâëÿÿ ëàòûøñêèå çàïèñè ñêàçêè î ÷óäåñíîì ïîìîùíèêå, èñïîëíÿþùåì âñå æåëàíèÿ ÷åëîâåêà, êîòîðûé â ñâîå âðåìÿ ñîòâîðèë åìó äîáðî (¹ 555 â êàòàëîãàõ Àíäðååâà è Àðàéñà — Ìåäíå) ìû âûÿâèëè â çàïèñÿõ ëàòûøñêîãî ôîëüêëîðà îêîëî 90 âàðèàíòîâ.  òî æå âðåìÿ èç ðóññêèõ ïóáëèêàöèé è íåîïóáëèêîâàííûõ ìàòåðèàëîâ, â òîì ÷èñëå èç Ëàòãàëèè, Àóëåéñêîé âîëîñòè, íàáðàëîñü íå áîëåå 10 òåêñòîâ. Ëàòûøñêèå òåêñòû ñâîèìè âàðèàöèÿìè ðàñïðåäåëèëèñü òàê: 47 ñêàçîê ëèáî ïîëíîñòüþ, ëèáî â êàêîé-òî ìåðå íàïîìèíàëè ñêàçêó Ïóøêèíà5 — â ýòèõ çàïèñÿõ ãëàâíûé ïîìîùíèê áûë — çîëîòàÿ ðûáêà. Îêîëî 40 çàïèñåé ñ ãëàâíûì ïîìîùíèêîì çîëîòîé ïòè÷êîé, êîòîðûå âîñõîäèëè òàêæå ê ñáîðíèêó Ãðèììîâ â ïåðåäåëêå äëÿ äåòåé, ïðåäïðèíÿòîé íåêèì Áèìøòåéíîì è ïåðåâåäåííîé íà ëàòûøñêèé ÿçûê ßêîáîì Çâàéãçíèòå (1833—1867). Âñåãî íåñêîëüêî òåêñòîâ èñêîííî áàëòî-ñëàâÿíñêèõ, ãäå ÷óäåñíûì ïîäàòåëåì áëàã ÿâëÿåòñÿ äåðåâî, êîòîðîå ñòàðèê ïî åãî ïðîñüáå íå ñðóáèë. Ïîäðîáíåå ìû îñòàíîâèëèñü íà èññëåäîâàíèè ïóøêèíñêîé ñêàçêè. Èç 47 âàðèàíòîâ, â êîòîðûõ çîëîòàÿ ðûáêà âûïîëíÿåò âñå æåëàíèÿ æåíû (êðîìå ïîñëåäíåãî), â 17 òåêñòàõ ïåðåäàíû ïî÷òè âñå ñþæåòíûå ýëåìåíòû ïóøêèíñêîé âåðñèè. Íàèáîëåå âåñêîå äîêàçàòåëüñòâî òîìó — ïîñëåäîâàòåëüíîñòü æåëàíèé ñòàðóõè: ñòàòü áîãàòîé õîçÿéêîé, ïîìåùèöåé, öàðèöåé è — ñàìûé ãëàâíûé àðãóìåíò — ìîðñêîé ïðàâèòåëüíèöåé („÷òîá ðûáêà ïðèøëà è ïîêëîíèëàñü”). Èç ýòèõ 17 âàðèàíòîâ — òðè (èç Äàóãàâïèëññêîãî, Ëèåïàéñêîãî, Åëãàâñêîãî ðàéîíîâ) — áëèçêîå ê ðóññêîìó îðèãèíàëó âîññîçäàíèå ïóøêèíñêîãî òåêñòà íà ëàòûøñêîì ÿçûêå: Dzeivoja vecīts ar sovu vecini Pi pošu malnūs jyuru Viņi dzeivoja zems istabā (â çåìëÿíêå) Trejs desmit treis godi Vecīts giva ar teiklu zivis. Veciņa vērpa dzeju...

Íà÷àëî Ëèåïàéñêîãî âàðèàíòà: Èñòî÷íèêè â ñòàòüÿõ Á. Èíôàíòüåâà: 1) Puškina «Pasaka par zvejnieku un zivtiņu» latviešu folklorā // LPSR ZA Folkloras institūta raksti. I. — Rīgā, 1950. — 5

28.—40. lpp.; Ñòèõè ðóññêèõ ïîýòîâ â ëàòûøñêîì ôîëüêëîðå. Ïóøêèíñêèé ïåðèîä // Äàóãàâà. — 1999. — ¹ 1. — ñ. 20. Êàê âûÿñíèëà â ñâîå âðåìÿ À. Àõìàòîâà, ñþæåò ïóøêèíñêîé ñêàçêè çàèìñòâîâàí èç ñáîðíèêà áðàòüåâ Ãðèìì. 154

Dzīvoja vecītis ar vecenīti Pie pašas zilajas jūras. Vecītis zvejoja zivis jūrā. Un vecene vērpa savu vērpjamo. Viņi dzīvoja zemnīcā. Vecītis zvejoja jūrā jau 33 gadus.

 óïîìÿíóòûõ òðåõ âàðèàíòàõ ñîõðàíèëèñü òàêèå ïîäðîáíîñòè, êàê òðîåêðàòíîå âûòÿãèâàíèå ñåòåé (ïóñòîé, ñ òðàâîþ ìîðñêîþ, ñ çîëîòîé ðûáêîé), 33 ãîäà ïðîæèâàíèÿ ó ñèíåãî ìîðÿ. Îñîáåííî áëèçîê ê îðèãèíàëó äàóãàâïèëññêèé ôîëüêëîðíûé âàðèàíò íà ëàòãàëüñêîì äèàëåêòå, â êîòîðîì ðàññêàç÷èê íåêîòîðûå ñëîâà îñòàâëÿåò íåïåðåâåäåííûìè èëè æå ðÿäîì ñ ðóññêèì ñëîâîì ïðèâîäèò ëàòûøñêèé ýêâèâàëåíò: „Nūgoja viņš uz savu zemļonku — zemes istabu”, „Sveika gasudariņa — bariņa ķēniņa”, „Lei viņai un dzer zamorsku veinu”, „Un ēd viņa kriņģeļus pernikus, pečeni” (ó Ïóøêèíà — „ïðÿíèêè ïå÷àòíûå” — äîâîëüíî íåïîíÿòíîå îïðåäåëåíèå â êðåñòüÿíñêîì îáèõîäå XX â.), „Vecis natsasmelija bortis”, „Ko man dareit ar prakļātu bobu”.  òî æå âðåìÿ ðàññêàç÷èê ïîíÿë íå âñå ñëîâà ïóøêèíñêîãî òåêñòà. Îí íå çíàë, ÷òî ðóññêàÿ „áåëåíà” ïî-ëàòûøñêè „driģenes” è ïåðåâåë, èñõîäÿ èç ïîíèìàíèÿ êîðíÿ „áåë”: „Ko tu, boba, bolta apsaedi” („áåëîãî îáúåëàñü”). Âòîðàÿ ïðèìå÷àòåëüíàÿ îñîáåííîñòü: „Nagribu byut par latvīti, gribu byut par gaspažu”. 12 âàðèàíòîâ (èç ÷èñëà 17) èç ðàçëè÷íûõ ìåñòíîñòåé Ëàòâèè íå âûçûâàþò ñîìíåíèé â òîì, ÷òî îíè ÿâëÿþòñÿ íåñòèõîòâîðíûì ïåðåñêàçîì ïóøêèíñêîé âåðñèè. Õàðàêòåðíûå ïðèçíàêè — âåñüìà ñâîåîáðàçíûå, èìåííî „ïóøêèíñêèå” æåëàíèÿ ñòàðóõè: ïåðâîå — êîðûòî è ïîñëåäíåå — ðûáêà êàê ïðèñëóæíèöà. Íè â êàêèõ äðóãèõ âåðñèÿõ ñêàçêè ¹ 555 òàêèõ ïîæåëàíèé íåò, ê òîìó æå ïîæåëàíèÿ ýòè âåñüìà íåîáû÷íû êàê äëÿ ðóññêîãî, òàê è äëÿ ëàòûøñêîãî ôîëüêëîðà âîîáùå. Âñå æå â îòëè÷èå îò ïåðâîé ãðóïïû (òðåõ ñêàçîê èç Äàóãàâïèëññêîãî, Åëãàâñêîãî è Ëèåïàéñêîãî ðàéîíîâ), â ðàññìàòðèâàåìîé ãðóïïå íåìàëî áîëåå ñóùåñòâåííûõ îòêëîíåíèé îò ïóøêèíñêîãî îðèãèíàëà — ëèáî â îïèñàíèè âíåøíîñòè ñòàðóõè — ãîñïîæè, ëèáî â êðàñêàõ ìîðÿ, ëèáî â òàêèõ äåòàëÿõ, êàê óòî÷íåíèå, ÷òî èìåííî ïðÿäåò ñòàðóõà. Ñðåäè îòêëîíåíèé íåêîòîðûõ âàðèàíòîâ ìîæíî íàçâàòü íåîáû÷íûå çà÷èí è êîíöîâêó (ññîðà ìåæäó ñòàðèêîì è ñòàðóõîé, âñòðåòèâøèìèñÿ â êîíöå ñêàçêè âíîâü ó ðàçáèòîãî 155


êîðûòà).  îäíîì âàðèàíòå ó êîðûòà ïîÿâëÿþòñÿ ïîðîñÿòà.  èíîì — ðûáêà çàðàíåå ïðåäóïðåæäàåò ñòàðèêà è íå ïîäóìàòü ñòàòü ïîâåëèòåëÿìè ìîðñêèõ ïó÷èí.  òðåòüåé ãðóïïå âàðèàíòîâ (15 ñêàçîê) òàêæå ïóøêèíñêèé èñòî÷íèê íå ïîäëåæèò ñîìíåíèþ, õîòÿ ìîòèâîâ, ñèãíàëèçèðóþùèõ î ðîäñòâå ñ ïóøêèíñêèì òåêñòîì, åùå ìåíüøå. Ðàçëè÷èÿ ìåæäó ñàìèìè ôîëüêëîðíûìè âàðèàíòàìè ýòîé ãðóïïû êóäà çíà÷èòåëüíåå. Ñâÿçóþùèì çâåíîì è â ýòîé ãðóïïå îñòàåòñÿ âåñüìà íåîáû÷íîå äëÿ ñêàçî÷íûõ ñþæåòîâ ïåðâîå è ïîñëåäíåå æåëàíèå ñòàðóõè.  òî æå âðåìÿ îòêëîíåíèÿ îò ïóøêèíñêîãî òåêñòà ñòàíîâÿòñÿ âñå ñóùåñòâåííåå. Ìåíÿåòñÿ ïîñëåäîâàòåëüíîñòü è õàðàêòåð æåëàíèé ñòàðóõè: ýòè æåëàíèÿ ïðèñïîñàáëèâàþòñÿ ê ðåàëüíîé æèçíè ëàòûøñêîãî êðåñòüÿíèíà. Âëàäû÷èöà ìîðñêàÿ ïðåâðàùàåòñÿ âî âëàäû÷èöó íåáà è çåìëè; âìåñòî ìîðÿ äåéñòâèå èíîãäà ïåðåíîñèòñÿ íà áåðåã îçåðà. Ýòè èçìåíåíèÿ ïðèâîäÿò ê ïðåäïîëîæåíèþ, ÷òî ðàññêàç÷èêè ìîãëè è íå çíàòü ïóøêèíñêîé ñêàçêè, à òîëüêî ñëûøàëè ��àòûøñêèå ïåðåñêàçû ýòîãî òåêñòà. Ïðèìå÷àòåëüíû ââîäèìûå ðàññêàç÷èêàìè ïåðåîñìûñëåíèÿ. Ó Ïóøêèíà ñòàðóõà îòñûëàåò ñâîåãî ìóæà íà êîíþøíþ ðàáîòàòü, â óñòàõ æå ëàòûøñêîãî ðàññêàç÷èêà — áûòü ïîðîòûì, êàê ýòî îáû÷íî áûâàëî â íåäàâíåì ïðîøëîì êðåñòüÿí. Êñòàòè, òàêèå íîâøåñòâà âñòðå÷àþòñÿ è â ðóññêèõ íàðîäíûõ ñêàçêàõ.  íåêîòîðûõ ëàòûøñêèõ ñêàçêàõ ðèñóåòñÿ èäåàë çàæèòî÷íîãî õîçÿèíà: ðîñêîøíûé äîì, ïîëíûå õëåâû ñêîòà, áåñ÷èñëåííûå ñëóãè êîïîøàòñÿ è ñíóþò â óñàäüáå è íà ïàøíå; ñëóæàíêè êîðìÿò ñêîò; ñòàðóõà „ñèäèò â ïîêîÿõ” è „ïüåò ÷àé”, à ïðèñëóãà ãîòîâèò îáåä. Ñòàðóõà-ïîìåùèöà ðàçúåçæàåò íà øåñòè ëîøàäÿõ ñî ñëóãàìè è êó÷åðàìè, ðîñêîøíî îäåâàåòñÿ. Èòàê, â 33 âàðèàíòàõ èç 47 ïóøêèíñêèé èñòî÷íèê áåññïîðåí.  îñòàëüíûõ ìîæíî ãîâîðèòü î ïóøêèíñêèõ ýëåìåíòàõ â ñêàçî÷íûõ òåêñòàõ.  10 âàðèàíòàõ ìîæíî îòûñêàòü òîëüêî ïî îäíîìóäâóì ïóøêèíñêèì ìîòèâàì. Òî ëè ýòî êîðûòî, òî ëè ïîñëåäíåå æåëàíèå ñòàðóõè — ñòàòü âëàäû÷èöåé ìîðñêîé. Îòëè÷èÿ — è â ìåñòå äåéñòâèÿ è â óâåëè÷åíèè êîëè÷åñòâà æåëàíèé, ê êîòîðûì ïðèñîåäèíÿþòñÿ è õëåá, ÿâñòâà è íàïèòêè, äåíüãè è îäåæäà, êîðîâà, ëîøàäü, òåëåãà, ïîâîçêà, íîâàÿ ëîäêà, ñåòè, õîçÿéñòâåííûå ïîñòðîéêè.  îäíîé ñêàçêå ñòàðóõà õî÷åò ñòàòü ìîëîäîé. Äëÿ ôîëüêëîðèñòîâ îñîáûé èíòåðåñ ïðåäñòàâëÿþò 6 âàðèàíòîâ, â êîòîðûõ ê ïóøêèíñêîé ñêàçêå âîñõîäèò òîëüêî îäèí-äâà ìîòèâà, â òî âðåìÿ êàê ñàì ñþæåò ðàçâèâàåòñÿ ñîâñåì â èíûõ íàïðàâëåíèÿõ, èíîãäà ñâèâàåòñÿ ñ äðóãèìè ñêàçî÷íûìè ñþæåòàìè, íàïðèìåð, ñ òèïîì ñêàçêè „Ïî ùó÷üåìó âåëåíèþ”. 156

Ïî êàêèì ïóòÿì ïóøêèíñêàÿ ñêàçêà ïðîíèêëà â ëàòûøñêèé ñêàçî÷íûé ðåïåðòóàð? Ñóäÿ ïî îòìå÷åííûì âûøå îñîáåííîñòÿì ëàòûøñêèõ çàïèñåé, èñòî÷íèêîì ïðåæäå âñåãî áûëè ó÷åáíèêè ðóññêîãî ÿçûêà Ì. Ëèåïèíÿ, Ë. Ãðèãîðüåâà è Á. Îëåíèíà, Ì. Îøèíü, ïî êîòîðûì â êîíöå XIX — íà÷àëå XX â. ó÷èëèñü ëàòûøñêèå äåòè â ìåñòíûõ øêîëàõ.  êàæäîì èç ýòèõ ó÷åáíèêîâ íàõîäèëè ïóøêèíñêóþ ñêàçêó.  1904 ã. ê ýòèì èñòî÷íèêàì ïðèñîåäèíèëñÿ è ëàòûøñêèé ëèòåðàòóðíûé ïåðåâîä, îñóùåñòâëåííûé Ä. Ãîáîé-Àëîéeòèñîì. Îäíàêî, ýòà ïóáëèêàöèÿ, êàæåòñÿ, íå îñòàâèëà íèêàêèõ ñëåäîâ â ôîëüêëîðå. Äàëåå ïðèâîäèì áåãëûé ïåðå÷åíü ôîëüêëîðíûõ çàïèñåé, ñþæåòû è îáðàçû êîòîðûõ ïî÷åðïíóòû òàêæå èç ëèòåðàòóðû èëè ñîøëè ñ ïîäìîñòêîâ îïåð è òåàòðîâ. 1. ¹ 307. Ñîäåðæàíèå ñþæåòà: Äåâóøêà â ãðîáó ñúåäàåò íî÷íîãî êàðàóëüùèêà. Ïàðåíü ëîæèòñÿ â ãðîá è íå ïóñêàåò, ïîêà îíà íå ïðî÷òåò „Îò÷å íàø”. Çàòåì æåíèòñÿ íà íåé. Ðóññêèõ 20 âàðèàíòîâ, ëàòûøñêèõ — 200.  ñáîðíèêå Ï. Øìèòà ïîä ýòèì íîìåðîì îïóáëèêîâàíî íåñêîëüêî ïåðåñêàçîâ ãîãîëåâñêîãî «Âèÿ». Áóðñàêè ïðåîáðàçîâàíû â dziedātājs (ïåâ÷èé, ïåâåö), òåì ñàìûì ñþæåò ïðèñïîñîáëåí ê ïîíèìàíèþ ëþòåðàí. Ïðèâîäèì ôðàãìåíò ëàòûøñêîé ñêàçêè „Ragana zārkā” ñ óïîìèíàíèåì èìåíè Âèÿ (Øìèò, III, ñ. 58—60). „ ...Nākamo nakti dziedātājs (Õîìà ó Ãîãîëÿ) vairs negribējis iet raganu vāķēt, bet liels kungs to ar varu ieslodzījis baznīcā. ”Ap pusnakti atkal baznīcā sanākuši velni. Ragana atkal skrējusi ar visu zārku pa gaisu. Dziedātājs tikai lasījis bibelē, galvu nepacēlis. — Kur viņš ir? — atkal prasījis viens velns. — Te tak viņš lasa! — atbildējas otrs. — Ne, es neredzu, — tā teicis cits velns. Tad pirmais velns atkal teicis: — Ej, pasauc veco Viju. Viens velns aizskrējis pēc vecā Vijas. Tas drīz vien bijis klāt. Vecais Vija bijis vecs, vecs un ar tik lieliem acu plakstiem, ka tie nokārušies līdz grīdai. — Atnes dakšas, — teicis vecais Vija. — Paceļ man acu vākus! Viens velns aizskrēja pēc dakšām; pacēluši vecam Vijam acu plakstus. Dziedātājs no brīnumiem apklusis un skatījies uz velniem... — Ā, te jau viņš ir, — teicis vecais Vija. Velni saklupuši ap dziedātāju un sākuši bakstīt ar dakšām. Ragana dziedātāju dauzījusi ar savu zārku. Kad dziedājis gailis, tad uzreiz visi 157


velni pārvērtušies gan par sīkspārniem, gan čūskām un šķirgāļiem un izklīduši pa baznīcu. Sīkspārņi sametušies uz ērģeļu lukta. Ragana atkal mierīgi gulējusi zārkā. No rīta dziedātāju atraduši tikko dzīvu. Tas bijis nomocīts līdz nāvei. Priekš nāves dziedātājs mācītājam visu izstāstījis. Tad viņš nomiris. Mācītājs licis visus sķīrgāļus, sikspārņus un čūskas uzmeklēt un saķert, kuri bijuši baznīcā atrodami, un sabāzt ādas maisā. Maisu aizsējuši ar deviņu krustu mezgliem un pakāruši dūmos. Tur nu velni vēl šo baltu dienu dūmos žāvējoties un smokot, ja vien kāds nejēga tos neesot no maisa izlaidis”.

2. ¹ 365. „Ëåíîðà”. Îïëàêèâàíèå óáèòîãî æåíèõà, êîòîðûé óâîçèò íåâåñòó â ñâîþ ìîãèëó. Ðóññêèõ 3, ëàòûøñêèõ 200 âàðèàíòîâ. Â ôîëüêëîðíîì âàðèàíòå ñîõðàíèëèñü ñòèõè: „Mēness spīd spoži, mironis jāj droši, Sirsniņ, vai tev bailes nav?”

3. ¹ 401, 401 Â* Çàêîëäîâàííàÿ öàðåâíà-ëàíü. Ëàòûøñêèõ 200 âàðèàíòîâ. Ïî ñóòè äåëà âî ìíîãèõ âàðèàíòàõ ïåðåñêàçàí ôðàãìåíò ïóìïóðñêîé ïîýìû „Ëà÷ïëåñèñ â Áóðòíèåêñêîì ïîäâîäíîì çàìêå”. 4. ¹ 461 „Ìàðêî Áîãàòûé”. Ñûí áåäíÿêà çàâëàäåâàåò áîãàòñòâîì êóïöà. Ðóññêèõ 6, ëàòûøñêèõ 150 âàðèàíòîâ. 5. ¹ 471. „Âñëåä çà ðàéñêîé ïòè÷êîé”. Ñþæåò ëàòûøñêèõ âàðèàíòîâ (200) íàïîìèíàåò ñòàðîâåðñêèé äóõîâíûé ñòèõ î Öàðåâè÷å Èîàñàôå. 6. ¹ 485 Áîðìà-ÿðûæêà (=1137). Êîíòàìèíàöèÿ ñþæåòîâ: óáåãàåò èç ïåùåðû âåëèêàíà ïîä áðþõîì áàðàíà (êàê Îäèññåé). Ôðàãìåíòû èç ñêàçîê «Ïüÿíèöà è ëåâ», «Âàâèëîíñêîå öàðñòâî». Ðóññêèõ 10, ëàòûøñêèõ 50 âàðèàíòîâ. 7. ¹ 516 „Ðàéìîíäà”. „Âåðíûé ñëóãà”. „Uzticîgais kalps”. Âëþáëÿåòñÿ â ïîðòðåò öàðåâè÷à. Ðóññêèõ 10, ëàòûøñêèõ 100 âàðèàíòîâ. 158

8. ¹ 552. „Çîëîòîé ïåòóøîê”.  íåêîòîðûõ âàðèàíòàõ îòãîëîñêè ñêàçêè Ïóøêèíà. Ðóññêèõ 10, ëàòûøñêèõ 150 âàðèàíòîâ. 9. ¹ 650. „Áîãàòûðè”.  ìíîãî÷èñëåííûõ ëàòûøñêèõ âàðèàíòàõ óïîìèíàþòñÿ: Èâàí — Ìåäâåæüå Óøêî (Lāčausis-Lāčplesis), Èëüÿ Ìóðîìåö â áîðüáå ñ Ñîëîâüåì ðàçáîéíèêîì, Ýëüÿø — Īliņš (÷óäåñíîå èñöåëåíèå Èëüè Ìóðîìöà), ôðàãìåíòû áûëèíû î Åðóñëàíå Ëàçàðåâè÷å; èç áûëèíû «Àëåøà Ïîïîâè÷ è Òóãàðèí Çìååâè÷», «Âàñèëèé Áóñëàåâ», «Ñàìñîí». Ïðèâîäèì ôðàãìåíò èç ñêàçêè, îïóáëèêîâàííîé â ñáîðíèêå Ï. Øìèòà, VIII ò., ¹ 27, çàïèñàííîé â Ñèëàÿíñêîé âîëîñòè, îá èñöåëåíèè Ýëüÿøà. „Senejūs laikūs dzeivuoja vins boguots saiminīks. Dīvs devja juo sīvai dālu. (...) Kad dāls tyka pruovnoks, tad jis navarēja ni rūku, ni kuoju pacelt. (...) Jam beja uz cepļa pataisīta vīta un tur jis gulēja leidz treisdesmit godim un vysu, kū jam vajadzēja, tū jis darēja uz cepļa. (...) Vysi aizguoja sīna pļautu. Muote īdama uz sīnu, soka dālam, lai jis dazaver, kab kas naiītu ustobā. Kad viņa izguoja, dāls atsagulās un aizmyga. Uzreizes jis izdzierda, ka nazkas īguoja ustobā. Dāls pasamūda un verās, ka īguoja vacs vecīts, kurš soka krūplim: „Kuo tu guļi? Kuop zemē, parunuosim, kas tev ir!” Krūplis vysu jam izstuostīja. Tad vecīts teicja: „Cel, cel rūkas, varbyut, varēsi nūkuopt nu cepļa” È ñîâñåì êàê â ðóññêîé áûëèíå ðàññëàáëåííûé ñëåç ñ çàïå÷üÿ, ñòàë ïîäíîñèòü ñòàðè÷êó âîäó, à òîò åìó „îòâîðà÷èâàòü”. È ÷åì áîëüøå ðàññëàáëåííûé ïèë, òåì ñèëüíåé ñòàíîâèëñÿ. Íåîáû÷íî òîëüêî çàâåðøåíèå ëàòûøñêîé ñêàçêè: „Tad vecīts soka: „Es esmu pats Dīvs un tev dūdu vuordu Eļjašs un divi guns zyrgus, tev vajadzēs braukt pa debesīm leidz pasauļa galam!” 10. ¹ 676. „Àëè-Áàáà è 40 ðàçáîéíèêîâ”. 6 ðóññêèõ è 150 ëàòûøñêèõ âàðèàíòîâ. 11. ¹ 677. „Ñàäêî”. 1 ðóññêèé è 10 ëàòûøñêèõ âàðèàíòîâ (Ñàäêî ïî èìåíè íå íàçûâàåòñÿ). 12. ¹ 707Á ¹ 707 „Áîâà Êîðîëåâè÷”, „Varonis Bova”. Ðóññêèõ 3, ëàòûøñêèõ 200 âàðèàíòîâ (êîíòàìèíèðîâàí ñ „Öàðåì Ñîëòàíîì”). 159


