Issuu on Google+

Zuidwerking

ZUID-AFRIKA

R E P O R TA G E HAMAKUYA, TOWNSHIP KIDS OP ZOEK NAAR HUN ROOTS IN LIMPOPO

“You’ve got the Big Five we’re always talking about, HaMakuya adds a 6th one, the biggest baobab tree in the world”. Zo verwoordt de Minister van Landbouw van Limpopo, Dikeledi Magadzi, haar geestdrift voor het vakantiekamp. In de ogen van de MEC, zoals ze in Zuid-Afrika met een standaardafkorting de provinciale ministers betitelen, is de indrukwekkende baobab die het kamp domineert dé attractiepool van HaMakuya. Voor haar is de boom evenwaardig aan de Big Five, de buffels, leeuwen, luipaarden, neushoorns en olifanten, die de troefkaart vormen van het nabijgelegen Krugerpark, het grootste dierenreservaat van Zuid-Afrika dat jaarlijks miljoenen toeristen ontvangt.

HaMakuya ligt een eind van de bewoonde wereld af, in die noordoostelijke punt van Limpopo waar Mozambique en Zimbabwe niet veraf zijn. Je hebt er bv. geen gsm-bereik en dat zegt veel in Zuid-Afrika. Onder de apartheid lag deze regio in Venda, een thuisland, een van de vier - naast Bophuthatswana, Ciskei en Transkei - waaraan Zuid-Afrika een formele onafhankelijkheid opdrong, die geen land ter wereld ooit erkend heeft. Venda was een achtergebleven stuk Zuid-Afrika, dat zijn jonge arbeidskrachten zag vertrekken naar economische groeipolen en vooral armoede cultiveerde. Nu nog leeft de ruime helft van het

Vendavolk onder de armoedegrens. Rondkomen is alleen weggelegd voor wie in de bijna uitgeputte steenkoolmijn van Tshikondeni werkt, een kind of verwante heeft die in de stad werkt en wat spaargeld opstuurt of voor wie in de boerenstiel het beste ervan maakt. De gevolgen van die verwaarlozing tijdens de apartheidsjaren laten zich nog altijd voelen. Als we bij onze terugkeer naar de hoofdstad van Limpopo, Polokwane, in een gloednieuw winkelcentrum in Elim halt houden voor een snelle hap blijkt het personeel van de Kentucky Fried Chicken technisch werkloos. De elektriciteit is uitgevallen. We zien dergelijke stroompannes niet zo gauw voorvallen in een van de luxueuze malls in het steenrijke Sandton tussen Johannesburg en Pretoria. Om in HaMakuya te geraken moet je eerst een flink eind over een gravel road rijden, een aarden weg, zij het goed onderhouden. Daarna draai je een pad op met enkele venijnige, zanderige hellingen die het de chauffeur van een gewone auto knap lastig maken. Het is er uitkijken voor de elegant wegvluchtende springbokken die net voor de wagen je pad kruisen. Het kamp - Tshatai Wilderness Camp - bestaat uit een stuk of wat grote tenten, die de bezoekers onderdak bieden en een centrale ruimte die als keuken en eetplaats fungeert. Van overal heb je een prachtig uitzicht op de rivier beneden. Daar komen in de ochtenduren de bavianen drinken en wie er een frisse duik in het water neemt, loopt

