Page 1

Dialectiek van de secularisering


Reeks

filosofie in dialoog onder redactie van Jacques De Visscher Reeds verschenen in deze serie: Luc Ferry en Marcel Gauchet Religie na de religie René Girard en Gianni Vattimo Waarheid of zwak geloof? Jürgen Habermas en Jacques Derrida Filosofie in een tijd van terreur Jürgen Habermas en Joseph Ratzinger Dialectiek van de secularisering Martin Heidegger / Der Spiegel Alleen nog een God kan ons redden Samuel IJsseling en Ann Van Sevenant Wat zou de wereld zijn zonder filosofie? Friedrich Nietzsche en Malwida von Meysenbug ‘U heeft nooit een woord van mij begrepen’ Richard Rorty en Gianni Vattimo De toekomst van de religie Jean-Paul Sartre en Benny Lévy Wat blijft is de hoop Slavoj Žižek en Glyn Daly De politiek van het genot


J端rgen Habermas Joseph Ratzinger

Dialectiek van de secularisering Over rede en religie

Met een voorwoord van Florian Schuller en ingeleid door Patrick Loobuyck Vertaald door Lieven De Winter en Guido Vanheeswijck

Tweede druk

Klement | Pelckmans


Tweede druk 2009 Oorspronkelijke titel: Dialektik der Säkularisierung. Über Vernunft und Religion © Libreria Editrice Vaticana; © 2005, Verlag Herder, Freiburg im Breisgau; © Edizioni San Paolo s.r.l. Een vertaling van ‘Was die Welt zusammenhält’ (‘Wat de wereld samenhoudt’) verscheen reeds eerder in Benedictus vxi/Joseph Ratzinger, Waarden in tijden van ommekeer, © Uitgeverij Lannoo, Tielt 2005. Deze tekst werd voor de voorliggende uitgave echter opnieuw vertaald. © Nederlandse uitgave, 2009, Uitgeverij Klement, Kampen Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Omslag Rob Lucas isbn 978-90-8687-048-6 (Nederland) isbn 978-90-289-5559-2 (België) d/2009/0055/125


Inhoud

Inleiding De verlichtingsfilosoof ontmoet de katholieke intellectueel Patrick Loobuyck

Voorwoord Florian Schuller

7

33

Voor-politieke grondslagen van de democratische rechtsstaat? J端rgen Habermas

43

Wat de wereld samenhoudt De voor-politieke morele grondslagen van een op vrijheid gerichte staat Joseph Ratzinger

63

Over de auteurs en vertalers

81

Namenregister

85

5


Inleiding De verlichtingsfilosoof ontmoet de katholieke intellectueel Patrick Loobuyck


De ontmoeting op 19 januari 2004 Dat katholieke kerkleiders in dialoog gaan met andere opvattingen en wereldbeelden is op zich niet bijzonder. Het christendom heeft zich van meet af aan moeten verantwoorden ten aanzien van andersdenkenden en is de confrontatie met de klassieke Griekse wijsbegeerte – die nadien erg vruchtbaar is gebleken – niet uit de weg gegaan. Toch gaat het feit dat een katholieke kardinaal in gesprek gaat met een belangrijke intellectueel niet ongemerkt voorbij. Zo heeft de gedachtewisseling tussen kardinaal Martini en Umberto Eco over ethische kwesties heel wat mediabelangstelling gekregen en is de neerslag ervan een kleine bestseller geworden die in verschillende talen is vertaald.1 Ook de ontmoeting op 19 januari 2004 tussen de bekende Duitse filosoof Jürgen Habermas en de toenmalige kardinaal Joseph Ratzinger – de Prefect van de Congregatie van de Geloofsleer die een jaar later paus Benedictus xvi werd – heeft heel wat internationale (media)aandacht gekregen. Stukken tekst, samenvattingen en commentaren verschenen al snel in Die Zeit, Frankfurter Allgemeine Zeitung, Rheinischer Merkur, Süddeutsche Zeitung, La Repubblica en vele andere kranten. Het Franse maandblad Esprit vertaalde meteen de volledige teksten van beide sprekers (juli 2004) en het boek Dialektik der Säkularisierung: über Vernunft und Religion met daarin de teksten van Ratzinger en Habermas en een inleiding van Florian Schuller, verscheen in 2005 (Freiburg: Herder).2 1

