Page 1

ιι··i',.

. .JΙ·• .

,

,

_,. . .

! ...

// '· .·

·.··

:/


ETAIPEIA ΜΕΛΕΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ

Νομικό Πρόσωπο Ιδιωτικού Δικαίου

ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ Εργαστήριο Οπλισμένου Σκυροδέματος Ηρώων Πολυτεχνείου 9, 157 73 Αθήνα ΤΗΛΕΦΩΝΟ E-MAIL

·

01 - 7721238, FAX

01 - 7721275

lrcntυa@central.ntυa.gr

TEXNIKO ΜΟΥΣΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

Νομικό Πρόσωπο Ιδιωτικού Δικαίου μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα, που επιδιώκει Πολιτιστικούς Σκοπούc;

ΕΚΘΠΗΡΙΟ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΠΕΡΙΟΧΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ, ΣΙΝΔΟΣ ΟΔΟΣ 2η, KTIPIO 47

ΤΑΧ. ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ Τ.Θ. 10 977, 541 10 ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΤΗΛΕΦΟΝΟ E-MAIL

031 - 799 773, 795 150, FAX

tmth@υranυs.eng aυth.gr

031- 796 816


ETAIPEIA Μ ΕΛΕΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛ ΛΗ Ν ΙΚΗΣ ΤΕΧ ΝΟΛΟΓΙΑΣ TEXNIKO ΜΟΥΣΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

APXAIA ΕλλΗΝΙΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ

21 ΑΥ Γ ΟΥ ΣΤΟΥ

-

ΤΗΣ ΕΚΘΕΣΗΣ

22 Σ ΕΠΤ ΕΜΒΡΙ ΟΥ

1997

ΚΡΥΠΤΟΣΤΟΑ Α Ρ Χ Α Ι ΑΣ ΑΓΟ ΡΑΣ Θ Ε Σ ΣΑ Λ Ο Ν Ι Κ Η

1997


ΟΡΓΑΝΩτΙΚΗ ΕΠΠΡΟΠΗ

Νικόλαος Οι κονόμου Χρήστος Λάζος

Π ρόεδρος Αντ ιπρόεδρος

Ιωάννης Π απαωσταθίου

Γραμματέας

Γεώργιος Χατζηαργυρός

Ταμίας

Ευαγγελία Βα ρέλλα

Μέλος

Στέλλα Κοκκίνη

Μέλος

Αριστείδης Μάζης

Μέλος

Βάσω Μ ισα ηλίδου

Μέλος

Κλαίρη Π αλυβού

Μέλος

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΠΠΡΟΠΗ

Θεοδόσιος Τάσιος Νι κόλαος Ο ι κονόμου

Π ρόεδρος Αντ ιπρόεδρος

Γεώργιος Βαρουφάκης

Μέλος

Ευάγγελος Κακαβογιάννης

Μέλος

Μανόλης Κορρές

Μέλος

Π αναγιώτης Φάκλα ρης

Μέλος

ΠΧΝΙΚΟ ΚΑΙ ΔΙΟΙ ΚΗτΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠ Ι ΚΟ ΤΟΥ ΤΜΘ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΜΑΠ Π ΟΥ ΣΥΝΕΒΑΛΕ ΠΗΝ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΚΘΕΣΗΣ ΚΑΙ ΠΗΝ ΕΚΔΟΣΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΛΟΓΟΥ

Κ. Τάνης, I . Π απαδά κης Ν. Μούτσης, Β. Μάτσος I. Βαγγελογιάννης, Μ. Π απαδόπουλος

Β. Σταγώνη, Μ. Π απανδρέου Χ. Μ ιχαλά


Η ΕΚΘΕΣΗ "APXAIA EMH N I KH ΠΧΝΟΛΟΓΙΑ" ΔΙ ΟΡΓΑΝΏΘ Η ΚΕ ΑΠΟ ΤΟ ΠΧΝ Ι ΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ Θ ΕΣΣΜΟ Ν Ι ΚΗΣ ΚΑΙ ΤΗ Ν ΕτΑΙΡΕΙΑ ΜΕΛΠΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΜΗ Ν Ι ΚΗΣ ΠΧΝΟΛΟΓΙΑΣ

ΜΕ ΤΗ ΣΥΝ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙ ΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΘΕΣΣΜΟ Ν Ι ΚΗΣ

ΣΥΜ ΜΠΟΧΗ ΕΘ Ν Ι ΚΟ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙ ΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΑΘ Η ΝΏΝ Α' ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟϊΠΟΡΙ ΚΩ Ν ΚΑΙ ΚΜΣΙ ΚΩ Ν ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙ ΚΟ ΜΟΥΣ ΕΙΟ ΔΙΟΥ ΝΑΥτΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΕΜΑΔΟΣ ΜΟΥΣΕΙΟ ΑΡΧΑΙΩΝ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝτΙ Ν Ω Ν ΜΟΥΣ Ι ΚΏΝ ΟΡΓΑΝΩΝ ΜΟΥΣΕΙΟ ΤΗΛΕΠ Ι ΚΟ Ι Ν Ω Ν ΙΑΚΏΝ ΣΥΠΗΜΑΤΩ Ν ΟΠ ΕΥΡΩΠΑϊΚΟ Π ΟΛΙτΙΠΙ ΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΔΕΛΦΩΝ EMH N I KO Ι ΝΠΙΤΟΥτΟ Π ΡΟΠΑΣ ΙΑΣ ΝΑΥτΙΚΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣ ΗΣ ΣΥΜΟΓΟΣ ΕΡΓΑΖΟ ΜΕΝΩΝ ΤΡΑΠ ΕΖΑΣ ΜΑΚΕΔΟ Ν ΙΑΣ-ΘΡΑΚΗΣ ΑΣΠ ΡΟΦΟΣ Α.Ε.

Η ΕΚΘΕΣΗ ΧΡΗ ΜΑΤΟΔΟΤΗΘΗ ΚΕ ΑΠΟ ΤΟΝ ΟΡΓΑΝ ΙΣΜΟ " Π ΟΛΙτΙΠΙΚΗ ΠΡΩΠΥΟΥΣΑ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠ ΗΣ : Θ ΕΣΣΜΟ Ν Ι ΚΗ 1997" ΚΑΙ ΕΝΤΑΣΣΠΑΙ ΠΑ ΠΜΙΣΙΑ ΤΩΝ ΕΚΔΗΛΏΣ ΕΩΝ ΤΟΥ


Ε

Π

Ρ

Ε

Χ

Ο

Μ

Ε

Ν

Α

1.

ΧΑΙΡΠΙΣΜΟΙ ΚΑΙ ΓΕΝΙΚΕΣ ΤΟΠΟΘΠΗΣΕΙΣ

2.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

3.

ΟΠΛΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ

4.

ΜΠΡΗΤΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ

5.

ΑΥτΟΜΑΤΟΠΟΙΗτΙΚΗ

6.

ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΟΣ ΒΙΟΣ

7.

ΜΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ

8.

ΜΗΧΑΝΟΛΟΓΙΑ

9.

ΟΙΚΟΔΟΜΙΚΗ ΚΑΙ TEXNIKA ΕΡΓΑ

1 Ο.

ΜΠΑΛΛΕΥτΙΚΗ ΚΑΙ ΜΠΑΛΛΟΥΡΓΙΑ

11.

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΕΣ

12.

ΝΑΥΠΗΓΙΚΗ

13.

ΙΣΓ ΕΠΚΑ ΘΕΣΣΜΟΝΙΚΗΣ


ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΏΝ ΣΧΟΛΙΩΝ ΚΑΙ ΛΗΜΜΑΤΩΝ

Π . Α. Β .

Πολυξένη Αδάμ Βελένη

Π . Β.

Π αναγιώτης Βαλαβάνης

Ε.Α. Β .

Ευαγγελία Βαρέλλα

Γ. I. Β .

Γιώργος Βαρουφάκης

Π . Φ. Β .

Π αναγιώτης Βλαγγόπουλος

Ε. Χ. Κ.

Ευάγγελος Κακαβογιάννης

Δ. Α. Κ.

Δημήτρης Καλλιγε:ρόπουλος

Σ.Κ.

Στέλλα Κοκκίνη

Μ . Κ.

Μανόλης Κορρές

Δ. Γ. Κ.

Διονύσης Κριάρης

Χ. Δ. Λ.

Χρήστος Λάζος

Μ.Μ.

Μάρθα Μαυροειδή

Β.Μ.

Βάσω Μ ισαηλίδου

Ν. Α. Ο.

Ν ι κόλαος Οι κονόμου

Ν. Σ. Ο.

Νίκος Ορφανουδάκης

Κ. Π .

Κλαίρη Παλυβού

θ. Σ.

θώμη Σαββ οπούλου

Ι . Γ.Σ.

Ιωάννης Σα κάς

C. S.

Cristoph Stroux

Α. Τ.

Τάσος Τανούλας

θ. Π .Τ.

θε:οδόσιος Τάσιος

1. τ.

Ίρις Τζαχίλη

Στα εΙσαγωγΙκά σχόλΙα καΙ ατα λείμματα τηρήθηκε η γλώσσα του συγγραφέα.


ΧΑΙΡΠΙΣΜΟΙ ΚΑΙ fiNIKU: ΥΟΠΟΘΠΗΣΕ.ΙΣ


Χαιρετισμός του Υπουργού Πολιτισμού

τέχνη, τεχνι κή, μύθοι, νοοτροπίες, πολιτc:ιακές θc:ωρίc:ς, θεμελιώδη φιλοσοφικά c:ρωτ ή ματα και άπc:ιρc:ς άλλc:ς c:κφάνσc:ις του ανθρώπινου πνεύματος πυκνώνονται μέσω του λόγου κα ι της γραφής σ' αυτό που ονομάζc:τα ι πολιτισμός. Το Τεχνι κό Μ ουσείο Θc:σσαλονίκης μ c: τις c:ξα ίρc:τc:ς μουσeιολογικές και c:κπαιδc:υτι κές του c:π ιδόσc:ις π ροβάλλει την δια­ χρονία τ η ς τ εχνολογίας μc: τον πιο α π τ ό και α πλό, δηλαδή μ c: τ ον πιο σοφό τ ρό π ο . Χ ά ρ η στον καθηγητή κύριο Ν. Α. Ο ι κονόμου και τους συνc:ργάτc:ς του, το Τεχνικό Μουσείο έχc:ι ήδη καθιc:ρωθc:ί ως πολιτ ιστι κός θc:σμός ιδιαίτc:ρης φυσιογνω­ μ ίας μc: διεθνή πλέον αναγνώριση. Το Υπουργείο Πολιτισμού χαίρc:τα ι γιατί έχc:ι την c:υκαιρία να c:νισχύc:ι τη λειτουργία και τ ι ς δράσεις τ ο υ Μ ουσείου. Η Εται ρεία Μελέτης Αρχαίας Ελληνι κής Τc:χνολογίας, μc: πρόεδρο τον καθηγητή κ. Θ. Τάσιο και c: π ίλc:κτα μέλη από τον επι­ στη μονικό χώρο, έχc:ι συμβάλλει τ α μέγιστα στη σπουδή κα ι διάδοση τ ης γνώσης του σ η μαντ ι κού αυτού τομέα στην πατρί­ δα μας. Η Εκθc:ση για τ ην <<Αρχαία Ελληνική Τc:χνολογία», που συνδιοργανώνc:τα ι , στο πλαίσιο των εκδηλώσεων του Οργανισμού Π ολιτιστ ι κή ς Π ρωτc:ύουσας τ η ς Ευρώπης, Θc:σσαλονίκη 9 7 από τους πιο πάνω φορείς, βρίσκει την π ρονο μ ιακή τ η ς θέση στην Κρυπτή Στοά τ η ς Αρχαίας Αγοράς τ η ς Θc:σσαλονίκης, που α ποκτά ως ενιαίο μνη μείο μ ι α ακόμη χρήση. '

,

Μ ι α τέτοια έκθc:ση μc: έκδηλη μουσειολογική άποψη και έντονη παιδαγωγι κή διά ρθρωση, είναι μια γοητευτ ική διαδρομή μέσα στην εξέλιξη τ η ς τεχνολογίας που αναδεικνύει την συγγένεια τ η ς αρχαίας ελληνικής μ c: τη σύγχρονη τ c:χνολογία της · κοινωνίας της πλη ροφορίας. Συγχαίρω τους οργανωτές και το π ροσωπικό για την έμ πνc:υση και το μ c:ράκι τους.

ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ ΥΠΟΥΡΓΟΣ ΠΟΛΙΤΙ Σ Μ ΟΥ


Χαιρετισμός του Δημόρχου Θεσσαλονίκης

Με: ιδιαίτε:ρη χαρά και ι κανοποίηση χαι ρετίζω τ ην οργάνωση τ η ς π ρωτότυπης και μοναδικής Εκθε:σης Αρχαίας Ελληνι κής Τε:χνολογίας, στο πλαίσιο των εκδηλώσεων του Οργανισμού Πολιτιστικής Π ρωτεύουσας της Ευρώπης "Θε:σσαλονίκη 1 99Τ. Είναι γεγονός ότι ο aρχαιοελληνι κός πολιτισμός έχει γίνει αντι κείμενο μελέτης και θαυμασμού διεθνώς. Παρατηρείται όμως, ότι οι μελετώμενες πλε:uρές αυτού του πολι τ ισμού είναι κυρίως η πολιτ ι κή, η θρησκευτική, η καλλιτε:χνική, η φιλοσο­ φική κα ι λιγότε:ρο η αρχαία ελληνική τεχνολογία. Αυτή η πλε:uρά του αρχα ιοελληνικού πολιτ ισμού, φαίνετα ι μ άλλον να υποτι­ μάται, κατά την πα ρουσίαση της ελληνικής κα ι ε:uρωπαϊκής ιστορίας. Είναι όμως γεγονός ότι η τεχνολογία των α ρχαίων ελλήνων, άνθισε: για πολλούς α ι ώνες και δημ ιούργησε: ση μαντικά έργα που επη ρέασαν την εξέλιξη του τεχνικού πολιτισμού, μέχρι τις η μέρες μας. Με: στόχο τη γνωριμία και τ ην π ροβολή στο ε:υρύτε:ρο κοινό του ιδιαίτε:ρου αυτού τομέα του αρχαιοελληνικού πολιτ ισμού α π ό την 21 Αυγούστου έως την 22 Σεπτεμβρίου 1 99 7 η Αρχαία Ελληνική Τεχνολογία παρουσιάζεται με τον ε:ποπτ ι κότε:ρο τ ρόπο στην ενδιαφέρουσα αυτή Εκθε:ση ομοιωμάτων μ ηχανι κών όπλων, υπολογιστι κών μ ηχανών, μηχανισμών ε π ικοινωνίας και άλλων κατασκευών των α ρχαίων ελλήνων. Τα εκθέματα τα οποία π ροσφέρθη καν ε:uγε:νώς α π ό διάφορους φορείς, ε:νώ α ρ κετά κατασκευάστ η καν ειδικά για την έκθε:ση, παρουσιάζονται κατά ενότητες και πλαισιώνονται α π ό πολυά ριθμους π ίνακες με: πλούσιο εποπτικό υλικό που τα περιγράφει και ε:ξηγε:ί τ η λειτουργία και τ η χρήση τους. Σ η μ ειώνετ α ι ότι πολλά από τα αντικείμενα που εκτίθενται λειτουρ­ γούν. Ε π ι πλέον υπάρχει ένα εισαγωγικό πολυθέαμ α και δύο ηλεκτρονικές οθόνες αφής που προσφέρουν π ρόσθετες πληρο­ φορίες στους επισκέπτες, ε:νώ π ροβλέπεται και η πε:ριοδική π ροβολή μ αγνητοσκοπ η μ ένων τα ινιών με: θέμα την Αρχαία Ελληνική Τεχνολογία. Η ε:κθε:ση οργανώνεται α π ό το Τεχνικό Μουσείο Θεσσαλονίκης και την Εται ρεία Μελέτη ς Αρχαίας Ελληνι κής Τεχνολογίας στην Κρυπτοστοά τ η ς Αρχαίας Αγοράς σ' ένα χώρο που αναδείχθηκε: με: τη συμβολή του Ο Π Π ΕΘ '97, ο οποίος παράλληλα υποστηρίζει και την οργάνωση του 1 ου Διεθνούς Συνεδρίου με: το ίδιο θέμα, που θα γίνει στις αρχές Σεπτεμβρίου. Μαζί με: τα θερμά μου συγχαρητήρια και την έκφραση της ιδιαίτε:ρης εκτίμ ησής μου για τον ενθουσιασμό, τη μεθοδικό­ τ ητα κα ι τους υψηλούς στόχους των δύο φορέων που οργανώνουν τις εκδηλώσεις Αρχαίας Ελληνικής Τε:χνολογίας, εκφρά­ ζω τ ην πεποίθηση ότι προσθέτουμε: ένα α κό μ η λιθαράκι στην προσπάθειά μας να διαμορφώσουμε: με: τ ην πολιτιστική ακτινο­ βολία τ η ς Θεσσαλονίκης τ ις ε:ξε:λίξε:ις στον πολιτ ισμό τ η ς γηραιάς ηπείρου στη στροφή για το νέο αιώνα και να σφραγίσουμε: με: τη φυσιογνωμ ία της πόλης μας την Ευρωπαϊκή πολιτιστική ταυτότητα του μέλλοντος.

ΚΩΝΠΑΝτΙΝΟΣ ΚΟΣΜΟΠΟΥΛΟΣ ΔΗ ΜΑΡΧΟΣ Θ ΕΣΣΑΛΟ Ν Ι Κ Η Σ ΠΡΟΕΔΡΟΣ Δ.Σ. Ο Π Π ΕΘ 9 7


Αρχαία Ελληνική Τεχνολογία: διχοστασία ή εξέλιξη;

Πάνος Θεοδωρίδης Καλλιτεχνι κός Διευθυντής Ο Π Π ΕΘ 1 99 7

Υπήρξε π ρόοδος σ ε κενή δοχή ή π ροσαρμογή π ροτύπων από άλλους πολιτισμούς; Η δουλοκτησία επέβαλε τους νόμους τ ης αγοράς της στον χειρώνακτα κα ι τον τεχνίτη που ήσαν ελεύθεροι; Τι εκπ ροσωπούσε η αρχα ία ελληνική τεχνολογία μέσα σε δωδεκάθεα, χρυσούς αιώνες και συμ μαχικούς πολέμους; επρόκειτο για το αγοραίο συμ πλήρωμα ενός ήθους ή η εξέλιξή τ ης βοηθούσε τ ην ανάπτυξη των ιδεών; Οι τ ρέχουσες α πόψεις για τ ην τεχνολογική α ρχαιότητα στηρίζοντα ι σε π ηγές, στην α ρχαιολογική επιστ ή μ η και στις κατά και ρούς ερμ ηνείες. Υποστηρίζω ότι πρόκειται π ρωτίστως περί ερμηνευσίμων διαδικα­ σιών που είναι ακόμη υπό αναζήτηση α κριβώς όπως ήταν το θέατρο ή η φιλοσοφία των α ρχαίων πριν έναν αιώνα. Ο κόσμος είναι γεμάτος πλατωνιστές και αριστοφανιστές αλλά οι Η ρωνες, οι Θαλήτες και οι Φειδίες δεν έχουν ακόμη μελετηθεί κατά το δικό τους όλον. είναι α κόμα υπό τ ην επιστασία της μαθηματικής επιστήμ ης, της ιστορίας της τέχνης και της φιλοσοφίας. Οι ερευνητές που ταυτόχρονα με το μυαλό τους χρησιμοποιούν την αυτοψία σπανίζουν ή θεωρούνται γραφι κοί. Ενα είδος παραψυχολογίας ή aστρολογίας ή έστω αλχημείας στον οικείο χώρο. Θα προσπαθήσω να σχολιάσω τ ρέχουσες υποθέσεις εργασίας χωρίς καμία π ρόθεση aυθεντίας. Η π ροέλευση των σχο­ λίων μου π ροέρχεται κυρίως από τ ην ενασχόληση με τους aρχαίους συγγραφείς και την μεσαιωνική τεχνολογία-ίσως να έχει ενδιαφέρον α κόμη κα ι η όποια ασυμβατότητά τους.

1.

Ε Ξ Ε Λ Ι ΚΤ Ι ΚΗ Π Ρ Ο Ο Π Τ Ι Κ Η

Ένας Ρωμαίος aυτοκράτορας δέχτ η κε μ ε δυσφορία τ η ν πρόταση ενός μ ηχανικού τ ο υ ν α στήσει μ ι α στήλη σ τ η Ρώμη μ ε μ ηχανικά μέσα . ..Π ρέπει να σ κεφτώ τους πτωχούς πολίτες δήλωσε, μ ι α δήλωση π ο υ α π ό νωρίς θεωρήθηκε termi π u s για την κατανόηση της όποιας διεύρυνσης της τεχνολογικής βάσης στον αρχαίο κόσμο. Επίσης η περιστοίχιση με μ ηχανές διαφόρων τύπων του μεσα ιωνικού ανθρώπου, θεωρήθηκε επίσης δυνατή μόνο χάρη στην κατάρρευση της δουλοκτ ησίας. Αλλά αυτή η θεωρία πως ο a ρχαίος άνθρωπος χρησιμοποιούσε την τεχνολογία ως μέρος μιας κοινωνι κής πυρα μ ίδας που ολοένα υφίστα­ το διεύρυνση, δεν έχει σπουδαία ερείσματα στις π ηγές ή στα ευρήματα: α π οτελεί μάλλον κατ' οικονομία π ροβολή καινοτό­ μων εξελικτ ι κών θεωριών του περασμένου α ιώνα που ερμήνευαν την ανθρώπινη δραστ η ριότητα γρα μ μ ι κά . Τα αντίθετα συνάγοντα ι από την τεχνολογία των όπλων, από τ ι ς πολιορκητικές τεχνικές, από την οικοδομική ιστορία και τ ην εξέλιξη τ η ς ναυπηγικής. Τ ο ίδιο ισχύει για τις a ρχαίες θεωρίες περί τεχνολογίας επειδή μας είναι γνωστές α π ό ό ψ ι μ α έργα ή από ερμ ηνεί­ ες aριστοτελικών και πλατωνι κών έργων.


2. Η APXA IA Ε Λ Λ Η Ν Ι ΚΗ Τ Ε Χ Ν Ο Λ ΟΓ Ι Α, ΠΡ Ο Ι Ο Ν ΔΙ Φ Υ Ο Υ Σ Κ Ο Ι Ν Ω Ν Ι Α Σ

Οι Ελληνες είχαν διαφορετ ι κούς θεούς όταν η άποψή τους για τ η φύση παρουσίαζε διττότητα. Διόνυσος και Απόλλων είναι θεότητες αντίθετες, ασύμβατες και ιστορικά εναλλακτι κές. Αν υπό τον Διόνυσο η φύση αντιστοιχούσε σε μ ία ··οι κολογι­ κή ματιά, υπό τον Απόλλωνα, ο θρίαμβος τ η ς λογικής κα ι της τέχνης, η μουσι κή, ο ρυθμός, η γεωμετρία έπαιρναν θριαμ­ βευτι κά το μερίδιό τους α π ό την ··φυσική·· θεώρηση των π ραγμάτων. Είναι π ιθανόν η π ροέλευση των γεωμετρι κών επιφανει­ ών να έχει έξωθεν π ροέλευση, την Αίγυπτο ή άλλους τόπους αλλά δεν είναι αυτό το θέμα μας. Οι Ελληνες aρέσκονταν στην ··εξωτική π ροέλευση·· της γνώσης που χρησιμοποιούσαν και αυτός ο τύπος επιβολής μιας επεξεργασίας δεν ήταν ποτέ άγνω­ στος στην ανθρωπότ ητα, ακόμη και σ ή μερα. Ακριβώς όπως ένα ση μερινό κλι ματιστ ι κό μ ηχάνημα επα ινείται π ροερχόμενο α π ό τ ην Ιαπωνία και δεν πωλείται εάν π ροέρχεται από το συμ παθές Αζερμπαϊτζάν, π α ρομοίως α πόψεις περί κτίσεως ακινή­ των ή μ ηχανών (lταν π ι ο π ι θανόν να υιοθετηθούν εάν π ροήρχοντο α π ό τ ην Αίγυπτο παρά από τους Ορνεούς. Σ η μασία έχει να αντιληφθούμJ ότι η βάση της ελληνικής πληθυσμια κής πυραμίδας είχε με τ ην κορυφή της σχέση αιτιώδη αλλά σπανιώτα­ τα έλλογη . Για μ να η παραγωγή ενός μ ύθου στην αρχα ιότητα είχε πλήρεις αντ ιστοιχίες με τ ην α ποδοχή μ ιας μ ηχανής. Οταν ο Αριστοφάνης στους Όρνιθες παρουσιάζει μ ιαν Ησιόδεια ίσως ορφική π ροέλευση των ειδών (όπου το Χάος κα ι η Νύχτα δημιούργησαν το Αυγό του Ερωτα) μ π ροστά σε ακμάζοντες Αθηναίους του Χρυσού Αιώνος, δεν υποστη ρίζει παρά την υπε­ ροχή της π α ραδοσιακής Διονυσιακής κοινωνίας μιας βακχεύουσας έναντι τ η ς λογικής του Παρθενώνα και του ορθού λόγου. Οταν ο Αριστοφάνης στις Νεφέλες θεωρεί τον δίκα ιο και τον άδικο λόγο απλές τεχνικές ποδηγέτ ησης, χωρίς κανένα ηθικό νόημα, α μφισβητεί τους εχθρούς τ η ς απλής φυσικής πίστης. Τα ··καινά δαιμόνια·· που κατέβασαν τον Σωκράτri στον Αδη ήταν στην ουσία λεκτ ι κά . Οταν ο Αριστοφάνης στους Βατ ράχους ενάντια σε κάθε Πλάτωνα που -π ροβληματίζονταν με τους ποιη­ τές ζητάει να ανεβάσει ποι ητές α π ό τον Αδη για να σώσουνε την πόλη του και διχάζεται μόνον ως προς το ήθος που προκα­ λούν, είναι σαφές ότι η βάση της πυρα μ ίδας στην οποία α πευθύνεται, δεν έχει λόγο να συμπαθεί τους Μ έτωνες και τους Π ρωταγόρες. Επομένως μ πορούμε να ερμηνεύσουμε πλήθος ειδικών τεχνογνωσιών της αρχα ιότητας, πλήθος φαινομένων ··ελεφαντίνου πύργου·· και σχετ ι κού εκλεκτισμού στις τεχνικές επιλογές μέσα από αυτήν την θεωρητική οπτική: η τεχνολογία ανήκε στο μερίδιο της μειοψηφίας του πληθυσμού αλλά χωρίς κάποια παρά μετρο οι κονομ ίστ ι κ η ή ταξι κ ή . Οι λίγοι που έχτι­ σαν τα Π ρο π ύλα ι α και κατα σ κεύαζαν πολιορκητι κούς κριούς δεν ήταν μ ήτε οι πλουσιώτεροι, μ ήτε ο ι π ι ο μορφωμένοι Ελληνες: ήταν απλά κα ι μόνον, αυτοί που είχαν ανάγκη την τεχνολογία .

4

3. Ο ΡΩ Μ Α Ι Κ Ο Σ Σ ΤΩΙΚΙ Σ Μ Ο Σ, Τ Ο Ν Ε Ο ΚΙ Ν Η Τ Ρ Ο Άμεση συνέπεια του παραπάνω συμ περάσματος είναι πως δεν π ρέπει να αναζητηθεί ιστορική γρα μ μ ική συνέχεια στην διά πλαση ενός ·'τεχνολογι κού ήθους στην α ρχαιότητα. Ξαφνικά στα χρόνια του Χριστού κα ι αργότερα, οι αγοραίες α πλές αρχές τ η ς βιωτής γίνοντα ι τ μ ή ματα ενός ιδιότυπου ήθους νοσταλγίας κα ι παραπομπής των πάντως σε απωλεσθέντες παρα­ δείσους που έχουνε και σ η μ αντ ική γραμματολογική στή ριξη . Οι λόγοι Δίωvος του Χρυσοστόμου, ο Θεόκριτος, ο Λουκιανός εξαίρουν τα α πλά κα ι αδρά ήθη αλλά όχι πλέον σε σχέση με την αριστοκρατία μιας κυρίαρχης τάξης. Ο Ρωμαϊκός κόσμος έχει παραδοθεί στην ποσότητα, έχει πα ραδοθεί στο χρήσιμο κα ι το πρα κτ ι κό. Απλότ ης απλότητι εκκρούετ α ι . Οι μ ηχανές που γνωρίζει ο Βιτ ρούβιος και μνημονεύει ο Στράβωνας είναι μηχανές εδάφους, εφαρμοσμένες και λειτουργικές δεν είναι φαντα­ σιοκοπήματα π ίσω από αιγυπτιακά άδυτα. Ο κόσμος που π ροκάλεσε ο Αλέξανδρος και οι επίγονοι είναι πανταχού παρών. Ο π ρώτος αναστηλωτ ής στην ιστορία είναι ο ιστορι κός Αριστόβουλος: συντ ηρεί τον τάφο του Κύρου στις Πασαργάδες. Στην π ολεοδομ ία π α ρ α τ η ρείτ α ι μ ι α β ιοτεχνία ομ ολόγων λειτουργιών, π ράγμα που θα π ρο καλέσει α ργότερα τους Ν ό μους Ι ουλιανού του Ασκαλωνίτ η . Ο Στράβων γνωρίζει όχι μόνον τον χάρτη του Αγρίπ πα, τον νερόμ υλο στα Κάβειρα και τ ην αντλία τ η ς Αράδου αλλά αναγνω ρ ίζει σε κάθε κ ώ μ η τ η ς Μ ι κρασίας π αλιούς τ ο υ σ υ μ μ αθ ητ έ ς σ τ η Ρ ώ μ η κ α ι σ τ η ν Αλεξάνδρεια π ο υ διδάσκουν τους νέους. Ακό μ η α ργότερα, ο Βελισσά ριος είναι σ ε θέση ν α ξηλώσει κ α ι ν α μεταφέρε ι ποταμό­ μυλους στον Τίβερι, πολλούς α ιώνες π ριν τις μεταφορές βιομηχανιών σε και ρούς παγκοσμίου πολέμου. Οι aυτοκράτορες της Κωνσταντινούπολης χαίροντ α ι που aνιστορείται ένας νερόμυλος στο Μέγα Παλάτιον. Στον οβελίσκο του Θεοδοσίου έχει ξαναγραφτεί ο μ ηχανοποιός που εντέλει τον έστησε όρθιο. Η στωική Ρώμη, λέει ο Στράβωνας, είναι σε θέση να χαράξει σωστά ένα δρόμο και δεν πει ράζει που αφήνει στους Ελληνες τ ην επ ιλογή τ η ς π ι ο όμορφης θέσης για μια πόλη . Και ο Πολύβιος θυμίζει στους επ ιγενομένους ότι η κοιλάδα του Πάδου με τους στρατούς της θέτει έντονα στην ιστορική διαδρομή το θέμα της ποσότ ητας και του πλήθους και όχι τ ης ποιότητας και της εξειδίκευσης. Ακό μ η και ο Κιγκινάτος έχει ανάγκη από κάποια τεχνολογία και τεχνογνωσία . Ο Προμηθέας στα χρόνια της Ρώμης δεν είναι θεός. Θεοί είναι οι Κάβειροι.

4 . Ε Ρ Α Ν Ι Σ Μ Ο Σ Κ Α Ι Α Ν ΑΚΑ Λ ΥΨΗ

ΠΑ Ι Δ Ι ΚΗ Η Λ Ι Κ Ι Α ΤΗ Σ Τ Ε Χ Ν Ο Λ Ο Γ Ι Α Σ

Η Σούδα και ο Στοβαίος, η Μ υριόβιβλος και το Μ έγα Ετυμολογικόν, μ π ο ρεί να θεωρούνται σή μερα α μ ήχανα τεχνήματα και επισυναγωγές, αλλά θεωρώ τ η δ η μ ιουργία ΚΑΤΜΟΓΩΝ τ η βάση για κάθε τεχνολογική ανέλιξη. Μ πορούμε να θεωρήσου­ με με τ ην γρα μ μ ή που εγκαινιάζει ο Αριστοτέλης κα ι ο Θεόφραστος από τ η μια, ο Αλέξανδρος και ο Νέαρχος από τ ην άλλη, ως τ ην τ υ π ι κή α κύρωση του μυθώδους λόγου (που κι αυτός οδηγούσε σε κάποιου τύπου γνώση αλλά δεν ήταν σίγουρα η


αγχώδης εποπτεία κα ι αυτοψία τόπων, τύπων και πραγμάτων). Από αυτήν την άποψη, έμ μcσες συνδρομές στην τεχνολογία, όπως η μέτ ρηση του χρόνου που οδηγεί στο ωράριο, όπως η χρήση του ίππου στην άροση που οδηγεί στην καλλιέργεια σκληρών κα ι ψυχρών εδαφών είναι πλέον, μετά τους ελληνιστι κούς χρόνους, a πείρως π ι ο πολύτ ι μα επ ιτεύγματα από έναν περίτεχνο aστρολάβο ή ένα π ρωραίο πανί παντός και ρού. Σημασία έχει πως ο μcσαίωνας συνέχισε τη ρωμαϊκή παράδοση της μαζικότ ητας πολύ έντονα κα ι πως χρωστάμε στην δική του ένταση πλήθος τεχνογνωσιών. Την α ρχαία ελληνική τεχνο­ λογία την π ροσλαμβάνουμε ως έμ μcσο δώρο της αρχαίας ελληνικής γρα μ ματολογίας με βάση τ ην ιδεολογία του περασμέ­ νου αιώνα, γι' αυτό κα ι δεν ξέρουμε να χρονολογήσουμε τα μεγάλα μαθηματικά και τεχνολογι κά επιτεύγματα κα ι τα ποι κίλ­ λουμε μεταξύ εννέα αιώνων.


ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ APXAIA ΕΛΛΗΝ ΙΚΗ ΤΕ ΧΝ ΟΛΟΓΙΑ

Θ. Π. Τάσιος, Καθηγητής Ε Μ Π Π ρόεδρος ΕΜΑΠ

1 . Η Έ κθεση για τ ην Αρχαία Ελληνική Τεχνολογία, τ ην οποία οργανώνει η "Εται ρία Μ ελέτ η ς της Αρχα ίας Ελληνι κή ς Τεχνολογίας " (ΕΜΑΠ) με τ ο "Τεχνικό Μουσείο Θεσσαλονίκης" (τΜ Θ ) στο πλαίσ ι ο τ ης Πολιτιστικής Π ρωτεύουσας τ η ς Ευρώπης "Θεσσαλονίκη 1 997", δίνει την ευκαιρία μιας κοντινότερης γνωριμίας τ ο υ Έλληνα πολίτη με μια βασι κότατη πλευ­ ρά της ζωή ς των αρχα ίων Ελλήνων. Μ ιας πλευράς η οποία δεν είναι ίσως γνωστή όσο είναι η α ρχαία Ελληνική φιλοσοφία και θρησκεία ή η στρατιωτική ιστορία των αρχαίων Ελλήνων. Ένας πολιτισμός όμως δεν π ροσπελαύνεται χωρίς την κατανόηση βασι κών κοινωνικών φαινομένων όπως η Οι κονομία και η Τεχνολογία που τ ην στη ρίζει. Φαίνεται δε ότι αυτή η Τεχνολογία των αρχαίων Ελλήνων δέν ήταν πρώτη στις π ροτιμ ήσεις των μελετών - μας, ούτε κα ι περιέχεται στη διδασκαλία της aρχαιο­ ελληνικής Ιστορίας στα σχολεία - μας. Τόσο μεγάλες ήσαν αυτές οι ελλείψεις, ώστε οδήγησαν μερι κές φορές στον μύθο "οι αρχαίοι 'Ελληνες εχθρεύονταν τ ην Τεχνολογία!" Με αυτά τα δεδομένα, η Ο ργανωτ ι κ ή Ε π ι τ ρ ο π ή αυτής τ η ς Εκθέσεως, υ π ό τον Π ρόεδρο του Τ Μ Θ Καθηγητή κ. Ν . Οι κονόμου, έκρινε ότι ο Κατάλογος της Εκθέσεως θα ήταν σκόπι μ ο να συνοδεύεται α π ο μ ιαν συνοπτική (έστω και ατελή) εισαγωγή στην ιστορία της aρχα ιοελληνικής Τεχνολογίας . 2 . Ό π ως κα ι σε κάθε κοινωνικό φαινόμενο, έ τ σ ι κ α ι σ τ η ν Τεχνολογία π ρέπει καταρχήν να παρα κολουθήσουμε ένα αρχικό στάδιο το οποίο περιλαμβάνει πλήθος εισαγόμενων επι ρροών : Πλήθος τ εχνολογιών είχαν φτάσει α π 'τ ην Εγγύς Ανατολή σ τ ι ς Ελλη ν ίδες χώρες, σ τ η ν Ι ωνία, τ η ν Αττ ι κ ή και τ η ν Πελοπόννησο και εφαρμόζονταν μέχρι τον 6 ο π . Χ . αιώνα . Όμως αυτή τη φορά, κάτ ι διαφορετ ι κό άρχισε να γίνετα ι στην Τεχνολογία με τους Έλληνες : Σταδια κά αλλά σίγουρα, μια καινούργια (κατεξοχήν Ελληνική) δραστ ηριότητα, η Επιστήμη, α ρχίζει να διαποτ ίζη την κληρονο μ η μ ένη Τεχνολογία . Από αυτόν τον υμένα ιο θα προκύψουν καρποί πλούσιοι . Πρώτον, η ίδια η Τεχνολογία γίνεται παραγωγι κότερη (οι κονο μ ι κότερη, ευρύτερης εφαρμογής), η δε τεχνολογική καινο­ τομία γίνεται ευχερέστερη (γρήγορη τεχνολογική π ρόοδος). Δεύτερον, καθώς τώρα αλληλοσυμπλη ρώνονται Επιστ ή μ η κα ι Τεχνολογία, ένα νέο είδος αναγκών περιμένει να υπηρετηθή από την Τεχνολογία : Π ρόκειται για τ ην ίδια την Επιστήμη, η οποία έχει ανάγκη από ποικίλα όργανα παρατ η ρήσεως και μετρήσεως. Τα " τεχνολογικά" αυτά π ροϊόντα θα είναι το aντίδω­ ρο της Τεχνολογίας για όσα δωρήματα έλαβε α π ό την Ε π ι στ ή μ η ! Στην α ρχαία Ελλάδα, η πολλαπλή σχέση Τεχνολογία Επιστήμη - Τεχνολογία - Επιστήμη θα πα ρατ ηρηθή πολλές φορές : Η εμπειρική τεχνική τ η ς μετρήσεως των χωραφιών μετεξελίσσετ α ι στην επιστ ή μ η τ η ς Γεωμετρίας. Έτσι, ο μέγας μαθη­ ματι κός Θαλής ο Μ ιλήσιος ήταν και Μ ηχανικός σπουδαίος : τον Άλιν ποταμόν κατά τη διώρuχα εκτρεπόμενος εκ των αρχαί­ ων ρεέθρων, Κροίσου στρατόν διε6ί6ασεν (Η ρόδοτος, I 70). Μ ε τ η σειρά τ ης, τώρα, η επιστ ή μ η της Γεωμετρίας γίνεται υπόβαθρο νέων εφαρμοσμένων επιστημών, όπως της Οπτι κής, της Γεωγραφίας, της Αστρονομίας αλλά κα ι της Στατικής. • Άλλο ένα π αράδειγμα διαλεκτικής σχέσεως ανάμεσα στην Επιστ ή μ η και την Τεχνολογία στην α ρχαία Ελλάδα ήταν η μου­ σική τεχνική : Η εμπειρική κλίμακα ήχων μετατρέπετ α ι σε κλίμακα αντίστοιχων αριθμών από τον Π υθαγόρα. Και τότε, η κατα­ σκευή μουσι κών οργάνων γίνεται ευχερέστατη . •

-


Δέν επιτρέπει εδώ ο χώρος να ανα πτύξουμε τη θεμελιώδη μετρητική τεχνολογία και τα βασικά μ ηχανικά εργαλεία των αρχα ίων Ελλήνων. Αυτά όμως ήσαν η βασική αιτία για τ η ν μεγάλη ώθηση που έλαβε η Ελληνική Τεχνολογία, α π ' τον 5ο π . Χ . έως τον 1 ο μ .Χ . αιώνα. 3.

Ακολουθεί εδώ, δειγματολη πτική μόνο, πα ράθεση ορισμένων επ ιτευγμάτων της Τεχνολογίας των Ελλήνων.