Activiteitenverslag 2007 | 11


Zuidwerking

ZUID-AFRIKA

kans om een krokodil op zijn weg te vinden. Dat laatste hebben we van horen zeggen. Mooi gelegen is het kamp, maar waarin verschilt het van andere soortgelijke initiatieven? Is HaMakuya de zoveelste lodge in de rij in Limpopo, met wat minder comfort dan de andere en veel minder kans op spectaculaire ontmoetingen met wilde dieren, die mikt op avontuurlijk aangelegde toeristen die best wat nieuws uit willen proberen? Neen, dat is het niet. Over HaMakuya is nagedacht. O.m. door de plaatselijke overheid. De provinciale regering van Limpopo heeft uitdrukkelijk gekozen voor investeringen in de landbouw. De MEC legt ons uit wat het economische belang is van landbouw in de provincie én hoe je initiatieven in die sector niet geïsoleerd mag nemen. Limpopo, zegt Magadzi, heeft ook een belangrijk toeristisch potentieel en die twee moet je aan elkaar koppelen: “That’s in essence the key focus we’re looking into, plus … doing things in an unusual way”. Ongebruikelijke dingen doen - daarop komen we terug - en het beleid van landbouw en toerisme in elkaar schuiven, dat zijn de uitgangspunten. HaMakuya moet zijn gasten plaatselijk geteelde groenten en fruit voorschotelen en op die manier kunnen nieuwe boeren daar hun producten afzetten. Toerisme als stimulans voor commerciële landbouw. Als dat lukt, is de cirkel bijna rond. Hoe is het idee van een kamp in HaMakuya bij VAIS binnengebracht? Enkele jaren geleden ging

De groentencoöperatieve.

12 | Activiteitenverslag 2007

VAIS rond de tafel zitten met de provinciale autoriteiten en liet het zijn voorkeur blijken voor een voorstel om het in uitzicht gestelde, verhoogde budget in een of hooguit twee grote projecten te investeren. Aan de versnippering over zowat dertig kleinere projecten wou VAIS graag een einde maken. Die houding vloeit voort uit de strategienota waarover de Vlaamse Regering en Zuid-Afrika het in 2004 eens geraakt zijn. De uitkomst van die gesprekken was dat Limpopo resoluut voor landbouw koos. Daarvoor zijn er verscheidene redenen. Feit is dat de premier van de provincie de omschakeling van overlevings- naar commerciële landbouw hoog op zijn beleidsagenda heeft staan. Voeg daaraan de bedenkingen van de MEC toe en dan spreekt het vanzelf dat de backing, die HaMakuya van haar én de premier gekregen heeft een pluspunt geweest is om het kamp op de sporen te krijgen. Allebei gaven ze present toen in augustus 2007 het startschot klonk, samen met zo’n 150 à 200 gasten, afgevaardigden van de boerenorganisaties, onderwijsinstellingen en toeleveraars. “Het bewijst welk politiek gewicht de premier en de MEC aan agro-business geven”, stelt landenverantwoordelijke Katrien de Pauw vast, die op de officiële plechtigheid voor VAIS het woord gevoerd heeft. Niet alleen krijgt het HaMakuya Agrotourism Initiative, zoals het officieel heet, politieke ruggensteun van de premier van Limpopo en het Departement Landbouw, het is ook wetenschappelijk onderbouwd. Een team van onderzoekers van de Witwatersrand Universiteit in Johannesburg heeft literatuur aan veldwerk gekoppeld om het concept vorm te geven. Etnomusicologe Lara Allen houdt een vurig pleidooi voor educational tourism. Misschien benadert de term inleefverblijf het dichtst wat ze bedoelt. HaMakuya mikt op studenten en, liever nog, oudere scholieren vanaf 15. Ze wil die stadskinderen een idee geven van hoe landgenoten in het rurale Zuid-Afrika leven, ze laten zien in wat voor een mooie, vreedzame omgeving ze dat doen en hoe dicht bij de natuur


