Issuu on Google+

Revista da Sociedade Liceo de Noia - nº 27 xuño 2007


Procesi贸n na aldea

M煤sica na carballeira


3/8/07

07:52

Página 1

(Negro/Process Black plancha)

nº 27

Esta revista non poderá ser reproducida, nin total nin parcialmente, calquera que sexa o medio empregado, sen o permiso previo do editor. Reservados todos os dereitos. A Sociedade Liceo non se fai necesariamente responsable das opinións dos seus escritores e colaboradores.

EDITA: Sociedade Liceo Alameda, s/n 15200 Noia (A Coruña) Tfno./Fax: 981 820 535 email: informacion@liceodenoia.com www.liceodenoia.com COORDINADOR: Cándido M. Prego Rajo CONSELLO DE REDACCIÓN: Ramón Carredano Cobas Mª Antonia Castro Patiño Pedro García Vidal A. Ventura González Arufe Xosé Moas Pazos FOTOS PORTADA: Escultura de Soledad Penalta CORRECCIÓN LINGÜÍSTICA: Rosa Mª Blanco Outón MAQUETACIÓN E IMPRESIÓN: Gráficas Sementeira, S.A. Tfno.: 981 823 855 Fax: 981 821 690 e-mail: sementeira@telefonica.net DEPÓSITO LEGAL: C-888-2000

Presentación

pasado abril cumpriuse un ano da inauguración das novas instalacións da Sociedade Liceo, supoñendo que foran ditas obras do agrado e satisfacción de todos/as socios/as. Unha vez finalizada dita obra que en definitiva resultou levar a cabo unha reforma de todo o edificio, e como resultado diso, o orzamento inicial viuse incrementado, o que supuxo ter que levar a cabo un pequeno reaxuste con cargo ao orzamento ordinario. A día de hoxe a Xunta Directiva pode comunicar que foi superado o desfase orzamentario motivado ao incremento de obra levado a cabo. Por iso ante esta boa nova, a Sociedade está en disposición de levar a cabo novas realizacións, por todo isto agradecemos a comprensión de todos os Srs. ocios durante este ano. Unha aperta

Xosé Moas Pazos Presidente

1

ALAMEDA N. 27


ALAMEDA N. 27

3/8/07

07:52

Página 2

(Negro/Process Black plancha)

Sumario Axenda..................................

Axenda

2

Cándido M. Prego Rajo

Historia do Liceo.................. 10 Ramón Carredano Cobas

Entrevista ............................. 14 Soledad Penalta Carlos Pereira Martínez

Cándido M. Prego Rajo

Xeografía .............................. 16 O espazo urbano e a súa humanización Pedro García Vidal

Pinceladas sanitarias .......... 24 Sexualidade Víctor Vez Vilar

Futbol.................................... 28 Noya S.D. 1975/1976 Ricardo Güeto Sóñora

Un tradutor do Son nas irmandades da fala .............. 34 X. Pastor Rodríguez Santamaría

Tifariti, barrio 1 ..................... 43 Agustín Agra

Soledad Penalta, de regreso en Noia ................................. 47 Carlos Pereira Martínez

ranscorreron seis meses dende a última Axenda de Alameda. Era o nº 25, dedicado especialmente ao noso malogrado compañeiro de redacción Xosé Agrelo Hermo. Dende entón publicouse o nº 26, un monográfico dedicado exclusivamente, a MARÍA MARIÑO CAROU, poeta noiesa, a quen este ano homenaxea a R.A.G. co gallo do Día das Letras Galegas. Dende entón pasaron as festas de Nadal, coas actuacións xa acostumadas, como o Concerto de Panxoliñas, que este ano contou, ademais da Coral do Liceo, coas de Urdilde e Cordeiro (Valga). Festival infantil de Reis. Actuación dos Grupos “Hierbabuena” e “A Subela” do Liceo. Sen esquecer os bailes de Nadal con “París de Noia”, fin de ano con “Abanico”, aninovo con “Jerusalén” e Reis con “Sintonía de Vigo”.

A porfia cos funcionarios.... 51 Domingo Campos

! ! !

Menú de intelixencias.......... 60 X. Ricardo Losada

José Paz Ortiz (Pepe Paz).... 63 Sebastián Paz

Incendios na franxa atlántica galega.................... 67 J. Tojo

Sin alzar la voz ..................... 69 Jaime P. Roget

Poesía ................................... 74

2

No es la mar Alejandro Bralo

Recunchos de Noia.............. 75 Pomponius Mela

Os nosos libros.................... 76 Pedro García Vidal

Case que sen tempo de refacernos do Nadal, chegaron as festas do Entroido. No sábado amenizou o baile a orquestra “Olimpus”. Por certo que dende o ano que vén instituirase no Liceo para o sábado de Entroido “A Noite de Río”. O domingo celebrouse o Festival Infantil de disfraces. O martes a orquestra “Cinema” con sorteo de lacóns, e para finalizar os festivais o sábado de piñata, celebramos “Unha noite dos anos vinte” coa orquestra “Philadelphia” e sorteo de xamóns. Para o próximo ano de piñata será “Unha noite de Oriente”. ! ! ! O 17 de xuño celebrouse no Salón de Actos, a Mostra de Corais “Son de primavera” organizada pola Federación Coral Galega (FECOGA) na que participaron as Corais Polifónica “Agustín González” de Louro, Polifónica do Liceo de Noia e Orfeón do Carballiño.


3/8/07

07:52

Página 3

(Negro/Process Black plancha)

O día 20 de xaneiro inaugurouse no Museo Ribeirense de Artes unha exposición de gravados dos alumnos da Escola Taller Alfonso Costa do Liceo de Noia. O xornal La Voz de Galicia do luns 22 de xaneiro de 2007, na páxina 16 (Carballo-Barbanza), publica un artigo de A. Gerpe, baixo o título Los alumnos del taller de grabado de Noia muestran en Ribeira su riqueza creativa, e entre outras cousas dí: Sin necesidad de recibir explicaciones adicionales, quien recorra la sala del museo comprobará como Tamar Pérez y Beatriz Suárez, que llevan una década recibiendo clases de Alfonso Costa, han pasado de un estilo clásico y figurativo a otro dominado por la abstracción. En el grabado no hay fronteras, hay que vivirlo para conocerlo, aseguró Costa en el acto de inauguración. Esta es la primera vez que en la pinacoteca de Ribeira pueden verse los trabajos hechos en la única escuela española, según afirma su director, que tiene alumnos a partir de los 6 años. Sin embargo muchos de los artistas ya han mostrado su obra fuera. Os nosos parabéns para a nosa Escola de Gravado “Alfonso Costa”.

ALUMNOS DA ESCOLA DE GRAVADO NO MUSEO DE ARTES. XANEIRO 2007. Arquivo: La Voz de Galicia

! ! ! E o día 19 de marzo, cando a noite caía, aínda non repostos do falecemento do inesquecible Pepe Agrelo, recibimos a triste e incrible noticia da morte de Prudencio Romo, Socio de Honor do Liceo, colaborador desta revista e sempre amigo e compañeiro. Na sociedade galega, sobre todo na musical, causou unha grande impresión esta triste noticia. Así o xornal El Correo Gallego do día 20 , dicía na páxina 59 de última hora: Muere Prudencio Romo, fundador de Los Tamara. “...trabajó de profesor de música, como director de

PRUDENCIO ROMO GONZÁLEZ. Arquivo: El Correo Gallego

banda y compositor. Ilustró los grabados de Alfonso Costa para poemas de Eva Veiga y los festivales de la zarzuela que se celebraron en el Liceo noiés. Era director de la banda de Lousame. O mesmo xornal o día seguinte en páxina 36 da Área de Compostela di: Decretados tres días de luto por la muerte de Prudencio Romo.- El fundador de Los Tamara será enterrado este tarde en el cementerio de Santa María a Nova.- Deja una obra póstuma para la Orquesta Sinfónica de Melide.- Era hijo predilecto de su villa natal y socio de honor del Liceo. Tamén La Voz de Galicia do día 21 de marzo, na páxina L5 de BarbanzaMuros-Noia, titula: Noia vive tres días de luto por la muerte de Prudencio Romo.- El Concello decretó las jornadas de duelo por el célebre compositor.El fallecimiento del fundador de Los Tamara frustra un homenaje que iba a recibir en Lousame.- A cronista Sara Ares fai un percorrido polas entidades ás que estivo vinculado Prudencio, citamos a continuación: ... En nombre de todos los habitantes de la localidad, Pérez Insua (alcalde de Noia) expresó su pesar: “Constituye la pérdida de un hombre de una gran calidad humana y de una generosidad sin límites, que regaló sus conocimientos artísticos a la

3

ALAMEDA N. 27


ALAMEDA N. 27

3/8/07

07:52

Página 4

(Negro/Process Black plancha)

comarca, a Galicia y al resto de España... La concejala de Cultura (de Lousame), Teresa Villaverde, anunció que el Ayuntamiento tenía pensado dedicarle un homenaje a Prudencio Romo coincidiendo con la celebración de las Letras Galegas. Incluso, el gobierno local se había propuesto nombrarlo hijo adoptivo de Lousame. E remata o artigo co párrafo seguinte: “...Prudencio Romo estuvo muy vinculado también a la Sociedad Liceo de Noia, desde donde contribuyó decididamente a la promoción del género de la zarzuela, del que era un gran apasionado. La entidad que preside Moas Pazos dio cabida, en mayo del 2006, a un acto en el que se hizo oficial su nombramiento como socio de honor de dicho colectivo, ante unas seiscientas personas.

4

Na mesma páxina deste Xornal, Maxi Olariaga escribe: Hasta el gran concierto final.- Y bueno, pues que diría Serrat. Otro músico, otro artista grande de esta villa grande que se nos va. ... Se nos ha ido al firmamento, a pasear por la vía láctea, Prudencio Romo. En las noches claras del próximo verano, podremos verle dirigir la gran sinfonía de los astros que le vieron nacer suspendido en la luz de las estrellas. Allí nos esperará para invitarnos al gran concierto final que dura toda una eternidad... O mesmo xornal do día 21, na páxina 50 de Cultura, titula: Fallece Prudencio Romo, miembro fundador del grupo Los Tamara.- Con su muerte, a los 79 años, desaparece uno de los creadores del pop en gallego.- El músico de Noia fue pionero en la adaptación de letras de escritores como Rosalía o Curros.- Deseguido, xa en crónica, e despois dunha curta biografía cita: ...La difusión que la literatura gallega consiguió con Los Tamara estaba reforzada por decisiones como poner las letras de las canciones en el

LOS TAMARA NO 1974. PRUDENCIO É O ÚLTIMO DA DEREITA. Arquivo: La Voz de Galicia

libreto de los discos, una postura que en aquel tiempo se salía de las normas discográficas. La carrera de Prudencio Romo tuvo otros hitos, como ser el director artístico de compañías musicales como Marfer, pero su aportación a la cultura del país es tan difícil de calcular como el número de gallegos que alguna vez han tarareado una de sus canciones. En crónica do mesmo xornal na mesma páxina, Angel Varela, titula De Noia a París vía Casablanca, comenzando o artigo desta maneira: De película. El tópico aquí no es una exageración. La existencia de Los Tamara debería ser llevada al cine. La primera secuencia podría ser un recorrido por la Noia de 1958. Allí un grupo de músicos están parados debido a que durante la Cuaresma no se puede actuar. Deciden montar un grupo con el objetivo de asistir a un concurso que organiza Radio Vigo en unas semanas y el entonces alcalde de Noia, Manuel Ons, los anima a llamarse Los Tamara, por el antiguo nombre del río Tambre... Despois de facer un percorrido da extensa e intensa vida dos Tamara como tal grupo, o cronista finaliza o seu artigo: ... Introducidos na alta bohemia de Madrid... pueden presumir de haber tocado en las lujosas fiestas que organizaba Ava Gardner durante sus tormentosas visitas a España. Los días de vino y rosas finalizan en 1976 con la enfermedad de Pucho Boedo, el grupo se disgrega y


3/8/07

07:52

Página 5

(Negro/Process Black plancha)

! ! ! No mes de marzo a Sala “Francisco Creo” da Sociedade acolleu a exposición dos pintores José Luis Araujo, Ramón Astray, Alfredo Erias, Manuel Gandullo, Cristina Jarnés, Fernando López Rivera, Carlos Pereira, Celestino Poza e Eva Pérez, que integran o “Grupo CRISE”.

O CADALEITO DE PRUDENCIO ROMO CHEGA Á IGREXA DE SAN MARTIÑO. Arquivo: La Voz de Galicia

recibe un duro golpe con la muerte del cantante en 1986. Ahora el que se ha ido es Prudencio Romo. Quedan las canciones. Esas no mueren. La Voz de Galicia, xoves 22 de marzo de 2007, en páxina L8 de Barbanza-Muros-Noia, titula Cientos de personas dieron su último adiós a Prudencio Romo.La banda de Lousame tocó en homenaje al que fue su primer director.- Los alcaldes de Noia, Lousame, A Pobra y Ribeira asistieron a los oficios litúrgicos. Prudencio Romo recibiu sepultura no cemiterio de Santa María a Nova, despois do funeral que se celebrou na igrexa de San Martiño, que posúe un valioso órgano, instrumento que tantas veces f ixo soar o malogrado músico. Puxeron a música a Coral Polifónica de Noia e a Banda de Música de Lousame. Alí estivemos os compoñentes da Directiva do Liceo, como non podía ser menos, dándolle o noso sentido adeus, e acompañando a súa familia en tan tristes momentos. A misa de saída que tivo lugar ó día seguinte, venres 23, foi cantada pola Coral Polifónica do Liceo. Descanse en paz o noso compañeiro e sempre amigo Prudencio Romo. O sábado 24 de marzo La Voz de Galicia en páxina L15 Barbanza-Muros-Noia, en “Buzón del lector”, escribe: Gratitud de la familia Romo.- Es difícil, muy difícil, en estos momentos de inmenso dolor poder expresar las emiciones sentidas por tan gran pérdida. A nuestro inmenso dolor se ha unido sin embargo una inenarrable alegría por las innumerables y grandes muestras de cariño y afecto que el pueblo de Noia, en particular, y el gallego, en general, ha mostrado hacia nuestro familiar Prudencio Romo... Por todo ello y como ya hemos relatado con anterioridad, nuestro más grandísimo agradecimiento a todos, a toda su Galicia. Gracias por siempre. La familia de Prudencio Romo.

OS COMPOÑENTE DO GRUPO CRISE DE PINTURA ESPUXO NO LICEO NO MES DE MARZO. Arquivo: El Correo Gallego

! ! ! O monitor de música galega da Sociedade, Fernando Docampo Abeijón, foi seleccionado para representar a comarca de Noia, como concursante do programa Son de Estrelas da TVG. Por certo que na súa presentación elexiu o escenario do salón de actos da Sociedade, facendo a súa presentación, nada menos que Prudencio Romo. Foi quizais a derradeira aparición na TV de Prudencio.

5

ALAMEDA N. 27

FERNANDO DOCAMPO ABEIJÓN. Arquivo: La Voz de Galicia


ALAMEDA N. 27

3/8/07

07:52

Página 6

(Negro/Process Black plancha)

! ! ! O domingo 29 de abril, a Sección de Xadrez do Liceo de Noia, participou na fase comarcal do Campionato Escolar Galego, correspondente ás Comarcas de Barbanza, Costa da Morte e Padrón. O equipo da Sociedade estivo representado polos xogadores Abel Veiras González, Roi Rodríguez Araujo, Manuel Fernández García, Antonio Castro Filgueira e Luís Miguel Martínez Agulleiro, sendo Fernando Lago González o adestrador. O Torneo disputouse a nivel individual, destacando o primeiro posto de Abel Veiras en categoría sub-10 e o primeiro compartido de Antonio Castro en sub-14. O resto dos xogadores raiaron a gran altura, recoñecéndose a súa laboura con trofeos pola súa boa actuación. A nosa Noraboa ó equipo de xadrez por este éxito.

EQUIPO DE XADREZ DO LICEO.

! ! !

6

As festas de San Marcos, estiveron amenizadas pola Orquestra “Pontevedra” o día 21, e o día 25, festividade de San Marcos, actuaron “Montse e Luís Queimada”. ! ! ! Durante o mes de abril expuxo as súas obras na sala de exposicións do Liceo o pintor coruñés Pedro Bueno.

! ! ! O mes de maio foi o pintor Manuel Gandullo o que fixo unha exposición das súas pinturas.

O PINTOR MANUEL GANDULLO EXPUSO EN MAIO NO LICEO. Arquivo: El Correo Galego.

! ! ! O día 20 de maio celebrouse na Sociedade o acto que cerrou a conmemoración das Letras Galegas 2007, que comezou coa Exposición Fotobiográfica María Mariño, Retrato dunha vida, que resultou moi visitada. No acto de clausura que contou coa presencia do Sr. Insua Pérez, alcalde de Noia, actuou o cuarteto de corda “Saiva Nova”. O acto foi presentado por Ramón Carredano que leu a convocatoria do IV CONCURSO DE CONTOS LICEO DE NOIA.


3/8/07

07:52

Página 7

(Negro/Process Black plancha)

X. AGRAFOXO, CARREDANO E P. GARCÍA VIDAL PUXERON A PALABRA NO DÍA DAS LETRAS GALEGAS.

Con diapositivas que reproducían instantáneas da súa vida, o noso compañeiro de Alameda Xerardo Agrafoxo presentou a biografía de María Mariño Carou, que naceu en Noia o 8 de xuño de 1907, e despois dunha vida moi intensa morreu no Courel o 19 de maio de 1967. O nº 26 da Revista Alameda é un monográfico dedicado á poeta de Noia.

Pedro García Vidal fixo unha lembranza de Xosé Agrelo Hermo, a quen recordamos tamén neste día, que tantas veces falou dos homenaxeados nas Letras Galegas. O presidente da Sociedade fíxolle entrega á súa viúva Solita Roo, da pintura que serviu de portada ao nº 25 de Alameda, especial dedicado a Pepe Agrelo, que doou o seu autor Alfonso Costa, tamén presente no acto. O acto rematou coa actuación da Coral Polifónica do Liceo que cantou dous poemas de María Mariño e un de Xosé Agrelo aos que lle puxo música Domingo Barreiros, Director da Coral. Á entrada ao acto entregáronse catálogos da exposición María Mariño, Retrato dunha vida e María Mariño, Cantiga da costureira poeta, o primeiro con letra de Xerardo Agrafoxo e fotos de Suso Xogaina, o segundo con texto de Xosé Agrelo e ilustracións de Alfonso Costa. Tamén se entregaron revistas Alameda do nº 26 dedicado a María Mariño.

7

ALAMEDA N. 27

ASISTENTES AO ACTO DO “DÍA DAS LETRAS GALEGAS”.

O SR. MOAS ENTRÉGALLE O RETRATO DE PEPE AGRELO Á SÚA VIÚVA SOLITA ROO.

Arquivo: El Correo Galego.

Arquivo: El Correo Gallego


ALAMEDA N. 27

3/8/07

07:52

Página 8

(Negro/Process Black plancha)

! ! ! Moncho Carredano, compañeiro de fatigas, estivo no Colexio “Jaime Balmes”, comentando e asinando exemplares da súa premiada obra Unha branca de cobre para Martiño.

O día 8 de maio as 10:00 h., representouse no Salón de Actos do Liceo unha obra de teatro en inglés para alumnos de 4 a 10 anos de idade do C.E.I.P. “Felipe de Castro” de Bergondo. Esta representación veu precedida dunha petición do Director do Colexio ó Presidente do Liceo, alegando que o Coliseo Noela, onde se viñan celebrando este acto anual, non estaba en condicións de acoller este tipo de actos. A directiva, reunida ó efecto, acordou unanimemente e de xeito excepcional atender esta petición, á vista das circunstancias que concorren no caso. Os rapaces comportáronse de xeito exemplar en organización, comportamento e limpeza.

CARREDANO ASINA EXEMPLARES DA SÚA OBRA NO COLEXIO JAIME BALMES. Arquivo: El Correo Galego.

