Issuu on Google+


Wędrując ku dorosłości Wychowanie do życia w rodzinie dla uczniów klas V-VI szkoły podstawowej Praca zbiorowa pod redakcją

Teresy Król

Współautorzy Magdalena Guziak-Nowak Monika Janczura Teresa Król Krystyna Maśnik Leszek Putyński Jolanta Tęcza-Ćwierz Grażyna Węglarczyk Jadwiga Wronicz


© Copyright 2014 by Katarzyna Król Wydawnictwo i Hurtownia Rubikon Podręcznik dopuszczony do użytku szkolnego przez ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania i wpisany do wykazu podręczników przeznaczonych do kształcenia ogólnego do nauczania wychowania do życia w rodzinie, na podstawie opinii rzeczoznawców: prof. dr. hab. Bogdana Chazana, prof. dr hab. Renaty Siemieńskiej-Żochowskiej, dr. Krzysztofa Koca. Etap edukacyjny II Typ szkoły: szkoła podstawowa Rok dopuszczenia 2014 Nr ewidencyjny w wykazie 705/2014 Wydawca oświadcza, że uzyskał u właścicieli praw autorskich zgodę na wykorzystanie w podręczniku fragmentów publikacji i fotografii. Redakcja: Teresa Król Współautorzy: Magdalena Guziak-Nowak, Monika Janczura, Teresa Król, Krystyna Maśnik, Leszek Putyński, Jolanta Tęcza-Ćwierz, Grażyna Węglarczyk, Jadwiga Wronicz Adiustacja i korekta: Anna Grochowska-Piróg Projekt graficzny i skład: Łukasz Kosek Projekt okładki: Łukasz Kosek Zdjęcia: iStockphoto (s. 9, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 24, 28, 29, 32, 33, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 47, 48, 49, 51, 52, 54, 56, 57, 58, 62, 64, 71, 73, 74, 77, 79, 83, 88, 89) stockfreeimages (s. 11, 24, 30, 70, 83, 85, 86) sxc.hu (s. 76, 78, 87) Polskie Stowarzyszenie Obrońców Życia Człowieka (s. 69) Wikimedia commons (noworodek s. 69) Z archiwum G. Węglarczyk (s. 70, 72) Rysunki: Marzena Astramowicz

ISBN 978-83-89947-59-8 Katarzyna Król Wydawnictwo i Hurtownia Rubikon ul. Na Leszczu 17 30-376 Kraków tel. 12 398 18 43, fax. 12 398 18 44 www.KsiegarniaRubikon.pl REGON 351450547 NIP 9441471182


Spis treści Od Autorów.......................................................... 7 I. Rodzina................................... 9 1. Rodzina – to my!.......................................... 10 2. Wspólnota domu, serca i myśli, czyli o funkcjach rodziny.......................... 11 3. Gdy rodzina się powiększa – funkcja prokreacyjna............................. 12 4. Nie jesteście sami – funkcja opiekuńcza ............................... 13 5. Szlifowanie diamentów – funkcja wychowawcza.......................... 15 6. Tato, mam piątkę z matmy! – funkcja psychiczno-uczuciowa........... 16 7. Domowa księgowość – funkcja ekonomiczna.........................18 8. Narty, a może puzzle? – funkcja rekreacyjno-towarzyska.........20 9. Do teatru czy do cyrku? – funkcja kulturowa ..............................20 10. „Cześć” czy „dzień dobry”? – funkcja socjalizacyjna.................22 11. To nie jaskinia lwa – funkcja integracyjno-kontrolna.............23 12. Życie pisze różne scenariusze.......................................................23 13. Instytucje przyjazne dziecku, czyli gdzie szukać pomocy....24

II. Być w rodzinie...................... 27 1. Relacje z innymi ludźmi............................ 28 2. Trudna sztuka rozmawiania.................... 31 3. Jak rozwiązywać konflikty?..................... 35 4. Co robić w czasie wolnym?..................... 37 5. Umiejętność świętowania....................... 39

3


III. Dojrzewanie.............................. 43 1. Człowiek – istota płciowa...................................44 2. U  progu dojrzewania...........................................46 3. Okres wielkiego niepokoju................................48 4. Burza hormonalna................................................50 5. Mydło, szczotka i Wasze zdrowie....................52

IV. Przekazywanie życia................. 57 1. Macierzyństwo i ojcostwo.................................58 2. U  kład rozrodczy człowieka................................59 3. Funkcjonowanie układu płciowego..............61 4. O co pytacie?...........................................................63 5. R  ozwój dziecka w łonie matki..........................68 6. Przyjęcie dziecka do rodziny.............................71

V. Intymność................................... 73 1. Strefy bliskości........................................................74 2. P  ojęcie intymności................................................75 3. Szacunek dla ciała.................................................76 4. Obrona własnej intymności..............................77

4


VI. O sztuce wybierania........... 79 1. Wśród koleżanek i kolegów.................... 80 2. Skarby przyjaźni.......................................... 81 3. Dzieci elektronicznych mediów............ 83 4. Game over, czyli o grach komputerowych.......................................... 87 5. Czasopisma... czasopisma... ................... 88