Μεταλλευτική - Μεταλλουργία. Η νίκη των Αθηναίων στη Σαλαμ ίνα με 200 νεοναυπηγη μένc:ς τριή ρεις, δέν είναι άσχετη του γεγονότος οτι , c:πι τρία χρόνια π ρίν, η παραγωγή α ργύρου στο Λαύριο είχε φθάσει στο α πόγειο (750 τάλαντα κατ' έτος). Κι αν έχασαν τον Πελοποννησιακό πόλεμο, είναι διότι τα μεταλλεία είχαν σχεδόν κλείσει (75 τάλαντα κατ' έτος). Βεβαίως, ούτε η μεταλλευτ ι κή ούτε η μεταλλουργία των Αθηνα ίων ήσαν αρχι κώς π ρωτότυπες. Ό μως, κατά τον· 5ο α ι. και τον 4ο α ι . παρατη ρείται μ ια άνθηση κ α ι μ ι α συστ η ματοποίηση που ουδέποτε άλλοτε είχε παρατ ηρηθή : Άνετες στοές εξορύξεως. Δίδυμα φρεάτια για την μ ηχανοποίηση της ανυψώσεως φορτίων. - Οργανωμένη μαζική c:κκα μ ίνc:υση και τήξη. - Νέες τεχνικές εξοπλισμού των μεταλλευμάτων. - Μ ηχανοποίηση της κοπής νομισμάτων. Στρατιωτική Τεχνική. Εδώ πρόκεται για ένα μόνιμο ιστορικό φαινόμενο κι όχι για "επανάλη ψη" τ η ς Ιστορίας : Οι περισσό­ τερες τεχνι κές ανακαλύψεις γίνονται (ή, έστω, εφαρμόζονται ευρέως) για να εξυ π η ρετήσουν στρατ ιωτ ι κές σκοπ ι μότητες. Αποφεύγοντας μια ηθι κολογική π ροσέγγιση στο θέμα, παρατηρεί κανείς πως τούτο το φαινόμενο είναι εύλογο : Εδώ το ψυχολογι κό κίνητρο για την εφεύρεση είναι (δυστυχώς) έντονο, ενώ τα οι κονομικά μέσα κα ι η τεχνική υποστήριξη α περιόρι­ στα (εξουσία, γα ρ). Βεβαίως, οι στρατιωτ ι κές μ ηχανές (όπως και ένα μεγάλο μέρος της αρχαίας τεχνολογίας, όπως είπαμε) είναι π ρογενέστε­ ρες των Ελλήνων. Ο Ηρόδοτος (111, 52) περιγράφει πώς οι Πέρσες, εγκατεστη μ ένοι στον Άρειο Πάγο, όκως στυπείον περί τους οϊστούς περιθέντες άψειαν, ετόξευον ες το φράγμα. Μόνο, όμως, μετά τον 5ο ο ι . , μαζί με τις μεταβολές στην οχυρωτική (η αντιστοιχία ήταν αναπόφευκτη), παρατ η ρείται ταχύτατη τεχνολογική π ρόοδος κα ι στα "επιθετικά" όπλα. Ακούστε πρώτα π ώς ο Θουκυδίδης (Δ, 1 00) περιγράφει την κατά του Δηλίου επίθεση των Βοιωτών : Κεραίαν μεγάλην δίχα πρίσαντες, εκοίλανον άπασαν και ξυνήρμοσαν άπασαν πάλιν ακρι­ Βώς ώσπερ αυλόν. Και επ' άκρον λέ6ητά τε ήρτησαν αλύσεσι και ακροφύσιον από της κεραίας σιδηρούν ες αυτόν νεύον καθείτο, και εσεδιδήρωτο επί μέγα και τοu άλλου ξύλου. Προήγον δε εκ πολλού αμάξαις τω τείχει, και οπότε είη εγγύς, φύσας μεγάλος εσθέντες ες το προς εαυτών άκρον της κεραίας εφύσων. Η δε πνοή ιούσα στεγανώς ες τον λέβητα (έχονrα άνθρακας τε ημμένοuς και θείον και πίσσαν), φλόγα εποίει μεγάλην και ήψε του τείχους. Το π ρώτο φλογοβόλο της Ιστορίας είχε νικήσει την αθηναϊκή φρουρά του Δηλίου. Όμως, οι καιροί άλλαζαν, οι καταπέλτες που εφευρέθηκαν α π ' τους Μ ηχανικούς του Διονυσίου του Π ρεσβύτερου ( 3 9 9 π . Χ. ) , το ευθύτονον κ α ι το nαλίντονον (τρι πλάσιας αρχικής δυνάμεως απ 'το ευθύτονον) περι ήχαν γεωμετρι κές κ α ι μ ηχανικές συλλήψεις, που δίκαια επαληθεύουν κι εδώ τ ην πλησίστια εισαγωγή του επιστ η μονικού πνεύματος στην τεχνολογία. Όταν δε ο Μ ηχανικός του, ο Πολύειδος, κατασκευάσει την ελέnολιν, θα έχει εφεύρει το πρώτο θωρη κτό άρμα. Το ίδιο κι ο Επίμ αχος ο Αθηναίος ( Μ ηχανικός του Δ η μ ητ ρίου του Πολιορκητή ) . Η c:λέπολις του Επιμάχου είχε 40m ύψος, ήταν επενδυμένη εξωτερι­ κά με σιδερένιες πλάκες, τα δε παράθυρα άνοιγαν με μ ηχαν ι κά μέσα για να επιτρέψουν στα παντοειδή βλητικά μ ηχανήματα όλων των ορόφων να βάλλουν κατά του εχθρού. Το όλον εκινείτο πάνω σε οκτώ γιγαντιαίους τροχούς πάχους 1 ,Om . Η περι­ γραφή του Διοδώρου (ΧΧ, 9 1 ) κόβει την ανάσα! Ένας μάλιστα α π 'τους κατα πέλτες (του Διονύσου εκ Μ αγνησίας) είχε το όνομα πολυβόλον, ό πως μαρτ υρεί ο Φ ίλων ο Βυζάντ ιος. Τέτοιες επ ιθετι κές μ ηχανές ήταν φυσικό να π ροκαλέσουν τ ην ανά­ πτυξη αντίστοιχης αμυντικής τεχνολογίας. Ας αναφερθεί εδώ ένα α π 'τα π ι ό ξακουστά πα ραδείγματα, η κατά των Ρωμαίων άμυνα των Συρακουσών, με τη βοήθεια του aρχιμ ηχανικού Αρχιμήδη : Επιβλητικοί γερανοί που ξαφν ι κά έβγαζαν τ ι ς μ πούμες - τους έξω α π ' τα τείχη, για να α ρ πάξουν τους πλωτούς πολιορκητι κούς πύργους των Ρωμαίων, να τους σc:ίαουν στον αέρα και να τους βροντήξουν στη θάλασσα ! Ση μειώνει κα ι ο (κατά τα άλλα μάλλον αντι - τεχνι κός) Πλούταρχος, (Μά ρκελλος, XV): Τοις δε ναυσίν, από των τειχών, άφνω υπεραιωρούμεναι κεραίαι, τος μεν υπό 6ρίθους στηρίζοντος άνωθεν ωθούσας κατέ­ δυον εις Βυθόν, τος δε χερσίν σιδηραίς ή στόμασιν εικασμένοις γερανών ανασπώσαι πρώραθεν, ορθός επί πρύμναν ε6άπτι­ ζον, ή δι' αντιτόνων ένδον επιστρεφόμεναι και περιαγόμεναι, τοις υπό το τείχος πεφυκόσι κρημνοίς και σκοπέλοις προσήρασ­ σον, άμα φθόρω πολλώ των επιβατών σuντρι6ομένων. Η Τεχνολογία αναγνωρίζεται τώρα ως κύρια δύναμ η , όταν ο ίδιος ο Μά ρκελλος λέει (XV I I ) για τον Αρχι μήδη : ... προς τον γεωμετρικόν τούτον Βριάρεων πολεμούντες, ος τος μεν ναuς ημών καθίζων προς την θάλασσαν, παίζων, μετ' αισχύνης εκ6έ6ληκε, τους δε μυθικούς εκατόγχειρας uπεραίρει, τοσούτο Βάλλων άμα Βέλη καθ' ημών. Π ροσέξτε αυτό το μετ' αισχύ­ νης. Ακόμα δεν μ πορούσε να συλλάβει ο νους - του πως κάτ ι άψυχες μ ηχανές τον έκαναν καλά - κι όχι ένας γενναίος αντίπαλος. Λάθος μέγα, βέβα ια. Η μ ηχανή είχε π ίσω - της τα π ι ο ανθρώπ ινα χαρακτ η ριστικά : Όχι τα ζωώδη μ π ράτσα του μπεχλι­ βάνη, αλλά τον ανθρώπ ινο νου του επιστή μονα . Τεχνικό έργα. Αναφέρθηκε ήδη η περίπτωση του Θαλή (6ος ο ι . ) να c:κτρέπη τον Άλυν ποταμόν. Κοντά στην Ιωνία πάντο­ τε, ο κυματοθραύστ ης της Σάμου (βάθος 3 5 m , μ ή κος 3 35m) είναι α π ό τα σημαντικότερα λι μενικά έργα τ η ς αρχαιότ ητας. Η σή ραγγα όμως της Σάμου, έργο του Μc:γαρέως Ευπαλίνου, παρουσιάζει ίσως το μεγαλύτερο ενδιαφέρον : Με ύψος γύρω

_


στα 2 , 5 m και μ ή κος 8 35m (εκτός α π ' τα 400m ορύγματος π ροσπελάσεων) εντυπωσιάζει, ακόμα και για τα σ η μ ερινά δεδομέ­ να. Σειρά έχει τώρα ένα ευρύτερο υδραυλικό έργο, η α π οξήρανση της λίμης των Πτυχών (της λίμνης Δύστου δηλαδή, στην νότ ιο Εύβοια). Σώζεται η σύμ3αση του δήμου Ερετ ριέων με τον μ ηχανι κό Χαι ρεφάνη ( 3 3 0 π . Χ .) . Π εριγράφεται το έργο (κατασκευή αποχετευτ ικών αγωγών και δρυφράκτων, κατασκευή υδροδεξαμενής κ.α.), δίνετα ι τετραετής π ροθεσμία, παρέ­ χεται ατέλεια στα εισαγόμενα υλικά και ασυλία στον εργολάβο και στους εγαζομένους κατα τη διά ρκεια της τετραετίας. Π ροβλέποντ α ι όμως και σαφείς ποινικές ρήτρες, υλι κής και ηθικής φύσεως. Η Μεγάλη Αλεξάνδρεια. Στό ενοποιη μένο γεωπολιτ ι κό, οικονο μ ι κό κα ι πολιτιστικό πλα ίσιο του ελληνι κού κόσμου ήταν φυσι κό να ολοκληρωθεί η στροφή της ελληνι κής σκέψεως π ρος αυτό που (πολύ - πολύ αργότερα) ο Νεύτων θα ονόμαζε Φυσική Φιλοσοφία. Αντί για την ερμηνεία του κόσμου από τα "έξω π ρος τα μέσα" (π.χ. αντί να ξεκινούν από τα τέσσερα στοιχεία της φύσεως ή τις γενικές αρχές), αναζητούν τώρα να συνδέσουν τα μ ι κρογεγονότα της π ραγματικότητας, για να τα κάνουν ενδεχομένως ν' αποχτήσουν νόη μα. Έτσι, ψάχνουν τον Κόσμο από "μέσα π ρος τα έξω", μ' έναν τ ρόπο που π ροαναγ­ γέλλει τον Γαλιλαίο. Τώρα, πολύ περισσότεροι αρέσκοντ α ι στην παρατήρηση, στη μέτρηση, στην κατασκευή . Και κάτι ακόμα : Ο ι μεγάλοι συγγραφείς Μ ηχανικοί δέν είναι πλέον κτ η ματίες ή στρατ ηγοί. Ο Κτησίβιος (ο ιδρυτής της Αλεξανδρινής τεχνο­ λογικής παράδοσης) ήταν γιός κουρέα, ενώ ο Ή ρων (του οποίου το έργο θα ε πανεκδίδεται συνεχώς μέχρι τον 1 6ο α ι . μ . Χ. στ ην Ευρώπη) εργαζόταν στην α ρχή ως υποδηματοποιός. Μια συντομότατη παρουσίαση του έργου των Μ ηχανι κών εκείνης τ η ς περιόδου εισάγει στο κλίμα της Αλεξανδρινής σχο­ λής: Σύγχρονος ή λίγο αρχαιότερος του Αρχιμήδη ο Κτ ησίβιος, επιστή μων Φυσι κός κατ' αρχήν, "επεδείκνυε με παραδείγματα την φύση του αέρα και την δύναμ η /ταχύτητα της κινήσεώς του" μας λέει ο Φίλων ο Βυζάντιος. Το αερότονο του Κτησιβίου ήταν μ ι α μ ηχανή η οποία, συνδυάζοντας ένα ελατή ριο και π επιεσμένο αέρα, ήταν σε θέση να πετάει κατά διαστήματα πέτρες. Το σπουδαιότερο είναι πως το μ ηχάνημ α περιλάμβανε και μεταλλικό κύλινδρο με έμβολο, έναν μ ηχανισμό μεγάλης τεχνικής σημασίας. Η μεγάλη δόξα, όμως, του Κτησιβίου ήσαν οι αντλίες του. Ο Βιτ ρούβιος τ ι ς περιγράφει ονομαστικά (και λεπτομερέστατα), ενώ ο Αρχι μήδης φαίνεται πως μάλλον βελτίωσε παρά εφηύρε τ ην αντλία - κοχλία . Για τα επόμενα 2 .000 χρόνια όλη η ανθρωπότητα αυτές τις αντλίες θα χρησιμοποιεί. Το χαρακτ η ριστικό, πάντως, του Κτησιβίου (χαρακτη ριστ ι κό του αλεξανδρινού πνεύματος), ήταν το εύρος των τεχνικών ενδιαφερόντων, αλλά κα ι οι μεγαλύτερες π ρακτ ι κές δυνατότ η­ τες χάρις στην ευχερέστερη χρήση των μετάλλων. Ο Βιτρούβιος (Χ/ 7) ομολογεί πως δέν ξέρει τ ί να πρωτοδιαλέξει α π 'τις μ ηχανές του Κτησίβιου - κα ι παραπέμπει τους ενδιαφερομένους στα βιβλία του μεγάλου Αλεξανδρινού . . . Ο Φ ίλων ο Βυζάντ ιος (γύρω σ τ ο 2 5 0 π . Χ . ) συνέγραψε β ι βλία, σ η μ αντ ι κό μέρος τ ων ο π ο ίων δ ι α σώζεται: Μοχλοί, Π νευματικά, Κλεψύδραι, Πολιορκητική, Πολεμικοί Μηχα ναί, Οδο ντωτοί τροχοί. Αξίζει να π ροβληθή το θέμα των οδοντωτών τ ροχών: Η μετάδοση δυνάμεως και ο πολλαπλασιασμός ή η υποδιαίρεση περιστ ροφι κών κινήσεων στη ρίζονται στους τ ρο­ χούς αυτούς. Ήταν μια μεγάλη στιγμή για τη Μ ηχανολογία. Τα Π νευματικά του Φίλωνος είναι μια π ραγματεία Φυσικής για υγρά και αέρια, χωρίς όμως α κόμα να αποτελεί άρτιο επιστη μονικό σύστ η μ α . Περιλαμβάνει ωστόσο πολλά διδακτ ι κά πει ρά­ ματα. Ο ι μεταλλουργικές γνώσεις του Φίλωνος είναι π ροχωρημένες : Δικαιολογεί λεπτομερώς τον Κτησίβιο που είχε συστή­ σει την αντ ι κατάσταση του 'Ύευροτόνου με το χαλκότονον". Π ρόκειται για την αντ ι κατάσταση των ινών των ζώων με καταλλήλως θερμοσφυρηλατούμενα ελάσματα κρατερώματος. Ο Φ ίλων, τέλος, τιμά την αλεξανδρινή τάση π ρος τους aυτο­ ματισμούς, πάνω στους οποίους ο Κτησίβιος τόσο είχε εργασθ ή . Η σωζόμενη αραβική μετάφραση των Π νευματικώ ν- του είναι θησαυρός τέτοιων παιγνίων : Ο αέρας, τα υγρά, η φωτιά, οι πλωτήρες, οι οδοντωτοί κανόνες π ροσφέρουν πλούσιο ο πλοστάσιο για μια καινούργια τεχνολογία (τους aυτοματισμούς), που δυστυχώς δεν πρόλαβε τότε να ολοκλη ρωθή - όμως, θα τροφοδοτούσε όλη την Ευρώπη για άλλα 1 500 χρόνια . . . Οκτακόσια χρόνια πα ράδοση τελείωνε σχεδόν με τον Ή ρωνα, το κύριο χαρακτη ριστ ι κό - τ η ς όμως δέν αλλοιωνόταν : Ο Ή ρων ο Αλεξανδρινός ήταν πάνω α π ' όλα επ ιστή μονας μεγάλου εύρους και βάθους. Τα διασωθέντα βιβλία - του ανή κουν σε τ ρεις κυρίως κατηγορίες, τα γενικά επιστ ημονικά (Μετρητική, Μηχα νική, Βαρούλκος), τα αναφερόμενα σε εφαρμοσμένες επιστή μες (Πνευματικά, περί Διόπτρας), και τεχνολογικά (Περί υδρίω ν ωροσκοπίω ν, Βελοποιϊκά, Χειρο6αλίστρας κατασκευή και Αυτοματοποιητική). Στη Μηχα νική του, έργο ωριμότ ητας, αναφέρετα ι συχνότατα επωνύμως στον Αριστοτέλη, στον Αρχι μήδη και στον Φίλωνα. Νέα μ ηχανήματα, όπως τα παντοειδή π ιεστ ήρια, πα ρουσιάζονται για π ρώτη φορά. Κάθε μ ηχάνη­ μα αναλύετα ι σε απλούστερα τμή ματά του, που ανάγονται, με τη σειρά τους, σε μοχλούς, με βασική γεωμετ ρική ερμ ηνεία. Μέθοδος, λοι πόν, επιστη μονική και διδακτ ι κή - παρ'όλο που τα βιβλία έχουν στόχο τ ι ς εφαρμογές. Υπάρχουν όμως και ερω­ τ ή ματα, όπως "το γιατί ένα πεπλατυσμένο σώμα πέφτει βραδύτερα από σφαίραν ίσου βάρους", που μένουν (τραγικώς, θα έλεγα) αναπάντ ητα : Η ε π ι σ τ ή μ η θα είχε να κόμη ακόμα δρόμο πολύ - αν δεν δ ι εκόπτετο . . . Στα Π νευματικά (σίφωνες, λάμ πες, αντλίες, υδραυλικά μουσικά όργανα) βρισκόμαστε στην ατμόσφα ι ρα του Φίλωνα, αλλά μ ε πολύ περισσότερες εφαρ­ μογές, ιδίως με τ ην κινητήρια δύνα μ η του ατμού. Όχι, δεν είχανε φτάσει α κόμα στην ατμομ ηχανή του Watt - ωστόσο, αρκε­ τές βασι κές γνώσει ς είχαν ήδη αποχτηθή: Η ωστ ική και η κινητήρια δύνα μ η του ατμού, καθώς και οι ιδιότ ητές του κατα τη συμπίεση και τη διαστολή του, αλλά και η γνώση των αναγκα ίων αυτοματισμών για τη ρύθμιση τ ροφοδοσίας ατμού. Έτσι, ο περίφημος aτμοστρόβιλος του Ή ρωνος μ πορεί στα μάτια σας να μοιάζη με πα ιχνίδι, συνιστά όμως μια διανοητ ι κή επανάστα­ σ η . Και θα είναι ο μόνος π ρόδρομος της aτμομ ηχανής για τα επόμενα 1 000 χρόνια . . . Με τέτοια δεδομένα, δέν είναι καθόλου περίεργο που τα έργα του Ή ρωνος γνώριζαν αλλεπάλληλες εκδόσεις σ' όλο τον κόσμο, μέχρι και το 1 5 7 8 μ .Χ . , οπότε δη μο­ σιεύτηκε η τελευταία ιταλική έκδοση. Γιατί αυτό; Άραγε, μόνο από τον 1 7ο ο ι . και ύστερα οι γνώσεις μας ξεπέρασαν το εύρος της τεχνολογικής παιδείας των Ελλήνων;


4. Τώρα, στον π ροβλη ματισμό ενος επιλόγου, ας ξαναθέσουμε μερικά επ ιχωριάζοντα ερωτ η ματικά και ας aποπει ραθούμε να τα σχολιάσουμε. • Είχαν οι α ρχαίοι'Ελληνες τεχνικά ενδιαφέροντα; Διέθεταν Τεχνολογίαν; • Αν ναί, τότε γιατί δεν είχαν ηλεκτρικά ψυγεία; Όσα π ροηγήθηκαν δεν αφήνουν περιθώρια για το πρώτο ερώτη μ α : Είδα με το μόνιμο ενδιαφέρον των Ελλήνων για τ ην Τεχνική, θυμηθήκαμε λαμπρά τεχνολογι κά επιτεύγματα και, το κυριότερο, είδαμε την συνέπεια, την αδιάπτωτη συνέχεια και την συστ ηματικότητα της αρχαίας τεχνολογικής π ροόδου από τον 8ο π.Χ. έως τον 1 ο π.Χ. αιώνα. Κι ακόμα είδαμε τ ην ζωο­ γόνο εισβολή τ η ς Επ ιστήμ η ς μες στην Τεχνολογία. Τέλος, φθάνοντας στους Αλεξανδρινούς χρόνους, γίναμε μάρτυρες μιας ακμής που θα την ζήλευαν για χίλια πεντακόσια χρόνια ακόμη. Με αυτά τα δεδομένα, διερωτάτα ι κανείς << πόθεν ο περί αντιτεχνι κότητας των Ελλήνων μύθος;». Και, κατ'αρχήν, ο μύθος επιδέχετα ι μια π ροφανή διάγνωση αναχρονισμού : 'Εχομε μια τέτοια γνώμη επειδή λ. χ. οι αρχαίοι δεν γνώριζαν τ ην ηλεκτρική ενέργεια. ΛΕς κι οι βασιλείς της Αγγλίας δεν ζούσαν μέχρι χθες με τα λαδολύχναρα κα ι τις γκαζόλα μ πες. Η δεύτερη αιτία του μύθου είναι η δυσανάλογη επίδραση των α πόψεων του Πλάτωνος. Όχι τόσο όταν τα έβαλε με τον Αρχύτα (αυτόν τον Leoπardo da Viπci της αρχα ιότητας). Η δίκαιη ανησυχία του Πλάτωνος αφορούσε το ειδικό θέμα της επι­ στήμης της Γεωμετρίας κι όχι την Τεχνολογία . Αλλού ήταν το π ρόβλημα του Πλάτωνος και τ η ς εποχής του : Η α ριστοκρατική αντίληψη περι των βαναύσων τεχνών και της αδυναμίας των τεχνιτών να ασχολούνται με την Πόλιν. Ευγλωττότερος είναι ο Ξενοφών (Ο ι κονο μ ι κά, IV 2) : «Και γαρ οι γε 6αναυσικα ί καλούμενοι (τέχναι) και επ ίρρητοι εισίν και εικότως μέντοι πάνυ αδο­ ξούνται προς των πόλεων. Καταλυμα ίνονται γαρ τα σώματα[... ] και οι ψυχαί πολύ αρρωστότεραι γίνονται>> . Η κοινωνία όμως έπαιρνε στροφή, νέες δυνάμεις έμπα ιναν στην πα ραγωγή και στον πολιτισμό (το πυκνό εμπόριο, τα νέα υλικά, οι εκτεταμένες κατασκευές) - δυνάμεις που είχαν ανάγκη α π ό Τεχνολογία. Ήταν φυσικό οι παλιές δυνάμεις να δείχνουν αδράνεια. Είναι μάλιστα π ρος τιμήν του Πλάτωνος ότι θαυμάζει τους τεχνί­ τες (Γοργ. 503 Ε <<Πάντες δημιουργοί 6λέποντες προς το αυτών έργον ουκ εική εκλεγόμενος προσεφέρει αλλ' όπως αν είδος τι αυτώ σχη τούτο ό εργάζεται>>}, όσο κι αν θεωρή ότι το μαθη ματι κό μέρος δίνει aξίαν στην Τεχνική (Φιληβ., 55 d/e, <<Ο ίον πασών που τεχνών αν τις αριθμητικήν χωρίζη και μετρητικήν και στατικήν, φαύλον το καταλειπόμενον εκάστης αν γίγνοι­ το>>). Άρα ο Πλάτων καθόλου δεν θα θεωρούσε φαύλον την μετά τον 4ο α ι . τεχνολογίαν που όλο και περισσότερο στηριζό­ ταν σ' αυτές τις Ε πιστήμες. Εν πάση δε περι πτώσει, ο Σόλων υ ποχρέωνε τους Αθηναίους να μαθαίνουν ένα επάγγελμα ατα παιδιά τους, κατα δέ τον κα ιρό του Περι κλέους η π ραγματ ική Πόλις (όχι η ουτοπική) δεν α πέκλειε τους χειρωνάκτες απ' τ η διοίκηση . Κ α ι , τέλος π άντων, Ελλάδα δέν ήταν μόνο η Αθήνα. Όλοι οι μεγάλοι Μ η χανι κοί έρχονταν α π 'την περιφέρεια (Βυζάντιον, Σάμος, Ρόδος, Αλεξάνδρεια, Τάρας, Συρακούσαι, Μέγαρα, Πέλλα κλπ . ) . Κι είναι το φα ινόμενο α υ τ ό πολύ εύγλωττο. Ακόμα περισσότερο που κάμ ποσοι α π ' αυτούς τ ο υ ς Μ ηχανικούς ήσαν κ α ι επί­ σ η μ α π ρόσωπα (στρατηγοί όπως ο Αρχύτας ή, πάντως, παρακοιμώμενοι α ρχόντων). Το συμ πέρασμα α π 'όλα τούτα είναι πως τ ίποτα στην α ρχαία ιστορία δεν στη ρίζει την άποψη ότι οι 'Ελληνες δέν είχαν τάχα τεχνολογίαν ή πως ήσαν αντιτεχνι κοί. Π ρόκειται μάλλον για ένα μυθολόγημα αιτιολογούμενο π ρώτον απ' την έλλειψη επαρκούς ιστορικής έρευνας, και δεύτε­ ρον απ' τ ην εύλογη ρωμαιοφιλία ορισμένων δυτι κών συγγραφέων.

Ας τελειώσουμε όμως με το δεύτερο ερώτη μ α - <<γιατί δεν π ρόλαβε να γίνη στην Ελλάδα η βιομηχανική επανάσταση του 1 9ου α ι . μ . Χ . >> . Θα προτάξωμε α παντ ήσεις τ ι ς οποίες δέν συμμεριζόμαστε : (ί) <<Δέν αγαπούσαν οι 'Ελληνες την Τεχνική>> . Η ανιστόρητη αυτή άποψη δέν προβάλλετα ι πλέον σή μερα τόσο έντονα, όσο κατα το παρελθόν. Την καλύψαμε πάντως στην π ροηγούμενη π αράγραφο. (ii) <<Δέν την χρειάζονταν τ ην βιομ ηχανική επανάσταση οι 'Ελληνες, μιας και διέθεταν άφθονη μ ι κρού κόστους ενέργεια τους δούλους>>. Π ρώτα - π ρώτα, αν θέλωμε να κάνωμε ιστορική ε π ιστ ή μ η , γιατί δεν αντιστ ρέφομε τ ο επ ιχείρημα; <<Επειδή δεν είχαν επαρκή τεχνολογίαν, γι'αυτό προσέφευγαν στη λύση της δουλοκτησίας>> (Β. G i l le)! Βλέπετε πόσο εύκολο είναι να πέση κανείς σ 'έναν επιστ η μ ονι κοφανή δογματισμό. Άλλωστε, ξέρομε σ ήμερα πόσο, αντιθέτως, η ανάπτυξη τ η ς τεχνολογίας του 1 9ου α ι . κατέστησε εφικτή τ η ν κατάργηση της δουλείας σ ε διάφορες «σύγχρονες>> χώρες. Δεν έγινε το αντίστροφο! Την χαρα κτηριστ ική βολή στο περί δουλείας επ ιχείρημα την έδωσε νομ ίζω ο j. Ellul : << Μεγαλύτερες τεχνικές κα ινοτομίες είδαμε στ ην Αίγυπτο που είχε δούλους, παρά στο Ισραήλ που δεν είχε. Εξ άλλου, οι τόσο πολιτισμένοι Ίνκας και Μάγιας, βρί­ σκονταν αφάνταστα π ίσω τεχνολογι κώς, παρ'όλο που αγνοούσαν τη δουλεία>>. Δέν χρειάζεται νομίζω να προσθέση κανείς τ ίποτ 'άλλο εδώ. Εάν λοι π όν οι περί <<αντ ιτεχνικότητας>> και οι περί <<δουλαφθονίας>> ερμηνείες απορρίπτωνται, τί τέλος πάντων εξηγεί την τεχνολογική βραδύτητα των αρχα ίων Ελλήνων; Μερι κές νηφαλιότερες ερμ ηνείες είναι εδώ αναγκα ίες : (i) Π ρώτα - π ρώτα, όποιος δεν πάσχη από αναχρονιστι κή νοοτροπία, γνωρίζει οτι ακό�α και στ ην κορυφαία εποχή τ η ς Αλεξάνδρειας, τ ο επιστ ημονι κοτεχνικό περιβάλλον είχε πολύν δ ρ ό μ ο ν α διανύση, πρίν ν α μ πορή να φουντώση μ ι α <<βιομηχα­ νική επανάσταση>> : - Στη Στατική οι 'Ελληνες ήσαν σπουδαίο ι . στη Δυνα μ ι κή όμως τα π ράγματα ήσαν α κόμα θολά - παρ' όλο που είχαν υπο­ πτευθεί όσα αργότερα ο Γαλιλαίος κα ι ο Νεύτων θα εύρισκαν. - Συναφώς, διάφορες α κόμα ενδιάμεσες (βασικής σημασίας) τεχνικές δέν είχαν ανακαλυφθή . Βασικό πα ράδειγμα, το θαυ­ ματουργό <<διωστήρας - στρόφαλΟ>> που μετατρέπει την κυκλική σε τυχαία ευθύγρα μ μ η κίνηση.


Μεγάλη λοι πόν η τεχν ι κή πορεία των Ελλήνων - ανεπαρκής όμως α κόμα για το μεγάλο άλμα. Ανεπαρκής από επιστημονι­ κή και τεχνική άποψη. Μ 'άλλα λόγια, χρειαζόταν κι άλλη εξέλιξη . Στο κάτω - κάτω, γιατί η ατμομ ηχανή περίμενε ως το 1 800 και δεν εφευρέθηκε το 1 600 όταν η τελευταία ιταλι κή έκδοση των «Πνευματικών» του Ή ρωνος βρισκόταν σε κάθε βιβλιοθήκη; Δύο δε αιώνες καθυστέρηση γύρω στα 1 600, σημαίνουν αντίστοιχα τέσσερις αιώνες εύλογη αναμονή μετά τον 1 ο ο ι . μ . Χ . (ίί) Α ν λοι π όν η ιστορι κή συγκυρία επέτρεπε την α π ρόσκοπτη συνέχεια της ελληνικής επιστημονι κοτεχνι κής εξελίξεως, τίποτα δεν αποκλείει να είχαμε ενα απότομο ξεχείλισμα δεξαμενής, εκεί γύρω στον 6ο ο ι . μ . Χ . Περισσότερην όμως σημασία έχει να καταλάβωμε ποιές αιτίες διέκοψαν την ελληνική πορεία της τεχνολογικής προόδου: - Και, πρώτα, οι ίδιοι οι Ρωμάίοι. Όχι μόνον επειδή ανέτρεψαν βίαια τον αναγκαίο για την τεχνολογία πλούτο των ελληνι­ κών πόλεων και το θερμοκήπιο ιδεών που εκείνες εξασφάλιζαν. Αλλά κα ι διότι, επειδή ήσαν κατεξοχήν <<πρακτι κοί» άνθρω­ ποι, εστέρησαν α π 'την τεχνολογία το στοιχείο ακριβώς εκείνο που την είχε ζωογονήσει στην Ελλάδα, δηλαδή την Επιστ ή μ η . Και μετέτρεψαν την τεχνολογία σ ε ευφυές συνταγολόγιο που, βεβα ίως, παρά τις σημαντι κότατες π ροόδους, δεν μ πορούσε να πάη πολύ μ α κρυά. - Δεύτερον, η κ α τ α σ τ ρ ο φ ή τ η ς βιβλιοθήκης τ η ς Αλεξανδ ρείας ( Ι ο ύ λ ι ος Κ α ί σ α ρ 47 π . Χ . , Α υ ρ η λ ι ανός 2 7 0 μ . Χ . , Καταστροφή του Σεραπείου 3 9 1 μ .Χ . , Χαλίφης Ομάρ 64 1 μ . Χ . ) : Μην ξεχνάμε οτι χωρίς την τυπογραφία και χωρίς λαϊκόν πλούτο, η γνώση ήταν αναποφεύκτως συγκεντ ρωμένη. Κι ήταν κατεξοχήν συγκεντρωμένη εκεί, σε 700.000 τόμους, όλη η γνώση της αρχαιότητας. Ό,τι ξέρομε α π ο κεί κι ύστερα, θα το μαζεύωμε από σπαράγματα σ κόρπια μέσα στους α ι ώνες. Κι όχι τόσο για τ ην παλιό­ τερη γνώση που είχε ήδη π ρολάβει να διαδοθή - όσο για την π ρόσφατη , την τεχνολογικότερη, των 2 -3 τελευταίων αιώνων. 5. Στο τέλος της σύντομης αυτής αναδρομής στην α ρχαιοελληνική Τεχνολογία, επιτ ρέπεται ίσως η ευχή να γίνη αυτή εδώ η Έκθεση μ ι α π ρόσθετη αφορμ ή για μια τεχνολογι κότερη στροφή των ενδιαφερόντων του Λαού μας, σ κοπός τον οποίον υπηρετεί με συστ η μ α τ ι κότητα και το Τεχνικό Μουσείο Θεσσαλονίκης.


ΓΡΑΦΗ ΚΑΙ ΜΑ ΘΗΜΑΤΙΚΑ: Ε ΠΙ ΔΡΑΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝ Ι ΚΗ ΤΕΧΝ ΟΛΟΓΙΑ

Ν . Α. Ο ι κονόμου, Ομοτ. Καθηγητής ΑΠΘ. Π ρόεδρος Τ. Μ . Θ .

Ο ι ιδιαιτερότητες τ η ς ελληνικής παιδείας δεν καλλιέργησαν την έφεση στην έρευνα και στην ενασχόληση με θέματα τεχνολογίας τ η ς αρχαίας Ελλάδας, ώστε το θέμα αυτό υ π ή ρξε παραγκωνισμένο και καλύπτονταν πάντα με το μύθο ότι οι Αρχαίοι Έλληνες δεν ασχολούνταν σε βάθος με τέτοια θέματα. Ό μως η μετουσίωση της γραφής στη γνωστή φωνητική γραφή, το μεγαλύτερο επίτευγμα των αρχαίων, επίτ ρεψε τ ην καταγραφή του π ροφορι κού λόγου σε γραπτό κείμενο που μ πορούσε να αποδοθεί με απαγγελία. Έτσι με τη γραφή ήταν δυνατό να καταγραφούν γεγονότα και γνώσεις και να διατυπωθούν ιδέες, κληρονομιά στους επόμενους, που όλα μαζί οδή­ γησαν στη δημιουργία βιβλιοθη κών, των κιβωτών της γνώσης. Με εργαλείο τα καταγραμ μ ένα ανθρώπ ινα επιτεύγματα τεχνικής ήταν δυνατό να έχουμε τ ην εξέλιξη σε αυτό που ονομά­ ζουμε τεχνολογία. Η τεχν ι κή συνδέεται με την προσπάθεια του ανθρώπου να δαμάσει και να εκμεταλλευτεί τη φύσ η . Είναι προϊόν ευφυί·aς μεμονωμένων ατόμων και συνδέεται με την ευρεσιτεχνία. Η τεχνολογία διατ η ρεί τα χαρακτη ριστι κά της τεχνι κής, όμως απαιτεί γνώση, έρευνα και ανάδραση, ώστε να εκμεταλλευτεί και να βελτιώσει τ η φύση με εξελικτικό τρόπο. Η τεχνολογία απαιτεί βαθιά γνώση μαθηματι κών και διέπεται από λογική, στοιχεία που αναγνώρισε ως απαραίτητα και π ρο­ φανή ο Αρχι μ ήδης, γι' αυτό και αρνούνταν να καταγράψει τα τεχνολογικά του ευρήματα καθώς αυτά τα θεωρούσε ως απλά αποτελέσματα της φιλοσοφικής του εμβάθυνσης. Η γραφή επέτρεψε τ η συστη ματοποίηση των αριθμών με τ η χρήση των γραμ μάτων της αλφαβήτου για την παράστασή τους, αλλά και την απεικόνιση των μουσι κών φθόγγων μ ε φθογγόσημα. Με υπόβαθρο τη σύλληψη αυτή ά ρχισε η ανάπτυξη της μαθη ματικής λογικής που υ π ή ρξε το υπόβαθρο τ η ς Ελληνικής και Ελληνιστικής Τεχνολογίας. Η αρχή έγινε με τη θεμελίω­ ση τ η ς έννοιας τ η ς αρμονίας που αποτέλεσε και τον οδηγό της καλλιτεχνικής δημιουργίας, καθώς υπάρχει μεγάλη συνοχή μεταξύ των νόμων της μουσικής αρμονίας, ο ι κοδομ ημένη όπως είναι σε απλές αναλογίες γεωμετρικές ή αριθ μ η τ ι κές, και σε φυσιολογικά και ψυχολογικά δεδομένα. Δεν είναι τ υχαίο ότι τα μεγέθη που καθορίζουν τις διαστάσεις του Παρθενώνα συνδέ­ ονται με τον αρμον ι κό λόγο 3χ3/4. Η γεωμετ ρία αποτέλεσε τ η βάση της καταγραφής της τοπογραφίας ενός χώρου, όπου για το σκοπό αυτό κατασκευάστη­ κε όργανο σκόπευσης και καθορισμού των συντεταγμένων. Αυτ ή η γνώση επέτρεψΕ στον Ευπαλίνο την κατασκευή της θαυ­ μαστ ής σή ραγγας του υδραγωγείου της Σάμου. Την εξελιγμένη μορφή αυτού του οργάνου απέδωσε στη διόπτρα ο Ή ρω­ νας. Η μέτρηση γωνιών με όργανο από τους Αρίσταρχο και Αρίστυλλο επέτ ρεψε στον Ί π παρχο την τελειοποίηση του οργάνου και την καταγραφή τ η ς πρώτης τριγωνομετρίας. Η θεμελίωση της ιδέας ότι μαθηματικές π ράξεις είναι δυνατό να εκτελεστούν μ ηχανικά, με ιδιαίτερη ακρίβεια, με συν­ δυασμούς συρμών οδοντωτών τ ροχών, οδήγησε στην καταγραφή χιλιομετρι κών σιοστάσεων με το όργανο που ονομάστη­ κε οδόμετρο (Αρχιμ ήδης), σε aυτόματους μ ηχανισμούς που περιέχουν στη μνήμη συγκεκρι μένες διεργασίες επαναλαμβανό­ μενες (Η ρωνας) και τέλος σε όργανα π ρόβλεψης aστρονο μ ι κών γεγονότων (Ποσειδώνιος - Μ ηχανισμός Αντ ι κυθήρων). Η αριθμητική και γεωμετ ρία ήταν οι οδηγοί για τ ις τ ηλεπ ι κοινωνιακές επαφές. Η τοπογραφία ορίζει τις θέσεις των φρυ­ κτωριών ενώ οι πυρσείες αποτέλεσαν ένα σύστημα ανάλογης μορφής με το μεταγενέστερο σύστ η μα Μορς, με π ροεκτάσεις στο ση μερινό δυαδικό σύστ ημα. Όλα αυτά τα επ ιτεύγματα αποτέλεσαν την τεχνολογι κή βάση της επιστ η μ ονικής αναγέννησης (ο όρος παραπέμπει στην αναβίωση των aρχαιοελληνικών αρχών) του 1 7ου αιώνα μ.Χ., που συντελέστη κε στη Δύση, ώστε η ση μερινή τεχνολογία δεν αποτελεί παρά τ η φυσ ι κή συνέχεια της a ρχαιοελληνικής. Μ άλιστα θα μ πορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι η τεχνολογία μέχρι και το 1 8 3 0 δεν ήταν παρά αναβίωση αρχών που είχαν ελληνική ή ελληνιστι κή π ροέλευση . Τις δύο αυτές ενότ ητες γραφή και τεχνολογία έρχονται να προβάλλουν οι δύο εκθέσεις που τρέχουν παράλληλα, η έκθε­ ση της γραφής του Υπουργείου Πολιτ ισμού με τ ίτλο "Στα ίχ νη της γραφής" που διοργανώνεται σε συνεργασία με το Τεχνι κό Μουσείο Θεσσαλονίκης και η έκθεση με τ ίτλο "Αρχαία Ελλη νική Τεχ νολογία" που διοργανώνεται από το Τεχνι κό Μουσείο Θεσσαλονίκης και την Εται ρεία Μελέτ ης Αρχαίας Ελληνι κής Τεχνολογίας με τη συμβολή του Οργανισμού τ η ς Πολιτιστικής Π ρωτεύουσας της Ευρώπ ης, "Θεσσαλονίκη 1 99 7 " .


ΤΕ Χ Ν ΟΛΟΓΙ Α ΚΑ Ι Π Α Ρ ΕΛ ΘΟΝ

Δ. Β. Γραμμένος, Διευθυντής Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης Στη μνήμη των καθηγητών Λεωνίδα Μ ανωλόπουλου και Γιώργου Γκουνταρούλη . Η έρευνα τ η ς τεχνολογίας του πα ρελθόντος και μάλιστα η συστ ηματική, είναι υπόθεση των τελευταίων δεκαετιών. Όχι τόσο της τεχνολογίας τ η ς κλασική ς, ελληνιστικής κα ι ρωμαϊκής αρχα ιότητας η οποία, λόγω των αρχαίων κειμένων που ανα­ φέροντ α ι σε θέματα τεχνολογι κών επιτευγμάτων, είχε γίνει αντ ι κείμενο περιγραφι κή ς τ ουλάχιστο π ροσέγγισης, όσο του παρελθόντος γενικά, ιδιαίτερα του προϊστορικού κα ι του μεσα ιωνι κού, αυτού που στις μέρες μας αποκαλείτ α ι π ροβιομ ηχανι­ κό. Κάπως μεταγενέστερα, προστέθηκε και η τεχνολογία τ η ς βιομηχανικής εποχής που, αβίαστα βέβα ια, και με μεγάλο ποσο­ στό συμ μετοχής εντάχθηκε σε αυτό που ονομάζουμε εδώ και καιρό βιομ ηχανι κή α ρχαιολογία. Στην π ροώθηση τ η ς έρευνας της τεχνολογίας του πα ρελθόντος, συνέβαλε τα μέγιστα ο νέος κλάδος της αρχαιομετ ρίας. Χωρίς την διεπιστη μονική π ρο­ σέγγιση του κλάδου αυτού, για τ η ν ανάλυση π .χ. του π ηλού και του επ ιχρίσματος ενός ερυθρόμορφου αγγείου, θα ήταν πολύ δύσκολη η περιγραφή της τεχνολογίας που ανάπτυξαν τα θαυμαστά αττ ι κά εργαστ ήρια της κλασικής αρχα ιότητας. Η συγκεκριμένη μάλιστα αυτή περιγραφή δεν άρχισε νωρίτερα α π ' τη δεκαετία του ' 60 . Ως σημαντι κές α π ό ελληνικής πλευράς αναλύσεις θεμάτων α ρχαίας τεχνολογίας μέχρι τ ην δεκαετία του 70, θα μ πορούσαν να αναφερθούν η μελέτη των υλικών δ ο μ ή ς σ τ η ν α ρχ α ία Ελλά δα ( Ο ρλάνδος), η μ ελέτ η τ η ς α ρχαίας μεταλλουργίας με α φ ο ρ μ ή τ ι ς έρευνες στο Λ α ύ ρ ι ο (Κονοφάγος) ή η μελέτη τ ο υ περίφημου μ π ρούντζινου κρατ ήρα τ ο υ Δερβενίου σ τ ο Μ ουσείο Θεσσαλονίκης (καθηγητής κ . Βαρουφά κης) . Σε μερικούς τομείς δηλαδή της αρχαίας τεχνολογίας η έρευνα στην Ελλάδα γνώρισε κάποια άνθιση με μεγάλη βέβαια καθυστέρηση που, όπως γίνεται αντ ιληπτό, οφείλετα ι στις γνωστές ιδιαιτερότητες της ελληνική ς πα ιδείας. Ελπ ίζουμε ότι η έκθεση αυτή θα συμβάλει σε μ ία αφύπνιση για τ η ν αναθέρμανση τ ης έρευνας όλου του φάσματος τ η ς τεχνολογίας του πα ρελθόντος. Ελπίζουμε επίσης ότι θα συνεχισθεί το πολυσχιδές έργο που στην δεκαετία του ' 80 είχε αρχίσει το Κοινωφελές Ίδρυμα της ΠΒΑ τόσο με τ ι ς δραστη ριότητές του όσο κα ι με το εξαίρετο και π ρωτοποριακό περιοδικό με τ ίτλο ·τεχνολογία·· που εξέδιδε. Κέντρο μ ι ας ανάλογης δραστ η ρ ι ότητας θα μ πορούσε να είναι και η Εται ρεία Μ ελέτ η ς Αρχα ίας Ελληνικής Τεχνολογίας και το Τεχνικό Μ ουσείο τ η ς πόλης μας που ανέλαβαν την σοβαρ ή πρωτοβουλία τ η ς έκθεσης αυτής. Π ρόσφατα, ας μ ην ξεχνάμε, έχουμε επιτέλους πλήρως και καλά μεταφρασμένο το έργο De Architecturα του Βιτρούβιου, έργο στην σημασία του οποίου αναφέρθηκε σε π ρόσφατη παρουσίασή του ο καθηγητής κ. Τάσιος (εφη μ . ·το Βή μα· ) . Συμβάλλοντας π ρος την κατεύθυνση α υ τ ή ς τ ης αφύπνησης η Εφορεία μ α ς εκθέτει από τ ι ς τ ρέχουσες ανασκαφές της ευρήματα που άμεσα σχετίζοντα ι ή φωτίζουν θέματα αρχαίας τεχνολογίας. ·

Η λέξη τεχνολογία προέρχεται από το ρήμα τεύχω που σημαίνει γενικά κατασκευάζω κα ι χρησιμοποιείται για υλικά αντι­ κείμενα. Σημαίνει δηλαδή ένα σύστη μ α κανόνων, γνώσεων, εξειδι κεύσεων, δεξιοτήτων, για τ ην κατασκευή ενός απλού ή σύνθετου π ράγματος. Η τεχνολογία δηλαδή με τ ην ευρεία τ ης έννοια είναι μεσάζουσα μεταξύ ανθρώπου κα ι φύσης και, για μια συστ η μ ική ή θετ ι κιστική άποψη τ ων πραγμάτων, α ποτελεί θεμελιώδες υποσύστημα, ιδιαίτερα βέβαια για τις ερευνητικές μεθόδους που ανά πτυξε η π ροϊστορική έρευνα, κυρίως με τ ην μελέτη των λίθινων και οστέινων εργαλείων. Επίσης, με τ ην δημιουργία κα ι εξέλιξη ενός νέου και ση μαντι κού ερευνητ ι κού κλάδου, της εθνοαρχα ιολογίας που, με βάση κυρίως την α ρχή της αναλογίας, π ροσπαθεί να ανασυνθέσει το σύνολο των δραστ ηριοτήτων του ανθρώπου του πα ρελθόντος και της τεχνο­ λογίας που ανάπτυξε. Η σύγχρονη, δηλαδή η εθνολογική, ανασύνθεση του τρόπου της κατασκευής μ ιας αγροτ ι κής καλύβας


