Issuu on Google+

c u lt u u r, ge s c h i e d e n is e n t a al va n g ro n in ge n - n r. 3 2 0 13


3

4

5

6

7

colofon Oplage: 2.500 Redactie: Eddy de Jonge, Harma Rozema-Woldhuis Vaste medewerkers: Albert Buursma, correspondent Stad en Lande Bettie Jongejan, correspondent OVCG

Lutje FEITH is een gezamenlijke uitgave van het Huis van de Groninger Cultuur, het Regionaal Historisch Centrum Groninger Archieven,

Jona van Keulen, correspondent RHC Groninger Archieven Henk Scholte, correspondent Huis van de Groninger Cultuur Sebastiaan Vos, correspondent GAVA

het Gronings AudioVisueel Archief, het Oorlogs- en Verzetscentrum Groningen en de cultuurhistorische vereniging Stad en Lande.

Aan dit nummer werkten mee: René Duursma, Gino Huiskes, Anita Selen-Boonstra

Cascadeplein 4 is de gezamenlijke voordeur. In Cascadeplein 4 wordt onderzoek over de Groninger geschiedenis en de Groninger cultuur gepresenteerd door middel van tentoonstellingen, publica-

Ontwerp: Richard Bos, Wergea Fotografie: Jan Glas, Marij Kloosterhof, Truus de Witte Druk: Koninklijke Van Gorcum BV, Assen

ties en publieksinformatie. Afbeelding omslag Voorkant: foto Marij Kloosterhof, uitsnede Achterkant: Westerwolde: Landarbeiders oogsten vlas nabij Bellingwolde, periode 1915-1930, uitsnede foto,

INHOUD

collectie RHC Groninger Archieven, 818-19316

3. Groninger Archieven hebben nieuw depot nodig!

Contact:

door Jona van Keulen

4. Stad en Lande

door Gino Huiskes

5. Nieuw project van het Huis van de Groninger Cultuur: Streektoalmeziek

door Eddy de Jonge

ISSN: 2214-2258

Redactie Lutje FEITH Cascadeplein 4, 9726 AD Groningen Postbus 30040, 9700 RM Groningen Telefoon: 050-5992000 E-mail: lutjefeith@groningerarchieven.nl www.huisvandegroningercultuur.nl www.groningerarchieven.nl www.gava.nl www.ovcg.nl www.stad-lande.nl

6. “Hij is eindelijk thuisgekomen”

door Bettie Jongejan en Anita Selen-Boonstra

Auteursrecht is voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden openbaar gemaakt of verveelvoudigd zonder vooraf-

7. Dorpsfilms online

door René Duursma

gaande schriftelijke toestemming van de redactie. De redactie behoudt zich het recht voor (ingezonden) stukken in te korten, aan te passen of niet te plaatsen. Ingezonden brieven vallen niet onder verantwoordelijkheid van de redactie.

2

lutje

Feith


Groninger Archieven hebben nieuw depot nodig! Nee, het is niet zo dat het hulpdepot van de Groninger Archieven in Hoogkerk, dat net vier jaar geleden geopend is, al weer vol is. Natuurlijk blijft onze ‘papieren’ collectie nog steeds groeien, maar het gaat hier om een ander soort depot, een e-depot: een elektronisch (digitaal) depot. 

door Jona van Keulen

De Groninger Archieven scannen zelf stukken om op het internet beschikbaar te stellen, voor bijvoorbeeld de website www.beeldbankgroningen.nl, www.groningerarchieven.nl of www. allegroningers.nl en natuurlijk worden die scans goed bewaard. Maar wat moet er gebeuren, als gemeentelijke en rijksdiensten nieuwe digitaal ge-

Albert Beuse, Eddy de Jonge en Jaap Jan Hoogstins, foto Marij Kloosterhof

vormde archieven aan ons overdragen? Want net als bij de papieren ar-

digitale origineel in het e-depot en dat

er ook, die keken naar Personeel en

chieven moeten ook de digitale goed

moet onveranderd bewaard blijven.

Organisatie en naar Metagegevens.

worden opgeborgen en beschikbaar

Het e-depot verzorgt voor de bezoe-

gesteld aan het publiek.

ker een (tijdelijke) raadpleegkopie op

Eddy de Jonge, directeur, was lid van

het scherm en die moet precies over-

de stuurgroep. “Als Groninger Archie-

eenstemmen met het digitale archief.”

ven verwachten wij rond 2015 de eer-

Om dat uit te werken is er landelijk een project opgezet om te komen tot een

ste digitale archieven over te nemen.