Ïðèâîäèì ôðàãìåíò èç ïóáëèêàöèè Ï. Øìèòà (VI, 22) â ðóññêîì ïåðåâîäå. „Ìàòü Áîâû ïðîãîíÿåò ìóæà, âñòóïàåò â ñâÿçü ñ äðóãèì è çàìûøëÿåò óáèòü Áîâó. Îí ñïàñàåòñÿ íà êîðàáëå.  Áîâó âëþáëÿåòñÿ ïðèíöåññà. Ñ ïîìîùüþ äîáðîãî êîíÿ è ìå÷à Áîâà ïîáåæäàåò âîéñêî ñîïåðíèêà — âåëèêàíà. Çàâèñòíèêè ïîñûëàþò Áîâó ñ ïèñüìîì ê îòöó âåëèêàíà.  äîðîãå îí ïüåò ñòàðèêîâó âîäèöó è çàñûïàåò, à ïðîñíóâøèñü, íå íàõîäèò íè êîíÿ, íè ìå÷à. Îòåö âåëèêàíà áðîñàåò Áîâó â òþðüìó, íî îí óáèâàåò âñåõ ñâîèõ âðàãîâ. Íà îáðàòíîì ïóòè Áîâà îïÿòü âñòðå÷àåò ñòàðè÷êà è õî÷åò åãî óáèòü. Ñòàðè÷îê âîçâðàùàåò êîíÿ, ìå÷ è äàåò òðè ëåêàðñòâà, îò êîòîðûõ ìîæíî ïîñòàðåòü, ïîìîëîäåòü èëè áåñïðîáóäíî ñïàòü äâåíàäöàòü äíåé. Áîâà â îáðàçå ñòàðèêà ÿâëÿåòñÿ ê ïðèíöåññå, êîòîðàÿ ñîáèðàåòñÿ âûõîäèòü çà äðóãîãî. Îíà äàåò æåíèõó ïîíþõàòü ëåêàðñòâî, òîò çàñûïàåò. Áîâà ñ ïðèíöåññîé óõîäÿò. Æåíèõ ïîñûëàåò â ïîãîíþ ñèëà÷à, êîòîðûé ñòàíîâèòñÿ äðóãîì Áîâû. Ñèëà÷ îõðàíÿë ïðèíöåññó, óáèâàåò äâóõ ëüâîâ è ïîãèáàåò ñàì. Ïðèíöåññà äóìàåò, ÷òî è Áîâà ïîãèá, âîçâðàùàåòñÿ ê îòöó. Íå íàéäÿ ïðèíöåññû, Áîâà ñîáèðàåòñÿ æåíèòüñÿ íà äðóãîé.  êîíöå êîíöîâ âñå âûÿñíÿåòñÿ, è Áîâà æåíèòñÿ íà ïðèíöåññå”. 13. ¹ 720 „Òþëüïàííîå äåðåâî” Æóêîâñêîãî „Pamāte nogalina brālīti”. 2 ðóññêèõ, 150 ëàòûøñêèõ âàðèàíòà. Áðàòèê ïîåò: „Māte mani nokāva, tēvs mani apēda, māsiņa manus kauliņus salasīja”. *** Âûÿñíåíèå ñþæåòíûõ ñîâïàäåíèé è ðàçëè÷èé — òîëüêî îäíî íàïðàâëåíèå ñðàâíèòåëüíîãî àíàëèçà ñêàçîê. Äðóãàÿ ñòîðîíà — îïðåäåëåíèå ñòåïåíè ðîäñòâåííîñòè ïåðñîíàæåé, îáùíîñòè èõ óñòðåìëåíèé, ïîñòóïêîâ, ÷åëîâå÷åñêèõ êà÷åñòâ.  ýòîì ñëó÷àå ðå÷ü èäåò î òîì, ÷òî â ðóññêèõ è ëàòûøñêèõ ñêàçêàõ èçâåñòíû âî ìíîãîì áëèçêèå ïîäëèííûå ãåðîè. Ïðåæäå âñåãî ýòî áîãàòûðè, îáëàäàþùèå íåèìîâåðíîé ñèëîé, ñìåêàëêîé, ñíîðîâêîé, à òî è ñâåðõúåñòåñòâåííûìè êà÷åñòâàìè, íàõîäÿùèìèñÿ èíîãäà â êàêîé-íèáóäü çàâåòíîé ÷àñòè òåëà, êàê ó ãðåêîâ „Àõèëëåñîâà ïÿòà”, ó ãåðìàíöåâ — íåóÿçâèìîñòü òåëà Çèãôðèäà çà èñêëþ÷åíèåì îäíîãî åäèíñòâåííîãî ìåñòà. Ó Èâàíà Ìåäâåæüå Óøêî — Lāčausis — ýòî åãî ìåäâåæüè óøè, óíàñëåäîâàííûå îò ìàòåðè ìåäâåäèöû. 160

Ê ýòîé êàòåãîðèè ïðèíàäëåæàò çàèìñòâîâàííûå èç ðóññêèõ áûëèí è ðóññêîé ñðåäíåâåêîâîé ëèòåðàòóðû Èëüÿ Ìóðîìåö — Iliņš (Eljašs), Åðóñëàí Ëàçàðåâè÷, Àëåøà Ïîïîâè÷. Èõ ìåñòî ÷àñòåíüêî çàíèìàåò Èâàí Öàðåâè÷, êîòîðûé ñ òàêèì èìåíåì â ëàòûøñêèå ñêàçêè íå ïðèõîäèò, òàì ïîñòîÿííî — „Ķēniņa dēls” (öàðñêèé ñûí). Ñ íèì èñêóñíî êîíêóðèðóåò è â ðóññêèõ è â ëàòûøñêèõ ñêàçêàõ Òðåòèé ñûí (èíîãäà ñ êâàëèôèêàöèåé „äóðà÷îê”) è, íàêîíåö, îòñòàâíîé ñîëäàò (îí, ïðàâäà, ÷àùå â áûòîâûõ ñêàçêàõ). Ãîðàçäî ìíîãîîáðàçíåå ãåðîèíè âîëøåáíûõ ñêàçîê, îñîáåííî, ðóññêèõ; òóò è Åëåíà Ïðåìóäðàÿ, è Íåóìîéêà, è Áåçðó÷êà, è ÖàðüÄåâèöà, è Öàðåâíà-ëÿãóøêà, è Çîëóøêà, è Ñïÿùàÿ êðàñàâèöà (Sniegbaltīte, Erķšrozīte), è Ìàòü-ðûñü (Lūsiņa), è Ïàä÷åðèöà (Pameita). Íî òîëüêî ó ëàòûøåé ïîïóëÿðíà Zalkša līgava (Íåâåñòà Óæà). Ãîðàçäî ìíîãîîáðàçíåå ïàëèòðà ÷óäåñíûõ ïîìîùíèêîâ ãåðîÿ.  ðóññêèõ ñêàçêàõ ýòî à) ÷åëîâåêîïîäîáíûå ñóùåñòâà, îáëàäàþùèå ðàçëè÷íûìè ÷óäåñíûìè êà÷åñòâàìè: Âûðâè��óá, Âåðòèäóá, Âåðíèãîðà, Âåðòèãîðà, Òðè ïðÿõè, Ìåäíûé Ëîá, Îáúåäàëî, Îïèâàëî; ó ëàòûøåé — Skrējējs, Koku rāvējs, Šavējs, Pūtējs, Saldēdājs, Lielais ēdājs, Labais dziedātājs, Tālu redzējs; b) ìèôîëîãè÷åñêèå ñóùåñòâà: Äóõ â áóòûëêå, Ìîðîçêî, ó ëàòûøåé — Laimas māte, vecītis; c) áëàãîäàðíûå æèâîòíûå: Êîò â ñàïîãàõ, Ñèâêà Áóðêà — âåùèé Êàóðêà, Ñèâêà — Çîëîòàÿ Ùåòèíêà, Êîíåê ãîðáóíîê, Ñåðûé âîëê, Çîëîòàÿ ðûáêà, Ùóêà ïî ÷üåé âåëåíèþ ïðîèñõîäÿò ðàçëè÷íûå ÷óäåñíûå ñîáûòèÿ; ó ëàòûøåé — Runājošā Zirga galva, Zelta zivtiņa, Brīnumputniņš. Ñàìîå áîëüøîå ðàçíîîáðàçèå â ÷óäåñíûõ ïðåäìåòàõ, êîòîðûìè ïîëüçóþòñÿ è ðóññêèå è ëàòûøè. Òîëüêî â íàçâàíèÿõ ìîæíî îòëè÷èòü òèïè÷íî ðóññêèé ñêëàä è ëàä è äîâîëüíî íåëîâêèå ïîïûòêè ïåðåäàòü ñîäåðæàíèå ýòîãî ñêëàäà-ëàäà íà ëàòûøñêîì ÿçûêå: ñêàòåðòü ñàìîáðàíêà — galdiņ klājies, brīnumgalds; òîïîð-ñàìîñåê, ìå÷-êëàäåíåö, äóáèíêà èç ìåøêà, ÷óäåñíîå ðóæüå, ãóñëè ñàìîãóäû — kokles, kas pašas spēlē; øàïêà-íåâèäèìêà — cepure, kas dara neredzamu; ëàìïà Àëàääèíà, êîøåëåê-ñàìîòðÿñ, ÷óäåñíàÿ ñêðèïêà, öåëÿùèå ÿáëîêè.  ðóññêèõ ñêàçêàõ èíîãäà ÷óäåñíûå ïðåäìåòû ïîÿâëÿþòñÿ êàê áû „â êîìïëåêòå”: „ñóìêà, øëÿïà, ðîæîê”, „âåðåòåíî, ñòàíîê, èãëà”, êàæäûé èç êîòîðûõ âûïîëíÿåò ñâîè îïðåäåëåííûå ôóíêöèè ïðè ñïàñåíèè áåãóùèõ ãåðîåâ èëè â äðóãèõ ñëó÷àÿõ. 161


Âðàãè â ðóññêèõ ñêàçêàõ ïðèõîäÿò èç ìèôîëîãèè: ýòî êàðà÷óí, ðóñàëêà, Âèé, ÷åðò, âåäüìà, Êîùåé Áåññìåðòíûé (â ëàòûøñêèõ çàèìñòâîâàíèÿõ ïðîñòî „Nemirstīgais”), à òàêæå ñïåöèôè÷åñêèå ñêàçî÷íûå ÿâëåíèÿ: öåëîå ñåìåéñòâî ìíîãîãîëîâûõ çìèåâ-äðàêîíîâ — ìàòü, åå äî÷åðè; „÷óäî ïîãàíîå”, „ìóæè÷îê ñ íîãîòîê, áîðîäà ñ ëîêîòîê”, æåíèõ-óïûðü, ïðèøåäøèå èç íåìåöêèõ ñêàçîê êàðëèêè è ðàçáîéíèêè ðàçíîãî êàëèáðà.  ëàòûøñêèõ ñêàçêàõ â ôóíêöèÿõ âðàãîâ ïðåîáëàäàþò ïðèøåäøèå èç íåìåöêèõ ñêàçîê ëþäîåäû, âåëèêàíû, ãíîìû-êàðëèêè, „ūdens meitas”, „pūķi” (êîðãîðóøè), îáùèå ñ ðóññêèìè âåäüìû, ÷åðòè, ëåòàþùèå â ãðîáó âåäüìû. È â ðóññêèõ âîëøåáíûõ ñêàçêàõ íåò íåäîñòàòêà â ïåñåíêàõ, êîòîðûå ðàñïåâàþòñÿ è ãåðîÿìè, è âðàãàìè. Òàê, â ñáîðíèêå Èâ. Ôðèäðèõà ãåðîé îáðàùàåòñÿ ê ñâîåìó ÷óäåñíîìó êîíþ ñî ñëîâàìè: — Ñèâêà-áóðêà, âåùèé Êàóðêà, Âñòàíü ïåðåäî ìíîé, êàê ëèñò ïåðåä òðàâîé.

È äàëüøå òåêñò ñêàçêè ïðèíèìàåò òàêæå ñòèõîòâîðíóþ ôîðìó: Êîíü áåæèò, çåìëÿ äðîæèò, Èç óøåé äûì, èç íîçäðåé — ïëàìÿ.

Ïðåâðàùåííûé â áàðàøêà áðàòèê ñâîåé ñåñòðå Àëåíóøêå, ïðèøåäøåé åìó íà ïîìîùü, ïîåò: Êèïÿò ãîðøêè êèïó÷èå Ìåíÿ ñãóáèòü õî÷åò, Àëåíóøêà.

Áûòîâûå ñêàçêè È â äðóãèõ ðàçäåëàõ óêàçàòåëåé Àíäðååâà è Àðàéñà—Ìåäíå òðóäíî îòûñêàòü òàêèå íîìåðà, â êîòîðûõ áûëè áû òîëüêî ðóññêèå èëè òîëüêî ëàòûøñêèå ñþæåòû. Åñëè èñêëþ÷èòåëüíî ëàòûøñêèå ñþæåòû è íàõîäÿòñÿ, òî òîëüêî â åäèíè÷íûõ çàïèñÿõ. Åäèíè÷íûå çàïèñè ëàòûøñêèõ ñþæåòîâ è â òåõ ñëó÷àÿõ, åñëè îíè ïåðåäàþò ñóãóáî ðóññêèé, ïðàâîñëàâíûé ñþæåò, êîòîðûé èäåò èç ðóññêèõ êíèã äëÿ ÷òåíèÿ êîíöà XIX, íà÷àëà XX â. Äàæå æèòèå ñâ. Ôåîäîñèÿ Ïå÷åðñêîãî ïîïàëî â ðàçðÿä ëàòûøñêîãî ôîëüêëîðà. Âîò ÷òî îòûñêàë èçâåñòíûé èññëåäîâàòåëü ïðàâîñëàâèÿ â ëàòûøñêîì ôîëüêëîðå Þðèñ Êðåéö â IX òîìå ñáîðíèêà ëàòûøñêèõ ñêàçîê è ïðåäàíèé Ï. Øìèòà: 162

„Sen senajos laikos, kad pats Dievs un Svētie staigāja pa šo pasauli, pie viena ķēniņa atnāca kāds ceļa vīrs. Ķēniņš sāka vaicāt ceļa vīram, no kurienes tas ira. Ceļa vīrs izstāstīja ķēniņam, ka viņš ir no vienas baznīcas, un ka viņa vārds ir Pēteris. Ķēniņš gribēja, lai svētais Pēteris pārgulētu pie viņa par nakti, bet svētais Pēteris negribēja palikt par nakti pie ķēniņa un teica ka viņš iet gulēt tādā un tādā baznīcā, kur to citi gaidot. Ķēniņš negribēja palaist Pēteri iet kājām līdz baznīcai un lika saviem kalpiem aizjūgt zirgus un novest Pēteri. Kalps aizjūdza zirgu, domādams, ka brauks kāda princese, bet veras: sēdās karietē nez kāds nabags. Kalps izbrauca no pils, skatās: nav neviena cilvēka uz ceļa. Tad tas saka Pēterim: — Tu tak esi nabags. Sēsties tu labāk manā vietā par kučieri, bet es tavā. Pēteris, nekā nesacīdams, izkāpa no karietes un saka iet kājām, bet kalps, kā liels kungs gulēja karietē un brauca. Taisījās jau diena, pa ceļu brauca daudz ļaužu, tie pazina Pēteri un sāka kliegt un klanīties viņam. No liela trokšņa kalps piecēlās no salda miega un, redzēdams, kā ļaudis tam nabagam klanās, nobijās un nezināja, ko darīt. Skatās: stāv baznīca, pie baznīcas visi baznīckungi sveicina to ar procesīju. Kalps nobijās, pavisam nolaida galvu, domādams par sevi. — Vai Dieviņ! Ko es esmu padarījis! Pēteris, redzēdams noskumušo kalpu, piegāja klāt, paņēma to aiz rokas, ieveda baznīcā un lika baznīckungam dot kalpam paēst un naudu uz ceļu. Kalps bija ļoti priecīgs, ka Pēteris par tādu grēku nesodīja, bet vēl nožēloja. Atbrauca pie ķēniņa, bet nestāstīja viss tam par to, tikai pats visu mūžu nevarēja Pētera aizmirst”. Çàïèñàíà â Ìàêàøàíñêîé âîëîñòè.

Þ. Êðåéö äëÿ ñîïîñòàâëåíèÿ ïðèâîäèò îðèãèíàë èç æèòèÿ Ôåîäîñèÿ Ïå÷åðñêîãî òàêæå íà ëàòûøñêîì ÿçûêå (â ñâîåì ïåðåâîäå): „Reiz taisnais [Feodosijs] kādā lietā aizgāja pie dievbijīga kņaza Izjaslava, bet tā kā tas tobrīd atradās tālu no pilsētas, tad Feodosijam bija jānokavējas tur līdz vakaram. Kad viņš saka taisīties uz māju, dievbijīgais kņazs lika aizvest viņu uz klosteri savos ratos. Ceļa vedējs kalps, redzēdams, ka taisnais ģērbies sliktās drēbēs, un domādams, ka tas ir nevis igumens, bet vienkāršs mūks, sacīja tam: — Mūk! Sēsties tu zirgā, bet es sēdīšos ratos. Taisnais tūlīt klusi nokāpa no ratiem, atdodams tur savu vietu kalpam, bet pats vai nu gāja kājām, vai arī, kad nokusa, sēdās zirgā 163


jāšus. Tā viņi brauca naktī. Gaismai austot sāka gadīties tiem pretim augstmaņi, kuri jāja uz kņazu. Tie pazīdami taisno, nokāpa no zirgiem un zemu klanījās tam. Tad taisnais griezās pie kalpa un sacīja tam: — Ir jau diena. Celies no ratiem un sēsties savā zirgā. Kalps, ieraudzījis, ka taisnajam klanās augstmaņi, nobijās un, nokāpis no ratiem sēdās zirgā. Pa to laiku pretim nākošie biežāk un biežāk sāka sveicināt taisno, kad tas sēdās ratos. Viņa vedējs kalps no to vēl vairāk apjuka. Kad viņi tā piebrauca pie klostera, taisnajam iznāca pretī visi brāļi un sveicināja to, klanīdamies līdz zemei. Kalpam uznāca vēl lielākas bailes, un viņš nevarēja izprast, kas ir tas, kuram visi klanās. Bet taisnais paņēmis to aiz rokas, ieveda klostera ēdamistabā un tur lika viņu pabarot un padzirdīt, pēc tā atlaida to ar dāvanām”. Ðóññêèé òåêñò æèòèÿ íàïå÷àòàí â «Êíèãå äëÿ ÷òåíèÿ» À. Áàðàíîâà.

 ðàçäåëå ñêàçîê íà ìîðàëüíî-áûòîâûå òåìû çàôèêñèðîâàíû è ñþæåòû, áëèçêèå ê íàðîäíûì ðàññêàçàì Ëüâà Òîëñòîãî: 1. ¹ 827 „Òðè ñòàðöà” (èõ ìîëèòâà: „Òðîå âàñ, òðîå íàñ, ïîìèëóé íàñ”). 2. ¹ 844 „Ðóáàøêà ñ÷àñòëèâîãî ÷åëîâåêà” — ñþæåò Ë. Òîëñòîãî: ó ñ÷àñòëèâîãî ÷åëîâåêà ðóáàøêè íåò. 3. ¹ 847 „Çîëîòîå ñòðåìå÷êî” (ñâ. Ãåîðãèÿ: îòäàåò áåäíÿêó ñâîå çîëîòîå ñòðåìÿ). Èç áûòîâûõ ñêàçîê îñîáåííî îáðàùàþò íà ñåáÿ âíèìàíèå ¹¹ 1534, 1660 „Øåìÿêèí ñóä”. Ñêàçêà ýòà çàïèñàíà âî âñåõ ðåãèîíàõ Ëàòâèè, òî÷íî âîñïðîèçâîäèò âñå äåòàëè ðóññêîãî îðèãèíàëà: è ìîòèâ îòîðâàííîãî ëîøàäèíîãî õâîñòà, è óáèòîé áîëüíîé ìàòåðè, êîòîðóþ ñûí âåç â ëîäêå ïîä ìîñòîì, ñ êîòîðîãî îáâèíÿåìûé ñïðûãíóë, è êàìåíü, ïîêàçûâàåìûé Øåìÿêå è ïðèíÿòûé èì çà ïîäíîøåíèå, è ðàäîñòü ñóäüè â ñâÿçè ñ òåì, ÷òî îêàçàëñÿ íå óáèòûì. Ñðåäè àíåêäîòîâ â óêàçàòåëå Àðàéñà—Ìåäíå âûäåëÿåòñÿ òàêæå öèêë àíåêäîòîâ î øóòå Áàëàêèðåâå: 1. ¹ 1590. Øóòó çàïðåùåíî ïîÿâëÿòüñÿ íà çåìëå öàðÿ, îí ïðèåçæàåò íà âîçó, íàïîëíåííîì ÷óæîé (øâåäñêîé) çåìëåé. 2. ¹ 1610. Öàðü áüåò øóòà è íàãðàæäàåò, øóò ïîâòîðÿåò òî æå ñ ãåíåðàëîì. 164

ÈÑÒÎÐÈ×ÅÑÊÈÅ ÏÐÅÄÀÍÈß, ËÅÃÅÍÄÛ, ÏÎÁÛÂÀËÜÙÈÍÛ, ÀÍÅÊÄÎÒÛ Õîòÿ òåìà ýòà çàòðàãèâàëàñü óæå â ïðåäûäóùåì ðàçäåëå (ëåãåíäà î Ôåîäîñèè Ïå÷åðñêîì, àíåêäîòû î øóòå Áàëàêèðåâå), ÷àñòü íàèáîëåå çíà÷èìûõ ëåãåíä è ïðåäàíèé ìû âûäåëèëè â îñîáûé ðàçäåë. Ïðåæäå âñåãî ïðèñòàëüíîãî âíèìàíèÿ çàñëóæèâàþò ëèøü ëàòûøàìè ñîáðàííûå è ñèñòåìàòèçèðîâàííûå èñòîðè÷åñêèå ïðåäàíèÿ î ãîðîäèùàõ è äðåâíèõ ìîãèëüíèêàõ-êëàäáèùàõ (êóðãàíàõ), çàìêàõ è äâîðöàõ, õðàìàõ, îâèíàõ (ñâÿçàííûõ ñ ÷åðòîâùèíîé); î çëûõ áàðèíàõ ìó÷èòåëÿõ ëàòûøñêèõ êðåñòüÿí, î âîéñêàõ, íåïðåñòàííî âîåâàâøèõ ýòó êðîâîòî÷àùóþ çåìëþ, î çà÷èíùèêàõ ýòèõ âîéí — êîðîëÿõ, öàðÿõ, ïîëêîâîäöàõ, ïîëèòè÷åñêèõ äåÿòåëÿõ. Èç âñåãî îãðîìíîãî ìíîãîîáðàçèÿ ìàòåðèàëà, îñîáåííî â ëàòûøñêèõ ôîëüêëîðíûõ çàïèñÿõ, ìû îòîáðàëè òîëüêî òå, êîòîðûå òàê èëè èíà÷å îòíîñÿòñÿ ê ðóññêî-ëàòûøñêèì êóëüòóðíûì êîíòàêòàì, îñòàâëÿÿ òèïîëîãè÷åñêèå èññëåäîâàíèÿ äëÿ ïîñëåäóþùèõ èññëåäîâàòåëåé.

1. Ëåãåíäû î ãîðîäèùàõ Ìíîãî ëåãåíä, ïðåäàíèé, ïîáûâàëüùèí, áûëè÷åê ñîáðàíî íå òîëüêî â Àðõèâå ëàòûøñêîãî ôîëüêëîðà. Ìíîãî îïóáëèêîâàíî â ñîñòàâëåííûõ Áðàñòûíåì6 îïèñàíèÿõ ëàòâèéñêèõ ãîðîäèù, äðåâíèõ çàõîðîíåíèé, õðàìîâûõ (öåðêîâíûõ) è âèñåëüíûõ ãîð, êóëüòîâûõ êàìíåé è äåðåâüåâ. ×óòü ëè íå î êàæäîì ãîðîäèùå ðàññêàçûâàåòñÿ, ÷òî â íåãî ïðîâàëèëàñü ñòîÿâøàÿ íà íåì êðåïîñòü èëè öåðêîâü ñî âñåìè ëþäüìè. Ïî âîñêðåñåíüÿì èëè áîëüøèì ïðàçäíèêàì ñëûøàí èç-ïîä çåìëè çâîí è ïåñíè ìîëÿùèõñÿ.  êàæäîì èç ãîðîäèù çàðûò êëàä, êîòîðûé èíîãäà âûõîäèò íà ïîâåðõíîñòü òî ëè â âèäå áî÷êè ñ çîëîòîì, òî ëè â âèäå ñâèíêè èëè ñîáà÷êè, òî ëè â âèäå äåâèöû, êîòîðàÿ î ÷åì-ëèáî ïðîñèò. Ïðèìå÷àòåëüíî „êîíôåññèîíàëüíîå” ïðåäàíèå î ãîðîäèùå â Ëàäóøàõ Ðåçåêíåíñêîãî ðàéîíà. Îäíîìó ìåñòíîìó ñòàðîâåðó ïðèñíèëîñü, 6 Brastiņš E. Latvijas pilskalni. Latgale // Pieminekļu valdes materiāli. — Rīga, 1928.