! ! ! O pasado día 1 de xuño actual, o presidente da sociedade, Sr. Moas, inaugurou a exposición da escultora noiesa Soledad Penalta (Marisol) na Sala “Francisco Creo” do Liceo. Esta colección que reúne 17 obras das que 15 son pezas únicas de ferro e 2 son esculturas, permanecerá aberta ata o día 30 de xuño.

OS ALUMNOS DO COLEXIO “FELIPE DE CASTRO” FORON EXEMPLO DE COMPORTAMENTO.

! ! !

8

PRÓXIMAS EXPOSICIÓNS:

MEMBROS DA DIRECTIVA DO LICEO CON ALFONSO COSTA E MARISOL PENALTA, NA INAUGURACIÓN DA SÚA EXPOSICIÓN. Arquivo: El Correo Galego.

! ! !

Do 1 ao 20 de agosto , PORTADAS dos 26 números publicados da Revista Alameda. Do 20 ao 31 de agosto, traballos realizados polos/as alumnos/as do “12 Curso de Gravado Alfonso Costa”. No mes de setembro exposición de pintura do Grupo “5x5”. En outubro fotografías realizadas por José Moas Pazos. En novembro fotos de Maribel Longueira. En decembro exposición e pintura do Grupo “Miniformato”.


3/8/07

07:52

Página 9

(Negro/Process Black plancha)

En comunicación recibida do Presidente da Comisión de Cultura da Deputación da Coruña de data 11 de xuño actual, comunica que as obras dos alumnos da Escola de Gravado “Alfonso Costa” do Liceo, ANTONIETA CASTRO PATIÑO,ANA CAMBEIRO CAMBEIRO

e ESTEBAN ROMERO ALCALDE, foron elixidas polo xurado do Certame de Artes Plásticas “Isaac Díaz Pardo”, para ser adquiridas e formar parte da exposición itinerante que se está a organizar, cunha selección de obras deste prestixioso premio artístico que organiza a mencionada Deputación. A nosa cordial noraboa aos elixidos, desexando que sirva de estímulo a todos os alumnos da Escola de Gravado.

GRAVADO DE ANTONIETA CASTRO PATIÑO

9

ALAMEDA N. 27

GRAVADO DE ESTEBAN ROMERO ALCALDE

GRAVADO DE ANA CAMBEIRO


ALAMEDA N. 27

3/8/07

07:52

Página 10

(Negro/Process Black plancha)

Historia do Liceo (XXII)

Ramón Carredano Cobas erminadas as obras da sala de festas, agora polideportivo, a Xunta Directiva decide realizar a inauguración os días 27, 28 e 29 de xuño de mil novecentos setenta, segundo o seguinte programa:

10

Día 27: misa polos socios e familiares falecidos, e bendición do edificio. Ás oito e media do serán, conferencia a cargo de D. Manuel Fabeiro Gómez.

Como era natural, había que sacar rendemento da obra realizada, que se amosaba con moitas eivas para moitos espectáculos, como bailes, concertos, ou representacións teatrais. Así atendendo ao novo nome de Polideportivo, a Sociedade, con moi bo criterio, decide formar un equipo de baloncesto feminino que levará o nome de “Sociedad Liceo”, autorizándolles, como non podía ser menos, a celebrar os seus adestramentos, o citado pavillón os martes, xoves e venres de sete e media a nove da tarde.

Día 28: ás tres e media sesión café a cargo da orquestra “Los Satélites” da Coruña. Pola tarde, actuación dos orfeóns “Terra a Nosa” e “Cantigas e Agarimos”, patrocinados por “Caja de Ahorros de Santiago”. Pola noite, baile a cargo das orquestras “Los Satélites” e “Los Duendes” da Coruña e Vilagarcía, respectivamente.

O dezaseis de decembro de mil novecentos setenta, celébrase Xunta Xeral Ordinaria, que ten como principal punto da orde do día, a elección de presidente, xa que o actual, como xa dera coñecemento nunha xunta ordinaria coa directiva, presenta renuncia ao seu cargo por razóns particulares e profesionais.

Día 29: Sesión café, e baile amenizados pola orquestra “Los Dancers”.

As contas para o edificio social amosan uns ingresos de 2.091.920,66 pesetas, e uns gastos de 2.039.164,70 pesetas, quedando polo tanto un saldo efectivo a favor da Sociedade de 52.755,96 pesetas.

Todos os actos resultaron do agrado da maioría dos socios, que, de todos os xeitos, se queixaban da defectuosa sonoridade do salon-polideportivo. Pero chegou a noite da verbena na que actuaba como orquestra estrela “Los Satélites”. Era esta, e sigue sendo, unha orquestra que emprega moito metal. Pois ben, cando aquelas trompetas e aqueles extraordinarios saxos de “Los Satélites” entraron en acción, aquel recinto cunha parede acristalada, un altísimo teito de formigón, e columnas do mesmo material, sen practicamente nada que absorbese o son, converteuse nunha auténtica máquina de meter ruído da que había que fuxir. Quedaron os músicos porque cobraban.

A Sociedade presenta o seguinte estado de contas: Ingresos: 639.528,51 pesetas. Gastos: 599.324,42 pesetas, tendo polo tanto un superávit de 40.204,09 pesetas.

A votación para elección de presidente, unha vez escrutados os votos emitidos polos socios presentes, dá o seguinte resultado: D. Ángel González Carnota, 102 votos; D. Eduardo Ces Iglesias, 37 votos; D. Manuel Cobas Vázquez, 2 votos; D. Francisco de Andrés Pérez, 1 voto, D. Segundo de Andrés Pérez, 1 voto; nulos 5, e en branco 4, sendo proclamado polo tanto presidente D. Ángel Gonzales Carnota para o bienio 1970-1972. E a risco de que poida resultar un pouco pesado, non quero deixar de copiar practicamente ao completo a toma de posesión do novo presidente por ser moi pormenorizada e dar unha idea moi clara da situación da Sociedade: Na vila de Noia no local social a trinta e un de decembro de mil novecentos setenta, sendo as vinte horas, reúnense como directivos saíntes D. Armando Rama Villaverde como presidente; D. Manuel Hermida Queiro


3/8/07

07:52

Página 11

(Negro/Process Black plancha)

como vicepresidente, D. Francisco Villar Ovide, secretario, D. José Ramón Dosil, tesoureiro, D. Adelino Saborido Maneiro, contador, e D. Andrés Rodríguez Millares, vocal. O Sr. Presidente D. Armando Rama Villaverde, fai as seguintes observacións: 1º.- Que a Sociedade Liceo ten dous créditos concedidos por Caja de Ahorros y Monte de Piedad de Santiago, o primeiro por valor de millón e medio de pesetas, do que se ten amortizado a cantidade de cento cincuenta mil pesetas, quedando reducido polo tanto ese crédito a un millón trescentas cincuenta mil pesetas; e un segundo crédito de dous millóns duascentas mil pesetas, non comezando a súa amortización ata o ano mil novecentos setenta e dous. 2º.- O mesmo Sr. Presidente recorda á Xunta Directiva entrante que, con referencia ao pago dos recibos por baixa voluntaria ou falta de pago, deberá aterse ao acordado nas xuntas xerais extraordinarias de primeiro de xullo de mil novecentos cincuenta e oito e vinte e sete de decembro de mil novecentos sesenta. 3º.- Asemade o Sr. Presidente fai presente que se atopan totalmente amortizadas as cantidades que se debían da construción do edificio aos señores socios. 4º.- O Presidente fai entrega dun exemplar debidamente dilixenciado do Regulamento da Sociedade, libro de actas, ficheiro e libro de socios. 5º.- A débeda que existe co contratista do pavillón polideportivo ascende á cantidade de sesenta e nove mil seiscentas oitenta e oito pesetas con sesenta e catro céntimos. 1º) Para poder facer efectiva esta cantidade, quedan por realizar os seguintes traballos: arranxar toda a canle da fachada sur. 2º) Poñer todo o pasamáns da escaleira interior. 3º) Abrir catro ventanucos de 30x30 cm. na fachada norte na zona do semisoto. 4º) Poñer a tapa dos inodoros de todo o edificio. 5º) Repasar toda a carpintería de aluminio da zona do escenario. 6º) Pintando a totalidade do peto da cuberta pola parte que dá á alameda. 7º) Repaso de toda a pintura interior naqueles sitios en que o necesite. 8º) Repasar todas as baldosas rotas da sala. 9º) Arranxar a escaleira de baixada ao soto. 10º) Repasar pinturas sobre carpintería de madeira. 11º) Arranxar as escaleiras de pedra da entrada á sociedade que debido ao túnel de saída de augas negras, cederon totalmente. 12º) Traer para a sociedade a escaleira metálica do pozo por ser propiedade da sociedade. 6º.- Asemade, o Sr. Presidente fai constar que se lle deben ao arquitecto, trinta mil oitocentas vinte e unha pesetas con dezanove céntimos; e ao aparellador, quince mil seiscentas noventa e cinco pesetas con corenta e un céntimos.

7º.- O Sr. Presidente fai constar que a débeda do arrendatario do bar coa sociedade é de once mil setecentas cincuenta e unha pesetas con oitenta e nove céntimos. 8º.- O Presidente fai entrega do exemplar provisional da recepción da obra; asemade fai entrega do contrato de arredamento do bar. 9º.- Faise constar que os intereses correspondentes aos préstamos concedidos por Caja de Ahorros, vencen nos meses de xaneiro e xullo de cada ano”. A nova directiva faise cargo das rendas da sociedade, e volvo a insistir no excesivamente conciso das actas, nas que os secretarios se limitan a anotar as altas e baixas dos socios, como se esas anotacións, foran os únicos actos relevantes ocorridos na sociedade. Así das festas de San Marcos dese ano, só aparece unha anotación na acta do dezaoito de marzo: .... d) Celebrar un campionato de tenis mesa nas próximas festas de San Marcos e adquirir unha mesa para a súa celebración e posteriores campionatos, así como para uso ordinario da sociedade. Supoño que como todos os anos, habería verbena no pavillón polideportivo recentemente inaugurado, non obstante non aparece ningunha anotación ao respecto. Despois de moitos anos de servizo na sociedade como conserxe, xubílase D. José Vázquez Rey, o Sr. Vázquez, toda unha institución no Liceo, onde como digo transcorreu toda a súa vida laboral. A acta do día vinte e tres de agosto de mil novecentos setenta e un, está dedicada a el en exclusiva. Vai como unha homenaxe ao inesquecible Sr. Vázquez: Na vila de Noia, no local social, a vinte e tres de agosto de mil novecentos setenta e un, baixo a presidencia de D. Ángel González Carnota, celébrase xunta ordinaria, tomándose os seguintes acordos:

11

ALAMEDA N. 27


ALAMEDA N. 27

3/8/07

07:52

Página 12

(Negro/Process Black plancha)

É lida e aprobada a acta anterior. Acórdase abrir unha subscrición en beneficio do conserxe desta sociedade, para recadar fondos para o mesmo, D. José Vázquez Rey. Asemade acórdase facer entrega dunha placa ao citado conserxe, conmemorativa da súa xubilación Igualmente, acórdase celebrar un baile a beneficio do mesmo conserxe D. José Vázquez Rey, co fin expresado. O acordado nos anteriores apartados, foi en homenaxe aos servizos prestados polo devandito conserxe a esta Sociedade Liceo dende a súa fundación ata a data actual. Ante a baixa por xubilación do Sr. Vázquez, a xunta directiva acorda aceptar a solicitude para conserxe presentada por D. Pablo Lozano Pardo, que pasará a ocupar o sitio ou emprego deixado polo Sr. Vázquez a partir do día primeiro de novembro de mil novecentos setenta e un. Unha vez obtido o preceptivo permiso gobernamental, celébrase Xunta Xeral Ordinaria o vinte e nove de decembro de mil novecentos setenta e un. Nela a Xunta Directiva presenta as súas contas nas que me chama a atención no capítulo de gastos, a anotación do importe dun telegrama a Cuba por valor de catrocentas sesenta e cinco pesetas con cincuenta céntimos. A pesar deste telegrama, a xunta directiva presenta un superávit de dúas mil vinte e nove pesetas con trinta e oito céntimos.

12

A Xunta Directiva obtén a autorización para arranxar o pavillón polideportivo na súa parte acústica. Descoñecemos de todas as maneiras o tipo de arranxos a realizar. A continuación ten lugar a votación para aprobar a subida da cota, que é aceptada por vinte e sete votos a favor e oito en contra, quedando polo tanto aprobada a subida da cota, non quedando constancia nin do importe da subida nin do seu importe total. No capítulo de rogos e preguntas, o socio D. Antonio López Ramírez, soli-

cita o acceso libre á Sociedade para o conserxe xubilado D. José Vázquez Rey, polos anos de servizo e o cariño á Sociedade. O presidente contesta que para un acordo así, ten que figurar na orde do día, prometendo incluílo na próxima Xunta Xeral. Os socios D. José Campos e D. Francisco de Andrés, mostran a súa desconformidade co arquitecto que levou a dirección do polideportivo, manifestando que coa inversión feita, debería terse en conta a acústica, desaparecendo todo vestixio que cheirase a deporte cando se celebrase algún festival. En todo o ano mil novecentos setenta e dous, o único salientable que ocorre na sociedade, exceptuando as altas e baixas de socios é o seguinte: Acórdase solicitar orzamento para colocar na ata agora xardineira que divide a sala de estar do local ocupado polas mesas do bar, unha división de forxado de ferro e cristal, xestión da que se encargará o presidente para a posterior realización da obra. Ante a falta de datos, chegamos á Xunta Xeral Ordinaria de decembro de 1972, que presenta importantes sorpresas. Esta xunta celebrouse no primeiro andar da sociedade, daquela aínda sen dividir, e na zona que hoxe ocupa aproximadamente a sala de xogos. O estado de contas presenta un total de ingresos de 1.064.381,13 e no capítulo de gastos 1.000.191,57 obtendo un superávit de 64.189,56. A sorpresa chegou coa elección de presidente. Algúns partidarios de segundo de Andrés, fixeran unha pequena campaña antes da propia xunta, pedindo o voto para o/a citado ex-presidente. Procedeuse á votación, e esta deu o seguinte resultado: D. Francisco de Andrés: corenta e seis votos; D. José Rama Dosil: vinte e oito votos; D. Juan Angel Pena Abeijón: 11 votos; D. Juan Ramón López Oviedo: 2 votos; D. Emilio Blanco Abeijón: 1 voto; D. Antonio López Ramírez: 1 voto; D. Sebastián Paz Ortiz: 1 voto; D. José Luís Rodríguez: 1 voto; votos nulos 6 e votos en branco, 3. Total de votantes: 100. Transcribo a continuación o ocorrido naquela asamblea, que non ten desperdicio: Queda polo tanto elixido por maioría de votos novo presidente, o socio D. Francisco de Andrés Pérez, para o bienio 73-74, comunicándollo así o presidente D. Angel González Carnota. Seguidamente pide a palabra o presidente electo (en principio negouse a aceptar o cargo) solicitando unha cuartilla en branco na que de puño e letra escribiu o


3/8/07

07:52

Página 13

(Negro/Process Black plancha)

seguinte:Que sexan expulsados da Sociedade, neste mesmo momento os socios D. Manuel Fabeiro Gómez, D. Andrés Rodríguez Millares e D. Juan Angel Pena Abeijón. Dado que o actual presidente temía interpretar mal o sentido do referido escrito, solicitou de Don Francisco de Andrés Pérez, aclarase o mesmo, o cal de palabra lle dixo que era condición indispensable para aceptar a presidencia nese mesmo momento, que no acto foran expulsados pola xeral os tres socios citados e que de non ser así, usaría o seu dereito de contestar se aceptaba ou non nos oito días seguintes, en vista do cal o presidente dá lectura ao escrito, aclarando de palabra á xeral o que manifestara Don Francisco de Andrés Pérez no seu escrito. Inmediatamente de lido o escrito, a xeral reacciona en masa negativamente á citada petición formulada polo presidente electo. O presidente rogou calma á Xunta Xeral, e pasou ao apartado terceiro consistente en rogos e preguntas. Neste capítulo tense en conta a petición formulada o ano anterior polo socio Don Antonio López Ramírez, consistente en dar entrada libre á Sociedade mentres viva e sen pago de cota algunha, ao que foi conserxe da mesma, hoxe xubilado D. José Vazquez Rey. Por aclamación, é aprobada esta petición. D. Manuel Mayán Seijas pide a palabra e solicita á presidencia que se aclare o motivo polo que non se realizaron as obras de insonorización do pavillón polideportivo, sendo contestado a este respecto pola presidencia, aclarando todos os motivos polos que non se levou a cabo. Acto seguido, o socio D. Eduardo Mariño Mirazo, insistiu no mesmo tema, indicando que remitira unha carta á Xunta Directiva referente ao mesmo asunto, dando lectura da mesma o presidente á Xunta e facéndolle saber que a tal fin é a xunta de obras a que decide nestas cuestións. Despois da lectura desta acta, podemos sacar en conclusión que D. Francisco de Andrés soubo agardar o intre axeitado para descargar a súa vinganza contra os artífices da súa caída como presidente. Nótase tamén a inquedanza dos socios por arranxar o problema da sonoridade do pavillón polideportivo. Pero aínda queda un capítulo, máis ben epílogo, da historia do paso de D. Francisco de Andrés pola presidencia do Liceo. Dado que o citado socio, elixido presidente na última xunta xeral, renuncia ao seu cargo, a directiva convoca Xunta Xeral Extraordinaria para o día 30 de decembro de 1.972, co punto único de elección de presidente.

O total de votantes foi de 158, e deu o seguinte resultado: Don José Luís Rodríguez Hermo, 59 votos; D. José Maneiro González, 55 votos; D. Severiano Loroño Viazcoechea, 13 votos; D. José Antelo Fernández, 3 votos; D. Jaime Pérez Roget, 3 votos; D. José Fernández Antelo, 2 votos; D. Jesús García Malvar, 2 votos; D. Fernando Matilla, 2 votos; D. Juan Angel Pena Abeijón, 1 voto; votos nulos, 13, e votos en branco, 5. Queda polo tanto elixido presidente por maioría de votos para o bienio 7374 o socio D. José Luís Rodríguez Hermo. E a continuación, a solicitude de D. Francisco de Andrés, o presidente saínte, D. Ángel González Carnota procede a dar lectura á xunta xeral do escrito enviado a tal fin polo expresado socio, que copiado literalmente, di así: Noia, 30 de decembro de 1.972.- Sr. Presidente da Sociedade Liceo.- Praza.Meu señor: Rógolle que na xunta xeral a celebrar no día de hoxe, dea lectura á seguinte aclaración: Se solicitei na anterior Xunta Xeral a expulsión de determinados socios como requisito previo para aceptar a presidencia, fíxeno por estimar que non podía realizar labor eficaz desde a mesma coa súa oposición, sen que en ningún momento fora a miña intención inxurialos, nin basearse a súa expulsión en feitos deshonrosos.- Moi agradecido queda de V.S.S. (firmado e rubricado Francisco de Andrés Pérez).- P.D. Aproveito a ocasión para dirixirme aos señores socios que depositaron a súa confianza en min para desempeñar a presidencia, quedándolles por iso moi agradecido. Coido que con esta carta, remata o signif icativo paso de D. Francisco de Andrés como presidente do Liceo, un presidente controvertido, cheo de luces e sombras, de fieis partidarios e irreconciliables opositores. Grazas a el, temos hoxe o actual edificio da Sociedade, e a causa del, abandonouse o edif icio da porta da vila, dotado dunha fermosa horta. Cara e cruz dunha mesma moeda.

13

ALAMEDA N. 27


ALAMEDA N. 27

3/8/07

07:52

Página 14

(Negro/Process Black plancha)

Entrevista Soledad Penalta Carlos Pereira Martínez os últimos tempos, Soledad Penalta está de actualidade en Noia. O 17 de maio, Día das Letras Galegas, instalouse na Alameda unha escultura súa de María Mariño, a autora homenaxeada neste ano. E a comezos de xuño inaugurou no Liceo de Noia unha exposición coas esculturas realizadas nos últimos tempos. Con ela mantivemos esta conversa.

