Issuu on Google+

ANTOLOGÍA DE LA LITERATURA GALLEGA Manuel Rodríguez Alonso

Antología de las cantigas de amigo 1.Es una de las siete cantigas de amor de Martín Codax –seis de ellas conservan la notación musical- en el pergamino Vindel. Es un ejemplo típico de mariña. Ondas do mar de Vigo, se vistes meu amigo? E ay Deus, se verrá cedo! Ondas do mar levado, se vistes meu amado? E ay Deus, se verrá cedo! Se vistes meu amigo, o que por eu sospiro, E ay Deus, - se verrá cedo! Se vistes meu amado, o por que hei sospiro? E ay Deus, se verrá cedo! Se vistes meu amado, por que ey gran coydado? gran coidado? E ay Deus, se verrá cedo! (Martín Codax)

2.Es posiblemente esta mariña o barcarola, la única conservada de su autor, una de las composiciones más célebres de esta escuela. Se ha interpretado simbolícamente el mar como el miedo de la joven a enamorarse y ahogarse en el mar tempestuoso de la pasión amorosa. También simbólicamente se interpreta como el miedo del adolescente a internarse solo por el mar de la vida y el amor. Sedia-m´ eu na ermida de San Simión e cercaron-mi-as as ondas, que grandes son. Eu atendend´ o meu amigu! E verrá? Estando na ermida, ant´ o altar cercaron-mi-as ondas grandes do mar. Eu atenden[d´o meu amigu! E verrá?] E cercaron-mi-as ondas que grandes son: non ei [i] barqueiro nen remador. Eu [atendend´ o meu amigu! E verrá?] E cercaron-mi-as ondas do alto mar: non ei [i] barqueiro nen sei remar.


Eu aten[dend´ o meu amigu! E verrá?]; Non ei i barqueiro nen remador: morrerei [eu], fremosa, no mar maior. Eu aten[dend´ o meu amigu! E verrá? Non ei [i] barqueiro nen sei remar: morrerei eu, fremosa, no alto mar. Eu [atendend´ o meu amigu! E verrá?] Mendinho 3.Se ha señalado en esta cantiga la magia del estribillo, especie de jitanjáfora que nada significa, pero que nos atrae por su sonoridad y misterio. Eu velida non dormia lelia doura, e meu amigo venia, edoi lelia doura. Non dormia, e cuidava, lelia doura, e meu amigo chegava, edoi lelia doura. E meu amigo venia, lelia doura, e d´ amor tan ben dizia, edoi lelia doura. E meu amigo chegava lelia doura, e d´ amor tan ben cantava, edoi lelia doura. Muito desejei, amigo, lelia doura, que vos tevesse comigo, edoi lelia doura. Muito desejei, amado, lelia doura, que vos tevesse a meu lado, edoi lelia doura. Leli, leli, par Deus, leli, lelia doura, ben sei eu que[n] non diz lelí, edoi lelia doura. Ben sei eu que[n] non diz leli, lelia doura, demo x´ é que[n] non diz leli, edoi lelia doura.


Pedr´ EANES SOLAZ

4.La amiga, como suele ser habitual en Pero Meogo, dialoga con los elementos de la naturaleza, en este caso los ciervos del monte. Señalemos la idealización del paisaje. Ai cervos do monte, vinvos preguntar: fois´ o meu amigu´ e, se alá tardar, qué farei velidas? Ai cervos do monte, vinvolo dizer: fois´ o meu amigu´ e querría saber qué farei velidas? Pero MEOGO

5.Cantiga de romería, centrada en el propio Santiago de Compostela. A Santiagu´ en romaria ven el-rei, madr´, e praz-me de coraçon por duas cousas, se Deus me perdon, en que teño que me faz Deus gran ben: ca ve[e]rei el-rei, que nunca vi e meu amigo que ven con el i. Airas NUNES 6.Típico ejemplo de cantiga de alborada, en la que las aves son testimonio del amor de la pareja. Levad´, amigo, que dormides as manhaas frías; todalas aves do mundo d´ amor dizian: leda m´ and´ eu. Levad´, amigo, que dormide´-las frías manhaas; todalas aves do mundo d´ amor cantavan: leda m´ and´ eu. Todalas as aves do mundo d´ amor diziam; do meu amor e do voss´ en ment´ avian: leda m´ and´ eu. Do meu amor e do voss´ en ment´ avian; vós lhi tollhetes os ramos en que siian: leda m´ and´ eu. Do meu amor e do voss´ i enmentavam; vos lhi tolhestes os ramos en que pousavan: leda m´ and´ eu. Vós lhi tolhestes os ramos en que siian e lhis secastes as fontes en que bevian: leda m´ and´ eu.


Vós lhi tolhestes os ramos en que pousavan e lhis secastes as fontes u se banhavan: leda m´ and´ eu. Nuno FERNANDEZ TORNEOL 7.Es una de las bailadas más celebres. Curiosamente en Galicia no abundan los avellanos, lo que deja ver hasta que punto la naturaleza de las cantigas obedece a tópicos literarios relacionados con el locus amoenus. Si de realismo se tratase tendrían que bailar bajo los robles o los castaños, árboles más característicos de la flora gallega que los avellanos. Bailemos nós ja todas tres, ai amigas, so aquestas avelaneiras frolidas, e quen for velida como nós, velidas, se amigo amar, so aquestas avelaneiras frolidas verrá bailar. Bailemos nós ja todas tres, ai irmanas, so aqueste ramo d´ estas avelanas, e quen for louçana como nós, louçanas, se amigo amar, so aqueste ramos d´ estas avelanas verrá bailar. Por Deus, ai amigas, mentr´ al non fazemos so aqueste ramo frolido bailemos, e quen ben parecer como nós parecemos, se amigo amar, so aqueste ramos, sol que nós bailemos, verrá bailar. Airas NUNES 8.Esta cantiga es una cantiga de romería, pero que no transcurre en un gran santuario, como la número 5, sino en un humilde santuario rural, con lo que presenta el encanto de las romerías populares, que todavía hoy se mantienen en muchos lugares de Galicia. La amiga aprovecha el viaje, en principio piadoso al santuario, para verse con el amigo. Ir quer´ oj´eu, fremosa, de coraçon por fazer romaria e oraçon, a Santa Maria das Leiras pois meu amigo i ven. Des que s´ el d´ aqui foi, nunca vi prazer, e quer´ oj´ ir, fremosa, polo veer, a Santa María das Leiras, pois meu amigo i ven. Nunca serei leda, se o [eu] non vir, e por esto, fremosa, quer´ ora ir a Santa Maria das Leiras, pois meu amigo i ven. AFONSO LÓPEZ DE BAIAN


9.Cantiga de amigo dialogada en la que esta dialoga con las flores del verde pinto. Su autor es el rey don Denís de Portugal, nieto del rey Alfonso X de Castilla, gran mecenas de trovadores y el mismo importantísimo trovador. Tuvo un maestro francés que le enseñó los secretos de la lírica provenzal. Con 137 cantigas transmitidas por los Cancioneiros, es el trovador del que se conservan más cantigas. Las flores do verde pino son un símbolo de la fidelidad amorosa, pues traducen y adaptan a la flora gallega las flors d´ albespis (espino albar) de la lírica cortesana provenzal. También son símbolo de la ausencia, cuando el amigo tiene que ausentarse por ir a servir al rey en el ejército.

Ai flores, ai flores do verde pino, se sabedes novas do meu amigo! Ai Deus, e u é? Ai flores, ai flores do verde ramo, se sabedes novas do meu amado! Ai, Deus e u é? Se sabedes novas do meu amigo, aquel que mentiu do que pos commigo? Ai, Deus e u é? Se sabedes novas do meu amado, aquel que mentiu do mh a jurado, Ai, Deus, e u é? Vós preguntades polo voss´ amigo? E eu bem vos digo que é san´ e vivo. Ai, Deus, e u é? Vos preguntades polo voss´ amado? E eu bem vos digo que é viv´ e sano. Ai Deus, e u é? E eu bem vos digo que é san´e vivo, e será vosc´ ant´o prazo saído. Ai, Deus, e u é? E eu bem vos digo que é viv´e sano, e será vosc´ant´o prazo passado. Ai Deus, e u é? Don Denís

10.Barcarola o mariña en la que la amiga se alegra porque el amigo, el propio Pai Gómez Chariño, que además de trovador llegó a ser almirante de Castilla, ya no es almirante del reino de Castilla y así puede vivir fuera de peligro y más dedicado al amor. La cantiga es de gran modernidad, pues manifiesta el placer por recuperar el amor, la vida privada, aunque se pierda el brillo de un importante cargo público. Veamos que el tono popular y rústico de las cantigas es sólo aparente: es el propio trovador-almirante Pai Gómez Chariño el que se pone en lugar de la amada y simula la alegría de esta al saber que ya no es almirante. Disséronm´ oi´, ay, amiga, que non é meu amig´ almirante do mar, e meu coraçón ia pode folgar e dormir ja, e por esta razón o que do mar meu amigo sacou sáqueo Deus de coytas qu´ afogou. Muy ben é a min, ca ia non andarey triste por vento que via fazer,


nen por tormenta non ei de perder o sono, amiga, mays sse foy el rey o que do mar meu amigo sacou sáqueo Deus de coytas qu´ afogou. Pai Gómez Chariño Antología de las cantigas de amor 1.Típica cantiga de amor, que presenta el desprecio de la señora por el trovador y la caída de este en la citada coita, en la que se complace con delectación. El sufrimiento de la coita se convierte así en un nuevo y supremo servicio hacia la señor. Falei n'outro día con mia señor e díxell'o mui grand´ amor que ll'ei e quantas coitas por ela levei e quant' afán sofro por seu amor. Foi sañuda e nunc' a tanto vi: e foi-sse e sol non quis catar por mi, e nunca mais pois con ela falei. Mentr' eu con ela falava en al eu nunca moller tan ben vi falar; e pois ll' eu dixe a coita e o pesar que por ela sofro, e o mui gran mal, foi sañuda e catou-me en desdén; e des ali non ll' ousei dizer ren nen ar quis nunca pois por mi catar. E muitas vezes oí eu dizer: “quisque se coita á, costas lle dá”; e eu receei esto grand´ er´ á; mais porque me vejo en coitas viver dixe-ll´ o ben que lle quer´ e enton [e]trañou-mi-o de guisa que sol non me quis falar: ¿e de mi que será? AiraS NUNES 2.Cantiga de amor de D. Denís en la que manifiesta su deseo de trovar al modo provenzal, apartándose del tono más popular de las cantigas de amigo. La cantiga constituye un panegírico de la señor, pero fijémonos que no hay descrición física, sino alabanzas inconcretas a su hermosura, pero también a su bondad o incluso su forma agradable de reir o hablar, por lo que resulta de gran modernidad. Por otra parte, muy modernamente nos da una visión plástica y cinematográfica de la señor hablando, riendo, gesticulando... Quer´ eu en maneira de proençal fazer agora um cantar d´ amor, e querrei muit´i loar mha senhor a que prez nem fremosura nom fal, nem bondade; e mais vos direi em: tanto a fez Deus comprida de bem a mais que todas las do mundo val. Ca mha senhor quizo Deus fazer tal,


quando a fez, que a fez sabedor de todo bem e de mui gram valor, e com tod´ est[o] é mui comunal alí u deve; er deu-lhi bom sem, e desi non lhi fez pouco de bem quando nom quis que lh´ outra foss´ igual. Ca en mha senhor nunca Deus pos mal, mais pos i prez e beldad´ e loor, e falar mui bem, e riir melhor que outra molher; desi é leal muit´, e por esto nom sei oj´ eu quem possa compridamente no seu bem falar, ca non ha, tra-loo seu bem, al. (D. Denís) 3.Cantiga de don Denís, que destaca porque en ella el rey-trovador se burla de los tópicos de la lírica provenzal, como el de presentar siempre el enamoramiento en primavera, por lo que cree que el enamoramiento de estos no es tan sincero como el suyo, pues el amor no se sujeta a estaciones. De nuevo aparece el tema de la coita, que se confunde con morte. Sin embargo, el trovador, en soledad, queda a solas con esta coita y se complace en ella. Proençaes soen mui bem trobar e dizem eles que é com amor; mais os que trobam no tempo da flor e nom em outro, sei eu bem que nom am tan gram coita no seu coraçom qual mé eu por mha senhor vejo levar. Pero que trobam e sabem loar sas senhores o mais e o mellor que eles podem, soo sabedor que os que trobam quand´a frol sazom a, e nom ante, se Deus mi perdom, nom am tal coita qual eu sei sem par. Ca os que trobam e que s´alegrar vam e-no tempo que tem a color a frol consigu´e tanto que se for aquel tempo, logu´ em trobar razom nom am, nem vivem em qual perdiçom oj´eu vivo, que pois m´a de matar. Don Denís 4.Típica cantiga de amor: el poeta conoce a la señora y la coita se convierte en falta de sueño, ausencia de apetito, etc. Sennor fremosa, pois vus vi, ouve tan gran coita d´amor que non fui ledo, nen dormí, nen ouvi d´otra rem sabor. PEDRO GARCÍA BURGALÉS


5.De nuevo presenta la coita del trovador ante el desprecio de la dama; con todo, aunque la dama le hace sufrir mucho, el sería incapaz de producirle a ella la más mínima coita. De nuevo aparece el amor como sufrimiento, ausencia de sueño, etc., dentro de la más pura topica de la escuela gallego-portuguesa de la cantiga de amor. Se eu podesse desamar a quen me sempre desamou, e podess´ algun mal buscar a quen mi sempre mal buscou! Assy me vingaria eu, se eu podesse coyta dar, a quen mi sempre coyta deu. Mays sol non posso eu enganar meu coraçon que m´enganou, per quanto mi faz desejar a quen me nunca desejou. E per esto non dormio eu, se eu podesse coyta dar, a quen mi sempre coyta deu. Mays rog´ a Deus que desampar a quen mh´ assy desamparou, ou que podess´ eu destorvar a quen me sempre destorvou. E logo dormiria eu, se eu podesse coyta dar, a quen mi sempre coyta deu. Vel que oussass´ en preguntar a quen me nunca preguntou, per que me fez en ssy cuydar, poys ela nunca en min cuydou, E por esto lazero eu, se eu podesse coyta dar, a quen mi sempre coyta deu. PERO DA PONTE Antología de cantigas de escarnio y maldicir 1.Cantiga de maldicir que presenta uno de los temas tópicos del género: la burla de los juglares que no saben cantar ni tocar. Foi un dia Lopo jograr a cas dun infançon cantar; e mandou-lh´ ele por don dar tres couces na garganta; e fui-lh´ escass´, a meu cuidar, segundo com´ el canta. Escaso foi o infançon en seus couces partir en ton, ca non deu a Lop[o], entón, mais de três na garganta;


e mais merece o jograrón segundo com´ el canta. (Martin Soárez) 2.Sátira con un tema tópico también: la pobreza o la tacañería de la pequeña nobleza e infanzones. Un infançón mi á convidado que sexa seu xantar loado par mí, mais eu nono ei guisado; e direi-vos por que mi avén: ca já des antan´ ei jurado que nunca diga de mal ben. Diss´ el, poi-lo jantar foi dado: -Load´ este jantar onrado! Dix´ eu: -Faria-o de grado, mais jrei antan´ en Jaen, na oste, quando fui cruzado, que nunca diga de mal ben! Nunes 3.Cantiga de maldicir de gran dureza por parte de Alfonso X, que además de autor de las Cantigas de Santa María, fue autor de trinta y cinco cantigas profanas, algunas de escarnio y maldicir. La cantiga presenta a Pero da Ponte como asesino de Eanes do Coton para robarle sus poemas y aprovecharse de ellos. La cantiga se apoya en la tradición que cuenta que Eanes do Cotón murió en una taberna de Ciudad Real a manos del también trovador y discípulo suyo Pero da Ponte. Se cree que más que ante la verdad histórica estamos ante una hipérbole de Alfonso X, pues no se sabe que nunca Pero da Ponte hubiese sido acusado formalmente de la muerte de Eanes do Cotón. Pero da Pont´ a feito gran pecado de seus cantares, que el foi furtar a Cotón, que, quanto el lazerado ouve gran tempo, el xos quer lograr, e doutros muitos que non sei contar, porque oj' anda vistido e onrado. E poren foi Coton mal dia nado, pois Pero da Ponte erda seu trobar; e mui mais lhi valera que trobado nunca ouvess´ el, assi Deus m´ ampar, pois que se de quant´ el foi lazerar serve Don Pedro e non lhi dá en grado. E con dereito seer enforcado deve Don Pedro, por que foi filhar a Coton, pois-lo ouve soterrado, seus cantares, e non quis en[de] dar uu soldo pera sa alma quitar sequer do que lhi avia emprestado. E porend´ é gran traedor provado, de que já nunca pode salvar,


como quen a seu amigo jurado, bevendo con ele, o foi matar: todo polos cantares del levar, con os quaes oj´ anda arrufado. E pois non á quen no poren retar queira, seerá ôi-mais por min retado. AFONSO X 4.Sátira tópica de nuevo contra la pobreza de los infanzones, que querían simular riquezas que no poesían. Quen a sesta quiser dormir, conselhá-lo-ei a razon: tanto que jante, pense d´ ir à cozinhaa do infançon; e tal cociña lh´ achará, que tan fría casa non á na oste, de quantas i son. Ainda vos en mais direi eu, que un dia i dormi: tan boa sesta non levei, des aquel dia ´n que naci, como dormir en tal logar, u nunca Deus quis mosca dar ena mais fria ren que vi. E vedes que ben se guisou de fria cozinha teer o infançon, ca non mandou des ogan´ i fogo acender; e, se vinho gaar d´ alguen, ali lho esfriarán ben, se o frio quiser bever.

Pero DA PONTE 5.María Peres fue una célebre juglaresa que fue satirizada por muchos trovadores por su vida airada, incluso por el propio rey Alfonso X. María Peres, a nosa cruzada, quando veo da terra d’Ultramar assi veo de pardon carregada que se non podia con el en erger; mais furtan-lho, cada u vai maer, e do perdon já non lhi ficou nada. E o perdon é cousa moi preçada e que se devia muit´ a guardar; mais ela non á maeta ferrada en que o guarde, nena pod´ aver, ca, pois o cadead´ en foi perder,


sempr´ a maeta andou descadeada. Tal maeta como será guardada, pois rapazes albergan no logar, que non aja seer muy trastornada? Ca, o logar u eles an poder, non á pardon que s´ i possa asconder, assi saben trastornar a pousada. E outra cousa vos quero dizer: atal pardon ben se dev´ a perder, ca muito foi cousa mal gaa[nha]da. Pero DA PONTE 6.Sátira de tipo moral en la que Martín Moxa expresa su desencanto del mundo y hasta llega a ver la muerte como una liberación. La reflexión moral desengañada sobre los males sociales y morales de la sociedad de su tiempo también fue tema de la sátira gallego-portuguesa y en ella destacó el aragonés Martín Moxa. Amygos, cuyd 'eu que Nostro Senhor non quer no mundo ja mentes parar, ca o vejo cada día tornar de bem en mal e de mal em peyor; ca vejo boos cada día decer e vejo maaos sobr´ eles poder: por ém non ey da mha morte pavor. O mun tod´ [a] avessas veg´ ir, e quantas cousas no mundo som a avesas andam, sy Deus mi perdon: por én non dev´ ant´ a mort´ a fogir quen sabe o ben que soya seer e vee y o mundo outra guysa correr e non sse pode de morte partir. Os que morreran mentr´ era melhor am muyt´ a Deus ... que gradecer, ca sabem ja que non an de morrer nen er atendem que vejam peyor como oj´ atendem os que vyvus son; e, por én, tenh´ eu que faz sem-rrazon quen d´ este mundo há muy gran sabor. E, por én, tenh´ eu que hé muy melhor de morrer home mentre lhi bem for. Martín MOXA 7.Célebre sátira moral de Airas Nunes que busca la verdad y no la puede encontrar en ningún sitio, ni siquiera en los conventos de los frailes de regla más estricta. Porque no mundo menguou a verdade puñei un dia de a ir buscar, e u por ela fuui preguntar


diseron todos: “Allur la buscade, ca de tal guisa se foi a perder que non podemus én novas aver, nen ja non anda na irmaidade”. Nos moesteiros dos frades regrados a demandei, e diseron-m´ assi´: “Non busquedes vós a verdad´ aquí ca muitos anos avemos passados que non morou nosco, per boa fe.” AIRAS NUNEZ La lírica religiosa de Alfonso X 1 y 2.Fragmentos de cantigas narrativas que presentan con un tono popular sendos milagros de la Virgen. 1. Aquela noit’ouve o bispo veuda a Santa María con cara sannuda diséndolle: «Muda a muit’atrevuda sentença, ca ten que gran folia fecist [...] Te dig’e e ti mando que destas perfias te quites; e se non, /d’oj’a trinta días morte prenderías e alá irías u dem’os seus ten. 2. E dest’un miragre vos quero contar de como Santa María quis guardar un seu pintor que punnava1 de pintar ela mui fremos’a a todo seu poder. [...] E ao demo mais feo d’outra ren pintaba el semp’; e o demo poren lle disse:«Por que me tees en desdén, oupor que me fazes tan mal pareçer [...] Mais entón o dem’ , en que todo mal jaz, trouxe tan gran vento ... [...] Pois a quel vento na igresa entrou en quanto o pintor estaba deitou en terra; mais e log’a Virgen chamou. [...] E ela logo tan toste ll’acorreu ... e poren non caeu [...]


3.Fragmento de una cantiga de loor a la Virgen. Rosa das rosas e Fror das frores, Dona das donas, Señor das señores: Rosa de beldad'e de parecer e Fror d'alegría e de prazer, Dona en mui piadosa seer, Señor en toller coitas e doores. Rosa das rosas e Fror das frores, Dona das donas, Señor das señores.


4.Cantiga narrativa de un milagro de la Virgen. Assí como Iessu-Cristo, estando na cruz, salvou un ladrón, assí sa Madre outro de morte livrou. E porend’un gran miragre vos direi desta razón, que feze Santa María dun mui malfeitor ladrón que Elbo por nom avia; mas sempr’en ssa oraçón a ela s’acomendaba, e aquello lle prestou. Onde ll’aveo1 un día que foi un furto fazer, e o meiryo2 da terra ouve-o log’ a prender, e tan toste sen tardada fez-lo na forca poer; [...] E un pendurado estaba no forca por ss’ afogar, a Virgen Santa María non vos quis entón tardar, ante chegou muit’agia3 e foi-ll’as maos parar so os pees e alço-o assi que non ss’ affogou.

Antología de la prosa medieval 1, 2 y 3.El texto 1 presenta un contrato de foro y es un ejemplo de prosa jurídica. El 2 ofrece una denuncia formal y el 3 pertenece a las ordenanzas del gremio de zapateros de Ourense. Son ejemplos del proceso de normalización del gallego en la Edad Media. 1.Foro do souto de San Martiño de Anllo (Ribas de Sil, 1427). Sabean quantos esta carta viren como nos don Lopo, pola graça de Deus abade do moesteiro de Santo Etevoo de Riba de Sil, con outorgamento do prior e convento do dito nosso moesteiro, estando presentes e outorgantes segundo que avemos de uso e custume, fazemos carta e damos a foro a bos Gonçalvo Fernández, morador en Argemill, e a bosa moller Tereija Afonso de Naçe, en bossa vida de anbos, e a finamento do pustromeyro de vos fique a duas pessoas hua pus outra quaes mays de dereito herdaren os vossos bees, convén a saber, que vos aforamos o nosso souto de Oveença con seu sequeyro e con suas herdades e arvores e con todas suas, entradas e seydas e dereitos a monte e fontes por u quer que van, sub signo de San martino dAanllo, a tal pleito e condiçon que o roçedes e chantedes enxertedes et çepedes e paredes ben como se non perca por mingoa de lavor e de boo paramento e que nos diades cada anno por dia de San Martino de novembro bos e a dita bosa moller en bosa vida danbos por quiñón e censso deste dito souto viinte mrs de dez diñeiros o maravedi, e mays hun boo carneiro por dia de San Johan Vaptista [...]


