Page 1

Rechters


Luisterend leven De reeks ‘Luisterend leven’ brengt mediteren over en bestuderen van de Schrift bij elkaar. De serie begeeft zich in het spoor van het belijden van de kerk der eeuwen. In de gekozen opzet is aansluiting gezocht bij de Apostolische Geloofsbelijdenis. Zo komen de hoofdthema’s aan de orde, waarin het hart van het christelijk geloof klopt. De studies zijn eerst toegespitst op de persoonlijke overdenking en vervolgens op het gebruik in bijbelkringen. Ook bij de voorbereiding van preken bieden deze studies veel aanknopingspunten. ‘Luisterend leven’ staat onder redactie van drs. A. Romkes en ds.ir. N.M. Tramper. Reeds verschenen: Niek Tramper, Psalmen. Dicht bij God wonen (4e druk) Age Romkes, Matteüs. Thuiskomen in het Rijk van God (3e druk) Bernhard Reitsma, Romeinen. De kracht van Gods genade (2e druk) Pieter L. de Jong, Genesis. Het begin van alles Harald Overeem, Kolossenzen. Met Christus geborgen in God (2e druk) Hetty Lalleman-De Winkel, Ezechiël. Van dood naar opstanding Nelly van Kampen-Boot, 1 Petrus. Vreemdelingen ver van huis Ad Verwijs, Handelingen. Werk aan de Weg Jan van der Wolf, 1 Korintiërs. Liefde leren leven Age Romkes, Openbaring. Uitzicht op het Rijk van God Harald Overeem, Exodus. Bevrijd om God te dienen Meer informatie over deze reeks kunt u vinden op www.bijbelstudieboeken.nl


Paul Kurpershoek

Rechters Simson, over roeping, liefde, wraak en oordeel

Uitgeverij Boekencentrum, Zoetermeer


www.uitgeverijboekencentrum.nl Ontwerp omslag: Mulder van Meurs, Amsterdam Illustratie omslag: Reinier van den Berg (www.reiniervandenberg.nl) ISBN 978 90 239 2582 8 NUR 707 Š 2011 Uitgeverij Boekencentrum, Zoetermeer Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieÍn, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.


Inhoud

Woord vooraf

7

I

9

Aanwijzingen voor het luisterende leven

II Inleiding op het bijbelboek Rechters

14

1. Inleiding; de vicieuze cirkel Rechters 2:6-23

20

2. Een onmogelijke geboorte 27 Rechters 13 3. Liefde, geheim en wraak 37 Rechters 14 4. Verzoening en oordeel 46 Rechters 15 5. Sterven met de Filistijnen Rechters 16

55

6. Van Abimelech naar Elimelech Rechters 9 en Ruth 1

63

5


Ik geloof in God de Vader, de Almachtige, Schepper van hemel en aarde. En in Jezus Christus, Zijn eniggeboren Zoon, onze Here, die ontvangen is van de Heilige Geest, geboren uit de maagd Maria; die geleden heeft onder Pontius Pilatus, is gekruisigd, gestorven en begraven, nedergedaald ter helle, die op de derde dag opgestaan van de doden, die is opgevaren naar de hemel en zit aan de rechterhand van God, de almachtige Vader, vanwaar Hij komen zal om te oordelen de levenden en de doden. Ik geloof in de Heilige Geest; ik geloof een heilige, algemene, christelijke kerk, de gemeenschap der heiligen; de vergeving van de zonden, de wederopstanding van het vlees en het eeuwige leven.


Woord vooraf

Simson hoort bij de bekende figuren uit de bijbelse geschiedenis. Zowel in als buiten de kerk spreekt deze krachtmens-met-enroeping nog altijd tot de verbeelding. Tegelijk roept het verhaal van zijn leven veel vragen op. Hoe kan een rokkenjager als Simson tegelijk een geroepene zijn, een man met een missie van Godswege? Op sommige momenten krijgt hij zelfs messiaanse trekken! Wat moeten we met het soms buitensporige geweld, dat Simson aanricht onder de Filistijnen? En hoe waarderen we het gegeven, dat liefde steeds de aanleiding is voor Simson om naar de Filistijnen te gaan? Deze bijbelstudie over Simson gaat de vragen niet uit de weg, zonder te pretenderen op alle vragen ook een afdoend antwoord te hebben. De benadering is dan ook geen leerstellige, maar meer een meditatieve. En ook met die instelling kan een gelovig mens het met Simson al moeilijk genoeg hebben. En er ondanks dat toch door opgebouwd worden. Ik heb veel vreugde beleefd aan het schrijven van deze bijbelstudie en ik wens dat de gebruikers evenzeer toe. Groningen, voorjaar 2011, Paul Kurpershoek