‘rijks e-depot’. Onder leiding van het

Jaap Jan Hoogstins, applicatiebeheer-

Momenteel is het wettelijk zo geregeld,

Nationaal Archief ging de landelijke

der, was lid van de werkgroep Architec-

dat overheidsarchieven na 20 jaar be-

Werkgroep Voorbereiding Implemen-

tuur. “Die groep keek naar de manier

schikbaar komen voor het publiek. Er

tatie e-depot aan de slag. Vanuit de

waarop de diverse systemen die door

zijn plannen om de Archiefwet te ver-

Groninger Archieven werkten daar drie

de archiefinstellingen worden gebruikt

anderen, zodat na de invoering van het

mensen aan mee.

en voor e-depot belangrijk zijn, kun-

e-depot de stukken die openbaar zijn

nen worden gekoppeld. Om het te ver-

direct kunnen worden aangeboden.

Albert Beuse, hoofd studiezaal en in-

talen naar de situatie van de bezoeker:

Daarmee verbeteren wij de service aan

lichtingen, keek met de werkgroep

hoe werkt e-depot samen met bijvoor-

gebruikers aanzienlijk. Mogelijk gaan we

Werkprocessen naar de gang van za-

beeld MaisFlexis, het systeem, waarin

dit verder organiseren met de gemeente

ken voor papieren archieven en de

onze archieven beschreven staan en

Groningen, want ook die wil veel meer

procedures die nu gelden en naar de

waarin op onze website gezocht kan

digitale informatie beschikbaar stellen,

vertaling daarvan voor digitale aan-

worden? Als archieven bestaan uit pa-

zodat de burgers daar snel en zo goed

winsten. Albert vond het belangrijk om

pieren én digitale onderdelen, moeten

mogelijk van kunnen profiteren.”

hieraan mee te werken, omdat e-depot

we zorgen, dat de samenhang tussen

niet alleen gaat over het beheer van ar-

die onderdelen blijft bestaan, en voor

Meer weten? Op het WVI-blog vindt u

chief, maar ook over dienstverlening.

de bezoeker duidelijk is.”

alle producten van de werkgroepen en

“Nu bekijken mensen het originele stuk

nog veel meer informatie over de weg

of een door ons gemaakte reproduc-

Naast deze werkgroepen voor Ar-

naar een gezamenlijk e-depot: http://

tie (fotokopie of scan). Straks blijft het

chitectuur en Werkprocessen waren

duurzaamtoegankelijk.blogspot.nl

lutje

Feith 

3


Stad en Lande en de Dag van de Groninger Geschiedenis Op zaterdag 5 oktober is het voor de 27e keer dat de

de hand van musicus Kees Steketee; uitvoerenden zijn het

Dag van de Groninger Geschiedenis wordt georganiseerd.

vocaal kwintet Sequens en het IVAK-koperkwintet. Kees

Thema dit jaar is vorst en volk.

Steketee begeleidt op de piano. De voorstelling maakt deel

door Gino Huiskes

uit van een reeks muziek- en theateractiviteiten die tussen De vereniging Stad en Lande nam in 1986 het initiatief voor

november 2013 en juni 2014 plaatsvinden in het kader van

een ‘contactmiddag voor historische verenigingen’. In de

200 jaar Beleg en Ontzet van Delfzijl. Voor meer informatie:

loop der jaren is de Dag op allerlei plaatsen in de provincie

www.ivak.net/projecten/.

Groningen gehouden. Stad en Lande werkte daarbij steeds meer samen met plaatselijke historische verenigingen, mu-

Ook staat een lezingenreeks op het programma. Stad en

sea en andere instellingen. Dat heeft er toe geleid dat de

Lande zal samen met IVAK de Cultuurfabriek, de Neder-

Dag van de Groninger Geschiedenis sinds 1997 een vast on-

landse Genealogische Vereniging afdeling Groningen en de

derkomen heeft in het gebouw van de Groninger Archieven

Groninger Archieven in het voorjaar van 2014 enkele van

aan het Cascadeplein in Groningen. Partners bij de orga-

deze Napoleon-lezingen programmeren.

nisatie zijn nu Stad en Lande, de Groninger Archieven, het Huis van de Groninger Cultuur, het Groninger Museum, het

Tijdens de Dag van de Groninger Geschiedenis zal

Noordelijk Scheepvaartmuseum, het GAVA en Biblionet.