2.Unha denuncia medieval de cara a 1432 En este día, deu querella Lopo Ferreyro aos ditos juises e rejedores e conçello e a Vaasco Fernandes..., meyriño de terra de Diego d´Estuñiga, en como día quarta feira, primeira que pasou, que foron XVI días do dito mes... que sayran a el quatro omees e que o prenderan e lle tomaran e roubaran... a capa, a saya e espada..., e que feesen peresquisa e comprimento de dereito e de justiça... Gran Enciclopedia Gallega. Prosa medieval galega 3.As ordenanzas do gremio dos zapateiros de Ourense alá por 1452 Iten, que dían os çapatos sobre sollados e tacoados pera omes grandes e molleres, ben coseytos e apostados, a dose mrs vellos, e os sengellos a oyto mrs, e eso se entenda tanbén a moços e moças grandes de viinte anos arriba, asy aos de fora coma da çidade. Iten, que dían os çapatos de moços e moças de quinse anos fasta viinte, a des mrs, tacoados et sobrados et ben apostados e de boo coyro e ben coseytos e sengellos, a seys mrs. Iten, que dían os çapatos de moços de dez anos fasta quinse, a nove mrs,... Iten, pera moçcos de dez anos abaixo fasta seys anos, a sete mrs., et sengellos, a quatro mrs. Gran Enciclopedia Gallega. Prosa medieval galega. 4.Fragmento de la Crónica Troiana, en el que Aquiles llora a su amigo Patroclo muerto por Héctor. Agora diz o conto que Aquiles chorava moito por Patroculos, seu amigo, que Eitor matara. E fazia por el tam gram doo que era gram maravilla, assi que moitas vezes caia assi como morto, com o gram pesar sobre lo leito u Patroculos jazia. E em chorando dezia: -Amigo, eu foi em queigom de vossa morte, ca vos enviei sem mim aa batalla e por dereito averei sempre que chorar em todos los dias que eu viva. E bem entendo que por mim tomastes morte, e sem falla se eu cabo vós estovera, nom fora home que vos ousasse matar nen sol poer em vos lança, nem ouverades que temer. Mais ja quanto viva, nunca seerei ledo ata que vossa morte vingue, nem averei alegría nem prazer... E sabede que se eu agora a Eitor achasse que seria a mia morte ou a sua, ca mal me ha lastimado e quebrantado.... Depois que Aquiles seu doo ouvo acabado, fezo soterrar o corpo de Patrocolus a moi grande onra e a moi gram festa, segundo que estonçe era acostumado, ca em aquel tempo quando aviam de soterrar algum nobre home ou de gram guisa, faziam grandes festas e grandes alegrias e tangiam moitos estormentos... Crónica Troiana 5.Fragmento de un milagro de Santiago, perteneciente a Miragres de Santiago Quando o romeu vivo vio o compañeiro morto ouve moi gran medo em aquel monte ermo por la noite... E pedio a Nostro Señor e a Santiago moi de coraçom que lle enviase algua axuda. E logo Santiago en semellança de cavaleiro em seu cavalo veo a el e dísolle: Pomme aqui ese morto, e cavalga tras mi ata que vaamos a lugar onde o soterremos... Andarom aquela noite em quanto poina doze dias de andadura e ante que se erguese o sol poserom enno lugar que chamam de Monte Goio, que é ua legoa d´onde jaz o seu corpo. E diso ao vivo que disese aos coengos que fosem todos a soterrar moi onradamente o corpo de aquel seu romeu. Miragres de Santiago (Adaptación)


6 y 7.Los textos que siguen pertenecen a la materia de Bretaña y presentan uno de los tópicos de esta literatura: el torneo. 6. Entom Galaaz se lixou correr a eles e meteu Gilflet em terra; des i, Estor; des i Sagramor; des i Lucam. E depois que lhe quebrou a lança, meteu maao aa espada, como aquel que se sabia ben dela ajudar, e meteuse u era a maior pressa, e começou a derribar cavaleiros e cavalos, e fazer tam gram maravilla de armas, que quantos o viam se maravilhavam em. E Galvam disse a Estor e aos outros companheiros, que ja cavalgarom: -Por esta cabeça, este é Galaaz, o boom cavaleiro. Ora seera fol quem no máis atender, ca a seu golpe nom pode durar arma. E el isto dizendo, aveo que chegou Galaaz a ele, assi como a ventura o trazia, e deulhe ua cuitelada, que lhe talhou o elmo e o almofre, o o coiro e a carne atee o testo, mais aveolle ben que nom foi a chaga mortal. E Galvam, que bem cuidou a ser morto, leixouse cair em terra. Demanda do Santo Graal 7. Quando Lançarot viu as donas e as donzelas e as outras gentes por las ameas e disso a seus escudeiros: -Ora podedes veer que nossas justas seram catadas bem. E despois d´esto viu sair das tendas um cavaleiro armado sobre um dos cavalos, e fillou um escudo e ua lança, e pois foi guisado de justar, disso a Lançarote: -Senor cavaleiro, guardadevos de mim. E quando viu Lançarot que a justar lle conviina, nom se quis mais deteer; ante se leixou correr ao cavaleiro e foille dar eno peito, em descuberto do escudo, um tam grande golpe, que lle nom prestou loriga que lle nom metesse a lança pelo peito. E o cavaleiro caeu tal como morto e foi toda a terra em derredor dele mollada do seu sangui. E Lançarote, como o derribou, tanto o catou como se o nunca visse. [Todos] diziam que era boo cavaleiro d´armas a maravilla e o máis arrizado e o máis ardido que nunca entre eles entrara. Libro de Tristán

8 y 9. Pertenecen ambos textos a los Miragres de Santiago, el primero es una presentación de la ciudad compostelana y el segundo, el relato –adaptado- de un milagro del apostol, que así ayuda a sus devotos. A çidade de Compostela esta ontre dous rios os quaes hun ha nome Saar e o outro Sarela. Saar está contra oriente ontre Monte Goyo e a çidade, et Sarela contra occidente ontre Monte Pedroso et a çidade. As entradas e as portas son sete: a primeira entrada he a porta do Camiño Francés, a segunda he a porta da Pena, et a terçeira he a porta do Santo Romeu que vay para a Treydade, et a quarta a porta de Fageiras que vay para Padrón, et a quinta a Porta da Mamoa, et a sesta he a porta de Maçarelas por un entra o precioso viño á cidade. Miragres de Santiago


10.El texto presenta uno de los temas tópicos de la literatura caballeresca y de la materia de Bretaña: el deseo de un noble de armarse caballero, en este caso de Galaaz. Cando eles chegaron á abadía, levaron Lançalot a unha cámara e desarmárono. E veu a el a abadesa co cuatro donas, e adusse consigo Galaaz, e Galaaz tan fermosa cousa era, que marabilla era. E andaba tan bem vestido, que non podía mellor. E a abadesa choraba moito con pracer, tanto que viu Lancelot, e díxolle: -Señor, por Deus, facede vós noso novel cabaleiro, ca non quereriamos que sexa cabaleiro por man de outro. Ca mellor cabaleiro ca vós non pode facer cabaleiro; ca bem cremos que ainda será tan bo, que vos acharedes ende ben, e que será vosa honra de o facerdes; e se vos el ende non rogase, volo debiades de facer, ca ben sabedes que é voso fillo. -Galaaz, dixo Lancelot, ¿queredes vos ser cabaleiro? El respondeu baldosamente: -Señor, se prouguese a vós, ben o querería ser, ca non ha cousa no mundo que tanto desexe como honra de cabalaría e ser cabaleiro da vosa man, ca de outro non o querería ser, que tanto vos ouço louvar e preçar de cabalaría, que ningún, a meu cuidar, non podía ser covardo nem mau, quen vós fezéssedes cabaleiro. E esto é unha das cousas do mundo que me dá maior esperança de ser home bon e bon cabaleiro. Fillo Galaaz, dixo Lancelot, estrañamente vos fez Deus fermosa creatura. Par Deus, se vós non cuidasedes ser bo home ou bo caballeiro -así Deus me aconselle- sobexo sería gran dano e gran malaventura, de non serdes fermoso. E el dixo: Se me Deus fixo así fermoso, darme ha bondade, se lle prouguer, ca en outra guisa valería pouco. E el quererá que serei bo e cousa que semelle miña liñaxe e aqueles onde eu veño, e metida hei miña espereanza en Noso Señor; e por iso rogo que me fagades cabaleiro. E Lancelot respondeu: Fillo, pois vos parece, eu vos ferei cabaleiro. E Noso Señor, así como el aprouver e o poderá facer, vos faga tan bo cabaleiro como sodes fermoso. E o ermitán respondeu a isto: Don Lancelot, non haxades dulta de Galaaz, ca eu vos digo que de bondade de cabalería, ós millores cabaleiros do mundo pasará. E Lancelot respondeu: -Deus o faga así, como eu quería. Entón empezaron todos a chorar con precer, cuantos no lugar estaban. A demanda do santo Graal (adaptación)


11.La descrición del combate o duelo entre caballeros es otro de los grandes motivos de la literatura caballeresca y de la materia de Bretaña, bien representado en el texto que sigue. Tanto que eles chegaron á ponte, o cabaleiro, que os non quixo deixar ir quites, deu voces: -Señores cabaleiros andantes allur ide, ca non pasaredes por aquí, ca vos non deixarei eu por aquí pasar se ante non pagardes o paso; e esta é a paga, de xustardes3 comigo, e doutra guisa non podesdes ir quites. -Nin eu quero ir quite, dixo Queya, e pois vos a xusta queredes, haberédela. Entón deixaron ir contra si os cabalos por cima da ponte, e o cabaleiro da ponte, que era moi grande e moito arrizado, deixouse ir a Queya tan bravamente como se fose corisco, e feriuno dunha lanza curta e grosa de tal golpe que derribou o cabaleiro e o cabalo desún sobre a ponte. Desí tornouse para onde estaba antes, e Queya, que outro mal non recibiu senón de caer, levantouse e moi vivente, e subiu en seu cabalo e dixo: -Señor cabaleiro, derribásteme, mai non me venceste. E o cabaleiro da ponte, que había nome Renoueix, dixo: -Sabede ora, cabaleiro desaventuroso, que non hei ora vontade de batalla; cal tal é meu costume de me non combater con cabaleiros despois que o derribo; e se pasar quixerdes, eu non volo defendo, ca xa non podedes pasar sen vergonza. Libro de Tristán (adaptación)

Antología de la lírica de la escuela gallego-castellana 1.El texto 1 es el fragmento de una cantiga, género de la escuela gallego-castellana de tema amoroso y dedicado al canto. Las cantigas son las herederas de las cantigas de amor de la lírica gallego-portuguesa y su tema fundamental sigue siendo la coita de amor. Pois me non val servir nen al boa señor, sofrendo mal morrei leal ¡ai, pecador! Atal foi miña ventura, que despois que non vi todo ben, toda folgura, e todo praser perdí. Afonso ÁLVAREZ DE VILLASANDINO 2.El poema que sigue es un dicir, género de tema filosófico ou moral, habitualmente destinado a ser recitado o ser leído. Muito teño que gradecer a Deus, pois m'assi quer levar deste mundo, sen máis pesar nen maiores coitas sofrer,


que, o pouco que eu viví, penas e coitas i sofrí que espanto ei de o dizer. Garci FERNÁNDEZ DE XERENA 3.El fragmento que sigue pertenece al género de las preguntas y respuestas. El poema es la pregunta que un poeta dirige a otro sobre algún tema (amoroso, filosófico...). La respuesta es el poema en el que el poeta preguntado da respuesta a esta pregunta. En el fragmento que sigue, el Bachiller en Artes y Letras de Salamanca (trovador desconocido y que aparece con este título en el Cancionero de Baena) dirige esta pregunta al también poeta Álvarez de Villasandino sobre la ausencia de franqueza –generosidad- en el reino de Castilla para que se la conteste. Dezidme, señor, u1 se foi franqueza que ia non paresce nos reinos de España, e grant tempo ha que aquesta compaña que i2 fizo, vive en muy grant pobreza: esto me dizede syn outra pereza, a voso entender sy tornará en çedo, e dizede me çerto non aia medo, que muy muyto dubdo aquesta crueza. ( Bachiller y maestro en artes de Salamanca )


4.El poema que sigue, del célebre Macias el Enamorado, es sin duda la joya de la escuela y el más famoso. En él el poeta expresa con indudable acierto el tópico de la coita: el amor es una pasión trágica, pues al no ser correspondido lleva al dolor, la soledad, la locura y hasta a la muerte. Cativo da minha tristura ja todos prendem espanto e preguntam que ventura é que m´ a tormenta tanto. que nom sei no mundo amigo a quem mais de meu quebranto diga d´ esto que vos digo: Quen bem see , nunca devia al pensar, que fas folia. Cuidei sobir em alteza por cobrar maior estado, e caí en tal pobreza que moiro desamparado. Com pesar e con desejo bem vos direi, malfadado, o que ouço bem e vejo: Cando o loco quer máis alto sobir, prende maior salto. Pero que provei sandece, por que me dev´ a pesar, minna loucura assi crece que moiro por ém trobar. Pero mais non averei se nom ver e desejar, e por ém assi direi: Quem em carcer sol viver, em carcer deseja morrer. Minna ventura em demanda me poso atan dultada, que meu coraçom me manda que seja sempre negada. Pero mais nom saberam de mia coita lazerada, e por ém assi diram: Cam ravioso é cousa brava de seu sennor sei que trava. MACÍAS O NAMORADO

Antología de la literatura culta y escrita de los Siglos Oscuros 1 y 2.Son dos villancicos de Carlos Patiño. Se presenta la clásica paronomasia galego-galileo, Galicia-Galilea. Por otro lado, en la literatura española del Siglo de Oro predomina el tópico del gallego como rústico, atrasado, pobre, etc., por lo que Cristo, en señal de humildad decide nacer en Galicia-Galilea, como bien expresa la estrofa de otro villancico de Patiño que reproducimos como texto 3. 1.


¡Ai! Da miña terra veño ca, porque Deus do ceo vén de la. ¡Ai! Súas peroliñas coalladas lagrimiñas foron choradas. ¡Ai! Galeguiños novos de Belén, ríense os ceos, folgaivos ben. Carlos PATIÑO 2. Soio un galego cual nós ficera o que Deus faz, pois entre mula e boi naz como galego, anque Dios. Bailemos de dous e dous celebrando suas deidades Outra volteta, Pero Fernandes, outra volteta antes que vos vades. CARLOS PATIÑO 3. Ao son do Miño e Mondego bailai, pois Deus nasce xa galego, que pouco va de galileo a galego. CARLOS PATIÑO 4.Presentamos un fragmento del romance en que Francisco Antonio del Valle pregunta si debe más Galicia a Fonseca, como fundador de la Universidad de Santiago, o al revés: Ilustre Afonso, me mandan que en vinte copras galegas diga si vos debe a patria máis que vós debedes a ela. Eu non sei por onde empece nomear vosas grandezas, vosos feitos, vosas obras, porque non nacín poeta. Si fora coma un Ovidio que a mamou coa teta, non fixera vinte copras: fixera máis de millenta. Dubido de que farei para saír desta enfeita; maxino roer nas uñas e bourar muy ben na testa. Francisco Antonio del VALLE


4.Este texto é o célebre Soneto con falda, es decir, con estrambote, debido a Gómez Tonel, en el que de un modo muy barroco lamenta la muerte de la reina doña Margarita. La estructura y técnica está dentro de la línea conceptista-culterana de la época. Turbas corran as ágoas; poña luto o aire denso, en merancoria tanta; queime o fogo a terra, que sin pranta negue ao fortuno ano seu trebuto, mentras a Porcia do Filipo Bruto en os ombros da fama sacrosanta se irgue ao ceo, que súa groria canta collendo en fror o xa maduro fruto, Perdeu, marrando tan ditosa vida, a humildá, prezo; a piadade, tempro (que derrubou, oh Morte, túa gadaña); o mundo, Reina; o rei, súa Margarida; a Fé, colúa; a Virtud, enxempro; a pedra (cujo engaste foi), España. Chore a nosa montaña, do gando, leite e novidade espida, semellando as abellas no exemplo: Que a súa Margarida, Reina, precio, colúa, pedra, templo, perden Rei, Mundo, Fe, Virtude, España, ti, que tal perda viche, ¡oh, magoada Galicia, ¿que perdiche? XOÁN GÓMEZ TONEL

5.El soneto que sigue, de Pedro Vázquez de Neira, está como el anterior escrito como elegía con ocasión de la muerte de la reina doña Margarita, en 1612. Cómparense sus metáforas, técnicas y estructura con los sonetos de Quevedo Cerrar podrá mis ojos... o con el de Góngora Mientras por competir con tu cabello Morte cruel, esa tredora maña de roubar de non cato a humana vida ¿con que ollos a podeche ver comprida na santa Reina que hoxe perde España? Se aquel rancor que te carcome e laña che tiña a mao, para matar, erguida, ¿non deras noutra parte esa ferida donde non fora a lástima tamaña? ¿Non se torcera aquel fatal costume i a lei que iguala do morrer na sorte os altos Reis cos baixos labradores? Terrible, en fin, é teu poder, ¡oh, Morte!, pois diante de ti, Reis e señores son néboa, sombra, poo, son vento e fume. PEDRO VÁZQUEZ DE NEIRA 6.En estas décimas Martín Torrado, muy en la línea de la Contrarreforma, defiende el patronato único de Santiago, sin compartirlo con Santa Teresa.


Santo da barba dourada, vello honrado, meu patrón; raio, fillo do trebón, capitán da roxa espada; señor da cruz colorada, valente e forte guerreiro, a quen todo o mundo enteiro, polo mar e pola terra, chama, na paz e na guerra, Sant-Iago e cabaleiro. Eu, meu santo, oín agora ao crego desta maneira: que vos dan por compañeira unha santa, gran doutora. ¡Vállame Nosa Señora! Ende, ¿vós non bastás sóo para desfacer en póo cantos mouros e xudeus houber contra a Fe de Deus? Decíao e meu avo... Martín TORRADO


7.Este fragmento pertenece al poema de Anselmo Feixoo Montenegro, hermano del padre Feijoo, en el que lamenta el hundimiento de los célebres galeones de Rande en 1902 y que titula Pranto da flota, por unha ninfa galega

Máis lágrimas derramei cando a frota se queimou. Mirei, mais nada mirei porque o moito que chorei ambos ollos me cegou. Mirei as naves arder, vin volto en volcán o mar; lume na auga encender, homes no aire correr, leños no fogo nadar... Todo este daño causou nun momento o enemigo. Fe de todo agora dou, que o Príncipe me chamou no mais que por ser testigo. A. FEIXOO MONTENEGRO 8.Diego Antonio Cernadas y Castro, cura de Fruíme, escribió poemas en gallego, alguno de ellos alaba el paisaje gallego rural y puede considerarse claro precedente de los poemas del Prerrexurdimento o incluso de Cantares gallegos de Rosalía, como el célebre Berdusido, Berdusido, que parte del cantar popular Berdusido, Berdusido, / con todos teus arredores, / non te chames Berdusido, /chámate xardín de flores, que el poeta glosa a continuación, como veremos que hará Rosalía de Castro en sus Cantares gallegos. El poema que elegimos reivindica el uso de la lengua gallega, claro antecedente de la revalorización del gallego, que veremos en el Rexurdimento. Á MESMA EXMA. SEÑORA DUQUESA DE CAMARASA Co desexo de acordarvos que en Galiza o seu funduxe ten a vosa nobre fruxe, vou en galego a falarvos. Desto non hai que estrañarvos, antes ben, facendo gala desta nación, estimala, e, si porque moito dista, non a conocés de vista, conocédea pola fala. D. A. de CERNADAS E CASTRO 11.Soneto de Xosé Cornide de ton neoclásico e rococó. ¿Viche Filida amada, o paxariño que arando desos aires nas campiñas, descoidado se achanta polas liñas


que cauto cazador pos no camiño? ¿Viche qué forza fai por soltarse e levar a bicada ós seus paxaros, parte do corazón e fillos caros, que deixara no niño ao remontarse? Pois viche a quen che adora pola vida, que chantado no ichó dun imposibre, cata aquí, cata alí si acha saída para fuxir, pudendo verse libre e acurrucarse firme no teu seo, en que chocara atento o seu deseo. Xosé CORNIDE

12.Reproducimos dos de las cuartetas de las 1.201 cuartetas de que consta la obra de frai Martín Sarmiento Coloquio de 24 rústicos. Después reproducimos en castellano el comentario que en su Colección de voces y frases gallegas dedicó al léxico de estas coplas, escrito en castellano, ya que el Coloquio más que con propósito artístico, lo escribió para a partir de textos populares, explicar el gallego, como lengua romance procedente del latín y no dialecto del castellano. (Copla 11) Do norte está posto o lindo convento dos frades de Lérez que está nun outeiro; (Copla 12) Alí donde sempre van muitos romeiros ao San Benitiño santiño ben feito. Fr. Martín SARMIENTO: Coplas 11 e 12 do Coloquio de 24 galegos rústicos Glosario de la copla 11: Está posto. De stat positum y, perdida la i postum, posto. O lindo convento. De limpidus, límpido, pérdida de pi, limdo y lindo... Dos frades de Lerez... La voz frades de frates, perdida la r e, mudada la t en d. Outeiro. Del latín altus, altare, altarium. De ahí el casatellano otero y el outeiro gallego... Glosario de la copla 12: Van muitos romeiros. Romeiros viene de Roma, porque peregrinaban a Roma; despues, aplicóse a los que peregrinaban a Santiago. Hoy se llama romero al que peregrina a calquier santuario; de ahí, romarías y romaxes. Fr. Martín SARMIENTO: Colección de voces y frases gallegas.


Antología de la literatura popular Lírica popular anónima 1.Cantigas Solteiriña, non cases, aproveita a boa vida, que eu ben sei dunha casada que chora de arrepentida.

O meu corazón che mando cunha chave para o abrir, nin eu teño máis que darche nin ti máis que pedir. Este pandeiro que toco por moito que o repenique non teñas medo que rache que é de coiro de cacique. Miña terra, miña terra, terra onde eu me criei, terriña que quero tanto figueiriña que eu plantei.

2.Romances Don Gaiferos -¿A onde irá aquel romeiro, meu romeiro a onde irá? -¡Camiño de Compostela, non sei se alá chegará! Os pés leva cheos de sangue e non pode máis andar. ¡Malpocado! ¡Pobre vello! Non sei se alá chegará. Ten longas e brancas barbas, ollos de doce mirar, ollos gazos leonados, verdes coma a auga do mar... [...] Dígame, diga o seu nome: cóllase a min, meu velliño, repare que non ten forzas para segui-lo camiño. -Eu chámome don Gaiferos, Gaiferos de Mormaltán: se agora non teño forzas meu esprito mas dará. Chegaron a Compostela e foron á catedral.


Saqueo de Cangas Viñeron os mouros arrenegados... lá de moi lonxe, lonxe, lonxe... Todo levaron e nós fuxemos alá pra lonxe, lonxe, lonxe. ¡Quen fora galgo, quen fora páxaro, quen fora vento!

Poemas de fiestas y reuniones El alalá es una canción que recibe este nombre por la repetición de este sonido como estribillo. La muiñeira era la canción para cantar y bailar de ritmo alegre, que parece que tiene su origen en que la bailaban mozos y mozas mientras esperaban a que se moliese el grano; las foliadas son las canciones alegres de fiesta. Alalá do muiñeiro O muíño xa vai vello ten silveiras arredore; as mozas que van a ele todas perden a colore. Ai la la la la. [...] O muíño moe, moe, a fariña vai na moa; a filla do muiñeiro entramentras enamora. Ai la la la la. Foliada da Coruña Anque che veño do xeito non che veño de mallare, veño de tende-las redes alá no medio do mare. O que navega de noite vai tropezar nos penedos, pero eu que ando polo día tropezo nos teus enredos. Teño lanchas, teño redes, teño sardiñas no mare, teño unha moza bonita, xa non quero traballare. Muiñeira Murmuraban as miñas veciñas que eu andaba co crego na viña,


¿será verdá? Eu non o nego que andiven na horta co crego. E pousa e pousa e pousa e non me toques aquela cousa, e pousa e pousa axiña e non me toques aquela cousiña. Alá arriba no alto do Freixo hai un can cargado de queixo, díxolle o crego: -Pasa can pasa, ¿por que non me déixa-lo queixo na casa? E pousa e pousa ...

Canto de los canteros para mover las piedras todos a una “¡Vamos todos! ¡Vamos con alma! ¡Todos a tempo, non afrouxar! ¡Arriba con ela, valentes todos, non afrouxar!