7


I Aanwijzingen voor het luisterende leven

God kennen God is hoorbaar en zichtbaar in de wereld om ons heen. In de natuur heeft Hij zijn handtekening gezet (zie Ps. 8). Een insect onthult de precisie van de instrumentmaker. Sneeuwtoppen reflecteren zijn grootheid en zuiverheid. Storm en bliksem herinneren aan zijn verwoestende kracht. In de natuur zien we God als in een gebroken spiegel. We weten nog niet wie Hij werkelijk is. Niet alleen de natuur, ook de geschiedenis laat ons iets van God zien. Maar wat in de geschiedenisboekjes staat is lang niet altijd het spoor dat Gods vinger door de tijd trekt. De geschiedenis onthult niet alleen G贸ds daden, maar ook de hoogte en diepte van de mens en de afgronden van demonische machten. In wat wij persoonlijk ervaren mogen we vaak de hand van God zien. Maar er is geen isgelijkteken tussen onze ervaringen en gevoelens, onze levensgeschiedenis en Gods hand. God spreekt God laat Zich vooral kennen in wat Hij zegt. Hij spreekt nog steeds tot ons in wat Hij vroeger heeft gesproken. Hij heeft Zich in de loop van de geschiedenis geopenbaard aan mensen, tot hun verbazing en soms tot hun verbijstering. Hij kwam het leven binnen van mensen als Abraham, Mozes, David, Jesaja, Matte眉s, Paulus en veel andere profeten en apostelen. Zij zijn getuige geweest van Gods stem en zijn er diep door aangeraakt. Uiteindelijk heeft God Zich uitgesproken in zijn Zoon (Hebr. 1:1v). In Jezus Christus leren we God volledig kennen. Onder de leiding van de Heilige Geest is de openbaring van God door de eeuwen heen opgeschreven. De verzameling boeken die zo is ontstaan noemen wij de Bijbel. In de Bijbel ontmoeten we God zoals Hij werkelijk is, hoewel we Hem ten diepste niet kunnen begrijpen. We kunnen Hem loven en tot Hem bidden, of over Hem nadenken. Maar God is veel groter 9


dan wij met ons verstand of gevoel kunnen bevatten. Naarmate Hij Zich meer laat kennen, zal het ontzag voor Hem groeien. Dit boekje is een handreiking voor luisterend leven, leven met een open oor voor wat God tot ons te zeggen heeft. Dit wordt in elk hoofdstuk op twee manieren uitgewerkt: eerst voor persoonlijke overdenking en daarna voor een bijbelkring. Deze twee delen vullen elkaar aan. Het persoonlijk luisteren vormt een goede voorbereiding op de bijbelkring. Omgekeerd zal bij de kringstudie ieders persoonlijke voorbereiding meeklinken, zonder dat alles wat ieder in zijn of haar ‘stille tijd’ ontdekt heeft uitvoerig besproken wordt. Persoonlijk luisteren Elk hoofdstuk begint met een paar gedeelten voor persoonlijke ‘stille tijd’, dat is een afgezonderde tijd op een stille plek om God te laten spreken door zijn Woord, om te bidden en na te denken. Het is niet altijd eenvoudig om los te komen van de dagelijkse beslommeringen, om de stroom van gedachten in te dammen. Gebedshouding Het gebed is niet het gemakkelijkste onderdeel van de ‘stille tijd’. Vaak worden onze gedachten afgeleid. Een goede lichaamshouding bevordert de concentratie: rustig zitten of staan, eventueel de handen gevouwen. Open handen, met de handpalmen naar boven zijn een teken van afhankelijkheid en verwachting. Het is goed om van tevoren kort over ons gebed na te denken. Waarvoor willen we danken of bidden? Een goed middel om geconcentreerd te bidden, is het gebed opschrijven. De eeuwen door hebben mensen dit gedaan. We kunnen nog steeds veel van hen leren. Elk stil moment van Woord en gebed is een stukje rust in de drukte van de week, een oase in de wildernis van verantwoordelijkheden 10