5


Od Autorów W Waszym planie lekcyjnym pojawił się jeszcze jeden rodzaj zajęć: „Wychowanie do życia w rodzinie”. Pytacie, czego właściwie będą one dotyczyć? Niby wszystko już o rodzinie wiecie, żyjecie w niej i nabywacie doświadczeń. Temat wydaje się banalny i niepotrzebny. Nauczono Was, że np. starszym należy się szacunek, że trzeba kłaniać się sąsiadom i pomagać w pracach domowych. Problem tkwi w tym, iż najtrudniejsze do przyswojenia i zaakceptowania bywają prawdy najbardziej oczywiste. Zarówno nadąsanym i powątpiewającym w sensowność nowych zajęć, jak i oczekującym tematyki jedynie walentynkowej chcemy powiedzieć, że lekcje te będą po prostu o życiu. Przekonaliście się już nieraz, że świat jest skomplikowany. Każdy dom jest inny i w każdym życie wygląda inaczej. Nasze zajęcia pomogą Wam dostrzec wartość rodziny, ułatwią kontakt z najbliższymi i z otoczeniem. Dzięki nim znajdziecie odpowiedzi na nurtujące Was pytania związane z rozwojem biologicznym, psychicznym i uczuciowym. Wiadomo, że zadaniem szkoły jest kształcenie umiejętności i dostarczanie wiedzy, dom zaś powinien uczyć miłości. Te role mogą się jednak uzupełniać i przenikać. W domu możecie poszerzać swoje wiadomości, a w klasie porozmawiać życzliwie o problemach rodziny i dorastania. Chcemy pomóc Wam w znalezieniu właściwej drogi w wędrówce ku dorosłości. Niektóre fragmenty podręcznika zostały wyróżnione za pomocą piktogramów (powtarzających się obrazków). Oto one:

TO WAŻNE , czyli istotne treści warte zapamiętania.

ZADANIE , czyli ćwiczenia do wykonania

lub pytania, na które trzeba znaleźć odpowiedź.

7


I Rodzina

9


Rodzina

1. Rodzina – to my! Czy zastanawialiście się kiedyś, jak pachnie Wasz dom? Gdyby ktoś zawiązał Wam oczy i zabrał w nieustalone wcześniej miejsce, czy poznalibyście, że zaprowadził Was właśnie do Waszego domu? Albo do domu dziadków lub najlepszego przyjaciela? Z pewnością, ponieważ każdy dom ma swój niepowtarzalny zapach, klimat, każdy jest inny. Różne są także rodziny, które w nich żyją. Mają swoje zainteresowania, zwyczaje, powody do radości i troski. Przygodę z nowym przedmiotem „Wychowanie do życia w rodzinie” rozpoczynamy od przyjrzenia się rodzinie. To temat tak obszerny i tak fascynujący, że zajmują się nim specjaliści z różnych dziedzin. Socjologowie1 powiedzą, że rodzina to podstawowa grupa społeczna. Wy natomiast powiecie, że rodzina to Wy, Wasze rodzeństwo, mama i tata. I jeszcze babcie oraz dziadkowie, ulubiona ciocia, wujek i kuzynostwo. Macie rację, rodzina to rodzice plus dzieci. Ale dobrze wiecie, że nie zawsze wszyscy mieszkają pod jednym dachem. Skutkiem częstych dzisiaj wyjazdów za granicę w celach zarobkowych jest bolesna rozłąka z mamą, tatą lub obojgiem rodziców. Zdarza się też, że jedno z rodziców zmarło albo odeszło i wychowuje Was np. tylko tata. Jeśli zdecyduje się on na związek z inną kobietą, w Waszym życiu może pojawić się przyrodnie rodzeństwo. Pamiętajcie, że o tym, czy jesteście rodziną, nie decydują wyłącznie więzy krwi, ale przede wszystkim miłość, którą siebie darzycie. To bardzo ważne, kiedy 1

 Socjologia – nauka o społeczeństwie.

10


myślimy o rodzicach adopcyjnych2 albo zastępczych3, zdolnych do tak samo pięknej miłości jak rodzice biologiczni. Być może słyszeliście kiedyś powiedzenie, że z rodziną najlepiej wychodzi się na zdjęciu. To porzekadło sugeruje, że nie jest możliwe stworzenie trwałych i opartych na szacunku oraz wzajemnej życzliwości więzów. To nieprawda. Choć życie pod jednym dachem bywa niełatwe, bo przecież każdy człowiek ma inny charakter, może być niezwykłą przygodą. Czy tak się stanie, zależy nie tylko od Waszych rodziców, ale i od każdego z Was.

2. Wspólnota domu, serca i myśli, czyli o funkcjach rodziny Funkcje to inaczej cele rodziny i zadania, jakie ona spełnia. Mimo dynamicznie zmieniającej się rzeczywistości, pozostają one takie same. Można wymienić następujące funkcje rodziny:

• prokreacyjna

• opiekuńcza

• wychowawcza

• psychiczno-uczuciowa

• integracyjno-kontrolna

• ekonomiczna

• rekreacyjno-towarzyska • kulturowa

• socjalizacyjna

2

 Adopcja – akt prawny polegający na uznaniu obcego dziecka za własne.  Rodzina zastępcza – rodzina z mocy prawa opiekująca się cudzym dzieckiem, którego biologiczni rodzice mają ograniczoną władzę rodzicielską lub są jej pozbawieni, albo rodzice są nieznani.