Cuentos populares “ Os avisos da morte” Un rapaz encontrouse coa morte unha vez, e fixéronse moi amigos. Entón o rapaz díxolle á morte, xa que eran amigos, que lle ía pedir un favor: que se podía avisar antes de ir por el porque así podía divertirse mellor. A morte prometeulle ó rapaz que así o faría. Despedíronse, e pasaron moitos anos sen que o rapaz recibise ningún aviso da morte. Pero un día presentouse a morte diante do rapaz, que agora xa ía indo vello, e díxolle que viña por el. O home, todo asustado, díxolle que iso non era o acordado, que quedara de avisalo con tempo e que esas non eran palabras. A morte contestoulle: - ¿Branqueouche o pelo? - Branqueou -contestou o home. - ¿Caéronche os dentes? - Caeron. - ¿Cansáronseche as pernas? - Cansaron. - ¿Perdíche-las forzas? - Perdín - E logo, ¿que máis avisos querías? “ Os cartos enterrados” Érase unha vez un cego moi pobre que andaba a pedir esmola, e había un escribán que sempre lle daba un ducado cada vez que o vía pola porta. Un día estaba o cego cantando unha copla, que dicía así: "Teño cen ducados nunha muradela teño cen ducados e ninguén sabe dela". Mais o escribán, que estaba oíndo tras da porta, foillos roubar. E para o outro día o cego, máis desconfiado, volveu cantar ó mesmo sitio, e dixo así: "Teño cen ducados nunha muradela. E teño outros cen para meter nela". O escribán, que oía, foi correndo volve-los cen ducados ó sitio para logo colle-los douscentos. Mais o cego, que non era tonto, collendo os cen ducados, gardounos no peto e volveu cantar á porta do escribano dicindo así: "Ai, señor escribano, vostede qué ben o entende, o que todo o quere todo o perde. ∙A confesión do lobo Un lobo foi confesarse e acusouse de que facía moitas mortes entre a facenda dos labradores. O cura púxolle de penitencia que non podía comer máis de libra e media de carne cada día, porque se non, pecaba. Marcou o lobo para o monte e alí encontrou unha besta coa cría. Nada máis velas, dixo: O que con Deus anda con Deus alumea, esta é a libra e aquela é a media. Tirouse a elas e comeunas. Outro día encontrou unha vaca e un becerro e, nada máis velos, dixo: O que con Deus anda, Deus o alumea, esta é a libra e aquel a media. Tirouse a eles e comeunos tamén. E así continuou o bo do lobo, igual que moitos homes, facendo das súas sen faltar á lei de Deus.


O PEQUENO DO CHIFRE Era un pequeno que andaba coas ovellas e non era capaz de gardalas ben porque eran moi ladroas e, claro, tódolos días lle reñían na casa por deixar facer dano. Un día estaba chorando no monte e pasou por alí unha muller que lle preguntou o que tiña. El díxolle que non daba gardado as ovellas porque eran moi ladroas e despois que lle reñían na casa. -Pois cala, que che hei de dar eu este chifro e cando che escapen, tócalo e xa verás cómo che veñen para xunto de ti, e así xa non tes que andar tras delas. Pero, mira, non llo podes dicir a ninguén. O pequeno colleu o chifro e así o fixo. Cando lle escapaban, tocaba o chifro e todas viñan para xunto del e poñíanse a bailar; mais el, que lle gustaba velas bailar, divertíase en facelas bailar, e non pacían nada. O amo deu en darse conta de que algo lles facía ás ovellas porque elas degaxaban1 moito e tanto que un día foi velalo e viuno no estribillo. O home chegou á casa, e, á noite, cando chegou o pequeno, pediulle polo chifro, pero o pequeno non llo quixo dar, nin dicirlle o que era. A xente da casa apurouno, pero el non cedeu ata que terminaron de ferver un caldeiro de auga para metelo nel. Entón el sacou o chifro e empezou a tocalo, e os que ían coa auga empezaron a bailar e caeulles toda por eles abaixo. Ó día seguinte trataron de chama-lo xuíz e dous homes para que fixesen xustiza. Así que viñeron, dixéronlles que se metesen no forno para que o pequeno non os vira. Eles metéronse e os da casa ferveron a auga para facer coma o día anterior. Cando o colleron, empezou a tocar no chifro e os que estaban no forno empezaron a bailar. Mais o amo da casa, que tamén estaba bailando, berraba: -Señor juez, haga usted justicia. -Hágala usted, que yo ando de prisa ─contestaba o xuíz. E así seguiron ata que o pequeno parou de tocar. E logo saíron os que estaban no forno coas cabezas medias desfeitas de tanto bailar.

El paisano y el médico Un home encontrouse enfermo, chamou o médico e díxolle que se o curaba lle daba o mellor porco da ceba. O médico fixo os medios posibles e á fin curou. Pero chegou a ceba e o rancho non apareceu na casa do medico. Mais un día que ía o médico de paseo encontrou co home e preguntoulle: -Oiga, ¿e vostede non se acorda de que cando estaba malo me ofreceu un porco se o sandaba, e non mo deu? -¡Ai, vaia por Deus! ¡Que maliño estaba! ¡Mire cómo deliraba!

O cuco e a malla No tempo en que falaban os animais, ía o señor Manuel da Casa de Abaixo buscar un home para a malla, e como non o atopou, despois de ir de lugar en lugar, cando viña camiño da casa, estaba o cuco nunha ramalleira cucando e díxolle: -Oíu, señor Cuco, podíame vir á malla. E díxolle este: -Verás, se non chove non podo porque teño que cucar na ramalleira; agora, se chove, vouche. O merlo e a formiga Unha vez foi o merlo pedirlle de comer á formiga, e díxolle a formiga:


-Chirlo merlo, mentres andaches cantando, Chirlo merlo, buscaras de verán, para comer de inverno. Antología: propaganda política y recuperación del gallego como lengua escrita 1.UN LABRADOR QUE FOI SARXENTO ÓS SOLDADOS DO NOVO ALISTAMENTO

Por esto diz o meu cura todos apreten os puños pola Patria e polo Rei e morrer por Dios con gusto. Se eu fora alá, meus queridos, por esta Cruz volo xuro, con mil cabezas francesas había de vir moi rufo. (Anónimo)

2. Chinto.- Véndose así bulrados [os franceses], bótanche a correr para Lugo, coma as ovellas cando as persigue o zorro; cérranche as portas, e nós rodeámolos dentro, en términos que as nosas centinelas estaban falando coas deles, dicíndose trescentas mil pestes. Intimóuselles á rendición, pero non quixeron entregarse, porque tiñan trazado o que vou a contar: pensando que toda a tropa nosa estaba descuidada, sálenche ó terceiro día de sitiados, xa desesperados, con tal ímpetu que, a non ser o noso valor e lixeireza dos xefes, pode, pode que nos fixesen correr; e de repente volvemos a pegar con eles, dándolles tal soba que se volven a encerrar... ¡Si viras concurrir paisanos armados a axudarnos, e traer racións! XOSÉ FERNÁNDEZ NEIRA: Proezas de Galicia 3.ROGOS DUN ESCOLAR GALEGO Á VIRXE DO BO ACERTO PARA QUE LIBRE A TERRA DA INQUISICIÓN

Miña Virxe, vós que sodes Madre de consolación librádenos dos nubeiros da maldita Inquisición; da Inquisición, que de medo, de espías e visiós encheu a terra, e de luito cubreu a casa de Dios. Librádenos, Virxe Santa, pois que sempre o pecador achou na vosa bondade, Madre, amparao e protección. [...] Cristo na Cruz..., ¡miña xoia!, brinda e chama ao pecador


cos brazos abertos, mentras os persigue a Inquisición. Non é o home burel gordo, que con tundilo é millor; aos homes múdaos o tempo e convénceos a razón. Manuel Pardo de Andrade


4.El texto, perteneciente a la Segunda Tertulia de Picaños, es una defensa de los principios liberales de la Constitución de Cádiz. Vilas.- ...Pois o tal libriño ou Costitución, xa que non o leu, debe saber que fixa unha sola especie dos homes todos, sin dividilos en razas ou castas como os cas; que establece a nosa libertad e independencia sin que pertenescamos a ningunha familia nin persona, pois non somos un rebaño de ovellas; que manda que a Nasión sola poida faser as leis; que estas sean iguales para todos, sin que o rico poida burlarse do pobre... A todo suxeta a soportar as cargas para manter o Estado, según a riqueza de cada un...; nunha palabra, señor Abá: en cada artículo para quen o entenda, preséntalle amparo ó probe e necesitado, e a grandes e pequenos unha xusticia igual... con que a xente sea felis, e a nosa España se poña en un esplendor como está a Francia ou a Ingalaterra. [...] Vilas.-Eu tampouco lla lin [a Constitución de Cádiz], sólo porque non sei, pero léumella... o meu rapás, que lle é amiguiño de ler... Mais volvendo á sabia Costitución, que vosté por burla lle chama libro sagrado, díjolle que está ben chamado, porque contén as leis santas que deben gobernarnos fundadas nas divinas, que se encerran no outro libro, tamén ben chamado a Sagrada Escritura, que manda que nos amemos uns a outros, como irmáns, sen engañarnos, roubarnos, nin matarnos. Pois o tal libriño ou Costitución, xa que non o leu, debe saber que fixa unha sola especie dos homes todos, sen dividilos en razas ou castas como os cas; que establece a nosa libertade e independencia... pois non somos un rebaño de ovellas; que manda que a Nasión sola poida faser as leis; que estas sean iguales para todos... Anónimo: Segunda tertulia de Picaños

5.El texto, en forma de supuesta carta a un liberal, no es ya una defensa del absolutismo, sino un ataque brutal contra los liberales. Sin embargo, lo que priva es la propaganda liberal. Eu non sei moral nin teoloxía... e así argüie a miña lóxeca natural: a todo soldado lle é líceto matar na campaña e na batalla ó seu enemigo; nos o estamos contigo, e cos teus compañeiros: eles e ti, de Cartago; nós, de Roma. Enténdeo, burro: nós cristianos e ti xudío. Con que se non che crebo os ósos, retorcereiche o pescozo como ós galos cando os mato para a miña festa, se non estás xa desprumado cando eu chegue, que moitos máis Auntamentos che teñen unhas ganas que creerei non chegues pra as probas. Anónimo: Carta a un liberal

5.A alborada ¡Ai, miña pequeniña! ¡Que ollos bonitos tes! ¡Que brilladores! ¡Case salta a alma miña, e vendo os teus coores, ver me parece todos os amores! Agora que á alborada os dulces paxariños xa cantaron, e da fresca orballada, nas perlas os ramiños se pintaron, agora, ¡que diviños


brillarán os teus ollos cristaliños! ¡Ai!, asoma esas luces, asoma a esa ventana, miña hermosa, tu que sempre reluces con elas máis lustrosa que a Luna, cando nace silenciosa. [...] Xa te vexo salindo mirarme, e retirarte avergonzada, ¿e de quen vas fuxindo tontiña arrebatada? ¿Do teu amor que canta na enramada? Non fuxas, non, querida; ven aquí; baixa a escala sin temores: esa frente garrida a miña man a cubrirá de frores; xa as teño aquí xuntiñas; ¡que venturosas son! ¡Que bonitiñas! Nicomedes PASTOR DÍAZ 6.Egloga de Belmiro e Benigno Xa por detrás dos montes se escondía o rubo pai da lu en carro de ouro; de nubarróns o ceo se cubría, tendía a noite ó lexos manto mouro, enterraba o tesouro o avaro gardador, medio ás escuras, e polas espesuras xa non cantaban ledos paxariños; [...] Cando sentado nunhas altas penas que o mar batía con feroz ruxido ardendo en lume vivo as súas venas, [...] Belmiro, labrador se lamentaba e os seus gritos alzaba os ceos dos seus males causadores, contándolles ós aires seus dolores. NICOMEDES PASTOR DÍAZ Antología del Prerrexurdimento 1.Este es el comienzo del de poema de Añón que obtuvo el accesit en los Juegos Florales de A Coruña de 1861. Obsérvese cómo los escritores del Prerrexurdimento, sin ortografía ni gramáticas del gallego, desconociendo además la tradición medieval, adaptan como pueden la ortografía del castellano para el gallego. A Galicia Ay esperta, adorada Galicia, D´ese son en q´ estás debruzada;


D´o teu rico porvir a alborada Po-l´ o Ceo engergándose vay. Ja cantando os teus fillos te chaman, E c´ os brazos en cruz se espreguizan... Malpocados! o q´ eles cobizan E un bico d´ os brazos d´ a Nay. FRANCISCO AÑÓN

2.Pertenece este fragmento a A gaita gallega de Xoán Manuel Pintos y en él solicita una normativización del gallego. Poida que non tarde muito en andar o idioma impreso [...] E aposto cento por un e poño o que non teño que si catro galleguiños das catro esquinas do reino se sacoden, co el abrochan con patriótico empeño polas aldeas e vilas, e cuiden de recollelo, de compolo e arrombalo e facer un todo inteiro, xuro a Dios volvo a decire, que ha de ser un gusto velo chegar a donde chegaron os outros, e en anos menos, e máis aínda rebasalos, e deixalos ben arredro. X.M.PINTOS: A gaita gallega 3. Nai chorosa ¡Que noite aquela en que eu a vin xemindo! ¡Que noite aquela, en que eu a vin chorar á triste nai dun picariño lindo que a horrible morte veu gaduñar! No seu regazo a morta criatura, como a Virxen da Angustia a Xesús, ten; e así decía, chea de amargura: ¡Ai, meu filliño! ¡Eu morrería tamen! ALBERTO CAMINO 4. Recordos da infancia Aínda me acordo cal si fora onte, cando eu era pequeno, saltón vizoso, atravesando neno,


íbame coas ovellas polo monte á par dunha garrida compañeira, tan pura coma as augas desa fonte, alegre, falangueira, estreito o van, o seu mirar sereno, pé curto, longo pelo, a súa cara era dun anxel de lindura rara. FRANCISCO AÑÓN 5.Fragmento del célebre poema de Alberto Camino, que fue el más reproducido en revistas y periódicos del Prerrexurdimento. O desconsolo Desta fontiña á beira froleada sentado á sombra dun chorón estou doído o peito, a alma esconsolada, triste morrendo pouco a pouco vou. Desde que a negra morte aquela prenda que tanto quixen me arrancou sin dor Solás non acho en nada, e solta a renda á pena, choro o meu amor perdido. ¡Quen o diría! Tan garrida e nova doce cal rula, e branca cal xasmín, tan cedo había de baixar á cova... Piedade, ceos, ¡ai! piedá de min. ALBERTO CAMINO 6.Célebre soneto de Pintos incluído en A gaita gallega, que constituye una clara reivindicación de los derechos de Galicia, muy en la línea del provincialismo y del Prerrexurdimento. ¡Ou Galicia, Galicia boi de palla, canta lástima ten de ti o Gaiteiro! O aguillón que che meten é de aceiro e con el muita forza te asoballa. No lombo teu zorrega, bate e malla fasta o máis monicreque ferrancheiro, e calesquer pondenco forasteiro te bafa de vergonza sen migalla. Agarima alleeira eses ingratos ou víboras que postas ó teu peito co ferrete che rompen mil buratos. Si o sangre teu refugas do teu leito malas novas madrastra de insensatos, dos fillos teus ó amor non tes direito. A gaita gallega 7.Fragmento de la versión gallega de García Mosquera del célbre poema latino Beatus ille de Horacio.


A VIDA DO CAMPO ¡Feliz quen vive, cal os doutro tempo, lonxe de barafundas, e labra os eidos que seu pai labraba con xugada de seu, libre de usuras! Nin guerreiro clarín, nin mar airado o seu sono conturban; nin ás portas se encorvan dos magnates, nin postes leva no patín da curia. Xosé García Mosquera


8.Fragmento de A gaita gallega en que Pintos solicita la normalización del gallego. É verdá que hoxe non usan O noso idioma gallego Para leis, nin escrituras, Nas oficinas, nin tempros, Nin poñen declaraciós, Nin estenden testamentos; De maneira que a mil probes Lles meten gato por coello. Mais isto ten outro rabo que enrosca asoballamento, e ten conta desfolalo e desroscalo con tempo. Xoán Manuel PINTOS: A GAITA GALLEGA Rexurdimento: Rosalía de Castro 1.Cantares gallegos El prólogo de Cantares: declaración de principios Prólogo de Cantares Gallegos [...] o máis triste nesta cuestión é a falsedade con que fóra de aquí pintan así os fillos de Galicia como a Galicia mesma, a quen xeneralmente xuzgan o máis despreciable e feio de España, cando acaso sea o máis hermoso e dino de alabanza... Mais naide ten menos qu´ eu teño, as grandes cualidades que son precisas prá levar á cabo obra tan dificile, anque naide tampouso se pudo achar animado d´un mais bon deseo, prá cantar as bellezas da nosa terra naquel dialecto soave e mimoso, que queren facer barbaro, os que que non saben que aventaxa âs demais linguas en doçura e armonia. Por esto, inda achándome débil en forzas, e nabendo deprendido en mais escola qu´ á d´os nosos probes aldeans, guiada solo por aqueles cantares, aquelas palabras cariñosas e aqueles xiros nunca olvidados que tan doçemente resoaron nos meus oidos desd´ á cuna... atrevinme á escribir estes cantares... e com´o noso dialecto doce e sonoro, é tan aproposito com´ ó primeiro, para toda clase de versificacion.... Sin gramatica, nin regras de ningun-ha clás, ó lector topará moitas veces faltas d´ortografía, xiros que disoarán ôs oidos d´un purista, pró ô menos, e prá disculpar en algo estes defectos, puxen o maior coidado, en reprodusir ó verdadeiro esprito d´o noso pobo... ROSALÍA DE CASTRO: Cantares Gallegos 1. Has de cantar, que che hei de dar zonchos has de cantar, que che hei de dar moitos. I Has de cantar, meniña gaiteira; has de cantar, que me morro de pena.

cantar


............................. IV Cantarte hei Galicia, teus dulces cantares, que así mo pediron na beira do mare. Cantarte hei Galicia, na lengua gallega, consolo dos males alivio das penas. ....................... Que así mo pediron, que así mo mandaron que cante e que cante na lengua que eu falo. ............................ nas portas dos ricos, nas portas dos pobres, que aquestes cantares a todos responden.

4 -Canta os galos pra o día; érguete, meu ben, e vaite. -¿Como me hei de ir, queridiña; como me hei de ir e deixarte?

Cantar

..................................... -Meiguiño, meiguiño, meigo, meigo que me namoraste, vaite onda min, meiguiño antes que o sol levante. ..................................

glosa

-Irei; mais dáme u biquiño ante que de ti me aparte, que eses labiños de rosa inda non sei cómo saben.

11 Campanas de Bastabales, cando vos oio tocar, mórrome de soidades.

cantar


I Cando vos oio tocar, campaniñas, campaniñas, sin querer torno a chorar.

glosa

Cando de lonxe vos oio, penso que por min chamades, e das entrañas me doio. Díome de dor ferida, que antes tiña vida enteira i hoxe teño media vida. Sólo media vida me deixaron os que de aló me trouxeron, os que de aló me roubaron. Non me roubaron, traidore, ¡ai!, uns amores toliños ¡ai!, uns toliños amores. Que os amores xa fuxiron, as soidades viñeron... De pena me consumiron. 10 “Quíxenche tanto, meniña, tívenche tan grande amor que para min eras lúa, branca aurora e craro sol; auga limpa en fresca fonte, rosa do xardín de Dios, alentiño do meu peito, vida do meu corazón.” Así che falín un día camiñiño de San Lois, todo oprimido de angustia, todo ardente de pasión, mentras que ti me escoitabas depinicando unha frol porque eu non vise os teus ollos que refrexaban traiciós. Dempois que si me dixeches, en proba do teu amor, décheme un caraveliño que gardín no corazón. ¡Negro caravel maldito, que me fireu de dolor! Mais, ó pasar polo río, ¡o caravel afondou...! Tan bo camiño ti leves como o caravel levou.

Airiños, airiños aires,

glosa

Cantar


airiños da miña terra; airiños, airiños aires, airiños, levaime a ela. Levaime, levaime, airiños, levaime a donde me esperan unha nai que por min chora, un pai que sin min n´alenta, un irmán por quen daría a sangre das miñas venas, e un amoriño a quen a alma e vida lle prometera. Si pronto non me levades, ¡ai!, morrerei de tristeza, soia nunha terra estraña, donde estraña me alomean, donde todo canto miro todo me dice: ¡Estranxeira!

21 Non che digo nada... Pero, ¡vaia!

cantar

Meniña ben vestida meniña ben calzada, que ten roupa de cote, que ten roupa de garda; meniña que ben folga, meniña que anda maja, i é probe, malpecado, como unha triste araña, Non che digo nada... Pero, ¡vaia! .............................. E ti rapás garrido, de tan melosas falas, tan majo de monteira, tan rico de polainas, tan fino de calzado como de mans fidalgas cando dis que gustas de traballar na braña, non che digo nada... Pero, ¡vaia!

Probe Galicia, non debes chamarte nunca española, que España de ti se olvida cando eres tan hermosa. Cal si na infamia naceras, torpe, de ti te avergonzas,

glosa


i a nai que un fillo despresa nai sin corazón se noma. Naide porque te levantes che alarga a man bondadosa; naide os teus prantos enxuga, i homilde chora e choras. Galicia, ti non tes patria, ti vives no mundo soia, i a prole fecunda túa se espalla en errantes hordas, mentres triste solitaria tendida na verde alfombra ó mar esperanzas pides, de Dios a esperanza imploras. Por anque en son de festa alegre a gaitiña se oia, eu podo decirche: cantar non canta, que chora.

25 III Nunca o rumor do mundo corrompido, nunca da louca soidá as vaidades, nin brillo dos honores fementido foran trubar tan doses soledades. Ceo azul, sol de amor, campo frorido, Santa paz sin remorso nin saudades, horas que van mainiñas camiñando: tal alí o tempo e vida iban pasando. ........................................ IX Naide naquel lugar probe se vira, que uns ben i outros non mal foran vivindo, i un que aforxa de máis i outro se estira, fóranse acomodando e repartindo. Ningún da negra fame a man sentira o seu peito fortísimo oprimido, nomais que a desdichada ciratura que se chamou Vidal o sin ventura. XXVII Que é triste o rostro da mortal pobreza que entre ximidos e dolores nace i hastra a hermosura ven cando riqueza co seu mirar risoño nos comprace; presta o diñeiro encanto gentilesa, i un Dios o mesmo demo se tornase si tomando figura de banqueiro remexese diñeiro e máis diñeiro.


Follas novas Por eso iñoro o que haxa no meu libro dos propios pesares, ou dos alleos, anque ben podo telos todos por meus, pois os acostumados á desgracia chegan a contar por súa as que afrixen ós demais...E ¡sófrese tanto nesta querida terra gallega! Libros enteiros poderían escribirse falando do eterno infortunio que afrixe ós nosos aldeáns e mariñeiros, soia e verdadeira xente do traballo no noso país...; mai o que me conmoveu sempre... foron as innumerable coitas das nosas mulleres... No campo, compartindo mitade por mitade cos seus homes as rudas faenas; na casa, soportando valerosamente as ansias da maternidade, os traballos domésticos...parecen condenadas a non atoparen nunca reposo senón na tumba... ROSALÍA DE CASTRO: Prólogo a Follas Novas III Tal como as nubes que impele o vento, i agora asombran, i agora alegran os espasos inmensos do ceo, así as ideas loucas que eu teño, as imaxes de múltiples formas, de estranas feituras, de cores incertos, agora asombran agora acraran o fondo sin fondo do meu pensamento.

X Unha vez tiven un cravo cravado no corazón, i eu non me acordo xa si era aquel cravo de ouro, de ferro ou de amor. Soio sei que me fixo un mal tan fondo que eu de día e noite sin cesar choraba cal chorou Madalena na Pasión. “Señor, que todo o podedes -pedinlle unha vez a Dios-, daime valor para arrincar dun golpe cravo de tal condición”. E doumo Dios, e arrinqueino; mais... ¿quen pensara...?” Despois xa non sentín máis tormentos nin soupen que era delor; soupen só que non sei qué me faltaba en donde o cravo faltou, e seica, seica tiven soidades daquela pena... ¡Bon Dios! Este barro mortal que envolve o esprito ¡quen o entenderá, Señor! QUEN NON XIME Luz e progreso por todas partes... pero as dudas nos corazós e bágoas que un non sabe por qué corren,


e dores que un non sabe por qué son. Outro cantar, din, cansados deste estribillo, os que chegando van nunha nova fornada, e que andan cegos buscando o que inda non hai. ¡Réprobos...! Sempre o oculto perguntando, que, mudo, nada vos di. Buscade a fe, que se perdeu na duda, e deixade de xemir. Mais eles tamén perdidos por unha i outra senda van e vén, sin que sepan, ¡coitados! por ónde andan sin paz, sin rumbo e sin fe. .................................... ladraban contra min que camiñaba casique sin alengo sin poder co meu fondo pensamento i apezoña mortal que en min levaba. i a xente que topaba, ollándome a mantenta do meu dor sin igual i a miña afrenta traidora se mofaba I eso que nada máis que a diviñaba. “Si a souperan, ¡Dios mío! -pensei tembrando-, contra min volvera a corrente do río. O TOQUE DE ALBA ................................ Cava lixeiro, cava, xigante pensamento cava un fondo burato onde a memoria do pasado enterremos. ¡A terra cos difuntos! ¡Cava, cava lixeiro! E por lousa daraslle o negro olvido, i a nada lle darás por simiterio. A XUSTICIA POLA MAN Aqués que ten fama de honrados na vila, roubáronme tanta brancura que eu tiña; botáronme estrume nas galas dun día, a roupa de cote puñéronma en tiras. Nin pedra deixaron en donde eu vivira; sin lar, sin abrigo, morei nas curtiñas; ó raso cas lebres dormín nas campías; meus fillos..., ¡meus anxos...!, que tanto eu quería. Quedei deshonrada, murcháronme a vida, fixéronme un leito de toxos e silvas; i en tanto, os raposos de sangre maldita,


tranquilos nun leito de rosas dormían. -¡Salvádeme, ou xueces! –berrei... ¡Tolería! De min se mofaron, vendeuse a xusticia. -Bon Dios, axudaime –berrei, berrei, inda... Tan alto que estaba, bon Dios non me oira. Estonces, cal loba doente ou ferida, dun salto con rabia pillei a fouciña, rondei paseniño... ¡Ne as herbas sentía! I a lúa escondíase, i e a fera dormía cos seus compñeiros en cama mullida. Mireinos con calma, i as mans estendidas, dun golpe, ¡dun soio!, deixeinos sin vida. I ó lado, contenta, senteime das vítimas, tranquilas, esperando pola alba do día. I estonces..., estonces cumpreuse a xusticia: eu, neles; i as leises, na man que os feríra.