14

Soledad, sempre me preguntei cal foi a razón de que, lendo que tiñas comezado a estudar Farmacia e Química na Universidade de Santiago, e logo en Sevilla, acabaches facendo cerámica na Escola de Artes Plásticas Pablo Picasso da Coruña. ¿A que se debeu esa decisión? Que tivese comezado a estudar Farmacia e Química –máis tarde, Filosofía– debeuse a que, dado que a miña familia tiña unha farmacia en Noia, parecía lóxico seguir a tradición. Pero a min, dende moi nena, sempre me gustou o debuxo, a pintura, a creación artística, en suma. De aí que tomase a decisión de estudar o que realmente me interesaba e, logo de ter asistido a algúns cursos en Cataluña, ao vir vivir á Coruña decidise ingresar na “Pablo Picasso”. E a razón de ter feito os estudos de cerámica debeuse á circunstancia de que non os había de escultura,

que era o que a min realmente me interesaba. De todos xeitos, as miñas cerámicas sempre foron “escultóricas”. Por certo, e quizais moita xente non o saiba, quizais esta querencia pola escultura me veña dos tíos de miña nai, os Castaño, os “Santeiros de Chave”. Logo dunha fértil e recoñecida etapa como ceramista, con varios premios importantes, de pronto apareces facendo escultura, e en materiais digamos “masculinos”, como o ferro, o aceiro... ¿A que se debeu ese cambio? Foron varias as circunstancias que o propiciaron. Por unha parte, porque eu facía cerámica cada vez de maior tamaño, co cal tiña serios problemas tanto para a cocción como pola fraxilidade. Por outra parte, ao ir a residir a Minessota, por cuestións familiares, e empezar a cursar estudos de Arte na universidade dese Estado, abriuseme a posibilidade de traballar con ferro e aceiro. Realmente, foi un cambio moi radical e, porque non dicilo, moi duro, porque ese material esixía traballar con soldaduras, con grandes pesos... Pero non estou nada arrepentida. Levas uns anos vivindo en Culleredo. E logo dunha boa tempada que estiveches máis ou menos retirada da actividade artística, volviches traballar, e cunha obra –como a que puidemos ver na exposición no Liceo de Noia– con certos cambios. ¿A que se deberon? Fundamentalmente, ao ese novo espazo físico no que vivo, que me deu tranquilidade. Antes vivía na Coruña e tiña o estudo no concello de Cambre, ao que me tiña que desprazar unhas horas para traballar. En certo modo, era unha “funcionaria”. Agora traballo ao lado da casa, as horas que quero e cando quero. Por outra parte, vivir rodeada de árbores, plantas..., f ixo que me plantease novas reflexións. Se antes a miña escultura era funda-


3/8/07

07:52

Página 15

(Negro/Process Black plancha)

Levabas moitos anos sen expoñer en Noia. Eu mesmo che teño comentado o que me dicían os amigos noieses, que pouco se sabía na vila da túa traxectoria artística. Agora, en pouco tempo, realizas o busto de María Mariño e expós no Liceo. ¿Que tal ese reencontro?

mentalmente antropomórf ica, é dicir, era o ser humano o obxecto da miña preocup a c i ó n , agora, por cuestións, por exemplo, como o cambio climático, son as plantas, a Natureza, a súa destrución..., o que tento expresar. Mesmo os textos que escribo en moitas das esculturas son como a súa biografía, falan da súa “historia”. Hai, non en tanto, cousas que non cambian respecto ás obras anteriores, e é que expresan a mesma angustia vital, tentan non perder o que teñen, a vida. Agora que falas deses textos que pos nas túas esculturas... ¿En que te inspiras? Uns, son pensamentos meus. Outros, tómoos doutros autores, pero sempre que teñan que ver co que quero expresar coa peza: Antonio Machado, Beaudelaire...

A verdade é que, no que respecta ao busto, estaba un pouco preocupada. Xa hai moitísimos anos que deixei de facer figuración, polo que presentar un proxecto moi simbólico se cadra non sería entendido. Decidín, por tanto, facer unha peza na que se identif icase a María Mariño sen romper, de todo, coa miña traxectoria. Dalgunha maneira, serviume para recordar vellos tempos: había máis de 30 anos que non facía nada similar. De todos xeitos, decidín colocar outra peza, na miña liña de traballo, na que falo de María Mariño, e é a que está ao lado do busto. Respecto ao Liceo, Alfonso Costa ofreceume expoñer e a verdade é que estou contenta co ben que me trataron. Despedímonos de Soledad Penalta, de Marisol, nesta mañá chuviñenta de xuño. Espérana novos traballos, na mesma liña destes últimos tempos. Terán cumprida noticia.

15

ALAMEDA N. 27


ALAMEDA N. 27

3/8/07

07:52

Página 16

(Negro/Process Black plancha)

Xeografía O espazo urbano e a súa humanización Pedro García Vidal A CIDADE NAS SÚAS TRES DIMENSIÓNS. AS TRES CIDADES

16

odos vivimos, mesmo en vilas de pequeno ou de medio tamaño como Noia, en tres cidades, ou se queremos nunha cidade en tres dimensións: a cidade do noso imaxinario e da nosa memoria, histórica, preindustrial. É a cidade que solemos denominar como cidade “clásica”. Outra é a cidade herdanza da revolución industrial, unha cidade presente que xa é tamén pasado, pero non resolto. É a cidade dos centros históricos renovados e expandidos, a cidade burguesa de balcóns e galerías, así como a das amplas alamedas. E, por último, a cidade da sociedade informacional, dispersa pero que pugna por construír novos ámbitos integradores. A nova cidade que se forxa hoxe ante os nosos ollos, de difícil percepción polos seus lindes difusos e variables. Para verificar de que maneira están presentes estas tres cidades na cartografía particular dos cidadáns habitantes da vila noiesa, acudimos a unha técnica xa habitual no campo da xeografía da percepción consistente en solicitar aos entrevistados á realización de sinxelos mapas mentais. Logo dunha previa explicación, pedímoslles que debuxen nun papel un plano do que é para eles Noia e os seus elementos senlleiros e def inidores. Estes elementais planos individuais son a base para a posterior elaboración dun mapa colectivo, suma

de todos, que proporciona información global sobre a maneira de como as tres cidades están presentes no mapa mental dos cidadáns noieses. Cal das tres cidades é a mellor percibida, e polo tanto coñecemos mellor? Cal é aquela que se percibe con máis dificultade e nos é case descoñecida? Como se explican as notables diferenzas de percepción? Kevin Lynch, profesor do Centro de Estudos Urbanos e Rexionais do Instituto de Tecnoloxía de Massachusetts, é o autor dunha obra xa clásica e de grande repercusión no campo das ciencias sociais, The image of the City, que inaugurou unha nova corrente na Xeografía coñecida logo coa denominación de Xeografía da percepción. Os seus estudos centrados sobre as cidades americanas de Boston, Os Anxeles e Jersey City, permitiron tomar conciencia do valor dalgúns elementos da paisaxe urbana na conf iguración da imaxe que os cidadáns posúen. A cidade, mostrounos Lynch, non é só un feito obxectivo, formado pola paisaxe, funcións urbanas e características de poboación, senón que a cidade é fundamentalmente un espazo vivido, sentido, valorado e percibido de xeito diferente polos individuos, ao traveso de representacións mentais e de impresións individuais e colectivas. Interesa, xa que logo, coñecer cales son os elementos percibidos polo individuo que significan unha redución da cidade ao nivel das súas propias necesidades e actividades. Con toda certeza, cada habitante da cidade posúe unha opinión ou punto de vista parcial e, moi probablemente peculiar, do medio ambiente no que vive. A forma diferente de percibir o espazo vai depender de moitas variables como a cantidade e calidade da información, as propias experiencias, o nivel cultural, así como a etapa na que o individuo se atopa dentro do ciclo da vida. A obra de Lynch puxera de manifesto que a imaxe que os cidadáns se forman da súa cidade está organizada en torno a uns elementos particularmente significativos: as sendas ou camiños que se utilizan a cotío; os nós ou pun-


3/8/07

07:52

Página 17

(Negro/Process Black plancha)

IMAXE CONCEPTUAL DA VILA DE NOIA SEGUNDO UN ESTUDANTE DE 4º DE SECUNDARIA

MAPA MENTAL COLECTIVO DA VILA DE NOIA. A CIDADE HISTÓRICA ESPERTA IMAXES PODEROSAS NA MENTE DO OBSERVADOR POLA PRESENZA DE MONUMENTOS REFERENCIAIS E DE ESPAZOS PÚBLICOS ADAPTADOS ÁS PERSOAS.

tos estratéxicos onde o espectador pode penetrar, como as prazas; os fitos ou elementos de referencia básicos na paisaxe (un edif icio senlleiro, unha estatua, unha torre...); os bordos ou liñas de separación, tales como ríos, estradas ou mar; e, por último, os barrios. Analizar as imaxes da cidade que posúe un grupo de individuos e realizar mapas mentais que reflictan as imaxes percibidas maioritariamente, condúcenos á resolución de cuestións concretas, como determinar o grao de coñecemento do entorno urbano, cales son os lugares que mellor coñecen, así como aqueloutros que lle son practicamente descoñecidos. Deste xeito estaremos máis preparados para actuar con criterio. Por exemplo, coñecer a imaxe que da propia localidade teñen individuos que diariamente percorren as súas rúas, penetran nos seus edificios, ou admiran os seus monumentos, pode axudar a detectar as deficiencias no desenvolvemento urbanístico e a partir dese diagnóstico previo adoptar as medidas correctoras precisas.

En Noia é curioso observar como para a maioría dos seus habitantes a vila redúcese ao seu centro histórico que inclúe a vila preindustrial e aquela xurdida a partir do século XIX, onde o espazo axardinado da Alameda esperta imaxes poderosas na mente do observador. Esta vila dual é claramente identificada.Todo o conxunto de elementos singulares que aquí existen contribúen a producir imaxes poderosas nas mentes das persoas permitindo saber en cada momento onde se atopan e facendo posible orientarse perfectamente no espazo. Pola contra, nas partes novas da vila, cunha tipoloxía edificatoria estandarizada na que o monumento practicamente desaparece e os espazos públicos son espazos case esquecidos, os elementos de referencia van ser edificios de menor entidade, a diferenza do que sucede na parte vella, na que monumentos e prazas, xunto cun coñecemento estrutural viario fortemente xerarquizado son os seus elementos referenciais. Por conseguinte diremos, que as partes novas presentan unha clara falta de identidade, fronte ás partes vellas que suscitan imaxes que persisten con forza na mente dos individuos. Tamén aquí, nunha vila de pequeno tamaño como Noia, maniféstase o que Kevin Lynch ensinou: que a cidade nova é unha cidade alienada e por conseguinte,

17

ALAMEDA N. 27


ALAMEDA N. 27

3/8/07

07:52

Página 18

(Negro/Process Black plancha)

estamos ante un espazo no que a xente é incapaz de construír mentalmente mapas.

A CIDADE E O ESPAZO PÚBLICO

18

Acabamos de ver como o grao de coñecemento da vila de Noia é moi diferente entre as partes antigas e as novas e que nesas diferenzas xogan un destacado papel os espazos públicos. Podemos dicir, xa que logo, que unha cidade con axeitados espazos públicos convérsese nunha cidade máis lexible. Observamos a cidade mentres camiñamos ou cando nos sentamos nunha praza a descansar ou conversar. De aí que os espazos públicos ocupen un lugar senlleiro na cartografía percibida. Que sería de Noia sen a Alameda, hoxe o seu espazo público por excelencia? Como nos imaxinamos o antigo núcleo amurallado sen as prazas arredor de San Martiño ou sen as máis concorridas rúas comerciais? Cando unha cidade nos gusta de verdade, un dos motivos fundamentais radica en que os seus espazos públicos son significativos. Isto quere dicir que son funcionais, confortables e fermosos. Todos estamos de acordo en que o espazo público é o factor máis importante da cidade. Cando achegamos á memoria a cartografía mental daquelas cidades coñecidas, de inmediato acoden as imaxes dos seus inesquecibles espazos públicos de relación sexan estes rúas ou prazas: cascos históricos peonalizados, onde o protagonismo é das persoas que por eles transitan como Santiago, Toledo, Cáceres, Girona, Salamanca, etc.; monumentais prazas como a do Obradoiro en Santiago, A Coruña e a praza de María Pita, Venecia e a praza de San Marcos, Roma coa súa Piazza Navona ou Siena coa ovoide Piazza do Campo, por citar algunhas mundialmente coñecidas; ou alamedas, parques ou xardíns como o Retiro en Madrid, o parque de María Luísa en Sevilla ou os Campos Elíseos ou os xardíns do Trocadero en París.

A ALAMEDA É O ESPAZO PÚBLICO MÁIS SENLLEIRO DA VILA DE NOIA. COMBINA ACERTADAMENTE DIFERENTES LUGARES DE PASEO E DESCANSO.

PRAZA DE SAN MARCOS. VENECIA. O ESPAZO PÚBLICO DEFINE A CALIDADE DA CIDADE, PORQUE INDICA A CALIDADE DE VIDA DA XENTE E A CALIDADE DA CIDADANÍA DOS SEUS HABITANTES.

O espazo público define a calidade da cidade, porque indica a calidade de vida da xente e a calidade da cidadanía dos seus habitantes. Allan Jacobs, no seu excelente libro Greats streets, analiza as cidades a partir da calidade –estética e cultural, funcional e social, simbólica e moderna– das súas rúas. Se a cidade é ante todo un lugar de encontro, o espazo que o facilita é o seu espazo público peonil. Por iso, a cantidade e calidade do espazo público peonil determina a calidade urbanística dunha cidade. Jan Gehl no seu libro de recente publicación La humanización del Espacio urbano ao que faremos constantes referencias ao longo deste artigo, sinala que un espazo público é bo cando nel concorren moitas actividades non indispensables, cando a xente sae ao espazo público como un fin en si mesmo, a gozalo.


3/8/07

07:52

Página 19

(Negro/Process Black plancha)

PRAZA DA SEÑORÍA. FLORENCIA. ONDE QUEIRA QUE HAXA XENTE ALÍ A XENTE SÉNTESE ATRAÍDA POLA XENTE. NAS VELLAS

ACUDIRÁ MÁIS XENTE.

CIDADES EUROPEAS OS ESPAZOS PÚBLICOS SON O DOMINIO DOS PEÓNS

En Noia, ao igual que no resto de vilas e cidades galegas, o chamado desenvolvemento dos sesenta estivo a piques de facer desaparecer os paseos urbanos, as rúas, en beneficio da circulación rodada. Incluso algunhas prazas foron invadidas polos coches. O automóbil apropiouse do espazo público para enchelo de fumes e ruídos. O peón foi expulsado da rúa ou confinado a transitar por estreitas beirarrúas. Deuse o caso de que espazos públicos conquistados para as vilas burguesas a finais do XIX e primeiros anos do XX, foron logo privatizados total ou parcialmente, e modificado o seu uso. É o caso das coñecidas como Alamedas e Campos da Feira que en vilas como Muros ou Porto do Son foron transformados perdendo a súa primitiva función de lugares de encontro. Felizmente en Noia iso non sucedeu e só unha mínima parte foi privatizada.

TENDENCIAS. NOVOS MODELOS DE VIDA NA RÚA Nos últimos tempos estamos asistindo a un cambio importante nas tendencias humanizadoras dos espazos

urbanos. Avanzan con paso firme novos modelos de vida na rúa que priman sobre todo o demais aos cidadáns. En todo o mundo, os centros das cidades dominadas polo automóbil transformáronse progresivamente en sistemas de rúas peonís. Primeiro foron os centros históricos pero logo tamén os ensanches se sumaron a esta iniciativa. En Galicia Santiago de Compostela é o exemplo paradigmático onde o avance humanizador, logo de vencer as iniciais resistencias no Casco histórico, avanza con tódolos parabéns polas rúas e prazas do ensanche. En Noia, Ribeira, Boiro, A Pobra ou Rianxo, con máis ou menos convencemento, progresa a peonalización. A vida nos espazos públicos aumenta signif icativamente, moi por riba e moito máis alá das actividades comerciais ampliadas, favorecendo o desenvolvemento dunha completa vida cidadán, social e recreativa. Nesta liña humanizadora podemos incluír tamén a construción de paseos marítimos e a súa aceptación por parte da poboación, o que pon de manifesto a demanda dunha posibilidade informal e sen complicación de estar presente no entorno público.

NOIA E OS SEUS ESPAZOS PÚBLICOS A vida en Noia concéntrase en espazos moi concretos. Todos eles son anteriores aos anos setenta. Espazos públicos dentro dos lindes do Casco Histórico acaparan a vida de relación nunha grande medida. A grande ágora pública en Noia é hoxe a Alameda. Este espazo concentra as actividades de paseo, lecer, festa, reclamación ou protesta. Non sempre foi así. No pasado preindustrial, as prazas do Tapal, Constitución, Guisamonde ou Fanequeira, todas elas nos arredores de San Martiño, constituían os focos de mercado e os lugares públicos por excelencia. Nelas tiñan lugar os

19

ALAMEDA N. 27


ALAMEDA N. 27

3/8/07

07:52

Página 20

(Negro/Process Black plancha)

20

PRAZA DE SANTA MARÍA EN TRASTÉVERE. ROMA.OBSERVAMOS A CIDADE MENTRES CAMIÑAMOS OU CANDO NOS SENTAMOS NUNHA PRAZA A DESCANSAR OU CONVERSAR.

acontecementos determinantes da historia urbana da vila. Execucións e actos de escarmento públicos, por exemplo, tiñan lugar nestes espazos. A modernización epidérmica da vila levada a cabo a f inais do século XIX e primeiras décadas do XX polas novas forzas burguesas co fin de adaptala aos novos criterios da habitabilidade da época, alteraron a orde semántica do espazo urbano. Poténciase agora un segundo centro urbano de clara orientación burguesa no Cantón e na recentemente rebautizada rúa do Comercio que toma o relevo aos espazos anteriores. Estes anovados espazos residencias centrarán os percorridos dos principais itinerarios urbanos. Ao seu traveso ten lugar o paseo dominical e igualmente van ser sacralizados polo discorrer das procesións relixiosas. Como espazos de comercio ao aire libre toman pulo lugares como o Curro, que agora se revitaliza, e as proximidades da Porta da Vila onde se concentra durante anos, con lixeiras variacións de posición, unha importante actividade mercantil en arti-

gos especializados. Incluímos igualmente nesta actividade o mercado da Angustia. No inicio de Besteiros, por último, aséntase o mercado de produtos do agro moi preto do grande espazo mercantil gandeiro que vai ser o Campo da Feira. No momento actual algúns destes espazos conservan o seu pasado protagonismo case con idéntico destino. É o caso, por exemplo de Besteiros ou do Curro que continúan exercendo como lugares de mercado. Tamén as rúas do Cantón, Comercio ou Montero Ríos proseguen mantendo a súa xerarquía como rúas principais de tránsito e paseo, actividades potenciadas desde a súa peonalización. Outros espazos perdérono todo como a Praza da Fanequeira, Guisamonde ou Constitución invadida de coches. O Tapal é hoxe a praza do turismo, dada a poderosa atracción da fachada de San Martiño, e concentra moi de vez en cando multitudes por mor dalgunha actividade festiva. Porén si protagoniza con frecuencia actos cargados de grande simbolismo na presenza numerosa de persoas como derradeira despedida de seres queridos. Pero sen dúbida o espazo público máis revitalizado da vila é a súa Alameda decimonónica. Nela teñen lugar todo tipo de actividades, desde as festivas ata as reivindicativas. Porén, o que máis singulariza este lugar e a continua presenza de persoas. Aquí se concentran nais, pais, fillos, amigos, para desenvolver as máis diversas actividades: terraceo, encontro, paseo, charla, xogo... Na Ala-


3/8/07

07:52

Página 21

(Negro/Process Black plancha)

CAMPO DE’FIORI. ROMA. A CIDADE É ANTE TODO LUGAR DE ENCONTRO. POR ISO A CIDADE É ANTE TODO O SEU ESPAZO PEONIL.

meda noiesa, cúmprese a af irmación de Habermas, segundo a cal a cidade é especialmente o espazo público onde o poder se fai visible, onde a sociedade se fotografía, onde o simbolismo colectivo se materializa. Neste lugar, como escenario da representación, a sociedade noiesa adquire visibilidade. Festas, reclamacións ou protestas, en tanto que manifestacións de cidadanía, elixen este espazo como aquel onde mellor facerse presentes.

