Page 1

Inkijkexemplaar

Wa nd elpuzze l tocht Zaterdag 7 september 2019


Grote Kerk Kerkstad Harlingen

|

4


Wa nd elpuzze l tocht ( Circa 5,5 km ) 1

Grote Kerk (1775)

De Nieuwe- of Grote Kerk staat op een van oudste en hoogste terpen van Friesland: die van het vroegere kerkdorp Almenum. In de 2e helft van de 8e eeuw vonden hier al missioneringsactiviteiten plaats. In 777 werd hier de eerste houten kapel gebouwd. Een tweede kapel werd rond 1200 opgevolgd door een kerk van tufsteen, waarvan de toren

Kerkpad oversteken

er nog staat. Deze kerk werd al vroeg ‘domkerk’ genoemd, waarschijnlijk

2

Diaconiehofje (1763)

vanwege zijn administratieve functie

De gebouwen die er nog staan, met

als hoofdkerk van een aantal (in

gedenksteen, herinneren aan het

zee verdwenen) parochiekerken.

Hervormd Rusthuis op deze plaats,

Rondom de kerk was een grote

een van de activiteiten van de

begraafplaats. In 1772 helde de kerk

diaconie. Vanaf de bouw in 1763

zover over naar het zuiden, dat hij

deden de gebouwen behalve

bouwvallig werd verklaard en werd

als opvang van ouderen dienst

afgebroken. Op 1 januari 1775 werd

als uitgiftepunt. Elke maandag

de huidige kerk geopend, in 1776

verstrekten de diakenen brood,

volgde het fraaie Hinzorgel.

kleding, geld en turf voor de winter

5

|

Kerkstad Harlingen


aan armlastigen. Voor de brood-

Harlingen ontstond in de tweede

uitdeling was er een eigen bakkerij,

helft van de 19e eeuw. In 1853

die echter al na een jaar door brand

streken de Zusters Franciscanessen

verloren ging. Rond 1700 bevond

uit Rotterdam hier neer. In 1869

zich al een ouder rusthuis in de

opende een katholieke lagere

Oude Wasbleek (bij de huidige

school. In 1872 werd de Sint

Jumbo).

Jozefstichting voor ouderenzorg opgericht. In 1881 opende de

>> Opdracht 1

Michaëlskerk, in 1888 de R.K.

Wat is de vijftigste letter van het

begraafplaats. Zo ontstond een

reliëf links op de muur van de

katholieke lappendeken in de

Hoeksteen, als je het poortje met

verzuilde samenleving van toen.

de tekst Hervormd Rusthuis

Het beeld in de tuin van het

gepasseerd bent? Noteer deze

klooster wijst naar Sint Anna,

letter in vakje 18 op het antwoord-

volgens oude tradities de moeder

blad.

van Maria.

>> Opdracht 3 Familierelatie van Sint Anna ten

>> Opdracht 2

opzichte van Jezus (3 letters).

Loop naar de gedenksteen met het

Noteer de derde letter van het

opschrift Ps. 90:17. Welke letter

goede antwoord in vakje 17.

komt in alle achternamen op deze gedenkplaat voor, behalve in de naam Tuinhout? Noteer deze letter

Via achteringang door

in vakje 4.

hoofdgebouw 4

St. Annaklooster (1897)

Tuinpoort door rechtsaf Vianen

Aan het eind van de 19e eeuw

- Romastraat, linksaf door het

ontstond een nieuw Sint Anna

poortje naar

klooster met Bewaarschool aan de Hofstraat. De fraaie kapel, waar met

3

Sint Anna Hofje (zusters

permissie van de bisschop de mis

Franciscanessen, sinds 1853)

gevierd mocht worden, bevond zich

Het hofje maakt deel uit van een

in het huidige gebouw met fraaie

‘katholiek kerkeiland’ dat in

trapgevels aan beide korte zijden.

