__MAIN_TEXT__

Page 1

Dit is een samenvatting van enkele aspecten uit de lezing van Liesbeth Gijsbers. Wie meer over dit onderwerp wil lezen, verwijzen we naar haar boek, ‘Ik en de verloren ander, Kleine filosofie van rouw en verlangen’, dat in 2014 is verschenen bij uitgeverij Meinema en is verkrijgbaar in de webshop van Werkgroep Verder.

Schuldgevoel: kwelgeest of metgezel in de rouw na zelfdoding?

Vanuit haar eigen ervaring (Liesbeth verloor in 2009 haar zus Judith) gaat Liesbeth in op de betekenis van vooral de gevoelens van schuld en verantwoordelijkheid die met een dergelijk verlies gepaard kunnen gaan. Hoe ga je om met zo’n ingrijpend verlies? Hoe voorkom je dat ‘zware’ gevoelens als een schuldgevoel je blijvend zullen belasten, als een kwelgeest? Hoe geef je ze ruimte en aandacht, zodat er uiteindelijk toch weer een begaanbare weg kan ontstaan, terug het leven in? Het schuldgevoel hangt nauw samen met de waarom-vraag, en speelt vaker dan na andere vormen van verlies aan de dood een rol bij wie achterblijft. In de literatuur over rouw na zelfdoding worden die twee vaak als eerste genoemd. Zowel naasten als hulpverleners kunnen erdoor bezocht worden. De vraag naar het waarom roept bijna als vanzelf de vraag op of er dan niet iets gedaan had kunnen worden om deze afschuwelijke en onomkeerbare daad te voorkomen. Wat zagen we over het hoofd? Waar ging het mis? Een zelfdoding komt meestal voort uit ernstig lijden. Er wordt niet zozeer verlangd naar de dood, als wel naar een ander/beter leven. Dat wat het leven ondraaglijk maakte, moest hoe dan ook stoppen. Vanzelfsprekend vragen we ons dan achteraf vertwijfeld af of we genoeg hebben gedaan om zulk lijden te verminderen. Liesbeth vertelt over de aard en de functie van een dergelijke schuldvraag. Zo kan het soms een dankbare vluchtheuvel zijn. We zoeken dan – liever dan te verdrinken in het moeras van onpeilbaar verdriet om iets wat we niet kunnen begrijpen – naar een houvast in termen van verklaringen, oorzaken en schuld. Het verlies sloeg de bodem weg onder je bestaan. Dat maakt angstig en onzeker. Waar we een oorzaak zien en schuld kunnen toekennen – aan iets of iemand, desnoods aan onszelf – geeft dat weer even het gevoel dat we grip hebben op ons bestaan. In het begin kan zo’n schuldtoekenning dan ook iets heilzaams hebben, maar het is de vraag of dat uiteindelijk brengt waar we naar op zoek zijn: troost en heling voor een door verdriet en onmacht verscheurd hart. Liesbeth pleit ervoor dat wij ons schuldgevoel in elk geval niet uit de weg gaan. Dat we het durven benoemen, omdat het ons ondergronds of onderhuids onnodig zwaar en lang kan belasten.


Met een gedicht van de oude mysticus Rumi, De Herberg, onderstreept ze het belang daarvan:

Dit mens-zijn is een soort herberg Elke ochtend weer nieuw bezoek. Een vreugde, een depressie, een benauwdheid, een flits van inzicht komt als een onverwachte gast. Verwelkom ze; ontvang ze allemaal gastvrij zelfs als er een menigte verdriet binnenstormt die met geweld je hele huisraad kort en klein slaat. Behandel dan toch elke gast met eerbied. want misschien komt hij de boel ontruimen om plaats te maken voor iets anders De donkere gedachte, schaamte, het venijn, ontmoet ze bij de voordeur met een brede grijns en vraag ze om erbij te komen zitten. Wees blij met iedereen die langskomt de hemel heeft ze stuk voor stuk gestuurd om je als raadgever te dienen. Wat zou zo’n schuldgevoel ons dan kunnen vertellen? Hoe zou het ons kunnen helpen? Het vraagt ons bijvoorbeeld eens wat langer stil te staan bij de vraag hoe het nu eigenlijk zit met schuld en verantwoordelijkheid bij zelfdoding. Wie is verantwoordelijk? Algauw blijkt dan dat de rollen niet zo gemakkelijk kunnen worden verdeeld als misschien lijkt. Want wie zichzelf doodt is eigenlijk dader en slachtoffer ineen (een ik doodt datzelfde ik). Als nabestaande voel ik me al even dubbel bezet: ik voel me ‘dader’ waar ik voor mijn gevoel tekort schoot of te laat kwam, waar ik mijn zus niet wist te geven wat ze nodig had om haar leven te leven, en ik voel me ‘slachtoffer’ in mijn enorme verdriet om haar dood of daad. De Franse filosoof Levinas brengt schuldgevoel in verband met verantwoordelijkheidsgevoel. Liesbeth vond troost en herkenning in die gedachte. We zijn als mens meer dan autonome, egoïstisch opererende eilandjes die vrije keuzes maken. We zijn evengoed uiterst kwetsbaar en daarin afhankelijk van, en betrokken op elkaar. Die dubbelheid – zelfstandig én verantwoordelijk, of autonoom én relationeel – maakt ons als mens in de kern ethisch verantwoordelijk.