U. Eco & C.M. Martini (1999), Als we niet geloven, wat geloven we dan? Een filosoof en een kardinaal over goed en kwaad. Amsterdam: Prometheus. 2 De Engelse vertaling verscheen in 2006: The Dialectics of Secularization: On Reason and Religion, San Francisco: Ignatius. De teksten van Habermas en Ratzinger werden ook opgenomen in H. De Vries & L.E. Sullivan (eds.) (2006), Political Theologies: Public Religions in a Post-Secular World, New York: Fordham

8


Deze dialoog vond plaats aan de Katholische Akademie in Bayern te München en kreeg als titel: Vorpolitische moralische Grundlagen eines freiheitlichen Staates. Het gesprek werd ingeleid en gemodereerd door Florian Schuller, de directeur van de Katholische Akademie. Die avond mochten slechts een dertigtal personen aanwezig zijn, onder wie enkele politici uit Beieren en intellectuelen zoals de katholieke filosoof Robert Spaemann en de theoloog Johann Baptist Metz. De twee laatstgenoemden namen ook actief deel aan het gesprek vanuit het publiek, waarvoor even tijd was voorzien. Dat Ratzinger het gesprek aangaat met de Verlichting, in dit geval bij monde van Habermas, is niet echt een verrassing. Als theoloog, als Prefect van de Congregatie voor de Geloofsleer en als paus heeft hij steeds op het belang van de rede gewezen en heeft hij de kritische ontmoeting met de ideeën van de verlichting nooit geschuwd. Dat Habermas in gesprek treedt met een belangrijke kardinaal, heeft waarschijnlijk meer mensen de wenkbrauwen doen fronsen. Toch ligt ook bij Habermas dergelijke ontmoeting in de lijn van zijn (recente) denken, voornamelijk sinds 2001. In wat volgt zullen we de ontmoeting tussen de verlichtingsfilosoof en de katholieke intellectueel duiden tegen de achtergrond van hun beider werk. Maar eerst staan we nog even stil bij de maatschappelijk-culturele context waarin dit gesprek over religie, politiek en rede gevoerd wordt en geven we kort aan waarom de teneur en inhoud van dit gesprek zo interessant zijn.

University Press, pp. 251ff. & 261ff. De bijdrage van Habermas is ook opgenomen in J. Habermas (2005), Zwischen Naturalismus und Religion. Philosophische Aufsätze, Frankfurt am Main: Suhrkamp, pp. 106-118 (Eng. vert. Between Naturalism and Religion. Philosophical Essays, Cambridge: Polity, 2008; Ned. vert. Geloof en kennis. Politiek-filosofische opstellen, Amsterdam: Boom, 2009 ). De bijdrage van Ratzinger verscheen ook in J. Ratzinger, Werte in Zeiten des Umbruchs, Freiburg in Breisgau: Herder. (Ned. vert. [2005] Waarden in tijden van ommekeer, Tielt: Lannoo, pp. 31-43.)