A DISGRACIA O mal do inferno é fillo, o ben do ceo; a disgracia ¿de quen? Loba que nunca farta se ve, que o seu furor redobra da fonda frida á vista ensangrentada. ¿De donde ven?, ¿que quer?, ¿por que a consintes? potente Dios, que os nosos males miras? ¿Non ves, Señor, que o seu poder afoga a fe i o amor no espríto que en Ti fía? ......... NA TOMA DO XENERAL INGLÉS SIR JOHN MOORE MORTO NA BATALLA DE ELVIÑA (A CORUÑA) O 16 DE XANEIRO DE 1809 ................................... Lonxe caíche, pobre John, da tomba onde cos teus en descansar pensaras. En terra allea inda os teus restos dormen i os que te amaron e recordan inda, mirando as ondas do velado Océano, doridos din, desde as nativas praias: “¡Aló, está el, tras dese mar bravio; aló quedou, quisais, quisais por sempre; tomba onde naide vai chorar, cobexa amadas cinzas do que nós perdemos...!” I os tristes ventos i as caladas brisas que os mortos aman si lexanos dormen do patrio chan, a refrescarte veñen do vran na noite calorosa, e traen pra ti nas alas cariñosas queixas, brandos suspiros, amorosos ecos, algunha bágoa sin secar, que molla a seca pedra do mausoleo frío,


do teu país algún perfume agreste.

Ódiote, campo fresco, cos teus verdes valados, cos teus altos loureiros i os teus camiños brancos sembrados de violetas, cubertos de emparrados. Ódiovos, montes soaves que o sol poniente aluma, que en noites máis sereas vin o fulgor da lúa, i onde en mellores días vaguei polas alturas. E ti tamén, pequeno río cal noutro tempo hermoso, tamén aborrecido es antre os meus recordos... ¡Porque vos amei tanto, é porque vos odio!

Este vaise e aquel vaise, e todos, todos se van. Galicia, sin homes quedas que te poidan traballar. Tes, en cambio orfos e orfas e campos de soledad, e nais que non teñen fillos e fillos que non ten pais. E tes corazóns que sufren longas ausencias mortás, viudas de vivos e mortos que ninguén consolará. TAN SOIO Os dous, da terra lonxe andamos e sufrimos, ¡ai de min! Mais ti tan soio te recordas dela, i eu, dela e mais de ti. Ambos errantes polo mundo andamos i as nosas forzas acabando van. Mais, ¡ai!, ti nela atoparás descanso, i eu tan soio na morte o hei atopar.

Cando penso que te fuches, negra sombra que me asombras, ó pé dos meus cabezales tornas facéndome mofa.


Cando maxino que es ida, no mesmo sol te me amostras, i eres a estrela que brila, i eres o vento que zoa. Si cantan, es ti que cantas; si choran, es ti que choras; i es o marmurio do río, i es a noite, i es a aurora. En todo estás e ti es todo, pra min i en min mesma moras, nin me abandonarás nunca, sombra que sempre me asombras

A poesía de Curros Curros costumbrista Cantiga No xardín unha noite sentada Ó refrexo dun branco luar, Unha nena choraba sin trégolas Os desdés dun ingrato galán. I a coitada entre queixas decía: “Xa no mundo non teño a ninguén; Vou morrer e non ven os meus ollos Os olliños do meu doce ben”. Os seus ecos de malencunía Camiñaban nas alas do vento, I o lamento repetía: “¡Vou morrer e n on ven o meu ben!” Lonxe dela de pé sobre a popa Dun aleve negreiro vapo, Emigrado, camiño de América, Vai o probe infelis amador. I ó mirar as xentís anduriñas Cara á terra que deixa cruzar: “¡Quen pudera dar volta –pensaba-, Quen pudera convosco voar!... Mais as aves i o buque fuxían Sin ouir seus amargos lamentos; Solo os ventos repetían: “¡Quen pudera convosco voar!” Noites craras de aromas e lúa, Desde entón ¡que tristeza en vós hai


Pros que viron chorar unha nena, Pros que viron un barco marchar!... Dun amor celestial, verdadeiro, Quedou solo de bágoas a proba, Unha cova Nun outeiro I un cadavre no fondo do mar.

Estonces unha señora Toda de lus rodeada, De estreliñas coroada Que como diamantes son, Cun mantelo na cabeza de pano negro, mui lindo, Caladamente, surrindo, Entrou na habitación. Nunca se viu neste mundo Máis feiticeira criatura, Nin pra tan grande hermosura Comparación pode haber; Por ollos ten dous luceiros; Por dentes, perlas dos mares; Por greñas, raios solares; Por risa..., un amañecer. Das orellas pendurados Leva uns aretes de lume, E por gallega costume, Dengue de pano sedán; Zoquiños de pau de almendro Nos pés de feitura enana, I o cinto unha muradana Con plegues que xenio dan. Pasiño a paso, chegouse Á cama en que dorme Rosa, E botándolle graciosa Unha mirada de amor, Díxolle cun tono brando Que música parecía: “Rosiña, A Virxe María Traiche consolo e favor A Virxe do Cristal

¡Eun non podo seguirvos! Si amo O progreso i a lus, ¿por que na frente Gravado hei de levar o desencanto Desta doce ilusión que o peito sente? ............................................. Ese triste queixido, ese lamento,


De alguén de vós sai que sofre pena fonda... ¡É o pasado que morre! A lira daime, E si canto ese morto... perdonaime. ....................................... Se o tempo é sempre o mesmo, i agarrado Vai ó presente o que pasou, seguro, Podía ser, ben na vila, ben na aldea, Que útil pra moitos o meu canto sea. A Virxe do Cristal

Curros, poeta social y progresita ALBORADA ¡Escoitade! De fondas queixas cheo brota da terra un misterioso canto raios de branca lus tinxen o ceo; rompe a mañá do celestial encanto. Da caixa de Pandora sobre a patria deitada que peste a monstruos gomitou cada hora vai a Espranza surxir consoladora que quedaba no fondo acurrunchada... .................................................. Dispoñei, dispoñeivos prá seitura, cansados labradores; e si frutos queredes de dozura, donde agora herba ruín e grama dura ceibai novas ideas: darán flores. Aires da miña terra ¡CREBADE AS LIRAS! Por sobre a barafunda De escarnios e paulñas Que as cantigas dos servos Por onde que se suscitan, Espaventada, atóneta, A virxe Poesía Clamou desalentada: “Vates, crebade as liras” ................................. ¡Calar! ¡Que non se escoite O patuxar das vítimas No mar de inxofre e sangue Da escravitú caídas! ¡Calar!... ¡I as mans cravadas, I a túnica cinguida, I a intolerancia abaixo I a intolerancia arriba! Non. A promesa está feita


I é menester cumprila. A patria morre. ¡Malia O fillo que non a mira! ¡E malia quen lle negue, Por tedio ou covardía O sangue que a redima! ................................ ¡Non a crebés, poetas! Templaina en ódeo, en ira, Hastra que dela saian As explosiós das minas; Hastra que cada nota Como unha espada fira, Como un andacio barra As vellas teogonías.

NA CHEGADA A OURENSE DA PRIMEIRA LOCOMOTORA Velaí vén, velaí vén avantando Cómaros e corgas, e vales e cerros. ¡Vinde vela, mociños e mozas! ¡Saudaina, rapaces e vellos! Por onde ela pasa Fecunda os terreos, Espértanse os homes, Frolecen os eidos. Velaí vén, velaí vén tan houpada, Tan milagrosiña, con paso tan meigo, Que parece unha Nosa Señora, Unha Nosa Señora de Ferro. Tras dela non veñen abades nin cregos; Mais vén a fartura ¡E a luz e o progreso! II Catedral, demagogo de pedra, Dun pobo fanático erguida no medio, Repinica esas chocas campanas En sinal de alegría e contento. Asocia esas voces O son dos pandeiros, ¡As santas surrisas De terras e ceos! E ti, río dos grandes destinos, Que os himnos ensaias dos trunfos ibéricos, Requeimadas as fauces de sede


Vén o monstro beber no teu seo. Bon samaritano daille auga ó sedente que a máquena é o Cristo dos tempos modernos. Aires da miña terra Mirando ó chau Dios, non atopando cousa en que entreterse, [...] saleu de apaseo certa mañá quente, [...] sentouse, i alegre, por cima das nubes asomando a frente i a terra buscando cos ollos celestes, [...] viu malos gobernos que falsos i aleves co xugo dos pobos engordan e crecen; [...] ricos que, roubando, as gavetas enchen; médecos das quintas que dan por encrenques (mediante catro onzas, cando non son sete) mociños que ó cabo tocan o pendengue [...]; homes esfameados, emporras mulleres, espigados nenos que non saben lere, i, en fin, cantas cousas que non deben verse, que Dios, arripiado, i as cruces facéndose, conecida a causa de que o inferno medre, meteuse na groria dicindo entre dentes: -Si eu fixen tal mundo, que o demo me leve. Aires da miña terra


Contra a pena de morte A vítima chega; ¡quizais é un imbécil, quizais naceu tolo, quizais é inocente!... Millor que matalo [...] tal vez conviñese metelo no fondo de catro paredes ou, preso onha argola [...] mandalo abrir montes, e furar túneles, decíndolle: “Sofre, traballa e mantente, i a libertá chora que ti non quixeches” Aires da miña terra ENCOMENDA I Teño unha corda muda Na miña lira torva, Coma un coitelo fera, Coma un tronido rouca. Cando nos meus ensaios Sona a compás das outras Por sobre min parece Que os ceos se desproman. De cada nota dela Un anatema chouta, Cal da satúrnea sangue As furias espantosas. Ninguén oíu aínda As cántigas que entoa: Detrás de min quizaies, O dia que mas oian Como detrás de Cristo Virán as xentes todas, ¡Hosamna, cantando de xúbilo cheas, Hosamna ó poeta que trai a boa nova! II Castigos prós verdugos prós mártires coroas, Consol prós escravos Latexa nesa corda. Fustiga prós tiranos, Prós déspotas argola.


Nela dormenta o himno Grorioso dos ilotas. Si pra tocar cal quero A ter non chego forzas; Se cando á loita vaia Tropezo nunha foxa, Os que, cal eu, subides A traballosa costa, Cando chegués á cima Sagrada e victoriosa, ¡Arpas que saudades Da nosa pátrea a aurora, Da arpa acordaivos que fúnebre queda Na noite do olvido xemindo sen groria! Aires da miña terra

Curros satírico: O divino sainete CANTO VI ......................................... I Añón rosmou: -Desconfía Dos xuizos contemporáneos, Que ten a pasión por guía. I entrando no vagón sexto, Fíxome boa a súa tesis Dicindo con mordaz xesto: -¿Coñeces iste? –É un avaro: Presoume us cartos ó trinta. -Se pagache... non foi caro. -¿E iste? ... –Tamén. É un libreiro: Pediume un tomo, escribinllo... Quedouse co diñeiro. -¿I estoutro?... –Por unha leira Vendeu súa filla a un indiano, Como unha vaca na feira. -Pois ben: ises foraxidos Que a raza humana deshonran, Do mesmo inferno saídos, Mañán, polo xubileo Do Papa indulxenciados Irán dereitos ó ceo.

Aquela noite saímos De Roma eu i o vate. Apenas Os dous no vagón nos vimos.


De volta pro chau paterno Díxenlle: -Mestre, ¿que pensas? -Que é un gran viño o de Falerno... -¿Dudas dos votos formales Do Papa? -¡Nunca se cumpren Os programas liberales! Logo de chegar a España, Añón tornouse ó comando Da súa Santa Compaña, I eu, do que vin parvo e mudo, Desde entón creo... ou non creo... Pero dudar ¡xa non dudo!

O divino sainete Curros, poeta lírico. Detaquemos el poema en honor de Rosalía, así como los inspirados por la muerte de su hijo (¡Ai!) y de su madre (Na morte de miña nai). TEMPRO DESERTO Como acendida lámpara en estreto Pechado camarín, Así no santuario do meu peito Arde unha lus sin fin. Cando a súa llama gunizando lenta Boquea e vai morrer, Sopro de fe seu pábilo alimenta E vólvese acender. Mais do meu peito na sinistra calma Non hai altares... ¡Ah! A lámpara do tempor da miña alma ¿A que alumará?... Se algún topás viaxeiros desta vida En que creades vós, ¡Poñeino ante esta lámpara acendida, Que está esperando un Deus! A ROSALÍA Do mar pola orela mireina pasar, na frente unha estrela, no bico un cantar. E vina tan sola na noite sin fin, ¡que inda recei pola probe da tola


eu que non teño quen rece por min! A musa dos pobos que vin pasar eu, comesta dos lobos, comesta se veu... Os ósos son dela que vades gardar. ¡Ai, dos que levan na frente unha estrela! ¡Ai, dos que levan no bico un cantar!

¡Ai...! ¿Como foi?... –eu topábame fora cando as negras vixigas lle deron; polo aramio súa nai avisoume i eu vinme correndo. ¡Coitadiño! Sintindo os meus pasos revolveu cara a min os seus ollos. Non me viu... e chorou..., ¡ai! xa os tiña ceguiños de todo. Non me acordo qué tempo me estiven sobre o berce de dor debruzado sólo sei que me erguín co meu neno sin vida nos brazos...Volvoreta de aliñas douradas que te pousas no berce valeiro, pois por el me perguntas, xa sabes qué foi do meu neno.

Na morte de mina nai [...] Nai, ¡adorada nai!, mártir escura, branca pombiña, arruladora e tenra, ¡ai! Si souperas cómo me deixabas... non te morreras. Dende que te perdín, a terra, o ceo, todo é pra min da mesma cor da morte. O sol non me alumea, nin os campos pra min ten frores. Do corazón fuxiume esa alegría que é nas frores aroma e vos nos páxaros, i andan por dentro do meu peito os corvos arrevoando. ¡Como recordo aquelas noites craras en que ó fulgor da prateada lúa me arrulába-lo sono, dos teus cantos coa doce música! Aires da miña terra


El bardo Pondal ......................... Raza escura galaica de rústicos instintos, que inxustas sacrificas os teus mellores fillos; madrata desleigada de designios cativos, proxenie ignara e inculta que aborreces teus ínclitos; de polvorosa gleba pobo tan só engreído e ás cousas incrinado dos escuros sentidos; ¡ai, de ti, dura raza de proceder esquivo, ai de ti, que así tratas teus profetas divinos...! ¿A quen ti, necia, debes saír do escuro olido, dura raza, senón a estes videntes, nobres e peregrinos? ........................... Queixumes dos pinos Pensamentos insomnes, turbulenta ambición, propósitos de ferro o ánimo nobre ousou: de mil suidades fondas o túrbido escadrón coma Luzbel, privara do primeiro esplendor. So os bardos sapientes que lei fatal lanzou, soñadores e vagos da súa condición: por eso eu a min mesmo non me coñezo non, escraman os camiños mesmos por onde vou: parece un pino leixado do evnto, parece botado de Niñóns”. Queixumes dos pinos Maroñas, virxen intrépida de maxestoso andar, a cual os brandos adornos desdeñou da tenra edá, e do escudo, e grave ¡elmo cenguío o corpo lanzal: e dende os máis tenros anos


se compracía en dobrar o arc, seguindo os corzos da gandra no esquivo chan. ..................................... Mil veces o curvo arco brandera, con forza tal que muitos a luz garrida do día non viran máis; cando unha frecha arribando, cravouse no branco peito onde o amor soe aniñar, e caio cal tenro pino, das uces no escuro val. ................................. Queixumes dos pinos Feros corvos de Xallas, que vagantes andás, en salvaxe compaña, sin hoxe nin mañá; ¡quen poidera ser voso compañeiro pola gándara longal! Algo de vago e de fero, do meu ser profundo eu levo, como as brétomas dos curutos escuros, e unha ruda e salvaxe incrinación dos seres vagamundos. Algo de duro vento que azouta o cabo Ougal; do salvaxe miñato que leva o vento soán, ¡e con nobre ufanía o esquivo mato rexistrando vai! Algo de vagas brétomas algo das uces altas, algo das feras bandadas dos corvos vagamundos que se espallan de Xallas polas gandras. Queixumes dos pinos A lingua tiveran por lingua de escravos; esqueceran os patrios acentos, suidosos e brandos. Dos propios acentos tiveran vergonza; de cautivos falaran palabras de servos e ilotas. Deixaran os doces acentos xocundos,


por estrañas palabras de servos, ignaros e escuros. A nai afrixida da escura mseria, ós propios tomara por xente estranxeira, e espantada escuitara dos fillos a plática serva. A FALA ................... Serás épica tuba e forte sin rival, que chamará os fillos que aló do Miño están, os bos fillos de Luso, apartados irmáns de nós por un destino envexoso e fatal. Con robustos acentos, grandes, os chamarás, ¡verbo do gran Camoens, fala de Breogán! MORRER EN BRANDO LEITO ¡Oh! ¡Quen poidera coma o forte Leónidas envolto en duro ferro, noutras duras Thermópilas!, por unha patria escura de escravos e ilotas, ¡e deixar, cal cometa, longo rastro de gloria! E caera, non prono, coa faz á terra volta, mais as turmas conversa, audaz e miazosa; ¡aínda apreixando o rutilano ferro, que verte gota a gota! A LIRA DE TYRTEO ¡Quen tivera ditoso un tal sublime acento que so seu fondo sono despertara os galegos! ¡Oh, quen cumprir pudera tan xeneroso intento desenterrando a lira de Tyrteo! Certo, non lle puxera doces e brandos nervos, mais dobres lle cinguira


unhas cordas de ferro... ¡Oh, cal soara baixo dos meus febrentes dedos a lira sonorosa de Tyrteo! ¡Oh, como despertaran os máis sublimes ecos, ecos de libertade dos parias e dos servos! ¡Cal do seu fondo sono desperatara os galgos a lira estepritosa a lira de Tyrteo! ADUSTO, SOLITARIO E SILENCIOSO Adusto, solitario e silencioso está..., e a punta sin cesar branquea; e de duro combate e de sufrida derrota, sin cantor, non esconde a afrenta: sombrío xace e desolado o alto, quezais na rota oprobiosa pensa. Triste está ó cabo; mui axado e escruro o rostro ten o denodado atleta; o huracán co seu ardente sopro arrebatoulle as indixentes brañas; ¡e non oculta do raio vengativo, na altiva frente, eterna e negra fenda! De Luzbel compañeiro na derrota compre quizais unha fatal condena. Tetigo de naufraxios e combates, pensa quizais envolto nas súas brétomas con punxentes recordos saudosos, no resprandor da doce edá primeira, cando ó principio, cheo de hermosura, brotou do seo mórbido da Terra. ¡Can demudado está daqueles días da xuventude o denodado atleta! Así a nosa alma; cando as alegrías a soen abandonar da edá primeira, axada polo vento impetuoso das pesadumes e inforunios queda; ¡e corazón tamén, cando perdemos aquela que o recordo é lava intensa!

Este que aquí cotempras, ós corvos ofrecido, non foi, non vagamundo, nin vulgar asesino, por máis que a intonsa barba,


e o ademán esquivo, amostren a rudeza do seu longo camiño, mais un bardo a quen dera, a patria trato indino, e a quen os seus, deran duro martirio, escuros ignorantes, [...] certo non lle cenguirán rosas nin brandos lirios, mais punzante coroa, só de feros espiños. Así tratan os pobos, en baixeza sumidos, candos rudos ignoran, os seus grandes destinos, A aqueles que lle ensinan esforzados, os groriosos camiños

Sea forte o galego nos combates da vida; como robusto pino que erguendo a excelsa cima, da tempestade ó sopro a poderosa frente non incrina. E se a caer acaso duro huracán o obriga; caia como el intrépido con temerosa ruína, cal gladiador sobre a candente area, que inda na man o duro ferro oprima.

A FALA Nobre e harmoniosa fala de Breogán, fala boa, de fortes e grandes sin rival; ti do celta aos ouvidos sempre soando estás como soan os pinos na costa de Froxán; ti nos eidos da Celtia e co tempo serás un lábaro sagrado que ao trunfo guiará, fala nobre, armoniosa, ¡fala de Breogán!