3

11


Rodzina

3. Gdy rodzina się powiększa – funkcja prokreacyjna „Gdyby nie było mojego pradziadka, nie byłoby też mojej babci. Gdyby nie było babci, nie byłoby przecież tatusia. I gdyby tata nie poznał i nie pokochał mamy, nie byłoby mnie!” – czy kiedykolwiek podczas oglądania rodzinnego albumu ze zdjęciami pomyśleliście w ten sposób? Większość kobiet i mężczyzn, którzy zakładają rodziny, pragnie mieć dzieci. Pojawiające się nowe życie nazywa się czasem „cudem miłości”. Cudem, bo do dzisiaj nie wiadomo, dlaczego odziedziczyliście po swoich rodzicach takie, a nie inne cechy wyglądu i charakteru. Niezależnie od tego, czy mama i tata decydują się na jeden taki „cud” (wtedy jesteście jedynakami), czy tworzą dom wielodzietny, spełniają prokreacyjną funkcję rodziny. Słowo „prokreacja” pochodzi z języka łacińskiego i oznacza wydawanie na świat potomstwa. Naukowcy podkreślają ważność rodziny, gdyż zapewnia ona „biologiczną ciągłość społeczeństwa”4. Małe dzieci, gdy dorosną, stworzą własne rodziny i przekażą życie kolejnym pokoleniom, podtrzymując ciągłość nie tylko swoich korzeni, ale także większej wspólnoty – narodu. Warto w tym miejscu jeszcze raz wspomnieć o rodzinach adopcyjnych i zastępczych. Mimo że mama i tata nie są w tym wypadku rodzicami biologicznymi, to dzięki wielkoduszności i miłości potrafią stworzyć wspaniałe domy. Taka postawa zasługuje na ogromny szacunek.

12

4

Franciszek Adamski, Rodzina. Wymiar społeczno-kulturowy, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2002, s. 37.


ZADANIE Odszukaj w rodzinnym albumie zdjęcia swoich krewnych i z pomocą rodziców narysuj drzewo genealogiczne swojej rodziny.

4. Nie jesteście sami – funkcja opiekuńcza Niejednemu czy niejednej z  Was mogła zdarzyć się taka sytuacja, że w Waszej rodzinie pojawił się noworodek. Daleko mu do rozkosznych bobasów z reklam pieluch, które śmieją się w głos i raczkują po całym domu. Wasza mała siostra albo brat dużo śpi. A kiedy akurat nie śpi, to je albo płacze. Macie wrażenie, że cały dom stanął na głowie i wszystko jest podporządkowane jednemu celowi – opiekowaniu się bezbronnym i  bezradnym maluszkiem. W tej sytuacji widzimy jak na dłoni, że rodzina spełnia funkcję opiekuńczą. Do czasu usamodzielnienia się dziecka i jego wejścia w dorosłość, zadaniem rodziców jest dbanie o jego zdrowie i prawidłowy rozwój. Jak to wygląda w Waszej rodzinie? Opieka rodziców przejawia się w trosce o to, byście każdego dnia znaleźli w lodówce coś do jedzenia oraz mieli w szafie czyste i dostosowane do pory roku ubrania. Ale nie tylko. Mama realizuje funkcję opiekuńczą, gdy idzie na wywiadówkę, a tato czuwając przy Waszym łóżku, kiedy jesteście chorzy. Przykłady można mnożyć. Być może przypominacie sobie, jak poprzedniej zimy tato wybiegł za Wami do szkoły, bo zapomnieliście zabrać czapkę? Albo gdy mama nie chciała Was wypuścić na wycieczkę rowerową bez kasku? Choć opiekuńcze gesty czasem Was denerwują, postarajcie się zrozumieć, że ich źródłem nie jest chęć uprzykrzenia Wam życia, ale zwykła, rodzicielska troska.

13


Rodzina

Kiedy mówimy o opiekuńczej funkcji rodziny, warto sobie uświadomić, że czasami role się odwracają. Można to zaobserwować w domach, gdzie pod jednym dachem mieszka kilka pokoleń, np. prababcia, dziadkowie, rodzice i Wy. To wspaniałe, kiedy wnuki opiekują się chorą babcią czy dziadkiem nie z przymusu, ale z poczuciem wielkiej wdzięczności za serdeczność i miłość, którą od nich otrzymały.

TO WAŻNE Za pełnienie w rodzinie funkcji opiekuńczej odpowiedzialni są wszyscy jej członkowie, a nie tylko rodzice.

ZADANIE Praca w parach. • Wyobraźcie sobie, że mama jest chora. Nie może iść do pracy, bo musi leżeć w łóżku. W jakich domowych obowiązkach możecie pomóc i jak zaopiekujecie się mamą? Porozmawiajcie o tym i sporządźcie spis czynności. Dołączcie ten spis do klasowej listy pomysłów: „Moja pomoc chorej mamie”. • Spróbuj zaopiekować się starszą osobą w Twojej rodzinie. Jeśli mieszkasz z dziadkami, zaproponuj, że pomożesz im w codziennych obowiązkach. Jeśli nie – napisz do nich list lub postaraj się ich odwiedzić.