165


÷òî îí êëàä îòêîïàåò, åñëè áóäåò êîïàòü âìåñòå ñ êàòîëèêîì è ïðàâîñëàâíûì. Ñîáðàâ èõ ñåáå â òîâàðèùè, ñòàðîâåð ïîøåë êëàä êîïàòü. È êîãäà áî÷êà ñ äåíüãàìè óæå ïîÿâèëàñü, ñòàðîâåð ïîäóìàë: „À çà÷åì ìíå ñ íèìè äåëèòüñÿ?” Ìîìåíòàëüíî áî÷êà óøëà îáðàòíî â ãîðó.  êàæäîì ãîðîäèùå ñóùåñòâóþò ïîäçåìíûå õîäû. Îáû÷íî ðàññêàçûâàþò, ÷òî â îäíó äûðêó âïóñêàëè ëèáî ïðèâÿçàííîãî ïàñòóøêà, ëèáî ñîáà÷êó, à ÷àùå âñåãî óòêó, êîòîðûå ïîòîì ëèáî âûïëûâàëè â ñîñåäíåì îçåðå èëè ãäå-òî ïîáëèçîñòè ãîðîäèùà. Ê ñîæàëåíèþ, Áðàñòèíüø íå îòìå÷àë, íà êàêîì ÿçûêå (îò êàêîé íàöèîíàëüíîñòè) çàïèñàíû ëàòãàëüñêèå ïðåäàíèÿ, íî äóìàåòñÿ, ÷òî îäèíàêîâûìè îíè áûëè è ó ëàòûøåé, è ó ðóññêèõ. Î ãîðîäàõ, êðåïîñòÿõ, äâîðöàõ, öåðêâàõ çàïèñàíû è îïóáëèêîâàíû òîëüêî ëàòûøñêèå ïðåäàíèÿ. Îò ðóññêèõ è áåëîðóñîâ Ëàòãàëèè çàïèñàíû ñ÷èòàííûå åäèíèöû (Ôðèäðèõ, 1980).

2. Ïðåäàíèÿ î Ïåòðå Âåëèêîì Áîëüøîé èíòåðåñ ñðåäè ðóññêîÿçû÷íîãî íàñåëåíèÿ Ëàòâèè âûçâàëà íåîäíîêðàòíàÿ ïóáëèêàöèÿ ñòàòüè Á. Èíôàíüåâà î Ïåòðå Âåëèêîì â çàïèñÿõ ëàòûøñêîãî ôîëüêëîðà7. Ñðåäè ýòèõ çàïèñåé íåìàëî çàèìñòâîâàíèé èç ðóññêîãî ôîëüêëîðà, íàïðèìåð, îòìå÷åííûå óæå âûøå àíåêäîòû î øóòå Áàëàêèðåâå (îíè âñå îòíîñÿòñÿ êî âðåìåíè Ïåòðà Âåëèêîãî) è ñ íèì íåïîñðåäñòâåííî ñâÿçàííû. Ñëåäóåò óïîìÿíóòü è çàèìñòâîâàííûå èç ðóññêîãî ôîëüêëîðà ïðåäàíèÿ î öàðå Ïåòðå è êóçíåöå (¹ *921 Í* II). Îòêëèêè íà ðóññêèå ïðåäàíèÿ î Ïåòðå ìîæíî, êðîìå òîãî, óñìîòðåòü â ïðåäàíèÿõ „Áåñïå÷àëüíûé ìîíàñòûðü”, „Ïåòð êðåñòèò äåòåé” (áðîäÿ÷èé ñþæåò), „×åé ñîëäàò ëó÷øå”, „Ïðîñòîëþäèí (êóïåö) â ãîñòÿõ ó Ïåòðà”8. Áî′ëüøèé èíòåðåñ, ðàçóìååòñÿ, ïðåäñòàâëÿþò ïðåäàíèÿ, ëåãåíäû, ïîáûâàëüùèíû, áûëè÷êè, ñâÿçàííûå ñ ïðåáûâàíèåì Ïåòðà íà çåìëå ëàòûøåé. Êðàåâåä÷åñêèé èíòåðåñ áîëüøå âñåãî ïðåäñòàâëÿþò êàê ðàç ïîñëåäíèå, â èäåéíîì è õóäîæåñòâåííîì îòíîøåíèè ìåíåå ïðèìå÷àòåëüíûå. 7 Èñòî÷íèêè ñì. â ñòàòüå Á. Èíôàíòüåâà “Îáðàç Ïåòðà Âåëèêîãî â ëàòûøñêèõ ïðåäàíèÿõ è ïîáûâàëüùèíàõ” // Èñòîðè÷åñêèé âåñòíèê (Ïðèëîæåíèå ê ãàçåòå «Îáðàçîâàíèå è êàðüåðà»). — 2001. — ¹ 3. — 12—25 ñåíò.; Êëèî. — 2003. — ¹ 2. — Ñ. 6—7; Ñóááîòà. — 2004. 8 [Ðàéêîâà È.] Ïåòð I. Ïðåäàíèÿ, ëåãåíäû, ñêàçêè è àíåêäîòû. — Ì: Ñàáàøíèêîâû, 1993.

166

Âî âðåìÿ ôîëüêëîðèñòè÷åñêîé ýêñïåäèöèè â Áàóñê, ó êàæäîãî èç ó÷àñòíèêîâ ýêñïåäèöèè îêàçàëàñü çàïèñü îá îãðîìíîì êàìíå, çà êîòîðûì òî ëè çàâòðàêàë, òî ëè îáåäàë, òî ëè óæèíàë Ïåòð, òî ëè îäíè, òî ëè ñ ïîëüñêèì êîðîëåì Àâãóñòîì, òî ëè ñ ñîëäàòîì. Çàòåì Ïåòð ïîäíÿë êàìåíü (òîëüêî îí ìîã ýòî ñäåëàòü, õîòÿ è Àâãóñò ñëàâèëñÿ ñâîåé íåèìîâåðíîé ôèçè÷åñêîé ñèëîé), ïîëîæèë ïîä êàìåíü çîëîòûå ëîæêó è âèëêó èëè ñâîþ çîëîòóþ ñàáëþ, êîòîðûå è ïî ñåé äåíü òàì ëåæàò. À êàìåíü òîò ïî íà÷àëó ÷åðò íåñ â Áàóñê, ãäå ñòðîèëè êàêîå-òî çäàíèå, íî çàïåë ïåòóõ è êàìåíü ïðèøëîñü òàì áðîñèòü. Öåñèññêèå ñòàðîæèëû ñ áîëüøèì óâàæåíèåì ïîêàçûâàëè â 1953 ã. ñîáèðàòåëÿì ôîëüêëîðà ëèïó, êîòîðóþ ïîñàäèë Ïåòð, ïðîåçæàÿ ÷åðåç ãîðîä â Ðèãó, è „èìïåðàòîðñêîå êðåñëî” — õîëìèê, ñ êîòîðîãî îòêðûâàëñÿ ïðåêðàñíûé âèä íà Ãàóþ.  1710 ã. çäåñü ñèäåë Ïåòð è ëþáîâàëñÿ ðåêîé. Ïåòðîâñêèìè ñóâåíèðàìè ìîãóò ãîðäèòüñÿ è äðóãèå ëàòâèéñêèå ãîðîäà è ñåëà. Ýòî è äóá â Êðèìóëäå îêîëî Êèðáåëåé, ïîä êîòîðûì Ïåòð çàêîïàë öåëûé áî÷îíîê çîëîòûõ ìîíåò, è äâå ñîñíû íà îáî÷èíå øîññå â Ëèçóìñêîé âîëîñòè, íåïîäàëåêó îò õóòîðà Ãðèìèíàóæè, ãäå öàðü âñòðåòèëñÿ ñî øâåäñêîé äåëåãàöèåé. Ê òàêèì ïàìÿòíûì âåùàì îòíîñèòñÿ è êîâø, ïî ñåé äåíü ñîõðàíèâøèéñÿ â Êåíèíüöèåìå, èç êîòîðîãî Ïåòð ïèë, êîãäà ïðîåçæàë èç Êóëäèãè â Àéçïóòå, à òàêæå âÿç â Ðèãå, â ñàäó Âèåñòóðà (öàðñêîì ñàäó, ñàäó Ïðàçäíèêîâ ïåñíè), êîòîðûé áûë ïîñàæåí êîðíåì ââåðõ, ÷òîáû äîêàçàòü âîçìîæíîñòü Ïåòðà ïðåîáðàçîâûâàòü ïðèðîäó, — è ìîãèëû ñîðàòíèêîâ öàðÿ, êîòîðûõ Ïåòð âåëåë ïîõîðîíèòü ó Ãàóåíñêîãî çàìêà ïîñëå òîãî, êàê ýòîò çàìîê áûë âçÿò. Íà ìîãèëàõ ýòèõ è ïî ñåé äåíü „ñóøàòñÿ” äåíüãè (â âèäå îãîíüêîâ) è ðàñõàæèâàåò âàæíûé ãåíåðàë, õðàíèòåëü ýòèõ ìîãèë è çîëîòà, ñîêðûòûõ â ïîãðåáàõ çàìêà. Ñ èìåíåì Ïåòðà ñâÿçàíà è Âàëäåìàðïèëññêàÿ öåðêîâü, ïîñòðîåííàÿ íà ìåñòå âûñî÷åííîé ñîñíû, âëåçøè íà êîòîðóþ çàáëóäèâøèéñÿ öàðü óâèäåë îãîíåê ñîñåäíåé ìûçû è òàêèì îáðàçîì ñïàññÿ.  ëàòûøñêîì ôîëüêëîðå Ïåòð êàê ïðåîáðàçîâàòåëü ïðèðîäû âûñòóïàåò è â äðóãîì ïëàíå. Ó ïîäíîæèÿ ãîðû Êàðàòêàëíñ (î÷åâèäíî, èìååòñÿ â âèäó Karatāvu kalns) â Öåñâàéíå âèäíà áîëüøàÿ ÿìà. Ýòà ÿìà, ïî ñëîâàì æèòåëåé „âûãîðåëà îò ñèãàðû, áðîøåííîé Ïåòðîì Âåëèêèì, êîãäà òîò ïðîõîäèë ÷åðåç Öåñâàéíå”. À Ëóáàíñêîå îçåðî ïðîèçîøëî îò òîãî, ÷òî öàðü âåëåë çàïðóäèòü ðåêó Àéâèåêñòå, ÷òîáû åãî âîéñêî ìîãëî ïðîäâèíóòüñÿ âïåðåä ê 167


Ëóáàíè. Íåáîëüøîé ðó÷ååê â ëåñó, ãäå òåïåðü íàõîäèòñÿ ßóíïèåáàëãñêîå êëàäáèùå, ñòàë íàçûâàòüñÿ „Sarkanpalte” îò òîãî, ÷òî åãî âîäà ïîëó÷èëà êðàñíûé îòòåíîê îò êðîâè, ñòåêàâøåé â íåãî âî âðåìÿ óæàñíîé áèòâû, â êîòîðîé ó÷àñòâîâàëè ðóññêèå âîéñêà ïîä ðóêîâîäñòâîì ñàìîãî öàðÿ. Èìåííî öàðü Ïåòð — àâòîð ëàòâèéñêèõ ãèäðîíèìîâ. Òàê ïîÿâèëîñü íàçâàíèå îäíîãî ëàòãàëüñêîãî îçåðà. Îíî áûëî òàê âåëèêî, ÷òî ó öàðÿ ñïðîñèëè: „Ýòî îçåðî èëè ìîðå?” — „Ýòî ðàçíî”, — îòâåòèë öàðü è ñ òåõ ïîð îçåðî ñòàëî íàçûâàòüñÿ Ðàçíî. Íåêîòîðûå ìåñòíîñòè, ñâÿçàííûå ñ èìåíåì Ïåòðà, ïðåîäîëåâàþò ñâîé êðàåâåä÷åñêèé õàðàêòåð è îáðàñòàþò èäåîëîãè÷åñêèì ñîäåðæàíèåì, — îíè ñâÿçàíû ñ ÷óäåñíûì èçáàâëåíèåì öàðÿ îò ðàçëè÷íûõ îïàñíîñòåé, íåïðåñòàííî ïðåãðàæäàþùèõ åãî ïóòü íà âðàæäåáíîé ïî íà÷àëó òåððèòîðèè Ëàòâèè. Îáúÿñíÿÿ íåîáû÷íûå ïðèâèëåãèè æèòåëåé Êåíèíöèåìñà â Êóðçåìå (íà ñàìîì äåëå ýòè ïðèâèëåãèè âîñõîäÿò åùå ê âðåìåíàì ñîçäàíèÿ Ëèâîíñêîãî ðûöàðñêîãî ãîñóäàðñòâà è ñîáëþäàëèñü äî 1940 ãîäà), ðàññêàç÷èêè ãîâîðèëè î íàãðàäå çà î÷åðåäíîå ñïàñåíèå Ïåòðà. Öàðü, óçíàâ îò êåíèíöèåìñêîãî ñòàðèêà î ãîòîâÿùåìñÿ ïîêóøåíèè, ïîìåíÿëñÿ ñ íèì îäåæäîé.  ðåçóëüòàòå ñòàðè÷îê ïîãèá, à êåíèíöèåìöû ïîëó÷èëè îñîáûå ïðèâèëåãèè (ñõîäíîå ïðåäàíèå çàôèêñèðîâàíî è â ðîññèéñêîì ôîëüêëîðå). Äðóãîé ñïàñèòåëü Ïåòðà — ñáåæàâøèé îò ïîìåùèêà îõîòíèêáðàêîíüåð, êîòîðûé âûâîäèò èç äðåìó÷åãî ëåñà íåïîäàëåêó îò Åëãàâû çàáëóäèâøåãîñÿ òàì Ïåòðà. Çà ýòî öàðü äàðèò áðàêîíüåðó âñþ òåððèòîðèþ Îçîëìóéæè, âñþ çåìëþ, êîòîðóþ íà öàðñêîì êîíå ñìîæåò îáñêàêàòü çà îäèí äåíü. Ñïàñàþò Ïåòðà è æåíùèíû. Òàê ñëó÷èëîñü â Ðóåíñêîì îêðóãå. Öàðü ñêàêàë ïî Ðóåíñêî—Âàëìèåðñêîé äîðîãå (îíà è òåïåðü ñîõðàíèëàñü!). Çà íèì ãíàëèñü øâåäû. Êîãäà Ïåòð ñîîáðàçèë, ÷òî óéòè îò ïîãîíè íå ñìîæåò, çàáåæàë â îäíó óñàäüáó. È â õëåáíóþ ïå÷ü. Âåëåë, êîëè êòî âîéäåò, ÷òîá õîçÿéêà ñðàçó æå êàê áû ïå÷ü ñòàëà ðàñòàïëèâàòü. Êàê æå. Øâåäû òóò êàê òóò. — „Íå âèäåëà ëè òàêîãî-òî è òàêîãî-òî?” — „Íå âèäåëà”. È õîçÿéêà êëàäåò â ïå÷ü äðîâà è ñîáèðàåòñÿ âðîäå ðàñòàïëèâàòü. Òàê Ïåòð ñïàññÿ.  çíàê áëàãîäàðíîñòè îí ïîäàðèë åé óñàäüáó. È íèêàêèõ íàëîãîâ çà óñàäüáó îíà íå äîëæíà áûëà ïëàòèòü. À âîñïèòàííèöà ïàñòîðà Ãëþêà èç Àëóêñíå (ïî èìåíè îíà â ïðåäàíèè íå íàçâàíà) ïðÿ÷åò Ïåòðà â øêàôó, ñïàñàÿ åãî îò øâåäîâ. Ïîïàë æå Ïåòð â øêàô àëóêñíåíñêîãî ïàñòîðà, çàáåæàâ â íà÷àëå â 168

Àëóêñíåíñêóþ öåðêîâü. Ïîñëå ñïàñåíèÿ ìåæäó Ïåòðîì è Ãëþêîì ïðîèñõîäèò òàêîé ðàçãîâîð. Ïåòð ñïðàøèâàåò, ñêîëüêî îí äîëæåí çàïëàòèòü çà ñâîå ñïàñåíèå. Ïàñòîð îòâå÷àåò: Ïåòð ñàì äîëæåí çíàòü, ÷òî íóæíî äåëàòü. Ïåòð æåíèòñÿ íà âîñïèòàííèöå Ãëþêà è ïîçäíåå îíà ñòàëà èìïåðàòðèöåé Åêàòåðèíîé.  ëàòûøñêèõ ïðåäàíèÿõ ìîæíî îòûñêàòü è äðóãóþ âåðñèþ æåíèòüáû Ïåòðà. „Ðóññêèé èìïåðàòîð åõàë ïî Âèäçåìå. Íà îáî÷èíå äîðîãè óâèäåë ïàñòóøêó. Èìïåðàòîðó ïàñòóøêà ïîíðàâèëàñü, è îí åå óâåç â Ïåòåðáóðã. Ýòà ïàñòóøêà ñòàëà èìïåðàòðèöåé”. Îäíàêî, ïîäëèííûå ïðåäàíèÿ î Ïåòðå, âîøåäøèå â çîëîòîé ôîíä ëàòûøñêîãî ôîëüêëîðà, îòîáðàçèâøèåñÿ â ëàòûøñêîé ëèòåðàòóðíîé êëàññèêå è ïåðåøåäøèå â ðåïåðòóàðû ðóññêèõ ñêàçî÷íèêîâ ñîñåäíèõ ñ Ëàòâèåé ðàéîíîâ (Ñìîëåíñêà è Êàðåëèè) — 1) ñïàñåíèå Ïåòðîì Ðèãè è 2) î Ðèæñêîé âåäüìå.

3. Ïåòð ñïàñàåò Ðèãó Åñëè âåðèòü ëàòûøñêèì ïðåäàíèÿì, íå áóäü Ïåòðà, íå áûëî áû è Ðèãè. „Ýòî áûëî òîãäà, êîãäà øâåäû ñ ðóññêèìè âîåâàëè. Ïåòð ïåðåîäåëñÿ òàêèì âðîäå íèùèì è âîøåë íå óçíàííûé â Ðèãó ðàçâåäàòü. Çàõîòåëîñü åñòü, õîäèë ïî ãîðîäó â ïîèñêàõ åäû. Ïðîõîäèë ìèìî àìáàðîâ ñ ïîðîõîì. Óâèäåë ÷åðåç îêíî, ÷òî òàì, â àìáàðå, ãîðåëà ñâå÷à. Ñâå÷êó ïîñòàâèëè øâåäû, îíè ñîáèðàëèñü ïîêèíóòü Ðèãó è ïîñòàâèëè ñâå÷ó, ÷òîáû îíà âûãîðåëà è çàæãëà ïîðîõ. Òîãäà Ðèãà âçëåòåëà áû íà âîçäóõ. Ïåòð çàøåë åùå â îäèí äîì íà êóõíþ ïîåñòü è çàòåì ïîñïåøèë ê ðóññêîìó âîéñêó. Êóõàðêà âèäèò, ÷òî ó ÷óæàíèíà ïîä òðÿïüåì íèùåãî âðîäå êàê çâåçäû ïîáëåñêèâàþò; îíà ðåøèëà, ÷òî ýòî öàðü è ðàññêàçàëà øâåäñêîìó âîåíîíà÷àëüíèêó. Ïåòðà èùóò ïîâñþäó, à îí âûøåë èç êóõíè, óâèäåë íà òåëåãå ÿùèê ñ íàâîçîì, êîòîðûé ïîâåçóò íà ïîëå. Ëåã â ÿùèê. Øâåäû åãî èùóò â ãîðîäå, à Ïåòð ñïåøèò ê ðóññêîìó âîéñêó è âåäåò åãî íà Ðèãó. Öàðü ïðåæäå âñåãî ñïåøèò ê òîìó àìáàðó, ãäå ãîðåëà ñâå÷à. Òà óæ ñîâñåì äîãîðåëà, è îãîíü áûë ïî÷òè ó ñàìîãî ïîðîõà. Ïåòð âîâðåìÿ ïîòóøèë îãîíü è òàêèì îáðàçîì ñïàñ Ðèãó îò âçðûâà. Êîãäà Ïåòð âî ãëàâå âîéñêà òîðîïèëñÿ ê àìáàðó, ÷òîáû ïîòóøèòü ñâå÷ó, îí ñêàêàë òàê áûñòðî, ÷òî ó åãî êîíÿ ïîäêîâà îòëåòåëà è ïîïàëà ÷åðåç îêíî òðåòüåãî ýòàæà â îäèí äîì. Ýòà ïîäêîâà è ïî ñåé äåíü âèäíà íà äîìå îêîëî çäàíèÿ „Óëüÿ”. 169


Îòäåëüíûå ìîòèâû, èç êîòîðûõ ñêëàäûâàåòñÿ ýòî ïðåäàíèå, ìîæíî îáíàðóæèòü è â äðóãèõ âåðñèÿõ ïðåáûâàíèÿ Ïåòðà â Ðèãå. Íàïðèìåð, ìîòèâ î çâåçäàõ, áëåñòÿùèõ íà ãðóäè öàðÿ ïîä ëîõìîòüÿìè íèùåãî, óïîìèíàåòñÿ, íî â èíîé òðàêòîâêå â íàèáîëåå ñòàðîé çàïèñè ïðåäàíèÿ î Ïåòðå â Ðèãå, ñîõðàíèâøåéñÿ â ðóêîïèñíîé ëåòîïèñè Àäåðêàøñêîé öåðêâè (àâòîð — ïðàâîñëàâíûé ñâÿùåííèê ßíèñ Ëèöèñ, äàâíèé ñîòðóäíèê Èâàíà Àêñàêîâà è Þðèÿ Ñàìàðèíà).  ýòîì âàðèàíòå (çàïèñü ñäåëàíà â 1876 ã.) çâåçäû íàõîäÿòñÿ íå íà ïëàòüå öàðÿ, à íà åãî òåëå (ñîâñåì êàê â ðóññêèõ ïðåäàíèÿõ î Ïóãà÷åâå), è òåì ñàìûì óêàçûâàþò íà åãî ïðèðîäíîå öàðñêîå ïðîèñõîæäåíèå. Íî îñîáîå âíèìàíèå ðàññêàç÷èêîâ ïðåäàíèé è ïîáûâàëüùèí î Ïåòðå ïðèâëåê ìîòèâ ñïàñåíèÿ öàðÿ â ÿùèêå ñ íàâîçîì.  îäíîì èç âàðèàíòîâ äàæå íàçûâàåòñÿ ôàìèëèÿ êó÷åðà òåëåãè — Øâàðöà.  ìàäîíñêîì âàðèàíòå ðàññêàçàííîå ïðåäàíèå óñëîæíÿåòñÿ ïîÿâëåíèåì íîâîãî äåéñòâóþùåãî ëèöà (îíî ñòàíåò âåäóùèì âî âòîðîì òèïå ïðåäàíèé) — ñîðîêè-âåäüìû, â êîòîðóþ ïðåâðàòèëàñü ïîäëèííàÿ ìèôîëîãè÷åñêàÿ âëàäåòåëüíèöà Ðèãè. Ñîðîêà âñå âðåìÿ ñòðåêîòàëà âîêðóã íàâîçíîãî âîçà. Ïîýòîìó Ïåòð åå ïðîêëÿë — íà òðè âåðñòû îò Ðèãè ñîðîêè âïðåäü íå ñìåþò ïðèáëèæàòüñÿ. Íà ýòîò ìîòèâ îñîáîå âíèìàíèå îáðàòèë â ñâîåé çàïèñè ßíèñ Ëèöèñ. Êàê ëèöî äóõîâíîå îí ýòîò ýïèçîä ïîÿñíÿåò ñ ïîçèöèé ïðàâîñëàâíîãî ñâÿùåííèêà: Ïåòð ìîã ïðîêëÿñòü ñîðîêó, è ýòî ïðîêëÿòèå âîçûìåëî ñèëó, êàê âûñêàçàííîå ïîìàçàííèêîì Áîæèèì.  äóíäàãñêîì âàðèàíòå ïðåäàíèÿ, îïóáëèêîâàííîì â ñáîðíèê�� Ï. Øìèòà (òîì XV, ¹ 282-3) î âåäüìå-ñîðîêå ñîîáùàåòñÿ, ÷òî îíà — øâåäñêàÿ ïðèíöåññà (êàê óâèäèì äàëüøå — ýòî îòçâóê ðóññêèõ ïðåäàíèé î Ïåòðå è øâåäñêîé ïðèíöåññå). Ïðîàíàëèçèðîâàííûé âûøå ìîòèâ ïðåäàíèÿ ïîëó÷èë â ëàòûøñêîì ôîëüêëîðå ñòîëü øèðîêîå ðàñïðîñòðàíåíèå, ÷òî îòòóäà ïåðåøåë äàæå â ôîëüêëîð ðóññêîãî íàðîäà (âíå òåððèòîðèè Ëàòâèè).  ñìîëåíñêîì ñáîðíèêå Â. Äîáðîâîëüñêîãî ÷èòàåì: „...Ïåòð ïîïðîùàëñÿ ñ íèì, ïîøåë â ãîðîä. Ìóæè÷îê áåðåò íàâîç. Îí ïðîñèò ìóæè÷êà: „Ñáðîñü íà ìåíÿ íàâîç, ÿ òåáå áîëüøå óïëà÷ó”. Ïåòð — íà ñàíè, à ìóæèê åãî íàâîçîì ïðèêðûë è âûâåç èç ãîðîäà Ðèãè, ïîñëå ÷åãî Ïåòð ïîáëàãîäàðèë åãî — çàïëàòèë ãîðñòü çîëîòà”. Ñþæåò ýòîò îòûñêàí è â Êàðåëüñêîì ñáîðíèêå. Ýòî ñòàâèò âîïðîñ: íå ÿâëÿþòñÿ ëè ñðàâíèòåëüíî ìíîãî÷èñëåííûå ëàòûøñêèå âàðèàíòû çàèìñòâîâàíèåì èç ðîññèéñêîãî ôîëüêëîðà? 170