Kerkstad Harlingen

|

6


Onderwijs, opvoeding, maatschap-

Voortaan had Harlingen twee grote

pelijk werk en verpleging waren

stadskerken die boven de huizen

speerpunten in het werk vanuit het

uitstaken.

klooster. In 1922 werd een Sint Anna Mulo voor meisjes geopend.

Een stadsgids vertelt u meer over de nummers 6 en 7

Rechtsaf Hofstraat, oversteken Zuiderhaven

6

Overzijde: Locatie

Stuifmeelkerkje (Chr. Ger.) (1898) 5

R.K. Sint-Michaëlkerk (1881)

Volksnaam voor het kleine witte

Katholieken zijn nooit afwezig

havenkerkje met aangrenzende

geweest in Harlingen, maar

pastorie, dat dienst deed als

mochten geen openbare samen-

Christelijke Gereformeerde Kerk.

komsten houden of kerken bouwen

De orthodoxe signatuur ontlokte de

in het calvinistische Nederland. Dit

naam ‘stuifmeelkerkje’, overigens

veranderde door de Franse tijd en

niet alleen in Harlingen. De

de scheiding van kerk en staat.

gelovigen waren ‘fijn/rechtzinnig’

Oogluikend was in 1752 al de bouw

(fijn als meel), was de gedachte.

van een katholiek havenkerkje gepleegd (het zogenaamde Waterschapskerkje).

In 1881 maakte deze kerk plaats voor de huidige, neogotische kerk met pastorie en kerktuin. Naar verluidt maakten de bouwheren de torenspits een paar meter

Op de foto ds. L.H. Beekamp bij zijn

hoger dan die van de Grote Kerk.

25-jarig ambtsjubileum in 1927.

7

|

Kerkstad Harlingen


Rechtdoor Prinsenstraat, over Prins Hendrikbrug, rechtsaf Noorderhaven

>> Opdracht 8 Noteer de laatste letter van het

Noorderhaven 9: een stadsgids

beroep van degene die hier

vertelt u het hele verhaal van de

woonde nu in vakje 14.

typisch Harlinger Tobbedansers 18 Tobbedansers, Prinsenstraat

Linksaf Zeepziederstraat,

Doopsgezinde vluchtelingen die

rechtsaf Zoutsloot

rond 1560 in Harlingen aankomen vanuit Vlaanderen en Duitsland,

20 Doopsgezinde kerk,

brengen de nodige welvaart met

Droogstraat (via Zoutsloot) (1614)

zich mee. Verschillende doops-

Harlingen telde als handelsstad

gezinde werkgevers vestigen zich

en havenstad relatief veel doops-

in de stad. Er wordt onder andere

gezinden. De Droogstraat/Zoutsloot

linnen en zeildoek geproduceerd.

was sinds mensenheugenis de

De stoffen worden ook geverfd.

locatie van de Hoogduitse Doops-

Dit is het werk van de tobbedansers,

gezinde gemeente, naast diverse

die met blote voeten zorgen voor

kleine doopsgezinde schuilkerken

een goede inwerking van de

in de stad. In 1614 betrokken de

kleuren. ‘Tobbedansers’ werd later

Doopsgezinden ‘brutaal’ hun eerste

een bijnaam voor Harlingers.

kerkschuur, hoewel dit formeel niet was toegestaan. Er waren echter

Noorderhaven 29: een stadsgids vertelt de details van de dramatische ‘blikken dominee’, die woonde op Noorderhaven 29. 19 Pastorie ds. Johan Barger, Noorderhaven 29 Plaats delict van de moord door de hervormde dominee Johan Barger op naaister Cato Mirande op 6 maart 1894.

Kerkstad Harlingen

|

14

ook economische belangen.