14


5. Szlifowanie diamentów – funkcja wychowawcza Czy wiecie, czym są diamenty? To najtwardsze minerały5 występujące w  przyrodzie i jedne z najcenniejszych kamieni szlachetnych. Ich złoża znajdują się m.in. w Afryce i Australii. Niewielka część wydobytych diamentów nadaje się do wyrobu pięknej biżuterii. Zanim jednak trafią one do jubilerów, aby ozdobić kosztowne pierścionki i kolczyki, zostają poddane specjalnej obróbce, która nazywa się szlifowaniem. Dopiero umiejętnie oszlifowany diament staje się cennym brylantem. Zapamiętajcie – każdy z Was jest diamentem! Jedynym i niepowtarzalnym. Zadaniem rodziców jest wydobyć Wasz najpiękniejszy blask i uczynić z Was brylanty. Możemy więc powiedzieć, że mama i tata szlifują Wasze charaktery, abyście stawali się coraz lepszymi ludźmi. Chcą Was nauczyć uczciwości, prawdomówności, postawy współpracy, a także miłości i życzliwości. Towarzyszą także w odkrywaniu Waszych talentów i pasji.

Dlatego zachęcają Was do uczęszczania na kółka zainteresowań, uprawiania różnych rodzajów sportu i uczestnictwa w zajęciach artystycznych. Wszystko po to, abyście mogli podjąć świadomą decyzję, w którym kierunku się rozwijać, jaką szkołę wybrać i jaki zawód wykonywać w przyszłości. 5

Minerał – związek lub pierwiastek chemiczny powstały wskutek procesów we wnętrzu ziemi.

15


Rodzina Wszystkie te zadania oznaczają, że rodzina pełni funkcję wychowawczą, czyli wydobywa z Was to, co najlepsze, i przygotowuje do samodzielnego podejmowania życiowych decyzji.

ZADANIE Co chciałbyś/chciałabyś robić, gdy dorośniesz? Czy wybierzesz zawód, który wykonują rodzice? Czy masz inne plany i marzenia? Porozmawiaj z koleżanką/kolegą z ławki.

6. Tato, mam piątkę z matmy! – funkcja psychiczno-uczuciowa SCENKA I To był świetny dzień! Rano Twoja drużyna wygrała mecz koszykówki, a  na ostatniej lekcji pani nauczycielka oddała sprawdziany. I to nie byle jakie, ale z najtrudniejszego działu z matematyki. Dostałeś/dostałaś bardzo dobrą ocenę − zasłużenie, bo przygotowanie do sprawdzianu zajęło Ci dużo czasu. Do końca lekcji siedzisz jak na szpilkach. Gdy słyszysz dzwonek, wybiegasz z sali i pędzisz do domu. Drogę, która zwykle zajmuje Ci kwadrans, pokonujesz w 5 minut. Wpadasz do kuchni z wypiekami na twarzy. Tato właśnie przyprawia kotlety, a mama obiera ziemniaki. − Co się stało?! – pytają przerażeni. − Mam piątkę z ułamków! Dumni i szczęśliwi rodzice gratulują Ci, a tato szykuje Twój ulubiony deser – taki sukces trzeba godnie uczcić!

16


SCENKA II O tym dniu wolałbyś/wolałabyś zapomnieć. Na dużej przerwie doszło do kłótni z dobrym kolegą. Powiedzieliście sobie kilka niemiłych zdań. Jest Ci przykro i smutno. Po powrocie do domu zamykasz się w swoim pokoju, a gdy starsze rodzeństwo pyta, co się stało, rzucasz tylko: „Nie chce mi się z nikim gadać”. Chociaż prawda jest zupełnie inna – właśnie teraz potrzebujesz wsparcia od brata lub siostry. W końcu otwierasz drzwi i opowiadasz o swoim kłopocie. Możesz liczyć na współczucie, pocieszenie i dobrą radę, jak rozwiązać ten przykry konflikt.

*** W takich sytuacjach dostrzegacie, że rodzina pełni także funkcję psychiczno-uczuciową. To w domu mówicie o tym, jakie są Wasze uczuciowe potrzeby. To tam tworzy się dobry klimat do zwierzeń, okazywania radości, wyrażania swoich obaw i szukania pomocy. W rodzinie, w której między rodzicami a dziećmi panują miłość, zaufanie i szacunek, naturalnym adresatem takich pragnień są mama i tata. Dzielcie się z nimi swoimi radościami, ale też nie wstydźcie się prosić ich o pomoc. Pamiętajcie, że i oni byli kiedyś nastolatkami, tak jak Wy teraz, i mieli podobne rozterki. A jeśli z różnych powodów Wasz kontakt z rodzicami jest utrudniony i nie macie rodzeństwa, zastanówcie się, kto inny chętnie dzieliłby Wasze radości i smutki. Babcia, dziadek, wujek, kuzynka, przyjaciel/przyjaciółka?

ZADANIE Kiedy decydujemy się opowiedzieć komuś o swoich radościach albo problemach, wybieramy osoby, które darzymy zaufaniem. Jak sądzicie, jakie cechy powinniście w sobie pielęgnować, aby inni ludzie (członkowie rodziny, przyjaciele) uważali Was za godnych zaufania? W trakcie klasowej „burzy mózgów” zgłoście swoje propozycje.