die soms zwaar op ons drukken. Er wordt tijd uitgetrokken om na te denken over het leven, om te horen wat God van ons vraagt, om te belijden wat scheefgetrokken is in ons bestaan. Het is goed om iets van wat we beluisteren en belijden op te schrijven. Augustinus, die leefde rond het jaar 400, heeft al schrijvend zijn omgang met God onder woorden gebracht. Daaruit zijn de Belijdenissen voortgekomen, die tot op de dag van vandaag voor veel mensen een bron van troost zijn. Voor elk meditatief moment worden enkele aanwijzingen gegeven. Voor elke aangegeven ‘dag’ van het eerste deel van een bijbelstudie kun je een half uur of drie kwartier uittrekken, en dat bijvoorbeeld driemaal per week. Of je kunt gedurende een week dagelijks aandacht geven aan één van de vragen of gebedspunten behorende bij één dag. Het is belangrijk om een goed plan te ontwikkelen met vaste momenten in de week en je er dan ook aan te houden. De meditatieve momenten vormen de stille, persoonlijke voorbereiding op het samen luisteren in de kring. Overdenking en studie sluiten op elkaar aan. Persoonlijke overdenking effent de weg naar meer intensieve studie. In beide wil God zijn stem laten horen. De gezamenlijke studie hóeft niet te volgen op de persoonlijke meditatie, maar dit is wel aan te bevelen. Leren mediteren Mediteren, overdenken, betekent dat we onze gedachten laten gaan over een woord of een stukje tekst. Associaties worden opgeroepen; beelden, gevoelens, situaties in ons leven. Hebben we er moeite mee? Worden we er blij van? Hoe klinkt Gods stem erin door? * mediteren over een woord of een stukje tekst Laten we als voorbeeld nemen een zin uit Rechters 13:20vv, waar Simsons ouders meemaken, dat het altaar dat ze hebben gebouwd in vlammen opgaat en dat de boodschapper in die vlammen ten hemel vaart. Simsons vader roept uit: ‘We hebben God gezien. Dat wordt onze 11


dood…’ Probeer je in de situatie in te leven en te bedenken hoe jij zou reageren als je iets van Gods ontzagwekkende grootheid zou ervaren. Denk eerst eens na wat voor associaties je hebt bij ‘vuur’. Maakt vuur je bang? Onder welke omstandigheden? Herinneren vlammen jou aan Gods aanwezigheid? Zou je net als Simsons ouders ook zo schrikken? Waarvoor? Of juist niet? En waarom dan niet? Enzovoort. * mediteren door vragen te stellen over een groter gedeelte We kunnen ook mediteren door onszelf vragen te stellen bij een bijbelgedeelte. Bijvoorbeeld: hoe komt God in dit gedeelte naar voren? Of: welke gedachten en gevoelens van de schrijver kan ik ook op mezelf toepassen? In elk bijbelgedeelte kunnen we als het ware God ontmoeten en twee dingen aan Hem vragen: ‘Wie bent U?’ en ‘Wat wilt U dat ik doen zal?’ (vragen die Saulus van Tarsen uitbrengt als hij onderweg naar Damascus de stem van Jezus hoort, Hand. 9:3-6.) * schrijvenderwijs bidden of zingen Een andere vorm van mediteren is een stukje tekst in eigen woorden opschrijven. Zo kunnen we een gedeelte uit de Bijbel gebruiken om onze gedachten en gevoelens voor God neer te leggen. Door te schrijven kunnen we ook bidden of zingen! Samen luisteren In het tweede deel van elke studie wordt een handvat gegeven voor het samen luisteren naar het Woord van God, in het verband van een bijbelstudiekring. Een verhaal of een stukje bezinning vormt de introductie. De aantekeningen bij de verzen helpen bij de voorbereiding van de kringstudie en de vragen dienen om het gesprek op gang te brengen. In het luisteren naar de Bijbel en naar elkaars inzichten ontdekken we de stem van God. 12


