Page 1

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 1 2 3 4 5 6 7 8 9 20 1 2 3 4 5 6 7 8 9 30 1 2 3 4 5 6 7

Het groteske.indd 1

het groteske

30-05-11 12:10:42


1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 1 2 3 4 5 6 7 8 9 20 1 2 3 4 5 6 7 8 9 30 1 2 3 4 5 6 7

Het groteske.indd 2

30-05-11 12:10:43


1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 1 2 3 4 5 6 7 8 9 20 1 2 3 4 5 6 7 8 9 30 1 2 3 4 5 6 7

Het groteske.indd 3

Jacques De Visscher

HET GROTESKE Verschijningsvormen en betekenissen van menselijke excentriciteit

Klement / Pelckmans

30-05-11 12:10:43


1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 1 2 3 4 5 6 7 8 9 20 1 2 3 4 5 6 7 8 9 30 1 2 3 4 5 6 7

Het groteske.indd 4

© Uitgeverij Klement, Zoetermeer 2011 Alle rechten voorbehouden Omslagontwerp: Prezns – Marco Bolsenbroek Omslagillustratie: Danseurs grotesques door Jacques Callot, 17de eeuw, Uffizi, Florence isbn 978 90 8687 076 9 (Nederland) isbn 978 90 289 6269 9 (België) d/20119/0055/192

30-05-11 12:10:43


1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 1 2 3 4 5 6 7 8 9 20 1 2 3 4 5 6 7 8 9 30 1 2 3 4 5 6 7

Het groteske.indd 5

Voor Piet Van Eeckhaut, die al lang weet waarom & voor Boris & Bruno Hannah & Clara Joachim & Ruben Sarah, die het nog niet weten.

30-05-11 12:10:43


1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 1 2 3 4 5 6 7 8 9 20 1 2 3 4 5 6 7 8 9 30 1 2 3 4 5 6 7

Het groteske.indd 6

30-05-11 12:10:43


1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 1 2 3 4 5 6 7 8 9 20 1 2 3 4 5 6 7 8 9 30 1 2 3 4 5 6 7

Inhoud

Woord vooraf

deel i:

11

het weefsel van het groteske

13

1: Ic minne muse voer alle sake 15 Van den vos Reynaerde (15) Ghi singhet (18) 2: Complexiteit van het groteske 27 Enkele karakteristieken (27) Onze kwetsbaarheid (29) Verschuivingen in de interpretaties (32) Een groteske stijl voor een groteske werkelijkheid (35) François Rabelais – de kunst van het hyperbolische (39) Overdrijven omwille van de werkelijkheid (42) De nabijheid van het groteske (45) Het nabije als vertrekpunt – een methodologische nabeschouwing (49) 3: We willen lachen 53 Naar het circus bij de clowns (53) Auguste en Pierrot – de rode en de witte clown (57) Helse en zoete waanzin – een onderscheid van Erasmus (62) De toenemende grimmigheid (64) ‘Alsof hij wist dat hij een schurk was’ (68) Het zogenaamde kafkaiaanse (70) Over de grens – noot over het morbide (75) Wat is lachen? (81) Het weefsel van het groteske (85)

Het groteske.indd 7

30-05-11 12:10:43


1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 1 2 3 4 5 6 7 8 9 20 1 2 3 4 5 6 7 8 9 30 1 2 3 4 5 6 7

deel ii: manifestaties van het groteske

89

4: We zijn nieuwsgierig 91 ‘En ik, nieuwsgierig als immer...’ (91) Leven als een ezel (93) Een ‘Bildungsroman’ (93) Kennis en/of inzicht (95) Nieuwsgierigheid en vernemend weten (100) Absoluut willen weten – een tragedie (102) You’re a very nosy fellow! Know what happens to nosy fellows? (105) Icarisme – een grenzeloze nieuwsgierigheid (109) 5: We willen groot worden... en heersen 113 ‘Je bent toch de baas hier in huis!’ (113) Een demonisch kind (119) De ernstige en moeizame opbouw van de wereld (122) De grappige en ludieke beleving van de wereld (126) De parmantige kinderen van Santa Rosa (133) Kinderen verliezen hun onschuld (138) Kinderen moeten flink zijn (142) Veranderen in een vreselijk stuk ongedierte (145) 6: We willen jong en schoon, fris en krachtig zijn... en blijven 151 Verzorgde schoonheid (151) Het schone als zinnebeeld van het eeuwig leven (154) Verlangde schoonheid (163) Bovarysme (164) Hygiënisme en de medicalisering van het dagelijks leven (170) 7: Onze donquichotterie 177 Een vreemd standbeeld op het Europakruispunt (177) Don Quichot – een Europese held? (179) Donquichotterrie als een moderne mythologie (181) Het imago van de morele zelfstandigheid (184) Dubieuze deugdelijkheid (189) Ironie en tragiek van het ‘goed doen’ (193) Een beeld van de nieuwe mens (197)

Het groteske.indd 8

30-05-11 12:10:43


1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 1 2 3 4 5 6 7 8 9 20 1 2 3 4 5 6 7 8 9 30 1 2 3 4 5 6 7

deel iii: zijn we grotesk?