9


Religie in een seculiere context Wie dacht dat religie, geloof en levensbeschouwing van het intellectuele forum zouden verdwijnen, na jaren van ‘verlichting’, ‘secularisering’ en ‘deconstructie’, heeft het duidelijk fout begrepen. De dood van God, zoals Friedrich Nietzsche het de dolle mens reeds in 1882 laat verkondigen, heeft zich nog steeds niet helemaal voltrokken, alle inspanningen van Feuerbach, Marx, Freud, Sartre en vele anderen ten spijt. Nietzsche was er zich blijkbaar wel van bewust dat hij veel te vroeg kwam met zijn ingrijpende god-is-dood-boodschap, dat de mensen er nog niet rijp voor waren: ‘Dit ongelooflijke gebeuren is nog onderweg, het maakt een omweg – het is nog niet tot de oren van de mensen doorgedrongen.’3 Of de dood van God in al haar culturele, morele, filosofische en religieuze consequenties ooit een algemeen erkend en doorleefd ‘feit’ zal zijn, is nog maar de vraag. In elk geval constateren we dat de Europese geseculariseerde samenlevingen niet religieloos zijn, om nog maar te zwijgen van de Verenigde Staten, Zuid-Amerika, Afrika en Azië. Steeds meer auteurs stellen bovendien vast dat het thema van de religie relevant blijft voor de wijze waarop wij (de genealogie van) onze westerse samenlevingen proberen te begrijpen. Er wordt terecht op gewezen dat in een geseculariseerde samenleving als de onze heel wat mensen nog onvoldoende begrijpen op welke manier het westerse denken in religieuze denkkaders is geworteld. Anderzijds kan men niet ontkennen dat de secularisering het de religie niet makkelijk heeft gemaakt. Onder druk van de secularisering heeft zij zich moeten transformeren en dat bleek een pijnlijk leerproces. Door de secularisering is het bovendien op veel plaatsen in Europa allerminst nog evident om een religieuze levenshouding te ontwikkelen en uit te diepen. Het lijkt steeds 3 F. Nietzsche ([1882] 1992), De vrolijke wetenschap, Amsterdam: De Arbeiderspers, pp. 130-131.

10


moeilijker te worden om nog echt te begrijpen wat het betekent gelovig te zijn. Religie wordt immers niet zelden op basis van een eenzijdige interpretatie van verlichting en moderniteit naar het private (keuze)domein verbannen. Omdat religie wordt gepercipieerd als iets negatiefs en achterhaalds, moet het zoveel mogelijk uit de publieke en politieke ruimte gebannen worden. Onder het mom van het principe van de scheiding tussen kerk en staat en de neutraliteit van de overheid wordt de publieke manifestatie van religie geproblematiseerd, terwijl voor vele gelovigen de beleving van religie helemaal geen private aangelegenheid is. Tegen de achtergrond van onze multiculturele samenleving zijn deze kwesties niet zonder belang. In een wijdverspreid discours dat zowel door populistisch-rechts als door humanistische verlichtingsadepten (sommigen spreken van verlichtingsfundamentalisten) gebruikt wordt, is religie vaak expliciet kop van jut, in het bijzonder de islam. Habermas zelf wijst op de opmerkelijke politieke ommezwaai die van heel wat progressief-linkse multiculturalisten ‘oorlogszuchtige liberale haviken’ hebben gemaakt. Terwijl de Verlichting (en vooral de universele pretenties ervan) vroeger kritisch werd bejegend door links, wordt ze nu door deze bekeerlingen als ‘onze cultuur’ ingezet in de strijd tegen de islamisten.4 De verschillende terreuraanslagen en de moord op Theo van Gogh in Nederland zijn hier natuurlijk niet vreemd aan.5 Alhoewel religie in onze samenleving tot enkele decennia geleden een centrale en positieve rol kreeg toebedeeld, wordt ze voor sommigen nu steeds meer een steen des aanstoots. Religie zou aansturen op irrationeel (gewelddadig of onderdrukkend) gedrag, verdeeldheid zaaien, de integratie van minderheden in de weg staan, de democratische beginselen onder druk zetten, de wetenschap tegenwerken en indruisen tegen de mensenrechten. Dit eenzijdige beeld van religie 4 J. Habermas (2008), ‘Een “postseculiere” samenleving: wat betekent dat?’, Nexus 50: 279-291, pp. 288-9. 5 Zie I. Buruma, Murder in Amsterdam: The Death of Theo Van Gogh and the Limits of Tolerance. Londen: Penguin, 2006.

11


als een archa誰sche en gevaarlijke kracht leidt tot een al even eenzijdig debat over het nut en nadeel van religie.

12

Dialectiek van de secularisering  

Een inkijk exemplaar

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you