4. Ðèæñêàÿ âåäüìà Ðèæñêàÿ âåäüìà óïîìèíàëàñü íàìè óæå â àíàëèçå ïðåäàíèÿ î ñïàñåíèè Ðèãè Ïåòðîì îò óíè÷òîæåíèÿ. Íî ýòîìó ìîòèâó ïîñâÿùåí è îñîáûé öèêë ïðåäàíèé î åäèíîáîðñòâå Ïåòðà è Ðèæñêîé âåäüìû. Äâà âàðèàíòà ýòîãî ñþæåòà îïóáëèêîâàíû â ñáîðíèêå Ï. Øìèòà. Êàê ïîáåäèòü ïðîòèâíèöó Ïåòðà — Ðèæñêóþ âåäüìó, èç-çà êîòîðîé ðóññêèå íèêàê Ðèãó âçÿòü íå ìîãóò, â Ñêðóíäñêîì âàðèàíòå íàäîóìåâàåò ñîëäàò ïî èìåíè Ïåòð. „ß ìîãó Ðèãó çàâîåâàòü, — ãîâîðèò îí öàðþ. — Íî òîãäà ìíå ÷åðåç òðè äíÿ íàäî óìåðåòü. Òà ñîðîêà, êîòîðàÿ òàì ëåòàåò, — âëàñòèòåëüíèöà Ðèãè, íå äàåò íàì â áîþ ïîáåäèòü. Åñëè ýòó âëàñòèòåëüíèöó óáèòü, Ðèãà ïîääàëàñü áû, íî ÿ äîëæåí áûë áû óìåðåòü”. „Ðóññêèé öàðü, — ÷èòàåì äàëüøå òåêñò ýòîãî âàðèàíòà, — ïîîáåùàë ñîëäàòó è åãî ðîäñòâåííèêàì áîëüøèå áîãàòñòâà, íî ñîëäàò îòêàçàëñÿ. — ß îäèí. Íî åñëè òû öàðü áåðåøüñÿ ïîñòðîèòü öåðêîâü è íàçâàòü åå ìîèì èìåíåì, òî ÿ ñîðîêó óáüþ. Ìíå íóæíî òîëüêî äåâÿòü ñåðåáðÿíûõ ïóëü, îäíà äðóãîé â òðè ðàçà òÿæåëåå. Êðîìå òîãî, êàæäàÿ ïóëÿ äîëæíà èìåòü òðè çíàêà íà ñåáå.” Íî â çàâåðøåíèè ïðåäàíèÿ ìû âñå æå âèäèì, ÷òî íå ñîëäàò, à ñàì öàðü Ïåòð ñðàæàåòñÿ ñ âåäüìîé. „Öàðü ñîáðàë âñå íóæíîå, ïðèêàçàë âíîâü íàïàñòü íà ãîðîä, à ñàì ñìîòðèò, ÷òî òàì ïîëó÷èòñÿ. Ñîðîêà âûëåòåëà, è Ïåòð âûñòðåëèë â íåå, ñîðîêà — â Ïåòðà. Îáå ïóëè — Ïåòðà è ñîðîêè, ñòîëêíóëèñü äðóã ñ äðóãîì. Ñòðåëüíóëè âòîðîé ðàç, îïÿòü ïóëè ñòîëêíóëèñü, íî ïóëÿ Ïåòðà âñå æå îòáèëà ïóëþ âåäüìû. È òàê âñå äàëüøå è äàëüøå, ïîêà, íàêîíåö, îáå ïóëè íå âñêî÷èëè âåäüìå â ãðóäü. Îíà óïàëà íà çåìëþ è èñïóñòèëà äóõ. Ðèãà òîò÷àñ ñäàëàñü”. Öàðü ñäåðæàë ñâîå îáåùàíèå — ïîñòðîèë öåðêîâü Ïåòðà. „À âåäüìà, — òàê çàâåðøàåòñÿ ïðåäàíèå, — â êàæäóþ íîâîãîäíþþ íî÷ü âûõîäèò èç Äàóãàâû è ñïðàøèâàåò, ãîòîâà ëè Ðèãà? Åé îòâå÷àþò, åùå íå ãîòîâà, åùå ó Ïåòðà. Åñëè êîãäà-íèáóäü åé ñêàæóò: „Ãîòîâà!”, Ðèãà ñî âñåìè æèòåëÿìè ïðîâàëèòñÿ è ñòàíåò æèëèùåì âåäüìû”.  äóíäàãñêîì âàðèàíòå ýòîãî ïðåäàíèÿ òàéíó, ñâÿçàííóþ ñ âîçìîæíîé ïîáåäîé, Ïåòð ïîäñëóøèâàåò â ðàçãîâîðå äâóõ øâåäñêèõ ñîëäàò â Ðèãå. „Ïîçäíî âå÷åðîì, ðàññìàòðèâàÿ øàíöû, Ïåòð óñëûøàë, ÷òî ãîâîðèëè äâà ñòîðîæåâûõ ñîëäàòà. Îäèí èç íèõ íàñìåõàëñÿ íàä òðóñîñòüþ ðóññêèõ ñîëäàò. Ïðèãðîçèâ øâåäñêèì ñîëäà171


òàì ñìåðòüþ, öàðü âûâåäûâàåò ó íèõ çàâåòíóþ òàéíó: åñëè êîëäóíüþ, êîòîðàÿ ïî íî÷àì æèâåò â äûðå îäíîãî øàíöà, îõðàíÿåò Ðèãó, ïðåâðàùàÿñü â ñîðîêó, çàñòðåëèòü, òî Ðèãà ñäàñòñÿ. À ñäåëàòü ýòî ìîæíî, åñëè ãîëûé ÷åëîâåê íà âîñõîäå ñîëíöà â äûðêó øàíöà ñòðåëüíåò ñåðåáðÿíîé ïóëåé. Ïðèíöåññà-âåäüìà íàâñåãäà îñòàíåòñÿ ñîðîêîé”. Åùå â îäíîì âàðèàíòå ýòîãî ïðåäàíèÿ, îïóáëèêîâàííîãî â ñáîðíèêå Ï. Øìèòà (ò. XV ¹ 283-4) ïðèâîäèòñÿ ñîâåðøåííî íîâàÿ âåðñèÿ î ðèæñêîé âëàñòèòåëüíèöå, ïðèìå÷àòåëüíàÿ òåì, ÷òî ñòàëà îñíîâîé ñþæåòà òðàãåäèè „Ðèæñêàÿ âåäüìà” Ðàéíèñà. Ïðèâîäèì ïîëíûé òåêñò ýòîãî êðàòêîãî, íî èñêëþ÷èòåëüíî ñîäåðæàòåëüíîãî ïðåäàíèÿ. „Ðèæñêàÿ âåäüìà ñèäåëà â áàøíå Ðèæñêîé êðåïîñòè. Ïóëè åå íå áðàëè è îòëåòàëè îáðàòíî. Òîãäà Ïåòð ïîçíàêîìèëñÿ ñ äî÷êîé ðèæñêîé ïðàâèòåëüíèöû è óçíàë, ÷òî ìàòü ìîæíî ðàíèòü òîëüêî ñåðåáðÿíîé ïóëåé. Òàêîé ïóëåé Ïåòð è óáèë âåäüìó. Óìèðàÿ, îíà ïðîêëÿëà äî÷êó. „Òû, ñòåðâà, óâÿçíåøü â çåìëå íà ñòî âåðøêîâ!”  òîì ìåñòå, ãäå ïðîâàëèëàñü ïîä çåìëþ ïðîêëÿòàÿ ìàòåðüþ äî÷êà, ñåãîäíÿ ñòîèò ñòîðîæ. Êàæäûå ñòî ëåò äî÷êà âûõîäèò èç ïîäçåìåëüÿ è ñïðàøèâàåò: „Ãîòîâà ëè Ðèãà?” Åñëè áû åé îòâåòèëè: „Ãîòîâà!”, Ðèãà òóò æå ïðîâàëèëàñü áû ïîä çåìëþ è âîçîáíîâèëàñü áû âëàñòü ñòàðîé ïðàâèòåëüíèöû”. Íà ìèñòèêó ïóëü, óäâàèâàþùèõ è óòðàèâàþùèõ ñâîþ ìàññó ñ êàæäîé íîâîé ïóëåé, ïðèñòàëüíîå âíèìàíèå îáðàòèë Âàñèëèé Ñèíàéñêèé, ñîïîñòàâëÿâøèé ëàòûøñêèé è ðóññêèé ôîëüêëîð íà ôîíå ìèðîâîãî ðàçâèòèÿ ìèôîëîãè÷åñêîãî ìûøëåíèÿ9. Âåñ ïóëü, ïî ðàññóæäåíèþ Ñèíàéñêîãî, ïðîïîðöèîíàëüíî óâåëè÷èâàþùèéñÿ, — 1, 3, 9, 27, 81, 243, 729...â êîíå÷íîì ñ÷åòå îáîçíà÷àåò ïåðèîä âðåìåíè — ñîëíöå â ñâîåì „ïðåäâàðåíèè” ðàâíîäåíñòâèÿ (ïðîöåññèé). Ïîïóëÿðíîñòü Ðèæñêîé âåäüìû â åå âçàèìîîòíîøåíèÿõ ñ öàðåì Ïåòðîì ïðèâåëà ê ïîäðàæàíèÿì â âèäå ïîÿâëåíèÿ Äîáåëüñêîé âåäüìû, çàùèùàâøåé äîáåëüñêèé çàìîê.  îòëè÷èå îò ðèæñêîé, äîáåëñêàÿ íàçâàíà ïî èìåíè — Êàòåðèíà, íàçâàííàÿ òàê, ïî ìíåíèþ èññëåäîâàòåëåé, â ÷åñòü áóäóùåé ñóïðóãè öàðÿ. Ðèæñêàÿ âåäüìà — øâåäñêàÿ ïðèíöåññà â ñâîåì åäèíîáîðñòâå ñ Ïåòðîì ïðèîáðåòàåò íîâîå çâó÷àíèå è çíà÷åíèå, åñëè ñîïîñòàâèòü ýòè ëàòûøñêèå ïðåäàíèÿ ñ ðóññêèìè î âçàèìîîòíîøåíèÿõ Ïåòðà è øâåäñêîé ïðèíöåññû, ñîáðàííûå è çàïèñàííûå åùå ïðè æèçíè ñàìîãî Ïåòðà â... òàéíûõ êàíöåëÿðèÿõ Ïðåîáðàæåíñêîãî è äðóãèõ Ñâîè ñîîáðàæåíèÿ Â. Ñèíàéñêèé îïóáëèêîâàë â ãàçåòå „Ñåãîäíÿ”, 1936 ã., ¹ 143. 9

172

ïðèêàçîâ, ãäå äîïðàøèâàëè è ïûòàëè âðàãîâ Ïåòðà è åãî ðåôîðì.  ïðîñòðàííî öèòèðîâàííûõ è Â. Êëþ÷åâñêèì è Ñ. Ñîëîâüåâûì ñâåäåíèé èç àðõèâîâ óïîìÿíóòûõ ïðèêàçîâ, ñðåäè ðàçëè÷íûõ íàâåòîâ è çëîñëîâèé ìîæíî îòûñêàòü íåìàëî ïîäëèííûõ ôîëüêëîðíûõ ïðîèçâåäåíèé ñêàçî÷íîãî æàíðà, êîòîðûå òàê èëè èíà÷å ïåðåêëèêàþòñÿ ñ ëàòûøñêèìè ïðåäàíèÿìè-ñêàçêàìè î âçàèìîîòíîøåíèÿõ Ïåòðà ñ âñåìîãóùåé âëàñòèòåëüíèöåé Ðèãè — êîëäóíüåé, êîòîðàÿ â îäíîì ëàòûøñêîì ïðåäàíèè íàçâàíà øâåäñêîé ïðèíöåññîé. Ýòà øâåäñêàÿ ïðèíöåññà, ïî ìíåíèþ ðóññêèõ èññëåäîâàòåëåé — ôîëüêëîðíîå ïåðåâîïëîùåíèå òîãäàøíåé ïðàâèòåëüíèöû Øâåöèè Ýëåîíîðû-Óëüðèêè, ñåñòðû Êàðëà XII, êîòîðàÿ ïðàâèëà Øâåöèåé â îòñóòñòâèå ñâîåãî áðàòà. Åå îáðàç ïåðåïëåòàåòñÿ ñ îáðàçàìè òåõ øâåäñêèõ âëàñòåé â Ðèãå, êîòîðûå òàê íåãîñòåïðèèìíî îáîøëèñü ñ Ïåòðîì â Ðèãå âî âðåìÿ åãî ïåðâîãî ïîñåùåíèÿ øâåäñêî-íåìåöêîé ñòîëèöû â êîíöå XVII â.  êàêîé-òî ìåðå „ñâîäíûì òåêñòîì” íåìàëî÷èñëåííûõ âàðèàíòîâ ïðåäàíèÿ „Ïåòð è øâåäñêàÿ ïðèíöåññà”, ìîæåò ñòàòü òåêñò, çàïèñàííûé îò ñòàðöà Âàðëààìà èç Ñâÿòîãîðñêîãî ìîíàñòûðÿ Èçþìñêîãî óåçäà; ñòàðåö æå ïðåäàíèå ñèå ñëûøàë îò íåêîãî äåãòÿðíîãî äåëà ìàñòåðà. „Öàðü íàø Ïåòð æèâ. Õîäèë â Òóðåöêóþ Çåìëþ ïîñëîì, à èç òîé çåìëè ïîøåë â ãîðîä Ñòîêãîëüì. À òîò ãîðîä äåðæèò öàðèöà, è ê òîé öàðèöå îòïèñàë òóðîê: „Ïîøåë ê òåáå ïîñîë ðóññêèé öàðü, ïîíåæå íàøè çåìëè îí îñìàòðèâàåò”. À òà öàðèöà åãî íå îòïóñòèëà, ïîñàäèëà ïîä êàðàóë. È âìåñòî åãî èçîáðàëà òàêîãî æå ìîëîäöà è ïîñëàëà åãî â Ðîññèþ íà öàðñòâî. È ïî ïðèåçäå ñâîåì íà÷àë áîðîäû áðèòü è ïëàòüÿ ðåçàòü ïî-ñâîåìó è æàëîâàë ñâîèõ íåâåðíûõ â âûñîêèå ÷èíû, è êòî åãî íå ïîçíàë, òîêìî ïîçíàëà öàðèöà. È îí åå îò ñåáÿ îòðèíóë è âçÿë ñåáå èíóþ, à ñàì ïîøåë íà ñëóæáó. À öàðåâè÷ îñòàëñÿ íà öàðñòâå. È ãîâîðèë åìó öàðåâè÷: „Òû èçâîëèë èäòè íà ñëóæáó, è ìåíÿ îñòàâëÿåøü íà öàðñòâî, ïîçâîëü ìíå ñäåëàòü çâîí, ÷òîá áûëî ñëûøíî íà âñåé çåìëå”. À ïî îòúåçäå åãî íà ñëóæáó öàðåâè÷ íà÷àë íåâåðíûõ ãíàòü, ÷òîá èõ íå áûëî â öàðñòâå. È, óñëûøà, îí (öàðü. — Á.È.) âîçâðàòèëñÿ íàçàä è öàðåâè÷à óõîäèë ñàì. À ïîòîì è ñàì óìåð, à åå (íîâóþ æåíó. — Á. È.) ïîæàëîâàë íà öàðñòâî. À òåïåðü öàðü íàø îò íåâîëè èçáàâèëñÿ ÷åðåç êóïåöêîãî ÷åëîâåêà, êîòîðûé åçäèë íà êîðàáëå ñ òîâàðû. À ïðèøåäøè ïîäíåñ òîé öàðèöå âåëèêèå äàðû, è îíà çà òîò äàð åãî ÷åëîâåêà ÷åñòâîâàëà. È ïîøåë îí ïî òåìíèöàì ìèëîñòûíè äàâàòü. È íàøåë åãî â îñîáîé òåìíèöå, à ñ íèì äâóõ ÷åëîâåê. È ñòàë îí òîå öàðèöó ïðîñèòü íà êîðàáëü ê ñåáå íà áàíêåò è òà öà173


ðèöà íà êîðàáëü ñ ñâîèìè ñëóæèòåëÿìè ïðèøëà è ãóëÿëà äîâîëüíî. È ïîìÿíóòûé êóïåö ïîäíåñ èì ïîéëà, îò òîãî ïîéëà îíè âñå óñíóëè, è ñ òåìè êîðàáëÿìè îò òîãî ãîðîäà óåõàëè, èõ óâåç. È êàê îíè ïðîñíóëèñü, ñòàëè åãî ïðîñèòü, ÷òîá îí îòïóñòèë èõ è „÷åãî æåëàåøü, òî òåáå äàäèì”. È îí (êóïåö. — Á. È.) èì ñêàçàë: „Íè÷åãî îò âàñ íå õî÷ó, òîëüêî äàéòå ìíå òðåõ íåâîëüíèêîâ”. È îòäàë öàðÿ Ïåòðà è ñ íèì äâóõ ÷åëîâåê. È âçÿâøè, îí (êóïåö. — Á. È.) ïðèâåç. Äà óäèâëÿþñü ÿ, ÷òî îí (öàðü. — Á. È.) è ïîíûíå íå îáúÿâèëñÿ. À î öàðåâè÷å ñêàçûâàþò, ÷òî ó òåñòÿ ñâîåãî — öåñàðÿ”10. Òåêñò ýòîò ïðèìå÷àòåëåí, êðîìå âñåãî ïðî÷åãî è òåì, ÷òî áëèçîê ê äåéñòâèòåëüíîñòè, íî è â ýòîé ñêàçå ïðèñóòñòâóåò óæå îäèí âàæíûé ôîëüêëîðíûé ìîòèâ èç öèêëà ïðîòèâîñòîÿíèé Ïåòðà è øâåäñêîé öàðèöû, êîòîðàÿ ðóññêîãî öàðÿ ïîäìåíèëà è íà Ðóñü ïðèñëàëà öàðñòâîâàòü áàñóðìàíèíà. Ïðèìå÷àòåëüíà òàêæå çàâåðøàþùàÿ ôðàçà î òîì, ÷òî ïîäëèííûé öàðü æèâ. Îñòàåòñÿ óäèâëÿòüñÿ òîëüêî, ïî÷åìó îí äî ñèõ ïîð íå îáúÿâèëñÿ, òåì áîëåå, ÷òî â ïðåäàíèè ÿñíî ñêàçàíî: ïîäëèííûé öàðü óìåð. Ðàçóìååòñÿ, ýòî ðåçóëüòàò êîíòàìèíàöèè äâóõ ðàçëè÷íûõ ïðåäàíèé, èç êîòîðûõ — â îäíîì: öàðü óìåð (áëèçêî ê äåéñòâèòåëüíîñòè!), à â äðóãîì — æèâ, ÷óäåñíûì îáðàçîì îñâîáîæäåí èç òåìíèöû — ôîëüêëîðíûé âàðèàíò, î êîòîðîì ïðåèìóùåñòâåííî áóäåò ðå÷ü, êàê î êàêîì-òî âàðèàíòå, òàê èëè èíà÷å ñîïðèêàñàþùèìñÿ ñ ëàòûøñêèìè âàðèàíòàìè î ïðîòèâîñòîÿíèè Ïåòðà ñ Ðèæñêîé âåäüìîé — øâåäñêîé ïðèíöåññîé.  ìàòåðèàëàõ òîé æå òàéíîé êàíöåëÿðèè (Ñîëîâüåâ, ò. IX, ñ. 571) ñîõðàíèëàñü ñõîäíàÿ, íî áîëåå êðàòêàÿ èíôîðìàöèÿ îá ýòîì æå ñîáûòèè, çàïèñàííîì èç óñò íåêîåãî „äÿäè Ñàìóèëà”: „Íàø ãîñóäàðü ïîøåë â Ñòåêîëüíþ è òàì åãî ïîñàäèëè â çàòî÷åíèå, à ýòî íå íàø ãîñóäàðü”.  äðóãîì ñêàçàíèè, äàòèðóåìîì 1704 ãîäîì è çàïèñàííîì íà ñòîëáöå ¹ 64 Äåëà Ïðåîáðàæåíñêîãî ïðèêàçà (Ñîëîâüåâ, ò. VIII, ñ. 112) íàõîäèì ïîâåñòâîâàíèå åùå áîëåå îòõîäÿùåå îò ïðåäïîëàãàåìîé ïåðâîîñíîâû, ñîäåðæàùåå åùå áîëüøå ôîëüêëîðíûõ ýëåìåíòîâ, åùå áîëåå ïðèáëèæàþùèõñÿ ê ëàòûøñêîìó ôîëüêëîðíîìó âàðèàíòó (ñêàçèòåëü-èñòî÷íèê íà ñåé ðàç íå îòìå÷åí). „Êàê ãîñóäàðü, è åãî áëèæíèå ëþäè áûëè çà ìîðåì è õîäèë îí ïî íåìåöêèì çåìëÿì è áûë â Ñòåêîëüíîì, à â íåìåöêîé çåìëå Ñòåêîëü10 Ñîëîâüåâ. Ñîáð. ñî÷. — Ì.: Ãîëîñ, 1996. — ò. VIII. — Ñ. 113 (äàëåå: Ñîëîâüåâ).