Matthijs Lok, docent moderne Europese geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam, alvast een korte lezing

De aantrekkelijke mix van theater, muziek, informatie, le-

houden over zijn boek Windvanen. Hij beschrijft daarin

zingen en tentoonstellingen heeft er voor gezorgd dat het

de continuïteit van de besturen onder het Keizerrijk van

aantal bezoekers sinds 1986 is gegroeid van 75 tot 2.500 in

Napoleon en het nieuwe Koninkrijk der Nederlanden: vaak

2012.

dienden dezelfde personen beide heren.

Samenwerking met IVAK de Cultuur­fabriek Tijdens de Dag van de Groninger Geschiedenis kan het

Samenwerking met NGV en Groninger Archieven: Najaarslezingen

publiek genieten van de mini-opera Het mysterie van

In samenwerking met de NGV afdeling Groningen en de

Geefsweer en deszelves explicatie. De opera vormt een

Groninger Archieven organiseert Stad en Lande een aantal

voorproefje van de theatervoorstelling De moorden van

interessante lezingen dit najaar.

Geefsweer, die IVAK de Cultuurfabriek in de eerste helft van Op 16 oktober 2013 bespreekt historicus dr. Jan Willem

2014 op de planken brengt.

Veluwenkamp het gebruik van de 18e-eeuwse Deense In Het mysterie van Geefsweer en deszelves explicatie

Sonttolregisters voor historisch onderzoek. Deze registers

wordt de geheimzinnige manier bezongen waarop de jonge

zijn sinds 2012 digitaal te raadplegen dankzij een samen-

Derk Jans uit Geefsweer ontsnapt aan de moordzucht van

werkingsproject van de universiteiten van Groningen en Ko-

een Franse groep soldaten. Compositie en libretto zijn van

penhagen en het Fries historisch en letterkundig centrum Tresoar.

Stad en Lande wil samen

het werk van de vereniging

Op 6 november 2013 zal prof.dr. Klaas van Berkel spreken

met de diverse partners de

is de steun van de leden

over de rol van Thorbecke bij het steunen van de Groninger

geschiedenis van Stad en

onontbeerlijk: nieuwe le-

Universiteit in het midden van de 19e eeuw. De lezing is een

Ommeland aantrekkelijk

den zijn van harte welkom!

aanloop naar de viering van het 400-jarig bestaan van de

presenteren voor een breed

Voor meer informatie:

RUG in 2014.

publiek. Leden ontvangen

www.stad-lande.nl.

vier keer per jaar het blad

Op 11 december 2013 spreekt dr. Jonn van Zuthem over zijn

Stad en Lande en een exem-

boek Harde Grond. Kerkelijke verhoudingen in Groningen

plaar van het Historisch

1813 – 1945. Dit boek verscheen in 2012 in de Groninger

Jaarboek Groningen. Voor

Historische Reeks.

4

lutje

Feith


Nieuw project van het Huis van de Groninger Cultuur:

Streektoalmeziek Het Huis van de Groninger Cultuur start dit najaar met een nieuw muziek­ project. Onder de noemer ‘Grunneger meziek’ komt er een digitaal platform met onder meer een overzicht van alle muzikanten die gebruik maken van Groningstalige muziek. 

door Eddy de Jonge

Over Groninger schrijvers en dichters

Internet maakt het mogelijk

is alles goed gedocumenteerd door de

informatie zoveel mogelijk bij elkaar

Stichting Grunneger Toal en de Stich-

te brengen op een overzichtelijke

ting t Grunneger Bouk. Dat is niet zo bij

weblocatie. De nieuwe webplek voor

het muzikantenvolk. Ze hebben weinig

de Grunneger meziek staat in nauwe

contact met elkaar en komen elkaar zo

verbinding met Webloug, hét weblog

nu en dan tegen bij optredens. Muziek

met een overzicht van alle activitei-

speelt daarentegen een belangrijke en

ten over alles wat met het Gronings te

verbindende rol bij het instandhouden

maken heeft. Er wordt op de nieuwe

en verspreiden van het Gronings. Bij

muzieksite niet alleen informatie over

de meeste Groningstalige activiteiten

muziek gepresenteerd, de site krijgt

staat muziek op het programma. Re-

ook een forumfunctie en muzikanten

gionale muziek heeft een grote pro-

kunnen eigen informatie en materiaal

motionele waarde voor het Gronings.

inbrengen.