201

8: Conclusie 203 ‘Net als wij allemaal’ (203) En toch is niet alles grotesk wat we doen en zien (206) De kritiek van het groteske (208) Bibliografie 213 Register van namen en titels Van dezelfde auteur 221

219

Het groteske.indd 9

30-05-11 12:10:43


1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 1 2 3 4 5 6 7 8 9 20 1 2 3 4 5 6 7 8 9 30 1 2 3 4 5 6 7

Het groteske.indd 10

Emma op het bal als man verkleed. Kleurenets door Eugène Decisy naar de oorspronkelijke illustratie door Charles LÊandre in de uitgave van 1931 van Flauberts Madame Bovary.

30-05-11 12:10:44


1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 1 2 3 4 5 6 7 8 9 20 1 2 3 4 5 6 7 8 9 30 1 2 3 4 5 6 7

Woord vooraf

‘Dit is toch grotesk!’, zo plegen we te reageren op een absurde en tegelijk hilarische uitspraak of situatie. Te grabbel gegooide bedgeheimen? De grootspraak van een politicus? De constructie van een megalomaan gebouw? De sportman die een stoere vuist balt? De dondertoespraak van een religieuze leider? De aangekondigde zelfmoord van een mediaster? De waanwijze zelfverdediging van een filosoof? Uitzonderlijk zijn zulke potsierlijke toestanden niet. In onze aanstellerigheid en koppigheid durven we wel eens narrenstreken uithalen. Wie oud wordt, maar toch niet wijs, ontsnapt niet aan groteske buitelingen. Naast hun komische kant zijn ze soms ook akelig en pijnlijk. Zijn we grotesk? Ja, daarvan zijn we overtuigd. Het hoort bij ons bestaan. We zijn bovendien onnozel als we dat niet onderkennen. Maar wat weten we van het groteske? Op welke manier zijn we grotesk? Wat moeten we van onszelf vooronderstellen om het komische van ons leven te zien? Wie zijn we dat we ook grotesk zijn? Heeft het niet veel te maken met onze wensen en verwachtingen, met het verhoopte beeld van onszelf bij anderen? Wat denken die anderen over ons en hoe lachen ze om ons? Zijn we beschaamd over onze verschijning? Wanneer raken we in verlegenheid? Hoe kwetsbaar en zwak zijn we? Moeten we ons onwaardig, schuldig en vernederd voelen? Willen we teveel? Overschrijden we de ons toegemeten maat? In dit boek exploreren we het groteske zonder onmiddellijk met een definitie op de proppen te komen of het groteske tot een vastomlijnde historische stijlfiguur te herleiden. Historische beschouwingen bij onze zoektocht zullen niet ontbreken, want de



Het groteske.indd 11

30-05-11 12:10:44


1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 1 2 3 4 5 6 7 8 9 20 1 2 3 4 5 6 7 8 9 30 1 2 3 4 5 6 7

wijze waarop we ons in de wereld oriënteren, ondergaat metamorfosen en mutaties. We veranderen nu eenmaal zelf in de loop van onze geschiedenis. We begrijpen ook dat het groteske niet uitsluitend komisch is. Het lijkt wel een weefsel met vertakkingen en uitlopers die grenzen aan het helse en het morbide, het melancholische en het grimmige, maar ook aan het boertige en het burleske, het clowneske en het onnozele. We doen geen pogingen om dat weefsel absoluut transparant te maken en de uiterste grensovergangen naar het louter cynische of het tragische, of naar het alleen maar grappige of humorvolle nauwkeurig aan te duiden. Het zou ons niet lukken. Het gebied van het potsierlijke is daarvoor te fluïde en, ja, soms te schemerig. Literair-historische classificaties laten we over aan anderen; we verwijzen graag naar de Franse monografie van Dominique Iehl. Onze exploraties van het groteske aan de hand van talrijke expressievormen krijgen vooral een wijsgerig-antropologische inbedding. Vooral de literatuur en film geven ons veel te denken. Als evocatief-rijke spiegels van onze intenties, ervaringen en geschiedenissen, bieden ze het veredelde empirische materiaal voor een exploratie die ons tot de kern van onze condition humaine voert. Sint-Denijs-Westrem, maart 2011



Het groteske.indd 12

30-05-11 12:10:44

Het groteske  

Een inkijk exemplaar

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you