174

íîå öàðñòâî äåðæèò äåâèöà, è òà äåâèöà íàä ãîñóäàðåì ðóãàëàñü, ñòàâèëà åãî íà ãîðÿ÷óþ ñêîâîðîäó è, ñíÿâ ñî ñêîâîðîäû, âåëåëà åãî áðîñèòü â òåìíèöó. È êàê òà äåâèöà áûëà èìåííèíèöà, è â òî âðåìÿ êíÿçüÿ åå è áîÿðå ñòàëè åé ãîâîðèòü: ïîæàëóé, ãîñóäàðûíÿ, ðàäè òàêîãî ñâîåãî äíè âûïóñòè åãî, ãîñóäàðÿ. È îíà èì ñêàçàëà: „Ïîäèòå, ïîñìîòðèòå: áóäå îí âàëÿåòñÿ, è äëÿ âàøåãî ïðîùåíèÿ âûïóùó”. È êíÿçè è áîÿðå, ïîñìîòðåâ åãî, ãîñóäàðÿ, åé ñêàçàëè: „Òîìåí, ãîñóäàðûíÿ!” È îíà èì ñêàçàëà: „Êîëè òîìåí, è âû åãî âûíüòå”. È îíè åãî âûíÿâ, îòïóñòèëè. È îí ïðèøåë ê íàøèì áîÿðàì. Áîÿðå ïåðåêðåñòèëèñü, ñäåëàëè áî÷êó è â íåé íàáèëè ãâîçäüÿ, â òîå áî÷êó õîòåëè åãî ïîëîæèòü. È ïðî òî óâåäàë ñòðåëåö è, ïðèáåæàâ ê ãîñóäàðþ ê ïîñòåëè, ãîâîðèë: „Öàðü-ãîñóäàðü, èçâîëè âñòàòü è âûéòè. Íè÷åãî òû íå âåäàåøü, ÷òî íàä òîáîé ÷èíèòñÿ”. È îí, ãîñóäàðü âñòàë è âûøåë. È òîò ñòðåëåö íà ïîñòåëþ ëåã íà åãî ìåñòî. È áîÿðå ïðèøëè è òîãî ñòðåëüöà ñ ïîñòåëè ñõâàòÿ è ïîëîæà â òîå áî÷êó, áðîñèëè â ìîðå. Íà ìåñòî öàðÿ ÿâèëñÿ íåì÷èí. Ýòî íå íàø ãîñóäàðü, íåìåö, à íàø öàðü â íåìöåõ â áî÷êó çàêîâàí, äà â ìîðå ïóùåí”. È çäåñü ïåðåä íàìè êîíòàìèíèðîâàííîå ïðåäàíèå. Ñ îäíîé ñòîðîíû, ýòî ìîòèâ î öàðå â áî÷êå ñ ãâîçäÿìè. Äðóãîé ìîòèâ î ÷óäåñíîì ñïàñåíèè Ïåòðà ñòðåëüöîì, çàìåíèâøèì ñîáîþ Ïåòðà è ïîãèáøèì çà íåãî. Ìîòèâ ýòîò èçâåñòåí è â çàïèñÿõ ëàòûøñêîãî ôîëüêëîðà (òàì Ïåòðà ñïàñàåò è ñàì çà íåãî ïîãèáàåò êåíèíöèåìñêèé ñòàðè÷îê). Íî ñàìîå ñóùåñòâåííîå — òà æå øâåäñêî-íåìåöêàÿ öàðü-äåâèöà. Ê êîíòàìèíàöèè ñëåäóåò îòíåñòè è íåëîãè÷íîå ñîïîñòàâëåíèå: öàðü-äåâèöà Ïåòðà ìèëóåò, à „íàøè” (ðóññêèå?) áîÿðå åãî çàêîëà÷èâàþò â áî÷êó! Èëè ýòî íàìåê íà ñîïðîòèâëåíèå ðóññêîãî áîÿðñòâà ïåòðîâñêèì ðåôîðìàì?  êîíòåêñòå íàøåãî èññëåäîâàíèÿ âàæíû íåêîòîðûå äðóãèå äåòàëè ýòîãî ñêàçà. Ïðåæäå âñåãî, ñìåøåíèå ìåñòà äåéñòâèÿ. Ñ îäíîé ñòîðîíû, íàçûâàåòñÿ ïîïóëÿðíîå â ðóññêîì ôîëüêëîðå „Ñòåêîëüíîå öàðñòâî” (íàðîäíàÿ ýòèìîëîãèÿ Ñòîêãîëüìà), ñ äðóãîé, ãîðîä íåìåöêîé çåìëè, ÷òî íå ìîæåò áûòü íè÷åì èíûì, êàê ñàìûì êðóïíûì ãîðîäîì â Øâåäñêîì êîðîëåâñòâå, íåìåöêèì ãîðîäîì Ðèãîé. Çäåñü ñêàçàëàñü òàêæå è ðåìèíèñöåíöèÿ ïðèêëþ÷åíèé Ïåòðà â Ðèãå â XVII â., ÷òî, êàê âèäèì, îñòàâèëî â ñîçíàíèè ðóññêèõ ëþäåé íåèçãëàäèìîå âïå÷àòëåíèå è íåçàáûâàåìóþ ïàìÿòü. Âòîðàÿ, åùå áîëåå âàæíàÿ äëÿ íàñ äåòàëü — çàíèìàþùèé öåíòðàëüíîå ìåñòî â ïîâåñòâîâàíèè ïåðñîíàæ — öàðü-äåâèöà, „äåðæàùàÿ âëàñòü” â Ñòåêîëüíîì. Ïî åäèíîäóøíîìó ïðèçíàíèþ êîììåíòàòîðîâ — Êëþ÷åâñêîãî è Ñîëîâüåâà, — â ýòîì ôîëüêëîðíîì 175


îáðàçå îòðàçèëèñü ðåìèíèñöåíöèè î ñåñòðå Êàðëà XII ÝëåîíîðåÓëüðèêå, êîòîðàÿ âëàñòâîâàëà â Øâåöèè è âî âðåìÿ âîåííûõ ïîõîäîâ ñâîåãî áðàòà è ïîñëå åãî ñìåðòè.  äåéñòâèòåëüíîñòè Ïåòðó íå ïðèõîäèëîñü ëè÷íî ïîñåùàòü Ñòåêîëüíûé è ëè÷íî êîíôëèêòîâàòü ñ ïðàâèòåëüíèöåé Øâåöèè (â òîì ÷èñëå è Ðèãè), íè ñðàæàòüñÿ ñî øâåäñêîé ïðàâèòåëüíèöåé èëè øâåäñêîé ïðèíöåññîé — ïîâåëèòåëüíèöåé è ñòîðîæåì Ðèãè — Ðèæñêîé âåäüìîé, îõðàíÿâøåé Ðèãó îò ðóññêîãî âîéñêà.  òâîð÷åñêîì æå ñîçíàíèè è ðóññêèõ è ëàòûøåé ðóññêî-øâåäñêîå ïðîòèâîñòîÿíèå ïðèíÿëî ñèìâîëè÷åñêèé îáðàç ïðîòèâîñòîÿíèÿ îáîèõ ìîíàðõîâ. Çäåñü, îäíàêî, ñëåäóåò ñðàçó æå îáðàòèòü âíèìàíèå íà îäíî íåìàëîâàæíîå îáñòîÿòåëüñòâî.  ëàòûøñêèõ ñêàçàíèÿõ ýòî ïðîòèâîñòîÿíèå, âûðàæåííîå âçàèìíîé ïåðåñòðåëêîé: Ïåòð ïî ñîâåòó ñâîèõ ìóäðûõ ñîâåòíèêîâ — ñîëäàò, è ðóññêèõ, è øâåäñêèõ, ïîáåæäàåò, çàñòðåëèâ ñâîþ ïðîòèâíèöó îñîáî èçãîòîâëåííûìè çîëîòûìè è áðèëüÿíòîâûìè ïóëÿìè, â íàðàñòàþùåì îáúåìå êîòîðûõ Â. Ñèíàéñêèé óñìîòðåë ÷óòü ëè íå îáùå÷åëîâå÷åñêîå ìèñòè÷åñêîå ìûøëåíèå. Ïðèíöåññàâåäüìà òàêæå ñòðåëÿåò â Ïåòðà, íî ïîáåäèòåëåì âñåãäà â êîíå÷íîì ñ÷åòå îêàçûâàåòñÿ Ïåòð, êàê öàðü, „ïîìàçàííèê Áîæèé”, íàäåëåííûé Áîæüèì ðàñïîëîæåíèåì. Îñîáî ýòîò ìîòèâ ïîä÷åðêèâàåòñÿ â âàðèàíòå, çàïèñàííîì â 1876 ãîäó ïðàâîñëàâíûì ñâÿùåííèêîì ßíèñîì Ëèöèñîì îò ïðàâîñëàâíîãî æå ëàòûøà â ñðåäíåé Âèäçåìå.  ðóññêèõ æå ñêàçàõ ýòîãî òèïà, çàïèñàííûõ îò ïðîòèâíèêîâ Ïåòðàíîâàòîðà, ïîáåäèòåëåì âñåãäà îêàçûâàåòñÿ øâåäñêàÿ öàðèöà, â áî÷êå ñ ãâîçäÿìè áðîñàþùàÿ â ìîðå ïîäëèííîãî Ïåòðà, à íà åãî ìåñòî ïðèñûëàþùàÿ öàðñòâîâàòü íà Ðóñè íåì÷èíà, „àíòèõðèñòà-ëàòûøà”.  êîíòåêñòå íàøåãî èññëåäîâàíèÿ ïðèìå÷àòåëüíûì â ýòèõ ñêàçàíèÿõ ÿâëÿåòñÿ íàèìåíîâàíèå Ïåòðà „ëàòûøîì”. Êîíå÷íî æå íèêòî íå ïðåäïîëàãàë ñîîòíåñòè Ïåòðà ñ ïîòîìêàìè ëàòûãîëû èëè ëàòûãîðû — æèòåëÿìè ïî îáå ñòîðîíû Äàóãàâû-Äâèíû. Ïðè÷èíà òîìó íå÷åòêîå ðàçìåæåâàíèå ïîíÿòèé „ëàòûø” è „ëàòûíü”, êîòîðûì, êñòàòè ñêàçàòü ãðåøèëè (êàê ÿâñòâóåò èç ëàòûøñêèõ ïîáûâàëüùèí), äàæå ðóññêèå ïîìåùèêè, óäèâëåííûå òåì, ÷òî èõ äîìàøíèå ó÷èòåëÿ èç Ïðèáàëòèêè — ëàòûøè, íå ìîãóò îáó÷àòü ñâîèõ âîñïèòàííèêîâ ëàòûíè. „Êàê, ñâîåãî ðîäíîãî ÿçûêà íå çíàåòå”, — ãîâîðèëè â òàêèõ ñëó÷àÿõ ðóññêèå ïîìåùèêè. Êëþ÷ ê ïîíèìàíèþ ïðè÷èí ñìåøåíèÿ ïîíÿòèé „ëàòûø” è „ëàòûíü” â ñëåäóþùåé çàïèñè ñëåäñòâåííûõ îðãàíîâ, ñäåëàííîé åùå â 1700 ã.: „Ìîñêîâñêèé ñòðåëåö Èâàí Ëóêîâíèêîâ ñêàçàë: „Êàêîé îí ãîñóäàðü áëàãî÷åñòèâûé? Îí íåñ÷åñëèâûé ïîëàòûíèë âñþ íàøó õðèñòèàí176

ñêóþ âåðó (...). Íå ñèëà Áîæèÿ åìó ïîìîãàåò, åðåñÿìè îí ñèëåí, õðèñòèàíñêóþ âåðó îáðóãàë è îáëàòûíèë, îáìàííûé öàðü”. Íåëüçÿ íå îòìåòèòü è çàïèñü, ñäåëàííóþ â 1705 ãîäó (Ñîëîâüåâ, ò. VIII, ñ. 114). „Ëàäîæñêèé ñòðåëåö Àëåêñàíäð íà äîðîãå èç Íîâãîðîäà âñòðåòèë ñòàðöà, êîòîðûé ãîâîðèë åìó: „Êàêîé îí íàì, õðèñòèàíàì, ãîñóäàðü? Îí íå ãîñóäàðü, ëàòûø: ïîñòà íèêàêîãî íå èìååò; îí ëüñòåö, àíòèõðèñò; ðîæäåí îò íå÷èñòîé äåâèöû. Ïèñàíî èìåííî î íåì â êíèãå Âàëààìñêèõ ÷óäîòâîðöåâ: è ÷òî îí ãîëîâîþ çàïðîìåòûâàåò è íîãîé çàïèíàåòñÿ (Ïåòð ñòðàäàë ïðèïàäêàìè ýïèëåïñèè. — Á. È.), è òî åãî íå÷èñòûé äóõ ëîìàåò. À ñòðåëüöîâ îí ïåðåêàçíèë çà òî, ÷òî îíè åãî åðåòè÷åñòâî çíàëè, à îíè, ñòðåëüöû, ïðÿìûå õðèñòèàíå áûëè, à îí áóñóðìàíèí. À ñîëäàòû âñå áóñóðìàíû, ïîñòà íå èìåþò. Ïðÿìîãî ãîñóäàðÿ õðèñòèàíñêîãî, öàðÿ Èîàííà Àëåêñååâè÷à, èçâåë îí æå, ëüñòåö. Íûíå âñå ñòàëè èíîçåìöû, âñå â íåìåöêîì ïëàòüå õîäÿò äà â êóäðÿõ, áîðîäû áðåþò (...) Ó íåãî ìàòü áûëà êàêàÿ öàðèöà? Îíà áûëà åðåïèùà, âñå äåâîê ðîäèëà”. Èçëîæåííûå â ýòîì ñêàçå äåòàëè áûëè ïîïóëÿðíû íå òîëüêî ñðåäè „ñòàðöåâ” è „ñòðåëüöîâ”. Äàæå áàáû, „ñòèðàÿ áåëüå” (Ñîëîâüåâ, ò. VIII, ñ. 111), òîëêîâàëè „Êàêîé äå îí öàðü? Ðîäèëñÿ îò íåìêè áåççàêîííîé. Îí çàìåíåííûé. È êàê öàðèöà — Íàòàëüÿ Êèðèëëîâíà ñòàëà îòõîäèòü ñåãî ñâåòà è â òî ÷èñëî åìó ãîâîðèëà: „Òû-äå íå ñûí ìîé, çàìåíåííûé.” Îí âåëèò íîñèòü íåìåöêîå ïëàòüå — çíàòíî ðîäèëñÿ îò íåìêè”. Êàêîâà ñâÿçü èçëîæåííûõ çäåñü ðóññêèõ ñêàçîâ î Ïåòðå ñ ëàòûøñêîé ëåãåíäîé î Ðèæñêîé âåäüìå? Ïðÿìûõ ñîîòâåòñòâèé, ñþæåòíûõ èëè òåêñòîâûõ çäåñü íåò. Îäíàêî, îòäåëüíûå ýëåìåíòû òèïîëîãè÷åñêè ïåðåêëèêàþòñÿ. È â ðóññêèõ è â ëàòûøñêèõ ïðåäàíèÿõ — ðåìèíèñöåíöèè íåïðèÿòíîñòåé Ïåòðà â Ðèãå ïðè ïåðâîì åãî ïîñåùåíèè, è ðóññêî-øâåäñêîé âîéíû, ïðîõîäèâøåé ñ ïåðåìåííûìè óñïåõàìè, è îáðàç ïðîòîòèïà øâåäñêîé öàðü-äåâèöû è, âîçìîæíî, Ðèæñêîé âåäüìû, — íåñîìíåííû. Ñàìîå æå ïðèìå÷àòåëüíîå — ïîñòîÿííûå ïîáåäû Ïåòðà â ëàòûøñêèõ ïðåäàíèÿõ, è åãî ãèáåëü â ðóññêèõ ñêàçàõ ïðîòèâíèêîâ åãî íîâîââåäåíèé.

5. Ïåòð Âåëèêèé â ðóññêîì ôîëüêëîðå Íî â ðóññêîì íàðîäå è ðóññêîì ôîëüêëîðå ñóùåñòâóåò íåìàëî ïðåäàíèé, ïîáûâàëüùèí, áûëè÷åê, â êîòîðûõ Ïåòð ïðåäñòàåò êàê âåëèêèé ãîñóäàðü, ïàòðèîò ñâîåé ðîäèíû è áëàãîäåòåëü íàðîäà, âåëèêèé òðóæåíèê íà òðîíå, ñïðàâåäëèâûé ñóäüÿ. 177


Ñ èìåíåì Ïåòðà â ðóññêîì ôîëüêëîðå ñâÿçàíî íåìàëî ïåðåõîäíûõ ïðåäàíèé è ïîáûâàëüùèí, êîòîðûå íà Çàïàäå ñî÷åòàëèñü ñ èìåíàìè ôðàíöóçñêèõ, íåìåöêèõ, àíãëèéñêèõ, àâñòðî-âåíãåðñêèõ ãîñóäàðåé, íî îñîáóþ, îðèãèíàëüíóþ, ãðóïïó ïðåäñòàâëÿþò ïîáûâàëüùèíû î òðóäîâûõ ïîäâèãàõ Ïåòðà çà ãðàíèöåé, îñîáåííî â Ñààðäàìå11. „Âîò îíî öàðü òàê öàðü, — âîñõèùàþòñÿ èì ëþäè òðóäà, — äàðîì õëåáà íå åë, ëó÷øå áóðëàêà ðàáîòàë”12. Øèðîêîå ðàñïðîñòðàíåíèå ïîëó÷èëî ïðåäàíèå î ìîãó÷åé ñèëå Ïåòðà, ñãèáàâøåãî ïîäêîâû (Ðàéêîâà, ¹¹ 25—29). Ñêàçàíèå ýòî ïîïóëÿðíî è â ëàòûøñêîì ôîëüêëîðå. Èçâåñòíû ìíîãî÷èñëåííûå ïðåäàíèÿ î Ïåòðå (è ðóññêèå è ëàòûøñêèå), èñïîëüçîâàííûå òàêæå â ðóññêèõ êèíîôèëüìàõ è ðîìàíàõ î Ïåòðå êàê èñêóñíîì ëîöìàíå, äîâîäÿùåì èíîñòðàííûå êîðàáëè äî ïðèñòàíè è â Ïåòåðáóðãå, è â Ðèãå13. Ãîðäîñòü Ïåòðà — åãî ìîçîëèñòûå ðóêè (Ðàéêîâà, ¹ 24), ôèçè÷åñêèé òðóä äëÿ íåãî íå õîááè, à ñðåäñòâî âîñïèòàíèÿ îáëåíèâøèõñÿ âåëüìîæ, ïîýòîìó, êîãäà íà çàâîäå Ìèëëåðà (Ïåòðîïàâëîâñêîì) Ïåòð êóåò æåëåçî, âñå ïðèáëèæåííûå äîëæíû åìó ïîìîãàòü — ðàçäóâàòü ãîðíèëî, ïîäíîñèò�� ìàòåðèàë, ïîäàâàòü èíñòðóìåíòû (Ðàéêîâà, ¹ 24). Âòîðàÿ íåîáû÷íàÿ äëÿ öàðñêîãî ñàíà îñîáåííîñòü, ïîðàæàâøàÿ ïðîñòîé ëþä — ïðåíåáðåæåíèå ñîñëîâíûìè ïðèâèëåãèÿìè è îãðàíè÷åíèÿìè, åùå òàê íåäàâíî ëåæàâøèìè íà Ðóñè â îñíîâå âçàèìîîòíîøåíèÿ ëþäåé. Ïåòðó íè÷åãî íå ñòîèò âîçâûñèòü òðóäîëþáèâîãî êàëìûêà, ñëóãó ëåíèâîãî äâîðÿíèíà Ñïàôàðèåâà (Ôåîêòèñòîâ, ñ. 106—108). Ñþæåò ýòîò òàêæå øèðîêî èñïîëüçîâàí â õóäîæåñòâåííîé ëèòåðàòóðå, â êèíîôèëüìàõ î Ïåòðå. Îäíî èç íàèáîëåå ÷àñòî óïîìèíàåìûõ êà÷åñòâ Ïåòðà â ðóññêèõ ïðåäàíèÿõ è ïîáûâàëüùèíàõ — åãî ñïðàâåäëèâîñòü. Äà, íåðåäêî öàðü îêàçûâàåòñÿ áåñïðè÷èííî âñïûëü÷èâûì è äàæå æåñòîêèì. Íî êàæäûé ðàç â ïðåäàíèÿõ ýòîãî òèïà ïîáåæäàåò ÷óâñòâî ñïðàâåäëèâîñòè, ñòîèò òîëüêî öàðþ óçíàòü ïîäëèííóþ ïðè÷èíó òîãî èëè èíîãî ïðîñòóïêà. È ãíåâ åãî òóò æå ñìåíÿåòñÿ íà ìèëîñòü. Âîò Ôåîêòèñòîâ Èâ. Àíåêäîòû è ïðåäàíèÿ î Ïåòðå Âåëèêîì (Ïî Ãîëèêîâó è äð.). — Ïåòåðáóðã: Ëåäåðëå, 1896. — Ñ. 106—107 (äàëåå: Ôåîêòèñòîâ). 12 [Ðàéêîâà È.] Ïåòð I. Ïðåäàíèÿ, ëåãåíäû, ñêàçàíèÿ è àíåêäîòû. — Ìîñêâà: Ñàáàøíèêîâû, 1993. — ¹ 24 (äàëåå: Ðàéêîâà). 13 Òîëñòîé À. Ïåòð I. Ïüåñà. — Ëåíèíãðàä, 1935. — Ñ. 17 è ñëåä.; Ãóðèí À. Ã. Ïåòð â Ðèãå (â ïå÷àòè). 11

178

Ïåòð öåëóåò è ìèëóåò Ëåôîðòà, íà êîòîðîãî òîëüêî ÷òî ïîäíÿë øïàãó (Ôåîêòèñòîâ, ñ. 14). Ïåòð îáíèìàåò, ïðîñèò ïðîùåíèÿ ó îäíîãî ýñòëÿíäñêîãî ïîìåùèêà, êîòîðîãî òîëüêî ÷òî îãðåë ñâîåé òðîñòüþ çà òî, ÷òî òîò íå óñïåë äîãîâîðèòü äî êîíöà ñâîåé ôðàçû: „Êàçåííûõ ëîøàäåé íå äàì — äàì ñâîèõ ñîáñòâåííûõ”14. Ïåðåä çàñëóæåííûì ãíåâîì öàðÿ âñå ðàâíû, ýòîãî ãíåâà íå èçáåæàòü äàæå ñàìûì áëèçêèì ëþáèìöàì öàðÿ — Ìåíüøèêîâó (Ôåîêòèñòîâ, ñ. 117—120), Ìîíñó (Ôåîêòèñòîâ, ñ. 163—164). Çàêîí äëÿ Ïåòðà — âûøå åãî öàðñêîé âîëè. Öàðü ïîä÷èíÿåòñÿ ðåøåíèþ Ñåíàòà (Ôåîêòèñòîâ, ñ. 22—29), ðåøåíèþ Ðèæñêîãî Ìàãèñòðàòà (Ôåîêòèñòîâ, ñ. 59—63). Ïîñëåäíÿÿ ëåãåíäà, ñòîëü ïðèìå÷àòåëüíà äëÿ íàñ, ÷òî ñòîèò íà íåé îñòàíîâèòüñÿ ïîäðîáíåå, òåì áîëåå, ÷òî íà åå èñòîðèè ìîæíî ïðîñëåäèòü, êàê ñêëàäûâàëèñü è ôóíêöèîíèðîâàëè ïîäîáíûå ëåãåíäû, ïðåäàíèÿ, ïîáûâàëüùèíû âîîáùå, î Ïåòðå — â ÷àñòíîñòè. Âîñõîäèò ýòà ëåãåíäà ê ðåàëüíîìó ñîáûòèþ è äàòèðóåòñÿ 18 íîÿáðÿ 1711 ã., êîãäà Ïåòð âïåðâûå ïîñëå ïðèñîåäèíåíèÿ Ðèãè ïîñåòèë ñòîëü ïîëþáèâøèéñÿ åìó ãîðîä. Ïðåäàíèå ñîäåðæèò òàêæå èñòîðèþ ýòîãî ñîîáùåíèÿ: „Îá ýòîì ïðîèñøåñòâèè Ãîëèêîâ ñëûøàë îò ñâîåãî òîâàðèùà ïî òîðãîâëå êóïöà Èâàíà Âîëêîâà, à Âîëêîâó ðàññêàçûâàë â 1765 ãîäó ñàì ïðåñòàðåëûé âëàäåëåö ãàêà, áûâøèé â òî âðåìÿ â òîé æå ñàìîé ðàòóøå ðàòãåðîì. Ðàññêàçûâàÿ, ñòàðèê íå ìîã óäåðæàòüñÿ îò ñëåç óìèëåíèÿ ïðè âîñïîìèíàíèè î ñïðàâåäëèâîñòè, îêàçàííîé åìó ïîêîéíûì ìîíàðõîì”. Ñïðàâåäëèâîñòü æå ýòà çàêëþ÷àëàñü â òîì, ÷òî Ïåòð ïîíà÷àëó ïîäàðèë çåìåëüíûé ó÷àñòîê („ãàê”), ïðèíàäëåæàâøèé âûøåíàçâàííîìó áóäóùåìó ðàòãåðó, Ìåíüøèêîâó, à çàòåì, ïîä÷èíÿÿñü ðåøåíèþ ðàòóøè, âîçâðàòèë ýòîò çåìåëüíûé ó÷àñòîê ïðåæíåìó âëàäåëüöó. Êñòàòè ñêàçàòü, æåñòîêîñòü Ïåòðà, ñòàâøàÿ „ïðèò÷åé âî ÿçûöåõ” è ðóññêèõ, è èíîñòðàííûõ ïîâåñòâîâàòåëåé î öàðå, ïðèçíàâàëàñü è èì ñàìèì (Ôåîêòèñòîâ, ñ. 127—129), êàê íåîáõîäèìîñòü äîñòèæåíèÿ òåõ âûñîêèõ öåëåé ïðåîáðàçîâàíèÿ è åâðîïåèçàöèè Ðîññèè, êîòîðóþ îí ñ÷èòàë öåëüþ âñåé ñâîåé æèçíè.  îïóáëèêîâàííûõ ïðåäàíèÿõ î Ïåòðå íå îñòàëàñü íå îòìå÷åííîé è òàêàÿ íåîáû÷íàÿ äëÿ öàðñêîãî ñàíà ÷åðòà, êàê áåðåæëèâîñòü. Øèðîêóþ îãëàñêó ïîëó÷èëî ïðåäàíèå î ãíåâå öàðÿ íà äâîðÿíèíà Êîðñàêîâà, ïðèåõàâøåãî èç-çà ãðàíèöû, ïàíòàëîíû êîòîðîãî îêàçà14

1890.