URBANIZACIÓN NON É CIDADE . AS CARENCIAS DOS NOVOS ESPAZOS URBANOS Xa fixemos referencia a como os novos espazos urbanos xurdidos en Noia nas últimas décadas son espazos practicamente invisibles. A súa presenza nos mapas mentais da cidadanía noiesa é mínima. A ausencia de atributos, sen monumentalidade, sen lugares de representación da sociedade a si mesma, é dicir, sen espazos de expresión popular colectiva, fan de esta nova Noia un lugar que tende á anomía e favorece a exclusión. A paisaxe da vila antiga sempre é a mellor e isto non é só debido á calidade da arquitectura que contén (igrexa, rúas emblemáticas...), senón que ten relación directa coa nosa intervención. Ao ser de todos a titularidade destas paisaxes, dóenos cando alguén as dana e reaccionamos protestando e discutindo; nunha palabra, intervimos. Porén, as periferias, e non esquezamos que sempre entramos na vila por elas, non as consideramos nosas e só

falamos mal delas aos nosos acompañantes cando as cruzamos en coche, pero logo non as vemos máis e esquecémolas deseguida. Os novos espazos urbanos que se están a construír na periferia de Noia precisan dun cambio total na maneira de concibilos. Como xa dixemos, a cidade é a xente na rúa e, por iso, na cidade o primeiro son as rúas e prazas, os espazos colectivos, e só despois virán os edificios e as vías, que son os espazos circulatorios. Aquí estase a facer todo o contrario. Nas partes novas da vila é difícil atopar lugares de relación. A edificación é o prioritario e as rúas só serven para acceder ás nosas casas e para circular e, polo tanto, o crecemento urbano vai xerando tecidos ambiguos, e a cidade perde todos os seus valores simbólicos. A responsabilidade principal do urbanismo é producir espazo público, espazo funcional polivalente que relacione todo con todo, que ordene as relacións entre os elementos construídos e as múltiples formas de mobilidade e de

21

ALAMEDA N. 27


ALAMEDA N. 27

3/8/07

07:52

Página 22

(Negro/Process Black plancha)

22

permanencia das persoas. Espazo público cualificado culturalmente para proporcionar continuidades e referencias, fitos urbanos e entornos protectores, cuxa forza significante transcenda ás súas funcións aparentes. O espazo público concibido tamén como instrumento de redistribución social, de cohesión comunitaria, de autoestima colectiva. E asumir tamén que o espazo público é espazo político, de formación e expresión de vontades colectivas, espazo de representación pero tamén de conflito. Mentres haxa espazo público, hai esperanza de revolución ou de progreso. Canto mellor sexa a paisaxe urbana, máis confortable será a cidade; polo tanto, é fácil comprender que esta cuestión se converterá nunha esixencia urbana de primeiro nivel. As tres vertentes do urbanismo: a estética, a de reforma social, e a técnica, non deben traballar separadas, cando ocorre isto os cidadáns son menos felices, xa que a cidade perde calidade e prestixio. A expresión “urbanismo desértico” acuñada por Gordon Cullen no seu libro Townscape (El paisaje urbano, 1974), def ine coa maior precisión as consecuencias dun urbanismo funcionalista, onde a vida entre os edificios esvaeceu. Mentres que a cidade medieval, co seu deseño e as súas dimensións, congrega persoas e acontecementos en rúas e prazas e fomenta a circulación peonil e as estancias no exterior, as zonas novas fan exactamente o contraio. Nelas as actividades exteriores quedaron reducidas ao mínimo debido ao deseño das rúas, o tráf ico rodado e, especialmente, a enorme dispersión das persoas e os acontecementos. Noia, Barbanza e Galiza enteira precisan dun novo urbanismo máis humano, cunha orientación clara cara á obtención dunha mellora na calidade de vida dos cidadáns. Un urbanismo que se

DINÁN. BRETAÑA. É UN FEITO COMPROBADO QUE A OPORTUNIDADE DE VER, ESCOITAR E ATOPAR A OUTRAS PERSOAS É UNHA DAS ATRACCIÓNS MÁIS IMPORTANTES DOS CENTROS DAS CIDADES E AS RÚAS PEONÍS.

NOS CAFÉS CON TERRAZA A VIDA DO ESPAZO QUE APARECE DIANTE O ÉXITO DAS CAFETERÍAS DA

CONVÉRTESE NA ATRACCIÓN PRINCIPAL.

ALAMEDA NOIESA VÉN DADO PRINCIPALMENTE POR EXISTIR O AMPLO ESPAZO DE PASEO NA SÚA FRONTE. É ESA A VERDADEIRA RAZÓN DO SEU ÉXITO.

preocupe por crear espazos de alta calidade ambiental, onde o balbordo das xentes sinale o retorno da vida cidadá aos espazos públicos. Un urbanismo, en definitiva, que volva a pensar nos homes e mulleres que habitan as vilas, para colocar Noia e comarca como lugar envexado para vivir dado o seu alto grao de excelencia urbana.

PARA SABER MÁIS: Jan Gehl: La humanización del espacio urbano. Barcelona 2006 Jordi Borja. A cidade conquistada. Madrid, 2003.


3/8/07

07:52

Pรกgina 23

(Negro/Process Black plancha)

23

ALAMEDA N. 27

Victoria Oses


ALAMEDA N. 27

3/8/07

07:52

Página 24

(Negro/Process Black plancha)

Pinceladas sanitarias Sexualidade (III) Victor Vez Vilar ontinuando con esta serie de artigos sobre sexualidade, abordamos hoxe o tema das enfermidades de transmisión sexual (de agora en diante ETS). Para iso contamos novamente coa inestimable colaboración da psicóloga e sexóloga Olga Núñez, á que hoxe entrevistamos na súa consulta da Rúa Nova de Noia, previamente solicitamos cita por teléfono (como corresponde) chamando ó número 625527070. REVISTA ALAMEDA.- ¿As ETS son o que antes se coñecía como enfermidades venéreas? OLGA NÚÑEZ.- Sí, os dous termos refírense ó mesmo: a un conxunto de infeccións e trastornos que se contaxian a través do contacto sexual. O que pasa é que na actualidade o termo ETS desbancou ó de venéreas (utilizouse antigamente como alusión a Venus, a deusa do amor). ETS, é un termo máis amplo posto que hai algunha destas doenzas que tamén se pode adquirir por prácti-

cas que non son sexuais e logo transmitilas no intercambio sexual, e por conter tamén un matiz menos discriminatorio. En resumen, como dicía, ambos engloban un conxunto de enfermidades que se transmiten por contacto sexual. E cando digo contacto sexual refírome a calquera clase de contacto: vai depender do tipo de enfermidade pero haberá algunhas que soamente se transmitan por sexo xenital (vaxinal e anal), outras que tamén se transmitan por sexo oral (tanto en cunnilingus como en felación) e incluso algunha que se poida contaxiar por outro tipo de contactos íntimos (incluso non sexuais). Con isto non quero dar a entender que o sexo sexa algo tan perigoso que haxa que evitalo para non contaxiarse de tódalas cousas que imos ver a continuación. O que si quero dicir é que, pola nosa saúde e a dos demais, debemos practicar un sexo san e precavido, da mesma forma que nos coidamos para outras cousas, como cando nos poñemos unha vacina para a gripe, cando nos poñemos unha vendaxe para unha ferida ou cando tomamos a pílula para evitar un embarazo non desexado.

24

E para iso, hai que recordar o que dixemos no anterior artigo desta revista: que o único método que nos protexe hoxe en día de ETS é o preservativo, tanto masculino como feminino, ademais de cumprir a función anticonceptiva por suposto. OLGA NÚÑEZ NA SÚA CONSULTA DA RÚA NOVA DE NOIA

R.A.- Entón, polo que estás dicindo, ¿tamén hai que utilizar preservativo para sexo oral e non só para o coito?


3/8/07

07:52

Página 25

(Negro/Process Black plancha)

O.R.- Efectivamente. O risco de transmisión en sexo oral é menos elevado que en sexo xenital, pero existe. O maior risco de contaxio dáse no sexo anal posto que a mucosa anal é máis fráxil e polo tanto moi vulnerable a fisuras, o que, favorece a entrada no organismo de calquera infección. Pero como tamén hai risco de contaxio en sexo oral, tamén hai que tomar precaucións nos contactos bucoxenitais, e non soamente na felación (sexo oral no home) que parece máis evidente o uso do preservativo masculino senón tamén outro tipo de solucións para o cunnilingus (sexo oral na muller) como son os parches de látex (de venta en farmacias e tendas especializadas), un preservativo cortado e estendido sobre a vulva ou incluso remedios máis caseiros como o filme de cociña que se usa para envolver alimentos. En definitiva, que se pode gozar do sexo mentres se toman as precaucións necesarias para que ese pracer non teña un prezo moi caro que pagar. R.A.- A ETS que máis se coñece é a SIDA. ¿É tamén a máis devastadora de todas elas? O.R.- Ben, hoxe en día non estamos como nos anos oitenta que foi cando se empezou a coñecer e que terminou coa vida de moitas persoas. Temos a sorte de que se avanzou moito no campo e que grazas á chegada dos medicamentos (dos retrovirais en concreto) conseguiuse tratar unha enfermidade mortal. Ollo que digo tratar e non curar: a SIDA ou infección por VIH segue sendo incurable pero cos tratamentos e os coidados paliativos necesarios conséguese alongar moito a vida do enfermo e proporcionarlle unha calidade da mesma da que antes carecían. Se miramos as cifras, a pesar destes avances, tamén hai que dicir, que nunca estivemos tan mal como na actualidade, porque en realidade nunca houbo tantos casos de SIDA no mundo. Os países subdesenvolvidos seguen tendo un problema importantísimo pois o virus segue expandíndose e a falta de medios impide a maioría das veces os tratamentos necesarios. No mundo occidental, por sorte, non temos unha situación tan precaria en canto a accesibilidade de trata-

mento. Aínda así, o que queda por mellorar é moito e a concepción social da enfermidade, pois verdadeiramente avanzouse moi pouco: a xente escoita a palabra SIDA/VIH e bota un pé cara atrás como mínimo. Colléuselle moito medo e segue habendo moito descoñecemento o que fai que os temores aumenten porque non teñen claras nin sequera as formas de transmisión e as precaucións que teñen que adoptar para non contaxiarse. Por non dicir que nos seus comezos se asociou a enfermidade a determinados colectivos que inda hoxe seguen tendo certo rexeitamento social (como son os drogodependentes e os homosexuais). R.A.- Entón, para deixarllo claro ós nosos lectores, ¿como se contaxia a SIDA? O.R.- Ante todo cómpre ter claro que a infección por VIH que desencadea a enfermidade (SIDA) é ante todo unha enfermidade que podemos cualificar como comportamental. ¿Que quere dicir isto? Que non te contaxias polo que ti es (non por ser drogodependente e inxectarte heroína colles a SIDA) tampouco polo que ti fas (ter unha relación sexual cun descoñecido que non sabes si está san ou non); senón que te contaxias por como fas estas cousas, por como actúas: é diferente o “Que” (uso de drogas, relacións sexuais...) do “Como”. Se te pinchas con agullas que están infectadas poderás coller a SIDA, se mantés relacións sexuais sen protec-

25

ALAMEDA N. 27


ALAMEDA N. 27

3/8/07

07:52

Página 26

(Negro/Process Black plancha)

ción cunha persoa que esta infectada poderás coller a SIDA... pero se as agullas, xiringa e demais material está esterilizado e os contactos sexuais se fan con preservativo, en bo estado e ben utilizado, non hai risco de contaxio. Resumindo, as vías de contaxio son tres: a través do sangue, a través dos fluídos sexuais, e pola vía maternofilial, é dicir, de nai a fillo durante o embarazo, parto e lactación. Outro tipo de vías como os bicos son imposibles posto que a concentración de VIH na saliva non é suficiente, igual que tampouco o é pola suor. Para contaxiarse de VIH fai falta unha concentración alta de virus (que soamente se atopa no sangue e nos fluídos sexuais) e unha vía de acceso para que o virus chegue ó organismo san (por exemplo, unha ferida que entre en contacto co sangue ou o feito de tragarse o seme durante a relación sexual).

26

R.A.- Unha vez que se produce o contaxio, ¿a persoa xa está enferma de SIDA? O.R.- Non, a persoa pasa a ser Seropositiva, é dicir, é portadora do virus (VIH) e polo tanto pode transmitilo a outras persoas. Se o virus consegue debilitar o sistema inmunitario da persoa pode desenvolver a enfermidade e entón aparecería o cadro de síntomas da Síndrome de Inmuno Def iciencia Adquirida (SIDA): pneumonía,

infeccións graves, o virus ataca os linfocitos T4 que son como os “xefes” do noso sistema inmunolóxico que nos protexe das agresións externas, de forma que nos vai debilitando e nos expón a tódolos virus, bacterias, parasitos... que circulan no exterior. As persoas seropositivas adoitan desenvolver a SIDA ó cabo duns anos. Antigamente isto ocorría moi rápido e por iso morría a xente infectada moi cedo. Hoxe cos tratamentos o que se consegue é retrasar o máximo posible a aparición e desenvolvemento da enfermidade. R.A.- Outra enfermidade relacionada con sexo que se coñece de moi antigo é a Sífilis. Fálanos algo desta patoloxía. O.R.- Pódese adquirir da mesma forma que a SIDA: por vía sexual e tamén polo sangue ou a través da placenta. É unha enfermidade que sucede en etapas: unha primeira fase na que non hai síntomas, que dura tres semanas máis ou menos; a partir de aquí aparece o típico chancro sif ilítico que é como unha úlcera ou lesión no lugar onde se produciu o contaxio (por exemplo, nos xenitais, no ano ou na boca). Tras outras seis semanas de evolución aparecen síntomas como malestar xeral, febre, cefaleas e lesións moi características na pel (que se chaman roséolas) e nas mucosas (lingua, nariz, larinxe, etc.). Despois disto, pode pasar ata dous anos nun estado latente, é dicir, de novo sen presentar síntomas, pero máis tarde atacará de novo o organismo (meninxitis, deterioro mental, afectación cardíaca...) podendo levalo á morte. Todo isto se pode evitar co tratamento adecuado, a base de penicilina, e canto antes mellor. R.A.- ¿E de que mais ETS nos podes falar? O.R.- Pois por exemplo da Gonorrea. Esta infección nos homes é máis complicada porque produce síntomas moi molestos como a secreción de pus polo pene, dor ó mexar, ir ritación, etc.; mentres que na muller ás veces se dá sen síntomas, pero podendo infectar igualmente á


3/8/07

07:52

Página 27

(Negro/Process Black plancha)

parella. Trátase con antibióticos pero se non se fai a tempo podería causar problemas importantes como esterilidade. Tamén existe a Tricomoniasis. Esta funciona ó revés, nos homes apenas produce síntomas mentres que na muller soe darse vulvovaxinitis (fluxo de cor amarelo, con mal olor, proído ó mexar...). Tamén se trata con antibióticos e son frecuentes as recidivas. Ademais esta ETS pode adquirirse tamén por compartir roupa interior, traxes de baño ou toallas. Outra das ETS máis contaxiosas é a Hepatite B posto que se pode adquirir ademais de polas vías anteriores, por compartir obxectos como follas de afeitar, cepillos de dentes, instrumentos de tatuaxe, etc. Para a súa recuperación non hai tratamentos específ icos senón que se precisa moito descanso, medidas extremas de hixiene, dieta específica... unha serie de coidados paliativos importantísimos posto que podería dexenerar en cirrose e cancro de fígado. Hoxe en día incluso existe unha vacina para previr a Hepatite B en grupos de risco (parellas de portadores, profesionais da saúde, drogodependentes, etc.). Outra ETS son os Condilomas que son como verrugas xenitais que aparecen entre un e tres meses despois do contaxio. Deben ser tratadas con preparados específicos, queimándoas ou conxelándoas con tratamentos especiais. Nas mulleres están moi relacionados co cancro de colo de útero. Tamén existe o Herpes xenital, que pode transmitirse incluso polo tacto se tocamos a zona infectada, logo ó tocar outra zona san se transmite a esta (así que hai que ter moita hixiene nestes casos). O herpes dá lugar a chagas que son moi dolorosas e molestas, estas se converten en ampolas que van estalando pouco a pouco e poden estender a erupción. Ademais ten un alto índice de recaída. Hai moitas outras ETS como son a Candidiasis ou fungos (que produce síntomas como fluxo vaxinal en grumos, proído, roxamento...), a Clamidia (con síntomas parecidos á gonorrea pero que tamén se transmite ós ollos a través de infección manual), as Ladillas ou Pediculosis (que son como piollos no pelo da pube), e a Sarna (provocada por un ácaro que vive baixo a pel e se manifesta por todo o corpo con intensos proídos sobre todo en zonas como cóbados, axilas, dedos, nádegas, xenitais... e tamén se transmite pola roupa usada da persoa infectada ademais de polo contacto directo).

R.A.- En definitiva, a modo de prevención, ¿cando é imprescindible acudir ó médico? O.R..- Por suposto canto antes se houbo unha práctica sexual de risco posto que existen tratamentos de profilaxes e prevención para certas ETS. Pero á parte disto, débese acudir sempre que notemos algo estrano nos xenitais, aínda que non sexa molesto, se observamos algo diferente ó que estamos acostumados o mellor é sempre consultar. E sobre todo se hai síntomas como secrecións, proídos, ganas frecuentes de mexar, miccións cortas e con comechón, vultos, feridas, chagas, verrugas, manchas, fluxo de cor amarelo, sangue, dor, etc. Hai moita xente que non acude ó médico por medo a ser xulgados, por vergoña a ter que explicar o modo en que se puideron contaxiar, por contestar a preguntas íntimas... e isto pode ser moi prexudicial. Hai que deixar estes receos na casa, saber que nos van tratar profesionais que están aí para axudarnos e non para criticarnos e sobre todo, que é algo necesario porque se o deixamos pasar é moi probable que nos ocasione moitas complicacións e incluso un final tráxico. R.A.- Até aquí o tema de hoxe, as enfermidades de transmisión sexual. Non nos queda máis que agradecer a Olga Núñez esta colaboración e esperamos poder contar con ela nunha próxima ocasión.

27

ALAMEDA N. 27


ALAMEDA N. 27

3/8/07

07:52

Página 28

(Negro/Process Black plancha)

Futbol Noya S.D. 1975/1976 Ricardo Güeto Sóñora espois de deixar a tempada 74/75 na que xa falamos no artigo nº 14 onde o Club sobe de categoría a rexional preferente, do cal falaremos neste número. Xogaba o Noya a última tempada en preferente (antes a serie A rexional) na tempada 65/66 e pasaron 10 tempadas sen estar na categoría que máis xogou ata a data, un total de 21 tempadas en rexional preferente. Na tempada 75/76 a Rexional Preferente abarcaba toda Galicia e era un só grupo, non dous como na actualidade.

Participa no campionato os seguintes equipos por orde de clasificación: 1º S.D. Compostela de Santiago con 66 puntos; 2º Gran Peña de Vigo con 57 puntos; 3º Turista de Vigo con 54 puntos; 4º Cambados con 48 puntos; 5º Fabril da Coruña con 45 puntos; 6º Alondras de Cangas con 42 puntos; 7º Sporting Guardés da Guardía con 39 puntos; 8º At. Riveira 37 puntos; 9º Sarriana de Sarria 37 puntos; 10º Anduriña do Grove con 36 puntos; 11º At. Orense 36 puntos; 12º NOYA S.D. con 35 puntos;

28

Seguía de presidente D. Ramón Vilas Calvo e de adestrador tamén seguía D. Ramón Dopazo (Romaní) aínda que sería relevado no transcurso da campaña por J. Antonio Mato (Matito) e a plantilla formada polos seguintes xogadores: Doval (Arosa); Severo, Muñiz (Boiro); Sergio, Mayo,

Lugo, Estanis, Segundo, Berto (Praiña), Paco (Esteirana), Ríos, Carreras (Compostela), Díez II, Miro (Cee), Maneiro (Compostela), Mario, Canelas, Reveliño (Compostela), Rafa (Mugardos), Alfonso, Villar, Lete, Benito (V.Alegre), Chano, Miculita e Matito que xogou algúns partidos e colgou as botas nesta tempada con 39 anos de idade (equipo de procedencia).