Eu nacín en agreste soedade, eu nacín cabo dun agreste outeiro, pra onde o Anllóns con nobre maxestade, camiña ó seu destino derradeiro. Eu non nacín en vila nin cidade, mas, lonxe do seu ruído lisonxeiro; eu nacín cabo de pinal espeso, eu nacín na pequena Ponteceso. Queixumes dos pinos Cabaleiros do Océano arrogantes por forte fe movidos e piedade moito peregrinaron os vagantes por estender a lei da humanidade, e as terras ignotas, verdexantes tirar da antiga e longa escuridade: ¡Oh, canto os fervorosos peregrinaban ante que ás ledas praias arribaran” Os Eoas

Narrativa e outros xéneros do Rexurdimento Narrativa e testemuño sociolingüístico Inés colleu estonces a nena dos brazos de Adria, doulle de mamar terceira ves, e amostrándoa enseguida á súa nai, como pra que a bicase, sacou esta da faltriqueira un cinturón bordado, púxollo por debaixo dos braciños, e pasando as puntas por dentro dunha sortella de diamantes, que tirou dun dedo, fixo sobre ela un gracioso lazo. Tanto esto gustou a Inés, que dixo ao rematar Otilia: -¡Coidado que parece un ánxele: agora si que campa, si que está maxiña! -Maxina, pues, llevará de nombre, por mi gusto –dixo o avó. -E Maxina, ¿é nome señora? –preguntou Inés. -Nombre y muy bonito. ¿Te gusta Otilia? -El que Vds. quieran, igual me es –contestou a nai. MARCIAL VALLADARES NÚÑEZ: Maxina ou a filla espúrea O asalto ó castelo Gonçalo Ozores quiría escalar con outros dous dos seus o castelo por esta parte, porque por alí achábanse as habitacións do alcaide ou casteleiro; aa demais xente reparteuna así en grupos de a tres, pra que cada un polo seu lado asaltase a fortaleza menos polo sitio onde estaba o torreón de sobre a porta. Asinalando a cada un o seu feito, todos se lanzaron ao fondo do foxo, quen botándose a rolos, quen desenganchándose cas maos. Gonçalo Ozores cos seus dous compañeiros subeu ao cruto que formaban os penedos e que estaba a unhos cinco ou seis metros do torreón de enfrente. Desde alí, co antusiasmo de ser el o pirmeiro que penetrase na fortaleza, ceibou un ferro ou escarpia, lanzouse tamén el ó aire agarrado aa corda e facendo fincapé nos noos foi aganchando e subindo. ANTONIO LÓPEZ FERREIRO: O castelo de Pambre


O labrego, segundo o catecismo de Lamas P.-¿Que querre dicir labrego? R.-Home acabadiño de traballos, caste de besta de carga na que tanguen a rabear osque gobernan, ser a quen fan paga-la cédula como as persoas para tratalo como aos cas, que leva faltriqueira no traxe por fantesía, boca na cara por bulra, que anda de arrastro como as cobras, que fura na terra como as toupeiras, que traballa moito e come pouco, que á somellanza dos burros de arrieiro que levan o viño e beben a auga, precuran o trigo pra comer o millo, que anda langraneando por unha peseta sin poder nunca xuntala, e que vén a ser considerado polos seus somellantes como un ninguén que a todo chamar chámanlle Xan Paisano. P.-¿Que entendes por home de labranza? R.-Unha caste de boi posto de pé, unha máquina de sacar cartiños da terra. P.-¿Cal é a sinal do labrego? R.-A probeza. P.-¿Por que? R. Porque nela vivimos e morremos. Valentín Lamas Carvajal: Catecismo do labrego Noriega Varela y Cabanillas: continuidad con el Rexurdimento y continuidad

A brétema Pra miña filla Cándida A brétema, ¿tu sabes?, é ceguiña: Os piñeirales pouco a pouco explora, I anda sempre descalza, e se se espiña, Sangrar, non sangra; pero chorar, chora... ¡Chora copiosamente a probesiña! Como chorou Xesús, cal chora a aurora, I en maus do sol é cada lagrimiña Derramada, unha estrela briladora... ¡Lagrimiñas preciosas!, recollelas Mil veces se ocurre, pra con elas, Facer... (si xa non soño, ¿que eu faría?) ¿Unha sarta me pides? Lograreina, ¡Como un rei a quixera pra unha reina! Como nunca se viu na xoeiría. Noriega Varela: Do ermo ¡En pé! A Luís Porteiro ¡Irmáns! En pé, sereos, a limpa frente erguida, envoltos na brancura da luz que cai de riba,


o corazón aberto a toda verba amiga, e nunha man a fouce e noutra man a oliva, arredor da bandeira azul e branca, arredor da bandeira da Galicia, ¡cántémo-lo dereito á libre nova vida! Cabanillas: Da terra asoballada Ás miñas costas, calda, chegas nas puntas dos pés, e coas mans tápasme os ollos preguntando ¿quen son eu? Pola música da vos, e as mans que tanto biquei, polo cheiro a rosas frescas que te envolve, seino ben; sei que está detrás de min o adorado corpo teu mais non abonda sabelo pra poderche responder. As tempestás que te axitan, o misterio que ti es, o que gardas alá dentro... ¡nin o soupen nin o sei! Cabanillas: No desterro

Tres días con tres noites baixo o ceo soave, nun lecer caricioso, de vagar, foi a nave. Crebábase en albores a luz dun novo día cando dou no remando dunha praia tranquía por altivos e fortes penedos coroada, a canle bretemosa dun río por estrada. A alma voadora fuxitiva do mundo, Rei Artur esvaera nun repouso profundo, e nas azas dun sono de escura vaguedade caíra alén dos tempos da infinda soedade, mais do rubí da chaga que no seu peito ardía, ledizosa fragancia nos ares recendía. CABANILLAS: Na noite estrelecida

Belidas, antre néboas de vagarosas rendas, fuxidas dos feitizos das gaélicas lendas, nove fillas de reises, a pregar en silenzo, estendendo un garnido e misterioso lenzo, mortaxa mal tecida ó lume dun encanto, recolleron da barca o corpo do Rei santo e levándoo a unha furna que en fío da ribeira


froría comu un ledo xardín en primaveira, deitárono nun leito de follas e de rosas, na man a espada sagra das lides fazañosas [...] e a entradada furna, a un mandado segredo, foi cuberta e zarrada por xigante rochedo no que, chave dos tempos, a man da Saudade labrara a verba xurdia do consolo: ¡ESPERADE! CABANILAS: Na noite estrelecida La generación Nós: narrativa, ensayo, teatro Don Celidonio, un novo rico Na posguerra, D. Celidonio ascendeu de porco a marrán... A parenta inflou coma o fol dunha gaita... A parenta botou abrigo de chinchilla e petit-gris. Fixeron casa nova e teñen outro automóbil. Aínda podían ter máis...[...] Don Celidonio é gordo e artrítico. O carrolo sáelle para fóra; na calva ten unha que outra serda; ten as fazulas hipertrofiadas, da cor do magro do xamón, e tan lustrosas, que semella que botan unto derretido; as nádegas e o bandullo vánselle un pouco pra baixo.O lardo rezúmalle por todo o corpo, e no verán súdao en regueiros aceitosos e en pingotas bastas, como as que deitan os chourizos cando están no fumeiro. Así como é graxento o corpo, tamén o miolo de D. Celidonio. Se lle escacharan a testa, que tiña que ser con paoferro e picaraña, en lugar dunha sesada habían atopar un unto. Corpo e alma, tanto ten, todo é graxa e manteiga. Don Celidonio é igual por dentro que por afora: carne e espírito son a mesma zorza, mesturada e revolta, co mesmo adubo de ourego e pementa.[...] [Sen embargo], o xastre Nogueira fixo de D. Celidonio un señor: chaqueta e chaleco negros; pantalón de listas; camisola branca, co colo amidonado; gravata escura...; leontina de ouro, delgadiña, nos bolsos de abaixo do chaleco; botinas lustradas, polainas grises; bimba na cabeza, sortellas nos dedos con pedras finas; guantes de gamuza, abrigo de peles, sobretodo con solapa de raso de seda, reloxo de ouro, moedeiro de ouro, carteira de pel de Rusia, caxata de Xava, pipa de ámbar para pito e para puro, pano de seda para os mocos... VICENTE RISCO: O porco de pé Nós, según Risco Eu caracterizaría ós homes do meu tempo preocupados polas cousas do espírito, dicindo que eramos... os auténticos vencidos da vida... Insatisfetios, non conformistas, decote rebeldes. Vencidos da vida por inadaptados...[...] Nós eramos exotistas, partidarios do lonxano, do recuado, do descoñecido. O noso ensoño ía cara ás terras exóticas, onde se non coñeceran as máquinas e os homes non levaran chistera: os recantos case inédidos da India, da África central, do Tibet misterioso, ou cara ós tempos antigos de Exipto e Babilonia... Eu mesmo metinme a estudia-las relixións da India...[...] Despois de tantas voltas e revoltas, despois de tantas reviravoltas e trasvoltas polas lonxanías do espacio e do tempo, en procura de algo inédito que nos salvara do vulgar, viñemos dar na sorprendente descuberta de que Galicia, a nosa Terra, oculta ó noso ollar por un espeso estrato de cultura allea... ofrecíanos un mundo tan extenso, tan novo, tan inédito, tan descoñecido, coma os que andabamos a procurar por aí adiante.[...] VICENTE RISCO: Nós, os inadaptados

Nós, según Cuevillas


Para nós, as invencións dos irmáns Wrigh e de Marconi, as cuestións internacionais, o socialismo e o sindicalismo eran cousas de xente burguesa, no sentido antiliterario que nós dabamos a esa verba, boas para que a elas atenderan Brown, Pérez, Müller ou Dupont; quero dicir, o vulgo, máis ou menos ilustre dos enxeñeiros, os catedráticos e os académicos. E mentres nós, entocaudos nas noas torres de almafí, ben acochados no himatión dos gregos, no albornoz do árabes, ou nas túnicas de Oriente, vivimos pensando no que xa pasou... [Un día] pousamos o himation dos gregos, o albornoz dos árabes e as túnicas de Oriente, e vestindo a chaqueta demos en ollar afincadamente arredor de nós, e así estamos e estou. Mais, como fai tan pouco tempo que eu vivo co pensamento no tempo e nos feitos de hoxe, todo o que vos diga deles ten que carecer de sabencia e de método. Viaxeiro nun país novo, sen cicerone, e sen Baedeker, as miñas impresións, faltas de gravidade e de preparación, han ter somente a sinxeleza das impresions dun neno. F. Cuevillas: Dos nosos tempos Identidade propia aberta a todos ¿Ten Galicia un idioma propio? ¿Ten territorio diferente? ¿Ten unha vida económica peculiar? ¿Ten hábitos psicolóxicos reflectidos nunha cultura autóctona? Pois logo Galicia é unha nacionalidade... A raza non é tan sequera un signo diferencial de nacionalidade... Para nós, os galegos, afeitos a percorrermos o mundo e a convivir con tódalas razas, o nacionalismo racista é un delicto e tamén un pecado... Fai moito tempo escribín un conto. Érase un “habanero” que trouxo un rapaciño negro, como podería traer un papagaio ou un fonógrafo... O negro chegou a mozo... e sentiu, coma calquera galego, a necesidade de percorrer mundos. E emigrou a Cuba; pero a morriña non o deixaba vivir alí. E farto de chorar voltou á súa terra... Non traía cartos..., pero moita ledicia no corazón. Aquel negro era galego. CASTELAO: Sempre en Galiza Saudade e sentimento da terra ¿Queredes unha verba-di o noso gran pensador Xohán V. Viqueira- que vos diga en resumo o noso lirismo e a nosa alma? Aí a tendes- saudades, ou como tamé dixo Rosalía, delas predilecta, soidades. Nota conquerimos de saudosos e morriñentos... Mais para min, o sentimento radical da nosa afectividade... é a adoración á Terra -¡Terra a nosa! é o noso berro-que se manifesta de cote en toda expresión artística... E a adoración á Terra e máis a saudade, cobiza do lonxe, danse tan envolveitas, tan entretecidas unha na outra, que non puidemos aínda separalas, na nosa alma, nin sequera por vía de abstracción analítica. V.RISCO: Teoría do nacionalismo galego O enriquecemento léxico do galego O termo inzar, que os labregos empregan para sinalar cómo as raíces de certas árbores se estenden a eito... ou cómo certas herbas se espallan nun terreo, é unha parola que tamén pode significar o espallamento dunha idea. E como en castelán se fala de campo ou terreno dunha ciencia, podemos dicir en galego o terreo da Física ou da Análise. Coido que non cómpre amorear máis exemplos, e este termo amorear exemplos é un exemplo máis... A fala galega tamén ten dereito, coma tódalas linguas, a facer colleita na linguaxe técnica filla das linguas clásicas adaptando ás palabras ó seu xeito. Ningunha fala se chama pobre por facer tal achego.


A. LOSADA DIÉGUEZ: Encol da prosa galega O longo río da historia E así podo eu imaxinar unha Santa Compaña de inmortais galegos en interminable procesión... Á fronte de todos vai Prisciliano, o heresiarca decapitado, levando a súa propia caveira nunha arqueta de marfil... afincándose nun longo caxato, que remata coa fouce dos druídas... Logo vemos o primeiro arcebispo de Compostela, o gran Xelmírez, revestido de pontifical, con aurifulxente cortexo de mitrados e coengos... Vén despois o mestre Mateo..., encabezando unha grea de arquitectos e imaxineiros... De seguida aparece unha multitude de xograres e trobadores. Alí recoñecemos a Bernaldo de Bonaval, Airas Nunes, Eans do Cotón, Pero da Ponte, Pero Meogo, Meendiño, Martin Codax... Veñen ... os señores feudais..., todos eles montados en bestas negras...; destácase o Mariscal Pardo de Cela...; distinguimos os tres arcebispos Fonsecas..., seguidos por unha mula cangada coas obras de Erasmo....; ... recoñecemos a impoñente tropa dos irmandiños... levando por abandeirado a Rui Xordo. Aquí comeza a decaer a categoría do fúnebre cortexo, como decaeu Galicia... Pero segue dando individualidades... coma o P. Sarmiento ou o P. Feixoo, que remediaron o atraso cultural de España... Vén axiña Nicomedes Pastor Díaz, coa súa lira de nácara, abrindo a renacencia literaria de Galicia e seguido polos poetas Añón, Rosalía, Curros, Pondal, Ferreiro, Lamas, Amado Carballo, Manuel Antonio...; os historiadores Vicetto, Murguía e López Ferreiro; a pensadora Concepción Arenal, a escritora Pardo Bazán e, por fin, o gran don Ramón, aínda non ben descarnado... En canto a Santa Compaña dos inmortais se perdeu na espesura dunha floresta, vin xurdir na terra da nosa Terra, saturada de cinsas humanas, unha infinda multitude de luciñas e vagalumes, que son os seres innominados, que ninguén recorda xa, e que todos xuntos forman o substratun insobornable da patria galega. Esas ánimas sen nome son as que crearon o idioma, a cultura, as artes, os usos e costumes, e, en fin, o feito diferencial de Galicia. Representan o que nos somos... e seremos sempre, sempre. CASTELAO: Sempre en Galiza

A Galicia soñada Eu vexo a nosa Terra ceibe de vezos rutineiros, de preitos cativos e de cobizas ruíns. ...Vexo nenos louros e bonitos, a comeren pan trigo con mel e manteiga... Vexo casas limpas e hixiénicas, de feitura paisana e de acordo coas comenencias da vida labrega e mariñeira. Vexo o monte repoboado... Vexo grandes fábricas de pasta de papel e de productos derivados do leite. Vexo centros de investigación e de experimentación agropecuaria. Vexo piscifactorías, laboratorios costeiros e escolas de pesca. Vexo a Universidade de Santiago convertida en cerebro de Galicia, irradiando cultura e saber, máis alá dos lindeiros naturais da nosa Terra. Vexo escolas rurais de formación campesiña, para soerguer a comunidade aldeá. Vexo a explotación mecánica das nosas canteiras de granito. Vexo a nosa artesanía renacida e superada. Vexo sindicatos productores de semente, rexidos por xenetistas experimentados. Vexo pazos para albergar as cooperativas, mellores que en Dinamarca. Vexo enormes criadeiros de mariscos. Vexo o trafego dun gran porto pesqueiro –o máis importante de Europa-. Vexo cangar barcos con peras urracas e mazás tabardillas. Vexo, en fin, unha Terra farturenta, onde todos traballan e viven en paz. Vexo a miña Terra como unha soa cidade, a cidade-xardín máis fermosa do mundo, a cidade ideal para os homes que queiran vivir a carón da Natureza.


CASTELAO: Sempre en Galiza

D. Celidonio e os libros Do seu trato coa política, sacou D. Celidonio moito proveito. Chegou a decatarse de que existían unha sorte de aparatiños ou cousa así, chamados libros, da feitura dos que tiña na tenda o seu contable, mais que no canto de teren números escritos á man, tiñan letra de imprenta, igual cós periódicos eses que traen as noticias, e que serven para empaquetar e para outros usos reservados para o traseiro. E naqueles aparatiños –case todos eran moito máis pequenos cós da tenda- algúns señores refollaban e lían neles como el tiña visto que outros facían tamén cos periódicos. Claro está que había moitos que non os tiñan máis que por gusto de telos, enringleirados en alzadeiros coma os da súa tenda. VICENTE RISCO: O porco de pé Dúas formas de ve-la vida Rañolas deixábase levar pola fogaxe das verbas e decote saía fóra do rego; pero algunha vez atinaba. -Mellor que se-lo primeiro rico nunha terra de pobres é se-lo único pobre nunha terra de ricos. Prestaríanche un auto coa sinxeleza con que os fumadores dan lume para acender un pito. Ti non tes reloxo, pero podes pregunta-la hora en que vives a un que o teña, e hai que ve-lo gustiño que lles dá ós levan reloxo de ouro, porque lles présta-la ocasión de lucir unha alfaia que levan no peto. O maxín de Rañolas endexamais delampaba e Pedro sabía calar; pero unha vez púxolle reparos. Foi que Rañolas quixo desenrolar unha teoría e comezou dicindo: -¡Quen me dera ter vinte millóns de pesos! E Pedro atallouno: -¿En que os podías gastar, home? Porque aínda que coméra-lo que comeras... CASTELAO: Os dous de sempre Adrián descobre a historia da súa terra No Carral un monumento. Adrián lembrábase vagamente. “Alí si, unha revolución galega. Polos mediados do século. Don Bernaldo, algún outro vello téñenme falado de fusilamentos. Heroes románticos. Agroa recordo cómo meu pai –seino polas conversas da miña nai-, se puña pálido falando da sanguenta bandeira do Carral. Se fora un feito acontecido na Europa central habería nos museos litografías dos heroes xenerosos e unha citación nos mármores da historia. Pasou en Galicia. Terei que estudia-lo asunto. OTERO PEDRAYO: Arredor de si

Dúas cousas de Castelao Dous vellos que tamén tiveron mocedade, que se coñeceron nun baile, que logo se casaron por amor e que viviron amándose totalmente. Dous vellos, sempre xuntos e sempre calados, que viven escoitando o rechouchío dun xílgaro engaiolado. Sen fillos e sen amistades. Soios. Antonte leváronlle o viático ó vello e onte morreu. A compañeira dos seus días visteuno, afeitouno e púxolle as mans en cruz. Hoxe entraron catro homes e sacaron a caixa longa onde vai o morto. A vella saíu á porta da casa e coa voz amorosa dos días da mocedade despideuse do seu compañeiro: -¡Deica logo, Eleuterio!


E os veciños que acudiran ó espeutáculo tapáronse as bocas e riron cos ventres. A despedida da vella foi rolando e chegou ó Casino e o deica logo Eleuterio xa se convirteu en motivo de risa. Todos, todos, se riron e ninguén se decata con qué delor a vella namorada chamará pola morte nesta noite de inverno.

O pai de Migueliño chega das Américas e o rapaz non cabía de gozo no seu traxe festivo. Migueliño sabía cos ollos pechados cómo era seu pai; pero antes de saír da casa botoulle unha ollada ó retrato. Os americanos xa estaban desembarcando. Migueliño e súa nai agardaban no peirao do porto. O corazón do rapaz batíalle na táboa do peito e os seus ollos esculcaban nas greas, en procura do pai ensoñado. De súpeto avistouno de lonxe. Era o mesmo do retrato, ou aínda mellor portado, e Migueliño sentiu por el un grande amor e canto máis se achegaba o americano, máis cobiza sentía o rapaz por enchelo de bicos. Ai, o americano pasou de largo sen mirar para ninguén, e Migueliño deixou de querelo. Agora si, agora si que o era. Migueliño avistou outro home moi ben traxeado e o corazón dáballe que aquel era o seu pai... Ai, o americano pasou de largo e nin tan sequera reparou que os seguían os ollos dun neno. Migueliño escolleu así moitos pais... E cando esculcaba con máis anguria fíxose cargo de que un home estaba abrazando a súa nai. Era un home que non se parecía ó retrato; un home moi fraco, metido nun traxe moi frouxo; un hme cera, coas orellas fóra do cacho, cos ollos encoveirados, tusindo... Aquel si que era o pai de Migueliño. CASTELAO: Cousas O fidalgo cumpridor da súa misión Florecía a casa, as terras, as esperanzas. A parroquia de Trasouto lucía entre as compañeiras da bocarribeira pola limpa influencia do médico, [o fidalgo Paio Soutelo]. Xa estaban orgullosos del... Xa mediaba a noite, cando chamaron ó portón... O Estevo chegou a modiño á alcoba do médico para non esperta-las señoras. Era preciso ir ó afastado lugar de Medelo: o señor Vicente da Regueiriña estaba a morrer. Inda polo serán fora coas vacas ó monte. O Paio vestiuse e pasiño a paso foi bicar as frontes da nai e da tía Ramona. Cando en compaña do fillo do doente e do Estevo, que levaba o farol, cruzaba a penascada do Vedral, o médido levaba unha cántiga nos beizos. ¡TERRA A NOSA! OTERO PEDRAYO: Os camiños da vida. O estudiante Unha elegante reunión espiritista en Nova York É na casa de Helen, na cidade de Nova York. A casa é modesta, no medio dunha rúa silandeira dun dos barrios mais arredados do centro da cidade... [...] HELEN. Hoxe tampouco veu, como de cote... ¿Quen sabe se mañán...? JEX-BLAKE. Non hai porque desafiuzarse, miss Helen... Eu teño a seguridade de que ha de retornar... O seu espírito atoparase aínda atraído fortemente polos vencellos carnais. SCHLEICHER. Fai aínda un mes que desencarnou. JEX-BLAKE. Un mes non é nada na vida do espírito. O noso moi querido amigo e mestre matouse para doarnos unha proba material e xurdia da vivente realidade do espiritismo. El era... o máis gran mestre do espiritismo... HELEN. Si eu agardo sempre, sempre... Vostedes saben o que eu quería ó noso amigo e mestre. Foi o meu primeiro, o meu único amor... E eu pregúntome ás veces, ¿morrería el para sempre?...


COLLINS. Eu coido que non. Se o home nace para morrer, ¿para que o traballo de vir ó mundo? XAIME QUINTANILLA: Alén (Adaptación) Os remorsos que non deixan vivir O DELMIRO.- Os meus pensamentos xa non son meus... Quixera estar no máis quebrado da serra. A BASILISA.- (Un pouco bulreira) ¿Seica estás xa co arrepentimento? O DELMIRO.- Foi para min unha porta aberta... Foi a miña entrada no mundo meu...Somente sinto o gozo que se pintará na cara do xenro e do fillo... A BASILISA.- Eles non se atreverán a ren contra ti. ¡Estou vingada! Teño un home meu. Morreu o montón de esterco que me lixou coas súas babas de vello e logo negoume unha presa de cartos. (Rindo ó Delmiro). ¿Sabes que somos uns criminais? O DELMIRO.- Eles foron os criminais. Riba deles caia o sangue do vello. Eu fíxeno por ti. A BASILISA.- Fai pouco, falabas de marchar cos lobos. R.OTERO PEDRAYO: A lagarada As verdades dos tolos O BUFÓN.- Parvo son todo o día. ¿Por que non hei ter uns instantes de siso?... GUINDAMOR.- O que me pasma é o voso siso. O BUFÓN.- Na corte somente falan asisadamente os bufóns. GUINDAMOR.- ¡Señor bufón as vosas razóns son sempre burlas! O BUFÓN.- Falo coa liberdade que goza a loucura no pazo dos reis. De cote cómpre acharse moi alto para ser libre. VICENTE RISCO: O bufón d´El Rei A visita da Morte Entra un mendicante con cara de morto. Trae unha careta na man e pona diante do público para tapar a súa caveira e transfigúrase. A MORTE.- ¡Ei, da botica! (Chamando) O BOTICARIO.- (Entra o boticario) ¡Que Deus o ampare meu santo! A MORTE.- ¿E logo non me podería dar unha menciña pagándolla ben? O BOTICARIO.- Polo seu prezo véndolle a botica enteira. A MORTE.- ¡Ai, se mo puidese vender a súa sabencia de boticario! Dáballe canto quixera. O BOTICARIO.- ¿Tan rico é o meu home? A MORTE.- Eu veño de moi lonxe, para mercar unha menciña... unha menciña que me sande. O BOTICARIO.-¿E logo? A MORTE.- As miñas dores danse mellor no libro dos boticarios vellos. O BOTICARIO.- Eu aínda non son tan vello. A MORTE.- Vostede ten anos de abondo para saber máis que os boticarios novos. O BOTICARIO.-Home... Algo sei, algo sei. E se vostede me di ónde lle doe... A MORTE.- Eu teño unha doenza aquí (Pon a man no peito). ¡Levo chumbo derretido no corazón! O BOTICARIO.- ¡Que me di! A MORTE.- Non se burle de min, señor, polo que lle vou contar. Eu... eu namoreime dunha rapaza máis bonita que os ouros do Perú. Ela ten ollos e..., ¡como vai cangar cun vello! O BOTICARIO.- ¿Quen sabe? ¿Non me dixo vostede que ten diñeiro? A MORTE.- Hai galáns novos no mundo, e nós, os vellos, xa non temos engado para nomorar mozas.