π.χ., ανάγεται κατ' αναλογίαν στο πα ρελθόν, με βάση βέβα ια συγκεκριμένες μεθοδολογικές δεσμεύσεις και έτσ ι η ··aναπαρά­ σταση του παρελθόντος εμ πλουτίζεται από την σύγχρονη ζώσα εμπει ρία. Η π ροlστορική αρχαιολογία έχει ανα πτύξει μια τεράστια μεθοδολογία για την αντ ι μετώπιση των π ροβλη μάτων που π ρο­ κύπτουν από την έρευνα των θεμάτων της τεχνολογικής εξειδίκευσης. Έτσι η έρευνα για τα λfθινα, οστέινα, και οστρέινα, εργαλεία κυρίως, αλλά και κοσμ ή ματα, έχει προχωρήσει πάρα πολύ, με τη βοήθεια και των θετι κών επιστημών, του ηλε­ κτρονικού μ ι κροσκοπίου, της τεράστιας γκάμας των θεωρητικών απόψεων κ.λ., ιδιαίτερα στη Γαλλία, όπου υπάρχουν ειδικά ερευνητικά κέντρα και βέβα ια μακρά παράδοσ η . Το ίδιο και η έρευνα τ η ς τεχνολογίας που ανάπτυξε η κερα μ ι κή, η εμ φάνιση των π ρώτων μετάλλων που χρησιμοποίησε ο άνθρωπος, δηλαδή του χρυσού και του χαλκού, η αρχιτεκτονική κ.λ.. Πάντα βέβαια με την επίγνωση ότι η τεχνολογία δεν είναι παρά φαινόμενο κοινωνικό και οι κονο μ ι κό, δηλαδή φαινόμενο του πολιτι­ σ μού. Η βασική άποψη για τ ην τεχνολογία από την πλευρά της προlστορικής αρχα ιολογίας εκφράστ η κε συστηματικά κατά τ ην δεκαετία του ' 6 0 και ΊΟ από τον Leroi - Gourhaπ και αφορούσε τ ην ταξινόμηση των τεχνι κών (τεχνικές κατασκευής, π ρόσκτησης και κατανάλωσης) οι οποίες, όπως γίνεται φανερό, π ροκαθορίζονται από τις πρώτες ύλες, τις σχέσεις της εξέλι­ ξης του εργαλείου, δηλαδή της τεχνολογίας και της γλώσσας-νόησης του ανθρώπου. Στις μέρες μας έχει αναθερμανθεί το ενδιαφέρον για τον πολλά υποσχόμενο αυτό τομέα ο οποίος βασίζεται και στην έρευνα των aνθρωποειδών πιθήκων. Η προlστορική αρχα ιολογία φαίνεται ότι από την εποχή του Leroi-Goυrhaπ έχει συνεχίσει να διαλέγετα ι μέσα από ποι κίλες θεωρητι κές aτραπούς με το πα ρελθόν της τεχνολογίας και αυτό θα π ροσπαθήσουμε να το σκιαγραφήσουμε α μ έσως πα ρα­ κάτω. Η αρχαιολογία των ιστορι κών χρόνων της κλασικής και ρωμα"ικής αρχα ιότητας έχει να επιδείξει μέχρι τις μέρες μας πολλές και πολύτομες, μερι κές φορές, ξενόγλωσσες πάντα, συνθέσεις για τ η ν τεχνολογία, που συνιστούν σίγουρα ένα π ρώ­ της γρα μ μ ή ς υλικό για την ··aρχαιολογία της γνώσης που επ ιζητούν οι μέρες μας, υλικό που ωστόσο δεν έχει γfνει αντικείμε­ νο εκμ ετάλλευσ ης. Αν η τεχνολογία τ η ς αρχα ιότητας δεν γfνει αντ ι κείμενο του σύγχρονου γνωστ ι κού ενδιαφέροντος και μάλιστα αντ ι κείμενο με δυναμ ι κούς και εκσυγχρονισμένους στόχους - κα ι π ρος την κατεύθυνση αυτή ελπίζουμε επίσης να συντείνει η έκθεση αυτή- τότε θα παραμείνει στην απλή περιγραφή του τ ρόπου λειτουργίας κάποιων αρχαίων μ ηχανών, π ράγματα που, στην καλύτερη περίπτωση, παραπέμ πουν σε γυμνασιακούς εφιάλτες των δι κών μου η μερών, αν ποτέ έφτα­ σαν βέβαια να μας τους ··διδάξουν··. Η γνώση της α ρχαίας τεχνολογίας είναι σίγουρα πολύτι μ η για τον μεσαίωνα ο οποίος κα ι την χρησιμοποίησε κατά κόρον κα ι γενικά το κεφάλα ιο της σχέσης αυτ ή ς εfναι π ραγματι κά ενδιαφέρον. Μ ετά όμως τ ην βιομ ηχανική επανάσταση και την κατακόρυφη εξέλιξη της τεχνολογίας που έφτασε τον άνθρωπο στο φεγγάρι και στην ψηφιακή εποχή, σε τ ί χρειάζεται η γνώση τ η ς τεχνολογίας του π α ρελθόντος; Σε τί χρειάζονται τα τεχνολογι κά και όλα τα παρεμφερή μουσεία; Αυτό είναι πράγ­ ματι ένα θεμελιώδες ερώτ η μ α . Το fδιο ερώτ η μ α για τις παραδοσιακές τεχνολογίες, δηλαδή για το άμεσο πα ρελθόν, φαίνετ α ι ν α είναι χωρίς περιεχόμενο αφού, λίγο ως πολύ, όλες επιβιώνουν σ τ ι ς μέρες μ α ς , γνωρίζοντας μάλιστα ιδιαίτερη άνθηση, εξαιτίας της λεγόμενης στροφής π ρος την παράδοση που εμφανίζει η εποχή μας, ένα φαινόμενο εύκολο να ερμ ηνευθεί, επι­ φανειακά τουλάχιστο. Ένας χώρος της θεωρητι κής α ρχαιολογίας ο οποfος π ροσπάθησε να δώσει απάντηση, ανάμεσα σε άλλα βέβα ια, στο ερώ­ τ η μ α που θέσαμε, είναι ο χώρος τ ης λεγόμενης γνωστικής αρχαιολογίας (Cogπ itiνe Archaeology), που εντάσσεται στα θετ ι κι ­ στικά όρια τ η ς γνωστ ι κής αρχαιολογίας και εισήγαγε και π ροσέγγισε καταρχήν ο Coliπ Reπfrew μ ' εκείνη τ η ν εναρκτήρια διά­ λεξή του στο Cam bridge της Αγγλίας, πριν από ε ι κοσαριά χρόνια. Η α ρχαιολογfα αυτή π ροσπαθεί να ανασυνθέσει τ ι ς γνωστι­ κές ή νοητ ι κές μεθόδους κ.λ. π . που ανά πτυξε ο άνθρωπος του, απώτερου κυρίως, πα ρελθόντος. Π ροέκυψε από τον γενικό κλάδο τ η ς εποχής μας που καλείται γνωστ ική επιστ ή μ η (Cogπ itiνe Science) . Δυστυχώς αυτές οι θεωρητι κές π ροσπάθειες αρχίζουν και τελειώνουν στον χώρο εκτός της ··μεγάλης πα ράδοσης, εκτός δηλαδή τ η ς κλασι κής και ρωμα"ικής αρχα ιότητας, δηλαδή στην προlστορία, στην αρχαιολογία του Νέου Κόσμου και στην ανθρωπολογική αρχα ι ολογία. Όπως επανειλημμένα ως τώρα έχει εκφρασθεί η ευχή, τα στεγανά αυτά κάποτε θα δια ρραγούν αφού, για να αναφερθούμε στην τεχνολογία, η περιγραφή από τις aρχαίες π ηγές μ ιας αρχαίας μ ηχανής π .χ. -ο γρα πτός λόγος φέρεται ως η βασική ειδοποιός διαφορά ανά­ μεσα στις δύο aρχαιολογικές πα ραδόσεις- δεν συνιστά καμ μ ία ··aντι κειμενικότητα··, συνιστά μια εκδοχή της πραγματικότητας. Για να επανέλθουμε στην γνωστι κή αρχα ιολογία η οποία βέβαια δεν θα μ πορούσε μ ε τίποτε να δεχθεί μια τέτοια μεταμοντέρ­ να άποψη, θα μ πορούσαμε εντελώς ακροθιγώς να π ροσδιορίσουμε ως εξής τις απόψεις της για την π ροΙστορική αρχαιολο­ γία : Η τεχνολογία κα ι οι τεχνικές είναι αντ ιληπτές ως κοινωνικά π ροlόντα . Το εργαλείο είναι η aντι κει μενικοποίηση ή το τελικό αποτέλεσμα κοινωνικά επεξεργασμένων σκέψεων. Η σπουδή των καταλοίπων της παλαιολιθικής ιδίως αλλά και τ η ς νεολιθι­ κής λιθοτεχνίας, συνιστά π ροσέγγιση για την ανάλυση της κοινωνικοψυχολογικής εξέλιξης της ανθρώπινης νόησης. Τις διαδι­ κασίες για τα άλλα τεχνολογικά συστ ή ματα που ανά πτυξε ο παλα ιολιθι κός ιδιαfτερα άνθρωπος, για το κυνήγι, το ψάρεμα, τ η χρήση της φωτιάς, την καρποσυλλογή, τις γνωρίζουμε πολύ π ι ο αποσπασματ ι κά, γ ι ' α υ τ ό και οι λιθοτεχνίες α ποτελούν τ ο βασ ι κό υλικό μέσον γ ι α την προσέγγιση τ ο υ τόσο ση μαντι κού αυτού θέματος. Η μελέτη τ ω ν εκλογικευμένων π ρα κτ ι κών π ο υ χρησιμοποιεί η σύγχρονη ή η αρχαία ανθρώπ ινη ν ό η σ η , αποτελούν συγκοινωνούντα δοχεία. Ό π ω ς ε π ίσης η μελέτη των τεχνολογικών και των συστη μ άτων της νόησης. Με την γνώση των π ρακτ ι κών της τεχνολογίας από τον ση μερινό άνθρωπο, αλλά και από τον άνθρωπο του παρελθό­ ντος, οι ··aντίθετες μεταξύ τους έννοιες πολιτισμός και φύση συντίθενται και ε π ι κοινωνούν. Οι κοινωνι κές δομές δηλαδή ορί­ ζουν την τεχνολογική γνώση κα ι η τελευταία ορίζει την π ρακτ ι κ ή γνώση και το αντίστ ροφο. Με την μελέτη δηλαδή της τεχνολογίας ··aπλών·· εργαλείων, όπως αυτών που π α ρήγαγαν οι διάφορες παλαιολιθι κές κα ι νεολιθικές λιθοτεχνίες, γίνεται κατανοητό π ως οργανώνεται η πρακτ ι κή γνώση αλλά και π ως συντελείται η αλλαγή ανάμεσα στην αφηρη μένη δομή και στο


γεγονός της κατασκευής ενός εργαλείου, γεγονός που έχει να κάνει με το τυχαίο του υλικού το οποίο βέβαια πάντοτε δεν μ πορεί να είναι και το καλύτερο. Δηλαδή, όπως είπαμε, θεωρία κα ι π ράξη, νόηση-υλικό, κοινωνία-άτομο, είναι συγκοινωνού­ ντα δοχεία όχι μόνο για τ ι ς απώτερες αλλά για κάθε εποχής τεχνολογίες. Από δω κα ι πέρα δεν θα έπρεπε να μας φανεί καθόλου παράξενο ότι η όποια τεχνολογία και, για να επανέλθουμε στην έκθεσή μας, και η αρχαία ελληνική τεχνολογία, έχει αυτά τα χαρακτ ηριστικά. Η γνώση της δηλαδή βοηθάει στο να ··κaθαρ­ θούν·· τα πολύπλοκα δομι κά, γνωστ ι κά, π ρακτικά κ.λ. χαρακτ η ριστικά τ η ς σύγχρονης τεχνολογίας μέσω τ η ς γνώσης ··aπλού­ στερων·· τεχνολογιών. Τα εισαγωγικά στο aπλούστερων γιατί ένας σύγχρονος αδαής θα έμενε π ραγματικά κατάπληκτος αν ενη μερωνόταν για το σύνολο των προϋποθέσεων που απαντούνται για την κατασκευή ενός λίθινου εργαλείου, ενός νεολιθι­ κού αγγείου διακοσμ η μένου με γραφίτ η από ο ι κισμό τ η ς πεδιάδας της Δρά μας, ενός μελαμβαφούς απλού αττ ι κού αγγείου οικιακή ς χρήσης κ.λ. π . Από το ση μείο αυτό και πέρα το όλο θέμα εμπίπτει στους θεωρητικούς προσανατολισμούς του καθε­ νός από μας, ιδιαίτερα βέβαια σε ό,τι αφορά το ζήτ ημα της εξέλιξης. Δεν θα αναφερθούμε εδώ στην ιστορική εξέλιξη και τα κατορθώματα της αρχαίας τεχνολογίας. Θα μ πορούσαμε ίσως να κάνουμε μία εντελώς δειγματοληπτ ι κή παράθεσ η . Οι π ροσωκρα τ ι κοί υ π ή ρξαν οι πρώτοι φυσιολόγοι κα ι ο Αναξι μένης μάλι­ στα ο εισηγητής κατά κάποιο τ ρόπο της πειραματική ς α π όδειξης. Ο Πλάτων έτρεφε ελάχιστη εκτίμηση για την τεχνολογία, πίστευε ότι ο τεχνίτη ς δεν μπορεί να ανακαλύψει κάτ ι . Ένας μαραγκός π .χ. μ πορεί να φτιάξει ένα κρεβάτι μόνο με την γνώση της ιδέας του κρεβατιού, ιδέας που π ροέρχεται από τον Θεό. Αληθινός γνώστης είναι ο χρήστης του αντ ι κειμένου που μετα­ βιβάζει τ ην ·σωστή αντίληψη·· στον παραγωγό. Αντ ιλαμβάνεται κανείς αμέσως τ ην πολιτική σ η μασία τέτοιων α πόψεων. Οι απόψεις του Αριστοτέλη είναι ανάλογες, φυσ ι κά με την aριστοτελική εκδοχή των π ραγμάτων. Ση μαντ ι κή είναι η π ρόοδος στην τεχνολογία α π ό τα μέσα της ελληνιστ ική ς εποχής και εξής. Κατά την κλασική κυρίως εποχή οι τεχνολογι κές καινοτομίες υπήρξαν πολύ περιορισμένες. Η τεχνολογία π ροώθησε τις προηγούμενες εξελίξεις. Μεγάλες μορφές της τεχνολογίας τ η ς ύστερης λοι πόν ελληνιστ ι κή ς κα ι τ η ς ρ ω μ α ι κ ή ς κατόπιν ε π ο χ ή ς υ π ή ρξαν ο Αρχ ι μ ή δη ς (κοχλίας, τ ροχαλία, μοχλός), οι Αλεξανδρινοί Κτησίβιος και Ή ρων (αντλίες αιολι κές και υδραυλι κές μηχανές, μηχανές πεπ ι εσμένου αέρα, κοχλιοκοπτικές μηχανές, aτ μοστ ρόβιλος). Ο ι Ρωμαίοι εξέλιξαν συστ η ματικά όλες τις μ ηχανές που βασίζονται στις περιστ ροφ ι κές κινήσεις (αντλίες, νερόμυλοι κ.λ.). Ανάπτυξαν επίσης μεγάλες καινοτομίες στην οικοδο μ ι κή τεχνολογία και την οδοποϊία. Γενική φαίνεται ότι είναι η αποδοχή τ η ς άποψης ότι τα επιτεύγματα τ η ς τεχνολογίας της α ρχαιότητας, ιδιαίτερα της κλα­ σικής αλλά και της ελληνιστικής, δεν είναι ανάλογα με τ η ς γραμματείας τ ης, της φιλοσοφίας, ή της τέχνης. Όπως είχε γράψει ένας μεγάλος μελετητής του ελληνιστι κού κόσμου, ο Ρόστοφτσεφ, ουδέποτε π.χ. οι μεγάλες πλουτοπαραγωγικές π ηγές τ ης Ανατολής (πετρέλαιο, άσφαλτος) έγιναν αντ ι κείμενο εκμετάλλευσης από τους Μα κεδόνες τέτοιας που να σημει ωθούν ανα­ γκαστι κά τομές στην τεχνολογία και να αλλάξουν την όψη του αρχαίου κόσμου. Ίσως, έχει πολλές φορές υποστ η ριχθεί, ο ανασταλτ ικός παράγοντας ήταν η δουλεία. Η άποψη πάντως καθαυτή του Ρόστοφτσεφ -και αυτή την αναφέραμε ενδει κτ ι κά ως παράδειγμα- δεν είναι παρά μια μ ή ιστορική ά ποψη αλλά και ά ποψη ενός αδέξιου θετ ι κισμού. Η θέση για την επιστη μονι­ κή αλλαγή, ά ρα και την αλλαγή στην τεχνολογία, ύστερα και από την επίδραση του έργου του K u h π και βέβα ια, αργότερα, του μ ή θετ ι κιστικού πνεύματος των τελευτα ίων δύο κυρίως δεκαετιών, θα μπορούσε να συνοψισθεί ως εξής: οι επιστη μονι­ κές γνώσεις κάθε εποχής έχουν αυτονομία και η ανάπτυξη της επιστήμης είναι μ ια συνεχής διαδικασία, μια α κολουθία βίαιων ανατροπών. Φυσικά εδώ δεν θα εκθέσουμε τα του έργου του K u h π και εξής. Εκείνο που θα τονίσουμε είναι ότι η έννοια τ η ς προόδου σ τ ι ς επιστή μες και σ τ η ν τεχνολογία, δηλαδή σ τ η σύγχρονη επιστη μολογία, έχει βαθύτατα α μφισβητ ηθεί, ή έχει τεθεί σε νέες εντελώς βάσεις. Η πα ραδοχή αυτής της αυτονομίας δίνει άλλες διαστάσεις στην αρχα ιολογία της τεχνολογίας, ιστορικοποιεί τ η ν στρουκτουραλιστική π ροσέγγιση του πα ρελθόντος τ η ς τεχνολογίας, δ ι καιώνει την παρέμβαση τ η ς γνωστι­ κής αρχα ιολογίας και, σε τελική ανάλυση, συμβάλλει στην ενεργό πα ρουσία του παρελθόντος στην δια μόρφωση του πα ρό­ ντος. Θα υποστήριζα, τέλος, ότι στις μέρες μας θα έπρεπε να εκδοθούν όλα τα κείμενα, μεταφρασμένα και συστηματικά σχο­ λιασμένα, τ ης ελληνορωμαϊκής αρχαιότ ητας, αφού η γνώση για τα θέματα αυτά που π ροέρχεται από τις νεότερες ανασκα­ φές, τις αρχαιομετ ρικές, αλλά και τις διάφορες τεχνολογικές έρευνες, έχει αυξηθεί πάρα πολύ. Αυτό θα αποτελούσε και ένα πρώτης τάξης συγκεκρι μένο υλικό για την συσχέτ ιση των πραγμάτων και τ η ς ή των α ρχαίων περιγραφών τους, δηλαδή της γραφής και των αντ ι κειμένων. Απαραίτ ητ η ε π ίσης στις μέρες θα ήταν η συγκριτική π ροσέγγιση, κυρίως η γνωστ ική και η δομ ι κή, παράλληλων χρονικά αρχα ίων τεχνολογιών, π.χ. τ η ς α ιγυπτιακής κα ι της ελληνικής.

8/ΒΛ/ΟΓΡΑ Φ/Α

1 . Μ . Φάριγκτον, Η επιστήμη στην αρχαία Ελλάδα, μεφρ. Ν. Ραϊση, εκδ. Κάλβος, Αθήνα 1 965. 2 . T.S. Kuhn, Η δομή των επιστημονικών επαναστάσεων, εκδ. Σύγχρονα Θέματα, Θεσσαλονίκη 1 98 1 .

Lemonnier, Techπological Choises: Transformation in Material Cu/tures Since the Neolithic, Routledge, 1 99 3 . C . Renfrew - Ε. Zubrow (eds), The ancient mind, Elements o f cognitiνe archaeology, Cambridge Un iνersity Press, 1 994. 5 . Technology in the humanities, Archaeology Reνiew from Cambridge, Vo1 .9 : 1 , Summer 1 990. 6 . Τεχνολογία, Ενημερωτικό Δελτίο Κοινωφελούς ιδρύματος Ελληνικής Τράπεζας Β ιομηχανικής Αναπτύξεως. Τεύχη 1 ( 1 987) -7 (1 994), Αθήνα. 3. Ρ.

4.


ΠΗΜΑΤΑ


Όπως προειπώθηκε υπόβαθρο τ η ς ανά πτυξης τ η ς Ελληνικής κα ι Ελληνιστικής Τεχνολογίας υπή ρξε η μαθηματική λογι κ ή . Φυσικά ούτε το κεφάλαιο της πολε μ ι κής τεχνικής θα ή τ α ν δυνατό ν α παρεκκλίνει α π ό τ η γρα μ μ ή αυτ ή . Σ τ ο πεδίο α υ τ ό οι Αρχαίοι Έλληνες χρησι μοποίησαν π ρα κτ ι κή εμπειρία και υπολογισμούς για τ ην κατασκευή μεγάλων μ ηχανών. Οι α π οδοτ ι κοί καταπέλτες τ ης αρχαιότητας εδράζονταν στην ισχύ στρέψης χοντρών σχοινιών κατασκευασμένων ή α π ό γυναικεία μαλλιά ή από τένοντες ζώων. Εκείνος όμως, ο οποίος είχε καθοριστι κή ε π ίδραση στη μαθηματοποίηση των εφαρμογών στα οπλικά συστή ματα, ήταν ο Αλέξανδρος. Στην Αλεξάνδρεια κατά το 2ο α ιώνα π . Χ . πείραμα και θεωρία επέτρεψαν να βρεθεί πρα κτ ι ­ κός μαθηματ ι κός υπολογισμός που θεμελίωνε τ η σχέση μεταξύ διαμετ ρ ήματος κα ι του μ ή κους του βέλους ή του βάρους που θα εκτοξεύονταν. Αντί δ ι κής μας θεώρησης είναι πιό σκό π ι μ ο να α κολουθήσουμε την ίδια τη σκέψη των αρχαίων για την κατασκευή των οπλι κών συστη μάτων, χρησιμοποιώντας ως βοηθήματα τα γραπτά του Φίλωνα, του Βιτ ρούβιου α ποσπάσματα από το 1 Οο βιβλίο του και του Ή ρωνα τ η βελοποιική. Η παράθεση των αποσπασμάτων των Ελλήνων συγγραφέων γίνετα ι σε ελεύθερη α πόδοση, ενώ του Βιτ ρούβιου από τη μετάφραση του Σ. Ζερεφού. Ότι για τους πολλούς, είναι δύσκολο να κατανοηθεί και να δικαιολογηθεί η τέχνη, και γνωρίζεις (πρόκειται για επιστολή σε κάποιον Αρίστωνα) ότι πολλοί προσπάθησαν να κατασκευάσουν όργανα σε ίδιο μέγεθος και χρησιμοποίησαν όμοια ξύλα και στα ίδια μέρη σίδηρο, χωρίς να μεταβάλλουν το βάρος. Έτσι δημιούργησαν όργανα μακράς εμβέλειας και μεγάλης δια­ τρητικής ικανότητας και άλλοι πάλι αποτύχανε. Και όταν ρωτήθηκαν γιατί συνέβη αυτό δεν ήξεραν την αιτία. Αυτά, λοιπόν, που είπε ο γλύπτης Πολύκλειτος είναι καθοριστικά, ότι, δηλαδή, η επιτυχία εξαρτάται από σημαντικό αριθμό αναλογικών σχέσεων, ώστε μικρή απόκλιση από αυτές καθορίζει και το αποτέλεσμα. Και στην τέχνη αυτήν (την κατασκευή όπλων) το αποτέλεσμα εξαρτάται από πολλές αριθμητικές σχέσεις, ώστε μικρή αλλαγή μίας από τις επιμέρους προκαλεί μεγάλες αποτυχίες . . . . . . . . . . . . γιατί η επιτυχία δεν είναι αποτέλεσμα μόνο της θεωρίας και των μεθόδων της μηχανικής, αλλά πολλά βρίσκονται με το πείραμα.

Φ fλ ω ν Οι βαλλίστρες κατασκευάζονται με ποικίλες αρχές, έτσι ώστε να παράγουν το ίδιο αποτέλεσμα. Μερικές λειτουργούν με χειρομοχλούς, άλλες με τροχαλίες, άλλες με άλλου είδους aνυψωτήρες κι άλλες με τη βοήθεια τυμπάνων. Πάντως, καμία βαλλίστρα δεν κατασκευάζεται, χωρίς να ληφθεί υπόψη το βάρος της πέτρας που πρόκειται να εκτοξεύσει. Για το λόγο αυτό οι αρχές τους δεν είναι εύκολα κατανοητές από τον καθένα, παρά μόνο απ' εκείνους τους τεχνίτες που γνωρίζουν τη γεωμετρική επεξεργασία των αριθμών και των πολλαπλασίων τους . . . . . . . . οι χορδές των καταπελτών να τεντωθούν με τη βοήθεια των χειρολαβών και, όταν αγγίζονται με το χέρι, να δίνουν τον ίδιο ήχο και στις δύο πλευρές . . . . . . . . Επομένως οι καταπέλτες συντονίζονται στο σωστό τόνο με τη μουσική αίσθηση της ακοής . . . . . Είναι εύλογο, λοιπόν, ότι δεν είναι όλα τα πράγματα εφαρμόσιμα πάνω στις ίδιες αρχές, αλλά υπάρχουν μερικά, τ α οποία όταν μεγεθυνθούν κατ' απομίμηση μικρών μοντέλων είναι αποτελεσματικά, άλλα πάλι δεν είναι δυνατόν να έχουν μοντέλα, αλλά κατασκευάζονται ανεξάρτητα, ενώ υπάρχουν μερικά που μοιάζουν εφικτά, όταν είναι μοντέλα, όταν όμως αρχίζουν να μεγαλώνουν σε μέγεθος, δεν είναι δυνατόν να εφαρμοστούν. . .

Β ι τρ ο ύ β ι ο ς Οι μηχανές αυτές, άλλες ονομάζονται ευθύτονα άλλες παλίντονα (γαστραφέτες). Τα ευθύτονα μερικοί τα ονομάζουν σκορπιούς εξαιτίας της ομοιότητας τους ως προς το σχήμα. Τα μεν ευθύτονα εκτοξεύουν μονά βέλη, ενώ τα παλίντονα, που μερικοί τα ονομάζουν και λιθοβόλα επειδή εκτοξεύουν και πέτρες, δηλαδή, εκτοξεύουν και βέλη και λίθους . . . . δια του οργάνου που αναφέρθηκε περισσότερα βέλη εκτοξεύονται και σε περισσότερα μέρη. . . τα περισσότερα μέρη του οργάνου αποσυναρμολογούνται, όταν χρειάζεται να μεταφερθεί, για ευκολότερη μεταφορά.


Το διαμέτρημα του λιθοβόλου οργάνου υ πολο γίζεται ως εξής: το βάρος (μνας) του λίθου που πρέπει να εκτοξευτεί π ολ­ λαπλασιάζεται με εκατό. Πάρε την κυβική ρίζα του αποτελέσματος και στον αριθμό που θα προκύψει πρό σθεσε το δέκατό του. Τόσο θα είναι το διαμέτρημα σε δακτύλους . . . . . αν όμως ο αριθμός δεν έχει κυβική ρίζα, την προσεγγίζουμε και προ σθέ­ τουμε το δέκατό του. Το διαμέτρημα του ευθυτόνου υπολο γίζεται ως εξής: ό ποιο και αν είναι το μήκος του βέλους, που πρόκειται να εκτοξευ­ τεί από αυτό, το ένα ένατο αυτού πρέπει να είναι το διαμέτρημα. Δηλαδή αν το βέλος είναι τριών πήχεων το ένατο είναι οκτώ δάκτυλοι. Αυτό είναι το διαμέτρημα.

Ήρ ω ν Από τα ερανίσματα αυτά είναι α πολύτως φανερό ότ ι τα οπλικά συστ ήματα των αρχαίων ήταν π ροϊόν επιστημονικής μελέτης συνδυασμένης με πειραματική δοκι μ ή . Και όπως συμβαίνει με κάθε ερευνητ ι κή π ροσπάθεια, απαιτούσε χορηγία, τα σημερινά g rants . Έτσι λοι πόν ο Φίλωνας στο ίδιο κείμενο μας λέγει: «Στην Αλεξάνδρεια οι τεχνίτες είχαν επιτυχίες, καθώς έτυχαν με γάλης χορη γίας από τους βασιλείς που ήταν φιλόδοξοι και φιλότεχνοι». Μ ι α γνώση, πως έρευνα δε γίνεται χωρίς κρα τ ι κή ε π ιχορηγία, μ ι α α ν τ ίλ η ψ η π ο υ αναγν ώ ρ ι σ α ν οι Η Π Α κ α ι μ όνο π ρό σ φ α τ α υ ι ο θ έ τ η σ ε η Ε υ ρ ω π αϊκή Ένωσ η . Δικα ιολογείται, λοι πόν, να επαναλάβω μια φράση από τ ην εισαγωγή του κ . Π .Θεοδωρίδ η : 'Ό κόσμος είναι γεμάτος πλατωνι­ σ τές και αριστοφανιστές αλλά οι Ηρωνες, οι Θαλήτες και οι Φειδίες δεν έχουν ακόμη μελετηθεί κατά το δικό τους όλον. είναι ακόμα υπό την επιστασία της μαθηματικής επι σ τήμης, της ιστορίας της τέχνης και της φιλοσοφίας".

Ν. Α. Ο.


Ο Π Λ Α

Α ρ . Κ ατ .

:

1

Μονάyιιων ιιατaπΔτ ης, 1 :20

Κατασκευαστ ή ς : Ν . Ορφανουδάκης Αρχαίο ελληνικό, ρωμαϊκό, βυζα­ ντινό και αραβικό όπλο. Η ισχύς του π ήγαζε από δέσ μ ες σχο ι ν ι ών α π ό βοδινά νεύρα ή γυνα ι κείες τ ρ ίχες, που είχαν υ ποστεί ισχυρή συστ ρο­ φ ή . Η κατασκευή τ ο υ υπό κλίμακα ομοιώματος στ η ρ ίχθηκε στην περι­ γραφή του Α μ μ ιανού Μαρκελλίνου (XX I I I 4 .4-7) Π ηγές : H . Diels, Antike Technik,

Leipzig, 1 920

W. Reid, The Lore of Arms,

Madrid 1 984

E . W.Marsden, Greek

and

Development,

Roman

A rtilfery:

Historical

Oxford 1 971

Ν .Σ.Ο.

Ap. Κ ατ . : 2

ονάyκων αταnΔτης ιιτόξ υσης Yypoύ Πυρός,

1: Ο

Κατασκευαστής : Ν . Ορφανουδάκης

Μ ε σ α ι ων ι κ ή μ ο ρ φ ή κ α τ α π έλτ η , με τ ον αγκώνα να καταλήγει σε " κουτάλα", μέσα στην οποία τοποθετούνταν το αγγείο (αραβι­ κά q u i d r) με τ ο Υγρό Πυρ. Μ ία εξέλιξη του ρ ω μ αϊκού '' ονάγρου", μ ε π ρ ο σ θ ή κες ό π ω ς αυτές φαίνονται σ τ ο έργο του Walter d e M ilemete και σε aραβικές πηγές. Στην ουσία πρόκειτα ι για εξέ­ λιξη του καταπέλτη (ονάγρου, σκορπιού) που περιγρά­ φει ο Αμ μ ιανός Μαρκελλίνος (ΧΧ Ι Ι 4 . 4 . 7) Πηγές: Walter de M i lemete, Kitab a/ aniq t' il Manjaniq.

W. Reid, The Lore of Arms,

Madrid 1 984

E.W. Marsden, Greek and Roman Artillery: Historical Development,

Ν. Σ . Ο.

Oxford 1 9 71


Ο Π Λ Α

Α ρ . Κατ . : 3

ΤοξοβαΑΑίστρα, τ�άyρα, qawι al .zlyar, carh,

1 :20

Κατασκευαστής: Ν. Ορφανουδάκης Βυζαντινό και αραβ ι κό μ ηχάνημα εκτό­ ξευση ς λίθων κα ι αγγείων με εμπρηστι­ κές ύλες. Ομοίωμα κατασκευασμένο με πληροφορίες και σχεδιάσματα α ραβικών π ηγών. Πηγές: Kitah al' aniq t' i/ manjaniq.

Taxiarchis G. Kollias, Byzantinische Waffen, 239-253. A.γ_AIHassan and D.R.Hill, lslamic Technology, Unesco 1 992. Ν. Σ .

Ο.

Α ρ . Κ ατ . : 4

Το�οβαλλfατρα εκτ6�ευαης δύο βελών ταυτόχρονα, Κατασκευαστής: Ν . Ορφανουδάκης Μ ία εφαρμογή των τεχνικών οδηγιών του Βίτωνα, ο οποίος αναφέρει ως κατασκευα­ στή τον Ζώπυρο τον Ταραντίνο. Π ρόκειται για γαστ ραφέτ η μ ε ένα ι σχυρό ευθύτονο τόξο, με ολκό που διαθέτει δύο η μ ι κυλιν­ δ ρ ι κούς δ ι α ύλους στο π άνω μέρος του, έτσι ώστε να εκτοξεύει δύο βέλη τ α υτό­ χρονα. Π ηγές: C.Wescher, Βίτωνος, καταοκευαί πολεμικών οργάνων,

Paris 1 867 Ε. W. Marsden, Greek and Roman Artillery: Historical Deνelopment,

Oxford 1 9 71 Ν. Σ.

Ο.

1 :20.


Ο Π Λ Α

Κατασκευαστής: Ν. Ορφανουδάκης θεωρητ ι κ ή π ρόταση σχετ ι κ ή με τ η ν σύζευξη μ ηχανισμού καταπέλτη (ως π ηγής ισχύος) και μ ηχανισμού αντλίας του Η ρωνα του Αλεξανδρέα. Ο συνδυασμός των δύο μ ηχανημά­ των έχει ω ς α π ο τ έλεσ μ α τ η ν δ η μ ι ο υ ργία φλογοβόλου συσκευής, η οποία ρίχνει υγρόν πυρ (νάφθα) σε απόσταση 30 μέτρων περίπου. Η χρήση είναι επαναλη πτική. Ο μ ηχανι­ σμός του καταπέλτη παρέχει τ ην α π αιτούμενη π ίεση. Π η γές: C.Wescher, Ηρωνος του Βυζαντίου, Πολιορκητικά, Paris 1 86 7 C.Wescher, -'ύιολλόδωρου Πολιορκητικά, Paris 1 867

E.W. Marsden , G ree k

aπd

Deνeloρment,

Roman

Artiffery:

Historicaf

Oxford 1 9 71

\. Schmidt, pωνος Πνευματικά και Αυτόματα, Leipzig 1 9 70

. Σ.

Ο.

Α ρ . Κ ατ . : 6

UIDOO,D«<��oc, Κατασκευαστής: Ν . Ορφανουδάκης Μεταφορά της λογι κής της λειτουργίας τ η ς π affata (χει­ ροσ ίφωνα) στην κλίμ ακα 1 / 2 0 με μ οχ λ ό 1 ου ε ί δ ο υ ς για ι σ χ υ ρό τ ε ρ η σ υ μ π ίε σ η . Ο υ σ ι α στ ι κά , ένας μεγεθυμένος χειροσίφωνας πάνω σε ξύλινη βάση. Το μ ηχάνη μ α εκτός από τ ην δεξα μ ενή, που συνδέετ α ι μ ε τ ο ν ε μ βολοφόρο θάλαμο συμ π ίεσης, διαθέτει μοχλό 1 ου είδους γ ι ά τ ην ισχυρή σ υ μ π ίεση τ ο υ εύφλεκτου υγρού. Τ ο βεληνεκές είναι περίπου 20 μέτρα. Π ηγές : zarraqa (σίφων), 1 4ος αιώνος μ .Χ., Toρkaρi Saray Mυzesi, Κωνσταντινούπολ η Α.Υ.

ai-Hassan ,

D.R. Hill, lsfamic Techπology,

Ν. Σ .

Ο.

U N ESCO 1 992


Ο Π Λ Α

n) Κατασκευαστ ής: Ν . Ορφανουδάκης Μεσαιωνική εξέλιξη των πολυβόλων καταπελτών των αλεξανδρινών και ελληνιστ ι κών χρόνων. Π ρόκειται για π ροσθήκη αυτοματισμού σε ένα ισχυρό ευθύτονο τόξο. Επάνω από το τόξο βρίσκεται θήκη που περιέχει α ιχμηρά αλλά α πτέρωτα βέλη . Με τη βοήθεια διπλού μοχλού κινείται παλινδρομ ι κά οπλίζοντας κάθε φορά τ η χορδή τ ο υ τόξου κ α ι φέρει δ ύ ο βέλη σ ε θέση βολής. Η διατρητική ικανότητα και το δραστ ι κό βεληνεκές (περί­ που 1 00 μέτρα) θυσιάζονται στ ην ταχυβολία. Π ηγές: F. Kierman and j. Fairba n k, Chinese way in Warfare; Boston 1 9 74 Α.Υ. ai-Hassa n, D . R . H i ll, lslamic Technology, U N ESCO

1 992

Η . Η . Hart, Weapons and Armor, New Ν. Σ.

u Κατασκευαστής: Ν . Ορφανουδάκης Θεωρητική π ρόταση του Θ. Κορρέ, για έναν π αλίντονο κατα­ π έλτη με ορειχάλκινο σωλήνα, για την εκτόξευση βλημάτων με Υγρό Πυρ. Π ηγές: C.Wescher Ήρωνας Βελοποιικά,

Paris 1 867

Diels, E.Schramm, Η.

Ήρωνας Βελοποιικά. Φίλωνος Βελοποιικά,

Leipzig 1 970

E.W.Marsden, Greek and Roman Arti//ery: Historical Deνelopmeπt,

Oxford 1 97 1

νitruνius , De Architectura,

Μετάφρασ η Σ.Ζερεφός, θεσσαλονίκη 1 99 7.

θ. Κορρές, Υγρόν Πυρ, ένα όπλο της Βυζαντινής ναυτικής τακτικής,

Ν. Σ .

Ο.

θεσσαλονίκ η 1 995.

Ο

York 1 9 7 8


Ο Π Λ Α

Α ρ . Κατ . : 9

Κατασκευαστ ής: Ν. Ορφανουδά κης Φορητή φλογοβόλος συσκευή, όπως αυτή περιγράφεται σε αραβική π ηγή του 1 4ου αιώνα μ . Χ . , η οποία βρίσκεται στην Κωνσταντινούπολη. Αυτοτελής μ ηχανισμός εκτόξευσης υγρού πυρός, κατασκευασμένος από ορείχαλκο. Το α ραβικό κείμενο αναφέρεται σε φορητό μ ηχάνη μα το οποίο εκπέμπει " φλεγόμενο κομήτη (sihab) μ α κρύ όσο ένα κοντάρ ι " . Στις δοκιμές της ανακατασκευής η ε μβέλεια είναι 6 έως 9 μέτρα. Πηγές: Zarraqa (σίφων), 1 4ο ς αιώνα ς μ.χ., Topkapi Saray Muzesi, Κωναταντινούπολ η Α.Υ.

ai-Hassan,

D. R.Hill, lsfamic Technology,

Ν. Σ .

U N ESCO 1 992

Ο.

Α ρ . Κατ . : 1 Ο t')

• •

Κατασκευαστής: Ν. Ορφανουδάκης Φ ο ρ η τ ή φλογοβόλος σ υ σ κ ε υ ή . Β υζαντ ι ν ή έ κδ ο σ η τ η ς Z a r a q a , κατασκευασμένη α π ό χαλκό. Πηγές: Zarraqa (σίφων), 1 4ο ς αιώνος μ .Χ., Topkapi Saray Muzesί,

Κωνσταντινούπολη Α.Υ.

ai-Hassan,

D. R.Hill, lsfamic Technology,

U N ESCO 1 992 θ . Κορρές, Υγρόν Πup, ένα όπλο της βυζαντινής ναυτικής τακτικής,

θεσσαλονίκ η 1 995.


Ο Π Λ Α

Κατασκευαστής: Ν . Ορφανουδάκης Ομοίωμα σε κλίμακα 1 /8 βυζαντ ινού οπλίτ η , με αλυσι­ δωτό θώρακα και εξά ρτ ηση μάχης, του 9ου α ιώνα μ .Χ . , κα ι χειροσίφωνα στην ίδια κλίμακα, κατασκευα­ σμένο από χαλκό και ορείχαλκο με συγκολλήσεις κρά­ ματος μολύβδου και κασσιτέρου.

Π ήγές: C.Wescher, Ήρωνας του Βυζαντίου, Πολιορκητικά, Paris 1 86 7 T.Kollias, Byzan tinische Waffen,

Ν.

Wien 1 98 8

Σ. Ο.

Αρ. Κατ . : 1 2

Βαλλίστρα ε κτό�ευσης βλη μ άτων μ ε Υγρό Πυρ, Κατασκευαστής: Ν . Ορφανουδάκης Χορηγός: Σύλλογος εργαζομένων Τράπεζας Μ ακεδονίας - Θράκης. Εκτοξευτ ι κό μ ηχάνημα με τ ι ς κατάλληλες μετατροπές, δηλαδή τοποθέτηση πάνω σε αυτό ενός χάλκινου σωλήνα, ως περιβάλ­ λουσας επ ιφάνειας ώστε να εκτοξεύει βλήματα με περιεχόμενο Υγρό Πυρ, σύμφωνα με την θεωρητική π ρόταση του καθηγητή Θ . Κορρέ Το μ ηχάνημα που υπέστη τις μετατροπές, είναι ο παλίντο­ νος πετ ροβόλος καταπέλτ ης, ένα όπλο γνωστό από τους αλε­ ξανδρινούς χρόνους. Οι Κτησίβιος, Φ ίλων και Η ρων ο Αλεξανδρεύς, βελτίωσαν το μ ηχάνημα αυτό, το οποίο τελειο­ ποιήθη κε από τον Αγησίστρατο και αργότερα, από τους Ρωμαίους, όπως φαίνεται στην περιγραφή του όπλου αυτού από τον Βιτρούβιο. Αναφορές για την χρήση του στους μέσους χρόνους, υπάρχουν από τον Π ροκόπ ιο και από Άραβες συγγραφείς. Οι αναφορές αυτ ές αφορούν κυρίως τη χρήση του σε περιπτώσεις πολιορκίας, από τους πολιορκητές και τους πολιορκη μ ένους, όπως επίσης και σε ναυμα­ χίες. Η ισχύς του μ ηχανήματος αυτού π ήγαζε από σχοινιά φτιαγμένα από βοδινά νεύρα ή από γυναι κείες τ ρίχες. Τα υπόλοιπα μέρη του είναι κατασκευασμένα από ξύλο, σίδη ρο, χαλκό και ορείχαλκο. Π ηγές : θ.Κορρές, Υγρόν Πυρ, ένα όπλο της βυζαντινής ναυτικής τακτικής, θεσσαλονίκη 1 995.

Ν.

Σ. Ο.

1 :1


Ο Π Λ Α

Α ρ . Κατ . : 1 3

Στρεπτό εγχειρίδιο nupoβόAo (tonnentum ηιanuaήun lgnem Juculans)

Κατασκευαστής: Ν . Ορφανουδάκης Χορηγός: Σύλλογος εργαζομένων Τράπεζας Μ α κεδονίας - Θράκης. Θεωρητική πρόταση του Ν. Ορφανουδάκη σχετικά με την σχεδίαση και λειτουργία ενός φορητού μ ηχανή ματος εκτόξευσης υγρού πυρό� με βάσ η την αναφορά του Ή ρωνα του Βυζαντίου και το σχεδίασμα του όπλου στα ·-πολιορκητικά"·. Το μηχάνη μ α α υ τ ό είναι σύζευξη ενός συστ ή ματος σωλήνων με έναν μ ηχανισμό καταπέλτη (tormentum, στρεπτόν). Ο μηχανισμός αυτός είναι η π ηγή ισχύος του μ ηχανήμα­ τος. Η ισχύς αυτή π ροέρχεται από σχοινιά που έχουν υποστεί ισχυρή συστροφή. Το σύστημα σωληνών που π ροαναφέρθηκε έχει διάταξη aπλοποιημένης αντλίας, με δεξαμενή και εμβολοφόρο σωλήνα εκτόξευ­ σης, χωρίς βαλβίδες αντεπιστροφής.Και τα δύο συζευγμένα συστήματα, της αντλίας κα ι του καταπέλτη, είναι εφαρμογές τ η ς τεχνογνωσίας τ ω ν α ρχαίων τεχνικών, το δε μ ηχάνημα που π ροκύπτει από τη σύζευξη

Χ2

έχει βεληνεκές πύρινης δέσμης 22 μέτρα. Τα υλικά από τα οποία κατασκευάσθηκε το στρεπτό εγχειρίδιο πυροβόλο, είναι ξύλο, σίδηρος, χαλκός και ορείχαλκος. Τα εκτοξευόμενα μ ίγματα είναι δύο ειδών : 1 ) μ ίγμα ρητίνης πεύκου, λαδιού και νάφθας και 2) μίγμα λαδιού, ασβέστη και νάφθας. Πηγές: C.Wescher, Ήρ ω ν α ς

του

Πολιορκητικά, Paris

Ν.

Β u ζο v τ ίοu,

1 86 7

Σ. Ο

Α ρ . Κ ατ . : 1 4

Χειpοσίφων (zaraqa, mlzraq ή naffata)

1 :1

Κατασκευαστής Ν . Ορφανουδάκης Χορηγός: Σύλλογος εργαζομένων Τράπεζας Μ α κεδονίας - Θράκης. Φορητό φλογοβόλο όπλο, όπως αυτό απει κονίζεται σε α ραβική π ηγή του 1 4ου αιώνα. Αποτελεί αυτόνομο σύστ η μ α άντλη­ σης και εκτόξευσης εύφλεκτου υγρού (naft, υγρό πυρ) από έναν εμβολοφόρο σωλήνα που συνδέεται με μ ία δεξαμενή. Π ρόκειται για ένα βυζαντινό χειροσίφωνα, τον οποίο αντέγραψαν οι Άραβες και είναι όπλο αγχέμαχο με μεγάλη ε π ίδραση στον ψυχολογικό τομέα. Έχει την δυνατότητα ρίψης 1 0-1 2 βολών με δεξαμενή 3 λίτρων.

Π ηγές: Zarraqa

(σίφων), 1 4ο ς αιώνα ς μ.Χ., Κωνσταντινού πολ η

Toρkapi Saray Muzesi, Α.Υ. ai-Hassan, D.R. Hill, lslamic Technology,

Ν.

Σ. Ο.

UNESCO 1 992


Ο Π Λ Α

Αρ. Κατ . : 1 5

Κατασκευαστής: Ν . Ορφανουδάκης Χορηγός: Σύλλογος εργαζομένων Τρά πεζας Μ α κεδονίας - Θράκης. Βυζαντινό αγχέμαχο φλογοβόλο όπλο, όπως αυτό φαίνεται στο Ρωσικό Χ ρονικό του Ράντζιβιλ (Χρονολογημένο τον 1 4ο α ιώνα, Ακαδη μ ία Επιστ ημ ών της Αγίας Πετρούπολης). Π ρόκειτα ι για έναν σωλήνα εκτόξευσης εύφλε­ κτου υγρού (ρητίνης και νάφθας), ο οποίος περνά από το εσωτερικό της δεξαμενής, με αναφλεκτήρα (π ρόπυ­ ρο) στο εμπρός μέρος του συστή ματος. Ουσιαστι κά, είναι μ ία αντλία με έ μβολο και χωρίς βαλβίδες αντεπι­ στροφής. Η ίδια η κεφαλή του εμβόλου απομονώνει τ ι ς οπές συγκοινωνίας της δεξαμενής που βρίσκοντ α ι πάνω στον εμβολοφόρο σωλήνα. Όταν το έμβολο πιεστεί π ρ ο ς τα εμπρός η κεφαλή του εμβόλου απομονώνει τις οπές συγκοινωνίας τ η ς δεξαμενής που βρίσκονται πάνω στον εμβολοφόρο σωλήνα, εγκλωβίζοντας έτσι το εύφλεκτο υγρό τ ο οποίο τ ινάζεται π ρος τ α εμπρός. Π ηγές : Zarraqa (σίφων), 1 4ος αιώνα ς μ .χ., Topkapi Saray Muzesi,

Κωνσταντινούπολ η Α. Υ. ai - Hassaπ, D.R.Hill /s/amic Technology,

UNESCO 1 992

C.Zengelis "Le feu gregeois et Jes armes a feu des Byzantines",

Ν.

Byzantioπ 7 (1 932)

Σ . Ο.

Κατασκευαστής: Ν. Ορφανουδάκης Χορηγός: Σύλλογος εργαζομένων Τράπεζας Μα κεδονίας - Θράκης. Π ρόκειται για χειροσίφωνα κατασκευασμένο σύμφωνα με τ η βυζαντινή κατασκευαστ ική νοοτροπία, με κεφαλή δράκου στη θέση του αναφλεκτήρα. Αν εξαιρεθούν οι δευτερεύουσες λεπτομέρειες, το μ ηχάνημα αυτό είναι όμοιο με τον α ραβικό χειροσίφωνα. Είναι αγχέμαχο φλογοβόλο όπλο, με δυνατότητα ρίψης 1 0-1 2 βολών, με δεξαμενή 3 λίτρων. Π ηγές: Zarraqa (σίφων), 1 4ο ς αιώνα ς μ.Χ., Topkapi Saray Muzesi, Κωνσταντινούπολ η Α.Υ. ai - Hassan, D.R.Hill, /slamic Technology,

UNESCO 1 992

C.Zengelis, "Le feu gregeσis et fes armes a feu des byzantines",

Ν.

Σ. Ο.

Byzantion 7 (1 932)


Ο Π Λ Α

Α ρ . Κατ . : 1 7

ΚΑuστεροf Χ

Κατασκευαστ ής: Ν. Ορφανουδάκης Χορηγός: Σύλλογος εργαζομένων Τράπεζας Μ ακεδονίας Θράκης. Π ρόκειται για συσκευή ρίψης υγρού πυρός, όπως αυτή π ροτάθηκε από τον R . j. Forbes και από τους j. H aldoπ - Μ. Byrπe (Α Possible solution to the problem of Greek Fire) ως ··κλυστερός και ··χειροσίφων·· αντίστοιχα. Η π ρώτη ονο­ μασία (κλυστερός) είναι η ορθότερη, διότι ο σ ω λ ή ν α ς τ η ς σ υ σ κε υ ή ς α υ τ ή ς δ εν αντλεί ε ύ φλ ε κ τ ο υγρό ο ύ τ ω ς ώ σ τ ε να δικαιολογείτ α ι το συνθετικό ··σίφων·· στην ονομ α σ ία τ ο υ , α λ λ ά ρ ίχ ν ε ι α π λ ώ ς τ ο π ε ρ ι εχ ό μ εν ό τ ο υ . Ουσιαστι κά, πρόκειται για μ ία σύριγγα κατασκευασμένη από ορείχαλκο, με έμβολο από σίδηρο, χαλκό, δέρμα και ξύλο. Η συσκευή αυτή δ ι α φέρει α π ό τ ον π υρουλκό του Ή ρωνα μόνο ως π ρος τ η ν ύπαρξη αναφλεκτ ήρα ( π ρόπυρου) στο ε μ π ρός μέρος του, ούτως ώστε να μεταδίδεται η φωτιά στο εκτινασσόμενο εύφλεκτο υγρό ( μ ίγμα ρητίνης και νάφθας) ατά την άσκηση π ίεσης στο έμβολο π ρος τα εμπρός.