De vragen zijn in twee groepen ingedeeld onder de kopjes luisteren naar de tekst en luisteren en horen. Bij de eerste reeks van vragen gaat het vooral om een grondig lezen van de tekst. Begrijpen we wat er gezegd wordt? Wat is de boodschap van het gedeelte? Wat heeft de schrijver, en daarachter, wat heeft de Heilige Geest er in díe omstandigheden mee willen zeggen? Bij de tweede groep vragen maken we de vertaalslag naar vandaag. Wat is de blijvende betekenis van dit gedeelte? Wat is de relevantie voor ons leven? Wat zou het effect van deze bijbelstudie kunnen zijn op onze beleving, ons denken, spreken en handelen? Het zal duidelijk zijn dat er op veel vragen meer dan één antwoord mogelijk is, afhankelijk van de persoonlijke omstandigheden. Het gaat – zeker bij de tweede reeks van vragen – dan ook niet om het vinden van het ‘juiste’ antwoord, maar om het uitwisselen van gedachten om elkaar te helpen groeien in geloof en gehoorzaamheid. De vragen willen stimuleren tot zelfstandig bijbelonderzoek en tot een goed gesprek rondom de Bijbel. Zie voor meer aanwijzingen bij het lezen en bestuderen van de Bijbel in kringverband: Niek Tramper, Het Woord in ons midden. In de werkplaats van de Heilige Geest De studies zijn ook geschikt als voorbereiding op een preek, een meditatie of een bijbelstudie voor een grote groep. Al mediterend en studerend komt de voorganger de werkplaats van de Heilige Geest binnen en vindt het nodige gereedschap om zich voor te bereiden op de verkondiging. Want zelf intens luisteren gaat vooraf aan het spreken.

13


II Inleiding op het bijbelboek Rechters

Het boek Rechters beschrijft samen met de boeken Jozua en Samuël de intocht en inbezitneming van het land Kanaän door het volk Israël. De tocht naar het beloofde land is begonnen door Abraham (Gen. 12), die opdracht krijgt zijn eigen vaderland en moedergrond en huisreligie, dat wil zeggen al zijn eigen zekerheden, achter zich te laten. De Heer zal hem de weg wijzen naar een land waar het leven goed is. Een plek van zegen, voor Abraham en zijn nageslacht en in hen voor alle volken tot aan de uiteinden van de aarde. Vrede op aarde. Izaäk en Jakob dragen die belofte van zegen verder, tot die lijkt dood te lopen in de slavernij van Egypte. Maar door zijn dienaar Mozes geeft de Heer bevrijding. Door de woestijn heen leidt Mozes de Israëlieten naar het beloofde land. Jozua, die Mozes opvolgt als leider van de Israëlieten, gaat het volk voor bij het in bezit nemen van het beloofde land Kanaän. Geen nieuwe leider In Kanaän wonen echter al mensen. Kanaänieten, maar ook onder meer Amorieten, Hetieten en Jebusieten. Deze volken maakten niet zonder slag of stoot ruimte vrij voor de Israëlieten. Ze verzetten zich tegen die nieuwkomers te vuur en te zwaard. Vergeefs, want de Heer schonk zijn volk de overwinning. Het land werd onder de stammen van Israël verdeeld. Lees Jozua 24:1-15 voor een samenvatting van de geschiedenis tot dat moment, gegeven door de Heer zelf. Als Jozua sterft en ook zijn generatiegenoten die met hem leiding hadden gegeven aan de Israëlieten, staat er geen nieuwe leider op. Dat zou ook niet nodig moeten zijn, aangezien het volk de leefregels van de Heer kende, zodat een gelukkig leven mogelijk zou moeten zijn. Jozua had echter al voorspeld dat de Israëlieten zich zouden gaan misdragen voor Gods aangezicht (Joz. 24:1920). 14