15 Doopsgezinde | Kerkstadkerk Harlingen


In 1858 verrees op deze plaats een

Met name mensen die de kerk te

forse nieuwe kerk, met eenzelfde

licht vonden, verlieten de moeder-

grondplan als de Grote Kerk. Deze

kerk. In Harlingen gebeurde dit bij

kerk werd in 1996 afgebroken om

tientallen en soms honderdtallen

plaats te maken voor de huidige

(zoals in 1878; toen traden echter

nieuwbouw.

juist de vrijzinnigen uit). Rechtzinnig Hervormden startten

Rechtsaf Zoutsloot, rechtsaf

vaak een ‘evangelisatie’. Dit kennen

Karremanstraat, richting

we ook vanuit Franeker, waar de

Noorderhaven

evangelisatie jaarlijks financieel gesteund werd vanuit het recht-

21

Doopsgezinde schuilkerk

zinnige Harlingen!

(1599) Op Noorderhaven 107 bevond zich tot 1766 de doopsgezinde schuilkerk van de Oude Vlamingen. De doopsgezinde beweging in de vroege Nederlanden als toevluchtsoord in West-Europa was sterk versplinterd en gepolariseerd.

>> Opdracht 9 Noteer de middelste letter van de vogel die je ziet op de gevel van deze voormalige doopsgezinde schuilkerk in vakje 14 van het antwoordblad.

Ga de Hoogstraat in Rechtdoor Hoogstraat 22 Rechtzinnig Hervormd Lokaal, Hoogstraat 11

23 Zessprong (de klok)

De Hervormde Kerk van de 19e

Een fraai staaltje van stedelijke

eeuw had sterk te leiden onder

architectuur is de zessprong op het

richtingen, ruzies en afscheidingen.

pleintje bij de Hoogstraat en de

Kerkstad Harlingen

|

16


Zoutsloot. Een kruispunt geeft

van het doopsgezind maatschappelijk

richting aan. Het bepaalt hoe de

werk in de vorm van een weeshuis

weg verder zal gaan. Volgens

en diaconiehuis voor doopsgezinde

Spreuken 8:2 houdt de wijsheid

weduwen en ouden en dagen.

zich op bij het kruispunt (als je de

Het huidige gebouw is uit 1933.

juiste richting kiest!). Het kiezen van de juiste weg, levensthema en

26 Gereformeerde Oosterkerk

geloofsthema, wordt hier in steen

(1844)

uitgedrukt. Praktische wijsheid op

Als gevolg van de Afscheiding

dit punt: pas op voor het verkeer!

ontstond in de 19e eeuw de Gereformeerde Kerk, die zich

Rechtsaf William Boothstraat

keerde tegen het modernisme en de staatsdwang in de Hervormde

24 Leger des Heils (1890)

Kerk. In Harlingen stichtten groepjes

Het Leges des Heils arriveert in

uitgetreden gereformeerden in

Harlingen eind 1900 en stort zich

1844 de Oosterkerk, op het terrein

meteen op het sociaal-maatschap-

van het voormalige Doopsgezind

pelijk werk, vanuit het christelijke

Weeshuis. Vlakbij verrees de

getuigenis. De start was in de

gereformeerde Schefferschool.

Hoogstraat. De huidige lokalen stammen uit 1933. Het Leger des Heils legt nadruk op persoonlijk geloof en evangelisatie. Het vangt dak- en thuislozen op, maar weert alcohol vanwege de gevolgen ervan, die maar al te bekend zijn. William Booth, de oprichter van het Leger des Heils, werd later de naamgever van de straat waaraan het gebouw nu staat: de William

Via achterkant Leger des Heils naar

Boothstraat.

Scheffersplein (linksaf)

25 Weeshuis (1743) en

27 Schefferschool

Diaconiehuis (1769)

Zoals overal in Friesland maakten

De huidige locatie van het Leger

ook de gereformeerden in Harlingen

des Heils was vroeger het terrein

zich sterk voor gereformeerd

17

|

Kerkstad Harlingen

Profile for Wendy de Kruijff

Kerkstad Harlingen  

Inkijkexemplaar Wandelpuzzeltocht - 7 september 2019

Kerkstad Harlingen  

Inkijkexemplaar Wandelpuzzeltocht - 7 september 2019

Advertisement