Denk maar aan de landelijke belang-

Voor de totstandkoming van het

stelling voor Ede Staal of de successen

‘Grunneger meziekarchief’ wordt ge-

van De Bende van Baflo Bill. Liefheb-

bruikgemaakt

bers van bepaalde muziekrichtingen

Groningen waar het Huis al jarenlang

kunnen door hun muziekvoorkeur ook

mee samenwerkt.

van

het

om de

Poparchief Arnold Veeman, foto Marij Kloosterhof

in aanraking komen met streektaal. In allerlei genres wordt het Gronings tegenwoordig gebruikt: jazz, folk, country,

pop,

rap, hiphop enz.

In januari 2014

Grunneger meziekdoagen. De me-

organiseert het

ziekdoagen worden één of twee keer

Huis de eerste

per jaar gehouden. Natuurlijk zijn er op

editie van de

die dag veel muziekoptredens, maar er is ook aandacht voor inhoudelijke thema’s, bijvoorbeeld over het schrijven

Wat Aans,

van liedteksten en over de samenwer-

foto Jan Glas

king van dichters en muzikanten. Lotte Kleijssen zet het digitale project op poten en is bezig om zoveel mogelijk informatie bij elkaar te brengen. Ze hoopt dat ze extra informatie uit het ‘veld’ krijgt. Belangstellenden kunnen contact met haar opnemen via lottekleijssen@gmail.com. 

lutje

Feith 

5


“Hij is eindelijk thuisgekomen” Na maanden voorbereiding vonden op dinsdag 9 juli de struikelsteenleg-

De Ordnungspolizei schoot landarbei-

gingen plaats ter nagedachtenis van 14 Groninger slachtoffers van de April-

der Harm Wessels uit Onstwedde op

Meistakingen in 1943. De struikelstenen zijn door de Duitse kunstenaar Gunter

de vlucht dood.

Demnig ontworpen. Op de herdenkingssteentjes van tien bij tien centimeter is een messing plaatje bevestigd met daarop informatie over het slachtoffer. De

De laatste steenlegging was voor

struikelstenen werden gelegd voor de woningen waar de omgekomen perso-

Grietje Dekker in Musselkanaal. Zij was

nen het laatst hebben gewoond. 

op de dag van haar dood tragisch ge-

door Bettie Jongejan en Anita Selen-Boonstra

noeg net verloofd met Willie Camijn. Voor student Will van Rossum uit Gro-

Simon Frankruijter uit Groningen om

Voor de nabestaanden was het een

ningen werd de eerste steen gelegd.

het leven. Hij liet zes kinderen achter. In

waardevol, maar ook emotioneel sa-

Hij werd gearresteerd op verdenking

hetzelfde kamp stierf boer Ate Faber uit

menzijn. “Hij is weer thuisgekomen”,

van verboden wapenbezit. Hij werd

Hoogkerk. Hij kreeg 15 jaar ‘tuchthuis’

was een veelgehoorde opmerking.

gefusilleerd op het terrein van de stro-

(concentratiekamp), omdat hij geen

In navolging van het initiatief van OVCG

kartonfabriek Beukema in Hoogezand.

melk had geleverd.

Zijn lichaam verdween spoorloos. Rienold Terpstra uit Doezum kwam Graanhandelaar Gerrit van der Werf

voor het vuurpeloton. Hij hield samen

werd op 13 juli 1943 in Bedum gearres-

met anderen een melkwagen tegen die

teerd voor het verspreiden van ‘oprui-

op weg was naar de melkfabriek.

ende’ pamfletten. Hij stierf bijna twee jaar later in Büdelsdorf. Landarbeider

Obbe Leininga uit Sappemeer stierf

Berend Vriezema uit Bedum werd ook

nadat een Duitser het vuur opende op

op transport gezet. Hij liet een zwan-

een groep mensen.

gere vrouw en drie kinderen achter. Egbert Thoma uit Woudbloem werd Marten Woudstra ligt begraven in een

gearresteerd, omdat hij een van de sta-

massagraf in het concentratiekamp

kingsleiders van de aardappelmeelfa-

Dachau. De Groninger melkbezorger

briek zou zijn. Ook hij kreeg de kogel.