17


Rodzina 7. Domowa księgowość – funkcja ekonomiczna Poznaliście już prokreacyjną, opiekuńczą, wychowawczą i psychiczno-uczuciową funkcję rodziny. Wielu zadań mieszczących się w tych funkcjach nie dałoby się wykonać bez pieniędzy. Łatwo więc wywnioskować, że rodzina pełni również funkcję ekonomiczną, czyli – mówiąc najprościej – zaspokaja potrzeby bytowe jej członków. A potrzeb tych jest naprawdę wiele. Od jedzenia, przez ubrania, książki do szkoły i opłaty za zajęcia dodatkowe, po rachunki za wodę, gaz, prąd, telefon. Do momentu Waszego usamodzielnienia się na rodzicach spoczywa obowiązek zapewnienia Wam utrzymania. Jednym przychodzi to łatwiej, innym miesięczny budżet ledwo się domyka. Niezależnie od tego, jak jest w Waszym domu, pamiętajcie, że pieniądze nie biorą się z bankomatu, ale są wynagrodzeniem za pracę.

18


Bywa, że koleżanka z klasy dostaje wszystko, czego zapragnie: nową komórkę czy markowe ubrania, a Wy ciągle słyszycie: „Córeczko/synku, nas na to nie stać”. Czy zazdrościcie innym, że otrzymali nowy rower, a Wy musicie odkładać na niego każdy grosik? Pieniądze to drażliwy temat. Szczególnie wówczas, gdy jest ich niewiele, więc tym trudniej sprawiedliwie je podzielić. Przed tym zadaniem staje w każdym miesiącu wielu Waszych rodziców. Spróbujcie docenić ich trud i  nie gniewajcie się, gdy nie mogą spełnić każdego Waszego pragnienia. Najprawdopodobniej w domowym budżecie są pilniejsze wydatki. Jeśli do tej pory nie uczestniczyliście w jego planowaniu, zgłoście rodzicom taką chęć. Będziecie mieli okazję dowiedzieć się, w  jaki sposób należy gospodarować pieniędzmi, by wystarczyło na najważniejsze potrzeby. Dobrą szkołą zarządzania finansami jest także kieszonkowe. I nieważne, czy dostajecie 20 albo 100 zł. Liczy się to, czy potraficie je mądrze wydać oraz podzielić się z potrzebującymi. W Polsce działa wiele fundacji, które charytatywnie6 pomagają np. niepełnosprawnym dzieciom. Pięć złotych wrzucone do puszki wolontariusza przynosi więcej radości niż kupiony za nie smaczny batonik.

TO WAŻNE Pamiętajcie, że status materialny7 Waszych kolegów i koleżanek nie zależy od nich samych. Wyśmiewanie kogoś, kto ma mniej niż Wy, jest bardzo nieeleganckie i zawsze sprawia ogromną przykrość. O tym, czy ktoś jest dobrym człowiekiem, z pewnością nie decydują pieniądze.

ZADANIE • Zastanówcie się, jak rozumieć powiedzenie „Więcej szczęścia jest w dawaniu niż w braniu”. Podajcie kilka konkretnych przykładów. • Jaką akcję charytatywną moglibyście zorganizować w Waszej klasie lub szkole? 6

Charytatywnie – dobroczynnie, nie otrzymując w zamian żadnej zapłaty. Status materialny – posiadanie lub nieposiadanie pewnych dóbr.

7

19


Rodzina 8. Narty, a może puzzle? – funkcja rekreacyjno-towarzyska Wspólny niedzielny spacer, popołudnie spędzone na grze w  chińczyka czy układaniu puzzli, pokazywanie rodzicom nowych gier komputerowych, wycieczki rowerowe, spotkania z przyjaciółmi, grill w ogródku oraz wiele innych przyjemności potwierdzają, że rodzina spełnia także funkcję r­ ekreacyjno-towarzyską. Oznacza to, że w rodzinie uczycie się wartościowego spędzania wolnego czasu i efektywnego odpoczynku. Poznajecie zarówno aktywne, jak i pasywne formy relaksu. Te pierwsze związane są z ruchem i możecie do nich zaliczyć np. wspomniane wycieczki rowerowe. Natomiast odpoczynkiem pasywnym będzie chociażby wspólne oglądanie filmu. Być może rekreacyjno-towarzyska funkcja rodziny jest Waszą ulubioną, bo przecież tak bardzo czekacie na beztroskie chwile w towarzystwie rodziców, wolne od pracy, szkoły i   innych zajęć. A może jest zupełnie inaczej i  sądzicie, że spędzanie wolnego czasu z rodzicami to tzw. obciach? Nawet jeśli od towarzystwa rodziców wolicie przebywanie z kolegami, zaproście czasem mamę i tatę do wspólnej zabawy. Jak myślicie, czy zechcą w niej uczestniczyć?

ZADANIE Nieraz wydaje się nam, że aby ciekawie odpocząć, potrzeba dużo pieniędzy. Tymczasem funkcja rekreacyjna to przecież nie tylko wyjazd na Wyspy Kanaryjskie. Pracując w grupach, wypiszcie niebanalne oraz niewymagające nakładów finansowych sposoby spędzania wolnego czasu.

9. Do teatru czy do cyrku? – funkcja kulturowa

20

Tym, co może zbliżać członków rodziny do siebie jest kultura. Słowo „kultura” ma bardzo szeroki zakres. Z jednej strony chodzi nam o dobre maniery (mówimy, że ktoś jest kulturalny albo niekulturalny), a z drugiej o dorobek całego społeczeństwa.