Π ηγές : W.Sch midt, Ήρωνας, Πνευματικά και Αυτόματα, Leipzig 1 897

R. ]. Forbes, More studies in Petroleum History, Leiden

1 959

] . Haldon, M . Byrne 'Ά ρossible solution to the prob/em of Greek fire", Byzantinische Zeitshrift 70

(1 977) Ν.

Σ . Ο.

ατασκευαστ ής: Ν . Ορφανουδάκης ορηγός: Ν. Ορφανουδάκης Το είδος αυτό του κατα πέλτη ονομαζόταν αλλιώς " μονά­ γκων". Χρησιμοποιήθη κε από τα στρατεύματα του Φιλίππου του Β' και του Αλεξάνδρου κατά τις εκστρατείες τ ους και αντι καταστάθη κε κατό π ιν α π ό μ ηχανήματα με δυο αγκώνες (βαλλίστρες), τα οποία είχαν μεγαλύτερη α κρίβεια στην σκόπ ε υ σ η , γ ι α να ε μ φα ν ι σ τ ε ί κ α τ ό π ιν σ τ η ν Ρ ω μ αϊκή εποχή με τ η ν ο νο μ α σ ία " όναγρο ς " . Αναφορά στον μονάγκωνα κάνει ο Φ ίλων κ α ι περιγραφές των εξαρτημάτων του υπάρχουν στα Πολιορκητι κά του Απολλόδωρου και του Ή ρωνα του Βυζαντίου. Το μ ηχάνη μ α αυτό ήταν α πλό στην κατασκευή του, ήταν λιθοβόλο και είχε την δυνατότητα ρίψης σφαι ρών από επεξεργασμένη πέτρα και ανεπεξέργαστων κομ ματ ιών βράχου. Π ηγές: Απολλοδώρου Πολιορκητικά, Ήρωνας Πολιορκητικά, C. Wescher, Paris

1 867 E.W. Marsden, Greek a n d Roman Artillery, (Historical Oeνelopement), Oxford 1 9 7 1 ] . Wa rry, Alexander, 334-323 B.C. London 1 984.

Ν. Σ. Ο .


Ο Π Λ Α

Α ρ . Κατ . : 1 9

Αηιοτ----· Κατασκευαστής: I . Σακάς Π ρώτες πληροφορίες για το Ατμοτ ηλεβόλο του Αρχιμ ήδους δ ι έσωσε ο Ιταλός Πετράρχης ( Petrarca, 1 304 - 1 3 74) που αναφέρει και ότι η κάννη ήταν ξύλινη . Ο Λεονάρντο ντα Βίντσι (Leoπardo da Vinci 1 45 2 - 1 5 1 9) μας έδωσε σχέ δ ι α του Α τ μ οτ ηλεβόλου, το ο π ο ίο ν ο ν ό μ α σ ε Architronito - Αρχιτρόνιτο ( ε κ τ ο υ Αρχι [μήδης] + τ ρώννυμι τ ραυματίζω), μετά περιλη πτικής περιγραφής του. Αναφέρει ότι έριχνε σφαίρα βάρους ενός ταλάντου σε απόσταση 6 σταδίων (περίπου 1 1 00 μέτρα), χωρίς να διευκρινίζει το πώς ε π ιτυγχάνετο η ε κάστοτε α π α ι τ ο ύ μ ενη π ίεση του α τ μ ού . Λεπτομέρεια τ ο υ σχεδίου τ ο υ Λ . ντα Β ίντσι οδήγησε τον I . Σακά ν α εξηγήσει τη λειτουργία του Ατ μοτηλεβόλου ω ς α κο­ λούθως : Τοποθετείτ α ι η σφαίρα στην κάννη του Τηλεβόλου κ α ι σ υ γ κ ρ α τ ε ίτ α ι φ ρ ά σ ο υ σ α ο π ή τ ο υ κυλίνδρου - λέβη τας μ ε ξύλινη ράβδο, η οποία με το άλλο άκρο της α κουμπά στο μέσον οριζοντίου ξύλινης δοκού συγκρα­ τουμένης μ π ρος από τ ο στόμιο της κάννης με δύο άγκιστρα στα άκρα της. Πάνω από το μεταλλικό λέβητα μ ι κρό δοχείο περιέχει νε ρό. Θ ε ρ μ α ίνετ α ι ο λέβη τ α ς με φωτιά επα ρκώς. Ανοίγεται στρόφιγγα και α π ό το κλειστό μ ι κρό δοχείο χύνετα ι νερό στο λέβητα. Το νερό εξατμίζεται ταχύτακαι τα =

ωθεί την σφαίρα. Η δύναμ η μεταβιβάζεται δια τ ης ράβδου στη δοκό, η οποία θραύετα ι και ελευθερουμένη η σφαίρα ρ ί π τ ε τ α ι μ α κ ρ υ ά . Η α π όσταση τ ης βολής ρ υ θ μ ίζετ α ι με εκλογή τ η ς αντοχής τ η ς δοκού, ή με την κλίση τ ης κάννης, ή και με τα δύο. Ομοίωμα του Ατμοτηλεβόλου, με γραμ μ ι κές διαστάσεις περίπου το εν πέμπτο του π ραγματ ι κού, κατα­ σκεύασε ο I. Σ α κάς και έ ρ ι ξε κατ' ε π ανάλ η ψ ι ν ε π ι τ υχείς βολές (μέχρι και 200 μέτρα), επέδειξε δε τ ην λειτουργία του στα Μ . Μ . Ενη μ ερώσης τ ην 1 2/5/8 1 . Πηγές : H . Diels, Antike Technik, Leipzig , 1 920 Ε.

Σταμάτ ης,

Αpχιμήδοuς Άπαντα (1 975)

Χ. Λάζος, Αρχιμήδης. Ο εuφuής Μηχανικός, (1 995)

Ι . Γ.Σ.


ΜΕ'1?ΚΠΚΑ ΟΡrλΝΑ


1 . Καμ μ ι ά τcχνολογία (όπως άλλωστε και καμ μ ι ά επιστ ή μ η) δεν μπορεί νΌναπτυχθή χωρίς μ ι α εδραιωμένη μετρητ ική : Οι αποστάσεις, οι δυνάμεις και ο χρόνος π ρέπει να μπορούν να μετρηθούν με α κρίβεια και με ευκολία. Αλλοι ώτ ι κα, η Τεχνική κινδυνεύει να μείνη στη βρεφική ηλικία των εμπειρικών δοκιμών. Η σωτ ή ρια εισβολή τ η ς Επιστ ή μ η ς μες στην τεχνική περνάει α π ' την πύλη της ποσοτ ικοποι ήσεως. Γι' αυτό επισημαίναμε πρώτα την σημασία των μετρητ ι κών μεθόδων όπως αναπτύχθη­ καν και στον ελληνικό χώρο. Ανα πτύχθηκαν και, το σπουδα ιότερο, χρησιμοποιήθηκαν για τεχνικούς σκοπούς.

Θα δώσουμε μόνο λίγα παραδείγματα. - Η μέτ ρηση των μεγάλων αποστάσεων μέσω εξελιγμένων γεωμετρ ι κών μεθόδων είχε ήδη φθάσει σε μεγάλη ανάπτυξη απ' την εποχή του Αναξιμένους, ο οποίος, κατά τον Πλίνιο (Hist. Nat. 11 78), είχε ήδη μετρήσει την απόσταση Γης Ι Ηλίου. Άλλωστε, πώς θα τολμούσε ο πολύς Ευπαλίνος να διανοίξη τη σήραγγα του ενός χιλιομέτρου στη Σάμο από δυο αντίθετα μέτωπα συγχρόνως, χωρίς να διαθέτ η πολύ α κριβείς τοπογραφι κές μεθόδους. - Η διόπτρα και το οδόμετ ρον ήσαν τρέχοντα εργαλεία. Όταν ο Ή ρων ο Αλεξανδρεύς θα τα περιγράψη πολύ αργότερα λεπτομερώς (βιβλίον «Διόπτρα»), δεν κάνει τίποτ' άλλο παρά να συστη ματοποιή μια χρήση α ιώνων. - Ο αστρολάβος του Απολλωνίου ( 3ος α ι . ) κι ο σφα ιρικός αστρολάβος του Ευδόξου (4ος α ι . ) είναι προϋπόθεση για την ανάπτυξη τ η ς αστρονομίας. - Ανάλογα μ πορεί να πη κανείς για τον απλό γνώμονα ως ακριβές μετρητικό μέσο γωνιών : Όταν ο Ερατοσθένης μετράη την περιφέρεια της γης (με εκπλήσσουσαν σήμερα ακρίβεια), στην α κρίβεια της γωνίας π ροσπτώσεως των α κτ ίνων του Ηλίου στηρίζεται (οι περίφημες μετρήσεις της Συήνης). - Η μέτρηση του χρόνου είχε επιτευχθή πολύ νωρίς. Η μεγάλη όμως α κρίβεια των λεγομένων <<υδρίων ωροσκοπ ίων» των τελευτα ίων αιώνων τ η ς Αρχα ιότητας, ήταν α παραίτητη για κάθε επιστημονική παρατήρηση. (α) Εδώ έχομε σύμμαχο τον Πλάτωνα (Φίληβος, 55Ε) << Οίον ποσών τεχνών ον τις οριθμητικήν χωρίζη και με τρη τικήν και οτοτικήν, φούλον το κοτολειπόμενον εκάστης ον γίγνοιτο». Η σωζόμενη α ραβική περιγραφή (9ο α ι . μ .Χ.) ωρολογίου του Αρχιμ ή δους α ρχίζει με τη φράση ,/fν ονόματι τοu θεού τοu πονοικτίρμονος. Ο Αρχιμήδης λέγει, όταν είδα ότι οι επινοήσεις των ανθρώπων δια την κατασκευήν των ωρολο γίων ήσαν ατελείς, και δεν είχαν καλήν θεμελίωσιν, έ γραψα την πορούσον προ γμοτείον>>. Π ρόκειται λοιπόν, κα ι πάλι για μια παλα ιότερη τεχνική, στην οποία γίνονται τελειοποι ήσεις στηριζόμενες όμως σε μισ επι­ στη μονική θεμελίωση. - Επειδή δε η αξιωματική στήριξη τ η ς έννοιας τ η ς <<δυνάμεως>> έγινε χάρις στην εξομοίωσή-της π ρος την ειδική κατηγο­ ρία δυνάμεως που είναι το <<βάρος>> π ρέπει να θυμήσωμε ότι οι αρχαίοι Έλληνες ασχολούνταν ειδικώς με το π ρόβλημα της ακρ�βείας των ζυγών. Έτσι, ο Αριστοτέλης ο ίδιος α ποδεικνύει γιατί ένας ε π ι μ ήκης μοχλός ζυγίζει α κριβέστερα από έναν βραχύ μοχλό. Αντίθετα, ο Βιτρούβιος (πολύ αργότερα) θα υπογρα μ μ ίσ η μόνον το γεγονός ότι η ανακάλυψη του ζυγού <ψας έσωσε απ' την απάτη>> ! 2. Ογδόντα σελίδες αφιερώνει ο Ε. Στα μάτης γ ι α το ωρολόγιον του Αρχι μ ή δους σ τ ο βιβλίο του <<Αρχιμήδους Άπαντα>> (ΠΕ, 1 9 74 ) . Η Ιστορία με τ ην Μ ηχανι κ ή δ ι α πλέκοντας α ρμονικά, στην πρώτη αυτή επαναφορό τ η ς π ραγμ ατείας τ ο υ Αρχιμ ήδους σ τ α νέα Ελληνικά (απ ' την μόνη διασωθείσα αραβική απόδοση του πρωτοτύπου). Η πολυπλοκότητα τ ω ν μηχανι­ σμών και η απαιτούμενη ακρίβεια της επεξεργασίας των λεπτών μεταλλικών στοιχείων του Ωρολογίου, αποδει κνύουν τ ην πολύ προχωρημένη τεχνολογική εξέλιξη κατά την Ελληνιστι κή εποχή. Η παράδοση των αυτοματισμών είχε αρχίσει τρεις α ιώνες π ριν απ' τον Ή ρωνα ( ro u π , κατά τους Άραβες), για να καταλήξη στο τεχνούργ η μ α του << Π ροσομοιωτήρα τ η ς Ουράνιας Σφαίρας>> (του μ ηχανισμού τ ω ν Αντι κυθήρων, ό π ω ς συνήθως ονομάζετα ι ) : Η α ρμονική σύξευξη λειτουργίας μεγάλου πλήθους οδοντωτών τ ροχών π ροκειμένου να αναπαραχθή η κίνηση ουρανίων σωμάτων, περιγράφεται στο βιβλίο Ν . Ο ι κονόμου : Γρανάζια από τους Έλληνες>>, ΤΜΘ, Θεσ/νίκης, 1 985. Η συνέχεια τ η ς Ελληνικής παραδόσεως σ' αυτήν την <<


επιστη μονική χρήση της Τεχνολογίας μαρτυρείται κι α π ' τον Κι κέρονα (στι ς Tusculananum Disputationes, Loeb, 1 960) όταν εξηγεί πώς ο Αρχιμ ήδης είχε συνδυάσει πάνω σε μια σφαίρα τις κινήσεις πέντε ουρανίων σωμάτων, θεία εμπνεύσει ! Τα βυζαντινά ωρολόγια/η μερολόγια, θ' α κολουθήσουν αυτήν την π α ράδοση, για να την πα ραλάβουν οι Άραβες και να την φέρουν στην Ευρώπ η . Έτσι, η αρχαία Ελληνική Τεχνολογία, δυναμωμένη α π ' τ ην Ελληνική Επιστ ή μ η , επιστρέφει στην Επιστή μ η το χρέος τ η ς μέσω τ ω ν μcτρητικών οργάνων τα οποία προσφέρει. 3 . Τέλος, αυτό το συνοπτ ι κότατο σ η μ είωμ α δεν μ πορεί να παραλείψη και μ ιαν άλλη σ πουδαίαν πλευρά τ ης αρχαίας Μcτρητι κής, δηλαδή τον έλεγχο τ η ς Ποιότητας : Η μ αρμάρινη στήλη των α ρχών του 4ου π . Χ . α ιώνα (Αρχαία Αγορά Αθηνών) περιγράφει λεπτομερώς τις διαδικασίες με τις οποίες γινόταν ο έλεγχος γνησιότ ητας των αργυρών νομισμάτων (βλ. Γ. Βαρουφάκη : <<Αρχαία Ελλάδα και Ποιότητα>>, Αίολος, 1 99 6) . Η τcχνογνωσία όμως των αρχα ίων Ελλήνων θα μ πορούσε να υπηρcτήση και τους κιβδηλοποιούς. Ή ταν γνωστή η συνταγή (R. Helleux : << Les Alchimistes G recS>>, Belles Lettres, Paris, 1 98 1 , Tome Ι) : <<για να φαίνονται χρυσά τα χάλκινα αντι κείμενα και για να μην ανακαλύπτονται ούτc με τη φωτιά, ούτε όταν τ ρίβω­ νται με την (λυδία) λίθο, και για να πcτύχcτε τούτο το φανταστικό αποτέλεσμα σ' ένα δαχτυλίδι>> !

Θ. Π . Τ.


M

E T P H T I

K A

Α ρ . Κ ατ . : 20

ΗΑιaιιό pοΑόι των ••Afnnων Κατασκευαστής: Δ. Κριάρης Χορηγός: Ασπροφός Τ ο η λ ι α κό ρολόι α π ό τ ο υς Φ ιλ ί π π ο υ ς α π οτ ελ ε ίτ α ι α π ό τ ρε ίς χ ά λ κ ι ν ο υ ς δακτυλίους. Ο εξωτερι κός είναι διαμέτρου εξωτ. 7 2 , 5 , εσωτ. 6 4 , 9 χιλιοστών, και διαμετ ρ ι κά φέρει δύο κρίκους για τ ην ανάρτηση. Ο μεσαίος δακτύλιος α πο­ τελείτ α ι από δύο χωριστούς η μ ιδακτυλίους. Κάθε η μ ιδακτ ύλιος συγκρατείτ α ι α π ό άξονα ο οποίο ς α ποτελεί ενιαία κατα σ κευή με τ ο στέλεχος στο οπ οίο περνά ο κρίκος. Οι άξονες και μαζί οι η μ ιδακτ ύλιοι έχουν δυνατότητα περι­ στροφής κατά 3 60° . Για να τεθεί το όργανο σε λειτουργία π ρέπει π ρώτα ο εξωτερι κός δακτύλιος να π ροσανατολιστεί σε κάθετη θέση με το μεση μβρινό επ ίπεδο, ώστε να πάρει την κατεύθυνση Ανατολής-Δύσης. Μετά ο εσωτερικός δακτύλιος, με την οπτομετρική οπή, τοποθετείται στον μ ήνα που διανύεται. Η φωτεινή κοιλίδα δείχνει την ώρα πάνω στην άντυγα π ριν ή μετά τη μεσουράνηση. Το γεωγραφι κό πλάτος του τόπου π ροκύπτει α π ό τ ο ύψος του ήλιου κατά τ η μεσου­ ράνηση τ η ν η μέρα τ η ς ισημερίας π ροσδιορίζει το συμπλήρωμα του γεωγραφικού πλάτους. Το όργανο π ροσδιορίζει επίσης το αζιμούθιο και τ ο ύψος του ήλιου ή κάποιου άλλου αστέρα. Το όργανο παρουσιάζει κοινά χαρακτ η ριστ ι κά με τον «βραχιό­ νιο aστρολάβο>> που π ρότεινε ο Ί π παρχος. Το πνεύμα της κατασκευή ς του ωρολογίου των Φιλίππων, με μόνο τα γεωγραφι­ κά πλάτη των τεσσάρων πόλεων Αλεξάνδρειας, Ρόδου, Ρώμης και Ουιέννης το κατατάσσει στον τύπο που αναφέρετα ι << προς τ α ίστορούμενα>>. Α π ό τις επ ιγραφές χρονολογείτα ι ανάμεσα σ τ ο 250 κ α ι 3 5 0 μ . Χ . . Πηγέ ς : Γ. Γούναρη, "Χάλκινο φο ρητό ηλιακό ωρολόγιο οπό τους Φιλίππους", Αρχαιολογική Εφημερίς (1 978)

Ν .Α. Ο.

Α ρ . Κ ατ . : 2 1

Βυζαντιν6ς Αστρολάβος Κατασκευαστής: Δ. Κριάρης Ο αστρολάβος είναι από τα πιο γνω­ σ τ ά α σ τ ρ ο ν ο μ ι κ ά ό ρ γ α ν α τ ων Α ρ ά β ω ν κ α ι τ ων Λ α τ ίν ω ν τ ο υ Μεσαίωνα . Ο Ί ππαρχος, τον 2ο π . Χ . αιώνα, γνώ­ ριζε τ ην υποκείμενη θεωρία τ η ς στε­ ρεογρα φ ι κ ή ς π ροβολής στην οποία βασίζετα ι η κατασκευή τ ο υ aστρο­ λ ά β ο υ α λ λ ά ί σ ω ς ό χ ι τ ο ίδ ι ο τ ο όργανο. Αντίθετα, ο Πτολεμαίος τον 2 ο μ.Χ. αιώνα γνώριζε τον aστρολάβο ως όργανο. Η χρήση του συνιστάται για τ η ν μ έτ ρηση γωνιαίων α ποστάσεων δ ύ ο αντι κειμένων καθώς και του ύψους των αστέρων. Αποτελείτ α ι από διαβαθμισμένο ορειχάλκινο δίσκο με μ ι α οροθετ ι κ ή γ ρα μ μ ή και μ ι α περι­ στρεφόμενη βελόνη (γωνιόμετ ρο). Η εύρεση του ύψους του ήλιου και άλλων αστέρων βοηθά να π ροσδιοριστεί η εποχή, η διάρκεια της η μ έρας, ο μεσημ­ βρινός του τόπου, η ανατολή και δύση των αστέρων κ.α. Στην μ ια πλευρά του δίσκου του οργάνου βρίσκεται κάθετη στερεογραφική π ροβολή της ουράνιας σφαίρας σε ένα επί-

πεδο π αράλληλο με τον ισημερινό, όπως φαίνεται σε συγκε­ κριμένο γεωγραφικό πλάτος της γης. Χρειάζονται γι' αυτόν τον λόγο ξεχωριστοί δίσκοι για κάθε πλάτος. Πάνω σ' αυτόν τον δίσκο βρίσκεται ένας άλλος δίσκος κομμένος π ροσεκτικά (αράχνη) και με τ ρόπο που να παρουσιάζει έναν περιστ ρε­ φόμενο χάρτη του ουρανού. Το ραδιόμετ ρο (περιστ ρεφόμε­ ν η βελόνη) συνδέει τ ην θέση του πολικού αστέρα με τ η ν θ έ σ η τ ο υ ήλιου γ ι α τ η ν ε ύ ρ ε σ η τ ο υ α ζ ι μ ο ύθ ι ο υ κ α ι τ η ς ώρας. Ο ι aστρολάβοι είναι κατάλληλοι για τ ρο π ι κά πλάτη που οι μεταβολές στο ύψος του ηλίου είναι μεγάλες. Γι' αυτόν τον λόγο βρήκε μεγάλη α π ήχηση στους Άραβες. Ο αστρολάβος της ανακατασκευής είνα ι π ιστό αντ ίγραφο -από ορείχαλκο διαμέτρου 1 4 εκ.- εκ του βυζαντινού aστρο­ λάβου που χρονολογείτα ι α π ό το 1 0 2 6 μ . Χ . και ο μ οι άζει πολύ με έναν σύγχρονό του Αρα β ι κό που κατασκεύασε ο Muhammad D. As. Saffar Πηγές: Α. ) . Turner, Rochford 1 985, 1 Πme Measuring lnstruments Luciano di Pietro, Γαλιλαίος (μεrαφρ. Β. Κοχλατζή), Αθήνα 1 97 3 Α. C. Crombie, 5cience in Middle Ages, London 1 979 Ο. Neugebauer, "The Early History of the Astrolabe", 1515, 40 (1 949) Χ. Σολιώτ ης, "Ανέκδοτα ελληνικά κείμενα σχετικά με τη χρήση και καrασκεuή του Αατρολά6οu", Πρακτικά της Ακαδημίας Αθηνών, (1 986) The Πme Museum, νοl.

Δ. Γ. Κ.


Μ Ε Τ Ρ Η Τ Ι Κ Α

Α ρ . Κατ . : 22

ιβfου

ΥδpαυΑι ιιό ρολόι Κτ Κατασκευαστής: Δ. Κριάρης

Το υδραυλικό ρολόι α π οτελείτ α ι από συνδυασμό δοχείων τα οποία είναι εφοδιασμένα με ρυθ­ μ ι ζό μενους ελεγκτές ροής του ύδατος, έτσι ώστε να επιτυγχάνετ α ι η επιθυμητή ανύψωση πλωτήρος στο τελευτ α ίο δοχείο. Ο πλωτήρας αυτός είναι εφοδιασμένος με δείκτη ο οποίος υποδεικνύει την α κριβή ώρα πάνω σε περιστ ρεφόμενο τ ύ μ π ανο. Το τύμ πανο αλλάζει θέση ανάλογα με τ ην η μερομηνία, ώστε να εξασφαλίζεται η α κριβής διαίρεση των δώδεκα η μερή­ σιων ωρών, που μετρούσαν την εποχή εκείνη. Το ρολόι αυτό λειτουργεί με χει ριστή ο οποίος μια φορά τ ην ημέρα το τ ροφοδοτεί με νερό και τοποθετεί το τύμ πανο με τις ώρες στη σωστή του η μ ερομ ηνία. Πηγές: νitruvius, Δέκα Βιβλία, (από δοση - επιμέλεια Σ. Χ.Ζερεφός),θεσοαλονίκ η , 1 997

Α. G. Drachmann, Ktesibios, Philon and Heron, Α Study in Ancient Pneumatics,

Copenhagen 1 948

Β. Giιιe Les Mecanicieπs Grecs, la naissance d e la Techπologie,

Paris 1 980,

Δ. Γ . Κ.

Κατασκευασ τής: Δ. Κριάρης Η γεωδαιτ ική διόπτρα του Ή ρωνος είναι ένα φορητό εργαλείο που επιτρέπει ακριβείς γεωδαιτικές μετρήσεις επί τ η ς επ ιφάνειας τ η ς γης. Μ ετ ρά αζιμούθιο, ύψη, μ ή κη καθώς και γωνιακές α π οστάσεις. Α π οτελείτα ι α π ό ένα τ ρ ίποδο, π άνω στο οποίο στηρίζεται το σκόπευτρο (γωνιό­ μετρο) και μ ι α βαθμονομ η μένη πλάκα ε π ί τ η ς ο ποίας κινείτ α ι . Το όργανο π ε ρ ι λα μ βά ν ε ι ε π ί σ η ς μ η χ α ν ι σ μ ό α κριβείας γ ι α οριζόντια κ α ι κατα­ κόρυφη περιστροφή του γωνιό­ μετ ρου με τη χρήση aτέρμονος κοχλία, καθώς και σκόπεuτρο. Ο μ ηχανισμός ακριβείας είναι κατα­ σκευασμένος από ορείχαλκο.

Π ηγές: Α. Ρ. Usher, History of Mechanical lnventions,

Dover 1 982

Η. Schne, Opera quae supersunt omπia, vo/.3,

Δ.Γ.Κ .

Leipzig 1 895

4::=;�1fZ""'!o


M

E T P H T I

K A

Α ρ . Κα τ . : 2 4

Μ ηχανισμός των Αντιιιuβήpων Κατασκευαστής: Derek de Solla Price Χορηγός: Εθν. Αρχ. Μουσείο

Έναν από τ ο υς σ π α ­ νιότερους κ α ι πλέον σ ύν θ ε τ ο υ ς μ η χ α ν ι ­ σμούς που διασώθη­ καν α π ό τ ην α ρχα ία Ελλά δ α α π ο τ ελ ε ί ο ε π ον ο μ α ζό μ εν ο ς Υ π ολ ο γ ι σ τ ή ς τ ων Αντ ι κ υ θ ή ρ ω ν . Α π οτ ελ ε ίτ α ι α π ό 2 9 ( π ε ρ ί π ο υ) γρανάζι α , δ ι α φόρων μ εγεθών, τα οποία έμπαιναν σε κίνηση τ α υτ οχρόνως α π ό μ ι α χ ε ι ρολα β ή . Ανά μ εσ ά τ ου ς π c:ρ ι ­ λ α μ β ά ν c: τ α ι κ α ι ένα δ ι α φ ο ρ ι κό γ ρ α νά ζ ι . Το όργανο μ έλc:τ η σ c:

Α ρ . Κατ . : 25

Μηχανισμός των Αντι ιιυβήρων Κατασκευαστής: Allan Bromley Χορηγός: Allan Bromley Π ρό κε ι τ α ι γ ι α άλλη κ α τ α σ κ ε υ ή τ ο υ Μ ηχανισμού, με διαφορετ ι κή θεώρη­ ση των σc:ιρμών των οδοντωτών τρο­ χών. Πηγές: Derek de Solla Price, Gears fromn the Greeks (Γρανάζια από τους Έλλη­ νες),

Τεχνικό Μουσείο, θεσσαλονίκη 1 995

A.G. Bromley, Nσtes on the Antίkythera Mechanism, C e n ta urus

1 985 A.G.Bromley, The An tίkythera Mechanism : a Reconstruction Horologica/ ].(1 990)

Ν .Α.Ο.

τόσο ο πυρηνικός φυσικός Χ . Καράκαλος ο οποίος έκανε τ ι ς πιο καθαρές ραδιοακτινογραφίc:ς τ ο υ μ ηχανισμού, ό σ ο κ α ι ο Derek de Solla Price, ο οποίος ολοκλήρωσε τη μελέτη του τ ο 1 9 74. Σύμφωνα με τα συμπc:ράσματα τ ο υ Price π ρόκειται για ένα αστρονομ ι κό όργανο μεγάλης α κρίβειας, που π ροσδιορί­ ζει τ ι ς κινήσεις του Ήλιου και τ ης Σελήνης στο Ζ ω δ ι α κό κύκλο. Κατασκc:υάσ τ η κc: το 80 π . Χ. , πιθανότατα στη Ρόδο από τη σχολή του Ποσειδωνίου. Η επιστ η μονική και ιστορική αξία αυτού του οργάνου είναι τc:ράστια, αφού όμοιο του δεν έχει βρεθεί πουθενά αλλού. Πηγές: Derek de Solla Price, Gears from the Greeks (Γρανάζια οπό τους Έλληνες),

). ν. Field & Μ. Τ. Wright, Early Gearing, Science Museum London 1 985

Χ . Δ. Λ.

θεσσαλονίκ η 1 995


M E T P H T I K A Α ρ . Κ ατ . : 2 6

Βυζαντινό pοΑόι /ημεροΑόyιο Κατασκευαστής: M .T.Wright Το βυζαντινό αυτό όργανο ανήκει, κατά πάσαν πιθανότητα, στην εποχή της βασιλείας του Ιουστινιανού, γύρω στα 5 3 0 μ.Χ., έργο αγνώστου έως σήμερα κατασκευαστή. Π ρόκειται για σύνθετο μ ηχανισμό. Διασώθη καν μόνο τέσσερα υπολείμματα του α ρχαίου οργάνου τα οποία παραχωρήθηκαν τ ο 1 980 στο Μ ουσείο Επιστ η μών του Λονδίνου. Οι συνεργάτες του Μ ουσείου Επ ιστημών j . Field και Μ . Wright επέτυχαν να το ανακατασκευάσουν, βασιζόμενοι σε ανάλογες κατασκευές και συναφείς πλη­ ροφορίες. Είναι σύνθετος ως π ρος τη λειτουργία και περιλαμβάνει ηλιακό ρολόι και η μερολογιακό μ ηχανισμό. Θεωρείται ως ''aπόγονος" του περίφημου οργάνου της ελληνιστι κής περιόδου, γνωστού ως " Μηχανισμός των Αντ ικυθήρων" . Πηγές: J . ν. Field & Μ . τ. Wright, "Gears from the Byzan tines: Α Portable Sundia/ with Calendrical Gearing", Annals of Science

46, (1 985)

J . ν . Field & Μ . Τ. Wright, Early Gearing, Science Museum London 1 985 Ρ. Thuill ier, "Les mecaniciens grecs sortent de La Recherche

I' ombre",

1 72 (1 985)

Χ. Δ. Λ.

Α ρ . Κατ . : 2 7

Επ (πεδο - Οριζόντιο ΗΑιαιιό Ρολόι Κατασκευαστή ς

:

I . Σακάς

Μετρά ώρες της αυτής διαρκείας. Η διάρκεια του η μερο­ ν υ κ τ ίο υ δ ι α ι ρε ίτ α ι σ ε 2 4 ι σόχρονες ώ ρ ε ς . Το Η λ ι α κό ρ ο λ ό ι ε χ ρ η σ ι μ ο π ο ι ή θ η ε υ ρ ύ τ α τ α κ υ ρ ίω ς κ α τ ά τ ο Μ εσαίωνα για τ η μέτρηση του Αληθούς Ηλιακού Χρόνου. Εις το παρόν Ρολόι εχαράχθησαν και οι τροχιές της σκιάς του ά κρου του δείκτου (γνώμονος) για την 1 η εκάστου μ ηνός, ε π ίσης για τις Τροπές και για τις Ισημερίες. Στις γραμ μές των ωρών εθέσαμε ώρα 1 2 την μεση μβρία. Η Επίσ η μ η Ώρα (αυτή που μετράνε σήμερα τα ρολόγια χει­ ρός κ.λ. π . ) βρίσκεται αν π ροσθέσουμε στην ένδειξη του Ηλιακού Ρολογιού τόσα λεπτά, όσα δίδονται από την σχε­ τική καμπύλη για την ημέρα που διαβάζουμε τ η ν ένδειξη του Ρολογιού. I. Γ. Σ.


M

E T P H T I

K A

Α ρ . Κ ατ . : 2 8

rνώμων, επ(nεδο - οριζόντιο ηΑιaιιό pοΑόι Κατασκευαστής

:

I. Σακάς

Μετρά ανισοχρόνου διαρκείας ώρες. Τη χρονική διάρκεια από την ανατολή του Ήλιου στο οριζόντιο επίπεδο μέχρι τ η δύση τ ο υ δ ι α ι ρούσαν ο ι α ρχαίο ι σε 1 2 ίσα μέρη - ώρες κάθε μέρα . Έτσι ο ι ώρες α υτές κατά τη θερινή Ιση μερία είχαν μεγίστη διάρκεια και κατά τ η χειμερινή ελαχίστην.Ο Γνώ μ ω ν ( τ ε ρ ασ τ ία κ α τ α σ κ ε υ ή με δ ε ίκτ η κ α τ α κ ό ρ υ φ η ράβδο, ή οβελίσκο κ.λ. π .) εχρησι μοποιήθη α π ό τον 2 0 ο α ι . π . Χ . σ τ η ν Κ ίνα, σ τ η ν Α ίγ υ π τ ο κ α ι σ ε άλλες χ ώ ρ ε ς . Μ ε α υτόν π ροσδιόριζαν τ ην Μεση μβρινή Γραμμή, τ ι ς μεσημ­ βρίες, τις Ισημερίες και άλλα γεωγραφ ι κά και αστρονομικά στοιχεία. Εχρησιμοποιήθη και για τη μέτρηση του χρόνου με a ν ι σ ό χ ρ ον ε ς ώ ρ ε ς σ τ η ν α ρχ α ι ό τ η τ α , δ η λ α δ ή σ α ν Η λ ι α κ ό Ρολό ι . Στ ο π α ρόν ο μ οίωμα Γνώμ ονος - Ηλιακού Ρολογιού εχαράχθηκαν οι τ ροχιές της σκιάς της α ιχμής του δείκτου κατά τις Τροπές και τις Ισημερίες και βεβαίως για η μ ε ρ ή σ ι ε ς ώ ρες, με ώ ρ α S ( = 6 ) τ η ν Μ ε σ η μ β ρ ία . Γ ι α σύγκριση μ ε τ ι ς ισόχρονες ώ ρ ε ς του Αληθούς Η λ ι α κο ύ Χρόνου, εχαράχθησαν κ α ι τέτοιες ισόχρονες ώρες με αραι­ ές διακεκομμένες γραμμές, στις οποίες aντιστοιχίσαμε για διάκριση την ώρα 1 2 στη μεση μβρία . I . Γ. Σ .


ΑΠΌΜΑΥΟΠΟΙΗnΚΗ


Α Υ ΤΟΜ ΑΤΑ Η Ρ ΩΝ Α ΤΟΥ ΑΛΕΞΑΝ Δ Ρ ΙΝ ΟΥ

Ο Ή ρων ο Αλεξανδρεύς έξησε π ιθανότατα τον 1 ο π.Χ. αιώνα, δίδαξε στο Μουσείο της Αλεξάνδρειας και συνόψισε στα έργα του Πνευματικά και Αυτοματοποιητ ι κή τ η μέχρι τότε γνωστή τεχνολογία των αυτομάτων. Π ρόκειται για μ ηχανές α υτοκίνητες, που λειτουργούν και κινούνται από μόνες τους, σαν όντα αληθινά, αξιο­ ποιώντας τις ιδιότητες των υγρών και των αερίων, δ ιεθέτοντας πολύπλοκα μ ηχανικά συστήματα κα ι έναν ιδιο­ φυή π ρογρα μ ματ ισμό κινήσεων. Η Αυτοματοποιητ ι κή του Ή ρωνα περιλαμβάνει μ ιαν αναλυτ ι κή περιγραφή της μορφής, της λειτουργίας κα ι των επί μέρους μ ηχανισμών των α ρχα ίων α υτόματων θεάτρων, που χωρίζονται σε κινητά και σταθερά. Τα κινητά αυτόματα περιγράφονται ως εξής : " Κατασκευάζοντα ι ναοί ή βωμοί ι κανοί να κινούνται από μόνοι τους. Από μόνες τους κινούνται και οι μορφές πάνω σ' α υτούς. Και πα ράγονται ήχοι κα ι ανάβουν φωτιές και υγρά χύνοντα ι και λουλούδια στεφανώνουν τους ναούς, μέχρις ότου ολοκλη ρωθεί ο σχετ ι κός μ ύθος . " Γ ι α τα σταθερά αυτόματα ο Ή ρων αναφέρει : " Πάνω σε ένα μ ι κρό στύλο τοποθετείται ένας π ίνακας, μια σκηνή θεάτρου, με πόρτες που ανοιγοκλείνουν αυτόματα. Στη σκηνή πα ρουσιάζετα ι θεατ ρ ι κή πα ράσταση πολλών π ράξεων, όπου ανοίγει η αυλαία και η μία σκηνή διαδέχεται την άλλη αναπαριστώντας ένα μ ύθο. Και οι μορφές που εμφανίζοντα ι μ πορούν όλες να κινού­ νται και να π αράγουν ήχους αληθινούς. Και φωτιές μ πορούν ν' ανάβουν και νέες μορφές να εμφανίζονται, μέχρις ότου ο μ ύθος ολοκλη ρωθεί . " Τ α σχήματα π ο υ παρουσιάζοντα ι εδώ είναι π ρωτότυπα κ α ι σχεδιασμένα ελεύθερα. Περιέχοντα ι στ ην έκδοση 'Άυτομ ατοπ ο ι ητική Ή ρωνα του Αλεξανδρινού'Ί Αθήνα 1 996, αποτελούν μ ι α μορφή αναστύλωσης του κει μέ­ νου και έγιναν με αποκλειστ ι κό σκοπό να δώσουν μ ορφή στον α ρχαίο γραπτό λόγο του Ή ρωνα . Δ.Α.Κ.


Α Υ Τ Ο Μ Α Τ Ο Π Ο Ι Η Τ Ι Κ Η

Α ρ . Κ ατ . : 29

Κι

όμ

η

Μελέτη : Δ. Καλλιγερόπουλος Κατασκευαστής: Δ. Καλλιγερόπουλος "Κατασκευάζοντ α ι ναοί ή βωμοί μ ε τ ρ ίο υ μ εγ έ θ ο υ ς , ι κα ν ο ί να μετα κινούνται αυτόματα και να στέκονται μετά σε καθορισμένες θέσεις. Και τα είδωλα πάνω σ ' αυτούς κινούνται όλα α π ό μόνα τ ου ς με μ ι α λογ ι κ ή α κολουθία π ο υ τ α ι ρ ι ά ζε ι σ τ ο σ χ ε τ ι κ ό μ ύθο, και τέλος επιστρέφουν στην α ρχική τους θέσ η " . " Κα τ α σ κευάζο ν τα ι ναοί ή Βωμοί σ ύμμετροι αυτόματοί τε προ σ αγόμε ν ο ι κα ι κατά τ ι νός ωρ ι σμένους ι στάμενο ι τό π ο υ ς . Κα ι τ ω ν ε ν ό ν τ ω ν αυτοίς ξωδίω ν έκαστον ιδία κι νείτα ι προς λόγο ν τον κατά μύθο ν αρμόζο ντα, κα ι ε ι ς τ ο ν εξ αρχής α π οκαθίστα ντα ι τόπ ο ν " Το ο μ ο ί ω μ α τ ο υ κ ι ν η τ ο ύ α υ τ ο μ ά τ ο υ τ ο υ Ή ρ ω ν α τ ο υ Αλεξανδρινού έγινε μ ε βάση τ ι ς διαστάσεις και τ ι ς αναλυτ ι­ κές περιγραφές που περιέχοντ α ι στο έργο Αυτοματοποιητική του αλεξανδρινού μ ηχανικού. Την κινητήρια ενέργεια π ροκα­ λεί η πτώση ενός βάρους σε μια κλεψύδρα. Ο προγραμματ ι-

σμός των κινήσεων, τόσο του ίδιου του α υ τ ό μ α τ ο υ όσο και τ ων ε ι δώλων τ ο υ , γ ίν ε τ α ι με έ ν α σ ύ στ η μ α δεξιόστ ροφων ή a ριστερόστρο­ φων περιελίξεων. Το ομοίωμα του κινητού αυτομά­ τ ο υ τ ο υ Ή ρωνα κατα σ κευάστ η κε α ρχ ι κά για τ ην έκθεση Ευρωμετρική 94 π ο υ διοργάνωσε η ΓΓΠ. Μετά τ η μερική καταστρο­ φή του, ανακατασκευάστ η κε, γ ι α τ ην έκθεση 9 7 της Ε Μ Α Π κ α ι του Τεχνι κού Μουσείου θεσσαλονίκης. Η ανακατασκευή που παρουσιάζε­ τ α ι ε δ ώ , π ε ρ ι έχει α ν α π ό φ ε υ κ τ α , για λόγους καλής λειτου ργίας, σ τ ο ιχεία, έδρανα, βάνες, τ ροχα­ λίες, σύγχρονης κατασκευής. Πηγές : Ήρων Αλεξανδρεύς, Αuτοματοnοιητική, 1.2

Δ. Α. Κ.

Α ρ. Κατ . : 3 0

φcιιpa το

Μελέτ η : Δ. Καλλιγερόπουλος Κατασκευαστής: Δ. Καλλιγερόπουλος - Γ. Παπαμιχαήλ " Πάνω από έναν θερμαινόμενο λέβητα περιστ ρέφεται σφαίρα σταθερά προ­ σαρμοσμένη σε περιστρεφό­ μενο άξονα" . " Λ έ Βη τ α ς υ π ο κ α ι ομ έ ν ο υ σ φ α ιρ ί ο υ π ρ ο ς κ νώ δ α κ α κι νείσθα ι." Η α ι ολόσφ α ι ρα τ ο υ Ή ρωνα, π ο υ α ξ ι ο π ο ι ε ί τ η ν π ίε σ η τ ο υ ατμού και την μετατρέπει σε κ ι ν η t ή ρ ι α π ε ρ ι στ ρ ο φ ι κ ή δύναμ η , α π οτελεί αναμφίβολα π ρόδρομο της aτμομ ηχα­ νής. Στην ανακατασκευή που ε κτ ίθετ α ι , τ ο ν ε ρ ό μ έ σ α σ τ ο λέβητα θερμαίνεται με ηλεκτρική ενέργεια, για λόγους ασφά­ λειας και γρήγορης λειτουργίας

του μ ηχανισμού. Ο ατμός δ ι οχετεύε ­ τ α ι μ έ σ α α π ό τ ο ν σ ωλ ή ν α παροχ ς στη σφαίρα, εκ οξεύεται μεσα απο, τα α κροφυσια με π ίε σ η κ α ι π ρ ο κα λ ε ί κ ι ν η τ ή ρ ι α ροπ ή . Η ανακατασκευή που παρου­ σ ι άζετα ι εδώ, π ε ρ ι έχει αναπόφευ­ κτα, για λόγους καλής λειτουργίας, σ τ ο ιχεία, έδρανα, βάνες, τ ροχα­ λίες, σ ύγχρονης κατα σ κ ε υ ή ς . Με εμφανώς σύγχρονες μεθό­ δ ο υ ς έ γ ι ν ε ε π ίσ η ς η π α ρ ο χ ή ενέργειας.

Πηγές : Ή ρων Αλεξανδρε ύς, Πνευματικά Β, 1 1

Δ. Α. Κ.

:

\


Α Υ Τ Ο Μ Α Τ Ο Π Ο Ι

Η Τ Ι Κ Η

Α ρ . Κατ . : 3 1

Αυτόματη κρήνη Μελέτη : Δ. Καλλιγερόπουλος Κατασκευαστής: Δ. Καλλιγερόπουλος

(

�� -

j " � ,.

-'

- Β. Ν ι κολής "Σε μια κρήνη, σε μ ι α π ηγή ή γενικά όπου υπάρχει τ ρεχούμε­ νο νερό, κατασκευάζονται περισσότερα πουλιά που τραγου­ δούν. Δίπλα τους τοποθε τείται μια κουκουβ άγι α, που μπορεί να στρέφεται α υτόματα π ρος τα πουλιά, όποτε αυτά σταμα­ τ ούν να τ ραγουδούν, ή να τ α α ποστρέφετ α ι , όποτε αυτά συνεχίζουν τ ο τ ραγούδι τους. Και α υτ ό γίνεται α κατάπαυ­ στα " . "Κατα σκ ε υάζε τα ι εν κρήνη ή εν άντρω ή καθόλου ό π ο υ ε π ίρρυταν ύδωρ όρνε α πλ ε ίονα δ ι ακ ε ίμ ε να κα ι τούτο ι ς παρακειμένη γλαύξ, ήτις επιστρέφετα ι αυτομάτως παρά τα όρνε α κα ι π άλ ι ν α π ο σ τρ έφ ε τα ι, κα ι α π ο στρα φ ε ί σ ης μ ε ν φθέγγοντα ι τα όρνεα, επι στραφείσης δε προς αυτά ουκέτ ι φθέγγοντα ι κα ι τούτο πλεονάκις γίνεται ". Στα δοχεία που βρίσκονται κάτω από τ ην κρήνη ελέγχεται η στάθμη του νερού με δύο αξονικά υδραυλικά σιφώνια. Με μ ηχανικό τ ρόπο συγχρονίζεται η περιστροφή τ η ς κουκουβά­ γιας με τη ροή που προκαλεί τ ι ς φωνές των πουλιών. Η ανα­ κατασκευή που παρουσιάζετα ι εδώ, περιέχει αναπόφευκτα, για λόγους καλής λειτουργίας, στοιχεία, έδρανα, βάνες, τ ρο­ χαλίες, σύγχρονη ς κατασκευής. Με ε μ φανώς σύγχρονες μεθόδους έγινε η εξασφάλιση κλειστού υδραυλικού συστή ­ ματος συνεχούς ροής. Πηγές: Ήρων Αλεξανδρεύς, Πνευματικά Α, 1 6

Δ. Α. Κ .


Α Υ Τ Ο Μ Α Τ Ο Π Ο Ι Η Τ Ι Κ Η

α ρ . Κα τ . : 3 2

Αυτόματες πόΑες ναού Μελέτη : Δ. Καλλιγερόπουλος Κατασκευαστής: Δ. Καλλιγερόπουλος Β. Νικολής -

" Ναός κατασκευάζετα ι , έτσ ι ώστε μόλις ανάψει φωτιά σε βωμό που βρίσκετα ι στην είσοδό του και γίνει θυσία οι π ό ρτες του ναού να ανοίγουν αυτόματα και μόλις σβύσει η φωτιά πάλι να κλείνουν". " Ναϊσκου κατασκευή, ώστε θυσία ς γι νομένης τος θύρας αυτομάτως α νο ίγεσθαι, σβεσθείσης δε τη ς θυσίας πόλι ν κλείεσθαι. " Ο Ή ρων αξιοποιεί στο μ ηχανισμό αυτό τ η διαστολή του θερμαινόμε­ νου αέρα κάτω από το βωμό. Με την π ίεση του αέρα μ εταφέρει υγρό από ένα σταθερό σε ένα κινητό δοχείο και στη συνέχεια χρησι­ μοποιεί σύστ η μα τ ροχαλιών και aντίβαρων για τ ην περιστροφή των πυλών του ναού. Η ανακατασκευή που παρουσιάζετ α ι εδώ, περιέχει αναπόφευκτα, για λόγους καλής λε ι τ ο υ ργίας, στοιχεία, έδρανα, βάνες, τ ροχαλίες, σύγχρονης κατασκευής.