CASTELAO: Os vellos non deben de namorarse

Conversa no cemiterio O señor Fuco séntase no valado, de par do Boticario, e despois dun silencio xorde unha nova leria. BOTICARIO.-Vós, polo menos, morrestes de morte natural, pero eu mateime. Fun tan parvo que non podía vivir sen Lela. DON RAMÓN.- ��Ti matácheste con solimán da túa botica, pero eu mateime con solimán da miña bodega e con viño das tabernas! ¡Morrín como un sapo, entre dous espantallos! ¡A miña caste non puido ter un remate máis vil! SEÑOR FUCO.- Tamén eu me matei con solimán do meu corazón. ¡Tamén eu me matei! BOTICARIO.- Non te queixes, Fuco, porque ti polo menos... morriches farto de felicidade. DON RAMÓN.- (Sinalando a Fuco) Este abellón morreu afogado en mel... SEÑOR FUCO.- Ningún de vós morreu tan adoecido coma min. Ti, Saturio, adormeciches con xaropes da túa botica, para morreres sen dores. Ti, Ramón, morriches atordado polo viño e non te decataches do pasamento. A miña morte foi arrabeada. Morrín coma un can de rabia, coma quen olla unha fonte de auga pura e non pode bebela. Eu morrín de sede. ¡Morrín por namorarme de vello! Cantan os galos e tanxen os sinos dunha igrexa afastada. DON RAMÓN.- Ímonos deitar. BOTICARIO.- Ímonos. Báixanse do valado e saen paseniñamente da escena, un despois do outro. SEÑOR FUCO.- ¡Por namorarme de vello! BOTICARIO.- ¡Por namorarnos de vellos! Cae o pano. CASTELAO: Os vellos non deben de namorarse Continuadores de Nós: Rafael Dieste O orgullo do vello mariñeiro DON MIGUEL.- Son o que foi contigo ó mar, son o que fixo catro cartos no Brasil e fala agora co señor Baldomero dos tempos que se foron e dos que virán. ¡E todo iso feito coas mans! O SEÑOR BALDOMERO.- As mans, as mans... Cousa fina e sufrida son as mans. Cousas fina as do pintor. Cousa sufrida as miñas. Boas para turrar por un chicote ou por un remo. DON MIGUEL.- E para levalas postas na escota e máis na cana do temón, Baldomero. Con máis seguranza e garbo mariñeiro ca ninguén, meu fillo. Que é tamén cousa fina e de coraxe cando lasca o vento e rosma a treboada. O SEÑOR BALDOMERO.- E para lle dar unha lasqueta ó rapaz de a bordo, se cadra. RAFAEL DIESTE: A fiestra valdeira Na morte de Estreliña Chamábase Estreliña e era moi gabaxeira e linda. Dicíalle a nai: Vai á fonte, Estreliña. E Estreliña ía á fonte. Dicíalle a nai: Vai á horta, Estreliña ,e dille a papá que deixe a poda e veña xantar. E Estreliña ía a correr, moi contenta de cumprir co mandado e chamaba polo pai. Dicíalle o pai: Ponte queda, Estreliña, que te vai traba-lo can. E Estreliña poñíase queda, toda a cara en lume, a sorrir. E dicíalle a irmá casadeira: Vai á escola, Estreliña. E Estreliña collía o catón e moi dereita e leda íase camiño da escola.


[...] E así sempre. E un día Estreliña morreu... E a nai, e a irmá casadeira, atrás do cadaleito, choraban. A irmá casadeira choraba e lembraba as cousas miúdas que a miúda Estreliña facía tódolos días. E a nai case que non dicía nada. Só dicía por veces, medindo e apoiando o pranto da filla casadeira: -Estreliña, vai á fonte. Estreliña, vai á escola... ¡Estreliña onte! ¡Estreliña hoxe! ¡Estreliña mañá! RAFAEI DIESTE: Dos arquivos do trasno

Sobre a morte de Bieito Foi perto do camposanto cando eu sentín boligar dentro da caixa ó pobre Bieito... ¿Sentino ou foi aprehensión miña?... Pero é que eu, meus amigos, non tiña seguranza e polo tanto... non podía dicir nada... E alá pola alta noite... funme camiño do camposanto... Cheguei... fun dereito ó sitio... Deiteime no chan [sobre a tumba de Bieito], apliquei a orella, e axiña o que *ouvín *xioume o sangue. No seo da terra unhas uñas desesperadamente rabuñaban nas táboas. ¿Rabuñaban? Non sei, non sei... ¿Ía dicir que o deixara enterrar sabendo que estaba vivo? E fuxín coa solapa subida, pegándome ós muros. A lúa era chea e os cans latricaban lonxe. Rafael Dieste: Dos arquivos do trasno Los vanguardismo: Manuel Antonio, hilozoísmo y Amado Carballo, neotrobadorismo... O cruceiro O xesto monacal de pedra benzoa o acougo da aldea... Axiónllanse os camiños abrazados ó cruceiro, nunha azul eternidade de pedra e ceo. A agonía do solpor conmove o planto da terra e a paisaxe presígnase con santas cruces de pedra. [...] E o sol agoniante vén a encravarse na cruz, abrindo os marelos brazos como o salvador Xesús. L. AMADO CARBALLO: Proel

Por oír a unha rula decir de amor Por oír a unha rula decir de amor, ¡amiga, namorado vou!


Por mirar as cerdeiras cómo brotan fror, amiga, ¡namorado vou! Por verte e non te vere no verde prado, amiga, ¡namorado vou. Porque non me queres por teu namorado, amiga, ¡namorado vou! No vento porei este meu lume novo porque ardan as rulas, as cerdediras e todo. Amiga, ¡namorado vou! ÁLVARO CUNQUEIRO: Cantiba nova que se chama riveira Madrigal á cibdá de Santiago Chove en Santiago meu doce amor. Camelia branca do ar brila entebrecida ao sol. Chove en Santiago na noite escura. Herbas de prata e sono cobren a baldeira lúa. Olla a choiva pola rúa, laio de pedra e cristal. Olla no vento esvaído soma e cinza do teu mar. Soma e cinza do teu mar, Santiago, lonxe do sol; ágoa de mañán anterga trema no meu corazón. FEDERICO GARCÍA LORCA: Seis poemas galegos

NAVY BAR Este bar ten balances. E tamén está listo pra se facer á vela. Enchéronnos o vaso con toda a auga do Mar pra compor un cockt-tail de horizontes. Pendurados das horas atlas xeográficos de esperantos están sin traducción. E tatexan as pipas


co ademán políglota das bandeiras. Ese cantar improvisado é o mesmo que xa se improvisou nalgures. [...] Eiquí bebe de incónito o Mariñeiro Desconecido -sin xeografía nin literatura[...] O vaso derradeiro estaba cheo de despedidas. Polas rúas dispersas ibámonos fechando cada un dentro da súa alta mar. No repouso dalgún vaso tódalas noites naufraga o Bar. MANUEL ANTONIO: De catro a catro

SÓS Fomos ficando sós o Mar o barco e máis nós. Roubáronnos o Sol. O paquebote esmaltado que cosía con liñas de fume áxiles cadros sen marco. Roubáronnos o vento. Aquel veleiro que se evadeu pola corda floxa do horizonte. Este oucéano desatracou das costas e os ventos da Roseta ourentáronse ó esquenzo. As nosas soedades veñen de tan lonxe como as horas do reloxe. [...] No cuadrante estantío das estrelas ficou parada esta hora: O Cadaver do Mar fixo do barco un cadaleito Fume de pipa Saudade Noite Silenzo Frío E ficamos nós sos Sin o Mar e sin o barco nós.


MANUEL ANTONIO: De catro a catro LA LITERATURA DEÑ EXILIO Adicatoria A ti, Galiza, dun home teu lonxano nacido nunha habitación de emigrantes. ¿Sabes, Galiza, o que é un van eisí? Cartas familiares sobor das que chora a nai. Un recordo que trouxo ela, un pano. Outro que o pai trouxo, calquer cousa: os cornos da vacaloura pra sorte, que deulle un veciño de parte de alguén. A conversa a cotío sobor do regreso. Bágoas sempre polo teu recordo. O neno chora. LUÍS SEOANA: As cicatrices Castelao Cando cheguen os tempos non chegados cando canten as mans traballadoras nas doídas manceiras dos arados e nas salgadas redes pescadoras, Galicia ceibe tallará o teu nome nas alturas do Pórtico da Gloria pra que falen os anxos cun home que leva a patria enteira na memoria. Unha nova Galicia sen cadea, que non exportará máis sangue humán nin asoballará unha man allea: Unha Galicia nova, a de mañán que xa vén alborando, xa clarea, no peito arrolará teu soño irmán. LORENZO VARELA: Poesía galega América Fai moitos meses que meu irmao Miguel marchou pra América. Inda me lembro de cándo se despideu de nós. Miña nai, a tía Carme e a madriña choraban. Meu pai estaba serio coma un pote. Nin bágoas nin risadas: os homes son homes. O padriño non quixo ir. A Celia, que está servindo en Loxo, mandámoslle recado pero non a deixaron vir os señores. Eu estaba entremeio de todos. Ninguén facía caso de min. Bulían a darlle consellos ó viaxeiros mentres non chegaba o coche de liña. Miguel decía a todo que si, con cara de “tanto me ten”. Collinlle unha mao, e púxenme a contarlle os dedos pra un lado e pro outro, dende o gordo ó meimiño. Non dei chío, pero gostábame que Miguel marchase. Dempois contaríame moitas cousas. E eu diríaas na escola. Como non me atendía turreir por el pra unha beira. Anagouse e díxenlle ó pé da orella: “Eu quero que te vaias. Mándame unha carta dende América e cóntame historias de alá.”


XOSÉ NEIRA VILAS: Memorias dun neno labrego

A declaración ante un xuíz calado -Si, señor, si; os mesmos. O Juan Fariña e o Eladio Vilarchao, que están eí nos papeis, son o Bocas e o Milhomes polos alcumes, que é como eiquí nos conecemos todos e que non ofenden a ninguén, porque Xan e Aladio poden ser calisquera, pro o Bocas e o Milhomes só poden ser os que son, do mesmo xeito que eu son Cipriano Canedo e me chaman Cibrán ou Castizo, como vostede goste, pois o meu pai tiña un castizo pra servire porcas, con licenza... -Non, señor, non; só era pra írmonos entendendo, pois xa me vou deprocatando que vostede non é de eiquí... Non, señor, non; non é que me importe senón pra que me entenda,... Pois indo ó asunto, eran Xanciño o Bocas... e mais Aladio o Milhomes... Deixáraos na taberna do Narizán, facía dous días, que era sábado, no comenzo dunha daquelas esmorgas que os fixeran tan sonados entre todos os esmorguistas de Auria e dos arredores, nas que se metían e non saían até quedar guindados por eí, coasí decote nun calexón ou nun carreiro das aforas de onde os apañaban os veciños ou os municipás pra botalos á perrera hastra que se lles fose a rolla... Si, señor. ¿Pra que o hei negar? Tamén eu me metía nesas algunha que outra vece... A verdade é a verdade. Se cadra, eu non son mellor nin pior ca iles, pro niste caso eu tiña mentes de ser deicadiante doutro xeito, ou de portarme doutro xeito... Conque pilláronme [o luns de mañá] polas maus e fixéronme dar voltas con iles... Víase ben que andaban, coma quen di, xa na desfeita dunha boa esmorga... ¿Pra onde vas, home?”, dixo, de bo xeito, o Bocas... “Está vindo a chover e non vas ter choio... Conque, vai e collimos pola carreteira abaixo, co Milhomes uns pasos atrás de nós. Ao chegar perto do Posío, entramos na taberna da tía Esquilacha... EDUARDO BLANCO AMOR: A esmorga

Si, señor... O Bocas aparesceu, erguéndose dun recanto escuro, cos pantalós a meio subir... E sen decire palabra diste mundo, o Milhomes alancou pra il e dun golpe afundiulle a navalla e rachou coela pra un lado, sacándoa axiña pra lle asegundar... O Bocas cangouse pra diante querendo recoller coas maus, escoadas de sangue, aquela trouxa de cousas branquiñosas que se verquían pola tremenda boca da ferida... Aínda quixo manterse en pé, pro non pudo, e caíu sobro dun costado... O Milhomes surtiu e botouse a correr... Eu corrín tamén, pro foi ben pouco, porque as forzas que me quedaban esvaíronseme coa gran disgracia que acababa de ollar. O Aladio [o Milhomes], que debía ir cego, colleu pra a banda da lagoa, e aínda o vin dare unhas pasadas por enriba do xelo, que fixo, ao se crebare, un bruído de cristaes escachados, e afundiuse, berrando até desaparecere... E co isto xa non teño máis que falar...[...] Cipriano Canedo ou o Cibrán, ou o Castizo... aínda puido pillar dun brinco a navalla [do Milhomes da mesa do xuíz]... e afundila por embaixo das costelas...Anque endexamais quedou craro, entre a xente do pobo, se morreu da navallada ou dos golpes de culata dos gardas... Meu tío o “ministro”, a pesar de ser home de orde..., soía decire, entre dentes que levaran o Castizo de alí coa fronte escachada... Ao menos, esas eran as súas verbas. Eduardo Blanco Amor: A esmorga


La recuperación en el interior: finales de los cuarenta y la década de los cincuenta

Oración do sapo Señor, que estás nun reculliño de sombra, e andas sempre por camiños de noite, e cantas cada hora e cando o teu cantar sin que ninguén se mofe de Ti. Líbranos, Señor, das cousas que andan a correr. Dos pucheiros cheos de auga, nas hortas, e da boca das cobras, e da roda dos carros, e de tódolos bichos malos. Dainos, Señor, un alpendre de sombra e de luar para cantar. E un carreiriño de vagalumes polas hortas vizosas do teu reino. AQUILINO IGLESIA ALVARIÑO: Cómaros verdes A dama que ía no branco cabalo levaba un pano de seda bordado ¡Na verde fror as letras van de amor! O cabaleiro do cabalo negro levaba unha fita colléndolle o pelo, ¡Na verde fror as letras van de amor! No meio do río cambiaron as vistas, el para o pano i ela prá fita ¡Na verde fror as letras van de amor! As vistas lles viron no río cambiar e o pano e a fita por se namorar. ¡Na verde fror as letras van de amor: Con amor vivirás! ÁLVARO CUNQUEIRO: Dona de corpo delgado García Lorca e o encanto do galego e de Galicia Galicia débelle ó gran poeta andaluz a ofrenda agarimosa dun libro de versos, que, co título de Seis poemas galegos, publicou no ano 1935 a editorial Nós. Con este libro, o galego –como sempre na súa historia- non triunfa polo dominio, senón polo encanto. Como o prologuista – outro bo poeta- advirte: «Cando me din que Galicia nunca soubo mandar, eu resposto que soubo encantar, que é a máis impercedoira soberanía» .


Federico García Lorca veu á nosa terra e á nosa fala por ese poderoso motivo. Do mesmo xeito que viñeron nas antigas idades afamados segreis, alleos a nós. Os Cancioneiros todos, desde o de Resende ata o de Baena –que é o de divisoria ou deslinde- están cheos de poetas doutras terras e doutras linguas, que empregaron con amorosa afección a de Galicia. F.FERNÁNDEZ DEL RIEGO: Galicia no espello

A decadencia da vella casa da Barreira Moito cambearan os tempos e moito cambearan as xentes e moito reveran as distancias. Os que naceran na casa petrucial da Barreira a baixar, e os outros a medrar. Namentres os muros da casa da Barreira de don Ramón Frade moureaban, erguíanse casas caleadas, e xuntaban as terriñas os que sempre traballaran as alleas. A carreteira deixara bos cartos a todos os que nila traballaran. De Cuba ou de Bos Aires tamén chegaban os froitos do traballo e dafe, ou homes que viñan co desexo de montar un tratiño e non volver a cavar na terra. A Barreira, pechada nos invernos, enchíase no vran cos moitos fillos de don Álvaro e os convidados que traguían con iles; mais as goteiras podrían os faiados, e as terras lonxanas que outrora foran da casa ían pasando a outros donos... Os rapaces de don Álvaro só pensaban en cazar e corre trais das mozas; os suspensos recollidos en xunio non lles roubaban o sono... Don Álvaro ía moi vello. Falaba pouco...A morte, como un mendigo de pasada cansa, acaroábase á Barreira... R. CARBALLO CALERO: Xente da barreira Os lobos Moitas veces ouvín decir que os lobos non atacan ás persoas. E isto non é certo.[...] ¿Sabedes cando se estreven os lobos cos homes? Cando teñen moita fame, ou cando se decatan que lles teñen medo... Cando se atopan un home soio pola serra, póñense a traballalo... Xa veredes coma o traballan.[...] . Todos coñecedes coma min ó Emilio, o castrador de Rugando... Se non me trabuco, fora pola Santa Lucía cando lle aconteceu o que vos vou contar. Aquil día xantara en Arnado, en cas do Rulo [e fíxoselle tarde]... O Rulo díxolle que pasara a noite na súa casa. -Andan os lobos –advertiulle- moi bastos. Mais o capador facía pouco que se casara, como vos dixen, e non houbo xeito de faguelo quedar... Polas primeiras horas todo foi ben... Unha miaxiña despois ouviu un longo aulido. I outro lle respondeu da outra banda da valgada. Tamén sentiu unhas carreiriñas polos lados do camiño. Os lobos seguían chamándose os us ós outros... Encheu tódolos petos de croios. Dous lobos grandísmos fórno acompañando. Iban sempre par dil... Se il se paraba, tamén iles se paraban. Algunhas veces púñanselle diante. Entón, o capador guindáballes un coio. E batíalles... E os lobos dsapartábanse... Había esgotado as pedras.. Xa lle quedaban poucos fósforos. Acendeu un fósforo. Non había pedras no camiño. Tivo que coller bulleiro coas mans e tirarllo ós lobos, ó mesmo tempo que berraba moi forte. Ergueuse un e deixouno pasar. Cecais foran seis. A todos lles relocían os ollos. Un diles botoulle os dentes á cachava e arrincoulla da mao. Íbanse metendo nil cada vez máis. Hastra lle fustrigaban as pernas cos rabos. Acendeu, un tras outro, os tres fósforos que lle quedaban. Gracias a isto puido coller un coio. Atinoulle a un lobo no peito. Regañaban todos os dentes como cando se van botar sobor das ovellas. Xa sentía que se lle esmorecían os pulos, que se iba quedando sen forcia. Os lobos seguían a chamarse uns ós outros. Tremaba coma un vimbio. Xa non os podía escorrentan nin siquera berrar. Íballe estoupar o corazón. Unhas cantas lancañadas máis e xa estaría na casa. ¿Podería dalas? De sutaque viu tremelar unhas luces na tébrega; ladraban us cás ó lonxe. Meteu os dedos na boca i asubiou. Chamábano de lonxe. Estourou un tiro de escopeta... Diante del había tres fachucos de palla ardendo. Seus tres cuñados dábanlle fortes apertas: -Se non salírades a buscarme tan soio se me atoparían os osos. Xa non podía resistir máis –dixo o bon do home.


Pra que vexades cóma traballan os lobos á xente. ÁNXEL FOLE: Á lus do candil O señor Merlín e o seu criado Felipe de Amancia Tal e como agora eu [Felipe de Amancia]vou, vello i anugallado, perdido cos anos o lentor da moza fantasía, pónseme por veces no maxín que aqués días por min pasados na frol da mocidá, na antiga e longa selva de Esmelle son soio unha mentira... Verdade ou mentira, aqués anos da vida ou da maxinación, foron enchendo cos seus fíos o fuso do meu esprito, i agora podo tecer o pano distas historias, nobelo a nobelo. Cando de obra de nove anos cumpridos..., achegueime a porta de mi amo Merlín, coa pucha na man ¿quen diría que ma iban encher, a pucha nova, das máis misteriosas maxias, engados, trasegos, tendollos e feitizos? Nuncha galano coma iste... lle foi feito a un rapaz, e, coma dun corno marabilloso, eu tiro... contro tras conto, e cos meus propios ollos miro pasar toda aquela troupada... que a Merlín acodía... Il, o mestre, facía o... que lle pedían. Xa o veredes. [...] Miranda era a pousada de don Merlín. Eu dormía no faiado, nunha cámara estreita, que tiña un ventano que cadraba mesmo enriba do catre.... O inverno é longo, longo, en Esmelle, i agás que caia unha lúa de xeadas, todo il é de choiva e neve. Pero o verán é doce, e tamén a outonada. Ás vegadas, por facer festa, o señor Merlín saía á eira, e nunha copa de cristal chea de auga verquía dúas ou tres gotas de licor que il chamaba “dos países”, e sorrindo con aquela aberta sorrisa que lle enchía a franca faciana, como enche o sol a mañán, preguntábanos de qué cor queríamos ver o mundo, e sempre que a min me tocaba responder, eu decía que de azul, e entón don Merlín botaba a iauga ao áer, e por un segundo, as pombas i o can Ney, o roxo pelo de Manoeliña, a branca barba de mi amo, o cabalo tordo, as bidueiras de Quintás i o toxo da coroa do Castro, todo era unha longa nuben azul que pouco a pouco se esvaía. O señor Merlín sorría namentres secaba a copa cun pano mouro. Esmelle, selva longa i antiga, na memoria lévoa eu de azul pintada, como si un enorme e morno luar apousara, nun repente, na terra. ÁLVARO CUNQUEIRO: Merlín e familia

D. Merlín, paraugueiro marabilloso Os tres forasteiros... estaban sentados no banco a carón da fiestra, e parecía aquelo unha misa cantada. Abertos os bultos, que viñan mui feitos e con sete cordas, apareceron tres grandes paraugas, un branco, outro marelo i outro colorado, i a cada un foino bicando don Merlín no puño... -Son mui fermosos quitasoles, dixo mi amo... O que o voso Bispo me pide é doado, e voullo facer nun tris. O quitasol branco, como sabedes, chámase de “Sal el Sol”, i en abríndoo o día da Nosa Señora de Agosto, anque chova, queda unha mañán soleada prá procesión. O marelo, que chama “Mirabilia”, é un quitasol mui segredo, e soio se leva na Pentecostés, e cando está á súa sombra, o voso Bispo fala i entende tódalas língoas, e pode confesarse baixo dil un mudo, que o Bispo ben o escoita. I o colorado, iste sirve pra viaxar na noite, i o que vai debaixo dil, aberto na noite pecha, ve coma si fose de día. Millor que quitasol debíase dicir quitatrebas, e ten por nome “Luceiro”. Xa outra vez a iste, cando era propiedade de don Lanzarote do Lago, lle arranxei dúas varillas que se esgallaran, i ao primeiro amaño non saíu a conta, i en vez de verse como de día, non se vía nada, nin as luces acesas na noite. Toda a virtú distes quitasoles e do quitatrebas está nas varillas. E namentras eu servía aos hóspedes algo de viño e xamón, coma si fora paragüeiro de Ourens terbellou mi amo nos paraguas, i en un amén dounos por amañados, que asegún il soio tiñan unha varilla floxa i outra salteada. Abriunos e pechounos, decindo non sei que letanías, e sorriu e díxolle ao da perrera con moita autoridade: -Mosiú Castel, dille ao teu Bispo que non lle cobr nada polo amaño... E dille tamén que non gaste a virtude de “Luceiro” en cachear tesouros nas covas e nas furadas, que o quitatrbas non


foi feito pra isto, senón pra seguir na noite, polo camiño de Emaús, o rastro de Xesús, Noso Señor. ÁLVARO CUNQUEIRO: Merlín e familia

A CAIXA DO MORTO -¿E poderiamos deixar esta caixa aquí [no curro]. É para a filla do señor Ramón, que morreu de parto onte... Mañá pola mañá virémola buscar. [...] Mire, señor, [dixénlle ó administrador don Froilán], que cando fun pola leña pareceume que algo bulía dentro da caixa... ¿E se fora un vivo e non un defunto? Porque os cans regañan os dentes... Dito isto [don Froilán] colleu a escopeta de dous canos... e [despois contaba[: -Tivemos boa sorte. Achegueime apuntando ó cadaleito. Apuntaba cara onda puidese te-la cabeza o que estivese alí... Un tiro... Asegundeille... Polas fendas da caixa saían pingas de sangue... Dentro había un home. Tiña un revólver nunha man, e na outra un chaveiro con ganzúas... Aventuraría que era da banda [de ladróns] do Valente. ÁNXEL FOLE: Á lus do candil La poesía de los cincuenta y de los sesenta. El triunfo de la poesía social. La nueva narrativa Penélope Un paso adiante i outro atrás, Galiza, i a tea dos teus sonos non se move. A espranza nos teus ollos se espreguiza. Aran os bois e chove. Un bruar de navíos moi lonxanos che estrolla o sono mol coma unha uva. Pro ti envólveste en sabas de mil anos, i en sonos volves a escoitar a chuva. Traguerán os camiños algún día a xente que levaron. Deus é o mesmo. Suco vai, suco vén, ¡Xesús María!, e toda a cousa ha de pagar seu desmo. Desorballando os prados coma sono, o tempo vai de Parga a Pastoriza. Vaise enterrando, suco a suco, o outono. Un paso adiante i outro atrás, ¡Galiza! X.M.DÍAZ CASTRO: Nimbos O meu refuxio ¡Cantas veces tremei de medo, pensando que se poden pechar as portas do meu refuxio! Nin somentes cabe un esmoleiro. Alí chego coa miña probe carga de refugallos, de lixumes...


que tódolos días un recolle. Pasa o tempo. E equil montón escuro e triste -ou, milagre, Señorconvírtese en tesouro brillante, de pedras preciosas. Cantas gracias teño aínda que che dare... A miña poesía, o meu reino, o meu refuxio... E outra vez tremando de medo pensando que as portas pódense pechar. LUÍS PIMENTEL: Sombra do aire na herba

¡PRADOS do Chao da Ladal! Baixa a auga durmindo. Ollando no río vounme indo inordiña non sein pra qué sitio... UXÍO NOVONEYRA: Os eidos

