Issuu on Google+

Prof. dr. Meerten B. ter Borg doceert godsdienstsociologie aan de Universiteit Leiden. Berend M.F. ter Borg is publicist.

isbn 978 90 211 4230 2 | nur 757

www.uitgeverijmeinema.nl

Ter Borg def.indd 1

9 789021 142302

Zingeving Van zinverlangen tot charismatisch leiderschap Meerten B. ter Borg en Berend ter Borg

Een boek voor iedereen die meer wil weten over wat macht inhoudt.

Meerten B. ter Borg en Berend ter Borg Zingeving als machtsmiddel

Zingeving en macht worden niet snel met elkaar in verband gebracht. Bij zingeving denk je aan authentiek en gepassioneerd leven, macht wordt vaak verdacht gevonden. Toch is zingeving een machtsmiddel, en misschien wel het belangrijkste dat er is. In dit boek wordt uiteengezet hoe zingeving als machtsmiddel functioneert. De auteurs analyseren de begrippen ‘macht’ en ‘zingeving’ en leren ons hoe we het gebruik van macht kunnen herkennen. Met verhelderende voorbeelden uit de geschiedenis, de actualiteit, de film en de literatuur.

als

machtsmiddel meinema

15-06-09 15:31


Meerten B. ter Borg & Berend ter Borg

Zingeving als machtsmiddel Van zinverlangen tot charismatisch leiderschap

Uitgeverij Meinema, Zoetermeer


www.uitgeverijmeinema.nl Ontwerp omslag: Geert de Koning ISBN 978 90 211 4230 2 NUR 757 Š 2009 Uitgeverij Meinema, Zoetermeer Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieÍn, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.


Inhoudsopgave Inleiding

7

Deel 1 MACHT

11

1 2 3 4 5

13 18 26 34 42

Wat is macht? Verlangens Vermogens Macht en match De dynamiek van macht en zingeving

Deel 2 SYMBOLISCHE MACHT

65

6 Wat is symbolische macht? 7 Het proces van de symbolische macht 8 Macht en de zinvraag 9 Macht en ontologische geborgenheid 10 Macht, geloofwaardigheid en vertrouwen 11 Transcendentie als machtsmiddel

67 78 93 107 131 146

Deel 3 SYMBOLISCHE MACHT EN LEIDERSCHAP

161

12 De mythologisering van de leider 13 Typen van leiding 14 De symbolische macht van de manager 15 De symbolische macht van de leider 16 Charisma en macht

163 173 177 185 197

5


Deel 4 RELIGIE EN MACHT

211

17 Religieuze macht 18 Religieuze macht en cultuur

213 226

Noten

230

Bibliografische verantwoording

234

Glossarium van enkele sleutelbegrippen

244

Geraadpleegde literatuur

246

6


Inleiding:

Waar dit boek over gaat Er verschijnt een veelheid aan boeken over macht. Dit boek onderscheidt zich van de andere door de machtsbron die centraal wordt gesteld: zingeving.

Contra-intuĂŻtief: zingeving als machtsmiddel

Het lijken twee werelden die van elkaar verschillen als dag en nacht: macht en zingeving. Aan de ene kant is er de wereld van de macht, een slimme, berekenende, rationele en soms ook brute, gewelddadige wereld, en aan de andere kant is er de wereld van de zingeving, authentiek, gepassioneerd, verheven, diepzinnig. Zingeving zien als een machtsmiddel gaat dan ook tegen onze intuĂŻtie in. Waar blijven wij als we deze twee sferen gaan vermengen? Als we ook dat verhevene gaan inzetten voor het platvloerse? Is dat niet op zijn best onzinnig en op zijn slechtst pervers? Een dergelijke zienswijze, hier wat gechargeerd weergegeven, gaat uit van eenzijdige concepten: aan de ene kant dat van een verheven, te verheven zingeving, aan de andere kant dat van een onaangename, averechtse machtsuitoefening, tegen de zin van de betrokkenen in. Met reĂŤlere begrippen van zingeving en macht verdwijnt die ongerijmdheid en wordt de verbinding tussen beide begrippen plausibel. Zo komen we tot de vraagstelling van dit boek: op welke wijze fungeert zingeving als machtsmiddel?