RAMÓN VILAS, ERA O PRESIDENTE DO NOYA, S.D.

NOYA

3 - FABRIL 1. PARTIDO DE LIGA XOGADO EN SANTA ISABEL (SANTIAGO). ALFONSO CAPITÁN NOIÉS.


3/8/07

07:52

Página 29

SEGUNDO MARTÍNEZ, DEFENSA DO NOYA S.D.

(Negro/Process Black plancha)

LETE XOGADOR DO NOYA S.D.

13º Vista Alegre de Santiago con 33 puntos; 14º Arsenal do Ferrol con 33 puntos; 15º Sp. Celanova con 33 puntos; 16º Estradense da Estrada con 31 puntos; 17º Barallobre con 31 puntos; 18º Porriño con 27 puntos; 19º Bueu con 24 puntos e 20º Bergantiños de Carballo con 16 puntos. O Noya S.D comeza a liga no campo de San Alberto o 7/9/75 ante a S.D. Compostela cun cheo de afeccionados onde perde por 1 a 2 co que logo sería o campión da categoría. A aliñación que presentou o equipo noiés foi a seguinte: Doval, Lugo, Villar, Mayo, Diez II, Lete, Chano, Maneiro, Miro, Matito e Alfonso, marcou o gol polo Noya Alfonso desde o saque de esquina, no Compostela que adestraba Rodríguez Vaz xogaba o noiés Juanatey. O 14/9/75, na 2ª xornada da liga o Noya desprázase a Porriño o campo de Lourambal onde o Noya gaña por un rotundo 0 a 3. A 3ª xornada o 21/9/75, o Noya S.D. consegue o seu primeiro triunfo en San Alberto ó derrotar o Barallobre por 3 a 1. 4ª xornada o 28/9/75, no campo M. Rivera do Ferrol, Arsenal 2 - Noya 1. 5ª xornada 5/10/75, novo triunfo noiés, esta vez contra o Alondras de Cangas por 2 a 0 con goles de Diez II e Lugo. 6ª xornada 19/10/75, o Noya S.D. empata en Celanova 1 a 1.

RAMONI O DÍA DA SÚA HOMENAXE COMO AROSA. O QUE ENTREGA A PLACA É MANOLO GALLEGO, EX-XOGADOR DO NOYA A FINAIS DOS 40 E PRINCIPIOS DOS 50.

XOGADOR DO

7ª xornada 26/10/75, no campo da Bauca o Noya sae derrotado por 1 a 0. 8ª xornada 2/11/75, nova vitoria noiesa en San Alberto ante o At. Orense por 1 a 0. 9ª xornada 9/11/75, o Noya perde no complicado campo da Merced ante o Cambados por 1 a 0. 10ª xornada 23/11/75, derrota noiesa en San Alberto ante o Gran Peña de Vigo por un contundente 0 a 3. 11ª xornada 30/11/75, derrota do Noya no campo de Santa Isabel contra o Vista Alegre por 2 a 0, o campo era unha verdadeira lameira. 12ª xornada 7/12/75, derrota noiesa ante o Sarriana por 1 a 2. Foi un partido polémico no que tivo que intervir a garda civil, o árbitro Veiga Ramos da Coruña tivo que saír escoltado, o campo foi clausurado por 1 partido, o gol do Noya marcouno Segundo.

29

ALAMEDA N. 27


ALAMEDA N. 27

3/8/07

07:52

Página 30

(Negro/Process Black plancha)

O NOYA S.D. NO SEU PARTIDO 1º PARTIDO DE LIGA 1975/76 CONTRA O COMPOSTELA

16ª xornada 4/1/76, no nadal prodúcese o primeiro derbi barbazán oficialmente entre o Riveira e o Noya S.D. que rematou con empate 0 a 0. Dicir tamén que se inaugura oficialmente o campo da Fiateira. 17ª xornada 11/1/76, no campo da Tecla (A Guarda) o Noya sae derrotado por 3 a 1 ante o guardés. 18ª xornada 18/1/76, vitoria noiesa en San Alberto ante o Anduriña do Grove por 2 a 1.

ALFONSO DÍEZ, POR AQUEL ENTÓN ENTÓN XOGADOR DO

LEVANTE

30

13ª xornada 14/12/75, o Noya empata en Riazor ante o Fabril 1 a 1, con gol de Car rera. Neste partido o meta Muñiz xogou de interior e adestraba o equipo local o mítico Rodrigo Vizoso.

19ª xornada 25/1/76, terminaba a primeira volta e o Noya foi visitar o “bello” campo de Barreiro en Lavadores (Vigo) ante o Turista onde cae derrotado por un contundente 4 a 1. 20ª xornada 1/2/76, comeza a 2ª volta onde o Noya rende visita a S.D. Compostela en Santa Isabel onde perde por 2 a 0. 21ª xornada 8/2/76, o Noya golea ó Porriño cun severo 6 a 2 con goles de Alfonso (de penalti), Lete, Paco, Chano e Carrera (2). 22ª xornada 15/2/76, perde o Noya no campo do Remo en Barallobre por 2 a 0. Matito colga as botas.

14ª xornada 21/12/75, Noya 1 - Bergantiños 0, un derbi clásico pola cantidade de veces que se enfrontaron en competición. O gol do Noya marcouno Chano.

23ª xornada 22/2/76, o Noya empata en San Alberto co equipo ferrolán do Arsenal 2 a 2 con goles de Lugo e Berto, o equipo visitante terminou con 9 xogadores.

15ª xornada 28/12/75, o Noya cae derrotado en Bueu por 2 a 1.

25ª xornada 7/3/76, Noya 1 - Celanova 1, gol de Chano e volvíase a repetir o resultado da primeira volta.

24ª xornada 29/2/76, no campo Masó de Cangas do Morrazo nova derrota do Noya ante o Alondras por 4 a 2.


3/8/07

07:52

Página 31

(Negro/Process Black plancha)

EQUIPO XUVENIL DO NOYA S.D., TEMPADA 1975/1976

26ª xornada o 14/3/76, de novo o Noya xoga en San Alberto contra o C.D. Estradense gañando por 2 a 0. 27ª xornada o 21/3/76, no campo do Couto, At. Ourense 1 - Noya 0. 28ª xornada o 28/3/76, en San Alberto Noya 0 - Cambados 0. 29ª xornada o 4/4/76, no campo da Florida en Vigo o Noya sae goleado por 5 a 0. 30ª xornada o 11/4/76, o Noya derrota ó Vista Alegre de Santiago por 2 a 0. 31ª xornada o 18/4/76, Sarriana 0 - Noya 0, volve a ser outro partido polémico como o da primeira volta. 32ª xornada 25/4/76, Noya 3 - Fabril 1, este partido foi no sábado 24 de abril véspera de San Marcos no campo de Santa Isabel de Santiago motivado porque o Noya cumpría un partido de sanción no campo de San Alberto.

SEVERO, PORTEIRO DO NOYA S.D.

Os números do Noya S.D. foron os seguintes: Quedou no posto 12ª de 38 partidos xogados, dos que gañou 13, empatou 9 e perdeu 16 con 50 goles a favor por 53 en contra e un total de 35 puntos e 3 negativos. Partidos gañados na casa 11, perdidos na casa 4, empatados na casa 3. Gañados fóra 2, empatados fóra 6 e perdidos fóra 12. Goles na casa 34 e fóra 16, en contra na casa 19 goles e fóra 33.

34ª xornada 9/5/76, nova vitoria noiesa, esta vez ante o Bueu por un contundente 4 a 2 no campo de San Alberto.

O comezo da tempada foi mala por ser novo na categoría, logo foise afianzando ante equipos de grande prestixio como eran Fabril e Gran Peña (ambos filiais do Deportivo e Celta respectivamente), Arsenal, Turista, At. Ourense, Alondras e outros.

35ª xornada 16/5/76, Noya 2 - At.Riveira 2, partido de rivalidade moi tenso e duro, cun grande cheo en San Alberto.

ALGUNHAS CURIOSIDADES DA LIGA

33ª xornada o 2/5/76, no campo das Pedras Blancas de Carballo, Bergantiños 1 - Noya 1.

36ª xornada o 23/5/76, vitoria noiesa en San Alberto ante o Guardés por 2 a 0. 37ª xornada o 30/5/76, vitoria a domicilio do equipo noiés, esta vez no campo Monte da Vila do Grove ante o Anduriña por 0 a 2. 38ª xornada o 6/6/75, remata a liga con derrota noiesa en San Alberto ante o Turista de Vigo por 1 a 2, o gol do Noya marcado por Maneiro.

Os máximos goleadores foron Carreras con 10, Alfonso con 6, Lugo 5, Miro 4, Maneiro e Chano con 3 goles. O equipo máis realizador foi o Compostela con 96 goles e o máis goleado o Bergantiños con 93 goles en contra, o rei do empate sería o At. Riveira con 15 en total.

31

ALAMEDA N. 27


ALAMEDA N. 27

3/8/07

07:52

Página 32

(Negro/Process Black plancha)

Estes foron algúns dos adestradores dos equipos: no Compostela Rodríguez Vaz, no Gran Peña Pedrito, no Turista “Tigre” Padron (logo sería relevado) no Cambados Mauro, no Fabril Rodríguez Vizoso, no Arsenal Fernando Fariña (extécnico do Noya na tempada 47/48). No partido Noya 2 - Arsenal 2, o público pedía a berros a dimisión do técnico local Romani. No partido Noya 1 - Compostela 2 (1º partido de liga), os dous goles composteláns foron centro do noiés Juanatey.

O NOYA S.D. 1975/1976, EN RIVEIRA NUN PARTIDO DE LIGA

No Compostela 2 - Noya 0, o equipo noiés só f ixo un cambio, Ríos por Carrera.

Na 2ª división estaban dous equipos galegos o Deportivo e o Celta.

No Vista Alegre xogaba o ex-xogador noiés Paredes, e no Compostela o ex xogador e natural de Noia Juanatey. Algúns dos árbitros: Lino Barreiro (Santiago), Permuy (Fer rol), Cruz (Coruña), Magdalena Solla (Pontevedra), Freire Navieras (Pontevedra), Iglesias Pereira (Coruña), Lobato Novoa (Santiago), Seijas Carril (Santiago), Arroyo Simón (Vigo), Roberto Chiarromi (Vigo), Andres Pichero (Pontevedra), Ons Rico (Coruña), Prieto Boloños (Ferrol), Veiga Ramos (A Coruña), este foi o que arbitrou ó Noya – Sar riana, que derivou no peche do campo de San Alberto.

32

O equipo xuvenil xogou no grupo 7º e quedou no 2º posto e foi campión do torneo de primaveira. O adestrador era Pacucho e a plantilla formada por estes xogadores: Paco, Severo, Luís, Noni, Díez II, Chuca, Tor res, Estanís, Pepón, Quico, To, Miguel, Areoso, Fernando, Joaquín, Ríos II, Fran, Marcos, Agraso, Arufe, Laíño, Paco da Rasa, Canito e Tito.

OS EQUIPOS GALEGOS NA 75/76 Non había ningún equipo galego na 1ª división sendo campión desta liga o Real Madrid.

O Celta sería 2º e ascendería a 1ª división e fixo estes números: xogou 38 partidos dos que gañou 19; empatou 11 e perdeu 8 con 42 goles a favor e 22 en contra e un total de 49 puntos. Era o seu presidente Antonio Vázquez e adestrador Mariano Moreno a plantilla estaba composta polos seguintes xogadores: Villar, Castro, Lezcano, San Román, Hidalgo, Rodilla, Igartúa, Martínez, Del Cura, Manolo, Aguerre, Gestoso, Santomé, Hortas, Gonzalo, Aparicio, Navarro García, Waldo, Doblas, Mori, Juan, Felix, Fenoy, Rivas, Búa, José e Poli O Deportivo sería 5º e fixo estes números: xogou 38 partidos dos que gañou 18; empatou 6 e perdeu 14 con 47 goles a favor e 36 en contra con un total de 42 puntos. Era presidente Antonio Álvarez e adestrador J. A. Naya relevado por J. M. Martín e a plantilla estaba formada polos seguintes xogadores: Canedo, Robadeira, Pousada, Ballesta, Gallego, Richard, Cobas, Canario, Vituco, Rivas, Castro, Albino, Cocco, García, Miguel, Pardo, Piño, Seoane, Vidal, Traba, Vales, Piña, Bello, Jorge, Piris e Luís. Os resultados entre eles Deportivo 2 - Celta 0, e en Balaídos Celta 1 - Deportivo 1. Sería campión de 2ª división o Burgos. Na terceira división no seu grupo I, participaron 6 equipos galegos que fixeron estes postos: o Pontevedra foi 1º, Ourense 5º, Ferrol 9º, Arosa 13º, Lugo 15º e Lemos 20º e colista, non existía a 2ª B. No próximo número falaremos da tempada 76/77 onde o fútbol noiés ascendería á 3ª división.


3/8/07

07:52

Pรกgina 33

(Negro/Process Black plancha)

Encarna

33

ALAMEDA N. 27


ALAMEDA N. 27

3/8/07

07:52

Página 34

(Negro/Process Black plancha)

Un tradutor do Son nas Irmandades da Fala Xoán Pastor Rodríguez Santamaría INTRODUCIÓN

34

o ano 2005, nas páxinas desta revista, lembrabamos a vida e a obra de Xosé Prudencio Iglesias Roura, nacido en Goiáns, Porto do Son, en 1879 e falecido en Mera, Oleiros, en 1930. Aínda que figura secundaria na literatura galega, foi partícipe de acontecementos culturais, sociais e políticos importantes na historia de Galicia, xa que foi un dos fundadores das Irmandades da Fala en 1916, dende posturas rexionalistas, ademais de ser membro cor respondente da Real Academia Galega, director artístico do coro Cántigas da Terra, colaborador da revista Nós, de A Nosa Terra e doutros varios xornais galegos. Poeta tradicional, cultivou tamén o teatro, a prosa galega e a crítica literaria. Mais non son estes os méritos que nos fan ocuparnos de novo da súa figura, senón o seu labor como tradutor, vinculado ao proxecto de expansión do galego que sostiñan as Irmandades da Fala.

nas a traducións máis modernas, de poetas alemáns e cataláns.

A TRADUCIÓN NA ÉPOCA DAS IRMANDADES DA FALA

Beatriz Pérez Real describiu xa nun estudo as traducións realizadas en Galicia polos homes das Irmandades, que unían o desexo de recuperar o galego e de protexelo, á necesidade de destacar o feito diferencial do noso país sen reducilo só á poesía, senón dende múltiples discursos, sendo un deles, e non secundario, o das traducións, que certamente teñen un uso político, o apoio ao nacionalismo, mais tamén son unha defensa contra os ataques ao galego como lingua rural e coloquial, pretendendo lograr unha ampliación do repertorio da literatura galega e demostrar a validez da nosa lingua, traducindo ao galego autores xa canónicos noutras literaturas. Será dende 1918 cando haberá unha renovación en A Nosa Terra, o xornal que serve de voceiro ás Irmandades, aportando traducións modernas e de vangarda, pois ata ese momento os textos traducidos son de autorías anteriores ao século XX. As traducións de Iglesias Roura entran claramente dentro do primeiro período do xornal, o período en que se traducen autores moi coñecidos para os lectores ou de relativo prestixio noutras linguas. As traducións non son en A Nosa Terra algo ocasional, senón parte dun programa que pretende lexitimar, con textos prestixiosos, a lingua galega, por iso existe unha sección no xornal co título “Traduciós”. Estas traducións faranse dende o castelán, o francés, o italiano, o catalán e o inglés.

Ata a fundación das Irmandades da Fala en 1916 a historia da tradución en Galicia era relativamente feble e tiña os seus alicerces nas traducións da Biblia, sobre todo os salmos, nos clásicos g regos e latinos e pouco máis, aínda que dende 1889 - 1890 a revista lucense A Monteira abrira as súas páxi-

Aínda que en xeral as Irmandades seleccionan os textos traducidos tendo en conta os seus intereses de defensa do nacionalismo, de reivindicación da cultura céltica e de desexo de renovar o repertorio literario, non se pode esquecer o desexo de lexitimar a poesía galega con exemplos clásicos da poesía europea. Iglesias Roura está claramente enmarcado nesta última característica e traducirá textos, sobre todo, de poetas románticos, fran-


3/8/07

07:52

Página 35

(Negro/Process Black plancha)

VINCENT ARNAULT

TRADUCIÓN DE ROURA EN A NOSA TERRA

ceses, italianos e alemáns, sen esquecer os seus acercamentos, máis actualizados, ao catalán e algunha aproximación á literatura española.

AS TRADUCIÓNS DO FRANCÉS O poeta máis serodio traducido por Iglesias Roura dende o francés é Vincent Arnault (1766 - 1884), que aínda que hoxe poida sorprender ao lector, pois está case esquecido, gozou de certo prestixio entre os poetas europeos do século XIX e así a partir dun dos seus textos crearon imitacións o italiano Leopardi (1798 - 1837) e o español Juan Nicasio Gallego (1777 - 1837). Non foi Iglesias Roura o único tradutor ao galego de Arnault, pois o poema “A folla” foi vertido tamén á nosa lingua por Antonio Losada Diéguez. A tradución de Iglesias Roura apareceu en A Nosa Terra o dez de marzo de 1917, no número doce, a carón da versión orixinal e das paráfrases de Nicasio Gallego e Leopardi, cun curioso erro ao sinalar a data de nacemento do tradutor, pois sinalan o ano 1899, erro evidente por 1879. Cre Cristina Marchisio

que a orixe da tradución de Roura é o volume terceiro da obra Poetas líricos del siglo XVIII, compilada por Leopoldo A. de Cueto, editada en Madrid en 1875. Arnault cultivara o teatro, mesmo escribindo libretos de ópera, e a poesía, pero destacou sobre todo como autor dunha Vida política e militar de Napoleón (1823) e gozou do aprecio crítico do prestixioso Sainte-Beuve. Todos os imitadores de Arnault fixeron variantes sobre o poema orixinal, convertendo Nicasio Gallego a folla do francés en folla de lentisco, mentres Leopardi a volve folla de faia e Losada, folla de loureiro, o mesmo que fai Iglesias Roura. No entanto, Losada respecta os quince versos do poema de Arnault, que Iglesias Roura converte en dezanove, fronte aos trece da versión máis sintética de Leopardi e os dezaseis de Juan Nicasio Gallego. A tradución de Losada Diéguez foi posterior á de Roura, pois apareceu o vinte de xullo de 1918. Velaí a tradución do sonense: Pr’o onde vas seca folliña da ponla tua arredada? –A cana que me sostiña foi pol-o vento esgazada e en cega redemuíña son levada, sople brisa ou vendaval, da devesa pra chanzada, dende o outeiro para o val.

35

ALAMEDA N. 27


ALAMEDA N. 27

3/8/07

07:52

Página 36

(Negro/Process Black plancha)

ALFRED DE MUSSET POR CHARLES LANDELLE

Nin leda nin con tristura, vou pr’onde a forza do vento me leva en pulo inconstante, pr’onde ten acabamento o que verdexa ou fulgura na vida por un instante. Vou pr’onde en curso fatal van parar, a vanidosa gala da folla da rosa, e a do loureiro triunfal.