Kulturę tworzą dobra materialne (np. obrazy, rzeźby, wynalazki) oraz duchowe (np. język, zwyczaje, muzyka). Rodzina jest tym miejscem, gdzie z pokolenia na pokolenie przekazywane są tradycje, np. dotyczące obchodzenia urodzin czy imienin. Choć w różnych domach wygląda to podobnie, każda rodzina ma swoje niepowtarzalne zwyczaje. Ponadto Wasze rodziny tworzą też własne, nowe dobra kultury. Dzieje się tak chociażby wówczas, gdy wspólnie malujecie pisanki na Wielkanoc, lepicie ozdoby z masy solnej albo konstruujecie nowy latawiec czy model samolotu. Wszystko to oznacza, że rodzina pełni funkcję kulturową. Ludzie zamieszkujący dane terytorium często kultywują takie same zwyczaje. Polacy np. biorą udział w uroczystych defiladach z okazji Święta Niepodległości w dniu 11 listopada, a na początku maja wyjeżdżają na kilkudniowe majówki. Z drugiej strony macie koleżanki i kolegów, w których domach żywe są zupełnie inne tradycje. Np. Żanna jest grekokatoliczką i obchodzi Wigilię 6 stycznia, a nie jak większość Polaków 24 grudnia. Z kolei tato Fabiana jest Włochem, więc w jego domu jada się przede wszystkim potrawy z kuchni śródziemnomorskiej.

TO WAŻNE Pamiętajcie, że „inny” nie znaczy „gorszy”. Jeśli poznacie osobę, w której domu pielęgnuje się inne zwyczaje, spróbujcie je poznać. Będzie to świetna lekcja wiedzy o kulturze i wzajemnego szacunku.

21


Rodzina ZADANIE • Zapytajcie rodziców, jakie mają hobby. Dowiedzcie się np. jakiej muzyki słuchali, gdy byli w Waszym wieku, a potem Wy puśćcie im kilka Waszych ulubionych piosenek. • Spróbujcie rozwijać rodzinną pasję. Jeśli jeszcze jej nie odkryliście, zastanówcie się, co mogłoby nią być. • Funkcję kulturową, oprócz rodziny, spełniają także szkoła i media. Przeprowadźcie w klasie dyskusję na temat: „Z których mediów warto korzystać, aby lepiej poznać rodzimą kulturę?”.

10. „ Cześć” czy „dzień dobry”? – funkcja socjalizacyjna Czy do pani nauczycielki można powiedzieć „cześć” zamiast „dzień dobry”? Czy podczas spektaklu w teatrze możecie odebrać telefon komórkowy albo rozsiąść się wygodnie w autobusie, gdy obok stoi starszy pan z laską? Oczywiście, że możecie tak zrobić. Ale mając 11 czy 12 lat, wiecie już doskonale, że nie wypada tak się zachowywać. Wasze rodziny są miejscem nauki wzorów i zasad postępowania. Rodzice to pierwsze osoby, które mówią Wam, jakie postawy są społecznie akceptowalne, a jakie nie. Innymi słowy – jak należy się zachowywać w konkretnych sytuacjach: w szkole, urzędzie, restauracji, autobusie, operze, podczas spotkania z przyjaciółmi. Także od rodziców uczycie się dbałości o porządek we własnym pokoju, domu, na szkolnej ławce. Codzienne czynności oraz celebrowanie świąt są również okazją do przekazywania Wam systemu wartości. Dowiadujecie się od rodziców, co jest w życiu ważne. Różne rodziny mają różne priorytety8. Dla jednych najistotniejsze jest np. posiadanie dóbr materialnych, dla innych liczy się wspólne spędzanie czasu, a w jeszcze innej rodzinie najważniejsza jest religia. Ważnym elementem przygotowania do dorosłości jest nauka szacunku dla innych postaw, poglądów, upodobań czy religii. Wiecie już więc, na czym polega kolejna funkcja rodziny – socjalizacyjna.

ZADANIE W procesie socjalizacji istotna jest nauka kulturalnej rozmowy. Pracując w grupach, stwórzcie zasady udanego dialogu. Zaprezentujcie wyniki swoich prac przed całą klasą.

22

8

 Priorytet – szczególnie ważna sprawa.


11. To nie jaskinia lwa – funkcja integracyjno-kontrolna Czy we własnym domu czujecie się czasem jak w jaskini lwa albo w supermarkecie pełnym kamer, które dokładnie rejestrują każdy Wasz krok? Czy macie wrażenie, że rodzice ciągle Was kontrolują i ograniczają Waszą wolność? Fakt, że rodzina spełnia funkcję integracyjno-kontrolną, bywa w domach nastolatków przyczyną wielu konfliktów między rodzicami a dziećmi. Choć nie jest to dla Was łatwe, spróbujcie zrozumieć, że potrzeba kontrolowania Waszych zachowań nie jest ani obsesją, ani wścibstwem rodziców, ale najzwyklejszą troską, która jest podyktowana miłością. Jeśli rodzice zadają dziesiątki pytań („O której wrócisz?”, „Z kim wychodzisz?” itd.), chcą się upewnić, że nic nie zagraża Waszemu bezpieczeństwu. Są przecież za Was odpowiedzialni. Kiedy kolejnym razem zdenerwujecie się pytaniami rodziców, zastanówcie się, czy naprawdę wolelibyście, aby nigdy nie interesowali się Waszymi planami? Czy wtedy czulibyście się tak samo mocno kochani?