Vast patroon En zo gebeurt, vertelt het boek Rechters: De Israëlieten begonnen te doen wat slecht is in de ogen van de Heer: ze gingen de Baäls dienen. Ze keerden de Heer de rug toe, de God van hun voorouders, die hen uit Egypte had geleid, en begonnen achter andere goden aan te lopen die werden vereerd door de volken waartussen ze woonden. Door voor die vreemde goden te buigen krenkten ze de Heer. Ze keerden hem de rug toe om Baäl en de Astartes te dienen. (2:11-13) Dan verlopen de gebeurtenissen volgens een vast patroon: Toen ontstak de Heer in woede tegen de Israëlieten. Hij leverde hen uit aan roversbenden en aan de hen omringende vijanden, zodat ze daartegen geen stand meer hielden. (…) Dan liet de Heer een rechter optreden om het volk te leiden en het te bevrijden van de roversbenden. Maar ook naar hun rechters luisterden ze niet; ze gaven zich af met andere goden en bogen zich voor hen neer. (…) Steeds wanneer de Heer een rechter liet optreden, stond hij die bij. Want wanneer het volk zuchtte onder het juk van onderdrukkers, kreeg de Heer medelijden en verloste hij hen van hun vijanden zolang die rechter leefde. Maar wanneer de rechter dan stierf, verviel het volk van kwaad tot erger. Meer nog dan hun voorouders liepen ze achter andere goden aan om die te dienen en bogen ze zich voor hen neer. Ze weigerden hardnekkig hun kwalijke praktijken op te geven. (2:14-19) Geweld De gebeurtenissen zijn niet zelden ruig, op het weerzinwekkende af, althans voor onze beschaafde oren. Wat te denken van Jaël, een vrouw die bescherming biedt aan de Kanaänitische en dus vijandige legeraanvoerder Sisera. Als hij slaapt, slaat ze een tentharing door zijn hoofd en levert hem dood over aan rechter Barak (2:17-23). Of een andere rechter, Jefta, die de Heer belooft dat hij na de overwinning het eerste dat hem uit zijn huis tegemoet zou komen als offer aan de Heer zou brengen. De goede man dacht waarschijnlijk aan een kip of een varken of een ander rond zijn huis lopend beest. Maar de eerste die hij 15


tegenkwam was zijn eigen dochter. Zo moest hij dus zijn eigen dochter offeren! En dan Simson zelf, die tekeer gaat tegen de Filistijnen met als dieptepunt de actie met de vossen in 15:1-15. Simson vangt ze, bindt ze met de staarten aan elkaar met daartussen een brandende fakkel en jaagt de dieren het staande koren in. Gruwelijk. Het is al helemaal ingewikkeld als deze dingen in de naam van God plaatsvinden, zelfs onderdeel lijken te zijn van zijn plan. Voor ons moderne gelovigen is dat lastig mee te maken, die betrokkenheid van God, die toch liefde is, op dergelijke gewelddadige gebeurtenissen. Verderop in deze bijbelstudie komen we daarop terug. Strijd om het land Naast de cirkelgang van de gebeurtenissen zoals hierboven getekend, wordt in de rechterverhalen een thematiek aangesneden die tot op de dag van vandaag actueel is in de streken waar de verhalen zich afspelen: de strijd om het land. De Israëlieten is dat land via Abraham, Izaäk en Jacob beloofd van godswege. Het zal de plek worden van waaruit Hij vrede op aarde brengt. Door Israël, het volk waarmee de Heer zich verbond, waaraan Hij zijn goede wil bekend maakte om het tot een zegen te laten zijn voor alle volken. Maar in dat land wonen al eeuwenlang mensen van andere volken. Juridisch gezien hebben die de eerste rechten van dat land. En dus hebben ze het recht zich te verdedigen tegen indringers uit de woestijn, zoals het volk Israël. In geloofsperspectief is er echter ook iets anders aan de hand. De Heer plaatst de volken in Kanaän door de aanwezigheid van de Israëlieten voor de keuze: buigen voor dat wonderlijke woestijnvolkje dat de Heer koos om zijn reddingsplan voor hemel en aarde mee uit te voeren, of zich verzetten. Het laatste zal hun val betekenen, het eerste het begin van een nieuw leven. Niet van deze wereld Intussen is gebleken dat het zo niet werkt. De volken bogen niet en, erger nog, de Israëlieten wendden zich steeds weer tot de goden van deze volken. Slechts een minderheid bleef de Heer en 16