36

Losada Diéguez fai quizais unha versión máis exacta e máis literaria ao mesmo tempo: D’a tua ponla abalada probe folliña esfollada onde vas? –Quen-o soupera! Foise o carballo muchento qu’agarimo a min me dera. Co empuxe d’o seu alento, brando airiño ou vendabal tenme sempre en movimento dende a touza o chan pardento dende a montaña hastra o val. Vou onde me leva o vento, sin layarme ô ventureiro; eu vou onde todo vai, d’a rosa a folla que cai com’a folla d’o loureiro. Para que se poida apreciar a diferenza entre ambas as dúas traducións, anoto a versión orixinal:

TRADUCIÓN DE MUSSET EN A NOSA TERRA

De ta tige détachée, pauvre feuille desséchée, où vas-tu? – Je n’en sais rien, L’orage a brisé le chêne qui était mon seul soutien. De son inconstatne haleine, le zéphyr ou l’aquilon depuis ce jour me promène de la fôret à la plaine, de la montagne au vallon. Je vais où le vent me mène, sans me plaindre ou m’effrayer; je vais où va toute chose, où va la feuille de rose et la feuille de laurier. Parafraseando a Alonso Montero, Arnault non conta o que canta, pois o poema ten un signif icado histórico claro, xa que o francés fora o cantor oficial das glorias de Napoleón, agora no exilio e na derrota e a folla é un símbolo, quizais, como sinalou Marchisio, do propio poeta, orfo do seu protector e cun incerto destino.


3/8/07

07:52

Página 37

(Negro/Process Black plancha)

O outro poeta traducido do francés por Iglesias Roura é o romántico Alfred de Musset (1810 – 1857), de quen se pon en galego o poema “Estreliña do serán”, tradución que apareceu no número dez de A Nosa Terra, o dezaseis de febreiro de 1917.

¡párate, astro de amor, un soio instante sin descer da outa bóveda en que estás!

Que saibamos é a primeira vez que este autor francés aparece na nosa lingua, pero non a última, pois un tradutor ben coñecido xa dende 1897, Florencio Vaamonde Lores (1860 – 1925), publicará no mesmo xornal a tradución das estancias que Musset dedicou “A Malibrán” o quince de xuño de 1922, coa forma métrica de sextina, unha elexía en trinta e sete estrofas á famosa cantante de ópera e pianista María de la Felicidad García de Malibrán (1808 – 1836).

UNHA TRADUCIÓN DO ITALIANO

A tradución de Iglesias Roura é das máis acertadas que saíu da súa pluma: I Pálida estrela do caer do día que brilas entre os velos do serán, dende o pazo de azur do seo dos ceos ¿qué vés na terra chá? II O trebon alexouse; veu o estiño; é morno e calmo o ar; da fraga, que ainda chora, as pingotiñas sobre da herva cán; por agros de verdura rescendentes a vacaloura vai; ¿que é o que buscas na terra adormentada, estrela do serán? III Pero xa cara ós montes vas baixando; surrindo o adiós nos dás, -triste bagoa de prata que no manto da noite presa estáteu ollar sin sosego ó lonxe asexa ó pastor no seu canso camiñar de serra en serra a recadal-o gando; melancónica amiga, ¿pra onde vás, na hora do silenzo, en noite inmensa? ¿Onde o acougo que buscas estará? ¿Vas nas oucas do río hachar teu leito, ou vas, coma unha pelra, cair no mar? IV ¡Ah si debes morrer, divina estrela antes de nos deixar

O cinco de xaneiro de 1917, no número seis de A Nosa Terra apareceu, co antetítulo “Canzone italiana”, a tradución de Iglesias Roura do poema “La rondinella” de Tommaso Grossi, co título “A anduriña”. Tommaso Grossi nacera en xaneiro de 1790 en Bellano, nas beiras do lago de Como, e morrerá en Milán en decembro de 1853. Doutor en leis, é figura representativa do intelectual medio da literatura italiana na época romántica do Rexurdimento italiano. Autor de poemas narrativos, foi moi coñecido pola novela romántica Marco Visconti e defensor da liberdade do seu país fronte aos austríacos. Non coñecemos ningunha outra tradución ao galego da súa poesía: A anduriña Agarimosa anduriña que no meu balcón me cantas sempre, pol-a mañanciña, un cantar con que me encantas ¿qué me di tua voz melosa, anduriña agarimosa?

37

ALAMEDA N. 27

TOMMASO GROSSI


ALAMEDA N. 27

3/8/07

07:52

Página 38

(Negro/Process Black plancha)

II Orfa e sola n-esta vida, do teu esposo esquencida -¡pobre viudiña!- escoitas con tristura as miñas coitas e choras ante o meu pranto que o teu se somella tanto. Chora, chora á miña veira, anduriña planxideira! III Pol-o menos, ti, confiada nas tuas aás, no azul te perdes; c-os teus píos, desolada, vas do lago ós campos verdes, enchendo os ars de armonía con que o chamas todo o día. IV S’eu tamén poidese... axiña voar de su o meu teito onde vivo, baixo e estreito, onde non chega a raíña do sol, que póndose deixas, d’onde apenas miñas queixas a ti chegan anduriña V O setembre se aveciña, e a deixar estes meus lares te preparas anduriña; saudarás outros mares, novos montes, novas prayas, co-as tuas voces mais gayas.

38

VI E eu, solo na triste aldea, os ollos abrindo ó pranto mentras neva e sarabea, coidarei ouvir teu canto en que parece ó queixarte que na miña door tés parte. VII Cando volvas –pobre e sola, que os meus despoxos che indique unha cruz verás, sinxela; no serán, cando a rayola derradeira esa cruz bique, plega as aás, pousando n-ela, e paz dime, ou anduriña, na tua fala á veira miña.

Para que se puidese valorar acertadamente a tradución de Iglesias Roura, o xornal acompañábaa da versión orixinal, da que nós só reproducimos a segunda estrofa: Solitaria nell’obblio, del tuo sposo abandonata, piangi ferse al pianto mio vedovetta sconsolata? Piangi, piangi in tua favella, pellegrina rondinella?

AS TRADUCIÓNS DO ALEMÁN Cremos que Iglesias Roura non debía coñecer ben o alemán, pois nalgún caso puxo en verso o que outro traduciu, máis concretamente o poema de Storm (1817 - 1888), titulado “Xulio”, no que figura previamente “Dos clásicos alemáns”, leva unha nota final, que reproduzo literal: “VerHANS THEODOR STORM tido do alemán, por D. Antón Valcárcel, e traducid’ó gallego, por D. José Iglesias Roura”. Velaí o texto: Unha nai forte e leda ten un neno no colo; de cantigas de berce énchese o ar co arrolo. Fai calor que atafega, e o Sol ó campo abura; en sazón e dourado o froito xa pendura. Canta un pombo na fraga e namorada o atende dende o édramo a femia. Todo a feno rescende, a terra fecundada ó ánimo alboroza. Só tí calas e pensas -¿En qué cavilas, moza? Féchame os ollos, nena, co-as tuas mans que aloumiñan e das acedas magoas fánme vil-o descanso; e cando chegue o estiño da delor, onda a onda, –do xeito que camiñan a esmorecer na praya as do mar quedo e mansacando da magoa fonda o final golpe sexa, só ti serás quen encha meu corazón cansado; e así como es tí mesma todo o que n-él latexa, seu derradeiro folgo serás tí, ben amado. A tradución apareceu en A Nosa Terra, número cinco, o vinte e cinco de decembro de 1916. Hans Theodor Storm foi un xuíz alemán oposto ao dominio dos dina-


3/8/07

07:52

Página 39

(Negro/Process Black plancha)

marqueses sobre a súa provincia natal, SchleswigHolstein, provincia que pasaría a Alemaña en 1864. Influído na poesía polo seu amigo Mörike, que tamén traduciu Iglesias Roura, en 1852 publicou o volume Poesías, de carácter intimista e de grande melancolía. Os seus temas fundaEDUARD MÖRIKE mentais son o amor e as paisaxes do Mar do Norte, sen esquecer os temas patrióticos situados en épocas remotas. Foi tamén narrador e a súa obra máis famosa é O xinete do cabalo branco (1888). Na prosa foi un dos mestres da narrativa alemá do século XIX. O xa citado Eduard Mörike (1804 - 1875) apareceu tamén nas páxinas de A Nosa Terra o trinta de xullo de 1917, da man de Roura, mais esta vez faise constar que a tradución é só da súa autoría. O texto leva por título “Orfa e sin amor” e non apareceu acompañada da versión orixinal. Velaí o texto: I Xa estóu ergueita cando aínda as estreliñas parpadexan, pra acomodal-o gando; xa teño o lume aceso cando os galos ainda cacarexan. Cando, ô rayal-o día, pol-o teso, en pingotas de luz desfaise o albor, xa teño ben gañado meu panciño acedado pol-a door. II ¡Amores que eu soñéi e nas cordas prendín do corazón! ¡Sin pôr mentes en mín, pasáronme a carón! ¿Por qué che teño lei, desleigado rapaz? Non máis sonos teréi de amor e paz… III Chuvia mansa de bágoas, sin estiño, dos ollos a sair,

sin ouvir doces verbas de aloumiño, ¡que doido vivir! Sempre en melanconía, sin que os salayos meus ninguén escoite ven pra mín o día e así me colle a noite… Mörike foi coñecido na súa época como “o Goethe suabo” e sobresaíu como poeta lírico no “lied”, mais tamén nos idilios humorísticos. En 1838 publicou os seus Poemas e en 1846 o Idilio no lago Constanza. Foi tamén autor de novelas como Mozart en Praga (1856).

AS TRADUCIÓNS DE MARAGALL Joan Maragall (1860 - 1911) foi o único autor coetáneo que Iglesias Roura traduciu. Un dos máis importantes escritores cataláns de finais do século XIX, a súa poesía caracterízase pola expresión da vida sinxela e das experiencias persoais, cunha poética contraria ao retoricismo doutros poetas decimonónicos. As súas Poesías de 1895 amosan estes principios, pero aínda teñen riscos decadentistas, que quedan xa eliminados en 1900 cando aparece o volume Visións e cantos, para ir cada vez máis cara a unha poesía de fonda raíz moral e de tons colectivos, evidentes nos poemarios As dispersas (1904), Enllà (1906), Secuencias (1911) e Nausica (1913). Traduce Roura un dos poemas máis famosos de Maragall, “A vaca cega”, que leva como antetítulo Lembrándonos do homenaxe de Cataluña, aparecido en A Nosa Terra o dez de xuño de 1917, tradución que será reproducida polo suplemento Nós do xornal El Noroeste da Coruña o doce de novembro de 1918. Reproducimos o texto pola segunda edición, aínda que a primeira edición dá mellor solución ao primeiro verso, pois escribe baténdolle no canto de baténdolla:

39

ALAMEDA N. 27


ALAMEDA N. 27

3/8/07

07:52

Página 40

(Negro/Process Black plancha)

Baténdolla na testa a relfa dos valados e tropezando en todol-os petons do camiño, marchando ô tino e soia, a probe vaca vella vai abrevar no río. Un coyo mal guindado foille sacar un ollo e cubréuselle o outro d’unha tea: está cega. Vai beber no regato onde adoito bebía mais non co-as compañeiras, nin co-aquel firme paso con que marchaba outrora; a vaca vai sin guía anda ô tino e vai soia.

40

As irmás pol-os cómaros e prados e ribeiras pacen a fresca herba facendo soar as chocas; mais ela caería. Foi a bater co-os belfos n’un aguzado seixo e cía recelosa, mais volve e se abaixando hasta atopal-a auga bebe d’ela, calmosa, bebe pouco sin sede. Sobre as mortas meniñas palpebrexa e a testa cara ô ceo co-un certo aire tráxico ergue; orfa de luz desanda con paso cauteloso pol-as corgas e sendas nunca d’ela esquecidas; movendo a longa cauda, baixo d’un Sol que abura vacilante camiña… Maragall tivo relativa presenza en galego antes de 1936, pois xa en 1907 Ramón Cabanillas traduciu para o xornal El Umia o poema “Preludio. Morrerei no meu niño” e logo aparecerá en 1918 en A Nosa Terra a prosa Portugal e

JOAN MARAGALL POR RAMÓN CASAS

Cataluña e no mesmo xornal Evaristo Correa Calderón traduce “Unha vos” e o propio Iglesias Roura fará a tradución de “Himno da arbre froital”. Pero “A vaca cega” tivo e ten entre nós un ilustre tradutor, Xesús Alonso Montero, quen o dezaseis de maio de 1972 publicou a versión en La Voz de Galicia, versión que logo retocou para o Faro de Vigo, onde se editou o vinte e catro de outubro de 1980, cunha reedición nun volume en 1981. Velaí a primeira estrofa do poema de Maragall na versión deste último: Tropezando aquí e alí nos troncos, camiñando outeona á percura da fonte, soia, soia, vai a vaca. É cega. Pódese comparar a súa tradución coa de Iglesias Roura e tamén coa orixinal de Maragall. Alonso Montero segue a versión de 1885 e non a de 1893, versión divida en cinco estrofas: Topant de cap en una i altra soca, avançant d’esma pel camí de l’aigua, s’en ve la vaca tota sola. És cega. Suxire Alonso Montero que no desamparo da vaca reflicte o poeta o seu propio desamparo. O primeiro de xaneiro de 1929 aparece unha nova tradución de Maragall asinada por Iglesias Roura, o “Himno da arbre froital”, de novo en A Nosa Terra:


3/8/07

07:52

Página 41

(Negro/Process Black plancha)

Pranta a cantar, canta ô prantar est’arbre espida. Pratándoa ben, no Abril verás, que frorescida! Chantado quedou; na terra afincou. Arbre, prende, prende! Xa a fror t’anunciou o amor que t’atende. Mozos, con ardor beilade ó redor! Medra! hale, hale! Con gayo verdor Abril te regale! Ouh! Como louzán, con verdor galán medra! Mira, mira! Xa nas ponlas, vân, o vento sospira! Com’il, bons irmáns, fortes, ledos, sáns, medremos, e ôs lumes das craras mañáns mocedade: ôs cumes! Pranta á cantar, canta ô prantar est’arbre espida. Prantándoa ben; no Abril verás, que frorescida!

OUTRAS TRADUCIÓNS Non foron infrecuentes as traducións ao galego dende o castelán aparecidas entre 1916 e 1936 e o sonense Xosé Iglesias Roura puxo na nosa lingua unha truculenta lenda titulada “A sangrante namorada”, que apareceu na revista Nós, número cincuenta e seis, o quince de agosto de 1928. O autor desta lenda é hoxe case un descoñecido, pois poucos son os lectores cos que conta Pedro de Répide. Nacera en Madrid en 1882 e cultivou a poesía, a narrativa e tamén as crónicas costumistas sobre Madrid, ademais de ser xornalista moi coñecido e autor de libros de viaxes como Del Mar Negro al Mar Caribe (1929) e de biografías como Isabel II (1932). En 1901 publicara o poemario Las canciones. O poema traducido por Iglesias Roura leva por subtítulo Lénda sobre doña Catalina de Santiso, jacente no mosteiro de Sobrado, e esta orixe galega da protagonista é, seguramente, o motivo da tradución. Dividida en deza-

OBRA DE PEDRO DE RÉPIDE

seis estrofas, das cales a primeira, quinta, novena e a derradeira son unha especie de refrán neotrobadoresco: Ulo o cantor, onde o joglar para cantar este milagre de un amor? A palabra amor deste primeiro refrán é substituída na quinta e novena por delor, mentres que a derradeira coincide de novo coa do inicio. Reproducimos as dúas primeiras estrofas desta historia dun amor masoquista, que implica o sacrif icio da muller ata a morte, pois é asasinada polo seu home. Na esbalancada vouta de vetusto mosteiro onde do tempo a pouta fai ragañas na pedra coberta pol-a edra avístase no chan a misteriosa albura dunha lousa de un jacigo cristián. Su esta lousa o eterno sono da morte dorme unha muller; santa esposa que ao seu dono tanta ley soúpolle ter que por il asesinada

41

ALAMEDA N. 27


ALAMEDA N. 27

3/8/07

07:52

Página 42

(Negro/Process Black plancha)

inda de morta e soterrada soupo amostrarlle un bon querer. Cremos que a ortografía coa que se publicou a tradución non é a propia de Iglesias Roura, que en 1916 manifestaba o seu desacordo coa aproximación do galego ao portugués: Cavilamos que non é lóxico acudir ó Portugués, como fan moitos, para remediar as fallas que o desuso creou na nosa lengua; non foi o gallego o que desviou do Portugués; foi o Portugués; foi o Portugués que derivou do noso curso desque foi nacionalizado…, aínda que puido ter cambiado de opinión, é posible que as solucións ortográficas as puxese a revista Nós.

42

Aínda quedan outras traducións espalladas nos xornais que realizou Iglesias Roura, entre as que se pode citar “O amor que soño”, da que especificamente se di que é unha tradución en A Nosa Terra o vinte de agosto de 1920, mais sen facer constar o autor orixinal, e coa sinatura J. I. R. Velaí o texto: Eu soño amor ardente, de luz cheo, esprendoroso; feito de sangue e rosas; de todo o que é roxo e quente; como unha luz de San Telmo, coma un lóstrego lumioso: un amor que pouco dure: extinto tan pronto aceso. —¿Que non dure? ¿Y-é amor eso? —¿E menos amor quizabes, porque morrer deba axiña? Si tal pensas, ¿é quo coidar que será mais verdadeira a flor de trapo enganosa, nunca murcha, do que a rosa, da roseira –fror raiña– que foi nada

na alborada e murchouse â seranciña? É poema reproducido con evidentes erros polo xornal, ao que nós fixemos lixeiras correccións para que mantivese o sentido. Beatriz Real Pérez atribúelle outra tradución, esta vez en prosa, un fragmento do Apólogo de la ociosidad y el trabajo de Luis Mejía, que apareceu en A Nosa Terra o vinte e cinco de xaneiro de 1917, mais a atribución é un erro evidente, porque aparece como tradutor de maneira explícita Antón Valcárcel (1887 - 1963), que xa citamos como colaborador de Iglesias Roura nunha tradución. Aínda que non moi numerosas, as traducións de Iglesias Roura foron pioneiras para a lingua galega, pois apareceron por vez primeira na nosa fala importantes poetas románticos europeos.

BIBLIOGRAFÍA ALONSO MONTERO, X.: Escritores: desterrados, namorados, desacougantes, desacougados…, Sada, O Castro, 1981, pp. 338 – 340. GIANNESSI, F.: “Grossi, Tommaso”, Diccionario de autores de todos los tiempos y de todos los países, Barcelona, Hora, 4ª ed., t. II, 1992. IGLESIAS ROURA, José: “Orientaciós”, A Nosa Terra, nº 1, 14 – 11 – 1916, p. 4. LOSADA DIÉGUEZ, A.: Traduccións poéticas, Pontevedra, Bibliófilos Gallegos, 1999. Ed. e estudo de Cristina Marchisio. MÜSSET, A. de: “A Malibrán”, A Nosa Terra, nº 165, 15 – 06 – 1922. Trad. de F. Vaamonde. NOIA, C.: “Tradución”, Gran Enciclopedia Galega, Lugo, El Progreso / Diario de Pontevedra, 2003, t. 42, pp. 118 – 123. REAL PÉREZ, B.: “A traducción e os textos traducidos ó galego no período 1907 – 1936”, Viceversa, nº 6, (2000), pp. 9 – 36. RODRÍGUEZ SANTAMARÍA, X.P.: “Un poeta de Porto do Son: Iglesias Roura”, Alameda, nº 18, marzo 2005, pp. 35 – 38. WEYDT, G.: “Storm, Hans Theodor”, en Diccionario de autores de todos los tiempos y de todos los países, Barcelona, Hora, 4ª ed., t. V, 1992.