I ·I

J

/

:ιι

Πηγές: "Η ρων Αλ εξανδ ρ εύς, Πνευματικά Α, 38

Δ. Α. Κ.


ΚΑΘΗΜ ΕΡΙΝΟΣ ΒΙΟΣ


Ο ικιακή τεχνολογία σ τ ην αρχαία Ελλά δα

Άρτος, οίνος και έλαιο, αρωματι κά φυτά και ιαματ ι κά βότανα : τα θεμελιώδη τούτα παράγωγα τ η ς ελληνικής χλωρίδας ενωρίς κατέλαβαν π ρωτεύουσα θέση στ ην ο ι κιακή οι κονομία του ελλαδι κού χώρου. - Η κατεργασία των σιτηρών μαρτυρείται στους νεολιθικούς ήδη χρόνους : οι σπόροι θερμαίνοντ α ι και a π οφλοιώνονται σε λίθινο ιγδίο, το οποίο χρησιμεύει περαιτέρω και στην κυρίως άλcση εναλλα κτι κά με παλινδρομ ι κή μυλόπετρα. Η έψηση γίνεται σε θολωτό φούρνο. Περί τον 3 ο προχριστιανικό αιώνα εμφανίζονται οι περιστροφι κοί μύλοι, η δε ρυθμική τους λει­ τουργία θα επιτρέψει τ ην χρησιμοποίηση ζώων ως κινητ ή ριας δύναμης. Ο υδροκίνητος μ ύλος, εφοδιασμένος με κάθετη ρόδα, θα γεννηθεί στο ανατολικό Αιγαίο τ η ν όψιμη ελληνιστική εποχή, θα υιοθετηθεί όμως μόνο σποραδι κά α π ό τον ρωμαϊκό κόσμο για να διαδοθεί ευρύτατα τον μεσαίωνα. - Το ελαιόλαδο είναι γνωστό από την πρώιμη τουλάχιστο χαλκοκρατία: στα αρχαϊκά χρόνια εισάγεται ο κυλινδρικός σπα­ στήρας για τ η ν σύνθλιψη του καρπού, αργότερα δε ο περιστροφι κός μύλος. Το επόμενο στάδιο επεξεργασίας, η συμπίεση του πολτού, θα γίνει αρχικά σε ιγδίο και από την μ ινωική/μυκηναϊκή περίοδο με σύστη μ α μοχλού και πέτρινου αντίβαρου. Π ιcστήρια με κοχλία θα χρησιμοποιηθούν για πρώτη φορά στην Ρώμ η . Το πυκνόρρευστο π ροϊόν καταλήγει σε αβαθείς πέτρι­ νες λεκάνες ή υπολήνια με ρηχή αύλακα συλλογής, η δε απομάκρυνση τυχόν ύδατος επιτυγχάνεται με αγγεία φέροντα ο π ή πλησίον τ η ς βάσεως. - Στέμφυλα δηλωτι κά οινοποι ήσεως εντοπίζονται από τα μέσα τ η ς έκτ η ς π ροχριστιανικής χιλιετίας, οι π ρώτοι δε σταθε­ ροί ληνοί ανάγοντ α ι στις α ρχές της τ ρίτης, ενώ ο ο μ η ρ ι κός Λαέρτη ς διαθέτει γρα μ μ ι κό σύνθετο α μ πελώνα. Η διαδικασία π ροϋποθέτει μ ία π ρώτη συμπίcση των σταφυλών στον ληνό - ξύλινο, κτιστό ή λίθινο - και μ ία δεύτερη με τ η ν βοήθεια μοχλού, στους δε ρωμαϊκούς χρόνους σε πιcστ ή ριο με κοχλία ή σύστη μ α σφηνών. Το γλεύκος ρέει σε υπολήνιο με βαθεία αύλακα και η ζύμωση γίνετα ι σε aσκούς και κυρίως πίθους, οι οποίοι ενταφιάζοντα ι όταν επιζητείται αναερόβια παλαίωση του προϊόντος. - Τα βότανα απετέλcσαν την βασική π ηγή φαρμάκων και μύρων του αρχαίου κόσμου. Οι τεχνικές παρασκευής αναπα ρά­ γουν την εμπει ρία του μαγειρείου, τα δε σκεύη - π ήλινα, λίθινα, μεταλλικά και υάλινα - βραδύτατα εξειδι κεύουν τον προορι­ σμό τους. Οι συνήθεις διεργασίες συνίσταντ α ι σε έμβρεξη, απόζεση ή φρύξη, τυχόν έκθλιψη ή διήθηση, τέλος επ ιλογή τ η ς φαρμακοτεχνικής μορφής: υπόθετα κ α ι αλοιφές, έμπλαστρα κ α ι τ ροχίσκοι προϋποθέτουν τ η ν προσθήκη λίπους, μέλιτος ή κηρού, την ομογενοποίηση και τ η ν ε π ίτευξη της επιθυμ ητής ρευστότητας. Η μεθοδολογία, επαρκής στην απλότητά τ ης, θα επ ιβιώσει επί χιλιετίες. - Πολυπλοκότερη είναι η ετοιμασία των μύρων, καθώς η π ρα κτ ι κή α π οστάξεως των α ιθερίων ελαίων πιστώνεται στον μεσαίωνα, ο δε ελληνορωμαϊκός κόσμος γνωρίζει τον άμβυκα μόνον ως μέσο εξαχνώσεως ανοργάνων ουσιών. Ο aρχαίος μυρεψός παραλαμβάνει τα αρωματικά συστατ ι κά του φυτού με εξαντλητική π ροσρόφησή τους επί αόσμων ελαίων ή προσε­ κτική μεταφορά τους στην λιπαρή φάση εκχυλιστ ι κού συστή ματος ύδατος/ελαίου, και μερι μνά για τ ην η π ιότητα των θερμι­ κών συνθηκών: οι κείο στον Θεόφραστο, το υδρόλουτρο θα καταστεί απαραίτητο στοιχείο του εργαστηρίου, μαζί με τις καμίνους και τ ις εστίες, τις χύτρες και τις φιάλες, τα ιγδία και τους υφασμάτινους ηθμούς. Ε. Α. Β. Υ φ ά σματα- Χρ ώ ματ α - Έ πιπ λα

Η εφεύρcση του αργαλειού αποδίδεται στην Αθηνά, που θεωρείτο και π ροστάτιδα τ η ς χει ροτεχνίας. Η μοναδική φυτική ίνα που χρησιμοποιούσαν ο ι αρχαίοι στην υφαντική ήταν τ ο λινά ρ ι . Αντίθετα από το βαμβάκι που διαδόθ η κε στην Ελλάδα μετά τον 1 Οο α ιώνα μ . Χ . , υπολλείματα από σπέρματα του φυτού που βρέθηκαν στην πρωτοελλαδική Λέρνα και π ήλινα π ινα­ κίδια στην Πύλο μαρτ υρούν πως η καλλιέργεια του λιναριού στον ελληνι κό χώρο είναι πολύ παλιά. Οι ίνες πα ίρνονταν α π ό


τους βλαστούς των φυτών, βρέχονταν ξένονταν και γνέθονταν σε κλωστ ή . Μετά την ύφανση στον αργαλειό λευκαίνονταν, συνήθως σε χυμό παπαρούνας. Τα λινά υφάσματα χρησίμευαν για ρούχα, πανιά ιστιοπλοίας και δίχτυα για ψάρεμα . Οι ιδιότητες τ ο υ λιναριού εξυμνούνται από τον Πλίνιο, π ο υ θεωρεί το φυτό ως π ροσφορά της φύσης. Με το προϊόν ενός μ ικροσκοπ ι κού σπέρματος τόλμησαν, έλεγε, οι άνθρωποι να οργώσουν τ ι ς θάλασσες χάρη στα πελώρια πανιά που έφτ ιαχναν απ' αυτόν και να περνούν την α πόσταση που χωρίζει την Αφρική από τ ην Ασία μέσα σε δύο μόνο μέρες. Μ ια ολόκληρη σειρά από φυτά χρησιμοποιούνται για να δώσουν στα υφάσματα λαμπερά χρώματ α . Τα κόκκινα στίγματα του κρόκου έδιναν το λαμπερό χρώμα της aυγής " . . . . η αυγή η κροκομανούσα . . . ", για το κίτρινο χρώμα χρησιμοποιούσαν το χρυσόξυλο, το ριζάρι έδινε καφέ χρώμα, η βαφόριζα κόκκινο και η ίσατις κάλυπτε τις ανάγκες σε γαλάζια χρώματ α . Ένα α π ό τα αρχαιότερα χρώματα π ο υ αναφέρει ο Ό μη ρος ήταν το άλικον που μαζί με τ ην πορφύρα είχαν τεράστια ο ι κο­ νομ ι κή αξία. Τα βαφεία στις aρχαίες Σάρδεις τ η ς Λυδίας ήταν τόσο ονομαστά που η έκφραση 'Ό ερυθρός οπός από τις Σάρδεις" ήταν παρο ι μ ιώδης. Οι κόκκινοι κόκκοι (κη κίδια) που σχηματίζονται από το θηλυκό ενός μ ι κρού εντόμου πάνω στα πουρνά ρια, θάμνοι που χα ρακτ ηρίζουν τη μεσογειακή βλάστηση, δίναν το κόκκινο χρώμα. Από τους κόκκους αυτούς προέρ­ χεται και η ονομασία "κόκκινο". Με το χρώμα αυτό έβαφαν το μαλλί, τα δέρματα και τα εισαγόμενα υφάσματα από μετάξι. Κατά τον Πλούταρχο, ο Θησέας χρησιμοποίησε πανιά που ήταν βαμ μένα με τέτοιο χρώμα, όταν πήγε στην Κρήτη για να νικήσει τον Μ ινώταυρο. Το ξύλο των δένδρων το έλεγαν οι αρχαίοι "ύλη ", υπογρα μ μ ίζοντας έτσι τ η σημασία που είχε το ξύλο σαν εύχρηστο υλικό. Η κατανάλωση του ήταν εκτός των άλλων για οικοδομήσιμο υλικό, . . . στο φράξινο κατώφλι εκάθησε και στον κυπαρισσένιο της πόρτας παραστάτη ανάγειρε ( ο Οδυσσέας) . . . . . . (Οδ. Ρ 343-345) και τ ην κατασκευή επ ίπλων. Κοινά ξύλινα έπι πλα σε κάθε σπίτ ι ήταν οι καρέκλες, τα σκαμνιά, τα τ ρα πέζια, οι κλίνες, οι ι ματιοθήκες και οι κοσμ η ματοθήκες. Η πολυτελής δια­ κόσμησή τους μαρτυρά τον πλούτο των ανακτόρων. Τεχνικές γνώσεις και ειδικά εργαλεία είναι απαραίτητα για τ η μετατροπ ή ενός κορμού δένδρου σε μια ξύλινη κατασκευή . . . . . . . 'Εκοψα (ο Οδυσσέας) της πυκνόφυλλης ελιάς τ η φούντα τότες και τον κορμό κλαδεύοντας τον πελεκώ απ' τ η ρίζα μ' ένα σκεπάρνι τεχνικά, στη στάφνη ισώνοντας τον, κι έφτιασα τα κλινόποδα, τ ρυπώντας με τ ρυπάνι. Κι εκείθε τότες άρχισα να φτιάνω το κρεβάτ ι πλουμίζοντας το μάλαμα κα ι φιλτίσι κι ασήμι . . . . (Οδ Ψ 200-205). Σ . Κ.


Κ Α Θ Η Μ Ε Ρ Ι Ν Ο Σ

Β I Ο Σ

Α ρ . Κ ατ. : 3 3

� Μελέτη - επίβλεψη - κατασκευαστής: Π . Βαλαβάνης Μοντέλο του ενός από τους δύο αγκώνες της ύσπληγος, δηλαδή του συστήματος που τοποθετούμενο μπροστά από την αφετη ρία των δρομέων εμπόδιζε τ ι ς πρόωρες εκκινήσεις στους αγώνες δρόμου. Η ύσπληξ αποτελούνταν από δύο οριζόντια σχοινιά τεντωμένα μπροστά από τους δρομείς στο ύψος των γονάτων και του στήθους, όπως δ ι α κρίνετα ι σε αγγει ογραφία επάνω σε παναθηναϊκό α μ φορέα από την Αθήνα, που χρονολογείτα ι το 344/3 π.Χ. Τα σχοινιά συγκρατούνταν στα άκρα τους από κατακόρυφους ξύλινους πασσάλους, τους αγκώνες, που εμφυτεύ­ ονταν μέσα σε α πλούς μηχανισμούς - προδρόμους των ελατηρίων, αποτελούμενους από στριμ μένα νεύρα ζώων. Οι μηχανι­ σμοί αυτοί τοποθετούνταν σε λίθινες βάσεις, κατάλοιπα των οποίων επιση μάνθηκαν στα άκρα των βαλβίδων τεσσάρων αρχαίων ελληνικών σταδίων (3 κύκλοι). Οι αγκώνες συγκρατούνταν όρθιοι, δεσμευόμενοι ίσως με κρίκο σε σταθερό κιονί­ σκο, που βρισκόταν π ίσω τους. Μ ηχανισμοί υπήρχαν μόνο στους δύο α κραίους αγκώνες, ενώ ένας τ ρίτος μεσαίος, απλώς συγκρατούσε τα οριζόντια σχοινιά να μ ην κάνουν «ΚΟιλιά>> . Η λειτουργία τ ο υ μ ηχανισμού γινόταν α π ό τ ο ν aφέτη , που στεκόταν π ίσω α π ό τους δρομείς, κρατώντας τα δ ύ ο σχοινιά χει­ ρισμού. Με μ ι α α πότομη κίνηση ελευθέρωνε τους π ροεντεταμένους αγκώνες, οι οποίοι έπεφταν α πότομα στο έδαφος συμπαρασύροντας όλο το εμπόδιο και επ ιτρέποντας την εκκίνηση στους δρομείς. Στη φωτογραφία τ ο μοντέλο ολόκληρου του συστήματος της ύσπληγος σε φυσικό μέγεθος, που τοποθετημένο στην αρχική του θέση στο στάδιο τ η ς Νεμέας λειτούργησε άψογα κατά τ η διεξαγωγή αγώνων δρόμου σύμφωνα με τα αρχαία π ρότυπ α . Πηγές: Ρ. νalavanis, Hysplex. The Starting Mechanism in Ancient Stadia.

Π. Β.

Α Contribution to ancient Greek Technology (ln Press)


Κ Α Θ Η Μ Ε Ρ Ι Ν Ο Σ

Β I Ο Σ

Α ρ . Κατ. : 3 4

Αρyaλειός Μελέτη επίβλεψη: Ί ρις Τζαχίλη Κατσκευαστής: Α. Αλεξοπούλου Κάθετος α ργαλειός με βάρ η : Αυτός είναι ο κύριος τ ύπος αργαλειού τ η ς κλασσικής α ρχαιότητας και α υτός θεωρείται ο κύριος τύπος α ργαλειού και τ η ς προϊστορικής Ελλάδας. Αποτελείτ α ι από δύο δοκάρια κάθετα, και από ένα μόνο οριζόντιο, το οποίο ενώνεται με τα δύο κάθετα στην επάνω ά κρη τους. Σ' αυτό το οριζόντιο δοκάρι στερεώνονται τα στημόνια, που τεντώνοντα ι δια του βάρους με μ ία σειρά βάρη δεμένα στις άκρες τους (αγνύθες ή λαιαί). Η ύφανση γινόταν από κάτω προς τα πάνω και όχι από πάνω προς τα κάτω, όπως στους α ιγυπτιακούς a ργαλειούς. Το έτοιμο ύφασμα τυλιγόταν γύρω από το επάνω δοκάρι, που θα πρέπει να είχε διατομή κυλινδρική για να τυλίγετα ι το έτοιμο ύφασμα. Πηγ ή I. Τζαχίλη, Υφαντική και υφάντρες ατο προϊατορικά Αιγαίο.

I. Τ.

Α ρ . Κατ . : 34 α

Αyνόβες Χορηγός: Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης Οι π ήλ ι ν ε ς π υ ρα δ ό σχ η μ ες ή κωνικές αγνύθες (ή λαιαί) ήταν τα βα ρίδια που τ έν τ ωναν τ α στημόνια στους a ργαλειούς.

2000- 1 000 π .Χ., Ηράκλειο 1 997.


Κ Α Θ Η Μ

Ε Ρ Ι Ν Ο Σ

Β I Ο Σ

Α ρ . Κατ . : 3 5

Εκχυμωτής Μc:λέτη c:πίβλc:ψη: Δ.Παντcρμαλής Χορηγός: Αρχαιολογικό Μουσc:ίο Δίου Εκμαγc:ίον c:ύρήματος στις ανασκαφές του Δίου.


Η μουσ ι κή στον Ελλαδικό χώρο έχει ιστορία που φτάνει τουλάχιστον ως τα 3 .000 π . Χ . Τα έξοχα δείγματα τέχνης και ζωής του προϊστορικού Αιγαίου που μας φανερώνει η αρχα ιολογική σκα π άνη, αποκαλύπτουν έναν πολύ εξελιγμένο πολιτισμό, μέσα στον οποίο η μουσική κατέχει εξέχουσα θέση . Χαρα κτ η ρι στ ι κό παράδειγμα τα θαυμάσιας τέχνης κυκλαδικά ειδώλια, που ανά­ γονται στο 2 . 800 π .Χ . και παριστάνουν δύο μουσι κούς: ο ένας παίζει μια μορφή άρπας ενώ ο δεύτερος παίζει δίαυλο.

Σύμφωνα με την άποψη που επι κρατεί, τα ελληνικά φύλα εγκαταστάθη καν στο Αιγαίο και στις γύρω περιοχές σταδιακά, σ' όλη τ η διά ρκεια της 2ης χιλιετίας π . Χ . Τα φύλα αυτά επιβλήθη καν στους κατοίκους των περιοχών τις οποίες κατέκτησαν κα ι έγιναν έτσι α π οδέκτες του πολιτισμού τους. Αυτό είχε ως α π οτέλεσμα το πολιτισμικό δημ ιούργημα των αρχα ιοελλήνων να είναι το προϊόν συγκρητισμού στοιχείων παλαιών με στοιχεία νέα, στοιχείων π ροελληνι κών με στοιχεία που έφεραν μαζί τους ή δημ ιούργησαν στη συνέχεια οι Ελληνες. Τα παρα κάτω βρήκαν, όπως είναι φυσικό, εφαρμογή και στη μουσική: τόσο πάνω στη θεωρία όσο και στην πράξη, αφθονούν τα δάνεια από τ ην π ροελληνική μουσική. Στην τελευταία αυτή περίπτωση εντάσσοντ α ι και τα μουσικά όργανα των αρχαίων, πολλά από τα οποία έχουν τ ην π ροέλευσή τους σε παλιότερους πολιτι­ σμούς του Αιγαίου ή και του ευρύτερου γεωγραφικού χώρου της Αν. Μ εσογείου. Η μουσική των Ελλήνων είναι ιδιαίτερα γνωστή από τους μεγάλους θεωρητικούς και τα συγγράμματα που μας έχουν κληρονομήσει. Αν, όμως, η θεωρία τ η ς μουσικής υ π η ρετήθηκε με τ ρόπο π ραγματι κά αξιοθαύμαστο και η π ρακτική της πλευ­ ρά δεν υπήρξε καθόλου ευκαταφρόνητη. Η μουσική υπή ρξε στενά δεμένη με όλες τις εκδηλώσεις της ζωής και για κάθε σχε­ δόν περίσταση υπή ρχε η κατάλληλη μουσική συνοδεία. Ετσι αναπτ ύχθηκαν σε πολύ ψηλό βαθμό τόσο η τεχνική της μουσι­ κής εκτέλεσης, η δεξιοτεχνία, όσο και η τεχνι κή κατασκευής και η τεχνολογία των μουσ ι κών οργάνων.

Η μ υθολογία αλλά και οι συγγραφείς τ ης α ρχαιότητας ασχολούντα ι ιδιαίτερα με τη μουσική, τη θεϊκή της π ροέλευση, τ ις θερα πευτικές της ιδιότητες και τ ην περίοπτη θέση που είχε στην κοινωνία. Και στον τομέα τ η ς τεχνολογίας, όμως, η εξέλιξη των μουσικών οργάνων φαίνετ α ι να έχει μια θεϊκή διάσταση. Στο Λίνο, γιό του Απόλλωνα και της μούσας Καλλιόπης, αποδί­ δεται η εφεύρεση τ η ς τ ρίχορδης λύρας, στον Ορφέα η π ροσθήκη της χορδής υπάτης, και στον Αμφίωνα, γιό του Δία και της Αντ ιόπης, η προσθήκη τριών α κόμα χορδών.

Υπάρχει μια τεράστια ονοματολογία γύρω από τα μουσικά όργανα. Αρκετές διαφορετι κές ονομασίες αφορούν στο ίδιο όργανο ενώ συχνά ο σαφής διαχωρισμός ενός οργάνου από ένα άλλο είναι δύσκολος. Π αρολαυτά μπορούμε να χωρίσουμε τα μουσικά όργανα σε τ ρεις βασι κές κατηγορίες: τα ιδιόφωνα, τα χορδόφωνα κα ι τα αερόφωνα. Τα ιδιόφωνα είναι κατά κύριο λόγο τα κρουστά ή κρουόμενα και είναι τα εξής : το Τύμπανο, ο Δίσκος, το Κύμβαλον, το Σείστ ρον, ο Κώδων, το Κρόταλον, ο Άσκαρος, το Βάταλον, οι Οξύβαφοι και το Ξυλόφωνο. Τα υλικά που χρησιμοποιούνταν για την κατασκευή τους ήταν μεμβράνες από δέρμα, ξύλο, π ηλός, χαλκός και άλλα μέταλλα. Τα χορδόφωνα χωρίζοντα ι σε αυτά που παίζονται με πλήκρο και σε αυτά που παίζοντα ι με τα δάκτυλα, τα ψαλλόμενα. Στην π ρώτη ομάδα ανήκει η Φόρμ ιγξ, η Βάρβιτος, η Κλεψίαμβος, το Εννεάχορδον, η Λύρα, η Κιθάρα, η Σχινδαψός και ο Τρίπους. Τα υλι κά που χρησιμοποιούσαν ήταν ξύλο, κέλυφος χελώνας, μεμβ ράνες από δέρμα και κέρατο. Στη δεύτερη ομ άδα ανή κει το Ψαλτή ριο, το Επ ιγόνειον, το Σ ι μ ίκιον, η Μάγαδις, το Φοινίκιον, το Τρίγωνον, ο Νάβλας, ο Π η κτ ίς και η Σαμβίκη. Οι χορδές και στις δύο ομάδες ήταν από έντερο. Στα χορδόφωνα υπάγοντ α ι α κόμα η οικογένεια της πανδούρας


(τρίχορδον ή Π ανδουρίδα ή Φάνδουρος) που ήταν ένα είδος λαούτου με μ ι κρό ηχείο και μα κρύ μ πράτσο καθώς και τα Διδακτ ι κά, όργανα για πει ράματα και διδακτι κές επαληθεύσεις ( Μονόχορδο, Κανών, Ελικών). Στην τ ρίτ η κατηγορία είνα ι τα λεγόμενα πνευστά ή εμ πνευστά ή εμ πνεόμενο . Εδώ ανήκει η ο ι κογένεια των αυλών (μόναυλος, δίαυλος, πλαγίαυλος), η οι κογένεια τ η ς σύριγγας (σύριγξ μονοκάλαμος, αυλός του Πανός) και η οι κογένεια τ η ς άσκαυλου (απλούς ή δι πλούς άσκαυλος). Τ α υλικά π ο υ χρησιμοποιούνταν ήταν καλά μι, χαλκός ή κέρατο γ ι α τ ο υ ς σωλήνες, καλά μι για τα γλωσσίδια, δέρμα για τους aσκούς και κερί για το ··κούρδισμα·· του αυλού του Πανός. Στα πνευστά ανήκουν α κόμα η Υδραυλις (εφεύρεση του Αλεξανδρινού μ ηχανι κού Κτησίβιου) και μια ομάδα από απλά πνευστά : η Σάλπ ιγξ, το Κέρας, η Βυκάνη και ο Στρόμβος (η ναυτική μ πουρού) . Από τα όργανα αυτά ξεχωριστή θέση κατείχαν η λύρα και ο αυλός, aντ ι κατοπτ ρίζοντας τη διττή πραγματικότητα στη λατρεία των αρχα ίων Ελλήνων. Η λύρα με το γλυκό της ά κουσμα συμβόλιζε τ η λατρεία του Απόλλωνα ενώ ο αυλός με τον οξύ κα ι διαπεραστικό ήχο του συνόδευε τις Διονυσιακές τελετές. Και στις δύο περιπτώσεις, η μουσική ήταν ο μεσολαβητής μεταξύ ανθρώπων και θεών. Από το βιβλίο "Άρ θρα για την Ελλ ηνική μουσική·· του Μάριου Μ αυροειδή Μ.Μ.


Ο Ρ Γ Α Ν Α

Μ Ο Υ Σ Ι Κ Α

Α ρ . Κα τ . : 3 6

Ανακατασιιευή ΥδραόΑεως Μελετητής: Μ . Μαυροειδής Κατασκευαστής: Γ. Π αράσχος Χορηγός: Ευρωπαϊκό Πολιτιστ ι κό Κέντρο Δελφών

Η ύ δ ρα υλ ι ς π ροέκυψε α π ό τον συνδυασμό ενός μ ο υ σ ι κο ύ οργάνου με σειρά αυλών (σύριγξ) με τη νέα τεχνική π ο υ εξα­ σφάλιζε με υδραυλικό τρόπο σταθερή π ίεση αέρα. Το όργανο περιγράφεται αναλυτι κά α π ό τον Αλεξανδρινό μ ηχανικό Η ρωνα και τον Ρωμαίο α ρχιτέκτονα Vitruνius. Αποδίδεται και από τους δύο συγγραφείς στο μ ηχανικό Κτησίβιο τον Αλεξανδρέα ( 3ος α ι . π . Χ . ) . Σε αντίθεση με τ ο σχετικά μεγάλο αριθμό αναπαραστάσε­ ων της υδραύλεως (ψηφιδωτά, χειροτεχνία κλπ .), τα α ρχαιολο­ γικά ευρήματ α περιορίζονται σε αυτά του Δίου ( 1 ος α ι . π . Χ . ;) και τ ο υ Aq u i π c u m (με ε π ιγραφή π ο υ χρονολογείται στο 2 2 8 μ . Χ . ) . Από τα ευρήματα α π ουσιάζει ολόκλ η ρος ο υδραυλι κός μηχανισμός, ενώ στα σωζόμενα μέρη (αυλοί, πυξίδα) εντύπω­ ση π ροκαλεί το γεγονός ότι πολλά βασι κά στοιχεία έχουν παρα­ μείνει ίδια έως το εκκλησιαστ ι κό όργανο τ ων νεωτέρων χρό­ νων. Η ανακατασκευή του υδραυλικού μ ηχανισμού έγινε στο πλαίσιο τ ο υ Π ρογρά μ μ α τ ο ς έρευνας τ η ς α ρχ α ί α ς Υ δ ρ α ύλεως τ ο υ Ευρωπαϊκού Πολιτ ιστικού Κέντ ρου Δελφών, υπό τ η ν εποπτεία του Μάριου Μαυροειδή. C. S.

Α ρ . Κατ . : 3 7

Ανακατασκευ ή Υδραύλεως

Μελετητής: Δ. Παντερμαλής Χορηγός: Αρχαιολογικό Μουσείο Δίου. Φ ω τ ογ ρ α φ ι κή ανα π α ρά σ τ α σ η τ η ς αναδιάταξης των θραυσμά­ των τ η ς Υδραύλεως που βρέθη­ κε κατά τη δ ι ά ρ κε ι α των ανα­ σκαφών στο Δίον.

-

Π. Φ. Β.


Μ Ο Υ Σ Ι Κ Α

Ο Ρ Γ Α Ν Α

Α ρ . Κατ . : 3 8

---� -·ιjς λ. Μελέτη - ε π ίβλεψη: Χ. Χάλαρης Χορηγός: Μουσείο Αρχαίων και Βυζαντινώ ν Μουσικών Οργάνων Εν χρήσει κ υ ρ ίως κατά τ η δ ι ά ρ κε ι α ι ε ροτελε­ σ τ ι ών. Π ροέλευση ε ι κ . μ α ρτ υ ρίας: Σφράγισ μ α τ ο υ α ποθέτου τ ω ν Ιερογλυφικώ ν του Ανακτόρου της Κνωσσού. Αρχαιολογι κό Μουσείο Ηρακλείου Κρήτης ( 1 .600- 1 . 300 π .Χ.)

Α ρ . Κα τ . : 3 9

Κανών των Πυβαyορεiων (�τήpιο)

Μελέτη - επίβλεψη: Χ. Χάλαρης Χορηγός: Μ ουσείο Αρχαίων και Βυζαντινών Μουσικών Οργάνων Π ροέλευση εικ. μαρτυρίας: Ερυθρόμορφος Καλυκωτός κρατήρας. Εκτίθετα ι στο Μ ουσείο Sammlung Hashimoto στο Κιότο τ η ς Ιαπωνίας. (Β' τέταρτο του 4ου π . Χ . α ι . ) .


Μ Ο Υ Σ Ι

Αρ. Κατ . : 4 0

Κ Α

Ο Ρ Γ Α Ν Α

Tpiyωνo εn ιyόνειο με ορβοyώνειο αρμονι κό niνα ιια

Μελέτη - ε π ίβλεψη: Χ . Χάλαρης Χορηγό ς: Μουσείο Αρχαιολογικών και Βυζαντινών Μουσικών Οργάνων Π ροέλευση εικ. μ αρτυ­ ρίας: Ερυθρό μ ο ρφος γ α μ ι κό ς λ έ β η ς τ ο υ του Ζωγράφου ουτρού (4 3 0 π . Χ . ) Μ η τ ρ ο π ο λ ι τ ι κό Μ ο υ σ ε ίο τ η ς Ν έ α ς Υόρκης (Rogers Fund).


1 . Ο αντ ι κειμενικός μελετ ητής της Ελληνικής ιστορίας παρατηρεί ότι οι αρχαίοι Έλληνες ήσαν λαός τόσο πολύ στραμμέ­ νος σ τ η ν Τεχνολογία, ώστε α π ' τα βάθη των α ι ώνων τ η ν ε ίχε ή δ η « π ροβάλλε ι >> στο μ υθ ο θ ρ η σ κευτ ι κό ε π ίπ ε δ ο . Ο Π ρομηθεϊκός μ ύθος είναι καταλυτ ι κής σ η μασίας εν π ροκει μένω (Πλάτωνος << Π ρωταγόρας», 3 2 1 c) : Ο Π ρομηθεύς παρατηρεί ότι το νεοδη μ ι ούργητο ον <<άνθρωπος>> είναι γυμνό, ξυπόλυτο, άοπλο και άστεγο, σπεύδει δε να επανορθώση τ ο σφάλμα αυτό της Δημιουργίας, προσφέροντας στους ανθρώπους <<έντεχνον σοφίαν» (δηλαδή Τεχνογνωσία) και <<π υρ>> (δηλαδή Ενέργειαν). Έτσι γεννήθηκε η Τεχνολογfα τ ην επόμενη κιόλας μέρα της Δημ ιουργίας! τέτοιον βασική περί Τεχνολογίας αντίλη­ ψη είχε αυτός ο Λαός. Γι ' αυτό άλλωστε είχε και θεόν Τεχνολόγο (τον Ήφαιστο), και μυθικά γιγάντια ρομπότ όπως ο Τάλως, ο οποίος περιδιάβαζε ταχύτατα όλην την Κρήτη, κι έρριχνε βράχους θεόρατους πάνω στα πλοία των εχθρών. Ένας τέτοιος Λαός ήταν λοιπόν aνοιγμένος π ρος τ ι ς μ ηχανικές κατασκευές από πολύ νωρίς. 2. Για κάθε όμως μ ηχανολογική εξέλιξη, απαιτείται π ρώτα η ανάπτυξη εργαλείων κα ι εργαλειομ ηχανών. Ιδού, πρώτον, μερικά τέτοια παραδείγματα α π ' την Αρχαία Ελλάδα : - Τροχαλίες και πολύσπαστα χρησιμοποιήθηκαν για το Ερεχθείον, στο τέλος του 5ου οι. Αλλά κι α π ' τον 6ο ο ι . έχομε μεγά­ λου βάρους λίθινα στοιχεία με εντορμίες που δηλώνουν σφήνες για τη χρήση μ ηχανών αναρτήσεως. Πώς αλλιώς να εξηγη­ θή η α πότομη κατά τον 6ο ο ι . αντ ι κατάσταση των ξύλινων δοκών των ναών με πέτρινα επιστ ύλια; Η ανά πτυξη των μέσων μεταφοράς και ανυψώσεως είχε π ροφανώς π ροηγηθή. - Ο Βιτρούβιος εκφράζει τον θαυμασμό του π ρος τον Χερσίφρονα (αρχιτέκτονα του ναού της Αρτέμ ιδος στην Έφεσο), ο οποίος διέθετε σπουδαίες μ ηχανές μεταφοράς κα ι ανυψώσεως υλικών. - Στον Γλαύκο τον Χίον (6ος ο ι .) αποδίδουν τ ην εφεύρεση της συγκολλήσεως σιδήρου - Ο Η ρόδοτος (IV, 75) αναφέρει τ η χρήση του τόρνου αγγειοπλαστι κής. Αλλά και τόρνος μεταλλικών αντι κει μένων φα ίνεται πως χρησιμοποιόταν, όπως ο Γ. Βαρουφάκης απέδειξε μελετώντας τον κρατή ρα του Δερβενίου. - Ο Ή ρων ο Αλεξανδρεύς γράφει βιβλίο (τα << Μ ηχανικά>>) για να περιγράψη τα πέντε βασικά τεχνικά εργαλεία (μηχανι κός <<δυνά μεις>> τα καλεί) : βαρούλκον, μοχλός, πολύσπαστον, σφην, ατέρμων κοχλίας. - Επειδή δε ο ατέρμων κοχλίας θα γίνη βασικό συστατικό των αυτοματισμών τους οποίους θα εφεύρουν οι Αλεξανδρινοί, έχει ση μασία να θυμίσωμε πως ο κοχλίας αυτός ήταν ήδη γνωστός και στον Απολλώνιο ( 3ος ο ι . ) ο οποίος έγραψε και ειδικό σύγγραμ μ α <<περί κοχλίου».

Φτάνουν ίσως τα π ρώτα αυτά πα ραδείγματα μ ηχανικών εργαλείων, που συνιστούν τον <<π ροθάλαμο>> της Μ ηχανολογίας. Σ' αυτό το εισαγωγικό ση μείωμα για τ ι ς Μ ηχανολογι κές κατασκευές στην α ρχαία Ελλάδα, θ' αναφερθούμε τώρα συνοπτι­ κότατα σε μερι κές ειδικότερες εφαρμογές. 3 . Ξύλινα μ ηχανήματα (μεταφορικά και ανυψωτι κά κυρίως) υπήρχαν από πολύ παλιά. Εκείνο όμως που έδωσε τη μεγάλη ώθηση στην αρχαιοελληνική μ ηχανολογία φαίνετ α ι πως ήταν η a πόχτηση των σκληρών κραμάτων, όπως λ.χ. το <<κρατέρω­ μα>> (χαλκός και κασσίτερος), και ο σίδηρος βεβαίως α ργότερα (όλη η Ελλάδα <<εσιδηροφόρει» μας λέει κι ο Θουκυδίδης). Έτσι έγιναν εφικτές ορισμένες σημαντι κές εξελίξεις, χάρις στην κατασκευή ισχυρών οδοντωτών τροχών (για γερανούς λ.χ. με μειωτήρες 1 π ρος 200), μεταλλικών ελατηρίων παντός τ ύπου (σε καταπέλτες λ.χ., ι κανούς να εκτινάσσουν βάρη 80kg σε απόσταση 200m), και χιτωνίων και εμβόλων καλά συναρμοσμένων (για τ ι ς εμβολοφόρες αντλίες του Κτησιβίου, λ.χ., 3ος ο ι . π .Χ.) 4. Σημαντική βέβαια ώθηση στην αρχαιοελληνική Μ ηχανολογία θα δινόταν εάν είχε π ρολάβει να επεκταθή η εφαρμογή άλλων μορφών ενεργεfας, εκτός α π ' τη μ υϊκή δύναμ η (ανθρώπων και ζώων) : - Η δύνα μ η του ανέμου : Ο Ή ρων (1 ος ο ι . π .Χ.) είχε περιγράψει μιαν <<ανεμογεννήτρια>> που κινούσε μιαν εμβολοφόρο αντλία η οποία λειτουργούσε μ ιαν ύδραυλιν (το μουσ ι κό όργανο το οποίο ο επισκέπτης θα ιδή σε άλλο τ μ ή μα αυτής εδώ τ η ς


Εκθέσεως). Η σ η μ αντικότερη λεπτομέρεια αυτής της εφευρέσεως ήταν ο μ ηχανισμός μετατροπής τ η ς κυκλικής κινήσεως της φτερωτής, σε παλινδρομ ι κή ευθύγραμμη κίνηση του εμβόλου της αντλίας. - Η δύνα μ η του νερού: Αν εξα ι ρέσουμε τον υδροτροχό τ ης αθηναϊκής Αγοράς, ο «Ελληνικός νερόμ υλος» θα εμφανισθή πολύ αργότερα ( 1 ος μ . Χ . α ιώνας) στην Μ ι κρά Ασία . - Η δύνα μ η τ η ς φωτιός: Το π ρώτο και ση μαντι κότερο βήμα είχε γίνει όταν ο Ή ρων περιέγραψε τ ην α ι ολόσφαιρά του, η οποία περιστ ρεφόταν με ατμό . . . - Η δύνα μ η του ηλεκτρισμού: Εδώ η γνώση ήταν υποτυπώδης. Το «ήλεκτ ρον» (το κεχριμπάρι) που έλκει διάφορα υλικά <<ακριβώς όπως ο μαγνήτης έλκει το σίδηρο>>, ήταν πολύ γνωστό - και π ροερχόταν α π ' τη Βόρεια Θάλασσα, εκεί όπου ο Φαέθων χτυπ ήθηκε α π ' τον κεραυνό (άλλη μ ι α ορθή διασύνδεση ηλεκτρικών φαινομένων!). Αυτά, χωρίς καμ μ ι ά εφαρμογή. Κι όμως, αυτά θα ξαναθυμηθή ο W. G i l bert ύστερα από δυό χιλιάδες χρόνια ( 1 646 μ.Χ.) και θα τα ονομάση νis electrica . . . 5 . τέλος, αντί για μ ι α λεπτομερέστερη απαρίθμηση μηχανών (που δεν θ α τ αίριαζε σ ' αυτό τ ο συνοπτικό σημείωμα), είναι ίσως σκό π ι μο να υπογρα μ μ ισθή η έκταση των εφαρμογών της a ρχαιοελληνικής Μηχανολογίας : - Στις aνυψωτικές μ ηχανές βλ. λ.χ. Μ . Κορρέ : <<Από την Πεντέλη στον Παρθενώνα>>, Μέλισσα, Αθήνα, 1 992) - Στις ποι κίλες αντλίες (βλ. λ.χ. j . G . Landels, 'Έn g ineering i n the a ncient world", U n iνersity of Cal iforn i a Press, 1 98 1 ) - Στις στρατιωτ ι κές μηχανές τα χαλκότονα, τα αερότονα και τα τεράστια άρματα μάχης (40 έως 60 m ύψος) τις <<ελεπόλεις>> (βλ. λ.χ. Β . G i l l : << Les mecaniciens g recs>>, Seuil, Paris, 1 980, καθώς και Θ. Κορρέ : <<ΤΟ υγρόν π υρ>>, Βάνιας, Θεσ/νίκη, 1 995) - Στην Ναυπηγική (βλ. λ.χ. Χ . Λάζος : << Ναυτ ι κή τεχνολογία στην αρχαία Ελλάδα>>, Αίολος, 1 996). - Στην Αυτοματοποιητική (βλ. λ.χ. Δ. Καλλιγερόπουλος : <<Αυτοματοποιητική τ ο υ Ή ρωνος>>, Αθήνα, 1 996).

Ένα, πάντως, μ πορεί να λεχθή με βεβα ιότητα πλέον : Οι Έλληνες απ' την αρχαία, την ελληνιστική έως και τ ην βυζαντινή εποχή, είχαν ανα πτύξει μια λαμπρή Τεχνολογία, την οποία οι Άραβες παρέλαβαν και διέδωσαν π ρος τ ην Ευρώ π η . Είναι δε η διαπίστωση αυτή κίνητρο σπουδαίο για την καλλιέργεια τ η ς Τεχνολογίας και στη σύγχρονη Ελλάδα. Θ . Π . Τ.


Μ Η Χ Α Ν Ο Λ Ο Γ Ι Α

Κατασκευαστ ής: Δ. Γ. Κριάρης Μ ηχανή άντλησης ύδατος από μ ία χαμ ηλή στάθμη σε υψηλότ ε ρ η . Χρησι μεύει στην άρδευση αγρών, καθώς και στην άντληση υδάτων από τα βάθη πλοίου. Αποπλείτ α ι από ξύλινη κυλινδρική δοκό πάνω στην οποία είναι κολλημένο ξύλινο έλασμα, έτσι ώσπ να σχηματίζει έλικα. Γύρω από τον κοχλία υπάρχουν ξύλινα ελάσματα κολλημένα με π ίσσα και στερεωμένα με σιδερένιες τα ινίες. Στο ένα άκρο είναι π ροσαρμοσμένη ειδική χειρολαβή για τ ην περιστροφή του εργα­ λείου. Η μ ηχανή αυτή δίνει τη δυνατότητα άντλησης υδάτων σε μικρό ύψος. Πηγές : Α. Ρ. Ush er, History of Mechanicaf lnvensions,Dover, 1 988

Vit ru viu s , Βιβλίο Χ κεφ ΧΙ/Ι (αnόδοση-εnιμέλεια Σ.Ζερεφού),Θεασαλονίκη 1 997

Α. G . Drachmann, The screw of Archimedes, 'Άctes du V/11 Congres /nternationa/ Histoire des Sciences Florence" - Miιan, 1 95 6 ] . G . Landeιs, Engineering in the Ancient World, London

1 980

Δ. Γ. Κ.

Α ρ . Κατ . : 4 2

Πρέοσ Ααδιού 1ιpωνος Κατασκωαστής: Δ. Κριάρης Π ρόκειται για έναν aτέρμονα κοχλία ο οποίος στη ρίζπ α ι σε ο π ή με τ ύλο που του δίνει τ ην δυνατότητα να περιστρέφπαι δεξιά και αριστε­ ρά. Στρέφοντάς τον προς τ ην μια κατεύθυνση, α σ κούντ α ι μ εγάλες πιέσεις μ παξύ του κοχλία και ενός σταθερού ση μείου. Α υ τ ό ε π ι τ υγχάνετ α ι ό τ α ν η ο π ή μ έ σ α σ τ η ν ο π ο ία π ε ρ ι σ τ ρ έ φ π α ι ο κοχλίας β ρ ίσ κπ α ι σε σταθερή βάση τ πραγώνου σχήματος. Πηγές: Α. Ρ. Ush er, History of Mechanicaf lnvensions,Dover, 1 988

W. Schmidt, Herons von Alexandria, Leipzig 1 899

Kenneth D. White, Greek and Roman Technology, ιthaca Ν.Υ., 1 984

Δ. Γ. Κ.


Μ Η Χ Α Ν Ο Λ Ο Γ Ι Α

Α ρ . Κ ατ . : 4 3

Αναρροφητι κή Ι ιιaτaβλη πτι ιιή αντλία Κτηοι βίοu Κατασκευαστής: Δ. Κριάρης Η αναρροφητ ική αντλία είναι μια από τις σ η μαντικότερες εφευ­ ρέσεις του «Πατέρα» της Πνευματ ι κής, Κτησίβιου. Η αντλία α υτ ή χρησιμοποιείτ α ι α κόμα και σήμερα. Αποτελείτ α ι από κυλινδρικό δοχείο μέσα σ τ ο οποίο μ πορεί ν α κινηθεί ελεύ­ θερα έμβολο. Η κίνηση δημιουργεί κενό αέρος μέσα στον κύλιν­ δρο, και αναρρόφηση νερού το οποίο, μέσα α π ό λεπτό I σωλήνα, οδηγείτ α ι έξω από τον χώρο όπου είναι βυθι­ ! σμένη η αντλία. Ο συνδυασμός δύο τέτοιων αντλιών εξασφαλίζει συνεχή ροή αντλούμενου νερού. Π η γές: Α. Ρ. Usher, History of Mechanical lnvensions, Dover, 1 988

St. john Hope and Fox, Archaeologia 5, ( 1 957)

Β. Gille, Les Mecaniciens Crecs, la renaissance de /a Technologie, Paris 1 980 Α. G . Drachmann, Ktesibios, Philon and Heron,

Δ. Γ. Κ.

Α ρ . Κατ . : 44

Αλυσιδωτή αντλiα Φiλωνος Κατ ασκευαστής: Δ. Κριάρης Η αντλία αυτή είναι κατασκευασμένη από ξύλο και αποτελείται από δέκα κάδους μεταφοράς ύδατος οι οποίοι στη ρίζονται σε ξύλινο τ ροχό. Ο τ ροχός (διαμέτρου 8 0 περίπου εκατοστών, στην συγκεκριμένη ανακατασκευή) είναι εφοδιασμένος με ξύλινη φτερωτή η οποία κινούμενη από την ροή του ποταμού θέτει σε κίνηση και τον υπόλοιπο μ ηχανισμό. Μ ε τ η ν αντλία αυτή επιτυγχάνετα ι ανύψωση των υδάτων και μεταφορά τους μέσω κεκλιμένου επιπέδου στο επιθυμητό σημείο. Πηγές: Α. Ρ. Usher, History of Mechanical lnvensions,Dover, 1 988

St. john H o pe and Fox, «Excavations on the Site of the Roman City of Silchester», «Archaeo/ogia

Carra de Vaux Philo of Byzantium, Paris 1 95 3

Β. Gi l l e, Les Mecaniciens Crecs, la renaissance de la Technologie, Paris 1 980

F. D. Prager, Philon de Byzance, Pneumatics, Wiesbaden, 1 974

Δ. Γ. Κ.

s,, (1 957)

Α Study in Ancient Pneumatics, Copenhagen 1 948


Μ Η Χ Α Ν Ο Λ Ο Γ Ι Α

Α ρ . Κ ατ . : 4 5

Ανu�τι κή μηχανή νερού Περαχώpας Κατασκευαστής: Δ. Κριάρης

μ ηχανή αυτή α π οτελείται από ξύλινη σταθc:ρή βάση πάνω από υδατοδεξαμενή (φρεάτ ιο στασίμων υδάτων), εφοδια­ σ μένη με π c:ρ ι σ τ ρεφό μ ενο τ ροχό π ο υ φέρει οκτώ δοχεία στην π c:ριφέρειά του. Επι πλέον, συνδέc:ται με σύστη μ α δια­ φορικών τροχών έτσι ώστc: να μ π ορεί να παίρνει κίνηση α π ό ζώα που κινούνται σ τ ο οριζόντιο επίπεδο. Η

Πηγέ ς: R. Α. Tomιinson, "Perachora : The Remains outside the two Sanctuaries", ABSA (Aπnual of the British School at Atheπs), 64, ( 1 969) ) . P.Oieson, Greek and Romaπ Mechaπica/ Water - Liftiπg Devices: The History of a Techπo/ohy, Toronto 1 984

Δ. Γ. Κ.