Zuidwerking

ZUID-AFRIKA

en wilde dieren. De jongeren moeten beseffen dat hun ouders, grootouders of voorouders niet altijd in een township als Soweto gewoond hebben. Ideaal zou het zijn, vindt Lara, om zo’n onderdompeling in het rurale leven op te nemen in het leerplan van het middelbaar onderwijs. Die onderhandelingen moet ze nog voeren. Maar hoe dan ook, er komt alleen op universiteiten en scholen gerichte publiciteit rond het bestaan van het kamp, geen algemene. Op enkele details na staat HaMakuya klaar om zijn eerste echte gasten te ontvangen. Er zijn milieuen culturele gidsen in dienst genomen. Proefkonijnen, studenten van Wits en uit Chicago, waarmee Wits een samenwerkingsovereenkomst heeft, en de delegatie van VAIS hebben de test doorstaan. Het is de grote uitdaging voor 2008 om de specifieke niche waarop HaMakuya aast aan te boren. Het soort toerisme dat het project beoogt, is niet evident in Zuid-Afrika, zegt Katrien de Pauw: “Ik kan me voorstellen dat een gemiddelde zwarte Zuid-Afrikaan, van wie de voorouders twintig generaties lang boer geweest zijn bij het idee van ruraal toerisme zegt: my foot, ik wil in Durban een Miami-gevoel hebben als ik met vakantie ga”. Daarom wil ze het provinciale Departement Toerisme veel actiever dan nu het geval is bij het initiatief betrekken en ook de samenwerking met het Departement Onderwijs versterken. Mogelijk volgen er in een latere fase nog andere initiatieven in de toeristische sector. Zo is al het idee geopperd van een agro-toeristische route in Limpopo, een tocht van boerderij naar boerderij, analoog aan de wijnroute in de Kaap. Het is een onderzoek waard tegen half 2009, halverwege de looptijd van het programma, als het aan een tussentijdse evaluatie toe is. Voorlopig blijft het bij de inleefverblijven in HaMakuya. We hebben de proef op de som genomen met de General Manager van het Agrobusiness Department, Cuena Komapi. Ze maakte deel uit van onze delegatie, een vrouw die haar jeugd in een dorp zonder voorzieningen doorge-

bracht heeft. Ze was sceptisch tijdens de heenrit want had ze als jong meisje niet aan den lijve ondervonden wat we in HaMakuya zouden beleven en had ze zich aan die penibele situatie niet ontrukt? Maar toen we haar vlak voor haar terugkeer vroegen of alles naar wens verlopen was, was ze in de wolken: “I was taken aback, it rekindled the baby in me, I just loved it, I think people should come, relax and switch off themselves. And even if you don’t switch it off, it will switch itself off and you‘ll get time to relax, feel the grass under your feet and be a little child again”. Zo te zien werkt HaMakuya. Cuena Komapi keerde terug naar haar kantoor in Polokwane gekleed in een special voor haar gemaakte rok met Venda-motieven. Het naaiatelier, dat ook bij de inrichting van HaMakuya betrokken was, heeft kunnen laten zien hoe efficiënt de vrouwen die er aan de slag zijn te werk gaan.

Cuana Komapi krijgt een nieuwe rok aangemeten in het naaiatelier. Lara Allen brengt ons ook in contact met Odeb, een plaatselijke singer songwriter. Trots laat hij ons zijn eerste cd zien, de master tape, zijn enige exemplaar. Tijdens een ritje met de auto mogen we hem beluisteren. Moderne muziek met Venda-inslag, we lusten er wel pap van. Het is duidelijk, hier zit talent maar het moet kansen krijgen. Activiteitenverslag 2007 | 13