3/8/07

07:52

Página 43

(Negro/Process Black plancha)

Tifariti, barrio 1 Na cerna dos campamentos Agustín Agra A X. AgraFoxo, pola iniciática viaxe o deserto.

rea e ter ra enxoita. Un ermo seco no que sobreviven, ademais dunha ducia de acacias espiñentas, uns douscentos mil refuxiados saharauís repartidos en catro campamentos ou wilayas que reciben o nome das principais cidades da súa patria de orixe, e que agora se atopan baixo dominio marroquí: O Aaiun, Smara, Auserd e Dakhla. Uns asentamentos organizados en seis vilas ou dairas cada un deles, e divididas a súa vez nunha cuadrícula de catro barrios numerados en sentido contrario ás agullas do reloxo. Este pobo, que se autodenomina como os fillos da nube dada a persecución a que as sometían pola promesa de auga, mal vive dende hai trinta e un anos nun deserto bíblico, conscientemente esquecido polos gobernos das nacións que se din civilizadas e democráticas, os gobernos dos mesmos estados que pretenden dar ao mundo leccións exemplares de moralidade, nomeadamente o español que, a pesar da súa responsabilidade histórica tras a aldraxe de case un século de colonización do territorio do Sáhara Occidental e o seu posterior abandono deixándoo exposto, sen defensa, ante unha nova invasión, segue a facerse o cego e o xordo, temeroso de

enfrontarse ao seu veciño do sur, o reino marroquí, que espolia dende entón o territorio e martiriza a unhas xentes, os seus lexítimos propietarios, que se viron abocados a vivir nas inhóspitas condicións do deserto, as ter ras da hamada alxeriana, a porción máis estéril do deserto do Sáhara, que este país lles cedeu agardando quizais polas posibilidades dunha compensación futura no improbable caso dos saharauís recuperar o seu país, un rico territorio onde non todo é area como no seu momento se nos quixo vender para xustif icar o seu abandono e cesión a Hassan II. Non debería ser necesario recordar a riqueza da pescaría do banco canario sahariano, cuxas cotas de explotación negocian con cinismo o reino de España e a Unión europea con Marrocos, aínda sabendo que non lle pertence legalmente, e que non o fará ata que os seus lexítimos habitantes se pronuncien nun referendum de autodeterminación que con toda seguridade amosará un resultado que será contrario aos intereses do reino alauíta, razón polo que o boicotean con total inmunidade ante a ONU e o mundo. Hai que engadir, por se a pesca non fora suf iciente riqueza, os xacementos de petróleo e as explotacións de fosfatos de Bu Craa, as meirandes do mundo. Uns recursos cuxo control provocan a cobiza de moitos e que condenan aos saharauís, que poderían converterse nun novo emirato árabe, ao inferno.

43

ALAMEDA N. 27


ALAMEDA N. 27

3/8/07

07:52

Página 44

(Negro/Process Black plancha)

44

Un pobo condenado, resignado a vivir no máis inhóspito do deserto, en jaimas ou en casas de barro. Catro paredes de adobe que conforman un único cuarto duns escasos vinte metros cadrados de chan terreo cuberto con alfombras, un tellado de uralita que apenas protexe do implacable frío das noites de inverno nas que o termómetro pode descender ata os menos quince graos centígrados e logo, no verán, subir nos días máis tórridos ata máis de cincuenta. Unha xente que subsiste a expensas da axuda humanitaria, a auga e o gas proporcionados por Alxeria, e a roupa, alimentos, medicamentos e cartos chegados das ONGs e das familias que acollen aos seus nenos durante os dous meses do verán. Na wilaya de Smara, a máis grande e de aparencia máis próspera das catro que compoñen os campamentos de refuxiados saharauís na hamada alxeriana, hai abertos un total de quizais corenta negocios instalados en locais miserentos nos que apenas se expoñen mercadorías e aos que, con ironía, denominan en conxunto como o corte inglés. Carne, froita, leite e algún outro produto alimentario; roupa, moi pasada de moda aos nosos ollos; gafas de sol, imprescindibles para evitar males oculares derivados da intensidade luminosa e o seu reflexo na brancura da area. Logo, dispersos polas dairas, algunha tenda local con catro cousas; taxi phones, lugares cun único móbil dende onde chamar por teléfono; un par de locais onde comprar material de construción como uralita ou sacos de cemento; outro máis onde venden parabólicas, o xeito de manterse conectados co mundo; e pouco máis. É todo o que se ofrece nun campamento con máis de cincuenta mil habitantes. Sería inútil aumentar a oferta, para que?, dada a falta de capacidade adquisitiva para mercar calquera produto. De todos os xeitos tanto o vestir como a alimentación básica están asegurados grazas á

chegada de axuda humanitaria e ao reparto regular que fan as autoridades da Fronte Polisaria. Non obstante non pasan fame, a dieta é hipoproteínica e deficiente en vitaminas, dada a escaseza de froita e verduras e tamén de carne e sobre todo peixe, o que leva á cronicidade de problemas como malnutrición, anemia e trastornos dixestivos e dentarios, tamén hepatite, tuberculose e enfermidades da pel, a vista e os oídos. Uns males que se intentan combater dende os hospitais existentes. Un por campamento e outro máis, o meirande e dotado, en Rabuni, a capital, onde se atopan ademais unha ducia de edificios, de adobe e unha planta, dedicados a mesteres administrativos e cuns nomes ben elocuentes: a Moncloa e os ministerios. Paredes descascadas, cuartos baleiros ou cunha cama desvencellada, ferramentas obsoletas e ferruxentas, carencia ou mesmo ausencia de medicamentos. Esas son as expectativas que ofrece a axuda sanitaria. Imaxes sacadas dun documental da miseria. Os médicos, formados en Cuba maiormente e no futuro tamén en Venezuela por mor da nova e recente vitoria de Hugo Chavez nas presidenciais, asistirán aos pacientes no que poidan, aínda que os casos máis graves deberán ser evacuados a Alxeria ou xestionarase o seu traslado a Europa. Un pneumático vello ou unha randeeira esfolada. Todo vale para uns nenos que carecen da inacabable lista


3/8/07

07:52

Página 45

(Negro/Process Black plancha)

de xoguetes dos que gozaría calquera rapaz occidental. De seis a oito por familia, uns rapaces que naceron nos campamentos e non coñecen o seu país de orixe, uns territorios ocupados onde quizais aínda sobreviva algún parente, pólas da familia acernadas pola historia. Dende moi novos irán á gardería existente en cada daira, logo asistirán ao colexio ata os doce, que reciben nomes como escola Valencia ou escola Castilla La Mancha, segundo a comunidade que subvencionara a súa construción, e cuns profesores que gañan un soldo duns 20 € ó mes. Os alumnos máis dotados poderán estudar dous anos máis e comezar o bacharelato en réxime de internado na escola 9 de Junio, despois, de seguir a súa formación, deberán marchar a Alxeria para rematar o bacharelato, alí permanecerán internos todo o ano e só irán a casa nas vacacións de verán. Os privilexiados que acudan á universidade deberán pasar moitos anos fóra, posiblemente en Cuba, cursando non os estudos da súa elección, senón os que sexan necesarios para poder axudar coa formación adquirida ao seu pobo. As mulleres pola súa parte poden ir á escola 27 de febreiro, data da proclamación da RASD (República Árabe Saharauí Democrática). Alí se lles proporcionará vivenda e acudirán cos seus fillos para os que tamén hai escolas. Oitocentas en cada quenda que recibirán durante oito meses clases de cultura xeral. Os fillos son unha importante fonte de ingresos para as familias. Cando no verán van a España, ou a algún outro estado europeo, unha imaxe cada vez máis común,

volven con cartos, vestidos con roupa nova e ben alimentados. Seguramente tamén foran ao médico e trataran esas enfermidades que, pola carencia de medios, se volven crónicas, sobre todo enfermidades respiratorias derivadas dos cambios extremos de temperatura e do po e a area que respiran decontinuo. Tiveron a oportunidade durante dous meses de ver outro mundo, mais a pesar diso sempre queren volver, fortemente

45

ALAMEDA N. 27


ALAMEDA N. 27

3/8/07

07:52

Página 46

(Negro/Process Black plancha)

46

apegados á familia. De que xeito minará isto no futuro, o contacto coas abundancias de occidente, a súa estoica capacidade de resistencia? O reparto de cartas é o xeito de facer relacións sociais, visitar ás familias nos seus fogares, iniciar conversas e poder facerse unha idea da situación. A inexistencia dun servizo de correos fai que o visitante se achegue ás jaimas procurando que cheguen a destino as cartas das que foi encargado para a súa entrega dende algún lugar da península que probablemente recibiu a visita dalgún rapaz saharauí. Na casa será recibido polas mulleres cunha hospitalidade case mítica e convidado a un té, tres en realidade, seguindo unha cerimonia secular. Aínda que di a tradición que o primeiro é amargo como a vida, o segundo doce como o amor, e o terceiro suave como a morte, o certo é que son indistinguibles ao noso padal, os tres saben igual. Os envíos adoitan estar dirixidos a nome da nai da familia pois os homes non están na casa. Estes andan na guerra, á espera da resolución do conflcto diante dos muros levantados polos marroquís e que os separan da súa terra. Unha liña defensiva de dous mil cincocentos km. que ao invasor lle custa manter varios millóns ao día. Permanecen tres meses no deserto, facendo instrución e realizando manobras militares, antes de poder ir quince días a casa. Os vellos e as mulleres, vestidas coas fermosas melvas, os tradicionais traxes que visten dende a menarquía e que deixan só os ollos ao descuberto, pasan o mor do tempo nas súas casiñas de adobe ou nas jaimas, onde non semella haber nada con que ocupar ou entreter o tempo. Que misterio se agocha no carácter desta xente, que parece vivir despreocupada, co sorriso sempre nos beizos, allea ás miserias e ás carencias nas que viven dende hai trinta e un anos? Cales son, xa que logo, ademais dos centos de cativos que xogan nas rúas, prestos sempre a pedir un caramelo, os

protagonistas das imaxes que agardan aos visitantes desta terra? Son o adobe, cor de terra, que anega a vista confundíndose co mesmo deserto. O lixo, que se espalla por todas partes, porque, segundo eles, o deserto o traga todo, e agora, trinta anos despois é ao revés, e o refugallo é quen ateiga as enormes fochancas que, como en Gaza, Bagdad ou calquera outro territorio acabado de bombardear, marcan como almagre o ermo onde malviven, os foxos que quedan nos lugares de onde se extraeu a terra para facer os ladrillos de adobe cos que erguer as súas pobres vivendas. Protagonistas son as cabuxas, as ducias ou centos de cabuxas ceibas ou en currais, os voraces animais que comen non xa as sobras que os seus propietarios lles dan, senón tamén o cartón e os plásticos que atopan, o lixo das fochancas, a lona das jaimas, que hai que protexer cun cercado, e mesmo as cordas que as sosteñen, ata o máis inverosímil, todo vale para os correúdos animais. De que outro xeito poderían sobrevivir neste deserto? Protagonista destacado é o tempo, intanxible, que vai pasando de vagar para un pobo, o saharauí, que agarda, paciente, a que se resolva o seu conflito irresoluble, e que chegue, inch Alá, ese día no que volver a casa.


3/8/07

07:52

Página 47

(Negro/Process Black plancha)

Soledad Penalta, de regreso en Noia Carlos Pereira Martínez

uizais lembren que iniciei as miñas colaboracións na revista Alameda indicando que, sempre que fose posíbel, iría dando noticia de noieses que nunha etapa da súa vida, e ás veces def initivamente, asentáronse na comarca coruñesa. E ocupeime nalgúns artigos de Anxo Senra Fernández, o primeiro alcalde da Coruña na IIª República, do pintor Manuel Romero, do actor e autor teatral Ramón Blanco Rei ou da familia Ladrón de Guevara. Quixo o destino que hai algo máis de dous anos tivese a sorte de coñecer persoalmente a Soledad Penalta Lorenzo, artista dunha recoñecida traxectoria, coa que tiña coincidido nalgunha exposición, pero coa que non tiña trato persoal. Sabía que tiña o seu obradoiro no concello de Cambre (igual que Manuel Romero). Un día apareceu nunha exposición das que organizamos en Culleredo, presentáronma e, para a miña sorpresa e alegría, contoume que estaba vivindo no noso municipio, nunha das parroquias, Sueiro, que tamén, casualmente, pódenos lembrar ao Sueiro noiés, onde estiveran asentados inicialmente os franciscanos, é nun lugar chamado Fornos. Como diría o meu amigo o historiador Xesús Reiriz, aquí produciríanse varias “serendipias”: que o historiador de Culleredo teña tanta relación con Noia e que a artista noiesa resida en Culleredo; que o faga nunha parroquia que ten o nome dun lugar inmediato a Noia, e que unha antiga ceramista, e actual escultora, vaia vivir a un lugar chamado Fornos (aínda que, ao parecer, é un termo que nos indica a posíbel existencia de enterramentos prehistóricos) non deixa de ser curioso. Pero, ademais, este lugar está inmediato ao de Altamira (Cambre): Penalta (pena alta). (Por mencionar algunhas famosas serendipias, lembraremos que os amigos lle dicían ao político ferrolán José Canalejas, presidente do Goberno, –lector compulsivo–, que a lectura ía matalo, e xustamente foi asasinado cando contemplaba o escaparate dunha librería–, ou o

OBRA NA EXPOSICIÓN DA SOCIEDADE LICEO

caso de Xulio César, que tamén foi asasinado diante da estatua do seu maior inimigo, Pompeio). Chamábame a atención, conversando cos meus amigos noieses –e ela mesma tenmo conf irmado– o pouco que se coñecía a traxectoria artística de Soledad, “Marisol”, na súa vila natal. Penso que esta semblanza que vou trazar sirva para que os seus connaturais a coñezan e aprecien no que vale. Tampouco era tan estraño, por outra parte, este descoñecemento porque, aínda que Soledad realizou a súa primeira exposición individual no Club Náutico de Noia en 1981, só participou na súa vila, que saibamos, nunha colectiva en 1984 (data na que Avilés de Taramancos lle

47

ALAMEDA N. 27


ALAMEDA N. 27

3/8/07

07:52

Página 48

(Negro/Process Black plancha)

Artes Aplicadas da Coruña. Titulada na especialidade de Cerámica, posteriormente amplía estudos en Barcelona, co profesor Fernández Chiti, e en “La Bisbal” de Girona, entre 1978-1979, data na que participa no Seminario de Estudos Cerámicos de Sargadelos (Lugo). E seguirá perfeccionado os seus coñecementos en cerámica, en modalidades como maiólica e gres, en Altea (Alicante). Recibirá unha beca da Consellería de Industria da Xunta de Galicia, marchando a traballar a Faenza (Italia), con Emidio Galasi, e en Soutomaior (Pontevedra). En 1989 trasládase a Estados Unidos, seguindo diversos cursos en Minnesota.

CATÁLOGO DA EXPOSICIÓN NA SOCIEDADE LICEO

dedica, na súa faceta de ceramista, un fermoso poema) e noutra en 1992. Pero parece que a cousa está a mudar: ademais do fermoso busto de María Mariño que hoxe nos contempla na Alameda de Noia, a exposición das súas últimas esculturas que puidemos contemplar no Liceo de Noia romperon, dalgunha maneira, con ese afastamento.

48

Igual pensa que toleei se digo que o ano 1943 é probabelmente o máis importante da historia artística de Noia. Pero non esaxero: entre abril e novembro dese ano nacerán na vila tres artistas dos máis importantes da arte galega contemporánea: Soledad Penalta, Alfonso Costa e Manuel Romero. ¡Non me dirán que non foi unha boa colleita! Será o 23 de abril de 1943 cando Soledad abra os seus ollos á vida. Precisamente o día que conmemoramos a morte de Cervantes e Shakespeare, o Día do Libro. Tras cursar estudos de Farmacia e Química, e de Filosofía e Letras, bagaxe que, en calquera caso, acusará na súa obra máis persoal, tanto humanística como tecnicamente, a súa vocación levouna a cursar estudos na Escola de

Curiosamente, aquí cambiará de maneira radical a traxectoria artística de Soledad. Como ela mesma nos ten contado, chegou á Universidade de Minessota cunha beca para ampliar estudos na realización de cerámicas de grande formato. O seu profesor, Wayne Portratz, suxeriulle que utilizase o ferro, material que ela nunca utilizara. O profesor dicíalle: estás nun país novo, nunha cultura nova, cun idioma novo.... ¿porque non utilizas un material novo? Foi un reto e un esforzo físico durísimo para Soledad, a única muller nun universo de homes, que de repente se viu obrigada a traballar con materiais pesados, a utilizar complicadas máquinas que non entendía, a soldar, etc. Aínda que ela di que se tivese que volver a facer aquilo outra vez non o faría, eu creo que estaba escrito no seu destino. Comezou a expoñer en mostras colectivas, na Coruña, en 1978. Das súas últimas exposicións individuais, destacaremos Expresiones Soledad Penalta, na Fundación Caixa Galicia (A Coruña, 1997), na Galería “Abel Lepina” (Vigo, 1998) e, no ano 2000, na Galería “Pardo Bazán” (A Coruña), na “Casa da Parra”, en Santiago, promovida pola Xunta de Galicia, e na Galería “Citania” (Santiago). Logo duns anos, expoñerá a súa nova obra (xa realizada no seu obradoiro de Culleredo) na Galería “José Lorenzo” (Santiago, 2006) e no Liceo de Noia (2007). A respecto das últimas exposicións colectivas, destacaremos as seguintes: “Katherine E. Nash Gallery” (Minneapolis, Minnesota, USA, 1995), Fondos artísticos de la Universidad de Málaga, últimas aportaciones, Sala de la Universidad (Málaga, 1996), Galicia hoxe. Galicia Terra Única, Xunta de Galicia (A Coruña, 1997), “Premio Isaac Díaz Pardo da Deputación Provincial da Coruña” (O Castro-Sada, 1999) e Escultura gallega contemporánea, la cerámica como punto de partida, Deputación Provincial de Lugo (2000), Galería “Sargadelos” (Ferrol, 2001), Artistas Gallegos Contemporáneos, Galería “Panaderas” (A Coruña, 2005).


3/8/07

07:52

Página 49

(Negro/Process Black plancha)

Os críticos sinalan que aínda que é importante a obra cerámica de Soledad, a súa personalidade máis callada e def inidora está nas pezas en ferro, nas que absorbeu modos que se inician en Gargallo e van ata Chillida. Son emocionantes, pola sinxeleza resultante e a complexidade do concepto, os seus xogos cos planos. Domina e domestica a xeometría e recréase na aproximación, tanxencia, fusión de planos e polígonos caprichosos, ou crea volumes que son poliedros irregulares, a modo de cuarcitas e basaltos xurdidos da entraña da terra tras unha violencia natural, nun alarde de arestas, mordidos, oquedades resultantes. A chapa de ferro, materia inanimada, cobra vida na súa tarefa, e semella que se prega ou se expande, ou forma conxuntos caprichosos, cal estalactitas ennegrecidas. Todo na obra de Soledad Penalta é grandioso, aínda que non obrigadamente de grande tamaño, a pesar de que o aborde con frecuencia, porque é o seu concepto da forma o que posúe esa grandiosidade innata. Todo o pasado sintetízase na súa obra, dende a escultura ibérica aos alardes abstractivos máis avanzados. Esta escultura pide, esixe, mellor, espazos abertos, bases de céspede para asentar o seu ton pardo ou roxiño; para esas formas como ferramentas sintetizadas, cal tótem de civilizacións extinguidas ou soñadas. Criaturas dun bestiario de raíz onírica parecen esas chapas súas, curvadas, incididas, moldeadas, como fragmentos de mamíferos de vida abisal que varan e morren nunha praia deserta, de vexetación hirsuta. En definitiva, Soledad é un dos valores máis positivos da escultura contemporánea en Galicia. Ten obra pública de grandes dimensións en vilas como Baiona ou Porto do Son. Na Coruña, no parque escultórico da Torre de Hércules da Coruña, ten tres cabezas de Xerión, tamén en aceiro-cortén, e outra fermosa escultura na glorieta sita fronte ao “Milenium”. Posúen obra súa o Museo Bello Piñeiro de Ferrol e institucións galegas como Caixanova ou a Deputación da Coruña, entre outras. Da súa obra téñense ocupado Pilar Corredoira, Wayne Potratz, María Luisa Sobrino Manzanares, María Dolores Liaño Pedreira, Antonio Garrido Moreno, entre outros. E teñen escrito poemas sobre a súa obra poetas como Avilés de Taramancos, Xosé María Monterroso Devesa ou José Manuel Cairo Antelo. A tradición artística continúa co seu fillo Xurxo García Penalta, nacido na Coruña en 1976, un dos máis mozos e interesantes valores da plástica galega. En plena adolescencia cursou estudos, entre 1989-1990, no Min-

BUSTO DE MARÍA MARIÑO NOS XARDÍNS DE FELIPE DE CASTRO

nesota Art Center, e despois no Walker Museum (EEUU). Posteriormente matriculouse na Facultade de Belas Artes de Pontevedra. A súa primeira exposición persoal realizouna en 1999 no Teatro Colón da Coruña, participando no espectáculo audiovisual do conxunto Kozmic Muffin, se ben obras súas xa foran amosadas, dende 1996, en varios pubs coruñeses, e colaborará no deseño e elaboración de vestiario e decoración escénica en concertos de música experimental. En 1995 obtivo un accésit no XI concurso galego de Banda Deseñada. En 1999 obtivo o 1º premio do certame galego de Artes Plásticas Xuventude e no ano seguinte o Comarca do Sar (Padrón). Tamén conseguiu bolsas de estudo das Deputacións da Coruña e Pontevedra. A súa pintura é deliberadamente pobre, mera insinuación, suxestión, elementalidade aparente, aínda que moi razoada. A abstracción é absoluta, pero cunha expresión fonda, espida, dun lirismo inefábel. Na actualidade Xurxo dedícase ao deseño de portadas de discos, camisetas, carteis, cómics, etc.