De struikelsteen voor stakingsslachtoffer en fabrieksarbeider Egbert Thoma bij zijn voormalig woonadres Scharmer AE 17 in Woudbloem op 9 juli 2013. Foto Truus de Witte

weigerde zijn werk weer op te pakken. In Dachau kwam ook melkbezorger

De broers Hermanus en Eisso Kleef-

zijn ook andere comités in de provincie

man uit Scharmer en Woudbloem

van plan om stenen te leggen. Er is al

werden op 3 mei 1943 allebei geëxe-

een werkgroep ‘Struikelstenen Schil-

cuteerd. Ze werkten op de aardappel-

dersbuurt Groningen’ opgericht even-

meelfabriek ‘De Woudbloem’.

als het ‘comité Stolpersteine gemeente Stadskanaal’. Ook overweegt het Her-

Paulinus Nieuwold uit Kolham werd

denkingscomité Bedum om struikel-

midden in de nacht uit bed gehaald en

stenen te leggen voor de slachtoffers

gefusilleerd. Hij werkte op scheeps-

van de razzia van 1944 in het dorp.

werf Bodewes in Waterhuizen en was in staking gegaan. Cees Leinenga overhandigt kunstenaar Gunter Demnig de steen voor zijn omgekomen familielid Obbe Leininga aan de Kleinemeersterstraat 12 in Sappemeer op 9 juli 2013. Foto Truus de Witte

6

Documentairemakers Cees Stolk en Liefke Knol werken in opdracht van het Museumhuis Groningen aan een documentaire over de slachtoffers van de April-Meistakingen.

lutje

Feith


Still uit AV0301

Still uit AV2069

Dorpsfilms online Het GAVA heeft bijna negentig dorpsfilms in de collectie. Deze films laten een

Na de jaren ‘60

beeld zien van dorpen tussen de jaren 1938 en 1985. Dat beeld is er niet een

Na de jaren ’60 werden dorpsfilms

van krimp, maar van een bloeiende dorpseconomie. 

door René Duursma

nog wel gemaakt, vaak met geluid en in kleur, maar het was minder bijzonder. Mensen hadden televisie, de mid-

Adolfs

van Stadskanaal en Winschoten. Hier

denstand had minder geld over voor

De meerderheid van deze films is ge-

zien we vooral de winkeliers en on-

dergelijke films en filmmakers gingen

maakt door de Deventer ondernemer

dernemers aan het werk. Soms door

zich richten op andere onderwerpen.

J. Adolfs, vaak in opdracht van sport-

middel van acteurs, zoals in Winscho-

Het Winschoter Stadsjournaal en Film-

en muziekverenigingen. Hij maakte

ten het geval was in de Moushorn film

groep Dubbel 8 (Veendam) vormden

dorpsfilms door het hele land volgens

(1939). Bijzonder is dat op deze film

hierop een uitzondering. Het waren

een vaste formule.

Zo zit er vrijwel

nog veel Joodse mensen te zien zijn.

semiprofessionele

altijd een grapje in met achteruit ge-

Per stoomtrein arriveren twee mannen,

ambitie en hart voor de streek waarin

draaide film, en aan het eind volgt

een lange en een korte, met opplak-

ze woonden. Zij gingen periodieken

een optocht van diverse verenigingen

snor en schmink, die ons al grappend

maken waarin te zien was wat het jaar

en bedrijven in het dorp. Ook filmde

en stuntelend laten zien wat er in Win-

bracht. Deze werden nog lang met veel

hij scholen, met leerlingen die op het

schoten allemaal te koop is.

succes vertoond aan lokaal publiek.

filmmakers

met

schoolplein haasje-over deden. Tussendoor probeerde hij zoveel moge-

Met hetzelfde doel werd meer dan 15

lijk mensen in beeld te krijgen uit het

jaar later de film KS55 gemaakt. Een film

betreffende dorp. Dat werkte goed bij

over de Veenkoloniale Tentoonstelling

vertoningen, waar mensen zichzelf op

Kanaalstreek 55, gehouden van 1 t/m

het doek terug zagen. Toen was dat

9 juli 1955. Ook hier veel reclame voor

nog bijzonder. Van deze films, die ei-

winkels en ondernemers. De Kanaal-

genlijk allemaal op elkaar lijken, zijn er

streek wilde de vooruitgang laten zien.

meer dan zevenhonderd gemaakt in

De prachtige nieuwbouw bijvoorbeeld

Nederland. Wij hebben er bijna vijftig in

werd afgezet tegen oude krotten. Er is

Groningen.

aandacht voor de spoorverbinding die

Still uit AV1730

destijds lag tussen Stadskanaal en Ter

Het GAVA laat de dorpsfilms zien

Winschoten en de Kanaalstreek

Apel en voor de verbeterde wegen en

op de website, via Google Maps.

Films gemaakt in opdracht van een

bruggen. Ook is er aandacht voor de

Veel kijkplezier! 

handelsvereniging en niet gemaakt

‘Berkenbosch’, een school voor moei-

door Adolfs waren anders, zoals die

lijk lerende kinderen.

lutje

Feith 

www.gava.nl/collectie/google-maps

7



Feith 3 2013