Μ Η Χ Α Ν Ο Λ Ο Γ Ι Α

I

Α ρ . Κ ατ . : 46-4 7

Κατασκευαστής: Δ. Κριάρης Η μ ο ν ό κολος α ν υ ψ ωτ ι κ ή μ ηχανή του Ή ρωνος α π ο ­ τ ελείτ α ι α π ό κατακόρυφο στύλο α π ό ξύλο και με τη β ο ή θ ε ι α μ ι α ς τ ρ οχαλίας, δ ίνει τ η δυνατότ ητα ανύ­ ψ ω σ η ς δ ο μ ι κών υλικών ο ι κοδο μ ημάτων. Η δ ίκολος ανυψωτ ι κ ή μ ηχανή aνυψώνει δ ο μ ι κ ά υ λ ι κ ά κ ά τ ω α π ό ξύλ ι ν η γέφυρα σχήματος Π με τ η β ο ή θ ε ι α δ ύ ο τ ρ οχαλιών, μ ιας σταθερής και μιας κινητ ή ς . Δίνει ε π ίσ η ς τ η ν δ υν α τ ότ η τ α ο ρ ι ζο ν τ ί ω ν μ ετ α κι ν ή σεων ό τ α ν αυτ ή τ ο π ο θ c τ η θ ε ί π ά νω σ ε κατρακύλια.

Π ηγές : W. Schmidt, Herons von Alexan dria, L e i p z i g

1 899 Α. G . Drachmann, Α Note on Ancient Cranes, Histary of Technology, Oxford, 1 956

Δ. Γ. Κ.


Μ Η Χ Α Ν Ο Λ Ο Γ ί Α

Μελέτη - επ ίβλεψη : Μανόλης Κορρές Κατασκευαστής: Άρης Νομικός Χορηγός: Α' Ε Π ΚΑ Η χρήση γερανών σε μεγάλα οικοδο μ ι κά έργα τ η ς αρχαιότητος τεκμ η ριώνεται από ιστορι κές μαρτυρίες, απεικονίσεις και υλικά ευρήματα ή τεχνικές λεπτομέρειες διαφόρων λίθων. Κύρια συστατικά ενός γερανού ήσαν ο ιστός, το πολύσπαστον ανυψώσεως και το βαρούλκο. Ο ιστός αποτελείτο συνήθως από δύο γιγάντια ξύλα σε σχη ματισμό Λ. Την όρθωση και σταθε­ ροποίηση του ιστού εξασφάλιζαν διάφοροι επίτονοι τανυόμενοι με ιδιαίτερα πολύσπαστα. Τα πολύσπαστα περιελάμβαναν ξύλινες τ ροχαλίες, εγκατεστημένες, συνήθως ανά δύο, μέσα σε ισχυρές ξύλινες θήκες. Τα σχοινιά, πλεκτά ή απλώς στρεπτά, ήσαν από φυσικές ίνες. Το βαρούλκο, α ποτελούμενο από τον κύλινδρο ή άξονα και το σύστημα περιστροφής, ήταν απαραί­ τητο κυρίως για το χειρισμό του πολυσπάστου ανυψώσεως. Ήταν επίσης χρήσιμο και για τ ην ανέγερση ή τ ην καταβίβαση του ίδιου του ιστού κατά την εγκατάσταση του γερανού ή μετά την περάτωση τ ης εργασίας του. Λόγω της ανυπαρξίας τ ρό­ που μειώσεως των εξ αιτίας τ ριβών απωλειών μ ηχανικού έργου, η α πόκτηση τ η ς αναγκαίας ανυψωτικής δυνάμεως εβασίζε­ το κυρίως στο μεγάλο μ ή κος του μοχλοβραχίονος της δυνάμεως περιστροφής του βαρούλκου και όχι σε πολλαπλασιασμό του αριθμού των τ ροχαλιών. Η πα ρεχόμενη από κάθε εργάτη δύναμη ήταν σε όλες τις εποχές 1 8 - 20 χλγ. Συνεπώς η παρα­ γομένη από ένα γερανό δύναμ η ήταν 800 -1 000 χλγ. ανά εργάτη και η ταχύτης ανυψώσεως ήταν της τάξεως των 40 εκ. ανά λεπτό. Για τ ην ανύψωση, επομένως, των επιστυλίων του Πα ρθενώνος σε ύψος 1 2 μ, έπρεπε να εργάζονται στο βαρούλκο 1 Ο έως 1 6 εργάτες ε π ί μ ισή περίπου ώρα. Μ . Κ.


ΟΙΚΟΔΟΜ ΙΚΗ ΚΑΙ ΠΧΝΙΚΑ EPfA


Μέσα στο γνώ ρ ι μ ο τοπίο τ η ς ελληνι κής υπαίθρου - τόσο τ η ς η π ειρωτικής όσο κα ι τ η ς νησιωτικής - αναγνωρίζει κανείς κατασκευ­ ές και τεχνικές που ανάγονται σε χρόνους τόσο μ α κρυνούς, όσο και η π α ρουσία του ανθρώπου στη γη αυτή : είναι ο ι π εζούλες και οι αναλημματ ι κοί τοίχοι, οι μάντρες και τα μονοπάτια, οι καλύβες κα ι τα μαντριά, τα ξύλινα σκίαστρα και τα αλώνια, που αν και ταπει­ νής μορφής κρύβουν π ολλές από τ ι ς βασικές αρχές τ η ς ο ι κοδομ ι κής τέχνη ς. Είναι οι αρχές που δ ι έπουν τ ην χρήση των τ ριών βασ ι ­ κών δομ ι κών υλικών : τ ο υ ξύλου, τ η ς πέτρας κ α ι τ ο υ π ηλού. Κι όταν λέμε αρχές εννοούμε το σύνολο τ ω ν γνώσεων π ο υ α π αιτούνται για την σωστή χρήση των υλικών αυτών : το είδος, την καταλληλότ ητα, τον τ ρόπο α πόκτ ησης και μεταφοράς, τις τεχνικές κατεργα­ σίας, συνα ρμογής και συνεργασίας των μελών, την συμπεριφορά στις καταπονήσεις και στον χρόνο. Οι θεμελιώδεις γνώσεις ο ι κοδομ ι κής, επο μένως, ανάγονται σε πολύ πρώιμους χρόνους, όπως μαρτυρούν εξάλλου τα αρχαιολο­ γικά ευρή ματα - τα ίχνη των πασαλόπηκτων οι κιών στον Θεσσαλικό κάμπο (στην Αργισσά και το Σέσκλο, της 6ης και 5ης χιλιετίας π .Χ.) και τα λιθόκτιστα σ π ίτια της Π ρωτοκυκλαδ ι κής περιόδου της 4ης και 3ης χιλιετίας π . Χ . Κάποτε, η αγροτ ι κ ή κοινωνία κ α ι η ο ι κονομία π ο υ την στή ριζε εξελίχθ η καν σε μορφές π ι ο σύνθετες. Σ τ ο βόρειο Αιγαίο η εξέλιξη αυτή έγινε πολύ νωρίς : ήδη α π ό την 4η χιλιετία π . Χ . βλέπουμε πόλεις οργανωμένες (Πολιόχνη, Θερμή) με στιβαρά τείχη και πύλες, με καλοσχη ματισμένους δρόμους, δ η μόσια π ηγάδ ι α και κοινοτικά αποχετευτικά δίκτυα - που σ η μ α ίνει μελετη μένες κλίσεις και διατο­ μές, κα ι φρεάτ ι α ε π ι σκέψεως - μ ε δημόσια κτ ή ρι α και ο ι κοδο μ ι κά τετράγωνα που α π α ρτ ίζονται α π ό σ π ίτια μ ε αυλές και << μέγα ρα». Τα ευρή ματα μέσα στα σ π ίτια αυτά δείχνουν εξειδίκευση εργασίας : η μ εταλλοτεχνία βρίσκεται ήδη στην υ π η ρεσία του καθημερινού βίου - π ι θανόν και της οικοδο μ ι κής - ενώ οι κερα μοποιοί, οι ξυλουργοί και οι κτίστες είχαν ήδη δ ι αχωρίσει τις τέχνες τους. Την πορεία αυτή π ρος την αστικοποίηση την αναγνωρίζουμε στο νότιο Αιγαίο αρκετά χρόνια αργότερα. Εδώ όμως ο ι εξελίξεις είναι ραγδαίες : από την 2η χιλιετία π . Χ . και ύστερα η Κρήτη πα ίρνει το π ροβάδισμα : τα πρώτα ανάκτορα (γύρω στο 1 700 π.Χ.) είναι κατασκευές εντ υπωσιακές, τόσο για τον υψηλό βαθμό αρχιτεκτονικού σχεδ ιασμού που συνεπάγονται - γεγονός εξα ι ρετ ι κής σημα­ σίας, γιατί σ η μ α ίνει ότ ι η εμπειρία έχει ήδη μετουσιωθεί σε οργανωμένη γνώση και πειθαρχημένη εκτέλεση - όσο και για τ ι ς «νέες» τεχνικές που κάνουν την εμφάνισή τους. Π ρό κειται για την τεχνική τ η ς λαξευτ ής πέτρας (τ ης «ξεστ ής>> του Ο μ ή ρου) και την τεχνική των περίτεχνων ξυλοδεσιών που ενισχύουν τοίχους από πλινθοδομή ή α ργολιθοδομή και που γρήγορα εξελίσσοντα ι σε η μ ιαυτόνομα δομικά συστ ή μ ατα, τα οποία υποκαθι στούν τους τοίχους και εξασφαλίζουν μεγάλα, πολλαπλά ανοίγματα. Το ξύλο, φαίνεται, το γνώ­ ριζαν καλά - π ιθανότατα βοήθησε σ' αυτό η τέχνη τ η ς να υ π ηγικής που συμβαδίζει μ ε τ ην ο ι κοδομ ι κή - και ανέπτυξαν τεχνικές aντι­ σει σ μ ι κές aξιοζήλευτες α κόμη και σήμερα. Στο Ακρωτ ή ρ ι τ η ς Θή ρας, χάρη στην ηφαιστειακή σποδό που σφράγισε τον οικισμό, σώθη καν δ ι ώροφα και τ ριώροφα σ π ίτια της εποχής αυτής με κλιμακοστάσια, βαρειές εξώ π ορτες μ ε κλειδαριές, πολυάριθμα παράθυρα, τοιχογραφημένα δωμάτια αλλά και εγκα­ ταστάσεις υγιεινής στον άνω όροφο που δείχνουν μια ποιότητα ζωής η οποία εντυπωσιάζει α κό μ η και σ ή μερα. Στην μ υκηναϊκή Ελλάδα οι εξελίξει ς ακολουθούν άλλες διαδρομές : δεν είναι τόσο τα σ π ίτ ι α και τ α παλάτια που τραβούν την προ­ σοχή, όσο τα μεγάλα τεχνικά έργα: τα «κυκλώπεια>> τείχη των ακροπ όλεων, τα μεγάλα αναλήμ ματα, ο ι υπόγειες δεξαμενές νερού και ο ι εντυπωσιακοί σε μέγεθος και κατασκευή θολωτοί τάφοι που εξακολουθούν να π ροβληματίζουν τους μελετητές για την αρχιτεκτο­ νική σύλληψη και τ ην τεχνική τους. Είναι επίσης ο ι δρόμοι και οι γέφυρες, αλλά - πολύ περισσότερο - το κολοσσιαίο α ποστραγγιστ ι κό έργο της λίμνης Κωπαίδος. Και κάτ ι ακόμη, χά ρη στην α ποκρυπτογράφηση τ η ς Γρα μ μ ικής Β, οι κτίστες αποκτούν για πρώτη φορά όνομα : «τοιχοδόμοι»

(to - ko - do - mo).

Μετά α π ό μια περίοδο σιωπής και ασάφειας - τους «σκοτεινούς χρόνους>> όπως συνηθίσαμε να τους λέμε, αν και τελευταία όλο και πληθαίνουν οι πλη ροφορίες μας για τ ην περίοδο αυτ ή - η ιστορία του τόπου αλλάζει σελίδα. Την αρχιτεκτονική του «περίπου>> των π ροϊστ ορικών χρόνων την διαδέχεται η αρχιτεκτονική τ η ς α κριβείας. Τα σιδερένια εργαλεία που αντικατέστησαν τα χάλκινα βοη­ θούν σ' αυτό, είναι δε από άποψη μεταλλοτεχνίας aνυπέρβλη τ η ς ποιότητας. Η πέτρα υπερισχύει του ξύλου και του π ηλού - στην πέτρα, εξάλλου, η ακρίβεια έχει μεγαλύτ ερη α πόδοση κα ι διάρκεια - και η αρχιτεκτονική μορφή που εκφράζει την επιτομή τ η ς εποχής είναι ο ναός. Τα μνημεία δεν είναι πλέον βουβά, όπως των π ροϊστ ορικών χρόνων. Πλήθος από aρχαίες ε π ιγραφές κα ι φιλολογι κά κείμ ενα μας βοηθούν όχι μόνο να κατανοήσουμε τ ι ς κατασκευαστικές λεπτομέρειες αλλά και να τ ι ς κατονομάσουμε, ακόμη και οι αρχιτέκτονες μας είναι π ι α γνωστοί

(Ικτίνος, Καλλικράτης, Μνησικλής, κ.α.). Στο κλα σ ι κό σύγγρα μ μ α του Α. Ορλάνδου, Τα υλικά Δο μ ή ς των


αρχαίων Ελλήνων, τ . Ι, 1 995, τ. 1 1 , 1 958, Αθήναι, υπάρχει ένας θησαυρός πληροφοριών για την οικοδομική τέχνη της αρχαιότητας : την λατόμευση και την μεταφορά των λίθων, τα εργαλεία, την σύνθεση των κονιαμάτων, τις ιδιότητες του ξύλου, τις συναρμογές και τους τρόπους δόμησης, ακόμη και στις συγγραφές της εργολαβίας. Από τις aρχαίες πηγές μαθαίνουμε επίσης για τις διάφορες μηχανές ανύψωσης και μεταφοράς δομ ι κών υλι κών και τα μετρητικά όργανα (π .χ. την διόπτρα και το οδόμετρο) που είχαν εφεύρει οι αρχαίοι έλληνες μηχανικοί για τις ανάγκες της δουλειάς τους. Αν οι ναοί, οι στοές και τα θέατρα βρίσκονται στην κορυφή των επ ιτευγμάτων της οικοδομ ικής τέχνης, τη βάση ορίζουν οι πολυ· σύχναστες πόλεις, τα δημόσια κτίρια - βουλευτήριο, πρυτανεία, γυμνάσια - και η πληθώρα των τεχνικών έργων μεγάλης κλίμακας που υποστήριζαν την ζωή των πόλεων αυτών : οι δεξαμενές με τα εξαιρετι κής ποιότητας στεγανά κονιάματα (όπως εκείνες της Δήλου και της Θήρας), τα υδραγωγεία (από τα πλέον σημαντικά τεχνικά επιτεύγματα, ακόμη και με τα σημερινά δεδομένα, είναι η σήραγγα της Σάμου, γνωστή ως <<Ευπαλίνειο Όρυγμα», του Μεγαρέως Ευπαλίνου), η αποξήρανση της λίμνης των Πτυχών στη νότιο Εύβοια (σώζεται και η σχετική σύμβαση του δήμου Ερετριέων με τον μηχανικό Χαι ρεφάνη), οι λιμενι κές εγκαταστάσεις, τα ναυπηγεία και οι αποθήκες (όπως η «σκευοθήκη του Φίλωνος») και τα οχυρωματικά έργα. Η μνημειακή αρχιτεκτονική των κλασικών χρόνων είναι άμεσα συνυφασμένη με τα Μαθηματικά και τη Γεωμετρία, αλλά και την αστρονομία, την γεωγραφία, την στατική, την ιστορία, την φιλοσοφία. Ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός προϋποθέτει ευρυμάθεια, πει­ θαρχία, οργάνωση . Ιδιότητες που περιγράφει πολύ παραστατικά ο Βιτρούβιος και αναγνωρίζει κανείς πίσω από τα σπουδαία οικοδο­ μικά και τεχνικά έργα που διασώθη καν ως τις μέρες μας. Κ. Π .


Ο Ι Κ Ο Δ Ο Μ Ι

Κ Η

Κ Α I

T E X N I K A

Ε Ρ Γ Α

Κατ . : 4 9

Αδpιάνειο uδpayωyεio. η δειaμnή Μελέτη - επίβλεψη: Τάσος Τανούλας Κατασκευαστ ής: Άρης Νομικός Χορηγός: Α' Ε Π ΚΑ _

Το π ρό π λ α σ μ α α να π α ρ ι σ τ ά τ η ν δ ε ξ α μ ε ν ή σ τ η ν ο π ο ία κατέληγε το νερό που έφερνε το υδραγωγείο που κατασκεύ­ ασε ο Ρωμαίος aυτοκράτορας Αδριανός κατά το 2 ο αι. μ . Χ . Η δεξα μενή που απεικονίζεται υπάρχει στ η δυτ ική κλιτύ του Λ υ κα β η τ τ ο ύ και κατασκευά­ σ τ η κε σ τ η θέση τ η ς α ρχα ίας δεξαμενής το 1 8 76. Η ανα π α ράσταση του τετρα­ κίονου π ρ ο π ύλου β α σ ίστ η κε στα σχέδια των j . Stuart και Ν . Reνett π ο υ τ ο α π οτ ύ π ω σ α ν στα μέσα τ ο υ 1 8ου α ι . Τμή μ α

τ ο υ σ τ υλοβ ά τ η δ ι α τ η ρε ί τ α ι στη θέση τ ο υ με βάσεις των δύο αντίστοιχων κιόνων, ενώ το ένα από τα δύο ενεπίγρα­ φα τ μ ή μ α τ α θριγκού δ ι α τ η ­ ρείτ α ι στον Εθνικό κήπο. Πηγές: J . Travlos, Bildlexikon zur Topographie des antiken, Athen, Tubingen (1 971 )

Α. Τ.

Α ρ . Κατ. : 5 0

Ρωμa}Ίιό uδpayωyεio της Αβήνaς (Αδpιάνειο) . Συμβατι κή napouσiaση των στaδiων ιιaτaσιιεuής

Μελέτη - επίβλεψη: Μανόλης Κορρές Κατασκευαστής:Άρης Νομικός Χορηγός: Α ' Ε Π ΚΑ Κ α τ ά τ η ν α ρχ α ι ό τ η τ α η μ ε τ α φο ρ ά ύδατος επί μεγάλων α ποστάσεων ακο- """'"""""1·'""'-:-".._.. λουθούσε συνήθως το σύστη μ α σταθε­ ρ ή ς δ ι α β α ρ ύ τ η τ ας ρ ο ή ς κα ι μ όνον σ π α ν ί ω ς ε κ ε ίν ο τ η ς δ ι α π ι έ σ ε ω ς εντ ός μ ετ αλλικών αγωγών ροής. Αναλόγως π ρος την μεταφερομένη ποσότητα και τη μορφή του αγωγού, η δια βαρύτητας σταθερή ροή απα ιτεί κλίση υδραγωγείου -0,2 - 0,4%. Η αδυναμία εξασφαλίσεως σταθερής κλίσεως επί του εδάφους, αλλά και η επιδίωξη προστασίας του νερού από κάθε μόλυνση, είναι οι λόγοι της κατασκευής των υδρα­ γωγείων εντός υ π ογ ε ίων σ η ρά γγων . Το σ ύ σ τ η μ α α υ τ ό άλλωστε πλην τ η ς μεταφοράς υ π η ρετούσε μερι κές φορές και την (δια μαστεύσεως) συλλογή υπογείων υδάτων. Η εξό­ ρυξη τ ων σ η ράγγων εγίνετο μέσω φ ρεάτων. Τα φρέατα α υ τ ά π α ρ έ μ ε ν α ν και μ ε τ ά τ η ν π ε ρ ά τ ω σ η τ ο υ έ ργ ο υ χρήσιμα γ ι α τ ι ς αναγκαίες ε π ι θεωρήσεις και επισκευές. Για τον ορισμό της πορείας ενός υδραγωγείου ήταν απαραίτητη μια εξα ι ρετι κής λεπτότητας μελέτη, η οποία έπ ρεπε να λαμ­ βάνει υπ ' όψιν τεχνι κούς, γεωλογ ι κούς, οι κονομ ι κούς, και συχνά στ ρατηγι κούς παράγοντες. Η μελέτη αυτή καθόριζε εν τέλει τις θέσεις και τα βάθη των φρεάτων. Για τ ην εύρεση

;;9;_:;��;:�:1� r'771r:--�-l

: ���ΞΞΞ��������

τ ω ν υ ψ ο μ έτ ρ ω ν τ ω ν σ τ ο μ ίων, των φ ρεάτων και τον έλεγχο της κλίσε­ ως τ η ς σ ή ρ α γγα ς α ν α γκα ίος ή τ α ν ο χωροβάτης, ενώ για την κατεύθυνση τ η ς εκσκαφής, ώστε ν α εξασφαλίζετα ι η συνάντ η σ η των δ ι α -

φόρων, ανεξαρτήτως εκτελουμένων τ μ ημάτων της σήραγγας, αναγκαία ήταν η G roma, ή κάποια γωνιομετρική διόπτρα. Συχνά η συνάντηση εδαφών μειωμένης αντοχής επέβαλλε τ ην εξασφάλιση τ μ η μάτων της σ ή ραγγας ή των φρεάτων με κτιστές επενδύσεις. Ισχυρά, εξ' άλλου, υδραυλικά κονιάματα ήταν συνήθως αναγκαία για τη διαμόρφωση του π υθμένας τ η ς σ ήραγγας σε ομαλή αύλακα. Σε άλλες περιπτώσεις το νερό έρρεε σε κλειστούς σωλήνες εγκατεστη μένους στον πυθμένα τ η ς σή ραγγας. Η συνεχής συσσώρευση αραγωνιτι κών και άλλων αποθέσεων σε αύλα­ κες και αγωγούς επέβαλλε τ η ν τ α κτ ι κή συντ ή ρ η ση τ ων υδραγωγείων. Μ. Κ.


Ο Ι Κ Ο Δ Ο Μ Ι Κ Η

Κ Α I

Τ Ε Χ Ν Ι Κ Α

Ε Ρ Γ Α

Μελέτη - επίβλεψη: Τάσος Τανούλας Κατασκευαστ ής: Γιώργος Κανέλλα ς Χορηγός: Α' ΕΠΚΑ Οι οροφές των πλαγίων πτερύγων των Προπυλαίων ή τ αν ξύλινες, καθώς και η κεκλιμένη στέγη πάνω στην οποία στη­ ριζόταν τα μαρμάρινα κεραμίδια. Ιδιαίτερα εντυπωσιακή και τολμ ηρή είναι η κατασκευή της οροφής της μεγάλης αίθου­ σας που αποκαλείτ α ι σ ήμερα συμβατ ι κά Πινακοθήκη: η ξύλι­ νη οροφή καλύπτει ένα ελεύθερο άνοιγμα 8,96 μ. Χ 1 0, 7 μ . κ α ι δ ε ν σ τ η ρ ίζετ α ι σ ε κανένα ενδ ι ά μ ε σ ο υ π οσ τ ύ λω μ α . Υπολογίζεται ότι παρά τ ο μεγάλο άνοιγμα και τ ο τεράστιο υπερκείμενο βά ρος τ ο μέγιστο βέλος κάμψης θα ήταν 1 , 3 εκατοστά του μέτρου. Αυτό είναι πολύ εντυπωσιακό δεδομέ­ νου του μεγάλου βά ρους τ η ς υπερκείμενης στέγης χωρίς ζευκτά (τα ζευκτά δεν ήταν σε χρήση κατά τ ην κλα σ σ ι κή εποχή). Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχουν οι μορφές των μαρμάρι-

νων κεραμίδων που καλύπτουν τ ην τρικλινή στέγη και ειδικά η γιγάντια κεραμίδα που εφηύρε ο Μνησικλής για να καλύψει την περιοχή μεταξύ του κεντρ ι κού κτι ρίου και τ ης βόρεια ς πτέρυγας. Πηγές: Α. Τανούλα ς, Μ. ιωαννiδου, Α. Μωραϊτου, Μελέτη αποκαταστάσεως των Προπυλαίων,

Α. Τ.

Αθήνα 1 994


Ο Ι Κ Ο Δ Ο Μ Ι Κ Η

Κ Α I

T E X N I K A

Ε Ρ Γ Α

Κατασκευαστ ής: Κ. Αλεξόπουλος Χορηγός: Α' ΕΠΚΑ

Εργαλεία για τα π ρώτα στάδια της κατεργασίας του μ αρμάρου: κο π ίδι, π ι κούνι, βελόνι, φαγάνα, θρα π ίνα, ντισλίδικο, στενή φαγάνα, λάμα, λαμάκι, ποντίλι. Ε ργαλεία για τα τελευτ α ία στάδια της κατεργασίας του μαρμάρου: φαγάνα λουκλούδικη, ντισλίδικο λουκλούδικο, ντ ισλιδάκι λουκλούδικο, λά μα λουκλούδικη, γλώσσα ντισλίδικη, γλώσσα λουκλούδικη, γλώσσα, κόπανος, βελονάκι, κουμπάσο (διαβή­ τ ης). Ο

όρος λουκλούδικος δηλώνει ότι χρησιμοποιείτα ι για λουκλουδιές, δηλαδή για κοίλες γλυφές.

Πηγές: Λ. Κ. Ορλάνδος, Τα υλικά δομής των αρχαίων Ελλήνων και οι τρόποι εφαρμογής αυτών, τ.2, Αθήναι, 1 958


ΜΠΑΛΛΕΥΠΙtΗ ΚΑΙ Μ ΠΛΛΛΟΥΡΠΑ


Οταν ο Ανθρωπος άρχισε να χρησιμοποιεί τα μ έταλλα, διαπίστωσε αμέσως τ ι ς εξα ι ρετ ι κές ιδιότ ητες κα ι τ ην υπεροχή τους, σε πολλές περιπτώσεις, ως π ρος τους λίθους, τα ξύλα τον π ηλό και τα άλλα υλικά με τα οποία κατασκεύαζε τα εργα­ λεία, τα όπλα και τα άλλα αντι κείμενα που εξυ π η ρετούσαν τις ανάγκες και τους σκοπούς του. Η διάγνωση της μεγάλης χρη­ σι μότ ητας των μετάλλων τον οδήγησε με τον καιρό στη συστηματ ι κή και επ ίμονη αναζήτηση τ ους, για να μ πορεί λοιπόν να τα ανακαλύπτει και να αξιοποιεί τ ι ς δυνατότητες, που του π ρόσφεραν, ανέπτυξε διάφορες σχετι κές δραστ ηριότ ητες, που ήταν αλληλένδετες και συνάμα ανεξά ρτητες η μ ία από την άλλη. Τα μέταλλα είναι διαφόρων ειδών και ευρίσκονται στην επιφάνεια του εδάφους ή στο υπέδαφος είτε σε ελεύθερη μεταλ­ λική κατάσταση (δηλ. ως ··aυτοφυή··, όπως π .χ. ο χρυσός) είτε σε χ η μ ι κές ενώσεις με άλλα α μέταλλα στοιχεία, όπως π .χ. με θείο, με άνθρακα, με οξυγόνο κ.ά. Οι εν λόγω ενώσεις καλούντα ι μεταλλεύματα. Τα ··aυτοφυή··, δηλ. τα ελεύθερα ή καθαρά μέταλλα κατά κανόνα είναι σπάνια κα ι γι' αυτόν ακριβώς το λόγο η Ε ποχή των Μετάλλων, δηλ. η δεύτερη, μετά την Εποχή του Λίθου, μεγάλη εποχή του Πολιτισμού, που συνεχίζεται ως σή μερα, άρχισε ουσιαστι κά από τότε που ο Ανθρωπος επέτυ­ χε τ ην παραγωγή μετάλλων με την τ ήξη των μεταλλευμάτων τους. Το γεγονός αυτό είχε κολοσσιαία σημασία για τ ην περαι­ τέρω εξέλιξη του Π ολιτισμού. Η Εποχή του Λίθου και η Εποχή των Μετάλλων δεν έχουν βέβαια τα ίδια χρονικά όρια έναρξης και λήξης σε όλες τις περιοχές. Η κάθε Εποχή διακρίνεται για τα δικά της χαρακτ η ριστι κά, εκείνο όμως ως προς το οποίο διαφέρουν ριζικά μεταξύ τους, είναι ο ρυθμός των πολιτισμικών εξελίξεων. Η Εποχή του Λίθου διή ρκεσε, ως γνωστόν, εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια, ενώ η Εποχή των Μ ετάλλων άρχισε, όπως π ι στεύεται, γύρω στο 7 .000 π . Χ . Κατά την π ρώτη συνέβησαν ασφαλώς σπουδαί­ ες πολιτ ισμικές εξελίξεις, από τότε όμως που ανέτειλε η Εποχή των Μετάλλων μέχρι σήμερα, δηλαδή μέσα σε 9 . 000 μόνο χρόνια περίπου, ο Ανθρωπος από κάτοι κος των σπ ηλα ίων και των μ ι κρών Νεολιθι κών οι κισμών επέταξε στα άστ ρα, κυριολε­ κτ ι κά και μεταφορικά. Το γεγονός αυτό οφείλεται π ρωτίστως στην χρήση των μετάλλων. Οι ποσότητες των μετάλλων ή των μεταλλευμάτων μέσα στην γη α ποτελούν τα μεταλλοφόρα κοιτάσματα, αυτά δε είναι διαφόρων ειδών, μεγεθών και ποιοτήτων. Κατά κανόνα δεν είναι ορατά στην επ ιφάνεια του εδάφους, ενίοτε μάλιστα ευρί­ σκονται σε σχετι κά μεγάλα βάθη . Η ανακάλυψη και η π ροσπέλαση των κοιτασμάτων απα ιτούσε συνήθως τη διάνοιξη δαιδα­ λωδών υπογείων στοών μ εγάλου μ ή κους, καθώς και φρεάτων (ή ·ψυχαγωγίων ·, όπως τα έλεγαν οι αρχα ίοι) για τον εξαερι­ σμό των υπογείων έργων γενικά. Η εξόρυξή τους δεν ήταν εύκολη, επειδή τα μεταλλεύματα είναι συνήθως ύλες σκληρότα­ τες. Δυσχερής ήταν ε π ίσης και η μεταφορά του εξορυσσόμενου υλικού από τα έγκατα της γης στο ύπαιθρο. Ολες οι εργα­ σίες που σχετ ίζοντα ι με την ανακάλυψη, τ ην π ροσπέλαση και την εξόρυξη των κοιτασμάτων ανήκουν στη δραστ η ριότητα του Ανθρώπου, που φέρει το όνομα Μεταλλευτι κ ή . Οι εργασίες αυτές ήταν πάντα δύσκολες κα ι απαιτούσαν διαρκή και μεγάλο μόχθο. Για να παραχθούν τα περιεχόμενα μέταλλα, τα μεταλλεύματα έπρεπε εν συνεχεία να υποβληθούν σε τήξη μ έσα σε ειδικές καμίνους και σε υψηλές θερμοκρασίες. Οταν το μετάλλευμα ήταν πλούσιο σε περιεκτικότ ητα μετάλλου, υπεβάλλετο σε τ ήξη κατ' ευθείαν μετά την εξόρυξη, σε πολλές περι πτώσεις όμως, και ιδίως όταν ήταν φτωχό ή υπήρχαν σ' αυτό άλλες π αντ οει­ δείς π ροσμίξεις, υπεβάλλετο π ροηγουμένως σε ειδική ε πεξεργασία μέσα σε κατάλληλες εγκαταστάσεις, δηλαδή στα μεταλ­ λουργικά εργαστήρια, με κύριο σκοπό την απομάκρυνση των "άχρηστων" συστατι κών του, για να καταστεί δυνατή η καλή τήξη του. Η επεξεργασία και ο καθαρισμός του μεταλλεύματος, ο λεγόμενος εμ πλουτ ισμός, α π οτελούσε ένα μεγάλο μέρος της πρα κτ ι κή ς διαδι κασίας τ η ς παραγωγής μετάλλων. Το κάθε μέταλλο είχε συγκεκριμένες ιδιότητες, για να τις βελτιώσουν λοι πόν ή για να προσθέτουν σ' αυτό νέες, οι μεταλ­ λουργοί π ροέβαιναν σε μ ίξεις ενός μετάλλου με άλλα, ένα ή περισσότερα με κατάλληλες φυσικά αναλογίες, και εδη μιουργού-


. σαν κράμ ματα, που τους ΕπέτρΕπαν τ ην κατασ κc:υή πολύ καλύτc:ρων αντι κΕι μένων. Χαρακτη ριστ ι κό παράδΕιγμα το κράμμα χαλκού κα ι κασσίτc:ρου, δηλαδή ο μ π ρούντζος (ή κρατέρωμα), του οποίου οι ιδιότ ητc:ς Είναι πολύ διαφορc:τ ικές και καλύτc:­ ρΕς από ΕΚΕίνΕς που έχΕι μόνο του το κάθΕ συστατι κό του (χαλκός-κασσίτc:ρος). Η μΕγάλη πολιτισμική πc:ρίοδος που ονομά­ ζc:ται Εποχή του Χαλκού (3 .000 - 1 . 1 00 π .Χ. πc:ρίπου) Είναι ουσιαστ ι κά Εποχή του Μ π ρούντζου. ΒΕλτίωση και αύξηση τω ιδιοτ ήτων Ενός μc:τάλλου Επc:τύχαιναν σΕ ορισμένΕς πc:ρι πτώσΕις μΕ την υποβολή του σΕ θc:ρμική και άλλη κατc:ργασία, όπως συνέβαινΕ π .χ. μΕ τον σίδηρο, που μΕ την 'Ένθράκωση" κα ι την "βαφή" του τον μc:τέτρΕπαν ΟΕ χάλυβα. Οπως γράφΕι ο καθη­ γητής Γ. Βαρουφάκης (Αρχαία Ελλάδα και Ποιότητα, Αθήνα 1 996, σ. 32), ... ο σίδηρος ως π ρώτη ύλη για c:ργαλΕία ή όπλο ΕισέρχΕται . . . . στην ιστορία του πολιτισμού όχι α π ό τότΕ που ο άνθρωπος έμαθΕ να τον Ελc:υθc:ρώνΕι από τα μΕταλλΕύματά του, αλλά α π ό τότc: που ανακάλυψΕ τον τ ρόπο να τον μΕτατρέπΕι ΟΕ χάλυβα". ΟλΕς οι c:ργασίΕς που σχc:τίζονται μΕ τ ην ΕΠΕξc:pγασία και μΕ την τ ήξη του μΕταλλΕύματος για τ ην παραγωγή των μc:τάλ­ λων, μΕ την δ η μ ι ουργία κραμάτων και μΕ την κατc:ργασία των μc:τάλλων για τ ην βΕλτίωση και την αύξηση των ιδιοτήτω τους ανήκουν στην δραστ ηριότητα του Ανθρώπου, που ονομάζc:ται Μc:ταλλουργία. Η άσκηση της Μc:ταλλουργίας, όπως άλλωστΕ κα ι της Μc:ταλλΕυτικής, απα ιτούσΕ πολλές γνώσΕις δ ιαφόρων Ειδών, αυτές όμως, Είναι c:υνόητο, α ποκτήθηκαν από τους μΕταλλουργούς σταδιακά. Ο κύριος σκοπός της άσκησης της Μc:ταλλc:υτικής και της Μc:ταλλουργίας ήταν το να παρέ­ χουν τις π ρώτc:ς ύλΕς για την άσκηση τ ης ΜΕταλλοτΕχνίας, που ΕίχΕ ως αντ ι κΕίμΕνο την κατασκc:υή των παντός Είδους μc:τάλλινων αντι κΕι μένων. Η Μc:ταλλΕυτ ική, η Μc:ταλλουργία και η Μc:ταλλοτc:χνία έπα ιξαν πολύ ση μαντ ικό ρόλο στην Εξέλιξη του Πολιτισμού στο Ελλαδικό χώρο, από τ ην 5η τουλάχιστον χιλιc:τία π .Χ . κα ι μέχρι το τέλος των αρχαίων χρόνων. Οι Επ ιδράσΕις τους άρχισα να γίνονται πιο έντονΕς και π ι ο πολλές μc:τά την έναρξη της Εποχής του Χαλκού, σ' αυτό δΕ συνέβαλΕ ασφαλώς κα ι το ότι πολλές π c:ριοχές του Ελλαδικού χώρου πc:pιΕίχαν Εξα ι ρc:τικά και ποι κίλα μc:ταλλοφόρα κοιτάσματα. Η Εκμc:τάλλc:υση αυτών των κοιτασμάτων, όπως δΕίχνουν οι σωζόμΕνΕς υπόγΕιΕς μc:ταλλc:υτικές στοές στον Θορικό του ΛαυρΕίου, στην Σίφνο κ.α. άρχισΕ ήδη από τ η ν τ ρ ίτη χιλιc:τία π.Χ. κα ι ΕίχΕ ως αποτέλΕσμα την παραγωγή αργύρου, μολύβδου κα ι χαλκού. Σπουδαίο μc:ταλλΕία χαλκού ΕλΕιτούργησαν λίγο α ργότc:ρα και στην Κύπρο. Για τ ην απόκτηση μc:τάλλων οι ΕλληνΕς, ήδη α π ό τους προl'­ στορικούς χρόνους, Εταξίδc:υαν και ΟΕ άλλΕς χώρΕς μακρυνές. Η Εκστρατc:ία των Αργοναυτών στην Κολχίδα για να πάρουν το · χρυσόμαλλο δέρας, υποδηλώνΕι, κατά την γνώμη ορισμένων Ειδικών, ένα υπc:ρπόντιο ταξΕίδι μΕ αυτό τον σκοπό. Κατά τους Ι στορικούς χρόνους η χρήση των μc:τάλλων συνΕχίσθηκΕ μΕ αλματώδη διάδοση κα ι ανάπτυξη, που οφΕίλοντο σΕ μΕγάλο βαθμό στην τΕχνολογική πρόοδο τ η ς Μc:ταλλc:υτι κής και της Μ c:ταλλουργίας. Η Εν λόγω πρόοδος προκάλc:σΕ ή έδωσΕ ώθηση ΟΕ μΕγάλΕς ΕξΕλίξΕις ΟΕ όλους σχΕδόν τους τομΕίς του δημοσίου και του ιδιωτ ι κού βίου, ΕΠΕιδή Εδη μ ιούργησε: νέα οικονο μ ι κά, τε:χνολογικά και κοινωνικά δΕδομένα. Από την αρχή πc:ρίπου της πc:ριόδου, στα χρησιμοποιούμΕνα μέταλλα π ροστέθηκΕ και ο σίδηρος, του οποίου η χρήση άνοιξΕ ένα νέο κΕφάλα ιο στην Ιστορία του Ανθρώπου, καθώς κα ι νέα καλύ­ τc:ρα κρά μματα. Ορισμένα από τα μέταλλα, όπως ο χρυσός και ο άργυρος, Είχαν κατ ' Εξοχήν μΕγάλη ο ι κονο μ ι κή αξία, μΕ όλα τα συναφή Επα κόλουθα, από τα τέλη όμως του Ζ ' α ιώνα και μc:τά η αξία τους έγινΕ ακόμη μΕγαλύτc:ρη, ΕΠΕιδή τότc: καθιc:ρώθη κΕ ως ανταλλακτι κό μέσο στις σχέσΕις των κρατών και των ατόμων το νόμισμα. Η σ η μασία του νέου μέσου φαίνΕται καθαρά από το ότι, όσΕς πόλΕις-κράτη έτυχΕ να διαθέτουν δ ι κά τους μc:ταλλΕία και δ ι κό τους νόμισμα, Είχαν πολύ διαφορc:τ ι κή Εξέλιξη, από ΕκΕίνΕς που δΕν διέθc:ταν. Εάν π.χ. η Αθηναϊκή Δημοκρατία δΕν c:τύχαινΕ να ΕκμΕταλλΕύc:ται τα μΕταλλΕία αργύρου του ΛαυρΕίου, η Εξέλιξη της ασφαλώς θα ήταν πολύ διαφορc:τική, και Εάν ο Φίλι π πος ο Β' τ η ς ΜακΕδονίας δΕν ΕίχΕ τον χρυσό και τον άργυρο α π ό τα μc:ταλλΕία του Παγγαίου, ασφαλώς δΕν θα ΕίχΕ κατορθώσΕι, όσα κατόρθωσΕ. Οι α ρχαίοι ΕλληνΕς γΕνικά Επιδόθη καν μΕ μΕγάλο ζήλο στην Μc:ταλλc:υτική και τ ην Μc:ταλλουργία (j . F . Healy : Μ ί π ί π g a n d M eta l l u rgy i n the G reek and R o m a n world, London 1 9 78) μΕ δ η μ ιουργία μέσων, που συνέβαλαν σ τ η ν γΕνικότc:ρη άνοδο του Π ολιτισμού. Κορυφαίο παράδΕιγμα η Εκμc:τάλλc:υση των μc:ταλλΕίων του ΛαυρΕίου από τους Αθηναίους των κλασ ι κών χρό­ νων (Κωνσταντ ίνος Η. Κονοφάγος : Το αρχαίο Λαύριο και η Ελληνική τΕχνική παραγωγής του αργύρου, Αθήνα 1 980), όπου, σύμφωνα μΕ τις μαρυρίΕς των αρχαίων συγγραφέων και μΕ τα σωζόμΕνα μνημΕία και παρά το ότι τα aργυρούχα μc:ταλλΕύ­ ματα του τόπου ήταν σχc:τι κά φτωχά ΟΕ πc:pιΕκτικότητα α ργύρου, c:ση μΕίωσαν αξιοθαύμαστα Επ ιτΕύγματα τόσο ως προς την σχc:τική τΕχνολογία κα ι την οργάνωση της Εκμc:τάλλΕυσης όσο και ως π ρος τ η ν ποσότητα και τ ην ποιόηττα τ η ς πα ραγω­ γής των μc:τάλλων. Η π ροϋπόθc:ση όλων αυτών των Επιτc:υγμάτων ήταν βέβαια η πρόοδος της τΕχνολογίας. Πολύ αξιόλογα μΕταλλΕία ΕλΕιτούργησαν Επίσης κατά τους ιστορι κούς χρόνους στην Σίφνο, τ ην Θάσο, το Παγγαίο κ.ά. Ως δΕίγμα τ η ς τc:χνολογικής προόδου στα αττ ι κά α ργυρΕία ΕκτίθΕνται το ομοίωμα Ενός ι:ιλυντη ρίου του μc:ταλλΕύματος, δηλαδή ΕΚΕίνης της Επινόησης των Αθηναίων, που κατέστ ησΕ δυνατ ή την Εκμc:τάλλΕυση όλων σχΕδόν των aργυρούχων κοι­ τασμάτων του ΛαυρΕίου και τ ην Εξακόντ ιση της πα ραγωγής του α ργύρου και του μολύβδου στα ύψη. Για το Εκτ ιθέμΕνο ομοίωμα της Αθηναl'κής ΕνΕπίγραφης στήλης μΕ τον νόμο του 3 75 π.Χ., που όριζΕ τον έλΕγχο της ποιότητας των Αθηναl'κών αργυρών νομισμάτων, βλ. το Εισαγωγικό Ση μΕίωμα για τα Μc:τρητι κά Οργανα. Ε. Χ . Κ.


Μ Ε Τ Α Λ Ε Υ Τ Ι Κ Η

Κ Α I

Μ

Ε Τ Α Λ Λ Ο Υ Ρ Γ Ι Α

Α ρ . Κατ . : 5 3

ΠpόnAaoμa εn ιypa9ής ΕΑεuσfνaς Χορηγός: ΕΛΟΤ Ενεπ ίγραφη στήλη τ ο υ 4ου α ιώνα π . Χ . Το κείμενό τ η ς αναφέρεται σε μ ία πα ραγγελία για τ η ν κατασκευή μ π ρ ο ύν τ ζ ι νων συνδέσμων ( ε μ π ο ­ λίων κ α ι π όλων) π ο υ θα έ μ π α ι να ν α ν ά μ ε σ α σ τ ο υ ς σ π ονδύλους τ ω ν κιόνων τ η ς Φιλώνε ι α ς Σ τ ο ά ς . Ένα ωραίο κτίσμα που θα αναγειρόταν μ π ρο σ τ ά από ένα παλαι ότερο, τ ο Τελεστ ή ρι ο τ η ς Ελε υ σ ίν α ς . Η ε π ι ­ γραφή αποτελεί ένα από τα αρχαιό­ τερα π ρότυπα και περιέχει τεχνικές κ α ι χ η μ ι κές π ροδιαγραφές για τ η ν κατασκευή τ ω ν συνδέσμων αυτών. Ενδιαφέρουσα είναι η αναφορά στη σύνθεση που θα έπ ρεπε να έχουν οι τ ελευτα ί ο ι , όταν κάπου λέει : ". . . χαλ κ ο ύ σ ε ε ρ γάσ ε τ α ι Μαριέω ς , κ ε κραμέ ν ο u, τ η ν δ ω δ ε κ ά τ η ν τ α ένδεκα μέρη χαλκού τ ο δε δωδέκα­ τ ο ν καααιτέρ ο u . . " θα έ π ρ ε π ε , δηλαδή, τ ο κράμα ν α παραχθεί στο Μ όριον της Κύπ ρου και στα δώδεκα μέρη, τα έντεκα να είναι χαλκός και το 1 /1 2 να είναι κασσίτερος. Αυτό, ό μ ω ς σ η μ α ίνει ό τ ι θα ε φ ή ρ μ οζαν ένα ε μ π ε ι ρ ι κό τρόπο ελέγχου, δια­ φ ο ρ ε τ ι κά θ α υ π ή ρχε ο κ ίν δ υ ν ο ς νοθείας. Τ ο π ρότυπο μ α ς δίνει επί­ σ η ς πληροφορίες για τ ι ς α κρ ι β ε ίς διαστάσεις των συνδέσμων και τ η χρήση του τόρνου στη διαμόρφωση του κράματος. .