Alledaagse zingeving en macht

Discussies over zingeving gaan vaak over diepzinnige of verheven zaken: de zin des levens, de zin van het lijden, de zin 7


van het bestaan, de zin van het werk dat men doet. Maar zingeving kan ook gaan over zin in chocola of zin om de liefde te bedrijven. Tussen zin om een dutje te doen en het leiden van een zinvol bestaan gaapt in het alledaagse spraakgebruik een bijna onoverbrugbare kloof. Maar er is in feite sprake van een continuüm. Mensen geven voortdurend zin aan alles om hen heen, klein of groot, onbenullig of verheven. Of het nu een verre vakantiereis betreft of een vredesmissie; in beide gevallen geven we zin aan het je verplaatsen van A naar B. Mensen geven alles om hen heen zin en dit is wat mensen doet verschillen van andere dieren. Mensen leven in een wereld die zij zelf zin hebben gegeven. Ze oriënteren zich mede op de zin die ze hechten aan de wereld om hen heen. Zonder die zin is hun leven een verlammende chaos. Maar mensen kunnen niet in een chaos leven en daar ligt een aanknopingspunt voor machtsuitoefening. Zingeving doen mensen met elkaar. Ze hebben elkaar nodig voor het telkens opnieuw en voortdurend geven van zin, bevestigen en eindeloos herbevestigen van zin. Juist hierin is de mens een sociaal wezen. Zingeving is een sociale activiteit. En daarin ligt ook een samenhang met macht.

Averechtse en gerechte machtsuitoefening

De meeste mensen merken pas dat er macht wordt uitge­ oefend als ze er op een onaangename manier mee in botsing komen. Vandaar dat macht wel een ‘vies woord’ genoemd wordt. Macht wordt geassocieerd met dwang en gewelddadigheid. Dit noemen we hier averechtse machtsuitoefening. Het is machtsuitoefening die ons tegen de haren in strijkt. Het is de machtsuitoefening die ons vervult met tegenzin. Het voelt als afbraak. Het is machtsuitoefening die neemt, die ons verarmt. Verreweg de meeste machtsuitoefening is gerechte machtsuitoefening. We worden met zachte drang een richting opgeduwd die we zelf niet verzonnen zouden hebben en we vinden het goed zo. Opvoeding is een voorbeeld. Het 8


is machtsuitoefening die we goed vinden omdat hij ons in overeenstemming lijkt met de dingen zoals die nu eenmaal zijn. Het lijkt zinnig. Het verrijkt eerder dan dat het verarmt, het geeft eerder dan dat het neemt. Ook dit is machtsuitoefening: gerechte machtsuitoefening.

Het belang van zingeving als machtsmiddel

Hierover gaat dus dit boek: over hoe zingeving, of hij nu alledaags is of verheven, werkt als bron voor de uitoefening van macht, of die nu averechts is of gerecht. Zingeving is op twee manieren van belang bij de machtsuitoefening. Ten eerste: omdat mensen aan alles waarmee ze bezig zijn zin geven, geven ze ook voortdurend zin aan machtsuitoefening, ongeacht de machtsbron. Maar het is, ten tweede, ook een machtsbron op zich. Door de manier waarop men zin geeft kan men macht uitoefenen.

Een model

Het gaat in de redenering van dit boek niet om een historische beschrijving van hoe macht door middel van zingeving is uitgeoefend in verleden en heden, maar om een model. Het gaat, met andere woorden, om een denkschema waarmee men dit soort machtsuitoefening kan herkennen en analyseren. Hoe dat zou kunnen wordt ge誰llustreerd door middel van voorbeelden die betrekkelijk los staan van de hoofdredenering.

De opbouw van dit boek

Dit boek bestaat uit drie delen en een toegift, die op hun beurt bestaan uit hoofdstukken. In het eerste deel behandelen we macht in het algemeen. We houden dit gedeelte kort, het dient als voorbereiding op de delen die volgen. 9


Het tweede deel is toegespitst op zingeving en het soort macht dat daarmee kan worden uitgeoefend: symbolische macht. In wat volgt worden de ontwikkelde begrippen in verband gebracht met twee instituties die bij uitstek getekend zijn door symbolische macht. In het derde deel is dat: leiderschap en in het vierde deel: religie. We besluiten het boek met een bibliografische verantwoording en met een glossarium van enkele sleutelbegrippen. Het betoog is doorspekt met illustratieve voorbeelden die betrekkelijk los staan van de hoofdtekst en dan ook een aparte typografie hebben gekregen.

10


Zingeving als machtsmiddel