ZADANIE Praca w grupach. Wyobraźcie sobie następującą sytuację: mama jest w domu, ale musi popracować przy komputerze. Prosi Was o zaopiekowanie się młodszym rodzeństwem. Przez dwie godziny to Wy będziecie odpowiedzialni za 3-letniego Michałka. Czy pozwolicie mu zrealizować wszystkie jego pomysły? Czego mu zabronicie? Z jakiego powodu?

12. Ż  ycie pisze różne scenariusze Poznaliście już funkcje rodziny. Wiecie, że powinny być one realizowane zawsze, czyli zarówno wtedy, gdy rodzina jest pełna, jak i wówczas, gdy np. dziećmi zajmuje się tylko mama lub tylko tata. Funkcje rodziny nie zależą też od tego, czy dziećmi opiekują się rodzice biologiczni, czy adopcyjni albo zastępczy. Podobnie nie ma znaczenia, czy rodzice są Polakami, czy też któreś z nich pochodzi z innego kraju i odrębnej kultury. Wiecie już trochę o tym, jakie warunki muszą zostać spełnione, aby budować w domu zdrowe relacje. Jednocześnie widzicie, że wiele znanych Wam rodzin

23


Rodzina odbiega od ideału, może nawet sami tego doświadczacie. Trudno Wam np. pogodzić się z tym, że rodzice się rozwiedli. Taka rzeczywistość powoduje, że jednego z rodziców widujecie teraz rzadziej. Tęsknicie za najbliższymi, którzy wyjechali za granicę. Czujecie smutek i gniew, gdy tata znowu wraca do domu pod wpływem alkoholu albo mama kolejny raz nie ma czasu pograć z Wami w ulubioną grę i lekceważy Waszą pasję. To trudne i bolesne problemy, których nie rozwiąże czarodziejska różdżka. Jednak nawet jeśli Wasza sytuacja rodzinna jest niełatwa, pamiętajcie, że nie jesteście skazani na powtórzenie tego schematu w swoim dorosłym życiu. Nigdy nie odbierajcie sobie prawa do szczęścia i nie mówcie: „Mnie nic dobrego nie spotka”, „Nie zasługuję na normalną rodzinę”, „To moja wina”. Zbudowanie domu, który będzie zupełnie inny od tego, w jakim dorastacie, wymaga wielkiego wysiłku, ale jest możliwe.

13. Instytucje przyjazne dziecku, czyli gdzie szukać pomocy Dzieciństwo nie zawsze jest czasem beztroski i szczęścia. Zdarzają się problemy, z którymi trudno sobie poradzić. Rozdział ten zawiera krótki przegląd instytucji, które działają na rzecz dzieci i wspierają rodziców w procesie wychowania. Jeśli będziecie potrzebować pomocy, nie wahajcie się o nią prosić. Wszystkie wymienione poniżej placówki udzielą Wam wsparcia bezpłatnie, dbając o poufność informacji. Gwarantują więc dyskrecję i mogą przyczynić się do rozwiązania istniejącego problemu.

Rzecznik Praw Dziecka

Rzecznik Praw Dziecka ul. Przemysłowa 30/32 00-450 Warszawa tel. (22) 583 66 00 e-mail: rpd@brpd.gov.pl www.brpd.gov.pl

24

9

Każdy dorosły człowiek, ale również dziecko, ma pewien zakres obowiązków. Jest rzeczą oczywistą, że wszyscy posiadają także swoje prawa. Na straży praw najmłodszych stoi osoba wybrana przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej – to Rzecznik Praw Dziecka. Osoba ta powinna być „nieskazitelnego charakteru i wyróżniać się wysokim autorytetem ze względu na walory moralne i wrażliwość społeczną”9. Jak się zapewne domyślacie, Rzecznik Praw Dziecka nie jest w stanie sam podołać wszystkim problemom. Pracują z nim urzędnicy, którzy analizują zgłoszone trudne przypadki (np. przemoc rówieśnicza lub w rodzinie, rozwód rodziców, potrzeba pomocy finansowej) i podejmują odpowiednie działania. Każde takie zgłoszenie musi być sprawdzone pod kątem wiarygodności, to znaczy tego, czy rzeczywiście doszło do

Ustawa z dn. 6 stycznia 2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka, Dz..U. z dn. 31 stycznia 2000 r., art. 1, poz. 4 (6).


naruszenia prawa. Jeśli tak się stało, wówczas sprawa zostaje ­przekazana do odpowiednich instytucji lub organizacji. Kompetentne osoby przejmują inicjatywę i zaczynają działać w celu poprawienia sytuacji skrzywdzonego dziecka. Powinniście wiedzieć, że istnieje instytucja, która Was chroni.

Rzecznik Praw Ucznia

Życie szkolne stwarza czasem sytuacje trudne dla dziecka. Mogą one być związane z nauką, z niesprawiedliwym traktowaniem czy brakiem poszanowania jego praw. W celu rozpatrywania tego typu problemów został powołany w każdym województwie urząd Rzecznika Praw Ucznia przy Kuratorium Oświaty. Do jego obowiązków należy zbadanie każdej sprawy, czyli sprawdzenie skargi. Na stronach internetowych każdego kuratorium oświaty znajdziecie właściwe numery telefonów.