Ôåò À. Ìîè âîñïîìèíàíèÿ. 1848—1889. ×. I. — Ì.: À. È. Ìàìîíòîâ, 179


ëèñü áîãà÷å è ðîñêîøíåå, ÷åì îäåæäà ñàìîãî ãîñóäàðÿ (Ôåîêòèñòîâ, ñ. 127—129). Ñàì öàðü ãîðäèëñÿ ñâîèìè çàïëàòàííûìè ÷óëêàìè (Ôåîêòèñòîâ, ñ. 149—150). Çàïèñàííûå óæå â íàøå âðåìÿ (òî åñòü, â êîíöå XIX, â XX ââ.) ïðåäàíèÿ „èç óñò íàðîäíûõ” îáëàäàþò âñåìè ñâîéñòâåííûìè ôîëüêëîðó ÷åðòàìè (â òîì ÷èñëå è îòðèöàòåëüíûìè): ôðàãìåíòàðíîñòüþ, íåïîñëåäîâàòåëüíîñòüþ è íåëîãè÷íîñòüþ êîìïîçèöèè, ïðîòèâîðå÷èâîñòüþ. Âñåìè ýòèìè íåäîñòàòêàìè îòëè÷àåòñÿ îñîáåííî âàæíîå äëÿ íàñ ïðåäàíèå (èëè âåðíåå: êîìïëåêñ ïðåäàíèé), îïóáëèêîâàííîå â ñáîðíèêå Â. Äîáðîâîëüñêîãî15 è îçàãëàâëåííîå „Ïåòð Âåëèêèé è Ðèæñêèé êóïåö”. Òåêñò ÿâíî êîíòàìèíèðîâàí, âîáðàë â ñåáÿ íåñêîëüêî âàðèàíòîâ ðàçëè÷íûõ ïðåäàíèé î òîì, êàê Ïåòð ñîáèðàëñÿ âîåâàòü Ðèãó. Îäíî èç ýòèõ ñîáðàííûõ âîåäèíî ïðåäàíèé íàõîäèòñÿ â çàêëþ÷èòåëüíîé ÷àñòè ïîâåñòâîâàíèÿ è ïðåäñòàâëÿåò ñîáîé çàâåðøåííûé ñþæåò. „Öàðü õîäèò ïî Ìîñêâå è äóìàåò, êàê áû ïóøåê íàëèòü, äóìàåò ñîáðàòü ñ Ðàñåè ñòàðûå ïÿòàêè äëÿ ëèòåéíûõ ïóøåê. È øåë ïî Ìîñêâå â ïðîñòîé îäåæäå. Âñòðå÷àåòñÿ ñ íèì ÷åëîâåê. Ñïðàøèâàåò öàðü: — ×òî òû çà ìàñòåð? — ß ñâîåìó äåëó ìàñòåð. — Õòî æ òû òàêîé? — ß ìåäíèê. — Îí åìó ðóáëü ïîäàðèë. — Ñêàæè ìíå, áðàòåö, ïðî äåëî, ÷òî ÿ âçäóìàë: õî÷ó ñîáðàòü ìåäü, íàëèòü ïóøåê. — Öàðü, ÿ òåáå ñîâåò äàì: âû ïî êîëîêîëó ñ êàæäîé öåðêâè ñíèìèòå è íàëåéòå ïóøåê. Íà ÷òî æ òåáå ñòîëüêî ïóøåê? — Ïîéäó Ðèãó âîåâàòü”. Âòîðîé ñþæåò ýòîãî ñâîäíîãî òåêñòà, êîòîðûé ìîæåò ðàññìàòðèâàòüñÿ êàê áëèçêèé ê ïåðâîìó, òàêæå ñâÿçàí ñ äîáûâàíèåì ïóøåê, ïðåäïîëîæèòåëüíî áîëåå ðàííåãî ïåðèîäà ñâåðøåíèÿ ñâîåãî ñþæåòà, òåõ îòäàëåííûõ ëåò, êîãäà íà Ðóñè ïóøåê åùå âîîáùå íå ëèëè, è ïî íàðîäíîìó ïðåäñòàâëåíèþ, âûñêàçàííîìó â ýòîì ôðàãìåíòå, èõ äîáûâàíèå áûëî ñâÿçàíî ñ çàðóáåæüåì. À ïåðâûì çàðóáåæüåì äëÿ ðóññêîãî ÷åëîâåêà áûëà Ðèãà, âëàñòè êîòîðîé (è Îðäåí, è Àðõèåïèñêîï, è áþðãåðû) âñÿ÷åñêè ïðåïÿòñòâîâàëè ââîçó â Ìîñêîâèþ âîîðóæåíèé. Ñ ýòèõ ïîçèöèé è íàäî ðàññìàòðèâàòü ñëåäóþùèé ýïèçîä àíàëèçèðóåìîãî ôîëüêëîðíîãî òåêñòà: 15 Ñìîëåíñêèé ýòíîãðàôè÷åñêèé ñáîðíèê Â. Äîáðîâîëüñêîãî // Çàïèñêè ÈÃÎ. — Ñïá., 1891. — Ò. XX, ÷. I. — ¹ 35; òàêæå: Ðàéêîâà ¹ 35 (áåç ýïèçîäà âûâîçà Ïåòðà èç Ðèãè íà íàâîçíîé òåëåãå).

180

„Êîãäà ó Ðîññèè íå áûëî ïóøåê è Ïåòð óçíàë, ÷òî çà ãðàíèöåé ïóøêè ïîâûëèëè, îí çàõîòåë ýòî èñêóññòâî ðàññìîòðåòü. Ïîåõàë â Ðèãó. À ðèæñêèå êóïöû åçäÿò çà òîâàðàìè â ÷óæèå çåìëè. Îí íàíÿëñÿ êóïöó â ðàáîòíèêè è ïîåõàë ñ êóïöîì çà ãðàíèöó. Ïðèåõàë â Ðèãó (âåðíóâøèñü èç-çà ãðàíèöû? — Á. È.), à òóò íà÷àëè ïîäìå÷àòü, ÷òî îí — Ïåòð (òî åñòü, öàðü. — Á. È.); îòäàí áûë ïðèêàç íà âñåõ çàñòàâàõ, ÷òîáû åãî íå âûïóñòèòü. Ïåòð ðàñïðîùàëñÿ ñ íèì, ïîøåë â ãîðîä. Ìóæèê áåðåò íàâîç. Îí (Ïåòð. — Á. È.) ïðîñèò ìóæè÷êà: „Ñáðîñü íà ìåíÿ íàâîç, ÿ òåáå áîëüøå óïëà÷ó”. Ïåòð — â ñàíè, à ìóæèê åãî íàâîçîì ïðèêðûë è âûâåç èç ãîðîäà Ðèãè, ïîáëàãîäàðèë åãî (ìóæèêà. — Á. È.), çàïëàòèë ãîðñòü çîëîòà”. Âåñüìà íåëîãè÷íàÿ ñêîðîãîâîðêà ñòàíîâèòñÿ ïîíÿòíîé, åñëè ñîïîñòàâèòü åå ñ ëàòûøñêèì ïðåäàíèåì î òîì, êàê Ïåòð ñïàñ Ðèãó îò ïîäãîòîâëåííîãî øâåäàìè åå âçðûâà ïåðåä èõ óõîäîì. Î÷åâèäíî, çäåñü ìû èìååì äåëî ñ çàèìñòâîâàíèåì áåëîðóññêî-ðóññêèì ôîëüêëîðîì èç ëàòûøñêîãî, ÷òî ïîíà÷àëó ïðîèñõîäèò â Ëàòãàëèè, à ïîòîì ïîïàäàåò è íà Ñìîëåíùèíó. Âîçìîæåí è äðóãîé âàðèàíò: ëàòûøñêîå ïðåäàíèå çàâåçåíî â Áåëîðóññèþ ëàòûøñêèìè ôåðìåðàìè-êîëîíèñòàìè. Òðåòüÿ ÷àñòü ðàññìàòðèâàåìîãî ñâîäíîãî òåêñòà Äîáðîâîëüñêîãî ïðåäñòàâëÿåò ïðèïèñàííûé Ïåòðó áðîäÿ÷èé ñþæåò î çíàêîìñòâå ñ íåèçâåñòíûì ÷åëîâåêîì, êîòîðûé îêàçûâàåòñÿ âëàñòåëèíîì. Èç äðóãèõ ïîäëèííî ôîëüêëîðíûõ ìàòåðèàëîâ ïîçäíåé çàïèñè (Ðàéêîâà, ¹ 23) íàøåãî âíèìàíèÿ çàñëóæèâàåò ñîîòíîñèìûé ñ ëàòâèéñêèì ôîëüêëîðíûì âàðèàíòîì òåêñò î ïîñàæåííîé Ïåòðîì ñîñíå êîðíåì ââåðõ.  òðåõ ðàçëè÷íûõ âàðèàíòàõ (Ðàéêîâà, ¹¹ 54, 56; Ôðèäðèõ, 1980, ñ. 238—239) çàïèñàíû ñõîäíûå ñ ëàòûøñêèìè ïðåäàíèÿ î çàáëóäèâøåìñÿ â ëåñó Ïåòðå. Ðóññêèå âàðèàíòû îò ëàòûøñêîãî îòëè÷àþòñÿ áîëüøåé ñëîæíîñòüþ è ñî÷åòàíèåì ñþæåòà çàáëóäèâøåãîñÿ Ïåòðà ñ ñþæåòîì î ïîéìàííûõ ðàçáîéíèêàõ. È çäåñü ãëàâíûì ãåðîåì îêàçûâàåòñÿ ñîëäàò, êîòîðûé ñïàñàåò Ïåòðà îò âåðíîé ñìåðòè è îáåçâðåæèâàåò ðàçáîéíèêîâ.  îòëè÷èå îò ëàòûøñêîé áûëè÷êè ðóññêèå ïîáûâàëüùèíû ñî ñêàçî÷íûìè ìîòèâàìè íå ïðèóðî÷åíû íè ê êàêîìó ìåñòó. Òî æå ñàìîå ñëåäóåò ñêàçàòü î ðóññêîì ïðåäàíèè, â êîòîðîì ðàññêàçûâàåòñÿ î òîì, êàê çàáëóäèâøèéñÿ â ëåñó öàðü ñïàññÿ, âëåçøè íà âûñîêèé äóá (Ðàéêîâà, ¹ 54).  ëàòûøñêîì ïðåäàíèè îí âëåçàåò íà ñîñíó. Èñòîðè÷åñêèå ïåñíè î Ïåòðå ñì. â ðàçäåëå „Èñòîðè÷åñêèå è âîåííûå ïåñíè”. 181


6. Íàñëåäíèêè è ïðåäøåñòâåííèêè Ïåòðà â ëàòûøñêîì ôîëüêëîðå Êàê â æèçíè, òàê è â ëàòûøñêîì ôîëüêëîðå ðÿäîì ñ Ïåòðîì Âåëèêèì ñòîèò Åêàòåðèíà Àëåêñååâíà, ïî ëàòûøñêîé âåðñèè è ñàìà ëàòûøêà, ñòàâøàÿ ñàìîäåðæèöåé „âñåÿ âåëèêèÿ, è ìàëûÿ, è áåëàÿ Ðóñè èìïåðàòðèöåé”. Î òîì, êàê âîñïèòàííèöà àëóêñíåíñêîãî ïàñòîðà Ãëþêà îäíàæäû ñïàñëà Ïåòðà, ñïðÿòàâ åãî âåñüìà ïðîçàè÷åñêè â øêàô, óæå ãîâîðèëîñü, íî ýòî íå åäèíñòâåííàÿ ëåãåíäà, ñëîæåííàÿ ëàòûøàìè î ñâîåé ñòîëü ïðîñëàâëÿåìîé çåìëÿ÷êå. (×òî êàñàåòñÿ åå ïîäëèííîé íàöèîíàëüíîñòè, òî â íàóêå âûñêàçûâàþòñÿ ðàçíûå ìíåíèÿ.) Ëàòûøñêèå ïðåäàíèÿ î Åêàòåðèíå Àëåêñååâíå äî ñèõ ïîð íå ïóáëèêîâàëèñü è íå àíàëèçèðîâàëèñü, ïîýòîìó ïåðâûé øàã ê èõ èññëåäîâàíèþ — èõ ïóáëèêàöèÿ, ÷òî ìû çäåñü è ïðåäïðèíèìàåì, èñõîäÿ èç òåìàòèêè ýòèõ ôîëüêëîðíûõ çàïèñåé. 1. ÀÔ 1400, 5579 (1889 ã.)1  àëóêñíåíñêîì ñåëå Ïàéäàðè ó îäíîé ìàòåðè ðîäèëàñü äî÷êà Êàòåðèíà, è íà ñïèíå ó íåå áûë çíàê, êîòîðûé âûãëÿäåë êàê ïîäêîâà, ñàáëÿ è êîëîñ. Äåâî÷êà áûëà êðàñèâàÿ è óìíàÿ. Êîãäà ìàòü óìåðëà, åå âçÿë ïàñòîð. Çäåñü áàòðàêîì íàíÿëñÿ ïðîñòîé ïàðåíü, êîòîðûé íà ñàìîì äåëå áûë âëàñòèòåëü Ðîññèè. Íèêòî ýòîãî íå çíàë è ïàðíÿ õîòåëè îòäàòü âðàãàì ðóññêîãî öàðÿ — øâåäàì, íî Êàòåðèíà ïîìîãëà åìó óáåæàòü. À ïîòîì îí è æåíèëñÿ íà Êàòåðèíå è îíà ñòàëà öàðèöåé. 2. ÀÔ 1000, 55 (1930 ã.) Îäíàæäû ïîçäíî âå÷åðîì ïàñòîðó â Ñòðàóïå ïðèíåñëè ìàëåíüêóþ äåâî÷êó, êîòîðóþ îí ïðèíÿë íà âîñïèòàíèå. Ïîòîì îíè ïåðååõàëè â Àëóêñíå.  òå âðåìåíà øâåäû âëàñòâîâàëè â Âèäçåìå. Øâåäñêèé îôèöåð ïîçíàêîìèëñÿ ñ íåþ è óâåç â ñâîé çàìîê. Îò Ãàóè äî çàìêà â Àëóêñíå áûëà ïîäçåìíàÿ ïåùåðà (õîä). Îäèí íèùèé ïîäàë î ïåùåðå ñâåäåíèÿ âðàãó. Âîñïèòàííèöó âçÿë â æåíû Ïåòð Âåëèêèé. 3. ÀÔ 1835, 2083 (1948 ã.) Íà ãîðå Ëóñòàæè áûë äâîðåö Êàòðèíû. Ó íåå áûëà çîëîòàÿ êàðåòà, êîòîðóþ óòîïèëè â Âîëãóíòñêîì îçåðå. 1 À[ðõèâ ëàòûøñêîãî] Ô[îëüêëîðà]. Ïåðâàÿ öèôðà — ¹ ôîíäà, âòîðàÿ — åäèíèöû õðàíåíèÿ, â ñêîáêàõ — ãîä çàïèñè.

182

4. ÀÔ 1341, 19858 (1935 ã.) Îò Äàóãàâïèëñà â ñòîðîíó Ðåçåêíå íàõîäÿòñÿ Âûøêè. Çäåñü êîãäà-òî æèëà ðóññêàÿ èìïåðàòðèöà Êàòðèíà, êîòîðàÿ ñëóæèëà â Ñòàðîé êîð÷ìå; à òà íàõîäèëàñü íåïîäàëåêó îò Ïåòåðáóðãñêîé äîðîãè. Ýòó äîðîãó ïîòîì íàçûâàëè „Êàòåðèíîâñêèì òðàêòîì”. 5. ÀÔ 1000, 125 (1930 ã.) Ó Àëóêñíå â óñàäüáå Ðóíèíø, â ìûçå ßóí-Àííàñ Âàëêñêîãî ðàéîíà ïî äîðîãå Àííàñ èäó÷è íà îáî÷èíå äîðîãè íåáîëüøîé õîëìèê, ïîðîñøèé ìåëêèìè äåðåâüÿìè è êóñòàìè. Ýòî ìåñòî íàçûâàþò ìåñòîì ðîæäåíèÿ áûâøåé Ðîññèéñêîé èìïåðàòðèöû Êàòåðèíû II. 6. ÀÔ 1552, 17017 (1938 ã.)  Îãðñêèõ Ìàçñòàëäàòàõ — ðîäèíà Êàòåðèíû Âåëèêîé. Íàïðîòèâ äîìà — ðå÷óøêà, êîòîðóþ íàçûâàþò êëþ÷îì Êàòåðèíû. Îäíàæäû öûãàíêà åå ìàòåðè ïðåäñêàçàëà: „Òû ñâîþ äî÷êó êîëûøåøü â äåðåâÿííîé ëþëüêå, à òâîþ âíó÷êó áóäóò êà÷àòü â çîëîòîé ëþëüêå”. 7. ÀÔ 1400, 11990 (1901 ã.)  Âåðõíåé Êóðëÿíäèè, â ïîìåñòüå Ñóíàêñòñêîãî ïàñòîðà 200 ëåò òîìó íàçàä æèë ðîäñòâåííèê Åêàòåðèíû, æåíû Ïåòðà Âåëèêîãî, ñàïîæíèê Ãåéäåíáåñòñ è ÷èíèë ñàïîãè. Áåäíàÿ ýòà äóøà íå âèäåëà ñ÷àñòüÿ è ÷àñòî æàëîâàëàñü: „Ïî÷åìó ìîé ðîäñòâåííèê Ïåòð îáî ìíå íå ïîìíèò?” Íî îí âñïîìíèë.  îäèí ïðåêðàñíûé äåíü ïåðåä äâåðÿìè áåäíîãî ñàïîæíèêà ñòîèò êèáèòêà è óâîçèò åãî â ãîðîä, ãäå öàðñêèé äâîð. Õîòåë èñïðîáîâàòü åãî è äðóãèõ ðîäñòâåííèêîâ èìïåðàòîðà: âîñïèòûâàÿ ýòèõ ïðîñòûõ ëþäåé íåëüçÿ ëè ïîçæå ñäåëàòü òàêèìè, êîòîðûå ñìîãëè áû ó÷àñòâîâàòü â ïðèäâîðíîé æèçíè. Íî, êàæåòñÿ, ýòè ïîïûòêè âîñïèòàíèÿ ïðèøëè ÷åðåñ÷óð ïîçäíî. Îíè íå óäàëèñü è êèáèòêà îïÿòü ïðèâåçëà Ãåéäåíáåñòà â Ñóíàêñòå, ãäå Ãåéäåíáåñòñ îïÿòü ÷èíèë ñàïîãè, ìå÷òàÿ î ïðåêðàñíîé æèçíè â öàðñêîì äâîðöå. Âîò êàêîå ïðåäàíèå î áåäíîì Ãåéäåíáåñòå. 8. ÀÔ 1660, 2854 (1940 ã.) Êîãäà íåìöû ïðèøëè â Ïðèáàëòèêó, îíè ó îçåðà Àëóêñíå, íåïîäàëåêó îò ëàòûøñêîãî ãîðîäèùà ïîñòðîèëè ñâîé êàìåííûé çàìîê. Âëàäåëèöà çàìêà Êàòðèíà ïî íåñ÷àñòíîìó ñëó÷àþ îêàçàëàñü ó ëàòûøåé. Îíè åå õîðîøî ïðèíÿëè è çàùèòèëè. Âîçâðàòÿñü â ñâîé çà183


ìîê, îíà çàïðåòèëà íåìåöêèì ðûöàðÿì íàïàäàòü íà ëàòûøñêîå ãîðîäèùå. Ïîòîì ñàìà ïîãèáëà îò íåñ÷àñòíîãî ñëó÷àÿ. 9. ÀÔ 1990, 344 (1969 ã.) Öàðèöà Êàòåðèíà I áûëà ëàòûøêîé è âåëåëà ïîìåùèêàì, ÷òîáû óëó÷øèëè òÿæåëóþ æèçíü êðåñòüÿí, íî Øåðåìåòüåâ (sic!) Êàòåðèíó I îòðàâèë. Öèêë ëàòûøñêèõ ïðåäàíèé ïîìå÷åí èìåíåì Åêàòåðèíû II.  êàêîé ìåðå èìåííî ýòà èìïåðàòðèöà èìååòñÿ ââèäó â ïðåäàíèè, è íå ïîäìåíÿåò ëè îíà Åêàòåðèíó I, îïðåäåëèòü òðóäíî. 10. ÀÔ 17, 23607 (1934 ã.)  ïîðîõîâîé áàøíå æèëà Êàòåðèíà II, ãäå íàõîäèëñÿ åå ñòóë (krēsls), íà êîòîðîì îíà ñèäåëà è âÿçàëà. Áàøíÿ áûëà î÷åíü ñòàðîé, íî åå íå ìîãëè ñíåñòè, òàê êàê îíà áûëà î÷åíü êðåïêîé. Êàòåðèíà II áûëà î÷åíü ïëîõîé, è ãðàæäàíå õîòåëè åå çàñòðåëèòü, íî âñåì áûëî î÷åíü ñòðàøíî. Îäèí ñîëäàò âñå æå ýòî ñäåëàë. Îí çàñòðåëèë Êàòðèíó II äâóìÿ ñåðåáðÿíûìè ïóëÿìè, êîòîðûå çàäåëè åå ëåâîå ïëå÷î. Åùå òåïåðü â Ïîðîõîâîé áàøíå ìîæíî óâèäåòü äâå äûðêè. 11. ÀÔ 1975, 4159 (1963 ã.) Èìïåðàòðèöà áûëà äî÷êîé îäíîãî ïàñòîðà — Ìàðòà. Ïåòð Âåëèêèé ïîëþáèë, êîðîíîâàë Êàòåðèíîé II. Îíà áûëà î÷åíü ðàñïóòíîé. Õîçÿèí çàìêà Çóáîâ áûë åå ëþáîâíèêîì. Äîëæåí áûë åõàòü ê íåé, íî çàñòðåëèëñÿ. Åãî âíóòðåííîñòè ïîõîðîíèëè ó áîëüøîãî äóáà íà êðàþ áîëüøàêà ó âîëîñòíîãî ïðàâëåíèÿ, íà îñòðîâå ïîñðåäèíå îçåðà. Òîãäà åãî íàçûâàëè ãîðêîé ßíèñà, çàòåì Ýíäçåëüãîðêîé, òåïåðü ãîðîé Çóáîâà. Ñåðäöå Çóáîâà â çîëîòîé ïîñóäå îòîñëàëè Êàòåðèíå. 12. ÀÔ 557, 109 (1923 ã.)  ßóíïèåáàëãñêîé âîëîñòè íåäàëåêî îò äîìà ïàñòîðà ðàñòåò äâóõâåòâèñòàÿ ñîñíà. Ñîñíó ïîñàäèëà ðîññèéñêàÿ èìïåðàòðèöà Êàòåðèíà. Îíà íà êðàþ äîðîãè âñóíóëà ñîñíîâóþ ïàëî÷êó, êîòîðàÿ âûðîñëà áîëüøèì äåðåâîì. 13. ÀÔ 1341, 15292 (1934 ã.); 1341, 19857 (1935 ã.) Íåïîäàëåêó îò Äàóãàâïèëñà íàõîäèëàñü Áèðêåíåëè-ìûçà, ó äâåðåé êîòîðîé åùå òåïåðü ñòîèò ãåðá: êîëåñî ñ òðåìÿ ïîëîìàííûìè ïàëêàìè. Ýòî îñòàòîê îò òåõ âðåìåí, êîãäà Êàòåðèíà Âåëèêàÿ åçäè184

ëà ïîñìîòðåòü ñâîèõ ïîääàííûõ. Íà êðóòîì îáðûâå ëîøàäè ñòàëè áåñèòüñÿ, èõ óñìèðèë îäèí êðåñòüÿíèí, ñõâàòèâ êîëåñî êàðåòû. Êàòðèíà åìó ýòî ïîäàðèëà è ìíîãî çåìëè. 14. ÀÔ 1978, 2492 (1966 ã.)  ñåëå Áóðòëèñêè åñòü àïòåêà, ãäå âî âðåìåíà Êàòåðèíû Ïîòåìêèí óñòðîèë „ìàëåíüêèé Ïåòåðãîô”, ãäå Êàòåðèíå íî÷ü ïåðåñïàòü. Ðàíüøå âîêðóã çäàíèÿ áûë ïðóä è ïîñàæåí ïàðê. 15. ÀÔ 1001, 12 (1930 ã.) Äåíåæíîé ãîðîé íàçûâàþò õîëìèê, â êîòîðîì Êàòåðèíà II çàðûëà ñâîè äåíüãè. Êàòåðèíà åõàëà èç Ãàóåíû ÷åðåç Ìåðöèåìñ â Ðèãó, íî ïî äîðîãå óñëûøàëà, ÷òî Ðèãà ãîðèò. Âåëåëà ñâîè 12 âîçîâ çàêîïàòü â îäíîé ãîðå çà ðåêîé Âèåé. 16. ÀÔ 929, 23701 (1934 ã.); 929, 69915 (1935 ã.); 1592, 9064 (1937 ã.). Êîãäà Ëàòâèÿ íàõîäèëàñü ïîä âëàäû÷åñêèì èãîì Ðîññèè, â Âèäçåìå ïðîèçîøëî âîññòàíèå. Êàòåðèíà Âåëèêàÿ îáúåçæàëà Âèäçåìå. Îíà óâèäåëà íà îäíîé ãîðå äåâî÷êó. Îíà âçîøëà ê äåâî÷êå. Äåâî÷êà èãðàëà çîëîòîé ÷àøåé. Îíà ïîïðîñèëà, ÷òîáû ïðèíåñëè âîäó. Êàòðèíà ïîïèëà, à îñòàëüíóþ âîäó âûëèëà íà çåìëþ. ×àøà óïàëà è ïðîïàëà. Îíà ñêàçàëà, ÷òî íà ýòîì ìåñòå ïîñòðîÿò öåðêîâü. 17. ÀÔ 220, 957 (1932 ã.) Ðîññèéñêàÿ öàðèöà ïîäàðèëà Çóáîâó Ðóíäàëüñêèé çàìîê ñ óñëîâèåì, ÷òî îí áóäåò åé âåðåí è íå æåíèòñÿ íà äðóãîé. Çóáîâó ïîíðàâèëàñü äî÷êà îäíîãî Áàëòèéñêîãî ïîìåùèêà. Îí æåíèëñÿ è æèë ñ÷àñòëèâî. Öàðèöà ýòî óçíàëà è ïðèãëàñèëà ê ñåáå ïîãîâîðèòü. Çóáîâ íå ïîøåë, à ïîâåñèëñÿ â Áàëêîííîì çàëå. 18. ÀÔ 1978, 2186; 1978, 2491 (1966 ã.). Êàòåðèíà îäíàæäû îáúåçæàëà Âèäçåìå è Áóðòíèåêè. È âñòðå÷àÿ, â åå ÷åñòü áûëè ïîñòàâëåíû â ïî÷åòíîì êàðàóëå øêîëüíûå äåòè îò ìûçû Áóðòíèåêè äî Åêèíü-ìûçû. Êàòåðèíà ñêàçàëà, ëó÷øå áû âìåñòî êàæäîãî ðåáåíêà ïîñàäèëè äåðåâöî.  òó æå íî÷ü äåðåâüÿ áûëè ïîñàæåíû. È òåïåðü òàì äóáîâàÿ àëëåÿ. 19. ÀÔ 1918, 2784 (1966 ã.) Ó Êàòåðèíû Âåëèêîé Åêèíü-ìûçà áûëà ëåòíåé ðåçèäåíöèåé. Êîãäà Êàòåðèíà îäíàæäû ñþäà ïðèåõàëà, óñòðîåí áîëüøîé ïðèåì. 185