Πηγές: Γ.Βαρουφάκη ''τεχνικοί προδιαγραψαί rou 4ou αιώνος π.Χ. " ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΦΗΜΕΡΙΣ ( 1 974)

Γ.Βα ρουφάκη, Δοκιμασία υλικών - Κλασσική Ελλάδα, Αθήνα 1 98 7

Γ. I . Β .

ΕΛΟΤ,


Μ Ε Τ Α Λ Ε Υ Τ Ι

Κ Η

Κ Α I

Μ Ε Τ Α Λ Λ Ο Υ Ρ Γ Ι Α

Μελέτη - επ ίβλεψη: Γ. Κακαβογιάννης, Ν . Λιανός Κατασκευαστ ής: Γ. Λιβανός Το πλυντ ήριο του μεταλλεύματος ήταν το κύριο μ έσο για την πα ραγωγή του α ργύρου στ ην Λαυρεωτ ι κ ή κατά τους κλασι κούς χρόνους. Τα μεταλλοφόρα κοιτάσματα τ η ς περιο­ χής είναι κατά κανόνα ανά μ ε ι κτα, α ποτελούντα ι δηλ. α π ό διάφορα μεταλλεύματα, ό π ω ς σιδη ρούχα, ψευδοαργυρού­ χα, χαλκούχα κ . α . , οι μεταλλευτές τ η ς όμως αναζητούσαν κυρίως, εκείνα π ο υ π ε ρ ι ε ίχαν a ργ υ ρούχο μ όλυβδο δ η λ . γαληνίτη (PbS) κ α ι κερουσίτη (PbC03). Για να ξεχωρίσουν τον γαληνίτη ή τον κερουσίτη από το εξο­ ρυχθέν μετάλλευμα, οι μεταλλευτές το άλεθαν σε μ ύλους, μέχρις ότου οι κόκκοι του α ποκτήσουν διάμετρο 0,001 μ. ή κα ι μ ι κρότερη. Εν συνεχεία το έφερναν στο πλυντήριο, εκεί δε, μέσα σε ε ι δ ι κές π ήλινες λεκάνες, που τ ις κινούσαν για

λίγο κυκλ ι κά και έντονα, το νερό π α ρέσυρε τους κόκκους όλων των άλλων συστατ ι κών του μεταλλεύματος, επειδή ήταν ελαφρότεροι, και άφηνε στον π υθμένα τους μόνο τους κόκκους του aργυρούχου μολύβδου (του γαληνίτη δηλαδή ή του κερουσίτη), που ήταν οι βαρύτεροι α π ' όλους. Οι παρα­ σ υ ρό μ ενοι κόκκοι των ελαφρών συστ α τ ι κών α ι ω ρούντο μέσα στο νερό. Ακολούθως άδειαζαν με π ροσοχή το νερό της κάθε λεκάνης μέσα στη δεξαμενή του πλυντ η ρίου, τους δε κόκκους του aργυρούχου μολύβδου, που είχαν κατακαθί­ σει στον π υθμένα τ ης, τους ά πλωναν στο Στεγνωτήριο του πλυντη ρ ίου , για να στεγνώσουν. Όταν το νερό των λεκανών έπεφτε μέσα στην δεξαμενή πολ­ λοί από τους κόκκους, που είχε παρασύρει, κατακάθιζαν σιγά


Μ Ε Τ Α Λ Ε Υ Τ Ι Κ Η

Κ Α I

- σιγά στον πυθμένα τ ης, όταν δε η δεξαμενή εγέμιζε, άνοι­ γαν τις οπές τ η ς και τότε το ακάθαρτο νερό κυλούσε πάνω στο επικλινές ε π ίπεδο και έπεφτε μέσα στο π ρώτο Αυλά κι. Από εκεί, π ο ρευόμενο εν συνεχεία μέσα σε δ ιαδοχικά και συνδεόμενα α υλάκια και φ ρεάτια κατέληγε στο τελευταίο φρεάτιο του «Κυκλώματος>> α π ό όπου, με άντληση, το έρι­ χναν πάλι μέσα στη δεξαμενή. Με αυτόν τον τ ρόπο τ ο νερό ακολουθούσε μόνο του (λόγω των καταλλήλων κλίσεων των aυλακιών και τ η ς υπερχείλισης των φρεατίων) μια πορεία 2 5 περίπου μέτρων κ α ι κατέληγε σ τ ο σημείο, α π ό ό π ο υ ξεκίνη­ σε, δηλ. στην δεξα μεν ή . Κατά τη διάρκεια αυτής της πορεί­ ας, όλοι οι κόκκοι των «αχρήστων>> συστατικών του μεταλ­ λεύματος, που είχε παρασύρει, κατα κάθιζαν στους π υθμένες των aυλακιών και των φρεατίων του πλυντηρίου, με αποτέ­ λεσμα το νερό να επιστρέφει στην αφετηρία του καθαρό και κατάλληλο να χρησιμοποιηθεί και πάλι. Ο κύριος σ κοπός του πλυντ η ρίου ήταν ο περιορισμός σε μεγάλο βαθμό της κατανάλωσης του νερού κατά τον καθα­ ρισμό μ εταλλεύμ ατος από τα μη χρήσιμα συστατ ι κά του, επινοήθηκε δε στην Λαυρεωτική, επειδή α κριβώς η περιοχή αυτή ήταν σχεδόν άνυδρη. Η χρησιμοποίηση του πλυντη ρ ί­ ου ά ρχισε εκεί π ιθανότατα κατά τα τέλη του 6ου σ ι . π . Χ. και απετέλεσε σταθμό στην εκμετάλλευση της περιοχής, επειδή επέτρεψε στους μεταλλευτές να εκμεταλλεύονται πλέον και τα κοιτάσματά τ ης, που ήταν φτωχά σε a ργυρούχο μόλυ­ β δ ο . Το μ εγ α λ ύ τ ε ρ ο μ έ ρ ο ς τ ο υ ο ρ υ κτ ο ύ π λ ο ύ τ ο υ τ η ς

Μ

Ε Τ Α Λ Λ Ο Υ Ρ Γ Ι Α

Λ α υ ρ ε ω τ ι κ ή ς α π οτελείτο, ως γνωστόν, α π ό π α ρ ό μ ο ι α φτωχά κοιτάσματα, αυτά δ ε ω ς τότε δεν ήταν εκμεταλλεύσι­ μα. Για την λειτουργία των πλυντη ρ ίων εχρησιμοποιείτο το νερό των βροχών. Αυτό οι μεταλλευτές το συγκέντρωναν και τ ο διατη ρούσαν σ ε μεγάλες υπαίθριες δεξαμενές, π ο υ έφεραν επένδυση από ά ριστο στεγανοποιητικό κονίαμ α . Επένδυση με ίδιο κονίαμ α έφεραν και όλες οι ορατές ε π ι φάνειες του πλυντ ηρίου. Π ηγές : A.Cordelles, Le Laurium, Marseille 1 869

Ph.Negris, 'Ίaνeries aπcieππes du Laurium", Aπnales de Mines ΧΧ (1 88 1 )

Κ . Κονοφά γος, Ή μέθοδος του Εμπλουτισμού των μεταλλευμάτων των αρχαίων Ελλήνων ει ς τα Ε π ίπ εδ α πλυντή ρ ι α τ η ς Λ α υ ρ ε ω τ ι κ ή ς ", Πραγματείαι της Ακαδημίας Αθηνών, Αθήναι 1 970 '

Ε. Κακαβογ ιάννης, "Μια νέα άποψ η γ ια την λειτου ργ ία των πλυντηρίων μεταλλεύματος τ ης λαυ­ ρ ε ω τ ι κ ή ς κ α τ ά τ ο υ ς κλα σ σ ι κούς χ ρ όνου ς " , Πρακτικά Α 'Σuμnοσίοu Αρχαιομετρίας της Ελληνικι]ς Αρχαιομετρικι]ς Εταιρείας, Αθήνα 1 992

Ε . Χ . Κ.


ΙΠΙΚΟΙΝΩΝΙΕΣ


Σ τ η νεώτ ε ρ η Ελλάδα ο ο ργ αν ι σ μ ός ε π ι κ ο ι ν ω ν ι ώ ν ή τ α ν τ α π ε ρ ίφ η μ α τ ρ ία Τ (τΤΤ, Ταχυδ ρ ο μ ε ίο , Τ η λεφων ί α , Τηλεγραφεία). Ο ι τρεις αυτές δράσεις διέπουν ω ς ένα βαθμό κ α ι σήμερα τ ις επι κοινωνίες, π ροσαρμοσμένες σ τ ι ς τεχνολογι­ ές εξελίξεις. Ο ι ίδιες όμως δράσεις είχαν θεμελιωθεί α π ό τους Αρχαίους Έλληνες. Με τ ην προσαρμογή της γραφής στη φωνητική τ η ς μορφή, η καταγραφή μ ηνυμάτων έγινε εύκολη και α κολούθησε η ανταλλαγή επιστολών με φορείς, συνήθως, τους φέροντες την επιστολή . Μ ι α τέτοια πρώτη περιγραφή αναφέρει ο Ό μ η ρος στην Ιλιάδα (Ζ, 1 69), όταν ο Π ροίτος στέλνει το Βελλεροφόντη στη Λυκία φέροντας κλειστή επιστολή στον βασιλιά, όπου τ ον παρότρυνε να τ ον σκοτώσει. Η Ταναγραία κόρη φέρει στα γόνατα επιστολή, "δίπτυχο", από τον αγαπημένο της. Στη συνέ­ χεια ακολούθησε, ιδιαίτερα για πολε μ ι κούς σκοπούς, η τέχνη τ η ς κρυπτογράφησης. Ευφυής και διάση μος (αλλά κα ι παρεξη­ γη μένος) ο όρος σκυτάλη, η μέθοδος των Σπαρτ ιατών. Ο Πλούταρχος στη ζωή του Λύσανδρου περιγράφει τη μέθοδο. Γύρω από ξύλινο κύλινδρο (τη σκυτάλη) τυλίγονταν τα ινία περγα μ ηνής. Κατά μ ή κος τ ης περιέλιξης καταγράφονταν σειρές του μ ηνύματος. Όταν ξετυλίγονταν η ταινία τα γρά μ ματα βρίσκονταν σε αταξία, η οποία δεν επέτρεπε να α ποκωδικοποιηθεί το μ ήνυμα . Ο παραλήπτης έπρεπε να περιελίξει την ταινία σε κύλινδρο (σκυτάλη) ίδιας διαμέτ ρου, οπότε το μ ήνυμα αποκαύπτονταν. Η τ ηλεγραφία στις μέρες μας συνδέεται με σή ματα Μορς, με δυαδικά σ ή ματα στην τ ηλεομοιοτυπία ή στο ηλεκτρονικό ταχυδρομείο, όλα προϊόντα της χρήσης του ηλεκτρ ι κού ρεύματος. Βέβαια η διάδοση γίνεται με ηλεκτρομαγνητ ι κή ακτινοβο­ ία και μάλιστα σήμερα με φωτεινή α κτ ι νοβολία. Δεν είναι λοι πόν περίεργο ότι για τ ηλεμετάδοση σημάτων οι Αρχαίοι Έλλη­ νες χρησιμοποίησαν οπτικά μέσα. Σήματα με φωτιές μας περιγράφει ο Ό μ η ρος στην Ιλιάδα (Σ,2 1 1 ), και ο Π αλλαμήδης φέρε­ ται ως ο εφευρέτης των δ ι κτύων, ώστε το φωτεινό σήμα να μεταφέρεται από κορυφή σε κορυφή. Έτσι το άνα μ μ α μιας ωτιάς, με καύση φρύγανων σε επ ιλεγμένο τ όπο, συνθ η μ α τ ι κά σ ή μα ινε μ ήνυμα και συνδυασμός χρονι κής αλληλουχίας σήμαινε συγκεκριμένο μ ήνυμα . Με τον τρόπο αυτόν έχουμε τ ην προϊστορία του τ ηλέγραφου. Τα δίκτυα αυτά χρησίμευσαν αι στους Μ ακεδόνες, ενώ στους βυζαντινούς χρόνους, για να αυξηθεί η εμβέλεια και η ευκρίνεια του σή ματος, προστέθη­ αν καθρέφτες. Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία κατέρρευσε όταν καταστράφη καν τα δίκτυά τ ης, το ίδιο και η βυζαντ ινή. Η μέθο­ δος αυτή των δι κτύων δεν α πέχει από τ η ση μερινή μεθοδολογία παρά μόνο ως π ρος το μ ή κος κύματος του φέροντος κυματος. Η επ ιλογή της θέσης των φρυκτωριών (αναμεταδοτών), τουλάχιστον στον ελλαδι κό χώρο, συμ π ίπτει σχεδόν με τ ι ς θέσεις όπου βρίσκονται οι σημερινοί αναμεταδότες τ ο υ ΟτΕ. Τα σή ματα αυτά ήταν μονοσή μαντ α . Ο Αινείας ο Τα κτ ι κός βελτίωσε το σύστ η μα με τον υδραυλικό τ ηλέγραφο, ένα συν­ δυασμό κλεψύδρας και συγχρονισμό με φρύκτο (δάδα) . Στοιχεία της κατασκευής μας δίνει ο Φίλων (Σύνταξη Μ ηχανι κής V, αθώς το βιβλίο του Αινεία " Π ολιορκη τ ι κά" δε διασώθη κε), όπως και ο Πολύβιος (Ιστορία Χ) και ο Πολύαινος (Στ ρατηγήματα IV) . Όμως κα ι η μ έθοδος αυτή αντιστοιχούσε σε π ροκαθορισμένα μ ηνύματα. Ο ίδιος ο Αινείας π ρότεινε μέθοδο α παλλαγμέ­ νη από π ροκαθορισμένες συμβάσεις, με δυνατότητα μετάδοσης γραπτού (τρόπος του λέγειν) μ ηνύματος. Σε δίσκο κυκλικό διατάσσονταν στην περιφέρεια 24 οπές που αντιστοιχούσαν στα γράμματα του αλφάβητου. Υπή ρχε και μ ία οπή έκκεντρη, που στην προέκταση τ ης α κτ ίνας της αντιστοιχούσε το π ρώτο γράμμα α . Ο πομ πός φώτ ιζε την έκκεντρη οπή και τ ην οπή του αντίστοιχου γράμ ματος, ώστε ο αποδέκτης καταγράφοντας τα γράμματα σχη μάτιζε λέξεις και φράσεις. Το σύστημα είναι καθαρά αναλογικό και φυσ ι κά περιορισμένης εμβέλειας .. Ακολούθησε η πλέον ιδιοφυής π ρόταση, της π υρσίας, των Κλεοξένη και Δημοκλείτου, με βελτ ιώσεις που μας τ ι ς μαρτυ­ ρεί ο Πολύβιος ( Ιστορία Χ). Μια μέθοδος που θα μ πορούσε να θεωρηθεί ψηφια κή, π ρόδρομος της σημερινής τεχνολογίας. Αυτ ή χρησιμοποιούσε δύο ομάδες πέντε πυρσών, που ο α ρ ι θ μ η τ ι κός συνδυασμός τ ους επέτ ρεπε τ ην α π ε ι κόνιση ενός συγκεκριμένου γράμματος. Δηλαδή έχουμε συνδυασμό δύο πεντά μ π ι των κωδίκων. Ο οπτικός τ ηλέγραφος είχε θεμελιωθεί. Στη Δύση μόνο το 1 6ο αιώνα μ . Χ . θα π ροταθεί ανάλογη μέθοδος, και μόνο το 1 8ο αιώνα μ . Χ . η Δύση θα ανακαλύψει τα δίκτυα. Τα π ράγματα περίμεναν το 1 8 3 3, τ ην εφεύρεση της ηλεκτ ρικής τ ηλεγραφίας για να ανατραπούν και τον 20 α ιώνα για να αντ ιληφθούμε τα πλεονεκτή ματα τ η ς ψηφιοποίησης και να ξαναγυρίσουμε στ ην οπτική επι κοινωνία, βασισμένη όμως σε άλλες α ρχές κα ι άλλη τεχνολογία . Στην τ ηλεφωνία δεν θα ανακαλύψουμε στις aρχαίες π ηγές ιδιαίτερα τεχνάσματα, παρά μόνο συστή ματα aντ ηχείων που


ενίσχυαν τον ήχο, με σχετι κή μ ι κρή εμβέλεια, χρήσιμα για στρατι ωτικούς σκοπούς. Ήταν το χωνί, χωρίς ιδιαίτερο ενισχυτικό σύστ η μα, που όμως με ευφυείς σχηματισμούς aντηχείων κατηύθυναν και ενίσχυαν το φωνητικό κύμα. Η σύντομη αυτή αναδρομή στα γνωστά α π ό τις π ηγές συστή ματα επι κοινωνίας υποδε ι κνύει τ η συνεχή ενασχόληση των Ελλήνων με τ ην τεχνολογική περιοχή που σή μερα χαρακτη ρίζετα ι ως υψηλή. Μια ενασχόληση, που αποσκοπούσε σε βελτίω­ ση των μεθόδων και σε π ρόταση νέων, βασισμένη στην επιστη μονική μεθοδολογία, έτσι ώστε σήμερα να μην απορούμε πως πολλά θα μπορούσαν να θεωρηθούν π ρόδρομες σκέψεις της σύγχρονης εποχής. Και χωρίς όμως αυτήν την υπερβολή, όλα δείχνουν πως η καλλιέργεια της τεχνολογι κή ς σκέψης ήταν στοιχείο του πολιτισμού των Αρχαίων Ελλήνων, ρίζες που κληροδοτήθηκαν, ώστε με όλη την απα ιτούμενη εξέλιξη να έχουμε το θαυμαστό κόσμο του σήμερα. Τελειώνοντας θα ήθελα να τονίσω τ η συμβολή του Μουσείου του Ο.Τ.Ε. και του Διευθυντού του κ. Σ . Πολυκράτ η στην ανάδειξη των τ ηλεπι κοινωνιακών μεθόδων των Αρχαίων Ελλήνων, με την ανάγλυφη αναπαράστασή τους και με μέθοδο συμμετοχής του επισκέ πτ η . Ν . Α. Ο.


Ε Π

Ι

Κ Ο Ι Ν Ω Ν Ι Α

Κατ . : 5 5

ΥδραυΑ ιιός τηλέypαφος Αινεfα Χορηγός: Μουσείο Τηλε π ικοινωνιακών συστη μ άτων ΟΠ Π εριγραφή αυτού τ ο υ ο ργ ά ν ο υ υ π ή ρχ ε σ τ ο β ι β λ ί ο τ ο υ Α ι ν ε ία τ ο υ Τακτι κού Πολιορκητ ι κές, που α π ωλέσθ η . Διασώθηκε η περιγραφή τ ο υ α π ό τ ον Π ολ ύ β ι ο , τ η ν ονομασία τ ο υ όμως " υ δ ρ α υλ ι κ ό ς τ η λ έ γ ρ α ­ φ ο ς " τ ην ο φ ε ίλ ε ι σ τ ο ν Ευάγγελο Σ τ α μ ά τ η . Δεν δ ι α σ ώ θ η κε α π ε ι κ ό ν ι σ η τ ο υ ο ργ ά ν ο υ α π ό τ η ν α ρχαιότ ητα, π α ρά μόνο π ολύ μεταγενέστ ε ρ η ς περιόδου Για να μεταδο­ θεί τ ο μήνυμα ήtαν α πα­ ραίτητοι δύο μ ηχανισμοί, οι οποίοι έπρεπε να συγ­ χ ρ ο ν ι σ τ ο ύ ν . Σ ε δ ο χ ε ίο κυλινδρικό επέπλεε πλω­ τ ή ρ α ς με σ τ έλ ε χ ο ς τ ο ο π ο ίο έ φ ε ρ ε χ α ρ α γ έ ς , π ο υ αντ ι σ τ ο ι χο ύ σ αν σ ε

Α ρ . Κα τ . : 5 6

Υδραυλι κός τηλέγραφος Αι νεfα

(εκμαy fo) Χορηγός: Μ ουσείο Τηλεπικοινωνιακών συστ η μάτων ΟΠ Το γύψινο εκμαγείο του υδραυλ ι κού τ ηλεγρά­ φου κατασκευάστηκε από τον ΟΤΕ και α ποτελεί, μαζί με τέσσερα άλλα εκμαγεία, μ ι α σειρά ανά­ γλυφων απεικονίσεων σχετικών με τις a ρχαίες ελληνικές τ ηλεπι κοινωνίες. Η απεικόνιση στη ρί­ χθηκε σε γκραβούρα του 1 8ου αιώνα. Χ . Δ. Λ.

καθορισμένα μ ηνύματα. Το δοχείο στη βάση έφερε κρουνό. Όταν άνοιγε ο κρουνός, το νερό άδειαζε και κατέβα ινε το στέλεχος με τα μ ηνύματα. Ο κρουνός έκλεινε όταν η ράβδος έφτανε στο συγκεκρι μένο μ ήνυμα που έ π ρεπε να μεταδο­ θεί.Τη στιγμή του ανοίγματος του κρουνού ένας ο πλίτ η ς ύψωνε δάδα κ α ι ο δέκτη ς τ ο υ μ ηνύματος μ ε όμοια συσκευή άνοιγε τον κρουνό τ η ς δικής τ ο υ . Όταν το στέλεχος τ ο υ πέμ ποντος τ ο μ ήνυμα έφτανε στο επιθυμητό ύψος, αυτός έσβυνε τ η δάδα και αποδέκτης έκλεινε τον κρουνό. Έτσι οι δύο πλωτήρες των αντιστοίχων συσκευών βρίσκονταν στο ίδιο επ ίπεδο τ ο οπο ίο καθόριζε και τ ο αντίστοιχο μ ήνυμα που μεταδίδονταν. Πηγές : Ε. Σταμάτ ης , Αι μυστικοί τηλεπικοινωνίαι των αρχαίων Ελλήνων, (1 969)

Η . Diels, Antike Technik, Liepzig 1 920

Π ολύβ ι ο ς, Ι αταpία Χ

Χ. Δ. Λ.


Ε Π Ι Κ Ο Ι Ν Ω Ν Ι Α

Χορηγός: Μουσείο Τηλεπικοινωνιακών Συστ η μ άτων ΟτΕ Η αναπαράσταση βασίζετα ι κυρίως στο κείμενο του Πολύβιου (Χ, 4 3 - 47) καθώς και σε αναγεν­ νησια κές απεικονίσεις. Σύμφωνα με τον Πολύβιο τ η ν π υ ρσεία δηλαδή την ο π τ ι κή, αναμετάδοση ση μάτων με φλόγες, εφεύραν οι Κλεόξενος και Δη μόκλειτος γύρω στο 1 50 π . Χ . και τ η βελτίωσε ο ίδιος. Στηριζόταν σΈνα διαχωρισμό των γραμ­ μ ά τ ων τ ο υ ελλ η ν ι κο ύ α λ φ α β ή τ ο υ σ ε ο μ ά δες πέντε γρα μ μάτων. Η κάθε ομάδα ήταν γραμμένη σε πέντε π ίνακες (ο τελευταίος περιείχε τέσσαρα γ ρ ά μ μ α τ α ) . Κάθε π ίνακας σ υνοδεύονταν α π ό αντίστοιχους πέντε π υρσούς. ο α ριθμός αναμμέ­ νων πυρσών (εξ' ου και πυρσεία), παρίστανε το αντίστοιχο γρά μ μ α . Στην αναπαράσταση ο συν­ δυασμός των π υρσών επιτυγχάνεται με τ ην ορι­ ζόντ ια και κάθετη τοποθέτ ηση τ ης σειράς των γραμ μάτων. Το μ ήνυμα μεταδίδονταν α π ό φρυ­ κτωρία σε φρυκτωρία. Στη βελτιωμένη πα ραλ­ λαγή τ ο υ συστ ή μ α τ ο ς χ ρ η σ ι μ ο π ο ι ούσαν ένα είδος οργάνου προγόνου τ η ς δ ι ό πτ ρας, όπως απεικονίζεται στο εκμαγείο του ΟτΕ. Η πυρσεία ονομάστ η κε και "οπτικός τ ηλέγραφος " ήταν δε ως τηλε π ι κο ινωνια κό μέσο τελειότερο από τ ον υδραυλικό τ ηλέγραφο του Αινεία. Ο Forbes τ ο χαρακτ η ρ ίζει ω ς το πλέον α ποδοτι κό τ ηλεγραφι-

κό σύστημα κο τ ο θεωρεί ως π ρό δ ρ ο μ ο τ ο υ τ ηλεγράφου. Π ηγές: Ε.

Σταμάτ ης,

Αι μυστικοί rηλεnι­ τω • καινωνίαι αρχαίων Ελλήνω 1 969 Η.

Diels,

A n tike

Tech n i

Leipzig 1 920

Π ολύβιος, Ιστορία Χ R.G. Forbes, Studies in Ancien Technology, Leiden 1 964-1 972

Χ . Δ. Λ.

Χορηγός: Μουσείο Τηλεπικοινωνιακών Συστη μάτων οπ

Το <<άγγαρον πυρ", η φωτ ιά που δεν σβύνει, αναπα­ ρ ίσ τ α τ α ι σ' έ ν α α π ό τα π έ ν τ ε ε κ μ α γ ε ί α τ ο υ Τηλε π ι κοινωνιακού Μουσείου του ΟΤΕ, τ α σχετι κά με τ ι ς aρχαίες ελληνικές τ ηλεπι κοινωνίες. Η αναπα­ ράσταση έχει φιλολογική μόνο τεκμη ρίωση καθώς αναφέρεται α π ό τον Αι σχύλο στον Αγα μ έ μνονα . (στ ίχος 2 8 2 / 3 ) "φρυκτό ς δ ε φρυκτόv δ ε υρ' α π ' αγγάρα πυρό ς έπεμπεv" . Η ονομασία π ροέρχετ α ι α π ό τους Άγγαρους, μεταφορείς μ ηνυμάτων. Π η γές: Αισχύλος

Αγαμέμνων αrίχος 282/3

Χ . Δ . Λάζου, Τηλεπικοινωνίες των αρχαίων Ελλήνων, Αθήνα 1 99 7

Χ . Δ. Λ .


Ε Π Ι Κ Ο Ι Ν Ω Ν Ι Α

Α ρ. Κα τ . : 5 9

Συστή ματα epυιιτωpιών (ειψαyείο)

Χορηγός: Μουσείο Τηλεπι κοινωνιακών Συστημάτων ΟΠ Σ ' ένα ε κ μ α γ ε ίο π ο υ α ν α π α ρ ι σ τ ά έναν χάρτη της Ελλάδος, έχουν συγκεντρωθεί τα π ιο γνωστά δίκτυα τ ηλεπ ι κοινωνιών με φ ρ υ κτ ω ρ ίες (= π ύργους αναμετάδοσης ο πτ ι κών σημάτων). Ο επ ισκέπτης, χρησι­ μοποιώντας έναν ηλεκτρονικό π ίνακα που υ π ά ρχει ε μ π ρός, πατά τ η συγκεκρι μένη διαδρομή και βλέπει να υλοπο ιείται στο εκμαγείο μ ε τ ο άνα μ μ α μ ι κρών λυχνιών γ ι α κάθε φ ρ υ κτ ω ρ ία . Η α ν α κα τ α σ κε υ ή στηρίζεται σ τ ι ς έρευνες που έχουν φέρει στο φως πολλές διαδρομές φρυκτωριών. Π ηγές: Η. Diels, Antike Technik, Leipzig 1 920

Χ . Δ. Λάζου, Τηλεπικοινωνίες των αρχαίων Ελλήνων, Αθήνα 1 997

Χ . Δ. Λ.

Α ρ . Κατ . : 60

Ακουστ ικός Τηλέγρα φος (εκμ αγεfο) Χ ο ρ η γ ό ς : Μ ο υ σ ε ίο Συστ η μάτων ΟΠ

Τ η λε π ι κ ο ι ν ων ι α κ ώ ν

Το εκμαγείο αυτό ανα π αριστά τον "α κουστι κό τ ηλέγραφο" π ου χρησιμοποιήθηκε στις εκστρα­ τ ε ίες τ ο υ Μ εγάλου Αλεξάνδρου. Α π ο τ ελείτο α πό τ ρ ίποδο, ύψους τ εσσάρων π ε ρ ί π ο υ μέτρων, ενωμένο στην κορυφή, από τ ην ο π οία ξεκινούσε σχοινί, π ο υ β α στ ο ύ σ ε .,.σ τ ρογγυλό κέρας μ εγάλου μεγέθους . Η ανάρτηση ήταν τέτοια που επέτρε π ε τ ην περιστ ροφή του κέρα­ τος, ώστε το σήμα να π ηγαίνει π ρος όλες τ ι ς κατευθύνσεις. Η ανα παράσταση έχει φιλολογική μ ό ν ο τ ε κ μ η ρ ί ω σ η ( α ν α φ έ ρ ετ α ι α π ό τ ο ν Αρριανό). Χ. Δ. Λ.


ΝΑΥΠΗΠΙtΗ


Αν δεχτούμε ως γεγονός αυτό που συχνά διατυπώνεται με μεγάλη υπερηφάνεια, ότι δηλαδή οι Έλληνες είναι λαός θαλασσινός είναι επόμενο να αναζητηθούν εκείνα ακριβώς τα στοιχεία τα οποία τεκμηριώνουν αυτή την άποψη και το βασικότερο από αυτά είναι η ναυπ ηγική εξέλιξη των πλοίων που χρησιμοποιήθηκαν. Εάν οι Έλληνες κυριάρχησαν στα πελάγη και για μεγάλα χρονικά διαστήμστο μετέτρεψαν την Μεσόγειο σε <<Ελληνική» θάλασσα το κατόρθωσαν με τα υπέροχα σκαριά πλοίων τα οποία παρουσιάζουν καταπλη­ κτική ναυπηγική εξέλιξη σ' όλη τη διάρκεια που ερευνούμε. Μια τυχαία ανακάλυψη έδωσε τη δυνατότητα να διερευνήσουμε το πόσο παλιά πίσω στην προϊστορία, εμφανίζεται το πρώτο σκαρί στον Αιγαιακό χώρο. Την ανακάλυψη οφείλουμε στην επιστη μονική ομάδα η οποία, υπό την εποπτεία του Thomas )acobseπ, από το 1 967 διενεργεί ανασκαφές στο σπήλαιο Φράχθη της Αργολίδας, σε συνεργασία με το Παν/μιο της Πενσυλβάνια και υπό τη αιγίδα της Ελληνικής Αρχαιολογικής Υπηρεσίας καθώς και της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών της Αθήνας. Η στρω ατογρα­ φία του σπ ηλαίου έδωσε ενδιαφέρουσες πληροφορίες για μια μεγάλη περίοδο που φθάνει έως το 9000 π.Χ. Η μεγαλύτερη όμως έκπληξη προήλθε από το στρώμα του 8000 π .Χ., στο οποίο ανακαλύφθηκαν κομμάτια σκληρής πέτρας γνωστής ως οψιδιανός, ε ει­ νου του τύπου, που ανευρίσκεται μόνο στη Μήλο. Η ύπαρξη του πετρώματος προϋποθέτει την διενέργεια ταξιδιού την εποχή εκείνη ανάμεσα στην Αργολίδα και τη Φυλακωπη τ ς Μήλου, περιοχή όπου εξορυσσόταν αυτό το είδος του οψιδιανού. Προκύπτει όμως ένα ερώτημα : με ποίου είδους πλοίο ή πλοιαριο διεξήχθη το προϊστορικό αυτό ταξίδι; Στο ενδιαφέρον κα ι προκλητ ι κό αυτό ερώτ ημα π ροσπάθησε να απαντήσει το Ελληνικό Ινστιτούτο Προστασίας αυτ ης Παράδοσης (ΕΙ Π ΝΠ) και ο πρόεδρός του Χάρης Τζάλας. Η ομάδα ερεύνης του ΕΙΠΝΠ κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το πλοιάριο ια το ταξίδι Αργολίδα-Μ ήλος πρέπει να έμοιαζε με έναν τύπο πλοιαρίου, από πάπυρο, το οποίο εδώ και χιλιάδες χρόνια κατασκευάζεται στην Κέρκυρα και ονομάζεται παπυρέλλα. Σύντομα προχώρησαν στην ανακατασκευή μιας περισσότερο βελτιωμένης παπυρέλλας διαστάσεων 6,38μ. μήκος, 1 , 60μ. πλάτος, 0,60μ. ύψος στο κέντρο και 1 , 20 μ. στο άκρα, συνολικού βάρους 1 80 κιλών. Με το σκά­ φος αυτό το ΕΙΠΝΠ επεχείρησε από τις 8-28 Οκτωβρίου 1 988 ένα ταξίδι από την Αργολίδα προς τη Μήλο, κάτω από συνθήκες ίδιες με το αρχαίο ταξίδι χωρίς την παραμικρή σύγχρονη βοήθεια. Έτσι απεδείχθη ότι το πανάρχαιο ταξίδι του οψιδιανού είχε π ιθανότατο διεξαχθεί από τη Μήλο προς την Αργολίδα με ένα παρόμοιο σκάφος. Τόσο η ανακατασκευή της παπυρέλλας όσο και το ταξίδι της συγκροτούν ένα λαμπρό πείραμα ναυτικής αρχαιολογίας που προσέφερε πολλά στοιχεία για την ναυπηγική τεχνογνωσία της προϊ­ στορικής εποχής. (Βλ. Χάρης Τζάλας, «0 δρόμος του οψιδιανού. Μ' ένα παπυρένιο σκάφος στις Κυκλάδες», Ναυτική Παράδοση, ταμ. 1 , τευχ. 4 (Μάιος-Ιούνιος 1 988), 8-1 3). Αν για τόσο απομακρυσμένες χρονολογίες δεν έχουμε στοιχεία που να υποδεικνύουν ποιάς μορφής ήσαν τα σκάφη της εποχής εκείνης, οι έρευνες που αφορούν τον Κυκλαδικό πολιτισμό έχουν φέρει στο φως αρκετές αποδείξεις τουλάχιστον για τα πλοία της εποχής του χαλκού. Όσα γνωρίζουμε προέρχονται από αναπαραστάσεις και εγχάρακτες διακοσμήσεις αντ ικει μένων της εποχής αυτής, οπόταν διαμορφώνεται και ένας κοινός τύπος πλοίου στον ευρύτερο Ελλαδικό χώρο. Τα τηγανόσχημα σκεύη της Σύρου, της πολιτιστικής περιόδου Κέρος-Σύρος (2800-220π.Χ.) διασώζουν τις παλαιότερες, ως σήμερα, αναπαραστάσεις Ελληνι κών πλοίων του πρωτοκυκλαδικού πολιτισμού (Βλ. Γιάννης Βήχος, «Τα πλοία στα 'τηγανόσχη μα' πρωτοκυκλαδικά σκεύη της Σύρου», Ενάλια, τομ . 1 , τευχ. Β', Οκτωβρ. 1 989). Κατασκευαστική πρόκληση συνιστούν τα πλοία της 2ης χιλιετίας π.Χ. κατά την οποία παρουσιάζεται σημαντική ναυπηγική εξέλι­ ξη η οποία δεν συνεχίζεται, γεγονός για το οποίο έχουν διατυπωθεί πολλά ερωτηματικά. Η ωραιότερη απεικόνιση παρομοίων πλοίων συναντάται στις περίφημες τοιχογραφίες της θήρας, της «Πομπηίας του Αιγαίου». Στη μεγάλη έγχρωμη τοιχογραφία του Δωματίου 5 της Δυτικής οικίας, στο Ακρωτήρι της Θήρας απεικονίζεται ένας ολόκληρος στόλος από πλοία της Κρήτης (ή των Μυκηναίων), τα οποία χρονολογούνται από το 1 500π.Χ. (Βλ. S. Mariπatos, «La mariπe crito-myceπieππe>>, Bulletin de Correspondance Hellenique, 57 (1 933), 1 70-2 35). Η ναυπηγική αρτιότητα των πλοίων αυτών δημιούργησε πολλά ερωτηματικά, τα οποία δυστυχώς δεν μ πορούν να απαντηθούν. Είναι πάντως γεγονός ότι η λαμπρή ναυπηγική κατασκευή αυτών των σκαφών δεν συνεχίστηκε και πιθανότερη αιτία θεωρείται η έκρηξη του ηφαιστείου της θήρας την ίδια περίπου εποχή, η λαίλαπα της οποίας σάρωσε τον πολιτισμό του Αιγαίου και των Κρήτομ ινώων. Από τους καταλόγους των πλοίων που πήραν μέρος στην εκστρατεία κατά της Τροίας γνωρίζουμε τις λαμπρές πεντηκοντόρους (25 κουτιά ανά πλευρά), τις τριακοντόρους (1 5 κουπιά ανά πλευρά), τις ει κοσακώπους (1 Ο κουπιά ανά πλευρά),


αλλά κυρίως τις δυναμικές Βοιωτικές διήρεις με 1 20 κουπιά, που ήσαν και τα μεγαλύτερα πλοία τα οποία πήραν μέρος στον Τρωϊκό πόλεμο. Με δύο σειρές κουπιών ανά πλευρά όπου η κάτω σειρά είχε 30 και η πάνω 2 7 κουπιά περίπου, οι Βοιωτικές διήρεις συνέβα­ λαν σημαντικά στην γιγάντια αυτή σύγκρουση και υπήρξαν πρόγονοι της τριήρους. Πρέπει να σημειωθεί ότι εκτός των άλλων χαρα­ κτηριστικών της ναυπηγικής εξέλιξης αυτών των πλοίων ιδιαίτερα σημαντική είναι η εμφάνιση του εμβόλου στα πολεμικά πλοία, γεγονός που συνέβαλλε στην γενική αλλαγή της ναυπηγικής τεχνολογίας. Το πλοίο όμως που κυριάρχησε για μεγάλη χρονική περίοδο ήταν η τριήρης, που για 1 000 περίπου χρόνια έκανε αισθητή την παρουσία της στη Μεσόγειο. Εξελικτικά προέρχεται από τη διήρη με την προσθήκη ενός εξωστάτη για την τρίτη σειρά κουπιών. Σύμφωνα με τις ιστορικές πηγές οι πρώτες τριήρεις ναυπηγήθηκαν μεταξύ 650-61 Ο π .Χ. από τον Κορίνθια Αμεινοκλή, όμως το σκά­ φος αυτό εξελίχθη κε πολύ στη διάρκεια της Αθηναϊκής Δημοκρατίας της οποίας έγινε και έμβλημα. Αυτής της «Κλασσι κής» τριήρεως τα χαρακτηριστικά στοιχεία είναι : 37μ. μή κος, 5,20μ. πλάτος, 1 ,50μ. βύθισμα και εκτόπ ισμα 70 περίπου τόνοι. Συνολικό πλήρωμα 21 6 ανδρών, εκ των οποίων οι 1 70 ήσαν κωπηλάτες, 85 ανά πλευρά, κατανεμημένοι σε τρεις σειρές : 31 πάνω, 27 στη μέση και 27 στην κατώτερη . Ανώτατη ταχύτητα του σκάφους ήταν 9-1 2 μίλια ανά ώρα. Για την ιστιοπλοία έφερε έναν κύριο ιστό με μεγάλο τετράγωνο πανί και έναν μικρότερο προς την πλώρη, τον ακάτιο, με μ ικρότερο πανί. Την ανώτατη διοίκηση ασκούσε ο Τριή ραρχος με τη βοήθεια 5 αξιωματικών και 4 υπαξιωματικών. Διέθετε ακόμη διάφορα εκηβόλα όπλα, στα οποία αργότερα προστέθηκαν κατα­ πέλτες και δελφίνες. Στην περίφημη ναυμαχία της Σαλαμίνας, στις 28 Σεπτεμβρίου 480 π . Χ . οι Ελληνι κές τριήρεις συνέτριψαν τα φοι­ νικικά και περσικά πλοία και έσωσαν την Ελλάδα αλλά και όλη την Ευρώπη από τ ην περσική κατάκτηση. Αυτόν τον συγκεκρι μένο τύπο τριήρεως ανακατασκεύασε το Ελληνικό Πολεμικό Ναυτικό με τη βοήθεια του βρετανού συγγραφέα και ιστορι κού j . Morrison και του αρχιναυπηγού j. Coates, στο ναυπ ηγείο των αδελφών Τζακάκου στο Πέραμα. Στις 7-7-87 έγινε η επίσημη τελετ ή βάφτισης του σκάφους, που η Μελίνα Μερκούρη ονόμασε «Ολυμπιάς» (Βλ. j. S . Morrison & j . F. Coates, The Athenian Trireme, Cambridge 1 986). Μαζί με την παπυρέλλα η Ολυμπιάς συνέχισε μια προσπάθεια στον τομέα της πειραματικής ναυπηγικής αρχαιολογίας στην οποία εντάχθηκε τελικά και το Κυρήνεια 11 (Βλ. παρακάτω). Την ίδια περίπου χρονολογία με την τρι ήρη, γύρω στο 600 π .Χ. κατασκευάζεται στη Σάμο το πλοίο Σάμαινα που έλκει την κατα­ γωγή του από την διήρη με τη διαφορά ότι η Σάμαινα είναι περισσότερο εμπορικό σκάφος παρά πολεμ ικό . Τα στοιχεία που έχουμε γι' αυτό το πλοίο είναι λίγα, υπάρχει όμως σχετική ιστορική έρευνα που προσπαθεί να αποκαταστήσει το σκάφος. Στα στοιχεία αυτά στηρίχθηκε ο Ηλίας Καρδίμης, κατασκευαστής ομοιωμάτων πλοίων, για να κατασκευάσει ένα ομοίωμα της Σάμαινας που αποτελεί ουσιαστικά μια πρόταση για το πώς ήταν πιθανό το σκάφος αυτό. Να σημειωθεί ότι το ομοίωμα της Σάμαινας που εκτίθεται είναι το πρώτο που κατασκευάζεται διεθνώς, δομ ημένο πάνω στα όσα στοιχεία υπάρχουν έως σήμερα. Το 1 966 εντοπίστηκε από τον Κύπριο Ανδρέα Καριόλου στον κόλπο της Κυρήνειας το ναυάγιο ενός αρχαίου σκάφους. Την υπο­ βρύχια ανασκαφή διενέργησε ομάδα αρχαιολόγων του Παν/μίου της Πενσυλβάνια υπό τον Μ . Κάτσεβ. Τελικά διασώθηκε το 60% του αρχαίου σκάφους, κάτι μοναδικό έως τότε. Το πλοίο αυτό, μια ολκός, ένα εμπορικό σκάφος του 4ου π.Χ. αιώνα, <<έζησε» ανάμε­ σα στο 389-280 π.Χ. Είχε μήκος 1 4μ., πλάτος 3,40μ. και βάρος 1 4 τόνους, και είχε κατασκευαστεί με τη μέθοδο «πρώτα το πέτσω­ μα». Την ανακατασκευή της ολκάδος επεχείρησε το ΕΙΠΝΠ το 1 982, την οποία ονόμασε Κυρήνεια 1 1 . Η ανακατασκευή είχε μεγάλη επιτυχία και το σκάφος καθελκύστηκε το 1 985 ενώ το 1 986 έκανε το πρώτο πειραματικό ταξίδι του από τον Πειραιά στην Κύπρο, μετ ' επιστροφής. Το Κυρήνεια 11 αποτελεί την τρίτη απόπειρα αρχαίας ναυπηγικής ανακατασκευής και η επιτυχία του συνέβαλλε πάρα πολύ στην γνώση μας για τη ναυπηγική τεχνολογία των προγόνων μας. (Βλ. Χάρης Τζάλας « Κυρήνεια 1 1 , μια προσπάθεια πει­ ρα ματ ι κής αρχαιολογίας>>. Στον οδηγό Ταξιδεύοντας με το πλοίο της Κupήνειας στο χρόνο και στο μύθο, Αθήνα 1 98 7 (Εκδοση Υπουργείου Πολιτισμού, Οδηγός ομότιτλης Έκθεσης), 24) Στις επόμενες εκατονταετίες, ιδιαίτερα στη διάρκεια της Ελληνιστικής περιόδου από τους Επιγόνους, τους διαδόχους του Μ . Αλεξάνδρου κατασκευάζονται τεράστια πλοία ψυχαγωγίας όσο και πολεμι κά τ α οποία αποτελούν υπέρ-πλοία μ ε κολοσσιαίες διαστά­ σεις. Στοιχεία γνωρίζουμε μόνο για την περίφημη Συρακουσία πλοίο εμπορικό και ψυχαγωγίας ταυτόχρονα . Τα πολεμικά πλοία των Επιγόνων με μήκος 1 20μ., δι πλού κύτους τύπου καταμαράν αναφέρονται μόνο φιλολογι κά, δεν έχουν αποδειχθεί από αρχα ιολογικά ευρήματα, αλλά μάλλον έφτασαν σε οριακά σημεία ναυπηγικής εξέλιξης. Σύντομα εγκαταλείφθηκαν αφού ήσαν πολυδάπανα και δυσκίνητα. Όμως οι γνωστοί τύποι πλοίων, πεντηκόντορος, τριήρης, δι ή ρης συνέχισαν να κυριαρχούν και εξελιγμένοι τύποι διήρεων αποτέλεσαν τα πλοία του Βυζαντινού Ναυτικού, ιδιαίτερα γνωστά ως δρόμωνες. Οι δρόμωνες των μέσων χρόνων, γύρω στα 1 ΟΟΟμ.Χ. είναι πανίσχυρα πλοία που φέρουν δύο σειρές κουπιών, τρία ιστία και διαθέτουν καταπέλτες εκτόξευσης του υγρού πυρός ενός ιδιαίτερα αποτελεσματικού όπλου που κατέκαιε τα εχθρικά πλοία. Να σημειωθεί ότι σ' όλη τη διάρκεια που εξετάζουμε τα Ελληνικά πλοία και ιδιαίτερα τα πολεμικά ήσαν επανδρωμένα με ελεύθε­ ρους πολίτες και όχι δούλους, αφού η ελευθερία των Ελλήνων δεν ήταν δυνατό να επαφίεται σε χέρια σκλάβων. Συγκροτείται έτσι μ ια μεγάλη ναυπηγική παράδοση στη διάρκεια των χιλιετιών αυτών, η οποία εμφάνισε πολλούς τύπους σκα­ φών και έδωσε λύσεις σε πολλά ναυπηγικά προβλήματα. Ταυτόχρονα συσσωρεύθηκε ένα τεράστιο υλικό το οποίο δεν έχει μελετηθεί ακόμη στο σύνολό του, παρά το γεγονός ότι διατυπώθη καν ιδιαίτερα σημαντ ι κά προβλή ματα ναυπηγικής τεχνολογίας. Παρατηρείται όμως, μια έξαρση παρόμοιων μελετών που αναδει κνύουν σιγά-σιγά την έκταση και ποιότητα αυτής της ναυπηγικής δραστηριότητας των αρχαίων Ελλήνων. Χ. Δ. Λ.