Towarzystwo Przyjaciół Dzieci (TDP)

Czy wiecie, że ta instytucja pomagająca dzieciom szczyci się najdłuższą tradycją? Towarzystwo Przyjaciół Dzieci ma już ponad 90 lat. Początek jej działalności – to rok 1919. TPD organizuje opiekę dla sierot, ułatwia adopcję dzieci, a także przyjęcie ich na określony czas do rodzin zastępczych. Pomaga również w organizacji rodzinnych domów dziecka dla dzieci osieroconych lub pozbawionych opieki. Instytucja ta udziela także pomocy rodzinom wychowującym dzieci przewlekle chore i niepełnosprawne.

Fundacja „Dzieci Niczyje”

Fundacja „Dzieci Niczyje” ul. Katowicka 31 03-932 Warszawa tel./faks: (22) 616 02 68, (22) 616 03 14 e-mail: fdn@fdn.pl www.fdn.pl

Towarzystwo Przyjaciół Dzieci Zarząd Główny ul. Krakowskie Przedmieście 6 00-325 Warszawa tel. (22) 827 78 44, (22) 826 08 74 e-mail: tpd-zg@tpdzg.org.pl www.tpdzg.org.pl

Działania Rzecznika Praw Dziecka mogą uzupełniać organizacje pozarządowe, m.in. Fundacja „Dzieci Niczyje”. Istnieje ona od 1991 roku. Jej zadaniem jest długofalowa pomoc udzielana dzieciom, które bywają ofiarami maltretowania fizycznego lub psychicznego, a także wykorzystywania seksualnego. Być może przyda Wam się informacja, że Fundacja „Dzieci Niczyje” wspiera również rodziców, doskonaląc ich umiejętności wychowawcze. Podejmuje też działania zapobiegające zagrożeniom czyhającym na dzieci w Internecie.

Poradnie psychologiczno-pedagogiczne

Wielu z Was zapewne słyszało o poradniach psychologiczno-pedagogicznych. Niektórzy korzystali z pomocy oferowanej przez te placówki. Takie poradnie znają choćby dyslektycy, mający problemy z czytaniem, czy dysgraficy – dzieci, którym sprawia trudność pisanie według zasad ortografii. Sieć tych placówek w Polsce jest gęsta; istnieją prawie w każdej miejscowości. Przeprowadza się w nich różne testy psychologiczne, stawia diagnozy i udziela porad. Specjaliści, np. pedagodzy, psychologowie, logopedzi, wspierają dzieci,

25


Rodzina które mają trudności w nauce, oraz ukierunkowują dzieci wybitnie uzdolnione. Pomagają także młodzieży w wyborze zawodu i kierunku kształcenia. Każdy pedagog szkolny wskaże Wam adres najbliższej poradni.

Miejskie Ośrodki Pomocy Społecznej

Na pewno zauważacie, że nie wszystkie rodziny żyją w dostatku, niektóre zmagają się z problemem ubóstwa. Dlatego pomoc dla nich ze strony państwa jest konieczna. W związku z tym zostały powołane Miejskie lub Gminne Ośrodki Pomocy Społecznej (MOPS-y i GOPS-y). Nie dysponują one wprawdzie wielkimi zasobami, ale nawet nieduży zasiłek czy sfinansowanie obiadów w szkole to znaczące wsparcie dla rodziny. Tą pomocą objęte są również osoby starsze, bezdomne i niepełnosprawne. Podobną działalność prowadzą Powiatowe Centra Pomocy Rodzinie.

Telefony, które warto znać

Numer 112 – E uropejski Numer Alarmowy Wielu z Was zapewne go pamięta, ale warto zapisać numer 112 do własnej komórki. Gdy znajdziecie się w niebezpieczeństwie, natychmiast zadzwońcie pod ten numer. Zależnie od sytuacji, jaka zaistniała, na miejscu zdarzenia pojawi się policja, straż pożarna lub pogotowie. Numer 800 12 12 12 – Dziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka Nie tylko dorośli mają problemy, momenty zwątpienia czy nawet rozpaczy. I nie każde dziecko ma komfortową sytuację, aby się komuś zwierzyć, zaufać i otrzymać radę. Właśnie dlatego stworzono Dziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka. Jeśli więc: • przeżywasz smutek, lęk, osamotnienie; • nie radzisz sobie z konfliktem w Twojej rodzinie; • masz problemy w relacjach z rówieśnikami; • masz trudności w nauce; • ktoś stosuje wobec Ciebie przemoc – zadzwoń i przedstaw swój problem. Telefon jest bezpłatny; działa od poniedziałku do piątku w godzinach od 8:15 do 20:00.

26

Numer 116 111 – Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży Pod tym numerem telefonu możesz porozmawiać z dyżurującymi konsultantami, poradzić się i otrzymać informację, jak szukać dalszej pomocy. Połączenie jest bezpłatne ze wszystkich telefonów stacjonarnych i komórkowych. Istnieje także możliwość skontaktowania się z doradcą za pomocą strony internetowej: www.116111.pl. Możesz opisać swoją sytuację w e-mailu i otrzymać odpowiedź.


II

BYć

w Rodzinie

27


III

DOjRzewanie

43


IV Przekazywanie

Ĺťycia

57


V

Intymność 73


VI

O sztuce

Wybierania

79



Wędrując_ku_dorosłości_podręcznik_SP