Ìîëîäûå äåâóøêè ñ öâåòàìè â ðóêàõ ñòîÿëè âäîëü äîðîãè îò êîð÷ìû Àóñìû äî Åêèíü-ìûçû. Êàòåðèíà âûñêàçàëà ïîæåëàíèå, ÷òîáû òàì, ãäå ñòîÿëè äåâóøêè, áûëè ïîñàæåíû ëèïû. Ýòî è áûëî ñäåëàíî, è òàì òåïåðü ëèïîâàÿ àëëåÿ. Àííà Èîàííîâíà, Êóðçåìñêàÿ ãåðöîãèíÿ óäîñòîåíà â ëàòûøñêèõ ïðåäàíèÿõ âñåãî ëèøü îäíèì âàðèàíòîì (ÀÔ 1645, 3953; 1938 ã.).  Âèðöàâñêîé âîëîñòè èìåþòñÿ ðàçâàëèíû äðåâíåãî çàìêà. Òàì æèë êóðçåìñêèé ãåðöîã Ïåòåðèñ Áèðîíñ. Çàìîê ïîñòðîåí â 1770 ãîäó ïî æåëàíèþ èìïåðàòðèöû Àííû. Çàìîê ñòðîèë àðõèòåêòîð Ðàñòðåëëè ïî÷òè îäíîâðåìåííî ñ çàìêîì â Ñâåòå, êîòîðûé òàêæå ñòðîèë îí. Òåïåðü çàìîê ðàçðóøåí. Ðàíüøå, êîãäà èìïåðàòðèöà Àííà åçäèëà ê Áèðîíó, îíà õîäèëà â áàíþ ìûòüñÿ. Áàíÿ áûëà â 25 àðøèí (asis) äëèíû è åå îñíîâû åùå è òåïåðü ìîæíî âèäåòü â âåðõíåì ñàäó áîëüøîãî âèðöàâñêîãî çàìêîâîãî ïàðêà â ñåâåðî-çàïàäíîì åãî óãëó. Çàìîê ðàçðóøåí 100 ëåò òîìó íàçàä. Îäíàæäû íî÷üþ âèðöàâñêèé êðåñòüÿíèí Íåéìàíèñ âèäåë âî ñíå, ÷òî ïîä áàíåé çàðûòû äåíüãè è ïîøåë êîïàòü, íî íè÷åãî íå íàøåë. Ïðåäøåñòâåííèêè Ïåòðà â ëàòûøñêèõ ïðåäàíèÿõ óïîìèíàþòñÿ êóäà ðåæå. Ñ èìåíåì Èâàíà Ãðîçíîãî ëàòûøñêèå ïðåäàíèÿ ñâÿçûâàþò âçðûâ çàìêà â Àëóêñíå (íà ñàìîì äåëå ýòî ñîáûòèå ïðîèçîøëî âî âðåìÿ Ñåâåðíîé âîéíû è ïîäðîáíî èçîáðàæåíî êàê â îïèñàíèÿõ ñîâðåìåííèêîâ, òàê è â õóäîæåñòâåííîé ëèòåðàòóðå) — ÀÔ 1900, 343. Êðàòêî ðàññêàçûâàåòñÿ î òîì, êàê åãî âîéñêîì çàíÿò Ñåëïèëñ: äåâèöû ïîáðîñàëèñü â Äàóãàâñêèå îìóòû (ÀÔ 1955, 14886). Íàèáîëåå ïðîñòðàííî ðàññêàçûâàåòñÿ î âçÿòèè Âåöïèåáàëãñêîãî çàìêà. Ýòè ïðåäàíèÿ îñíîâûâàþòñÿ íà ïîäòâåðæäåíèÿõ, çàïèñàííûõ â öåðêîâíûå êíèãè, ÷òî çàìîê ýòîò äåéñòâèòåëüíî çàíÿò âîéñêàìè Èâàíà IV â 1575 ãîäó. Ïðåäàíèÿ, â îòëè÷èå îò ïåðâûõ äâóõ, îñíàùåíû ïîäëèííûìè ëåãåíäàðíûìè ìîòèâàìè.  ïðåäàíèè, îïóáëèêîâàííîì â ñáîðíèêå Ï. Øìèòà (V, 386, 175) áëàãîïðèÿòíûé äëÿ ðóññêèõ èñõîä øòóðìà Âåöïèåáàëãñêîãî çàìêà çàâèñèò îò âåùåãî ñíà, êîòîðûé ïðèâèäåëñÿ ðóññêîìó âîåíîíà÷àëüíèêó. Òèïè÷íî ñêàçî÷íûé ìîòèâ — òàêæå ñíåñåííàÿ øàïêàìè Ãðèøêèíà ãîðà íàä óáèòûìè âîèíàìè. È, íàêîíåö, ïóêèñ, êîòîðûé ñòåðåæåò îñòàâëåííûå â ïîòàåííûõ ïîãðåáàõ äðàãîöåííîñòè. Ïðåäàíèå ýòî çàïèñûâàëîñü íåîäíîêðàòíî: â 1928 ã. (ÀÔ 706, 207), â 1952 ã. (ÀÔ 1842, 2430).  ïðåäàíèè ÀÔ 1400, 26815 ïðîèñõîäèò åäèíîáîðñòâî äâóõ êîëäóíîâ — íåìåöêîãî (îðäåíñêîãî) è ðóññêîãî (Èâàíîâñêîãî), ïðè÷åì ïîáåæäàåò ïîñëåäíèé. 186

Ìåäíûå ãîðøêè ñ äåíüãàìè îêàçàëèñü íà äíå îçåðà Èíåñà (ÀÔ 1400, 26815), â ïðåäàíèè ÀÔ 1400, 32894 — îçåðà Àëàóêñòå. Êàê âèäíî èç ñêàçàííîãî, ãëàâíûé ïðåäìåò âñåõ ýòèõ ïðåäàíèé — çàðûòîå, ñïðÿòàííîå çîëîòî. Ëè÷íîñòü Èâàíà Ãðîçíîãî â ñâîåì æåñòîêîì ñâîåîáðàçèè íèãäå íå ïðåäñòàâëåíà. Î êëàäàõ, ñâÿçàííûõ ñ îñòàòêàìè ðóññêîé êàçíû íà òåððèòîðèè Ëàòâèè, ïîâåñòâóþò è äðóãèå ìíîãî÷èñëåííûå ïðåäàíèÿ, êàê çàôèêñèðîâàííûå â ìàòåðèàëàõ Àðõèâà ôîëüêëîðà, òàê è â ïóáëèêàöèÿõ Áðàñòûíÿ. Òàê, ïðåäàíèå ÀÔ 891, 171 óïîìèíàåò „êëàä” (ïîðóññêè â ëàòûøñêîì òåêñòå) â Êðóòîé èëè Öàðñêîé ãîðå â Ìàêàøàíñêîé âîëîñòè Ðåçåêíåíñêîãî ðàéîíà.  êîíòåêñòå íàøåãî èññëåäîâàíèÿ ãîðàçäî âàæíåå äâà ïðåäàíèÿ î Ïîëîöêèõ êíÿçüÿõ, êîòîðûå îòâîäÿò íàñ ê äàëåêèì XI—XII ââ., êîãäà ëàòûãîëà äåéñòâèòåëüíî áûëà ÷óòü ëè íå ÷àñòüþ Ïîëîöêîãî êíÿæåñòâà. ÀÔ 1400, 15753. Ïðåäàíèå îïóáëèêîâàíî â ãàçåòå „Áàëññ”, 1888, ¹ 49. Ãîðîäåöêèé âîæäü Âàðèñ áûë áîëüøèì îõîòíèêîì. Îäíàæäû îí çàáëóäèëñÿ è îêàçàëñÿ ó Ïîëîöêîãî êíÿçÿ. Âàðèñ ïîëþáèë äî÷êó êíÿçÿ, íî îíà áûëà îáåùàíà äðóãîìó, ïîýòîìó Âàðèñ „óâåç” äî÷êó. Íî Âàðèñ ó ìûçû „Âàðîíè÷è” (Âàðîíèöà) áûë ïîéìàí è óáèò. Êíÿæåñêàÿ äî÷êà Äðóãàÿ íå ìîãëà âûíåñòè èñòÿçàíèÿ ñâåêðîâè, êîãäà Âàðèñà íå áûëî äîìà, óáåæàëà. Âåäüìà äåâèöó íå ìîãëà ïîéìàòü.

Ïåñåííûå ïðåäàíèÿ î äåëàõ âîåííûõ Ê ìíîãî÷èñëåííûì ðóññêèì è ëàòûøñêèì ïðåäàíèÿì è ëåãåíäàì ïðèìûêàþò ãåðîè÷åñêèå ïåñíè ïîñëåáûëèííîãî ïåðèîäà — èñòîðè÷åñêèå ïåñíè, îòíîñÿùèåñÿ ê XV—XVIII ââ. è ãåðîè÷åñêèå, âîåííûå áàëëàäû, ñîçäàâàâøèåñÿ íà âñåì ïðîòÿæåíèè XIV—XX ââ. ×òî êàñàåòñÿ èñòîðè÷åñêèõ ïåñåí, òî ñëåäóåò ñêàçàòü òî æå, ÷òî ñêàçàíî óæå î áûëèíàõ: ÷åòêî ïðèâÿçàííûõ ê èñòîðè÷åñêèì ñîáûòèÿì ñ óïîìèíàíèåì èñòîðè÷åñêèõ ãåðîåâ, ïîäëèííûõ ñîáûòèé — â ëàòûøñêîì ôîëüêëîðå íåò. Ïîýòîìó è â ýòîì ðàçäåëå îãðàíè÷èìñÿ ðàçãîâîðîì îá óïîìèíàíèè, íà ñåé ðàç åñëè íå ëàòûøåé, òî ïî êðàéíåé ìåðå, ñàìîé Ðèãè â äâóõ ïîïóëÿðíûõ èñòîðè÷åñêèõ ïåñíÿõ. Ñàì ïî ñåáå ýòîò ôàêò íàñòîëüêî ïðèìå÷àòåëåí, ÷òî ïðèâîäèì ýòè äâå ïåñíè çäåñü ïîëíîñòüþ. 187


Îñàäà Ðèãè À ïîä ñëàâíûì áûëî ãîðîäîì ïîä Ðèãîþ, ×òî ñòîÿë öàðü-ãîñóäàðü ïî òðè ãîäà, Åùå áûâøåé Àëåêñåé öàðü Ìèõàéëîâè÷. ×òî ïîóòðó áûëî ðàíî-ðàí¸øåíüêî, Êàê íà ñâåòëîé çàðå íà óòðåííåé, Íà âîñõîäå áûëî êðàñíîãî ñîëíóøêà, Êàê áû ãóñè-ëåáåäè âîñêëèêàëè, Ãîâîðèëè ñîëäàòû íîâîáðàííûå; „À ñâåò-ãîñóäàðü, áëàãîâåðíûé öàðü, À è áûâøåé Àëåêñåé öàðü Ìèõàéëîâè÷! Òû èçâîëèøü íàðÿæàòüñÿ â êàìåííó Ìîñêâó Íå îñòàâü òû íàñ, áåäíûõ ïîä Ðèãîþ, Óæ è òàê íàì-äå Ðèãà íàñêó÷èëà, Îíà ñêó÷èëà íàì, Ðèãà, íàïðîñêó÷èëà: Ìíîãî õîëîäó-ãîëîäó ïðèíÿëè, Íàãîòó — áîñîòó âäâîå òîãî.” ×òî çëàòà òðóáà ïîä Ðèãîþ ïðîòðóáèëà, Ïðèãëàñèë ãîñóäàðü áëàãîâåðíûé öàðü: „À è äåòóøêè âû, ñîëäàòû íîâîáðàííûå, Íå îäíèì âàì Ðèãà òàê íàñêó÷èëà, Ñàìîìó ìíå, ãîñóäàðþ, íàïðîñêó÷èëà, Êîãäà Áîã íàñ ïðèíåñåò â êàìåííó Ìîñêâó, À çàáóäåì áåäíîñòü — íóæó âåëèêóþ, À è âûñòàâëþ âàì ïîãðåáû öàðñêèå, ×òî ñ ïèâîì, ñ âèíîì, ìåäû ñëàäêèå”.

Ìîñòû îíè íàìîñòèëè âñå äóáîâûå; Ïîäêîïû îíè êîïàëè âñå ãëóáîêèå, Ãëóáîêèå ïîäêîïû íà äâåíàäöàòü âåðñò, Áî÷êè çàêàòàëè ñî ëþòûì çåëüåì, Ñî ëþòûì çåëüåì, ñ ÷åðíûì ïîðîõîì; Ñâå÷è çàæèãàëè âîñêó ÿðîãî, Ñâå÷è äîãîðàëè, áî÷êè ðàçîðâàëî, Âçðûâàëî òó ñòåíó áåëîêàìåííóþ. Âîò è ñòàëè ãîñóäàðÿ-öàðÿ ïîçäðàâëÿòü: „Óæ òû çäðàâñòâóé, ãîñóäàðü-öàðü, ñ êðåïêèì ãîðîäîì, Ñ êðåïêèì ãîðîäîì, ñî Ðèãîþ!”1

È ýòî íè÷åãî, ÷òî âçÿòèå Ðèãè íàïîìèíàåò âçÿòèå Êàçàíè Èâàíîì Ãðîçíûì: òàêîâà ïîýòèêà íàðîäíîãî òâîð÷åñòâà. Ïàìÿòü î Ïåòðå ñîõðàíèëàñü â Ëàòâèè è â Ëàòãàëèè, è â ñòîëèöå, è â íàñëåäèè — ïåñíÿõ òðàäèöèîííûõ è â ñîçäàíèÿõ íîâåéøåãî âðåìåíè.  ïåñåííîì ñáîðíèêå È. Ôðèäðèõà (1972 ã.) îïóáëèêîâàíû ïåñíè ñ óïîìèíàíèåì èìåíè Ïåòðà Ïåðâîãî è áîëåå ñåðüåçíîãî ñîäåðæàíèÿ (¹ 487), è ôðèâîëüíî-øóòî÷íûå (¹ 486): íàíÿòüñÿ â ñîëäàòóøêè Ïåòðà Ïåðâîãî çàñòàâëÿåò ñóäüáà ãîðüêîãî ïüÿíèöû, „ïðîïèâøè-ïðîìîòàâøè âñå ñâîå èìåíüèöå”. Ôðèâîëüíîãî ñîäåðæàíèÿ è ïåñíÿ íîâîé ôîðìàöèè, îïóáëèêîâàííàÿ â 1924 ãîäó â ãàçåòå „Ñåãîäíÿ” (¹ 118) è ïî çàïèñè ïðèïèñûâàåìàÿ ëèòåðàòîðó Ïîòåìêèíó, à ïî ñêàçó „ñîëäàòó Èâàíîâó”, î êîòîðîì íè÷åãî ïîäðîáíåå íå èçâåñòíî (¹ 488). Ñàì öàðü ϸòðà ñàì÷å Âåëèêèé Òàì öàðü ïóøêó çàðÿæàë,  êðåïîñòü ñâåéñêîãî âëàäûêè Ñàì÷å öàðü ÿäðà ïîñûëàë. [...] Ëåò ïðîøëî ñ òåõ ïîð ñòî ñ âåêîì, Èçìåíèëîñü âñ¸ íà âèä. Ñòàëà Ðèãà ÷åëîâåêîì, Âñÿ êàê íîâàÿ áëåñòèò. Áàøíÿ ñòàëà ìîíóìåíòîì, Òàê ñêàçàòü, îò òîé ïîðû, Áàøíþ îòäàëè ñòóäåíòàì Ïîä ðàïèðíûå ïèðû...

Âçÿòèå Ðèãè Êàê ïî ìîðþ, ìîðþ ñèíåìó Ïî ñèíþ ìîðþ ïî Õâàëûíñêîìó, Ïëûëè-âîñïëûâàëè òðè âîåííûõ êîðàáëÿ. Íà ïåðâîì êîðàáëèêå èìïåðàòîð-öàðü ñèäèò, Íà äðóãîì êîðàáëèêå êíÿçüÿ-áîÿðå ñèäÿò, — Íà òðåòüåì êîðàáëèêå âñå ñîëäàòû ñèäÿò, — Ñèäåëè ñîëäàòû ïîëêó Ñåìåíîâñêîãî, Òîé ëè ïåðâîé ðîòû áîìáàðäèðîâñêèÿ. Ïàðóñû îíè ðîíÿëè áåëû-ïîëîòíÿíûå, Òîãî ëè ïîëîòåíöà âñå ãîëëàíäñêîãî; ßêîðÿ îíè áðîñàëè áóëàòíûå, Òîãî ëè áóëàòó âñå ñèáèðñêîãî. 188

1

Èñòîðè÷åñêèå ïåñíè. — Ë.: Ñîâ. ïèñàòåëü, 1956. — Ñ. 228—229. 189


*** Âòîðîé àñïåêò ñîïîñòàâëåíèÿ ëàòûøñêî-ðóññêèõ âîåííûõ ýïè÷åñêèõ è ëèðî-ýïè÷åñêèõ ïåñåí îñóùåñòâèëà åäèíñòâåííàÿ èññëåäîâàòåëüíèöà ýòîé ïðîáëåìû ßäâèãà Äàðáåíèåöå2. Ñîáðàííûå ß. Äàðáåíèåöå ìàòåðèàëû è âûâîäû áûëè èñïîëüçîâàíû â ëåêöèÿõ ñòóäåíòàì Àêàäåìèè êóëüòóðû è íåêîòîðûå ñþæåòû ïðåäëîæåíû ñòóäåíòàì äëÿ äàëüíåéøåãî èññëåäîâàíèÿ. Îñîáåííî óñïåøíîé îêàçàëàñü ðàáîòà ñòóäåíòà Èâàíà Ìèõàéëîâà, êîòîðàÿ áûëà îïóáëèêîâàíà â àëüìàíàõå Èíñòèòóòà ñëàâèñòèêè Ïîëüñêîé àêàäåìèè íàóê3. Ýïè÷åñêàÿ ïåñíÿ î ïîãèáàþùåì â ñðàæåíèè èëè óæå ïîãèáøåì âîèíå è åãî êîíå, ïðèíîñÿùåì óæàñíóþ âåñòü ðîäè÷àì ãåðîÿ (ïî åãî ïðèêàçó — ó ñëàâÿí, èëè ïî ñâîåé èíèöèàòèâå — ó ëàòûøåé è ëèòîâöåâ) — èñêëþ÷èòåëüíî ïîïóëÿðíà êàê ó ñëàâÿí (â òîì ÷èñëå è çàïàäíûõ, è þæíûõ), òàê è ó áàëòîâ. Îäíàêî, ñõîäñòâî òîëüêî òèïîëîãè÷åñêîå, ÷òî ïîëíîñòüþ èñêëþ÷àåò çàèìñòâîâàíèÿ (êðîìå îòäåëüíûõ ÷àñòíûõ äåòàëåé) è â òî æå âðåìÿ ñâèäåòåëüñòâóåò î ñõîäíûõ íàïðàâëåíèÿõ óìñòâåííûõ è ïîýòè÷åñêèõ ïðîöåññîâ â ñîçíàíèè êàê ñëàâÿí, òàê è áàëòîâ. Âûâîäû ïðîñòðàííîãî èññëåäîâàíèÿ ñëåäóþùèå: 1. Ëàòûøñêèå ïåñíè („Aši, aši zīle dzied”, „Kur tu jāsi, mans brālīts”, „Div’ baloži strautā dzēra”, „Sarkanbalta roze auga”, „Es bij jauns, es bij traks”), òàê æå êàê è ëèòîâñêèå („Brolelis ant dvaro”, „Tai retoj vietoj”, „O ir atlėke Juodas vabulėlis”, „Ej pieše, pieše”, „Neriu rekti”, „Augšti kalna, lygos laukos”) ðîäíèò ñ ðóññêèìè („Àõ êàê äàëå÷å, äàëå÷å âî ÷èñòîì ïîëå”, „Óæ êàê ïàë òóìàí íà ñèíå ìîðå”) è áåëîðóññêèìè („Êàëÿ ëåñó, êàëÿ öåìíàãà”, „Ó çÿëåíîì ñàäçå”, „Çàøóìåëè äóáðîâåíüêè”, „Íàëÿöåëè ãóñè ñ Ðóñè”, „À çà áýëûì çà áÿðçíè÷êàì”, „Ni szum, ni szum, da dubrowańka”, „Za rakoju za bystroju”) ðîäíèò: à) íàëè÷èå ðàçãîâàðèâàþùåãî êîíÿ-âåñòíèêà; á) óìèðàþùèé èëè óìåðøèé ãåðîé; â) ðîäíîé äîì ãåðîÿ, êóäà ïðèáåãàåò êîíü; Äàðáåíèåöå ß. Îáùíîñòü ìîòèâîâ â ëàòûøñêîì è ðóññêîì ïåñåííîì ôîëüêëîðå // Ôîëüêëîð áàëòñêèõ íàðîäîâ. — Ðèãà: Çèíàòíå, 1968. — Ñ. 105—135; Par dziesmu cilmi // Latvijas PSR ZA Vēstis. — 1971. — Nr. 10. — 102.—112. lpp. 3 Èíôàíòüåâ Á., Ìèõàéëîâ È. Îáùåå, ñõîäíîå è ðàçëè÷íîå â ðóññêèõ è ëàòûøñêèõ íàðîäíûõ ïåñíÿõ. I. Ìîòèâ êîíÿ, èçâåùàþùåãî ðîäíûõ î ãèáåëè ãåðîÿ // Acta Baltico-Slavica. — Warszawa, 2000. — XXV. — S. 152—178. 2

190

ã) äàëüíåå çàðóáåæüå, ãäå íàõîäèò ñâîþ ãèáåëü ãåðîé; ä) ñèìâîëè÷åñêèé îáðàç ñìåðòè-ñâàäüáû (âî âñåõ ñëàâÿíñêèõ, â îäíîé ëàòûøñêîé è â îäíîé ëèòîâñêîé ïåñíå, ÷òî ðàññìàòðèâàåòñÿ êàê ÿâíîå, íî åäèíñòâåííîå çàèìñòâîâàíèå). 2.  íåêîòîðûõ ñëàâÿíñêèõ è áàëòèéñêèõ ïåñíÿõ îá óáèòîì ãåðîå è åãî êîíå-âåñòíèêå âñòðå÷àþòñÿ è áëèçêèå ìîòèâû: à) òðîãàòåëüíîå ïðîùàíèå ñ ãåðîåì ïðè åãî îòúåçäå íà âîéíó; á) îáðàçíûé îòâåò íà âîïðîñ, êîãäà âîèí âåðíåòñÿ ñ âîéíû; â) îïèñàíèå ïîëÿ áîÿ ïîñëå ïîáîèùà (â ëàòûøñêèõ ïåñíÿõ), ñ êîòîðûìè ïåðåêëèêàþòñÿ íåêîòîðûìè ñâîèìè ýëåìåíòàìè îïèñàíèÿ ìîãèëû âîèíà (â ñëàâÿíñêèõ ïåñíÿõ). 3. Íàèáîëåå ñóùåñòâåííûå ðàçëè÷èÿ: à) õàðàêòåðíîå òîëüêî äëÿ ëàòûøñêèõ ïåñåí âûñàæèâàíèå äóáà èëè áåðåçêè, ïî êîòîðûì ðîäè÷è óçíàþò î ñóäüáå âîèíà (â ñëàâÿíñêîì ôîëüêëîðå ìîòèâ ýòîò èçâåñòåí òîëüêî â ñêàçêàõ); á) ïðèñóòñòâèå â êîíöîâêàõ ëàòûøñêèõ ïåñåí ìèôîëîãè÷åñêèõ ñóùåñòâ, îïëàêèâàþùèõ ñìåðòü ãåðîåâ: Mīļā Māra pāri gāja Drebēdama, trīsēdama. Kur Laimiņa pāri brauca Kā lapiņa drebēdama. Saules meitas tur pārgāja. Tur staigāja Dieva dēli Dvēselītes lasīdami. Atraduši dvēselīti, Ietin baltā vīllainē. Ienes svētā pāenā Guldin Dieva šūpuli. Liek kārtēju šūpotāju, Kas dziedāja kara dziesmu Kara kauta dvēselīte, Esi mūžam nemirusi.