Wie zichzelf doodt, doet dat meestal niet uit een verlangen naar de dood, maar uit verlangen naar een beter/ander leven. Het is een manier om ondraaglijk lijden of wanhoop te stoppen. Gevoelig als we zijn voor elkaars lijden als mens, treft een zelfdoding ons dubbel hard: we horen er nog die roep om een leefbaar leven in, maar het antwoord, ons antwoord, komt per definitie te laat, want de dood kwam ertussen. Dat moet haast wel aanvoelen als een gevoel van ‘schuld’, ook al beging je in de gewone betekenis van het woord natuurlijk geen misdaad. Maar bezien vanuit Levinas’ mensbeeld van betrokken verantwoordelijkheid, is het een volstrekt normaal gevoel in antwoord op deze dood. Dat we onmachtig waren om het leven voor onze geliefde leefbaar te maken, moet dan wel aanvoelen als een uiterst pijnlijk tekort in mijn mens-zijn. Het verdriet daarom past bij wie ik als mens zo graag had willen zijn. Past bij die onmacht. Er bestaat volgens Levinas zoiets als een schuld die niet in bewuste bedoelingen is gelegen: je hebt het niet gewild en tóch is het gebeurd. In hoe ik mijn zus heb gekend weet ik één ding zeker: dat het nooit haar bewuste bedoeling is geweest om andere levens met haar daad pijn te verwoesten. En toch deed ze het. Hetzelfde geldt voor mij als naaste en voor hulpverleners: het is nooit onze bewuste bedoeling geweest om haar in grote wanhoop en eenzaamheid de dood in te drijven. En toch gebeurde het. Een dergelijke onbedoelde schuld is zachter, minder oordelend. Ze lijkt preciezer aan te sluiten bij de ervaring, de beleving. Schuld is een gevoel dat altijd een soort van onrust veroorzaakt in een mens: het zet ons als geen ander gevoel aan iets te gaan doen waarin we onszelf vernieuwen. Bewegen en vernieuwen. Het is precies wat uiteindelijk ook gevraagd wordt van wie rouwt om een ingrijpend verlies. Zo’n verlies maakt een scheur in het bestaan. Het is of de tijd, of het leven erin stilvalt, en of je jezelf met de dood van de ander ook bent kwijtgeraakt. Maar eens moet je terug, eens moet je weer mee bewegen, eens moet je jezelf opnieuw uitvinden, eenvoudig omdat het zonder niet gaat. Het schuldgevoel zou daarin zomaar een helper kunnen zijn: in de onrust die het veroorzaakt brengt het je voorzichtig weer in beweging en daarmee tot leven, al vraagt het nog zoveel moed en tijd.


Tot slot leest Liesbeth een gedicht van Herman Andriessen, ter bemoediging. Moed houden, heet het.

Moed houden, eenvoudig voortgaan, als je kunt. En als je niet kunt, niet meer kunt, wachten, of uitrusten bij een vriend, als die er is. En, als die er niet is, tóch wachten, – dan maar alleen – wachten tot het weer gaat: straks. Eenvoudig voortgaan, de weg nemen zoals die komt met z’n vóór en z’n tegen, je oog helder als een lamp die je lijf verlicht. Doen wat ter hand is. Antwoorden geven als die er zijn. En intussen voelen de tik van je stok, niet teveel omzien – een enkele keer soms, want de weg gaat dwars door je hart – niet teveel omzien, en niet teveel ook vooruit. Eenvoudig voortgaan en weten: deze weg is niet alles, en is niet van deze wereld alleen. De wolken zien die aandrijven uit eeuwige verten – wie trok er hun grens? – en je hart voelen inkloppen op de eeuwige heuvels – wie heeft ze gegrond? – en van de dingen de stille kant zien… waar ze grenzen aan het eeuwige…

Profile for Werkgroep Verder

Lezing Liesbeth Gijsbers: "Schuldgevoel: kwelgeest of metgezel in de rouw na zelfdoding?"  

Dit is een samenvatting van enkele aspecten uit de lezing die Liesbeth Gijsbers hield op de 14e Dag van de Nabestaanden. Wie meer over dit o...

Lezing Liesbeth Gijsbers: "Schuldgevoel: kwelgeest of metgezel in de rouw na zelfdoding?"  

Dit is een samenvatting van enkele aspecten uit de lezing die Liesbeth Gijsbers hield op de 14e Dag van de Nabestaanden. Wie meer over dit o...

Advertisement