Loita sobre a cuberta O barco estaba silandeiro, escuro, inmóbil...O barco era coma un enorme cadaleito...[...] Charles Eguières fixera fogo sen apuntar, pois estaba medio cegado pola luz da linterna. Foi por isto que non tocou a Ramil. E, facilmente, Ramil desarmou a Charles. Facilmente derrubouno dunha pancada. Facilmente o ergueu. Moi facilmente, derrubouno doutra formidable pancada no queixo. Esta vez Charles Eguières rolou pola aba do monte de mineral de ferro, provocando a avalancha de case a metade do monte de mineral de ferro. Charles Eguières rolou misturado ás pedras de mineral de ferro, do grandor do puño dun home. Deuse o caso que rolou pola pendente do monte de mineral de ferro que daba ó mar... Charles Eguières... rolou a rebolos... e precipitouse, con todo o seu peso, nas augas escurecidas. No barco dirase a alarma. X.L.MÉNDEZ FERRÍN: O crepúsculo e as formigas Unha mala noticia “Ai fillo, como non avisaches”, dixo. I eu, xa ve, mamá. Logo comenzou a bicos i abrazos comigo e choraba de contenta. Pero deseguida lle baixou a tristeza ós ollos e dixo: “¿Como foi o do Cachorro?” I eu, xa ve, mamá, cousas. Non tiña ganas de contar pero ela non se decataba e volta a me preguntar. Despois, cando chegou o papá, igual, pero conta, home, cómo foi esa desgracia. I eu outra vez, xa ve, papá, cousas.[...] I así hasta a hora de cear e nin siquera entón porque apareceu na cociña a Beatriz e como sorprendida, como si non soupera que viñera, ai, veu o Lisardo. E volta co mesmo, que cómo foi, Xesús, qué desgracia, xa ves, Beatriz, cousas que pasan. Pero o peor foi cando cheguei á casa do Cachorro. A verdá é que non quería ir, ademais xa mo dixera o Celso en Reims: “Non vaias, despois de todo alí non vas pintar nada, soilo recordarllo de novo a miña mai”. Pobre Sara, como choraba, e cómo foi, Lisardo, dime cómo foi, bo señora, deixe eso agora e non chore. CARLOS CASARES: Cambio en tres


Maxa non para, dentro e fóra da casa Eu doulle as trécolas nunha [máquina de escribir] hispano olivetti na Academia e cando chego á casa, qué panorama, o Petigrí enzoufado, suxo, escuro...Está ben claro, e non lle demos voltas á custión, a casa necesita alguén coa cabeza ben posta... Entón xa non volves a pensar en darlle á máquina para unha temporada, tantas palabras por minuto a golpe de cronómetro, xa estás atada ó choio caseiro, pero de pés e mans. Apuntade, aquí hai que vasoirar, facer as camas, axuda á cociña, atende Maxa ó neno [ó Pitigrí] e polas tardes para pasar o tempo de pé plancha que plancha, sigue coa tarea de que pola mañá está o baño anegado... que os homes non teñen ningunha consideración, sempre decindo, boh, o traballo da casa, boh, unha presa de aire, abro a man e xa está... XOHANA TORRES: Adiós, María

Longa noite de pedra O teito é de pedra. De pedra son os muros i as tebras. De pedra o chan i as reixas. As portas, as cadeas, o aire, as fenestras, as olladas, son de pedra. Os corazós dos homes que ao lonxe espreitan, feitos están tamén de pedra. I eu, morrendo nesta longa noite de pedra. C.E.FERREIRO: Longa noite de pedra

CARTA Á MIÑA MULLER Querida, non o esquezas, hai palabras que é pecado dicilas niste tempo. Palabras que non debes pronuncialas, nin xiquera pensalas, cavilalas, tatexalas, gabalas, escribilas... Moito menos berralas. Esposa, toma nota e non esquezas: non digas libertá, palabra triste con peligro de morte a calivera. Si é certo que me queres nunca digas esta palabra estúpida que ten dentes e morde coma un lobo. Non digas tan xiquera


as verbas derivadas, por moi lonxano e vago que sexa o parentesco etimolóxico, como son verbi gratia, libertino, liborio, liberata, libre cambio. En troques di cadea, viva, viva, si señor, moitas gracias, Dios llo pague. ¡Xa verás que felices imos sere1 C.E. FERREIRO: Longa noite de pedra

A nosa casa, que ti non coñeces, está soa, debaixo. Nun lugar de toxo que chaman Socastro. Fora mi padre quen escollera ese sitio despoboado. Non precisamente porque non quixera vivir entremedias dos homes, nin sequera porque non lle gostase vivir entremeidas dos homes, senón simplemente por razóns económicas. G.RODRÍGUEZ MOURULLO: Memorias de Tains

Chamábanlle Xudas. El non sabía por qué. Andaba a pedir. Entraba nos bares polas noites e dicíanlle “Xudas baila unha rumba”. Bailaba. “Xudas, canta”. E cantaba Granada. Sempre cantaba Granada. Ó rematar pasaba a gorra e botábanlle unhas cadelas. Tamén sabía dous contos: o do crego e a pita e o do neno parvo. Por contar o do crego cobraba unha peseta. E polo do neno parvo pedía un peso. CARLOS CASARES: Vento ferido Los setenta: confirmación de la nueva narrativa, la superación del realismo social en poesía, las Mostras teatrais de Ribadavia y el regreso de los exiliados

Unha amizade de estudiante O taxi lévate correndo desde a estación a Raxoi número 1 [ó teu cuarto de estudiante en Santiago], sobes a maleta..., miras pola fiestra e contemplas a tristura mollada da rúa. Ficas apoiado sobre o peitoril un momento ata que oes o reloxo da catedral que peta sete veces na túa melancolía e preguntas qué faremos Elías, ata a hora de cear. Baixas as escaleiras, atopáste coa señora da pensión na entrada do portal e dis que vas dar un paseo...[...] Pero non ha de pasar moito tempo antes que un rapaz desgarbado e alto entre berrando pola porta chamando a voces polo teu compañeiro de cuarto, que non está. Séntase na cama, di “Chámome Andrés Mariño e viña ver a Aníbal, que me ten que dar uns apuntamentos”... Despois tírase na cama, le noutro libro e marcha de novo para volver máis tarde, iniciando deste xeito un encontro que ha de ser longo e que durante moito tempo redimirá en ti a longura húmida dunhas tardes escuras.. CARLOS CASARES: Xoguetes pra un tempo prohibido

A natureza “feminina” Á muller non lle deixan esquecer a súa natureza feminina. Estáselle a lembrar a cotío e a “natureza feminina” implica unha manchea de condicións dadas e fixas como poden ser: primitiva, salvaxe, espontánea, intuitiva, inxenua, pura, sen aditamentos cultural...[...] A natureza, neste senso, oponse tamén á razón. A muller é sobre todo sentimento. O home, a razón. Atribúense unhas calidades intrínsecas en función desa “natureza” que leva á convicción dunhas características fatalistas e insuperables.


Mesmo o traballo doméstico adquire carácter “natural”. O resto dos productores poden renegar do seu traballo alienante e acusar ó xefe de explotador. En troque, o traballo da muller é un traballo amoroso de “boa muller e boa nai”. Toma a aparencia de destino fatal, de vocación e predisposición “natural”.[...] Non obstante, este concepto de “natural” non resiste ningunha análise científica... Non existe ningún problema de natureza de sexos (entendendo o sexo dun xeito biolóxico). O problema é social e político... Trátase dun asunto público, non interno, de estructura socioeconómica e con raiceiras históricas. MARÍA XOSÉ QUEIZÁN: A muller en Galicia Unha tarde de inverno deprimente A bocanoite botábase sobre a vila e con ela, por riba do nailon lampexante dos paraugas, xurdían as albas luzadas dos escaparates que anegaban as faces xeadas dos viandantes nun carazo cru e cristalizado. Xunto ó Hotel Compostela o garda de tráfico sobranceaba ergueito baixo a mocalleira incesante, coma un espantallo branco que Xoán miraba xesticular desde tras da vidreira [do café], na luz enfouxada do sopor. De ven en cando, mitigado, chegáballe ós oídos o son irto do chifre. No café estábase quente: cunha quentura mórbida que a Xoán lle acendía a suave pel das fazulas e lle queimaba as orellas sen piedade... Notaba coma se lle proese a conciencia, coma se tivese algún remorso. .. Outro día máis pensou. Outro. E, como se soe dicir, sentiu que se lle encollía o corazón. ANXO REI BALLESTEROS: Dos anxos e dos mortos

Lembranza Non, non se esquece o chiar canso das rodas, o agarimo da tarde a caer nos ollos, o sol fervendoAquel dormitorio de roupas usadas, labregas, pintadas da terra as paredes, familares formas de mullerDeron voltas os ventos, feríronse as terras con lóstregos de neón, e nas portas quedou unha enseña colgandoFoi todo un renxer de sangue na mañá que nunva volveron a topasr; pegáronse á ringleira; as pernas foron empuxadas pola respiración da fame, ¡adeus homes de touciño e fouza, o vello xarao non caeu na trampa que lle puxestes, morreu por non ter gran, como o muíño e o canastro! ¡ai, ai! ¡Non voltaredes, homes conxugais? ¿Xa nunca os vosos na terra que naceu verde? ¡EMIGRANTES! ¡que pequeno é o poema pra vos chamar!... ALFONSO PEXEGUEIRO: Seraogna

Diante da Compostela doutros días Digo cecais con cecais boca de nada digo ónde estades agora tempos


docisimamente de antano calo e digo por acaso Helena ou María Balteria ou Berta do Gran Pé todas con abusivos zapatos de crepé e finísima canela de sirgo senón nylon pola frienta rúa en direución do Café Español cando non do Té de ciencia no Compostela ou de acorosos e longuísimos bicos antre as roas da Ferradura ou do cine das sete navegando sempre aquela Quintá de outrora [...] digo cecais digamos vellos somos [...] privamevera coutada ferros foron. X.L. MÉNDEZ FERRÍN: Con pólvora e magnolias O Meco dos novos tempos CORREGALOS (Ó público).-¡As voces, primeiro queixosas, trocáronse axiña esixentes, proclamando ós catro ventos o comezo dunha loita que remataría con quen tanta mágoa nos tiña feito! BORRALLEIRO(Berrando).-¡Arrincou de onde nós os mellores brazos da parroquia! TODOS.-¡Morte, morte, morte ao Meco! CHOQUEIRA..-¡Troucou as augas e os ventos da nosa terra! TODOS.-¡Morte, morte ó Meco! CHOQUEIRA.-¡Fixo das nosas pastorizas piñeirais! TROITEIRO.-¡E do noso mar, esterqueiras de cuspe mesto! TODOS.-¡Morte, morte ó Meco! ROBERTO VIDAL BOLAÑO: Ladaíñas pola morte do Meco

Unhas palabras máxicas Cando era moi rapaz, ouvía certas palabras sin as entender e que, noustante, quedábanseme na memoria, como se me quedaban, poño por caso, as verbas da gramática que nin se entendían nin había pra qué, porque denantes de adeprendelas un xa sabía falar; e despois dun tempiño, como non se usaban (pluscuamperfecto, subjuntivo) afundiánse non se sabe ónde e víase ben que eran verbas somentes pra dalas nas leccións e ir aprobando, e despois acábanse como si morresen. Mais eu ouvía ditas pola xente, de boca a orella, nas reunións na nosa casa, ditas con intención de que foran entendidas (que non sei cómo decilo), como se lle fora moito nelas aos que as falaban, alporizándose ou asosegándose ao decilas, ceibándoas con ledicia ou con mágoa, como si se falase de cousas máis perto, da familia, dos amigos, dos enemigos. Estas outras verbas era: “solidaridade” (que era a máis difícil), “reivindicacións”, “esquirol”, “asalariado”, “fraternidade”. Outras quedábanseme tamén de coro, ante somentes as lese, cicais pola súa lindura de letra ou pola súa novidade no son: “dialéctica”, “polémica”, “simbólica”; somellábanme como si esparexesen no aer roldas de soantes campaíñas ou gallardetes cooridos e pequenos como volallas. [...]


Tales verbas, digo eu, quedaríanseme acochadas no fondo do ser até que chegara o intre, tarde ou cedo, en que cada unha delas se acomodase no seu xusto oco como as letriñas de chumbo nas caixas da imprens do meu pai.[...] Algunha vez cavilei que o ir entrando no cheio da vida era tanto ou máis que adeprendere cousas novas, ou sexa palabras novas, irlle atopando un lugar ás gardadas de coro, cedamente adeprendidas; un lugar xusto e firme onde se acomodasen unhas coas outras, e todas comigo... EDUARDO BLANCO AMOR: Xente ao lonxe

Unha escola moderna Despois da merenda [os mesters] amosáronnos toda a escola, con moito vagar e grande agarimo pra todo que amosaban, como si falaran de cousas vivas. O que máis nos gorentou foi: ao Paquito o laboratorio de Física e Química, cos seus brinquedos relucintes, marabillosos; e a min [Suso] os mapas que don Xaume facía saír dun aparello, uns a cabo dos outros, apegados nun lenzo, dándolle voltas a unha rabila ou torno, e que eran tan grandes que somellaba podérese andar polos países. Sacou tamén unha Historia Natural que coasi non podía con ela, seis libros iñormes, fermosos, como eu non tiña ollado na miña vida, que é moito dicir, de láminas, e que coores...; abriu un por onde lle saíu: todas as escintilantes de frores, paxaros, feras, cobras, peixes, ¡o que alí non habería! que eu quedaríame oito días vendo pra todo aquelo, ¡probes os libros grosos do meu pai! -¿Gostánvos? -Si señor, ¡caraina! -Vamos ver, ¿cantos peixes sabedes?, -dixo dona Monserrate [a mestra]. Paquito i eu ollámonos. -Pois, as sardiñas, os xurelos, as xardas, o ollomol, a pescada, a pecada... -As centolas, as ameixas, os berberechos, as nécoras, o pulpo... o pulpo... -Pois ollade. Púxose a pasar as láminas entre os dedos, coasi sen parar, e tan lixeiro que os milleiros de peixes somellaban movérense nas augas verdes e douradas -Como vedes, Deus é máis farto do que se di por eí [-afirmou dona Monserrate]. -Si señora. –Tamén nos amosou a máquina de escribir, que feituca, como un sombreiriño de aramios e lata negra. E.BLANCO AMOR: Xente ao lonxe Segundo afirma este folleto, que copiei integramente, don Luís Meruéndano del Campo foi un pequeno fidalgo do Ribeiro, con pazo ou casa grande no lugar de Francelos. Cando estudiaba dereito en Santiago afiliouse á loxia [masónica] co nome de Publio de xeito que axiña criou fama de [liberal exaltado] terrible... Por dúas veces a Inquisición procedeu contra el, anque non houbo graves consecuencias... Pasados os anos tolos de estudiante, don Luís volveu a Francelos, para mirar pola tenda que fora do seu pai. Alí viviu sen facer gran cousa mentres non empezou a frecuenta-la tertulia da rebotica de Chao en Ribadavia. Nela ganou sona de home equilibrado, aínda que ás veces dixera cousas pintorescas ... como que a nai de Fernando VII envelenara persoalmente unha criada vella porque non cumprira con Pascua Florida. CARLOS CASARES: Os escuros soños de Clío (Adaptación)

Desembarquei. Pasei as alfándegas. Uniformados sen afeitar, con dentes de ouro e a típica ollada dura de Terra Ancha capitaneando o rostro, abriron a miña equipaxe e interrogáronme. Faleilles en lingua azerrata e notei que contiñan a indignación. Aluguei un automóbil –un poderoso Bentely- que me deixou nunha pousada situada nos mesmos lindeiros da Grande Fraga.


Decidín entón, procurar o meu primeiro contacto, Ulm Roam, e dei os pasos necesarios. Ulm Roam era o herdeiro do maxisterio de C. Roaç, que á súa vez érao do maxisterio de Diugo Nokao. Todos tres foran considerados, cada un no seu tempo, como príncipes da poesía azerrata, restauradores do idioma e definidores da nación oprimida. Todos tres cantaran os misterios da Grande Fraga e mailo outono nas viñas dos vales do Sul, asi como a diferentes herois dos séculos XIII a XVII. En Anatí circulaban, de xeito xeralmente oral, os belísimos pensamentos de Ulm Roan: “É preciso darlle prioridade ao esprito.” “Poñamos en vigor os valores da propia personalidade.” “Cómpre prestixiar culturalmente o idioma: dotémolo dunha dimensión metafísica.” X.L. MÉNDEZ FERRÍN: Retorno a Tagen Ata El esplendor poético de los ochenta Proverbio da memoria Esta memoria miña, arquivo de soños, soedades, tristezas e lembranzas, espello dos recordos que rescatan o recendo perdido dos días idos, pozo mouro no que deixo pudrir as feridas que os homes e a vida me fixeron, testemuña fiel de canto pasou por derriba de min e me esmagou, amarga deslembranza de frivolidades, envexas, matatempos que os meus ollos ollaron sen luxarse, códice de bágoas, miniados coas raras camelias que cecais, un día, chegue a poder escreber a miña morte. MANUEL MARÍA: Compendio de orballos e incertezas Chegamos á fraga amurallada e apousamos no seu redor Naceramos no val ou no alto monte onde o vento nas árbores cantaba e o reiseñor das albas pregoaba a gloria do regueiro e mais da fonte. Amabamos o fúlxido horizonte, a fraga mesta que o poeta gaba, e as pradelas en flor e a terra brava, montesía e xangal amada de onte. Mais un día viñemos e arraigamos nos arrabaldos novos, ¡ou cidade1, e pisámosche as rúas empedradas, e agora somos teus e ben te amamos, e algunhas veces vénnos a saudade das terras atrás nosa abandonadas. DARÍO XOHÁN CABANA: A fraga amurallada AGOSTO Como se demora, preguizosa, a luz dourada dos


solpores nos teus ollos e enlíase con fíos e fírese, delicada, nas túas pérfebas. Como se dispersan os sonidos e chegan, a penas, os ecos dos xogos dos nenos, apagados. Serenidade. Non conta o pasado, non existe o futuro. XULIO LÓPEZ VALCÁRCEL: Agosto

O mar, o mar... Ninguén está perdida nesa hora cando o vento sopla e hai unha lúa vertical, noviña, que envolve de misterio os perfís. Memoria, emisaria do mar, que nos mantén un cheiro de recordo: Algo de nós pureza de altos días mentras camiño pola vasta area e penso no amor que sempre se comenza nunha praia. XOHANA TORRES: Estacións ao mar Na outra banda Na outra banda dixéronme os vellos vanse convertindo en arbres vellos tamén sin follas na cara do sol agardando sin saber o que mudos. Pro supetamente un arbre calisquer sinte rubir dentro del a seiva dun soño [...] O soño vai rubindo polas veas do arbre unha vida enteira que pasa ata facerse paxaro nunha ponla [...] Si eu me fago arbre vello na outra banda do río [...] ben segura podes estar de que soñarei contigo cos teus ollos grises como a alba e coa túa sorrisa coa que se vestiron os beizos das roseiras nos días máis felices. ÁLVARO CUNQUEIRO: Herba aquí e acolá A poesía


A poesía queima nos labios e a súa verdade queima contra o silencio e o medo contra a palabra morta a poesía é queimadura branca de sol e estar vivos deste lado da luz e a poesía é un salto de alegría na voz un río que nace dentro das cantigas que formos nós e somos a patria máis diurna o corazón aceso flor e pan aberto un ángulo de seda e o noso desexo o noso estrela firme o mar. MIGUEL ANXO FERNÁN-VELLO: En Cincuenta anos de poesía galega.

Agora contemplo o mar de Vigo Amei a mar de Vigo. Amei a luz que modifica a doctrina dos astros a total curvatura que dá unidade ás formas cando a badía nace cada mañá e ti agardabas. Foi o móbil primero. Amei o espacio único cando decrece a chuvia pola banda da Guía [...] Amei o reino onde as aves inician unha curva melódica para morrer de amor nos outonos diáfanos do norde. [...] Agora contemplamos o mar de Vigo xuntos. Vemos caer a noite cun equilibrio ingrávido e escoitamos a última sinfonía do crepúsculo nas avenidas interiores dun xardín en penumbra. Ben sei que ficarei neste sosego para sempre. [...] Ben sei que ficarei neste sosego inda depois da morte. LUZ POZO GARZA: Códice Calixtino Souben amar Hai unha longa espera igual a un rito. Ti chegabas na tarde. Foron rúas escuras coma bosques de cedros que non volven. No fondal dos recordos pasaba o vento escuro. [...] Ti chegabas na tarde. Prometías unha estación celeste para sentir as albas. As aves lenemente descubrían espacios virxinais e propagaban fráxiles caricias nun tempo luminoso onde amar


onde amar se revela en forma de conciencia. Despois chegou a noite. Quedan atrás as sombras límpidas dunha existencia dificilmente clausurada. A forma inmaculada dun xardín onde se sobrevive. Souben amar. Souben amar pronunciando o teu nome. LUZ POZO GARZA: Códice calixtino.

Agosto. Pasa a choiva devorando horizontes. Esfiáñase a tarde nos carreiros. Chove. Batalla o sol coa auga sen ganas. O meu cuarto, no que dorme o silencio. Sombras, corvos, un libro nunha esquina. Agardo. Os bruídos da aldea tecen a súa nostalxia no solpor estrañado. ¡Ou, señardade, soidade que atravesas o tempo e o asulagas, agosto de invernía, ou puñal de tristeza, corazón meu ferido! PILAR PALLARÉS: Entre lusco e fusco Narrativa de los ochenta: nuevos narradores y consagrados Unha nova aventura de Galván O señor Galván tomaba ó abrigo dun penedo a tímida raxeira da mañá invernal, sentado nunha pedra... Vestía acolchado pantalón de motorista e negra zamarra de coiro con cinto. A carón del estaba arrimada ó penedo unha moto negra e grande, marca Peugeot... O señor Galván montou na motocicleta e deulle ó pedal. O motor bruou poderoso..., colleu a man destra por entre as carballeiras de Calibón, en segunda e a medio gas. Sentiu [o señor Galván] un berro de lonxe e meteu esporas ó cabalo. A súa negra armadura e o escudo coa sina do falcón vermello resoaban metalicamente cos golpes das ramallas máis baixas dos caxigos, pero señor Galván corría a galope na dirección do berro, ata que chegou a unha clareira da fraga. Un anano estaba atado con corrizas de coiro a unha vella carballa. -Non vos baixedes do cabalo, señor cabaleiro –berrou o anano-, non vos baixedes, pola vosa vida: vede que aí vén o cabaleiro verdoso que me ten aquí preso, vede que vén contra vós a todo correr do seu corcel. DARÍO XOHÁN CABANA: Galván en Saor D. Sebastián Mariño, gran mariño e estratega D. Sebastián Mariño coñecía as roitas todas do océano dende os estreitos fríos do sul, ben no continente americano, ben no cabo de Boa Esperanza, até as illas do Caribe, o mar de Terranova, o mar céltico e as praias do francés. Aquela era a súa casa... E foi iso... que o levou a aquela determinación: capitanear a máis grande flota de galeóns de Indias, trinta galeóns do máis grande tesouro que xamais transportara a flota de Indias dende o Mar da Prata ó mar de


Sevilla, poñer o seu atrevemento e a súa arte no mar, que xa todos recoñecían, ó servicio da coroa de España... D. Sebastián Mariño, logo de escoller ben a súa tripulación, homes todos da meirande confianza e de valor probado noutras aventuras... disimulou seis embarcacións lixeiras entre o conxunto da flota mercante, todas ben armadas para a batalla... ¿Só seis embarcacións para defenderen semellante comboio? Este era o seu plan: se ofrecía unha presa doada á cobiza do pirata faría que tentase de ir individualmente por ela, sen facer un deses pactos entre corsarios que multiplican a súa forza, pero obrigan a repartir o botín. Don Sebastián quería que viñesen por el un por un, non todos xuntos. E tamén quería que viñesen por todo, que non se conformasen cunha parte. Niso centraba as súas posibilidades de victoria. VÍCTOR F. FREIXANES: O triángulo inscrito na circunferencia Un escondedoiro inusual -¿Trátase do Inglés? -Está preparando unha nova operación... -A mercancía hai máis dunha semana que a ten... Ata sei ónde a vai agachar... Imaxina. Nos panteóns do cemiterio de San Miguel... -Mira para o borracho do Inglés... MIGUEL SUÁREZ ABEL: Turbo

A tempestade Zarpamos de Fisterra e, á altura das Berlengas orientais, sobreveunos unha horrorosa tormenta. O capitán Grandaux era home tímido e indeciso, e deixou o leme e o mando ó primeiro oficial, que demostrou unha gran pericia. Permanecín todo o tempo a carón do señor Amadou, vestido, igual ca el, con suleste e roupa de augas. As ondas eran de vinte ou corenta metros e o señor Amadou, facéndose ouvir por riba da voz do mar e dos tronos, daba as ordes e, nunha pausa, comunicoume que o capitán se atopaba bébedo na súa camareta... O mar volvíase terríbel e a proa valorosa do “Calpurnia Abana” ofrecíalle sempre fronte, guiada pola firme man do primeiro. Cada nove ondas viña a avalancha máis rexa, aquela que podía darnos a volta... Pero, despois dunha especie de silencio, ó aparecer a inmensa mole de mar perante a nosa vista, estaba sempre o barco perfectamente aproado..., e logo da embestida, descer ós abismos coma quen esvara por un tobogán. Non podiamos facer outra cousa, pois se deixabamos de capea-lo temporal, o mar escacharíanos contra as penas e baixos das Berlengas. X.L.MÉNDEZ FERRÍN: Arnoia, Arnoia Outros mundos extraterrestres -Imaxina que hai millóns de planetas con vida intelixente –díxome o Belga-. Ha chegar o día, se é que non chegou xa, en que todo o espacio se encha de sinais de radio emitidos por cada planeta coa esperanza de se comunicar cos demais. E imaxina que eses sinais chegan por fin ós seus diferentes destinos. ¡Miúdo rebumbio!, ¿non che parece? Cada planeta dirixindo preguntas e enviando respostas e, no fondo, todos eles na ignorancia máis completa. E o Belga rompeu en risadas ante aquela perspectiva de millóns de planetas perplexos. -A propósito –preguntoume logo-, ¿tes idea de cántos satélites artificiais foron postos en órbita ata hoxe? -Non te preocupes. E seguidamente, a maneira de explicación, engadiu: -É que hai meses que non leo un periódico.