â) òèïè÷íûé äëÿ ðóññêèõ ïåñåí çà÷èí — „ïîñòåïåííîå ñóæåíèå ïðîñòðàíñòâà”; ã) äåòàëüíîå îïèñàíèå â íåêîòîðûõ ðóññêèõ ïåñíÿõ çàëå÷èâàíèÿ ãåðîåì ñâîèõ ðàí. 4.  ðóññêèõ è ëàòûøñêèõ ïåñíÿõ áðîñàåòñÿ â ãëàçà ðàçëè÷íîå îòíîøåíèå ñîçäàòåëåé è èñïîëíèòåëåé ïåñåí ê æåíå ïîãèáøåãî ãåðîÿ: â ëàòûøñêèõ ïåñíÿõ (áåç åäèíîãî èñêëþ÷åíèÿ) ãèáåëü ãåðîÿ — áåçóòåøíîå ãîðå åãî æåíû, äëÿ ðóññêèõ ïåñåí õàðàêòåðíî ðàçðåøåíèå æåíå ïîñòóïàòü, êàê ïîæåëàåò: îñòàâàòüñÿ âäîâîé èëè âûõîäèòü ñíîâà çàìóæ. 191


Ãèïîòåçà î ïðîèñõîæäåíèè è ðàñïðîñòðàíåíèè ïåñíè 1. Îáùèå áàëòîñëàâÿíñêèå ýëåìåíòû ïåñåí ïîçâîëÿþò ñäåëàòü ïðåäïîëîæåíèå, ÷òî êàêèå-òî ýëåìåíòû ýòîé ïåñíè âîñõîäÿò ê áàëòèéñêî-ñëàâÿíñêîìó (à, ìîæåò áûòü, è èíäîåâðîïåéñêîìó?) ïåðèîäó ñîæèòåëüñòâà. Êàê èçâåñòíî, â ýïîõó èíäîåâðîïåéñêîãî ÿçûêîâîãî åäèíñòâà ãëàâíûì çàíÿòèåì áûëî êîíåâîäñòâî, êîíü â ñèëó ýòîãî ìîã ñòàòü è ñóáúåêòîì ìèôîëîãèè è ïåðâîáûòíûõ ïåñåí. 2. Íà áàëòî-ñëàâÿíñêîì óðîâíå âîçíèêàþò òå ýëåìåíòû ìîòèâîâ, êîòîðûå ëèáî åäèíû â ðóññêèõ è ëàòûøñêèõ ïåñíÿõ, ëèáî îòëè÷àþòñÿ íåáîëüøèìè ðàñõîæäåíèÿìè, êîòîðûå ìîãóò áûòü îáúÿñíèìû ðàçëè÷èÿìè â èñòîðèè òîãî èëè èíîãî íàðîäà. 3. Ïåðâîîñíîâà ñþæåòà, ïî íàøåìó ìíåíèþ, ñêîðåå âñåãî ìîãëà ñëîæèòüñÿ íà îñíîâå ñëåäóþùåãî, íàèáîëåå áëèçêîãî ê ðåàëüíîé äåéñòâèòåëüíîñòè ñþæåòà.  óñëîâèÿõ âîåííîé ïðàêòèêè òåõ ëåò âïîëíå ðåàëüíûìè ìîãëè ñòàòü òàêèå ñîáûòèÿ, êàê âîçâðàùåíèå äîìîé êîíÿ óáèòîãî íà ïîëå áðàíè õîçÿèíà ñ „ïîðóáëåííûìè” è îêðîâàâëåííûìè ñëåäàìè íà âîåííûõ äîñïåõàõ. Ïî ýòèì ïðèçíàêàì ðîäíûå ìîãëè ëåãêî óñòàíîâèòü ñàì ôàêò ãèáåëè âîèíà — õîçÿèíà êîíÿ. Òàêîå ðåøåíèå ìû âñòðå÷àåì â íåñêîëüêèõ âîñòî÷íî-áåëîðóññêèõ âàðèàíòàõ.  íèõ êîíü íè÷åãî íå ãîâîðèò, íî ðîäñòâåííèêè ïî îêðîâàâëåííîìó ñëåäó ïîíèìàþò âñå. 4. Ñþæåòíàÿ îñíîâà ïåñíè, êîòîðàÿ ñîõðàíèëàñü â çàïèñÿõ ôîëüêëîðèñòîâ, ó ñëàâÿí âîñõîäèò ê XIII—XIV ââ., êîãäà âîñòî÷íîé èõ îáëàñòè ïðèøëîñü âîéòè â âîåííûå ñîïðèêîñíîâåíèÿ ñ êðîâîæàäíûìè âðàãàìè, íàõëûíóâøèìè íà âîñòî÷íóþ ÷àñòü ñëàâÿíñòâà. Ïîýòîìó ìîæíî âûñêàçàòü ïðåäïîëîæåíèå, ÷òî ýòî ïðîèçîøëî óæå â XIII—XIV ââ. Çàòåì ïåñíÿ ðàñïðîñòðàíèëàñü ïî âñåìó ñëàâÿíñêîìó ìèðó è âàðüèðîâàëàñü â ñîîòâåòñòâèè ñ èçìåíåíèåì èñòîðè÷åñêèõ ñîáûòèé (çàìåíà òàòàð ôðàíöóçàìè è ïðóññêèì íåïðèÿòåëåì). 5. Îäíîâðåìåííî ó áàëòîâ ïåñíÿ îá óáèòîì íà ïîëå áðàíè ãåðîå ðàçâèâàåòñÿ ñàìîñòîÿòåëüíî íà òîé æå ðåàëüíîé ôàêòè÷åñêîé æèçíåííîé îñíîâå, ÷òî è ó ñëàâÿí — â ÷àñòûõ ñõâàòêàõ áàëòèéñêèõ ïëåìåí è ìåæäó ñîáîé (ëàòãàëîâ ñ ëèòîâöàìè, êóðøåé ñ ïðóññàìè è ò. ï.), à òàêæå ñî ñâîèìè ñëàâÿíñêèìè ñîñåäÿìè. Íà÷èíàÿ ñ ñåðåäèíû XVIII â., êîãäà âîåííûå ïîäâèãè ëàòûøåé ñëèâàþòñÿ âîåäèíî ñ ïîäâèãàìè ðóññêèõ, îñóùåñòâëÿåòñÿ è âëèÿíèå ðóññêèõ ïåñåí. Ïðîèñõîäèò ýòî äî òîãî îð192

ãàíè÷íî, ÷òî òåïåðü èññëåäîâàòåëþ òðóäíî, ïî÷òè íåâîçìîæíî äîêàçàòü, êàêèå èìåííî ýëåìåíòû ðóññêèõ ïåñåí ïîâëèÿëè íà ôîðìèðîâàíèå ëàòûøñêèõ. Ïðÿìîå æå çàèìñòâîâàíèå ñëàâÿíñêèõ ýëåìåíòîâ ìîæíî äîêàçàòü ëèøü â îäíîì ñëó÷àå — â ëàòûøñêîì îïèñàíèè ñìåðòè êàê æåíèòüáû ãåðîÿ. 6. Ñîïîñòàâëåíèå áàëòèéñêèõ è ñëàâÿíñêèõ ïåñåí î ïàâøåì âîèíå è åãî êîíå-âåñòíèêå äàåò èññëåäîâàòåëþ ìàòåðèàë äëÿ èçó÷åíèÿ ýòíîïñèõîëîãè÷åñêèõ îñîáåííîñòåé íàðîäîâ — íîñèòåëåé ýòîé ïåñíè. Âàðèàíòû ñâèäåòåëüñòâóþò î ìíîãèõ îáùèõ ÷åðòàõ ñëàâÿí è áàëòîâ. Ýòî æèçíåëþáèå, íåæíàÿ ëþáîâü ê ñâîèì ðîäè÷àì, äðóæíàÿ æèçíü â ñåìüå ñòàðøåãî è ìëàäøåãî ïîêîëåíèÿ, ìóæñêîé è æåíñêîé ÷àñòè ñåìüè, ïî÷òåíèå ê ðîäèòåëÿì, ðåëèãèîçíîñòü, ñî÷óâñòâèå è ñîñòðàäàíèå ê íåñ÷àñòüþ äðóãèõ, îòðèöàòåëüíîå îòíîøåíèå ê âîéíå, ðàçðóøåíèþ, óáèéñòâó âîîáùå è â òî æå âðåìÿ îïðåäåëåííûé ïàòðèîòèçì, ïðè÷åì è ëàòãàëüñêèå è ëèòîâñêèå ðóñè÷è, à òàêæå è ëàòûøè — ãðàæäàíå è æèòåëè Ðîññèéñêîé èìïåðèè îùóùàþò íåïîääåëüíîå óâàæåíèå êî ñâîåé ìîãó÷åé Îò÷èçíå, íåïðèÿçíü ê åå âðàãàì. Ïðàâäà, ó ðóññêèõ, ýòè ïàòðèîòè÷åñêèå óñòðåìëåíèÿ ïðèîáðåòàþò áîëåå ìîùíîå çâó÷àíèå. Äëÿ ëàòûøåé æå õàðàêòåðíà ñîõðàíÿþùàÿñÿ â èõ ïàìÿòè âåðà â äðåâíåëàòûøñêèå áîæåñòâà. Äðóãèå ìîòèâû ðóññêèõ âîåííûõ ïåñåí, íàøåäøèå ñâîè ñîîòâåòñòâèÿ â ëàòûøñêîì ôîëüêëîðå è âûÿâëåííûå ß. Äàðáåíèåöå æäóò ñâîåãî äåòàëüíîãî èññëåäîâàíèÿ. Çäåñü ïðèâîäèì âñåãî ëèøü èõ áåãëûé ïåðå÷åíü ñî ñõîäíûìè òåêñòàìè, êîòîðûå äîëæíû ñòàòü îòïðàâíûì ìîìåíòîì ïîñëåäóþùèõ èññëåäîâàíèé4. 1. Ìîòèâ âîæäåëåííîãî ìèðà — Îõ, è äàé Áîæå, äàé çàìèðåíèå ×òîáû íàøè öàðåâè çàìèðèëèñÿ, ×òîáû íàì íà ïëîùàäè ïîñòîÿòè È íà áåëûé ñâåò ïîãëÿäåòè! Miera, miera šī zemīte, Nava vaira ienaidnieka! Mūsu kungi savas bruņas Lemešos kaldināja. 4

Èñòî÷íèê — â íàçâàííûõ ñòàòüÿõ ß. Äàðáåíèåöå. 193


2. Ïðîêëÿòüÿ ðàçæèãàòåëÿì âîéíû  ðóññêèõ ïåñíÿõ îñòðûé, ñîçíàòåëüíûé ïðîòåñò â êàòåãîðè÷åñêîé ôîðìå.  ëàòûøñêèõ — çàòàåííàÿ íåíàâèñòü, ñîçíàíèå íåñïðàâåäëèâîñòè. Ïðîòåñò çâó÷èò ñäåðæàííî, õîòÿ íåíàâèñòü ñòîëü æå ñèëüíà è îñòðà. Áóäüòå ïðîêëÿòû, çëîäåè-ñóïîñòàòû! Âåðãàé ñêâîçü çåìëþ òû, íåõðèñòü âñÿ ïîãàíàÿ! [...] È ðàñïîðîëà áû ÿ ãðóäè ýòîé íåõðèñòè! È ÿ óæ âûíÿëà áû ñåðäöå òóò ñî ïå÷åíüþ. Dievs, nosodi lielus kungus Kas ņem krievus no Kurzemes... Grūt man bija darbā iet [...] Vēl jo grūt man nabagam Dienēt kara ķeizaram.

3. Îñîçíàíèå ñâîåãî äîëãà Â ðóññêèõ ïåñíÿõ ñàì áóäóùèé âîèí óñïîêàèâàåò ñâîþ íåäîâîëüíóþ åãî îòúåçäîì æåíó: Óæ òû ãëóïàÿ, äà òû íåðàçäóìíàÿ Ìîëîäàÿ ìîÿ æåíà. Êàê âñå-òî îíè, äðóçüÿ ìîè, âî ñòðîþ ñòîÿò, Êàê îíè-òî ìåíÿ, äîáðîãî ìîëîäöà Äîæèäàþòñÿ.

Ëàòûøñêèå æå ïåñíè â ñáîðíèêå Êð. Áàðîíà îïóáëèêîâàíû â áîëüøîì êîëè÷åñòâå, îäíà äðóãîé çàäîðíåå: Nu ar Dievu zaļa zāle Vairs ar tevi nemiņāšu Man jāiet kariņā Jāiet krievu dienestā.

Ëàòûøè â ïåñíÿõ îáúÿñíÿþò ïðåèìóùåñòâî öàðñêîé ñëóæáû ïåðåä ïðîçÿáàíèåì íà ïîìåùè÷üåé áàðùèíå: [...] Labāk jāt, labāk iet Nepalikt šai pusē: Šai pusē grūta dzīve: Bargi kungi, tēvs māmiņa. Kas kait, kas kait, Ķeizara vīram! Lustīgam nedzīvot, Ķeizaram nekalpot: Pats par lusti karā gāja Zobentiņu vēcināt. [...] Ķeizars deva drān un maizi [...] Stāviet, brāļi, rindiņā, Lai varam maršierēt, Pats sargāšu tēvu zemi! 194

4. Ðåêðóòñêèé íàáîð  ïåñíÿõ î ðåêðóòñêîì íàáîðå — íà÷àëüíîì ýòàïå âîåííîé ñëóæáû, ñîâñåì äðóãàÿ òîíàëüíîñòü: ïëà÷ è îò÷àÿíüå [...] Äîáðûé ìîëîäåö â íåâîëþøêå ñëåçíî-ãîðüêî ïëà÷åò [...] Âñå ñîëäàòèêè ïëà÷óò, íîâîáðàííûå-òî ðûäàþò. Òðóäíî ðåøèòü â ñåìüå, êîãî ñäàòü â ðåêðóòû: [...] Íó, ñäàòü ñòàðøåãî — Âî ñòàðøåãî — äåòè ìàëûå. Íó, ñäàòü ñûíà ñðåäíåãî — Íó ñðåäíåãî æàëêî ãîðàçä. Íó, ñäàòü ñûíà ìàëîãî, ñûíà ìàëîãî Ñåìåíóøêó Ðàñïîáåäíóþ ãîëîâóøêó.

 ñáîðíèêå Ôðèäðèõà â ïåñíå ¹ 470 îòîáðàæåí ðåêðóòñêèé íàáîð â Ðåæèöå âåñüìà ðåàëüíî. Ãîðüêèé ïëà÷ çâó÷èò è â ëàòûøñêèõ ïåñíÿõ: Dēliņš raud Maskavā Kara zirgus sukādams. [...] Nule mani kara kungi Ceļ sirdēstu kumeļā.

Âñå æå â ëàòûøñêèõ íåò òîãî îò÷àÿíüÿ, ÷òî â ðóññêèõ è áåëîðóññêèõ ïåñíÿõ. 5. Ïðîùàíèå ñ ðîäíûìè Ðåêðóòîâ ïðîâîæàþò ñ ïëà÷åì è ðóññêèå, è áåëîðóñû, è ëàòûøè. Ðàçíèöó ß. Äàðáèíèåöå ïîäìåòèëà ëèøü â õóäîæåñòâåííîì ðåøåíèè òåìû.  ðóññêèõ ïðîâîæàëüíûõ ïåñíÿõ ãëàâíàÿ òåìà — ñëåçû, ãîðå, ñóäüáà.  ëàòûøñêèõ — âûðàæåíèå ãîðÿ çâó÷èò áîëåå ñäåðæàííî. [...] Ñûðàÿ çåìëÿ îò ñëåç çàãîðàëàñÿ — Ðîäèìàÿ ìàòóøêà ïî ñûíó ïëàêàëà. [...] Ãîð÷åå òåáÿ, ïîëûíóøêà, ñëóæáà öàðñêàÿ! Es, karā aiziedams No bērziņa nūju griežu, Atpakaļ atskātos, Kas par mani gauži raud, [...] Tēvs, māmiņa gauži raud, Vēl gaužāk līgaviņa. Tēv’ ar māti klusināju, Līgaviņas nevārēju. [...] Karā jāja bāleliņš, Raudāj divi dzeltenītes: Raudāj māsa bāleliņu, Tautu skuķi arājiņu.

6. Ìîæíî ëè îòêóïèòüñÿ îò ïðèçûâà? Ìîòèâ èñêëþ÷èòåëüíî ïîïóëÿðíûé êàê â ðóññêîì, òàê è â áàëòèéñêîì ôîëüêëîðå. Äàðáåíèåöå ïðåäïîëàãàåò, ÷òî ëàòãàëüñêèå âà195


ðèàíòû çàèìñòâîâàíû ñêîðåå âñåãî îò ëèòîâöåâ, òå æå — îò ðóññêèõ (èëè áåëîðóñîâ?). Ðóññêèå âàðèàíòû — „î÷åíü äðåâíèå”. Çëû òàòàðîâû ïîíàåõàëè Êàê ìåíÿ, ìîëîäó, âî ïîëîí áåðóò [...] Àõ òû áàòþøêà, âûêóïàé ìåíÿ! Ãîñóäàðü òû ìîé, ðîäíûé áàòþøêà! Ãîñóäàðûíÿ ìîÿ, ðîäíàÿ ìàòóøêà. Ýõ, óæ âûðó÷àéòå ìåíÿ èç òåìíîé òåìíèöû! Íå æàëåéòå çîëîòîé êàçíû, Âûêóïàéòå ìåíÿ èç íåâîëþøêè, Ñî ïðîêëÿòîé ãðóçèíñêîé ñòîðîíóøêè! Raudi, raudi, jaunais puika, Raudi karā nūidams. Atsyutēju tāvam zini, Lat tāvs pordūd bēri, Tāvs bēra napōrdevis, Maņ nu kara naizpērka...

7. Áåñïðèþòíûé íî÷ëåã ñîëäàòà Íî÷åâàòü ìîëîäöó âî ñûðîì áîðó ïîä ñîñíîþ, Ïîñòåëþøêî — êîâûë-òðàâà,  èçãîëîâüèöå — êîðåøêè, Îäåÿëèöå — òåìíàÿ íî÷ü îñåííÿÿ. Zaldāts guļ vidū lauka Vai bij diena, vai naksniņa. Ko viņš klāja, ko viņš sedza, Ko viņš lika pagalvē. Mētel klāja, mētel sedza, Cepur lika pagalvē Plinte viņa līgaviņa, Zobens viņa tēvs māmiņa, Plinte tam sānos guļ, Zobens galvas galiņā. Skrotes, lodes viņa bērni — Tie gulēja azotē.

8. ×óæàÿ ñòîðîíà Ñòîðîíà, ìîÿ ñòîðîíêà, Íåçíàêîìûé çäåøíèé êðàé! Íà òåáå ëü ìîÿ ñòîðîíêà, Íåò íè ìàòåðè, îòöà. [...] Êàê íå ñàì-òî ÿ çàøåë-çàåõàë, Çàíåñëà-òî ìåíÿ ñëóæáà öàðñêàÿ. [...] Çàíåñëà ìåíÿ êðó÷èíóøêà 196

×òî êðó÷èíóøêà âåëèêàÿ – Ñëóæáà ãðîçíàÿ ãîñóäàðåâà. [...] Òû çëîäåéêà, ÷óæà äàëüíÿ ñòîðîíà, Ðàçëó÷èëà-ðàçâåëà ñî ìèëûì äðóæêîì. Ne tur tēva, mātes Ne tur brāļu, māsu Ne tur savas līgaviņas Svešā zemītē.

10. Ãîðû Âîðîáüåâñêèå Èç âñåõ íàçâàííûõ ß. Äàðáèíèåöå è íå èññëåäîâàííûõ åùå áîëåå äåòàëüíî âîåííûõ ìîòèâîâ, ýòà ïåñíÿ çàñëóæèâàåò íàèáîëüøåãî âíèìàíèÿ, õîòÿ, êàæåòñÿ îñíîâíàÿ åå ñîñòàâíàÿ ÷àñòü — òðè ïòèöû ó òåëà ïàâøåãî ãåðîÿ, ïî ïðåäâàðèòåëüíîìó çíàêîìñòâó çàèìñòâîâàíà áàëòàìè (ëàòûøàìè è ëèòîâöàìè) îò âîñòî÷íûõ ñëàâÿí (ìîòèâ â êàêîé-òî ñòåïåíè èçâåñòåí è ñåðáàì, è íåìöàì). Ðóññêèõ âàðèàíòîâ íàêîïëåíî â íàøåì ñîáðàíèè — 27 (â òîì ÷èñëå èç Ìîëäàâèè, Ëàòãàëèè, Çàáàéêàëüÿ). [...] Ïðèëåòàëè ê ýòó òåëó òðè êóêóøå÷êè. Óæ êàê ïåðâà-òî ïðèñåëà êî áóéíîé ãîëîâå, Êàê âòîðàÿ-òî ïðèñåëà ê ðåòèâó ñåðäöó, À êàê òðåòüÿ-òî ïðèñåëà êî ðåçâûì íîãàì. Êàê ïåðâà êóêóøêà ïëà÷åò — êàê ðåêà òå÷åò, À êàê âòîðà êóêóøêà ïëà÷åò — êàê ðó÷åé áåæèò, À òðåòüÿ êóêóøêà ïëà÷åò — êàê ðîñà ïàäåò. Óæ êàê ïåðâàÿ-òî êóêóøêà — ðîäíà ìàòóøêà, Êàê âòîðàÿ-òî êóêóøêà — ðîäíà ñåñòðèöà, Óæ êàê òðåòüÿ-òî êóêóøêà — ìîëîäà æåíà. Ðîäíà ìàòóøêà-òî ïëà÷åò — êàê ðåêà òå÷åò, Ðîäíà ñåñòðèöà-òî ïëà÷åò — êàê ðó÷åé áåæèò, Ìîëîäà-òî æåíà ïëà÷åò — êàê ðîñà ïàäåò. Êðàñíî ñîëíûøêî ïîâûéäåò — ðîñà âûñîõíåò. Êàê ðó÷åé-òî áåæèò, äà îí ïîâûáåæèò, À áûñòðà ðåêà òåêåò, äà òà íå âûòåêåò, Ìîëîäà-òî æåíà ïëà÷åò äî ìèëà äðóæêà, Ðîäíà ñåñòðèöà-òî ïëà÷åò äî çàìóæüèöà, Ðîäíà ìàòóøêà-òî ïëà÷åò äî ãðîáíîé äîñêè. Êàê äî òîé ãðîáíîé äîñêè äà äî ñûðîé çåìëè.

3 áåëîðóññêèõ âàðèàíòà è 1 óêðàèíñêèé ïî÷òè èäåíòè÷íû ðóññêèì. Èäåíòè÷åí è ñåðáñêèé âàðèàíò: 197


Óìðå Jîâî, æàëîñíà ìó ìàjêà! Çàêóêàëèñ ãî òðè êóêàâèöå: Jåäíà êóêà, íèêàä íå ïðåñòàjå, Äðóãà êóêà jóòðîì è âå÷åðîì, Òðå÷à êóêà, êàä joj íà óì ïàäíå; Êîjà êóêà, íèêàä íå ïðåñòàjå, Òî je ðîäíà Jîâàíîâà ìàjêà, Êîjà êóêà jóòðîì è âå÷åðîì, Òî jå òóæíà Jîâàíîâà ñåja, Êîjà êóêà, êàê joj íà óì ïàäíå, Òî jå ìëàäà Jîâàíîâà Ëåóáà5.

Íåìåöêèé âàðèàíò: Es flogen drei schwarze Raben Wohl über jungen Herrens Kammer: Wie liegst du, jonger Herr? Oder schliefst du, junger Herr? Dein Bruder der liegt zerschlagen ins Feld6.

Ëàòûøñêèå âàðèàíòû (25 â ñáîðíèêå Êð. Áàðîíà) + 9 â àêàäåìè÷åñêîì ñáîðíèêå. [...] Attek viena māsa, Attek otra māsa Attek treša zelteinīte , Tā raudāja žēli.

Ëèòîâñêèé âàðèàíò Þøêåâè÷à: O ir atlėkė trys raibos gegėlės Iž žaliosis girelės, Viena nutupė Raiba gegėlė Šalia brolio šalelis, Antra nutupė Raiba gegėlė Gale brolio galvelis. O ši trečioji Raiba gegėlė — gale briolio kojelių Katra nutūpe šalia šalelės — Tai ta brolio močiutė, Katra nutūpe gale galvėlės — Tai ta brolio seselė, Kātra nutūpe gale kajėlių — Tai ta brolio mergelė.

5 6

198

Ñðïñêå íàðîäíå ïjåñíå. I-II. — Áå÷ó, 1841, 1845. Deutsche Volkslieder, 20, 2.


Infantjev p147 198