Zuidwerking

ZUID-AFRIKA

De stap zetten naar een opnamestudio, ook dat vergt externe steun. De researchers van Wits hebben niet alleen een visie ontwikkeld, ze hebben ook elementen toegevoegd aan de beleidskeuzes die het Departement van Landbouw gemaakt heeft, zoals werkverschaffing en stimulering van de plaatselijke economie. Zo is het kamp gebouwd met materialen die ter plaatse vervaardigd zijn, op de tenten en sommige houtsoorten na die in de streek niet te vinden zijn, én door plaatselijke ambachtslui. Dat was niet evident. Je vindt rond HaMakuya zomaar geen bouwvakkers of loodgieters, schrijnwerkers of metaalbewerkers. Daarom zijn er experts aangetrokken om gedurende drie maanden dat soort ambachtslui te trainen. Na die opleiding moeten ze op eigen benen staan. De Tshulu Trust Fund, die het kamp bestuurt, sluit dan een contract met ze af. Zo staat HaMakuya aan de wieg van de eerste kleine zelfstandigen in die regio. Zij kunnen nu hun nieuw verworven vaardigheden ook op andere plaatsen in hun gemeenschap te gelde maken. Het is Lara Allen ter ore gekomen dat sommige van de arbeiders tijdens de bouw van het kamp in het weekend bijgeklust hebben maar daarmee heeft ze geen problemen, integendeel zelfs. “The construction of the camp triggered economic effects, absolutely, HaMakuya is the example of a small success story”, besluit ze lachend, “I even saw $-signs in one of the worker’s eyes”. De ogen van een van de ambachtslui begonnen te glinsteren toen hij een uitgegraven aalpunt met een betonnen ring bedekte waarop dan de toiletpot moest komen. Hij dacht aan al die uitgegraven putten in de kralen waar dorpelingen hun maïs opbergen en afdekken met een houten of golfplaten deksel. Als dat verrot of stuk gaat en de regen sijpelt door, kunnen ze het graan weggooien. De betonnen ring was zijn persoonlijke Eureka. De Tshulu Trust Fund overkoepelt het geheel van de activiteiten in HaMakuya. In het bestuur zijn zowel de plaatselijke gemeenschap als de academici vertegenwoordigd. Samen maken ze uit waaraan ze het geld spenderen en de winst be14 | Activiteitenverslag 2007

steden. “Dat is allemaal nieuw”, zegt Christel Op de beeck (VAIS-vertegenwoordigster in Pretoria), “HaMakuya is een testcase voor plaatselijk bestuur, ook voor de universiteit overigens, vroeger had ze dat alleen gedaan”. Als we met de voorzitter van de Trust, Rendani Lalumbe, over de toekomstperspectieven van het kamp spreken, drijft er één gedachte bij hem boven. “Job creation is our number one priority”, bezweert hij ons, banen scheppen om de torenhoge werkloosheid in Venda te lijf te gaan. HaMakuya heeft daartoe nu al een steentje bijgedragen. De chief, die naast Lalumbe zit en aan het hoofd staat van de nabijgelegen Office of Tribal Affairs is het Engels minder machtig maar knikt instemmend. Het is uitsluitend de chief zijn bevoegdheid om gemeenschapsgrond ter beschikking te stellen en dat heeft hij in dit geval gedaan om het kamp te kunnen bouwen. Lalumbe, die uit de verkozen civics voortspruit, werkt hand in hand met hem. Dat is een belangrijke troefkaart voor HaMakuya. Het project waarvan het concept ontstaan is in het brein van enkele wetenschappers heeft de steun van zowel de allerhoogste politieke regionen in de provincie als van de verkozen en traditionele vertegenwoordigers van de plaatselijke gemeenschap. Overigens zien we later tijdens ons verblijf in Limpopo hoe op verscheidene plaatsen voormalige gemeenschapsgrond een definitieve, op commerciële exploitatie gerichte bestemming krijgt. De traditionele chefs van de Venda zijn mee met de ontwikkeling van hun volk. Niches zoeken, ongebruikelijke dingen opzetten. We hebben het herhaaldelijk te horen gekregen tijdens ons bezoek aan HaMakuya. Niet alleen het plan voor inleefverblijven voor jongeren is daaruit gegroeid. Er is naar nog meer openingen in de markt gespeurd. Met in het achterhoofd de bekommernis dat de boeren zo veel mogelijk meerwaarde op hun groente- en fruitoogst moeten opstrijken. Vruchtensap fabriceren is zo’n mogelijkheid, jam een andere. Maar dat zit voorlopig nog in het stadium van de ideeën, die in 2008 misschien uitrijpen. Vallen en opstaan wordt dat, geeft Lara