CAMILO GONSAR: Cara a Times Square O bispo descobre o cine Dirixiuse ó armario, abriu a porta e buscou a roupa que necesitaba... Vestiuse axiña... e baixou á cabalariza [do pazo bispal]... Despois abriu con tento, mirou precavidamente e saíu... Xa ás portas do Cine Barbagelatta estivo a punto de renunciar.. Ilustrísima, [sen embargo], buscou no peto, sacou un real e depositouno na man sarmentosa do italiano. Coa cabeza agachada entrou no barracón... Contra o fondo, enganchada cunha corda a unha trabe, caía unha saba vella de liño, case amarela... E de repente, a marabilla. Unha locomotora aparecía sobre a saba lanzada a toda velocidade... Xa en Palacio, rematada a función, Ilustrísima mentres tomaba notas sobre o que viña de ver, aínda coa emoción nos ollos e no peito, sentiu que o fuxido apetito anunciaba a súa chegada de xeito violento e imperioso. CARLOS CASARES: Ilustrísima

Nivardo Castro decatouse de que estaba xa a piques de tomar terra no aeroporto de Santiago de Compostela. Entón Nivardo Castro pensou, outra volta, na razón pola que estaba alí e un sorriso volveu radearse nos seus labios. O seu amigo Carlos Conde fora terminante na súa proposta -Non te podes negar nin escusar. Coido que sacarás en limpo máis de trescentas mil pesetas e terás aquí ó teu dispor, mentres esteas, un piso amoblado e todo o que che faga falta. Non creo que poidas atopar ningún destino mellor para uns poucos días de vagar. En cambio, ti intentarás desentrañar un raro suceso que ocorreu aquí. Se ó cabo duns días non descubriches nada ou non atopas ningún indicio ou pista satisfactoria, non te ata ningún compromiso, non te-la obriga de continuar. Simplemente para daquela teremos pasado uns días xuntos, que xa teño boa gana de poñerche os ollos encima. Porque desde que estivemos en... Estas eran, máis ou menos, as palabras que lembraba. E el sen máis aclaracións aceptara. ¿Por que? Non o sabía. Ou quizá o sabía, porque Carlos Conde, de Mondoñedo coma el, exseminarista e ex-emigrante coma el, e hoxe en día xornalista de sona e reporteiro de varias publicacións de Madrid e Barcelona, era o seu amigo de toda a vida. E por se ese argumento non chegase, tiña aínda outra razón de peso: O mellor que lle pasara na vida fora sempre ou resultado de aceptar cousas que el mesmo definira, no seu momento, como estrañas e absurdas. ¿Por que non ía ser outra semellante e igualmente positiva? ¿Por que non? E sorriu de volta. Sentíase outra vez un home seguro e o ser humano xa non lle parecía unha cousa tan pequerrecha e indefensa. CARLOS G. REIGOSA: Crime en Compostela

O visitador e o médico xogaran de nenos a convocar Cortes e sempre o visitador era arcebispo e, sempre, Xan, o médico, era o rei farruco...Logo o amigo desaparecera de Compostela en plena pubertade. E agora estaba alí, convertido en Visitador, a falarlle... -Oes, ti. Que non son o rei Carlos, que son Xan e exerzo a Medicina. O Visitador calou e ollou para el asosegadamente. Non dixo ren. -Eu son médico. Ti fuches boticario, logo capelán... ¿Agora quen es ti, cal é o teu nome agora? O Visitador deixou dúas fírgoas nos ollos; acaso fora a miopía, que produce eses efectos ó forza-la vista, acaso non o fora. -Agora son Visitador do Santo Oficio. -¿Ti? -Eu. Cearon un pouco de vitela... Os mil veciños que daquela habitaban a cidade santa habería xa tempo que, sen excesiva frugalidade, deran cabo da súa alimentación e nas pousadas os non


moi abundantes peregrinos estarían a bebe-lo afroitado viño do país... Compostela dispúñase a durmir outra noite máis nos derradeiros anos daquel século dezaseis... e dous amigos a renovala interrompida amizade, a través da conversa amiga que se había prolongar por horas. León de Castro denunciara diante do Consello da Suprema a Arias Montano...Xan de Requeixo escoitaba falar ó Visitador. ¡Que lonxe pillaban as batallas! Lepanto, San Quintín, os tercios de Flandes, ¡tantas cousas! -¡Que se maten! ¡Déixaos que se maten e nos deixen tranquilos...! –dixo Xan de Requeixo. O Visitador asentiu co seu silencio... Ben sabía el cómo era a Galicia amada, lonxe de extremos e plácida..., por contra doutras terras onde o fanatismo e a intransixencia estaban a facer correr ríos de sangue. ALFREDO CONDE: Xa vai o griffon no vento

-Non, eu son de San Martín de Suarna. Dígolle o nome do sitio, anque é moi pequeno, porque vostede ben debe saber del, un pouco máis abaixo da Fonsagrada. Ben lle coñezo na fala que non é de lonxe de alí. O que non lle dou sabido é a parroquia. Debeu viaxar aínda ben, para ser así novo, que mestura xeitos de falar duns sitios e doutros. -¿E logo coñece de ónde é a xente en como fala? -Home claro, niso non hai mérito ningún. A fala vai variando un pouco duns sitios a outros. É cuestión de estudialo e trazar unhas isoglosas no mapa, e xa está. O que non dou sabido é de ónde vén o seu amigo, nin por aproximación. É estráñame moito, que eu diso aínda lles sei ben. É que tamén falou pouco... Se fixera algo máis de gasto na conversa, ó mellor daba... D.XOHÁN CABANA: Fortunato de Trasmundi

O [profesor] de Literatura era un tipo elegante, no traxe (as perneiras do pantalón afiadas como para cortaren o aire camiñando), na clara fala castelá de que se orgullaba por propia,.e no pensamento: nunha das súas constantes digresións deixou a clase sen fala ó explicarnos que o galego dos pailáns que só nos atrevíamos a falar eu, o meu compa e mais un veciño da aldea do Avelino, non era un dialecto do español, senón “unha lingua con entidade propia relegada polo incientifismo político”... As súas leccións pasaban en silencio... Eu nunca lle faltei á aula, como tampouco os meus íntimos –cada quen por diferentes motivos: o Ave polas referencias ós poetas galegos que el andaba a devorar na biblioteca municipal...; eu por saber de amores e pecados, de grandezas e vilezas dos grandes escritores; e o Luisito pola súa teima etimolóxica. XAVIER ALCALÁ: A nosa cinza

El teatro en los ochenta O último veraneante A mesa está disposta. Séntanse as dúas LELIA. Agora estamos soas, mae. Hoxe marchou o último veraneante. NAI. ¿A que hora se foi? LELIA. Moi cedo. NAI. Sempre comía fóra e chegaba moi tarde pola noite. LELIA. Era unha persoa estraña. NAI. Só cheguei a cruzar con el dúas palabras, as imprescindibles. Pagou por adiantado nada máis chegar. MIGUEL ANXO FERNÁN-VELLO: A casa dos afogados


A despedida Coa luz apagada... óese a voz de dona Rosa Doval. DONA ROSA DOVAL. Acorda, Frederico, acorda... Frederico descorre o pano de boca co mesmo xesto impreciso de quen afasta o cobertor aínda medio dormedico. As dúas lámpadas ábrense coa lentitude de dous ollos amarelos que se despreguizan. Frederico observa a Rosa, que ficou detida... sen se lembrar sequera de fecha-la porta. Do alto cae de repente unha luz branca a presión. A xanela do fondo bocexa vento e abre as dúas follas como quen estira os brazos. Frederico sorrí no verniz dos dos mobles de madeira e no brillo dos metais. DONA ROSA DOVAL. ¡Non quero que te poñas triste, eh! Ambos saibamos que antes ou despois debiamos de nos separar. Vamos, non estraguemos todo no último momento... JOAO GUISÁN SEIJAS: Un cénario chamado Frederico (Adaptación) A consulta dos cirurxiáns Apousentos privados do pazo arcebispal. Hai unha cama de veludo vermello e sabas bordadas. Mobles, reclinatorio... Unha grande vidraza gótica espalla os seus reflexos por todo o cuarto. Na cama, o ARCEBISPO. Arredor, os TRES CIRURXIÁNS examinan nel. ARCEBIPOS. ¡Ai! ¿Que terei? ¿Que cruel doenza veu mortificar esta pobre carne pecadora? CIRURXIÁN UN. Axiña acabamos, Eminencia. Un pouco de paciencia. ARCEBISPO. ¿Paciencia? Pensades que son o santo Xob. Levades dúas horas torturando en min e aínda pedides paciencia. Todo ten un límite, señores.. CIRURXIÁN DOUS. Tranquilizádevos, non é nada. XESÚS PISÓN: O pauto

Cada un fai o seu camiño Da voltas inquedo PEDRO MADRUGA, axexado piardeiramente polo xograr PERCIVAL PEDRO MADRUGA. ¡Pro eu son bastardo! PERCIVAL. Diso non hai ningunha dúbida: sodes bastardo. PEDRO MADRUGA. ¡E teño sinalado un camiño! PERCIVAL. ¿O de crego? Adoita sere o que escollen pra os bastardos dos nobres e dos Reis... Pro no espírito sodes tan crego ou frade coma min... PEDRO MADRUGA (Obsesivo, teimoso) ¡Bastardo, bastardeo! ¡Bo tídoo de lexitimidade para erguer unha casa! PERCIVAL. Coma outro calquera. Sobre del pode erguerse un morgado ou un feudo... Sodes o único Soutomaior con azos dunha árbore que esmorece... DANIEL CORTEZÓN: Pedro Madruga ¿Visión ou realidade? Un alto no camiño. XOANA, envisa, ó pé da fonte. Entre os álamos, a sombra de FILIPE, de azur e ouro, deslumbrante co Toisón. Hai no acento do Príncipe unha queixa lene. FILIPE. ¿Para onde me levas Xoana? XOANA. Estamos no camiño de Hornillos. FILIPE. Hornillos non é Granada... Eu quería descansar en Granada. XOANA. Descansarás, amor, descansarás. FILIPE. ¿Por que me mentes, Xoana? XOANA. ¿Eu enganarte? ¿Ti non sabes que hai andazo en Burgos, que mesmo chega a Palencia?


FILIPE. Déixame ir. Os mortos precisamos de silencio.. XOANA. ¿Morto? Non... FILIPE. Adeus, Xoana... XOANA. ¡Maldito! ¿Queres enredarme? Meu príncipe fermoso, escoita... Agarda... MANUEL LOURENZO: Xoana As ordes da conciencia Pazo do conde Oveco. ELVIRA. Non obedecerei máis ordes que as da miña conciencia... OVECO. (Indignado) ¿Rebélaste? ¿Como te atreves a usar a foza? Nunca me deixarei dominar por unha muller... O teu comportamento é viril. ELVIRA.¿Por que viril? ¿Como distingues a honra de muller da dun home? OVECO. As mulleres son fracas. Non son educadas para usar a forza. ELVIRA. Ven. Mira eses campos. Están arados e cultivados por mulleres.. Óllas ben. Esas n on son tan fracas para servirte... As mulleres temos forza para parir, para cargar fillos no colo, incluso para arrastrar os corpos dos homes que matades nos campos de batalla e darlles sepultura. Para iso debemos ser fortes. Cando se trata de contrariar o voso poder, daquela somos febles e delicadas. MARÍA XOSÉ QUEIZÁN: Antígona

O MOZO, que leva unha sorte de disfrace improvisado no que destacan pola condición choqueira o sombreiro, o nariz e o mostacho, todos eles afeiroados e trapalleiros, invístese coas enfouchadas maneiras dun cómico da legua e conta a historia recén aprendida. A MOZA, pousada no chan, escóitao compracente. MOZO. Á volta dunha romaría, un rapaz atopouse coa morte e fíxose dela amigo...; o rapaz preguntoulle á morte. Señora, xa que agora somos coñecidos, ¿podería pedirlle un favor? ¡Pídeme o que queiras!... E o rapaz espetoulle: Cando sexa de vir por min, ¿podería avisarme con tempo? E ela...: ¡Falado está! Pasaron os anos.. e chamouno á súa beira a morte. ¡Quedaches de me avisar con tempo!, dixo o xa vello. E ela...: Dime... ¿Branqueouche o pelo? ¿Caéronche os dentes?... ¿Perdíche-las forzas? ¿Que máis avisos queres? MOZA. É moi bonito. gústame. MOZO. En realidade o que viches non pasou de ser unha mala improvisación, feita así, á carreira... Farei un espectáculo enteiro tendo como único soporte literario contos populares coma este. Sei unha chea deles... Vai se-la mellor historia do teatro galego. MOZA. Sempre di-lo mesmo... MOZO. Xa, xa sei, pero... Esta vez vai funcionar... Sairei representar ós camiños, nas romarías, nas feiras. Sen máis cousa que o corpo e a voz. A pelo. ¿Oíches falar de Darío Fo? MOZA. ¡Ah si, xa sei! MOZO. Farei o que el. Recuperarei para nós a tradición dos bardos, dos xograres, dos trobeiros... ROBERTO VIDAL BOLAÑO: Bailadela da morte ditosa

Salón da casa de don GALISINDO. Igual que no despacho, impera o mal gusto na decoración, ostentosa e cursi. Ó luscofusco. Mazaroqueira, nerviosa, en traxe cóctel, dona ASPERIA, dona de DON GALISINDO. GALISINDO. Eu posúo dúas empresas inmobiliarias, vinte edificios, sete chalés, tres restaurantes, catro hoteis, nove boliches, unha fábrica de faixas e corsés en Portugal, tres contas en Xenebra, dous mercedes, tres volvos, máis da metade dun xornal e unha chea de accións por aí ciscadas se non me esquezo de algo... ¿Que máis lle pides ó meu prestixio?


ASPERIA. ¡A túa cultura é comparable á dun ovelleiro! ¿Como te van considerar? GALISINDO. ¿A miña cultura? Podo mellorala cando desexe. ¡Por cinco millóns merco centos de metros de libros! ¿Que pensás? ASPERIA. Se foses tan intelixente como cres, ¡mercarías un título de nobreza! Iso si que dá a máxima reputación. GALISINDO ¡Galdrumeiradas patochadas! ASPERIA (Amable). Oh, Galisindo, ¿non che faría ilusión ser, poñamos por caso..., marqués? GALISINDO. Bah... ASPERIA. ¡Señor marqués, señor marqués, señor marqués...! ¿Que tal cheo soa? GALISINDO. Sóame a antergo. ASPERIA. A min, ¡divinamente! Señora marquesa, señora marquesa, ¡señora marquesa! ¡Ai, Gali, que feliz me sinto con só imaxinalo!. Dignísimo e excelentísimo señor marqués de Inmobiliaria Lestedo. ¿Que che parece? EULOXIO R. RUIBAL: Azos de esguello Narrativa y lírica de fin del milenio Ise minuto simple de estampa xaponesa tingue a Ría de gris: Así tardiña, tempo que pasa como pasa a cor. Luz que eu vin morrer por Rande, só un intre de gloria. O ceo nin explica. Todo e nada no velo migratorio que anticipa a noite XOHANA TORRES: Tempo de ría Brinde da árbore antiga Dentro, na árbore, no máis pecho, polo arcano, sei que hai lume, bafo e canto. Védea ergueita, pulo estraño vento e pau contra da altura, esfuracando. ¡Cantas cousas -asembleas, xuntas, bullas, coches, xentes, vidas, ventosvan morrendo, van marchando! Ela, firme crava as raíces como sachos.


E, da terra, está zugando lume interno, bafo, ánimo. BERNARDINO GRAÑA: Himno verde Un poema naceu e non ten palabras, só é escuma de vento nos cabelos da praia, só é prata dourada baixo o sol bretemoso, baixo a area latente corre cara á auga. O poema non ten mans con que apreixar o vento, con que amarralo forte ós piares da praia. O poema non ten ollos e non ve as escumas, que cabalgan violentas nove crinas salgadas. O poema non ten pés que o leven cara á auga, non ten pés que lle axuden a percorrer a praia. O poema non ten corpo que quecer baixo a luz a fervenza dourada brevemente salgada. Ten si, un corazón que sente cada nota do asubiar constante dos dedos sobre a praia, ten alma que o transporta nas espirais do ceo e que o deixa caer docemente na auga. MARTA DACOSTA: Crear o mar en Compostela

O rencontro dos namorados Atravesaron a praza do Obradoiro e subiron cara ás Praterías. El foi encamiñando os pasos cara á catedral, pero ó decatarse de que estaba pechada, baixaron pola rúa do Villar e seguiron andando ata o Café Español. Alí, sentados nunha das mesas do ventanal que daba á rúa, cando o camareiro lles acababa de servir té con pastas, el dixo que se sentía feliz de estar de novo con ela. Díxollo cunha voz branda, que a ela lle pareceu de froita, e foi tanta a felicidade que [a ela] se lle estendeu pola como un enxame de animais minúsculos facéndolle cóxegas, que non puido evitar o movemento de alongar a man dereita e pasarlla lentamente pola meixela. Un brillo de auga transformou os ollos del nunha mancha borrosa de cor azulda, no fondo da cal ela creu descubrir unha acumulación desordenada de sentimentos. CARLOS CASARES: Deus sentado nun sillón azul O erro do profesor Estaba xa dentro da aula..., cando entrou por ela a figura alta, bambolexante, cun algo de adán ou de bohemio, do profesor encargado Castro Dorrío... Fíxose un silencio nas bancadas, no ventre do cal se percibía unha certa ansiedade. Castro Dorrío iniciou a súa disertación sobre o concepto de inviolabilidade de domicilio e as súas consecuencias en dereito penal. Non sería o mesmo pillarle a carteira a un suxeito na rúa que entrarlle ó tal suxeito na casa para lla roubar. -Se un ladrón entra por unha fiestra ou viceversa... A asneira, irremediablemente, entrou na historia naquel intre. Pasaría ó anecdotario xocoso xacobita, até ser inmortalizada en excelsas páxinas literarias, moitos anos adiante, por un brillante romancista da xeracción da Guerra.


Toda a clase estalou nun berro de ledicia. Os ouveos mesturábanse ás gargalladas... O profesor sorriu confuso... «Que diría eu de xocoso para pór tan contentos estes mozos», pensou para si... X.L.MÉNDEZ FERRÍN: No ventre do silencio A morte do fillo do rei E sucedeu que El-Rei Afonso VI mandou un gran exército contra os ismaelitas... A batalla librouse en Uclés no mes de maio, miles de cristiáns sucumbiron. Un desastre así non se recordaba dende Sagrajas. Foron días de loito aqueles días. O infante Sancho, ou único fillo varón de El-Rei Afonso, deixou a vida no campo de batalla... El-Rei fai a terrible pregunta que non ten resposta. -¿U-lo meu fillo, Condes? ¿U-lo infante? -¡Ai, meu Señor...! Nada puidemos facer... Tapa o Rei a face e mesa os seus cabelos. Derrubado. Ninguén é quen de interromper o pranto que traspasando os muros sobe ata as ameas. MARÍA GÁNDARA: Magog

Un gran mestre Porque todo o que tocaba o mestre don Gregorio era un conto engaiolante. O conto podía comezar cunha folla de papel, despois de pasar polo Amazonas e a sístole e diástole do corazón. Todo enfiaba, todo tiña sentido. Cando o mestre se dirixía ó mapamundi, ficabamos atentos coma se se iluminara a pantalla do cine Rex. Sentiamos o medo dos indios cando escoitaron por vez primeira o rincho dos cabalos e o estoupido do arcabuz. Iamos ó lombo dos elefantes de Aníbal de Cartago polas neves dos Alpes, camiño de Roma. Loitamos con paos e pedras en Ponte Sampaio contra as tropas de Napoleón. Pero non todo eran guerras. Faciamos fouces e rellas de arado nas ferrerías do Incio. Escribimos cancioneiros de amor en Provenza e no mar de Vigo. Construímo-lo Pórtico da Gloria. Botámo-las patacas que viñeran de América. E a América emigramos cando veu a peste da pataca... Antes comíanse castañas. E tamén veu de América o maínzo... Era a primeira vez que tiña clara a sensación de que, gracias ó mestre sabía cousas importantes do noso mundo... Pero o momento máis fascinante da escola era cando o mestre falaba dos bichos. As arañas de auga inventaron o submarino, as formigas coidaban dun gando que daba leite con azucre e cultivaban cogomelos. Había un paxaro en Australia que pintaba de cores o seu niño cunha especie de óleo que fabricaba con pigmentos vexetais. Nunca me esquecerei. Chamábase o tilonorrinco. O macho puña unha orquídea no niño para atrae-la femia. Tal era o meu interese que me convertín no subministrador de bichos de don don Gregorio e el acolleume como o mellor discípulo. MANUEL RIVAS: A lingua das bolboretas

A primeira médica Ela era así. Todo a afectaba. Tiña xaquecas permanentes. Tomaba todo tipo de remedios... O marido dicíalle que fose ó médico... O home buscoulle solución ó problema. Iría a Olimpia Valencia, unha médica, que viña de establecerse en Vigo. Fora a primeira muller que rematara a carreira de Medicina na Universidade de Santiago, no ano 1925. Daquela, as pouquiñas mulleres que ían á Universidade, facían Filosofía ou Farmacia. Cando Olimpia Valencia... se decidiu pola Medicina, a maior parte da xente consideraba que non era unha carreira apropiada para unha muller. En Galicia menos aínda. A primeira muller do Estado que conseguiu o título de doutora en Medicina, no ano 1883, fora unha catalana, Dolors Aleu i Riera, especializada en


enfermidades das mulleres e das crianzas, que era a única rama da Medicina na que se consentía o exercicio das mulleres, das pioneiras nun oficio que, tradicionalmente fora das mulleres, de sandadoras, de sabias, de curandeiras. Olimpia Valencia tivo que vencer moitos receos para que a clientela a aceptara como médica, pero, pouco a pouco, foi gañando un gran prestixio profesional. O carácter liberal da cidade de Vigo axudou. Enrique sabía que fora unha alumna avantaxada, que se especializara co doutor Recasens e ademais, que estaba vencellada coa Institución Libre de Enseñanza. Tanto profesional como humanamente considerouna idónea para consultar a súa muller. A muller quedou encantada coa doutora. ¡Que agradable era..., sendo como era unha doutora, unha muller tan culta!, comentaba coas amigas. Pero, a pesar diso, seguiu tomando canto potingue lle aconsellaban... Despois dixéranlle que os baños eas algas eran man de santo. MARÍA XOSÉ QUEIZÁN: Amor de tango A cidade moderna O batifondo do tráfico na hora punta do venres ao anoitecer era enorme, a xente con présa por abandonar o centro da cidade e marchar ós barrios e urbanizacións dos arredores. Non podía pensar en nada, non quería pensar en nada... Motores, luces e latas por tódolos lados, un fragor de fondo e un estrépito sobre el, os fumes que eran máis perceptibles no aire frío e escuro desa noite. E eu navegaba polo medio e por riba de todo iso, como algo alleo... Así xa non pensaba en nada. SUSO DE TORO: Calzados Lola


Antoloxía galega