zijn beloften en geboden trouw. Dat leidde tot deportatie van het Joodse volk uit Palestina. Weg van het beloofde land, weg van de plek waar de Heer bij hen woonde in de tempel. De ‘oude’ mens faalde. Toen greep God in, de hemel opende zich en de ‘nieuwe’ mens werd geboren uit de kracht van God en het geloofsvertrouwen van Maria: Jezus Christus, de Messias. Hij zei: ‘mijn rijk is niet van deze wereld’. Hij zag af van alle aanspraken op leven, land, rijkdom, veiligheid en andere zekerheden. Hij ging de weg van het offer en baande zo de weg uit zonde, schuld, lijden en dood naar verzoening en nieuw leven. Een leven dat niet meer aan één plaats of land of taal is gebonden, maar overal op aarde genoten kan worden in geloof. Het bijzondere is dat de strijd om het land toch voortduurt in Palestina. Tussen Israël en de Palestijnen. De strijd om het land waar beide volken zeggen recht op te hebben. De plaats waar God verzoening bracht door het kruis van Christus is wel de minst verzoenlijke plaats op aarde geworden. Historiciteit Het gaat in de verhalen over de rechters om geschiedenis, historische gebeurtenissen. Bijbelse geschiedschrijving heeft echter op geen enkele wijze de pretenties van de geschiedenis als wetenschap van na de Verlichting. Daarbij gaat het om waarheidsvinding, om nauwgezette reconstructie van gebeurtenissen uit het verleden, aan de hand van bronnen. De bijbelse geschiedschrijving echter is altijd verkondiging. Daarbij gaat het de bijbelschrijvers er niet om exact te vertellen wat er daar en toen is gebeurd, maar om Gods hand in het geheel van gebeurtenissen te laten zien. Daarover werden de verhalen van vader op zoon doorverteld, eeuwenlang, voor ze eindelijk op schrift werden gesteld. Het is niet ondenkbaar dat sommige verhalen als ‘gelijkenisgeschiedenis’ dienst deden. Verhalen met een historische achtergrond, maar zo gemodelleerd, dat ze leerzaam werden voor het nageslacht. Jezus maakte veelvuldig gebruik van dergelijke verhalen. Denk bijvoorbeeld aan de gelijkenis van de barmhartige Samaritaan. Het historische gegeven van de onveilige weg van 17


Jeruzalem naar Jericho en de achtergestelde positie van de Samaritanen gebruikt Jezus om een leerzaam en ontdekkend verhaal over naastenliefde te vertellen. Die functie kunnen sommige verhalen uit het Oude Testament ook hebben. Wellicht ook de verhalen over de Rechters, zoals Simson. Simson Simson is de laatste rechter in het gelijknamige bijbelboek (Re. 13 t/m 16). En tegelijk ook de bekendste. Zijn verhaal spreekt nog altijd tot de verbeelding en inspireerde kunstenaars zoals de schilder Rembrandt en de componist Händel. Begrijpelijk, want de geschiedenis van Simson heeft alles in zich om een breed publiek aan te spreken: liefde, geweld, spanning en het bovennatuurlijke. Tegelijk is het voor gelovige oren een weerbarstig verhaal. Wat moeten we met het gegeven dat God deze spierbundel met zijn korte lontje inzet als rechter, als rechtzetter die namens Hem orde op zaken moet stellen en Israël weer vrede moet geven? Hoe is het ooit te vatten dat God lijkt mee te gaan met Simsons wraakzucht (14:5 en 19; 15:14)? Nog vreemder wordt het als we overeenkomsten gaan zien tussen redder Simson en onze verlosser de Heer Jezus. Het geboorteverhaal van Simson lijkt zo sterk op dat van Jezus, dat het geen toeval meer kan zijn. Maar ook Simsons dood vertoont parallellen met het lijden en sterven van Jezus. Voor Simson lijkt maar één ding belangrijk: vrouwen. Voor de liefde en de lust gaat Simson door het vuur. Op hem is van toepassing wat in Hooglied gezongen wordt: ‘Sterk als de dood is de liefde’ (Hoogl. 8:6). De brandende liefde waarmee Simson door het leven gaat maakt hem sterk, maar tegelijk ook kwetsbaar. Natuurlijk is het een vrouw die Simson het geheim van zijn leven ontfutselt en hem zo van zijn kracht berooft. Maar Simson is de geschiedenis van een man met een missie, terwijl hij zich daar zelf nauwelijks van bewust lijkt te zijn.

18


In het boek Rechters staat het verhaal van Simson op zichzelf. We hebben ervoor gekozen alleen deze geschiedenis te laten oplichten. We zullen er onze handen vol aan hebben.

19

Rechters  

Een inkijkexemplaar

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you