Zuidwerking

ZUID-AFRIKA

Allen toe, onze poging om een jam op de markt te brengen bestaande uit een mengeling van banaan en de vrucht van de baobab is vanwege oneetbaar een stille dood gestorven. Biologische teelt is een andere niche die Lara aangeboord wil zien. Wie ogen in zijn hoofd heeft, merkt dat er net als in Europa ook in Zuid-Afrikaanse steden een groep afnemers van bioproducten woont, een potentiële groeimarkt. In het dorpje Daughter is een jonge vrouw – ze legt haar eerste boreling geregeld aan de borst als we met haar praten – op het idee gekomen om met enkele andere vrouwen samen de wetlands naast de rivier vlakbij te bewerken, de vruchtbare, soms overstroomde strook grond van zo’n honderd meter breed. Er is genoeg koeienmest in de kraal om af te zien van kunstmest. De vrouwencoöperatie van Daughter kan het eerste experiment zijn om vanuit het diepe Vendaland zowel HaMakuya als, wie weet, milieubewuste Zuid-Afrikanen verder af met smaakvolle biotomaten en –uien te bevoorraden. Ook voor dat project moet 2008 de aanzet geven. Maar de natuur wil niet altijd mee. Zoals in grote delen van Zuidelijk en Oost-Afrika de laatste decennia, heeft deze regio geregeld met droogteproblemen te kampen. Ze beklagen zich in Daughter over het uitblijven van de regen. Sinds exact anderhalve maand heeft het er niet meer geregend en dat in volle regenseizoen! Als je de bergen nadert waarin HaMakuya gelegen is, oogt alles nochtans meteen flink wat groener, zeker

in vergelijking met de struiksavanne rond Polokwane, maar schijn bedriegt kennelijk. We blijven een nachtje slapen in Daughter, bij de lokale gemeenschap een eindje verder van het kamp. Een home-stay met een erf, één of enkele nachten ten huize van een Venda-familie, maakt deel uit van het inleefverblijf dat HaMakuya aanbiedt. Ze geven je een van hun culturele gidsen mee als begeleider want de taal blijft een schier onoverbrugbare handicap, ook al helpen enkele zinnetjes Afrikaans af en toe om toch een minimum aan contact te leggen. De tradities zijn nog levendig bij de Venda. De respectvolle, onderdanige begroeting van het familiehoofd en zeker de chief – verschillend voor vrouwen en mannen -, de traditionele klederdracht waarmee sommige vrouwen pronken, gewoon tijdens hun dagtaak, de manier waarop kinderen ’s avonds de mannen de soeplepels marulabier aanreiken, het stevige ontbijt met pap - te vergelijken met Italiaanse polenta, ook op basis van mielie, maïs -, en voor wie het lust kippenmagen en mopane, gekookte rupsen, het maakt in Daughter allemaal deel uit van het dagelijkse bestaan. Maar ze sluiten zich niet af van het moderne leven. De vrouw die in een aarden pot het marulabier prepareert, heeft een gsm naast zich liggen en er is, geloof het of niet, bereik ! Toen de dag voordien boer Jameson tijdens zijn uitleg midden in zijn veld vol red hot chili peppers een telefoontje kreeg, schreef hij het nummer dat hij moest bellen met een twijgje in het zand. Ze springen soepel om met moderniteit in Venda. Het hoofd van de kraal in Daughter wijst ons trots erop hoe aan elke hut een lamp brandt. Een zonnepaneel levert stroom. Hij heeft in zijn jonge jaren een jaar of tien in de bouw gewerkt in Johannesburg, hij weet wat vooruitgang is. Straks nog bioteelt op de wetlands, het leven staat niet stil in Venda.

Een zicht op de homestay hutten.

Activiteitenverslag 2007 | 15


Zuidwerking

ZUID-AFRIKA

HOMESTAY HaMakuya mikt op studenten en scholieren. Naast logies in het Tshatia Wilderness Camp, zijn er ook “home-stays” voorzien in het programma. Tijdens zo’n home-stay logeren de jongeren bij een lokale gemeenschap.

Homestay hut met zonnepaneel en fornuis in open lucht.

De kleurrijke klederdracht in het Vhembe district.

Een ontbijt met mopane rupsen.

Bereiden van de maispap.

De veekraal.

16 | Activiteitenverslag 2007


http://www.zuidelijkafrika.org/sites/all/themes/zen/zuidelijkafrika/pdf/INFO-EN-WERKBLADEN/BIJLAGEN/