Ν Α Υ Π Η Γ Ι Κ Η

Α ρ . Κατ . : 6 1

Κατασκευαστ ής: Γ. Ράλλης Χορηγός: Ναυτικό Μουσείο Ελλάδας

Στη μεγάλη τοιχογραφία του Δωματίου 5 της Δυτικής Ο ι κίας στο Ακρωτ ή ρ ι τ η ς Θ ή ρας, παριστάνετ α ι ένας ολόκληρος στόλος πλοίων που χρονολογούντ α ι περί τ ο 1 5 00 π.Χ. Τα πλοία αυτά έχουν π ροκαλέσει το ενδι α φέρον των ε ι δ ι κών α ρ κετών κλά δων α π ό το γεγονός ό τ ι εμφανίζουν μεγάλο βαθμό ναυπ ηγικής αρτιότ ητας η οποία στις επόμενες εκατο­ νταετ ίες χάθη κε, κα ι θα έπ ρεπε να φτάσουμε στην κατα­ σκευή της τ ρ ι ήρους ώστε να επανέβρουμε το νήμα της ναυ­ π η γ ι κ ή ς π α ρά δ ο σ η ς . Εκτ ι μ ά τ α ι ότι ε ίχαν μ ή κο ς 3 0 π ε ρ . μέτρα, πλήρωμα 5 0 - 6 0 άνδρες, α π ό τους οποίους οι 4 2 κωπ ηλάτες ( 2 1 α π ό κάθε πλευρά) και έναν ιστό με μεγάλο τετράγωνο ιστίο. Αξιοσημείωτος είναι ο τρόπος κωπηλασίας

και οι εκτεταμένες διακοσμ ήσεις στην πλώρη και την πρύμνη του σκάφους. Π ηγές : Σ. Μαρινάτος, Thera V-VI, Αθήνα, 1 9 72 και 1 9 76 L. Casson, " Bronze Age S h ips. The Eνidence of the Thera Wall Paintings", lnternational journal of Nautica/ Archaeology 4 (1 975)

Χ.Δ.Λ .


Ν Α Υ Π

Α ρ . Κατ . : 62

ΟΑιιάς,

Η

Γ Ι

Κ Η

αι .

Κατασκευαστ ής: Γ. Ράλλης Χορηγός: Ναυτικό Μουσείο Ελλάδας Έχουν δ ι ασωθεί τ α ονόματα α ρκετών τ ύπ ων βοηθητ ι κών πλοίων α π ό αυτά που χρησι μοποιούσε ο Μέγας Αλέξανδρος στις ναυτικές εξορμ ήσεις του. Η ολκός είναι ο γνωστότερος τύπος μ ι κρού φορτηγού α υτ ή ς της περιόδου, γνωστότερος α π ό τ ην ανακατασκευή του αντίστοιχου πλοίου " Κυρήνεια 1 1 " το οποίο α ποτελεί και τ ο χαρακτ η ριστ ι κό φορτηγό του 4ου π.Χ. αιώνα .

Π ηγ έ ς: Χ. Τζάλα ς, "Κυρήνεια 11", μια προαπάθεια πειραματικής αρχαιολογίας, Ταξιδεύοντας με το πλοίο της Κuρήνειας ατο Χρόνο και στο Μύ θο, Οδη γ ό ς αντίστοιχη ς Εκθ έ σεως, Αθήνα 1 987. ) . Richard Steffy, "The Kyren i a Ship : An lnterium Report on its H u l l Cσnstruction", American journal of Archaeo/ogy 89, 1 985

Χ. Δ. Λ.


Ν Α Υ Π Η Γ Ι

Κ Η

Α ρ. Κα τ . : 6 3

εντηιιόντορος, Sος α ι . π.

Χορηγός: Ναυτ ικό Μ ουσείο Ελλάδας

Το εξελιγμένο αυτό σκάφος ανήκει στην ομάδα των πλοίων τ η ς προκλα σ ι κή ς περ ιόδου που χ ρ η σ ι μ ο πο ιούσαν κου π ι ά . Σύντ ο μ α α π ό τ ο πλήθος τ ων πλοίων α υτών ξεχώρισαν η τριακόντορος κα ι η πεντηκόντορος, η οποία παρέμεινε ενερ­ γός γ ι α μ ι α π ε ρ ίοδο 1 000 π ε ρ ί π ο υ ετών, σε π α ράλλη λ η χ ρ ή σ η π ρος την τ ρ ι ή ρ η . Π ρώτη αναφορά πεντ η κοντόρου κάνει ο Ό μ η ρος λέγοντας ότι με τέτοια πλοία μετέφεραν το στρατό τους στο Ίλιον ο Αχιλλέας και ο Φιλοκτήτης. Οι σύγ­ χρονες έρευνες για το πλοίο αυτό έχουν καταλήξει στα εξής χαρακτ ηριστικά του : μή κος 3 3 μ . , πλάτος 4 , 8 0 μ . , βύθισμ α 0 , 6 0 - 0,80μ., ύψος ιστού 1 1 , 75 μ . , εμβαδά 1 30 τ . μ . , 2 σει­ ρές κωπηλατών (ανά 25 στην κάθε πλευρά), μ ή κος κουπιού 5 μ . Π ροσω π ι κό : 50 κωπ ηλάτες, συν 1 Ο ναυτικοί.

Π ηγές : Μ. Γ. Σίμψα ς , Το Ναυτικό των Ελλήνων, Αθήνα 1 98 7

ν. Foley, W. Soedel, 'Άncient Oared warships", Scientific American 4,(1 98 1 ) R.C. Anderson, Oared Fighting Ships from Classical τimes to the Coming of Steam, London 1 982

Χ. Δ. Λ.


Ν Α Υ Π Η Γ Ι Κ Η

Α ρ . Κατ . : 6 4

'I ι ήρης, 5ος aι π.Χ Χορηγός: Ναυτικό Μουσείο Ελλάδας Αναμφίβολα η τριήρης υπή ρξc: το πιο γνωστό και πιο λαοφι­ λές πλοίο της ελληνικής α ρχαιότητας, που κυριάρχησε στην ανατολική Μc:σόγc:ιο για π c:ρ ισσότc: ρ ο α π ό 1 000 χρόν ι α . Π ρωτοναυπ ηγc:ίται στην Κόρινθο ( ή και στη Σάμο) ανάμεσα στο 650 - 61 Ο π . Χ . από τ ον Κορίνθια Αμc:ινοκλή, σύντομα ό μ ως έγινc: τ ο έ μ β λ η μ α της Αθηναϊκή ς Δ η μ ο κ ρ α τ ία ς κ α ι συνέβαλλε στην εδραίωση τ η ς αθηναϊκής θαλασσοκρατίας. Τα πλοία αυτά συνέτριψαν στη Σαλαμ ίνα τους Φοίνικc:ς και τους Πέρσc:ς, τον Σεπτέμβριο του 480 π.Χ. και μc:τέτρc:ψαν τη Μ c:σόγc:ιο σc: ''Ελληνι κή θάλα σ σα " . Ο ι κ ω π ηλάτες τ η ς ήσαν όλοι c:λc:ύθc:ροι πολίτc:ς κάτι π ο υ ίσχυc: γ ι α όλα τα ελλη­ ν ι κά πλοία. Τη δc:καc:τία του 1 9 8 0 έλαβc: χώρα μ c:γάλη ε π ι σ τ η μ ον ι κ ή προπαρασκc:υή κ α ι τέλος τ ο Πολεμικό Ναυτ ι κό μc: τ η συνc:ρ­ γασία βρc:τανών ιστορι κών και ναυπηγών, προχώρησε στην ανα κατασκc:υή του σκάφους στο ναυπηγείο τ ων αδc:ρφών Τζακάκου στο Πέραμα. Η απόπειρα αυτή, που χαρακτ ηρί­ στ η κε ως το μc:γαλύτc:ρο πείραμα ναυτικής / τ εχνολ ο γ ί α ς , c: ίχc: σ α ν α π ο τ έλ ε σ μ α τ η ν // ' '; _/ κατασκευή τ η ς τ ρ ι ή ρους "Ολυ μ π ι άς" τ ο 1 98 7 . Η Ολυμ πιάς c:ίναι αντίγραφο τ η ς τc:λι κ ή ς - c:ξc:λ ι κτ ι κά - μ ο ρ φ ή ς τ η ς "� αρχαιας τ ρ ι η ρους, οπως τη γνω-

ι /. .

I

I

I

ρίζουμc:, μ έσω των φιλολογ ι κών π ηγών, του τέλους του 5ου π . Χ . α ι ώνα . Τα χα ρα­ κτ η ρ ι σ τ ι -

...

κά τ η ς c:ίναι : μ ή κος 3 7μ . , πλάτος 5 , 2 0 μ . , βύθισμα 1 ,50μ . , κ α ι ε κτ ό π ι σ μ α 70 τ ό νο ι . Συνολι κό π λ ή ρ ω μ α 2 1 Ο 2 1 6 ανδρών, από τους οποίους οι 1 70 ήσαν κωπηλάτc:ς (85 ανά πλc:υρά) χωρισμένοι oc: τ ρc:ις c:πάλληλc:ς σc:ι ρές . 3 1 στην c: π άνω, 2 7 στ η μ c:σ α ία και 27 στην κατώτc:ρ η . Ανώτ α τ η τ αχύτ η τ α 9 - 1 2 μ ίλια α ν ά ώ ρ α . Τη διοίκηση τ ο υ πλοίου ασκούσε ο τ ρ ι ή ραρχος μc: τ η βοήθεια 5 αξιωματικών και 4 υ π α ξι ω μ α τ ι κών. Γ ι α τ η ν ι σ τ ι ο πλοϊα η τ ρι ή ρη ς έ φ c:ρc: ένα κύριο ιστό μc: μc:γάλο τ c:τ ράγωνο πανί κα ι ένα μ ι κρότερο π ρος την πλώρη, τον α κάτιο μc: μ ικρότc:ρο πανί. Η π η δαλιού­ χηση γινόταν μc: δύο τ ι μ όνια μc: μορφή πλατιών κουπ ιών, που υ π ή ρχαν, από ένα, σc: κάθc: πλc:υρά τ η ς π ρύμνης. Ο κύριος οπλισμός αυτού του c:υέλικτου και ταχύτατου πολεμι­ κού σκάφους ήταν τ ο έμβολο τ η ς πλώρης, ενισχυμένο μc: ισχυρή μεταλλική ένδυση. Διέθc:τc: α κό μ η διάφορα c:κηβόλα όπλα, στα ο πο ία α ργότερα π ροστέθη καν κατ α π έλτες και δc:λφίνc:ς. -

Πηγέ ς: j . S. Morrison, j . F. Coates, Athenian Trireme, Cambridge, 1 986 j . F. Coates, 'Ή αρχαία ελλ η νική τριήρη ς και η αναπαράστασή της", Πεpισκόnισ της Επιστήμης 96, (1 987)

Χ . Δ. Λάζος, Ναυτική Τεχνολογία στην αρχαία Ελλάδα, Αθήνα 1 996

Χ . Δ. Λ.


Ν Α Υ Π Η Γ Ι Κ Η

Κατασκευαστής: Η . Καρδίμ ης Π ρόκειτα ι για τ ην π ρώτη, παγκοσμίως, π ροσπάθεια ανακα­ τ α σ κευής του α ρχαίου πλοίου Σ ά μ αινα, σ τ η ρ ι ζομένη στα όσα λογοτεχνικά, ιστορικά και α ρχαιολογικά στοιχεία έχουν συγκεντρωθεί, καθώς και στα όποια στοιχεία έχουν προκύ­ ψει από σύγχρονες έρευνες. Ο ι πολεμικές Σάμαινες κατασκευάστηκαν στη Σάμο από τον τύραννο του νησιού Π ολυκράτη γύρω στα 520 - 500 π . Χ Είχαν τη μορφή τ η ς διήρους πεντ η κοντόρου με δύο σει ρές 25 κουπιών ανά πλευρά, ήτοι συνολικά 1 00 κουπιά. Διέθεταν ισχυρό έμβολο που κατέληγε στη μορφή κάπρου. Σ ' αντίθε­ ση με άλλα γνωστά πολεμικά πλοία, είχαν μεγαλύτερο πλά­ τος, γεγονός που τ ις καθιστούσε ταχύτατα εμπορικά σκάφη, ενώ ένα δεύτερο χαρακτ η ριστ ι κό τους τις διαφορο π οιούσε εντελώς διέθεταν κατάστ ρωμα, συνεχές. Υπάρχει η άποψη ότι υπή ρχαν δύο μορφές (τύποι) τέτοιων πλοίων : η μ ία διέ­ θετε 25 κουτιά σε κάθε πλευρά (πεντη κόντορος) και η άλλη .

δ ι έθετε 25 Χ 2 σειρές κ ο υ π ι ά ανά πλευρά, ή τ ο ι δ ι ή ρε ι ς πεντη κόντορος. Ο κατασκευαστής του ομοιώματος του πλοίου αυτού, Ηλίας Καρδίμης, τ ην όλη αναπαράσταση ονομ άζει " Π ροσπάθεια αποκαταστάσεως της Σάμαινας" Π ηγές : Basch, 'Άncient Wrecks and the Archaeoιogy of Ships»", lnternational journal of Nautical Archaeology 1 , (1 972) ι.

Η . Τ. Wallinga, Ships and Sea Power before the great Percian War, New York (1 993)

Χ. Δ. Λ.


Ν Α Υ Π Η

Γ Ι

Κ Η

Α ρ . Κατ . : 66

Δρόμων Χορηγός: Ναυτ ι κό Μουσείο Ελλάδας

Το Ναυτικό του Βυζαντίου λεγόταν " Βασιλικόν Πλώϊμον" και τ ο στολίδι του ήταν ο Δρόμων ένα βαρύ πολε μ ι κό σκάφος που κ υ ρ ίω ς α π οτελούσε το κ α τ 'εξοχήν σ κ ά φ ο ς γ ι α τ η ν ά μ υνα τ η ς Π ρωτεύουσας. Υ π ή ρχαν και τα "θεματικά πλώϊ­ μα" τα οποία ήσαν ενισχυμένα με δρόμωνες ελαφρύτερης μ ο ρ φ ή ς και κ α τ α σ κ ε υ ή ς . Οι δ ρό μ ωνες τ ο υ Β α σ ι λ ι κ ο ύ Πλωϊμου ήσαν εφοδιασμένοι μ ε τ ι ς ειδι κές μ ηχανές για τ ην εκτόξευση του υγρού π υρός κατά των εχθρών. Η εξέλιξη του δρόμωνα τον ανάγει π ίσω στις ελληνικές δ ι ή ρεις ενώ οι δρόμωνες τ η ς μεταγενέστερης περιόδου α ποτελούν τους π ρογόνους των μ εσαιωνικών γαλερών και θεωρούντο εξε­ λιγμένος τύπος. Διέθεταν 1 00 κουπιά (50 ανά πλευρά), τρεις ιστούς με τετράγωνα και τ ριγωνικά ιστία, πλήρες κατάστρω­ μα και υπερυψωμένες κατασκευές στην πλώρη και π ρύμνη

ενισχυμένες με σίφωνες υγρού π υρός και καταπέλτες. Δε έχει γραφεί α κόμη πλήρης μελέτ η για το σκάφος α υτό κο την εξέλιξή του. Π ηγές:

Μ.

Γ.

Σίμψα ς, Το Ναυτικό rων Ελλήνων, Αθήνα 1 98 7 Κοrόλογος: Νουrικό Μουσείο rης Ελλάδος, Π ε ιραι άς 1 984 Ν . Κ. Ρόδος, Το Ναυτικόν rαυ Βυζαντίου, Αθήναι 1 90 7

Χ . Δ. Λ.


Ν Α Υ Π Η

Γ Ι Κ Η

Χορηγός: Ελληνικό Ινστιτούτο προστασίας ναυτ ι κή ς παράδοσης Το γνωστό πλέον πλοίο τ η ς Κυρήνειας π ή ρε τ ην ονομασία του από το ναυάγιο μ ιας α ρχαίας ολκάδος στον κόλπο τ η ς Κυρήνειας σ τ η ν Κ ύ π ρ ο . Τ ο ναυάγιο εντ ο π ίσ τ η κε α π ό τ ον Ανδρέα Καριόλου και την υποβρύχια ανασκαφή διενήργησε ομάδα αρχαιολόγων του Πανεπιστημ ίου της Πενσυλβάνια με επικεφαλής τον Μάϊκλ Κάτσεφ. Η ανασκαφή διήρκησε πέντε χρόνια και διασώθηκε το 60% του ναυαγίου, κάτι μοναδ ι κό. Το " Κυρήνεια " , χαρακτ η ριστι κός τ ύπος φορτηγού του 4ου π.Χ., αιώνα "έζησε " στο διάστημα 389 - 280 π.Χ. Είχε μ ή κος 1 4μ . , βάρος 1 4 τόνους και είχε κατασκευαστεί με τη μέθοδο ''π ρώτα το πέτσωμα " . Όταν βυθίστη κε μετέφερε 400 α μφο­ ρείς α π ό τη Χ ίο, Σ ά μ ο κα ι Ρόδο, που περιείχαν κρασί και λάδι, 29 μυλόπετρες από τ η Ν ίσυρο και α μ ύγδαλα. Η διάσω­ ση τόσο μεγάλου τ μ ή ματος του σκάφους έδωσε τη δυνα­ τότητα για μ ι α εξαι ρετ ι κά πιστή ανακατασκευή του, τόσο σε μορφή ομοιώματος όσο και σε αναλογία 1 / 1 . Το σκάφος αυτό γνωστό ως " Κυρήνεια 1 1 " α π οτελεί μονα δ ι κό εγχε ίρ η μ α πειραματικής α ρχαι­ ολογίας και π ραγματοποιή­ θ η κε α π ό τ ο Ελ­ ληνικό Ινστ ιτούτο Π ρ ο σ τ α σ ία ς Ν α υ τ ι κ ή ς Π α ρά ­ δοσης ( Ε Ι Π Ν Π) , με

π ρόεδρο τον Χάρη Τζάλα. Η ανα κατ ασκευή α κολούθησε επακριβώς τ ην α ρχαία διαδι κασία, ενώ χρησιμοποιήθη καν υλικά ίδια με αυτά του ναυαγίου. Τα α ποτελέσματα υπήρξαν εκπλη κτ ι κά . Ένα νέο σκάφος ξαναγεννήθηκε, το οποίο και έκανε το πα ρθενικό του τ αξίδι 1 300 ναυτ ι κών μ ιλίων α π ό τον Πειραιά π ρος τ ην Πάφο τ ης Κύπ ρου κ α ι α π ό εκεί π ρος τη Μαρίνα τ η ς Ζέας . Από τ ότε το " Κυρήνεια 1 1 " έχει κάνει π ολλά τ αξίδ ι α φτάνοντα ς α κό μ η έως τ η ν Ι α πωνία και τ ι ς Η ΠΑ, διαδίδοντας μ ε τον τ ρόπο αυτό την ναυπ ηγική τεχνο­ λογία των αρχαίων Ελλήνων και την ανακατασκευαστ ι κή δεινότητα των συγχρόνων. Πηγές: Χ. Τζάλας, " Κ υ ρ ή νεια 1 1 ", μια προσπάθεια πειραματ ι κ ή ς αρχα ι ο λ ο γίας, Ταξι δεύοντας με το πλο ίο της Κυρήνειας στο Χ ρ ό νο και σ τ ο Μύθο, Οδη γό ς αντίστοι ­

χ η ς Ε κ θ έ σ ε ω ς , Αθήνα 1 987. 1 - Richard Steffy, "T h e Kyre n i a S h i p : A n ιnterium Report on its H u l l C o n s t r u c t i o n " , A m e ricaπ jourπal of Archaeology 89, 1 985


Ν Α Υ Π Η Γ Ι Κ Η

Α ρ . Κατ . : 68

Αντίypa� μιας άy upaς του "Kupqνειa••

Χορηγός: Ελληνικό Ινστιτούτο π ροστασίας ναυτικής παράδοσης Ομοίωμα λίθινης άγκυρας του πλοίου τ ης " Κυρήνειας" .

Α ρ . Κ ατ . : 6 9

Αντfyραφο αμφορέα από το "Κυρήνεια " Χορηγός: Ελληνικό Ινστιτούτο π ροστασίας ναυτικής παράδοσης Ομοίωμα οξυπύθμενου α μφορέως από το ναυάγιο τ ο υ α ρχαίου πλοίου τ η ς " Κυρήνειας " .


ΙΣr I.OPEIA Π PO,I:tOPIKΩN ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩ λΡΧΑΙΟnιτΩΝ ΘUΣΑΛΟΝΙΚΗΣ


Α Ν ΑΣ ΚΑ Φ Ι ΚΑ Τ Ε Χ Ν Ο Λ Ο Γ Ι Κ Α Ε Υ Ρ Η Μ ΑΤΑ

Το συγκρότημα της αγοράς αποτελούσε το διοικητικό κέντρο της θc:σσαλονίκης στους μέσους aυτοκρατορικούς χρόνους. Τα κτίριό της φιλοξενούσαν δημόσιες υπηρc:σίες, από τις οποίες ταυτίστη καν το αρχείο εγγράφων, το νομισματοκοπείο και το ωδείο­ βουλευτήριο. Περιλάμβανε έκταση γύρω στα διακόσια στρέμματα και ήταν οργανωμένη σε σχήμα Πι γύρω από μία ορθογώνια πλα­ κοστρωμένη πλατεία μήκους 1 46 μ, και πλάτους 97 μ. ανοικτή από τη βόρεια πλc:υρά. Αναπτυσσόταν σε μήκος ενός αρχαίου σταδί­ ου. Από σωστικές ανασκαφές που έγιναν στο παρελθόν, σε γειτονικά οικόπεδα προς τα δυτικά, φάνηκε ότι η αγορά εκτεινόταν πέρα από τα ση μερινά όρια του αρχαιολογικού χώρου. Στις τρεις πλc:υρές της πλατείας υπήρχαν διπλές κιονοστήρικτες στοές κορινθια­ κού ρυθμού και στο βάθος ζώνη μίας σειράς δωματίων. Στη νότια πλc:υρά, εξαιτίας τ ης φυσικής κλίσης του εδάφους, δημιουργήθηκε διπλή υπόγεια θολοσκεπής στοά (cryptoporticus), η οποία λειτουργούσε ως υποδομή της υπερκείμενης κορινθιακής και ως ανάλημμα της μεγάλης πλατείας. Η αρχική χρήση τ ης διπλής υπόγειας στοάς δεν είναι γνωστή . Π ιθανόν λειτουργούσε ως δημόσια αποθήκη της πόλης. Αργότερα χρησι μοποιήθηκε ως αποθηκευτικός χώρος των καταστημάτων. Νότια από την κρυπτή στοά, δημιουργήθηκε ζώνη καταστη μάτων που aνοίγονταν σε μια μαρμαρόστρωτη εμπορική οδό δύο μέτρων πλάτους. Από εκεί ανέβαινε κανείς με σκάλα στο επίπεδο των στοών, σε μία είσοδο όπου κατέληγε ένας άλλος δρόμος, από τα ανατολικά, παράλληλος με τον προηγούμενο, σε στάθμη ψηλότερη κατά τρεισή μισι μέτρα και ελαφρά μετατοπ ισμένος προς τα βόρεια. Η αγορά λειτουργούσε καθορισμένες ώρες της η μέρας. Οι προσβάσεις στις διπλές στοές ήταν ελεγχόμενες. Τα μετακιόνια φράσσονταν με μαρμάρινα διάτρητα θωράκια, έτσι ώστε ο επ ισκέπτης να εισέρχεται από συγκεκριμένες θέσεις. Μια τέτοια είσοδος εντοπίστη κε στην νοτιανατολική γωνία της πλατείας. Η επίσκεψη στον ανοικτό χώρο της πλατείας ήταν ελεύθερη μόνο από τη ' βόρεια πλc:υρά, από όπου περνούσε ένας από τους βασικότερους δρόμους της πόλης, η 'μέση οδός' των πρώιμων ρωμαϊκών χρό­ νων. Οι προσβάσεις από την 'εμπορική οδό' ήταν επίσης ελεγχόμενες. Μία δίδυμη μαρμάρινη θύρα στα νότια των καταστημάτων λειτουργούσε ως υπηρc:σιακή είσοδος. Το ανατολικό άνοιγμα οδηγούσε στο πάνω επίπεδο της νότιας πτέρυγας, μέσω μ ίας κτιστής κλίμακας, ενώ από το δυτικό κατέβαινε κανείς στην κρυπτή στοά (cryptoporticus). Ο χώρος όπου ανοικοδομήθηκε το συγκρότημα της αγοράς οργανώθηκε οικιστικά μετά το 1 68 π.Χ., δηλαδή μετά τη ρωμαϊκή κατάκτηση, όπως έδειξαν οι πρόσφατες ανασκαφι κές έρευνες. Σε κανένα σημείο του αρχαιολογικού χώρου δε βρέθηκαν οικοδομή­ ματα που μ πορούν να χρονολογηθούν στην εποχή του μακεδονικού βασιλείου. Στον 1 ο αιώνα π.Χ. παρατηρείται πυκνότητα οι κοδο­ μικών φάσεων, ενώ στον επόμενο αιώνα, στα τελc:υταία χρόνια του Αυγούστου ή στην εποχή του Τιβερίου, καταργούνται οι κατοι­ κίες και ο χώρος αποδίδεται σε δη μόσια χρήση. Από τους πρώιμους εκείνους aυτοκρατορικούς χρόνους ήλθαν στο φως τμήματα μνημειακών κτιρίων από λαξευτό πωρόλιθο. Στην ίδια εποχή ανήκει και η περίκεντρη αίθουσα ενός λουτρού με ακτ ινωτά διαταγμέ­ νους λουτήρες που αποκαλύφθηκε το 1 996 στη νοτιοανατολι κή γωνία του αρχαιολογικού χώρου. Η αγορά που βλέπει σήμερα ο επ ισκέπτης γνώρισε σειρά φάσεων και αλλαγών. Η ανοι κοδόμησή της άρχισε προς τα μέσα του 2ου αιώνα μ.Χ. και ολοκληρώθηκε στα τέλη του. Ο σχεδιασμός του όλου συγκροτή ματος μπορεί να συνδεθεί με την εποχή των Αντωνίνων. Στο κεντρικό τμήμα της ανατολικής πτέρυγας διαπιστώθηκαν τρεις τουλάχιστον οικοδομι κές φάσεις των αυτοκρατορικών χρόνων. Στο μέσο περίπου του μήκους της κτίστηκε αρχικά ένα στεγασμένο βουλευτήριο με καμπύλα έδρανα, εγγεγραμμένα σε ορθογώνιο, χωρητικότητας περί­ που 200 ατόμων. Προς τα τέλη του 2ου ή τις αρχές του 3ου αιώνα μ.Χ., ο χώρος αυτός καθαιρέθηκε προκειμένου να δημιουργηθεί ένα ωδείο, επίσης στεγασμένο, 400 ατόμων. Στο δεύτερο μισό του 3ου αιώνα μ .Χ., η αγορά της θc:σσαλονίκης παρουσίαζε aποκρυσταλλωμένη μορφή, με δη μόσιους χώρους σε όλο το ανάπτυγμα του ανοικτού Πι που περιέβαλε την πλατεία από τις τρεις πλευρές. Τα δάπεδα των στοών έως τότε ήταν στρωμένα με ισχυρό κονίαμα, ενώ το ωδείο επιστρώθηκε με λεπτές μαρμάρινες πλάκες λίγο μετά τα μέσα του ίδιου αιώνα. Έναν αιώνα αργότερα, στα μέσα του 4ου, οι στοές κοσμήθηκαν με ψηφιδωτά και τμήματα των κιονοστοιχιών επισκc:υάστηκαν. Στο δεύτερο μισό του ίδιου αιώνα, στα χρόνια ίσως του Ιουλιανού, αποφασίστηκε η μετατροπή του ωδείου σε θέατρο. Δημ ιουργήθηκε ένα δεύτερο κοίλο, πενταπλάσιο σε χωρητικότητα, έτσι ώστε το διασκc:υασμένο κτίριο θεαμάτων να δέχεται δυόμισι χιλιάδες άτομα περίπου. Υπάρχουν σοβαρές, ωστόσο, ενδείξεις ότι η τελευταία αυτή φάση δεν ολοκληρώθηκε. Η ανατροπ ή του προγράμματος συσχετίζεται με την πολιτική του θεοδόσιου Α', με δεδομένη τη στάση του ενάντια στις παγανιστικές δραστηριότητες της εποχής. Την ίδια περίοδο μεταφέρθηκαν οι διοικητικές λειτουργίες της πόλης από την αρχαία αγορά στο χώρο των ανακτόρων. Από τον 5ο οι. μ.Χ. το συγκρότημα της αγοράς αφέθηκε σε εγκατάλειψη και αποτέλεσε χώρο λιθολογήματος και εγκατάστασης πηλοπλαστών ήδη, όπως φαίνεται από την άφθονη παλαιοχριστιανική κεραμική μέσα στους λάκκους εξόρυξης π ηλού. Από τους δια­ κόσιους περίπου κίονες των τριών διπλών στοών διασώθηκε μόνο ένας, που είχε πέσει μέσα στον αγωγό της πλατείας και αναστη­ λώθηκε το 1 966 σε τυχαία θέση. θεωρείται όμως βέβαιο ότι ανήκει στην εσωτερική και όχι στην εξωτερική κιονοστοιχία. Οι μεταγενέστερες εγκαταστάσεις στο χώρο τ ης πλατείας είναι εντελώς δc:υτερεύουσες, κυρίως δεξαμενές. Μοναδική προσεγ­ μένη κατασκευή είναι ένας επιμήκης χώρος μπροστά από το ωδείο, η χρήση του οποίου μ πορεί να συσχετιστεί με τα μεταγενέστε­ ρα εργαστήρια κεραμ ικής. Από τις αρχικές λειτουργίες του συγκροτήματος διατηρήθηκε, ως τους βυζαντινούς χρόνους, μόνο η εμπορική χρήση της ζώνης των καταστη μάτων, στα οποία αποδόθηκε η κρυπτή στοά ως αποθηκευτικός χώρος. Αργότερα όμως μετατράπηκε και αυτή σε μ ία τεράστια δεξαμενή, όπου συλλέγονταν νερά από την Πάνω Πόλη. Το εγκαταλειμ μένο κοίλο του ωδεί­ ου χρησίμc:υε ως χώρος περισυλλογής ομβρίων, τα οποία διοχετεύονταν στην ίδια δεξαμενή με φαρδύ αγωγό. Οι βυζαντινές και μεταγενέστερες φάσεις του αρχαιολογικού χώρου είναι τελείως υποβαθμισμένες. Π. Α. Β.


I Σ Τ '

Ε Π

Κ Α

Αρ . Κατ . : 7 0

Νομ ισματοιιοπεiο Στ ο βόρ ε ι ο πέραςτ η ς ανατολικης πτέ­ ρυγας της κρυπτής στοάς, ανάμ εσα στο ωδ ε ίο και την οδό Ολύμ που, αποκαλύ­ φ θ η κ ε τ ο ν ο μ ι σ μ α τ ο κ ο π ε ίο τ η ς θεσσαλονίκης. Εκε ί βρέθηκαν τέσσαρ ες κλίβανοι, οι ο π οίοι λε ιτούργησαν διαδο­ χικά μέσα σ ε μια π ε ρίοδο δύο α ιώνων, α π ό τ ην ί δ ρ υ σ η τ η ς α γ ο ρ ά ς ως τ η ν εγκατάλε ιψή τ ης, στα τέλη του 4ου μ . Χ . α ιώνα . Μ έ σ α σ ε έναν α π ό τους κλιβά­ νους β ρέ θ η καν π ήλ ι ν ε ς μ ή τ ρ ε ς μ ία ς χ ρ ή σ η ς μ ε τ ι ς ο π ο ίε ς κ α τ α σ κ ε ύ α ζα ν π έτ αλα χ ά λ κ ι νω ν ν ο μ ι σ μ ά τ ω ν μ ε τ η μέθοδο του χυμένου κε ριού. Το εύρημα αυτό ε ίναι μοναδικό. Πηγές: Γ . Βελ ένης, Π . Αδά μ- Βελένη, Αρχαία αγορ ά θεααα­ λονίκη ς, θεσσαλονίκη 1 997

Π .Α. Β

Α ρ . Κ ατ . : 7 1

naιoupyεio Βρασνά Ν . θ ε σ σαλονίκη ς . Ε ρ γα στ ή ρ ι ο ε λ α ι ­ ουργε ίο π ο υ ήλθ ε στο φως κατά τ ην ανασκαφή φρουρί­ ου τ ο υ 4ου - 3 ο υ α ιώνα π . Χ . σ τ η ν αγροτ ι κ ή π ε ρ ι οχ ή τ ω ν Βρασνών.

'.


I Σ Τ '

Ε Π

Κ Α

nό λεπτοκαμωμένα κυλινδρι κά συμ παγή στελέχη, των οποίων η δ ι ά μετρος μειώνετ α ι π ροοδευτ ι κά , σχη μ α τ ίζοντα ς σ ε ι ρ ά δακτυλίων. Η εξα ιρετική ποιότητα του αντ ι κειμένου δείχνει μεγάλο καλ­ λιτέχνη με ευαισθησία, που χειρίζεται ά ψογα το υλικό του. Χρονολογείται στο α ' μ ισό του 3ου οι. π . Χ . Βιβλιογραφία: θ . Σαββαπαύλου, 'ταφικά κτερίσματα από την Ευρωπό Κιλκίς, προφορική ανακοίνωνση στο Διεθνές Συνέδριο με θέμα 'Ή τύχη του Χρυσού·, Ελλ η ν ι κ ο ύ θεσσαλονίκη 1 996, πρα­ κτικά υ π ό έκδοση στο σειρά Ρ.Α. C. τ.

Αποτελείτ α ι από ένα κυλινδρικό διχτυωτό σώμα με ε π ίθετες κουκίδες χρυσού, τα ά κρα του οποίου α πολήγουν σε κεφα­ λές α ιγάγρων*. Το κάθε κεφάλι είναι κατασκευασμένο από δύο ημ ίτομα από σφυρήλατα ελάσματα χρυσού, πάνω στα οποία με τ η βοήθεια διαφόρων εργαλείων αποδόθηκαν ρΕα­ λιστ ι κά οι ανατομι κές λεπτομέρειες των ζώων. Τα κεφάλια π ροσαρμόζονται στα δύο ά κρα του σώματος με την κάλυψη ι ων ι κών κ υ μ α τ ίων. Π άνω α π ό τα κ υ μ ά τ ι α υ π ά ρχει σειρά σταυρόσχη μ ων δ ι α κοσ μ η τ ι κών στοιχείων από μ ι κρότατες ψ ή φους χ ρ υ σ ο ύ . Τα κέρατα τ ω ν ζώων α π ο δ ίδοντ α ι μ ε

θώμ η Σαββοπούλου Αρχαιολόγος Α ρ χ α ι ολο γ ι κό Μ ο υ σ ε ί ο θεσσαλονίκης * Η τεχνική κ α τασκευή του κυλινδρικού σώματος αποτυπώθηκε σε σχέδια και φωτογραφίες, οι οποί­ ες συνοδεύουν την έκθε­ ση.

θ. Σ.

Α ρ . Κατ . : 7 3

φαμ ι

..,._.......

Το τελευταίο στάδιο κατασκευής κεραμι κών π ροϊόντων α πο­ τελεί το ψήσιμό τους στον κεραμικό κλίβανο. Οι αρχαίοι κλίβανοι ήταν διόροφα κτ ίσματα. Τα ωμά κεραμι­ κά στιβάζονταν στον πάνω όροφο τ οποθετ η μ ένα πάνω σε ένα διάτρητο δάπεδο (εσχάρα). Από αυτό διέρχονταν η θερ­ μότητα από τ ην καύση των ξύλων που γινόταν στον κάτω όροφο, στο θάλαμο θέρμανσης. Ο πάνω όροφος, της όπτη­ σης, καλύπτονταν με έναν σχεδόν η μισφα ιρικό θόλο, ο οποί-

ος άλλοτε ήταν π ρόχειρα κατασκευασμένος και καταστρέφο­ νταν μετά τ ην καμίνευση και άλλοτε είχε μόνιμ η χρήση. Στην περιοχή τ η ς Ν . Φιλαδέλφειας θεσσαλονίκης ανασκά­ πτεται ένας κεραμ ι κός κλίβανος ρωμαϊκών χρόνων. Σώζεται ο ο ρθογώνιος θάλα μ ο ς θέρμανσης, δ ι α στ άσεων 3 , 5 5 Χ 4 , 1 5 Χ 1 , 5 0 μ . , το σ τ ό μ ι ο π υ ροδότ η σ η ς τ η ς φωτ ι άς και τμήμα της εσχάρας του πάνω ορόφου. Για τ η στήριξη τ η ς εσχάρας ο θάλαμος θέρμανσης χωρίζετ α ι με τ ρεις παράλλη­ λους τοίχους που ο καθένας στο μέσο του μ ή κους του φέρει τοξωτό άνοιγμα, ενώ η εσχάρα είναι διάτρητη με κυκλικές οπές από τ ις οποίες διοχετεύεται η θερμότητα στον πάνω θάλαμο όπτησης των κερα μ ι κών. Β ιβλιογ ραφία Α. Ορλάνδο ς, Τα υλικά δομής των αρχαίων Ελλήνων, ταμ. Ι (Αθήνα 7 955-56), σ. 87-93.

Α. Mc Whirr, Roman brick and tile, BAR (1 979) Αι κ. Δεοποίνη, Κεραμικοί κλίβανοι της Σίνδου, ΑΕ 7 982, σ. 6 7 -84 (όπου δίνεται πλήρη βιβλιογραφία) Β. Μισαηλίδου - Δεοποτίδου Αρχαιολογικό Μουσείο θεαααλονίκης

Β. Μ.


Ο χώρος της Κρυπτοστοάς qτην Ρωμαϊκή Αγορά c:πc:λΕγη για την έκθεση της αρχαίας ελληνικής τεχνολογίας κυρίως λόγω του εξαιρετι κά ενδιαφέροντος αρχιτεκτονικού χαρακτ ή ρα του και τ η ς ιδιαίτερης ένταξής του στον ευρύτερο α ρχα ιο­ λογικό χώρο-αφανής, βυθισμένος, _κρυπτός_. Η δ ι πλή παράλληλη στοά, με την έντονη γρα μ μ ι κότητα, τ ην ρυθμ ική επανάληψη των πεσσών, τ ην θολωτή κατασκευή, τους πλευρικούς φωτισμούς κα ι τ α κατεστραμμένα μέλη, α π οτελεί ταυτόχρονα χώρο τ η ς έκθεσης και έκθεμα η ίδι α . Η κεντρική ιδέα του σχεδιασμού της έκθεσης, - διάταξη εκθεμάτων, κίνηση επισκεπτών, χαρακτ ή ρας κ α ι υλικά κατασκευ­ ών - επεδίωξε να μετασχηματίσει τα χαρακτ η ριστικά του χώρου σε συνθετικές αρχές και οδηγίες για τ ην ανάπτυξη και το τελικό της ύφος. Κεντρική συνθετική χειρονομία στην κατεύθυνση δ η μ ιουργίας ενιαίας εικόνας και ύφους της έκθεσης είναι η κατασκευή ενός νέου ξύλινου δαπέδου το οποίο ε π ιστρώνεται στο υπά ρχον δά πεδο της στοάς και το οποίο εξυπηρετεί πολλαπλές ανάγκες. Διαμορφώνει τ ις θέσεις των εκθεμάτων, υποδε ι κνύει την κίνηση των επισκεπτών και διευκολύνει τ ην στή ριξη των κατασκευών κα ι τ ην διέλευση των παροχών. Οι κύριες κατασκευές υποστή ριξης τ η ς έκθεσης, δηλαδή οι π ινακίδες του πληροφοριακού υλικού και οι κατασκευές ανάρτησης του φωτισμού, σχεδιάζοντ α ι από κρύσταλλο και μέταλλο αντ ιστοίχως, ώστε να εξασφαλίζουν διαφάνεια, ραδινές αναλογίες και να ενα ρμονίζονται με τ ην γεωμετρία του χώρου. Διάταξη της έκθεσης στο χώρο Η εξωτερική είσοδος της έκθεσης τοποθετείται στο νοτιοδυτ ι κό άκρο του αρχαιολογικού χώρου, α π οτελεί την αφετη ρία σταδιακής καθόδου μέσω κεκλι μένων επι πέδων, στον χώρο της Κρυπτοστοάς και σηματοδοτείται με υψίκορμη μεταλλική κατασκευή που φέρει εμβλήματα της έκθεσης.

ΟΕ

Η πορεία αυτή καταλήγει στο δυτ ι κό ά κρο τ η ς Κρυπτοστοάς α π ό τ ο οποίο α ρχίζει να c:κτιλύσσεται η έκθεση . Στην περιοχή αυτή, όπου και τα δύο τ μ ή ματα τ η ς στοάς είναι στεγασμένα, οργανώνεται η είσοδος στον εκθεσιακό χώρο δύο μέρη : α. χώρος εισιτη ρίων, καταλόγου τ η ς έκθεσης και εκδόσεων βιβλίων σχετι κών με την έκθεση β. χώρος πολυθc:άματος και π ροβολής τα ινιών για 25-30 άτομα και δύο μονάδων με πολυμέσα αφής.

Τα εκθέματα οργανώνονται κατά θεματικές ενότ ητες με την αντίστοιχη υποστή ριξη με πληροφοριακό υλικό σε συνοδευ­ τ ι κές πινα κίδες. Η διάταξη των εκθεμάτων σε συνδυασμό με τ ην κίνηση των επισκεπτών α κολουθεί την γρα μ μ ι κή ανάπτυξη της στοάς, ενώ ταυτόχρονα επιτ ρέπει την εναλλαγή στον τ ρόπο θέασης και ομαδοποίησής τους. Τα εκθέματα τοποθετούνται είτε πλη­ σίον των τοιχωμάτων του χώρου εκατέρωθεν της κίνησης των επισκεπτών, είτε κεντ ρικά στον άξονα τ η ς στοάς, όταν π ρό­ κειται για περίοπτα και ειδικού ενδιαφέροντος λειτουργικά εκθέματα . Ανάλογα με το μέγεθος και τα υλικά κατασκευής τους, τα εκθέματα τοποθετούντ α ι σε βάσεις είτε μεμονωμένα όπως τα ομοιώματα μ ηχανών ή περισσότερα του ενός (ομοιώματα πλοίων) ή πάνω στο δάπεδο (μεγάλα ομοιώματα όπλων) . Σε εκθέματα που η λειτουργική τους ε π ίδειξη α πα ιτεί χώρο όπως το αυτόματο του Η ρωνος εξασφαλίζονται άνετες συν­ θή κες παρατήρησης και λειτουργίας. Την ευθύνη του α ρχιτεκτονικού σχεδιασμού της έκθεσης είχαν οι α ρχιτέκτονες Απόστολος Βέττας, Αλέκα Αλc:ξοπούλου και Σάσα Λαδά. Συνεργάστηκαν οι Μάνος Τουρπάλης και Χρίστος Χρίστου αρχιτέκτονες και ο Γιάννης Γιαννόπουλος στις ειδικές κατα­ σκευές. Την καλλιτεχνική ε π ι μέλεια των π ινακίδων είχε το γραφείο Coli bri G D S . Την ευθύνη τ η ς κατασκευής είχε ο Γιάννης Εξηντάρης, των ηλεκτρολογι κών ο Σταύρος Χαντές κ α ι τ ο υ φωτισμού ο Χρήστος Γιαλαβούζης.


Επιστημονική επιμέλεια Εταιρεία Μελέτης Αρχαίας Ελληνικής Τεχνολογίας Τεχνικό Μουσείο Θεσσαλονίκης

Φωτογραφίες Εκθεμάτων

lmage Comρany

Επιμέλεια εξωφύλλου Νικος Μούτσης

Γραμμικό σχέδιο Κρυπτοστοάς Κώστας Γούναρης

Εκδοτική και καλλιτεχνική επιμέλεια Γραφικές τέχνες ,{jd,

Ε ΚΔΟΣΗ

Θωσαλονίκη rJQ\JτJΠIKH1997 ΠΙ'ΩΊΈ�ΟΥΕΑ ΊΗΣΕ'ιΊ'C!LΗΣ

ISBN 960-761 9-02-1 --..

Τιf.ΕΚΔΟΣΕΙΣ τΕΧΝΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΘΕΣΣΜΟΝ Ι ΚΗ Σ


ΕτΑΙΡΕΙΑ ΜΕΛΠΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ (ΕΜΑΕτ) Η ΕΜΑΕΤ είναι μια επιστημονική εταιρεία μελέτης της Αρχαίας Ελληνικής Τεχνολογίας. Η ΕΜΑΕΤ οργανώνει ανοικτές για το κοινό επιστημονικές συνεδριά­ σεις, διαλέξεις, ξεναγήσεις σε αρχαιολογικούς χώρους με τεχνολογικό ενδιαφέρον, καθώς και ειδικά σεμινάρια για διάφορες ομάδες ενδιαφερομένων, εκπαι­

δευτικών, φοιτητών κ. ά.

τii; T E X N I K O Μ Ο Υ Σ Ε Ι Ο Θ Ε Σ Σ Α Λ Ο Ν Ι Κ Η Σ Το Τεχνικό Μουσείο Θεσσαλονίκης ιδρύθηκε το 1 978. Αποτελεί πολιτιστικό, επιμορφωτικό φορέα, μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα, για την ενημέρωση και επι­ μόρφωση του κοινού και ιδιαίτερα των μαθητών και σπουδαστών σε θέματα τεχνολογίας και θετικών επιστημών. Το Εκθετήριο του Μουσείου, εμβαδού 1 .800 τ.μ., περιλαμβάνει εκθέματα σχετικά με την ιστορική εξέλιξη της τεχνολογίας, συμμετοχικά εκθέματα από το χώρο της φυσικής και της χημείας, πληροφοριακό υλικό με πολυμέσα και πλήθος άλλων εκθεμάτων για την παρουσίαση του σύγχρονου τεχνικού πολιτισμού Στις δραστηριότητες του περιλαμβάνονται η οργάνωση περιοδικών εκθέσεων, δ ιαλέξεων, μαθητικών διαγωνισμών, πολυθεαμάτων και η λειτουργία Τεχνικών ομίλων και του Κέντρου Δημιουργικής και Καινοτομίας


ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ  

MACEDONIA is Greek and will always be Greek- (if they are desperate to steal a name Monkeydonkeys suits them just fine) ΦΕΚ,ΚΚΕ,ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΜΟ...

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ  

MACEDONIA is Greek and will always be Greek- (if they are desperate to steal a name Monkeydonkeys suits them just fine) ΦΕΚ,ΚΚΕ,ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΜΟ...

Profile for yandex963
Advertisement