49

ALAMEDA N. 27


ALAMEDA N. 27

3/8/07

07:52

Pรกgina 50

(Negro/Process Black plancha)

50

Encarna


3/8/07

07:52

Página 51

(Negro/Process Black plancha)

A porfia cos funcionarios A razón da forza contra a forza da razón Domingos Campos

ontinuando co xa apuntado no número 24 da revista Alameda cómpre deixar eiquí constancia dunha premisa que consideramos esclarecedora: o valor das persoas non o dan só a súa militancia política nin as súas ideas; estas sempre deben estar por riba dos partidos, o sentido do servizo público por riba das ideas e as persoas por riba de todo. Se é así, sempre se poderá non coincidir políticamente pero ter unha boa comunicación humana, ou ao contrario; mais, cando os malos modos se instalan na acción política xa dende o mesmo inicio do mandato, cando a crítica abandona o terreo da política para introducirse no campo do estritamente persoal, cando as decisións se xustifican dende a dialéctica amigo-inimigo e cando as descualificacións e os rexeitamentos constitúen unha práctica cotiá faise imposíbel calquera colaboración e ténsanse até unha situación insoportábel as relacións tanto políticas, coma sociais e laborais. Dos resultados electorais de maio de 1987 dedúcese unha obviedade: que non hai lugar para as soberbias. Mais, en flagrante contradición coa realidade e a humildade democrática, os novos gobernantes aseveran de forma clara e sen ningún tipo de reticencias que eles e tan só eles representan a moderación, a honradez, o sentido común e o respecto ás regras; atribuíndo ao advesario, sexa este político ou o mal definido e considerado adversario funcionarial, os males e os comportamentos que eles mesmos practican cun cinismo, un sentido do enmascaramento e da simulación difíciles de emular. Esta práctica, moi alonxada do civismo que regula a comunicación nas sociedades democráticas, constitúe unha hipocrisía, un exercicio da dobre rapadoira e un monumental engano aos cidadáns que os cren e danlles, xa que logo, a súa confianza. A “lei do todo vale con tal de que me favoreza” equivale a que “péselle a quen lle pese e pase o que pase o fin sempre xustif ica os medios”. E como esta convición

levada ao terreo político resulta incompatíbel cunha democracia pluralista asentada sobre a dignidade da persoa, a liberdade de cada cidadán e a liberdade de expresión e opinión, a consecuencia lóxica resulta se-lo crecente deterioro da propia institución local. Mais, ese envilecemento da vida social e política que se promove dana irremisibelmente a limpeza e a pulcritude moral que deben f icar sempre no fundamento dunha sociedade libre e democrática, constituíndo un verdadeiro exceso democrático. E os excesos democráticos crean un ambiente enrarecido que aílla aos grupos que se resisten, pero tamén producen camarillas acaudilladas por monstros feudais que dexeneran na tiranía. Cando isto sucede, cando non resulta posíbel aplicar un sistema de límites e contrapesos recórrese habitualmente a vías como a xudicial, que foi o que aconteceu neste caso concreto de Noia. O penoso foi que quen tivo que poñe-la cara e apeitar co traballo suxo de tentar coutar pola vía legal tanta trapallada resultou se-la oposición practicante, a composta polos concelleiros: Sáez Lestón, Rodríguez Hermo, Coto García, Díaz Fornas. Campos Alborés, Vázquez Díaz e Gil Castro. Un alcalde ten dereito a ter unha ideoloxía e a plasmala na institución que por mandato cidadán goberna. ¡Non faltaría máis! Pero –parafraseando ao catedrático de Dereito Penal da Universidade de Barcelona, Joan J. Queralt–

51

ALAMEDA N. 27


ALAMEDA N. 27

3/8/07

07:52

Página 52

(Negro/Process Black plancha)

COMUNICADO DO B.N.G.

52

“cando se clama porque o prexuízo sexa lei e se pasan por alto ou se ignoran os dereitos dun colectivo, enchéndose a boca un día si e outro tamén de verborrea de sancristía coa única finalidade de adormecer e permitir un mellor adoutrinamento sectario, a práctica política estase alonxando da racionalidade democrática; xa que en democracia a lei é para todos, inluídos os non amigos”. Explícao moi ben Suso de Toro –El País, páx. 34, 01-04-07–: “La política es una mesa de juego. Cuando se rompe el juego peligra todo, nuestros intereses particulares y los colectivos. Por eso, aunque tiene la emoción del juego también debe ser mirada con respeto, un respeto que nos obligue a ponerle límites a las apuestas (…). Ese juego tiene bastante de espectáculo. Un espectáculo en el que también hay actores, que son los políticos. Los actores teatrales interpretan obras que no son suyas, ahora ésta y mañana aquella, pero los políticos interpretan a lo largo de su carrera una única obra y su papel. Por tanto, aunque a veces nos hagan reír sus andanzas, su actuación tiene un aspecto trágico pues arriesgan su suerte, triunfan o caen. Si, los políticos también lloran…”.

ESCRITO DE AUTOCULPACIÓN DOS FUNCIONARIOS

ACONTECEMENTOS QUE SE ENCADEAN A VELOCIDADE DE VERTIXE Como tamén apuntabamos no número 24 –setembro 2006– da revista Alameda o alcalde realiza o día 30 de outubro de 1987, mediante o decreto 1.113, un troco nas funcións que viñan desenvolvendo o funcionario administrativo, José Evaristo Castro Blanco e a funcionaria auxiliar administrativa, María Encarnación Romero Blanco. Perante a efectividade do mesmo o secretario municipal comunícalle ao alcalde nun escrito de data 2 de novembro que esta decisión supoñía unha alteración do catálogo de postos de traballo e a vulneración do cometido específico de cada escala e subescala. O funcionario, Castro Blanco, presenta igualmente recurso o día 11 ao entender que o seu traslado á área de Intervención supón “unha flagrante vulneración do ordenamento xurídico vixente”. Os acontecementos precipítanse e Pastor Alonso vaise embarcar nunha serie de decisións en fervenza tomadas con demasiada precipitación, a cegas, sen consultar con ninguén, que se van converter nunha cadea de medidas parciais e equivocadas


3/8/07

07:52

Página 53

(Negro/Process Black plancha)

que conducirán a unha estratexia incorrecta, agravarán a situación e magnificarán os efectos daniños para o propio concello. Así, o rexedor no dubida en ditar o seguinte

DECRETO DA ALCALDIA Nº 629/87

“En base ás facultades que me están conferidas no art. 41.14-e do vixente ROF E DADO que o sr. José E. Castro Blanco que estaba nomeado Secretario Sustituto se haxa incurso nun expedente disciplinario por falta considerada, en principio, grave (Probablemente baixa espúrea), veño en suspendelo preventivamente en tódalas súas funciós relacionadas co traballo no Concello”.

“En base as facultades que me están conferidas no R.O.F. art 41-14-e o suspendo preventivamente nas súas funcións por estar vostede incurso nun expedente disciplinario por presentarse no seu lugar de traballo estando de baixa domiciliaria, facer uso indebido de bens e dependencias municipais e mesmo pernoctar nas dependencias municipais poñendo pancartas inxuriosas contra a Corporación noiesa”.

Noia a 18 de Novembro do 1987

Noia a dezanove de Novembro do 87

DECRETO DA ALCALDÍA Nº 627/87

E de socato estoutro, dirixido ao tamén funcionario, José Manuel Fernández Vázquez, nestes termos: DECRETO DA ALCALDIA Nº 628/87

“En base as atribucións que me conf ire o vixente R.O.F. art 41.14-e se suspende preventivamente nas súas funciós neste Concello dado que se vai instruír contra vostede un expediente disciplinario por insultos ameazas e coaciós á miña Autoridade nas oficinas municipais en presenza de veciños e funcionarios”. Noia a dezaoito de Novembro do 87

Tales medidas provocan unha reunión urxente da case totalidade do colectivo funcionarial –practicamente faltan os dous de sempre e os que se atopan de servizo– nese mesmo día ás 18 h. na que se decide por unanimidade absoluta dos asistentes pecharse no interior do concello até que lles sexan suspendidas as sancións aos dous expedientados e colocar no balcón frontal do inmóbel unha pancarta desta teor: “OS FUNCIONARIOS PECHADOS POLAS MEDIDAS REPRESIVAS E FASCISTAS DO ALCALDE”

Ao mesmo tempo que tiñan lugar estes acontecementos os grupos de AP, CPG e PSdeG fan público un comunicado nos seguintes termos: “Ante su falta de diálogo e incapacidad política para dar solución a situaciones concretas, Pastor Alonso recurre a métodos maximalistas e impropios de una persona con talante democrático”. Mais, Pastor Alonso non se amosa disposto a recuar e os acontecementos afervóano aínda máis nesta súa particular loita. O secretario do concello, Manuel Carrasco Uceda, que participara no devandito encerro é o primeiro destinatario do novo abrollo de decretos e circulares da Alcaldía do día seguinte:

A circular 1.745 vai dirixida ao xefe da policía local nestes termos: “Dado que os funcionarios D. Manuel Carrasco Uceda, D. Jose E. Castro Blanco e D. Jose M. Fernandez Vazquez se haxan pendentes dun expedente disciplinario e cesados preventivamente nas súas funcións neste Concello (R.O.F atr 41-14e) ordénolle que estes señores sexan desaloxados das oficinas municipais, e non se lles permita a entrada nas mesmas. Doutra banda solicítolle sexa retirada a pancarta e devolta ós donos. Tramíteme a maior premura un informe coas incidencias ocurridas na tarde-noite do día de onte”. O segundo decreto dese día –nº 630– ten por destinataria á Depositaría e está redactado deste xeito: “Pola presente notifícase a Depositaria para que proceda e descontar dos seus haberes a parte correspondente ós seguintes funcionarios por estar inmersos nun expedente disciplinario. José E. Castro Blanco, Manuel Carrasco Uceda e Jose M. Fernandez Vazquez”. Esta calentura decisoria do alcalde remata cunha circular dirixida a tódalas/os funcionarias e funcionarios do concello de Noia que di o seguinte: CIRCULAR Nº 1.747

Por razóns que xa son do dominio público abriuse un expedente disciplinario a tres funcionarios (D. José E. Castro Blanco, Jose M. Fernandez Váz-

53

ALAMEDA N. 27


ALAMEDA N. 27

3/8/07

07:52

Página 54

(Negro/Process Black plancha)

DE ESQUERDA A DEREITA: IGLESIAS ONS, RAMA TRILLO, PASTOR ALONSO E CARRASCO UCEDA

justa causa que lo aconsejara, y vulnerando toda la Legislación vigente en materia de Régimen Local.

I.E.S. CAMPO DE SAN ALBERTO

quez e Manuel Carrasco Uceda) que están, por tanto, suspendidos en tódalas súas funcións. Quédalles prohibido o acceso ás of icinas e a calquera documento oficial. Se algún funcionario permite o acceso a devandita documentación corre riscos que debe ter presentes para posteriormente, no seu caso responsabilizarse dos mesmos”. Noia a 19 de Novembro do 87

54

Os funcionarios reaccionan e ese mesmo día subscriben, vinte e dous deles, un escrito, que terá entrada no rexistro do concello ao día seguinte, no que lle comunican ao alcade que “tendo coñecemento nese día do decreto polo que se suspendía ao secretario do concello polo feito de terse solidarizado cos tamén funcionarios José E. Castro Blanco e José M. Vázquez Fernández, manifestan”: “1º.- Que libre y voluntariamente concurrieron a esta Casa Consistorial, en el día de ayer 18 de noviembre, para protagonizar un encierro en las dependencias municipales, en protesta por las medidas disciplinarias adoptadas por V. S., con manifiesto abuso de poder, sin

2º.- Que libre y voluntariamente protagonizaron dicho encierro, y todos conjuntamente colocaron la pancarta en el balcón de la Casa Consitorial, pernoctando en estas dependencias. Por lo expuesto a V. S. suplican que, a medio de este escrito de autoinculpación, se digne, Decretar la suspensión provisional, al igual que los tres funcionarios antes mencionados, de los también funcionarios que a continuación firman”. Mentres o alcalde intenta por tódolos medios acabar coa protesta, mesmo ordenándolle a un carpinteiro trocar tódalas pechaduras das distintas dependencias do concello e os funcionarios deciden trasladar o seu lugar de encerro ao claustro do concello, o BNG fai público un comunicado que polo seu contido imos reproducir integramente: “NON SE LLE DÉU A CASA A GARDAR AOS QUE QUEREN ACABAR CON ELA As seis da tarde do mércores día 18 parte dos funcionarios do noso concello pecháron-se na Casa Consistorial. Funcionarios que non cumplen, nen cos horarios de traballo nen cos veciños. Dende o mes de xuño en que o BNG se fixo cargo da responsabilidade do governo estamos asistindo a un entorpecimento da xestión municipal por parte dunha minoría do funcionariado. As últimas anomalías protagoníza-nas o sustituto do secretario collendo unha baixa por lumbago, e comprobándose que leva nese período unha vida disipada, e logo o secretario de intervención que chega a insultar ao Sr. Alcalde repetidas veces. Tamén o secretario da-se de baixa domiciliaria no día 18, disque de hernia estando sen embargo pechado sen cumplir o precepto médico.


3/8/07

07:52

Página 55

(Negro/Process Black plancha)

administrativos moi especializados? ¿Ou é que está pensando friamente unha paralización da vida administrativa local, e si as cousas salen mal botarnos a culpa?” Noia, 20 de novembro de 1987”

ASPECTO DO SALÓN DE PLENOS DURANTE A CELEBRACIÓN DA SESIÓN DO DÍA 19 DE NOVEMBRO DE 1987 (La Voz de Galicia)

Como podedes ver todo isto é unha maniobra para que se deixen seguir as cousas como sempre. Nós non podemos ser cómplices de toda esta patraña. Cada quen ten que cumplir co seu deber. Xa está ben de folgar. VINDE HOXE AO PLENO EXTRAORDINARIO O AXUNTAMENTO É UNHA EMPRESA DE TODOS E TEN QUE FUNCIONAR” A este pleno non asisten os concelleiros da oposición, respectando deste xeito o acordado nos seus repectivos comités locais, pero si aisten Díez Rechou –vicepresidente do comité de AP–, Suárez Teijeira –secretaria– e Salas Villa, incumprindo o acordo do órgano rector da súa formación. Nun salón ateigado de público o alcalde anuncia: “Tuven que contratar a dous detectives privados que lle f ixeron 60 fotos e seguiron a José E. Castro Blanco día e noite”. E sobre Carrasco Uceda asegura: “Fixo presión nos funcionarios e pouco menos que pola orella os veu traendo aquí para o peche”. Os funcionarios van dar desposta ás acusacións vertidas na súa contra no seguinte comunicado: “¿QUEN QUERE ACABAR CA CASA? OS FUNCIONARIOS que nos pechamos fumos 28, por propia vontade e sen presións de ninguén, sobre unha plantilla de 32, 28 é unha parte da plantilla, pero non nos negará vostede que é unha parte importante, por non decir a totalidade. Cando o Bloque-Don Pastor di que non cumplimos co horario nin cos veciños, está, outra vez falseando a realidade. Sr. Pastor, nós acatamos a súa orden (por falar en términos militares dos que vostede ao parecer por tradición familiar sabe moito) e a cumplimos, pero unha pregunta ¿Con quen consultou vostede á hora de impoñer un horario de 7 e media a 3 da tarde ou os cambios de posto de traballo a dous compañeiros que realizaban traballos

Nese mesmo día os funcionarios celebran, pasadas as seis da tarde, unha asemblea no polideportivo á que se uniron centos de noieses e á que asistiron tódolos empregados públicos, agás o depositario, o interventor e os que estaban de servizo, na que os expedientados, xunto co arquitecto técnico do concello, José Luís Insua Souto, anuncian o inicio dunha folga de fame até que sexan escoitados polo alcalde. No decurso da mesma José Manuel Vázquez Fernández dá lectura aos máis de vinte telegramas de adhesión e solidariede recibidos. Xa ao remate da mesma anúnciase a chegada dun comunicado con sinatura ilexíbel e sen nome do remitente no que se ofrece aos funcionarios un inicio de diálogo baixo tres condicións: que o secretario, Carrasco Uceda, pida voluntariamente o seu traslado; que José Evaristo Castro Blanco abone a factura dos detectives privados que o expiaron, que ascende a 240.000 pesetas e que José Manuel Vázquez Fernández se retracte das expresións dirixidas ao alcalde. (La Voz de Galicia).

Tamén ese mesmo día, entre as 13 e as 14 h, os funcionarios de Ribeira realizaron un peche simbólico nas dependencias consistoriais en apoio ás mobilizacións que están levando a cabo os seus compañeiros de Noia. Asimesmo, os traballadores dos concellos da contorna achegan comunicados de solidariedade cos de Noia sancionados e cos compañeiros destes que seguen a mante-lo encerro. A situación en Noia atravesa por momentos delicados. Hai serio temor a que se rache a convivencia cidadá pola espiral de irracionalidade que se vive na vida política e institucional, prolife-

55

ALAMEDA N. 27


ALAMEDA N. 27

3/8/07

07:52

Página 56

(Negro/Process Black plancha)

rando as ameazas e os panfletos descualif icatorios. O portal de entrada ao domicilio do candidato socialista, Jesús Díaz Fornas, aparece a mañá dese mesmo día pintada cunha serie de frases insultantes nas que se verten ameazas físicas contra el. Nacen os “somaténs pastorís”, grupos compostos por persoas servís e aditas ao “caudillo”, aos que se pode atopar un en calquera das esquinas das beirarrúas noiesas a calquera hora e que chegan incluso a facer simulacros propios dunhas forzas de asalto. O propio Pastor Alonso, disimulando, ordena a colocación dunha forza pretoriana diante do seu despacho e non se move por Noia sen a súa exclusiva e servil escolta, dando deste xeito a impresión f iticia de que está en serio risco. ¡Teatro puro!, que o paso do tempo se encargará de desmentir. Mentres os traballadores de diversos concellos da contorna estudan a posibilidade de pasar a realizar medidas de presión, tales como trasladarse a Noia para manifestarse fronte ao concello, un representante da confederación de Comisións Obreiras achégase á casa consistorial, prohibíndoselle o acceso e propinándolle un trato de delincuente. Federico Cocho, enviado especial de La Voz de Galicia escribe o día 25 de novembro nese medio con certo ton irónico: “Los métodos heterodoxos del alcalde desatan las pasiones en la villa REGIDOR Y SECRETARIO LIBRAN EN NOIA UNA AGITADA

56

BATALLA EN LA QUE NO FALTAN DETECTIVES NI “EKINTZAS” “Xa está ben de folgar”. Con esta divisa en el escudo, adarga antigua en ristre y cientos de escuderos de marinería detrás, Pastor Alonso, alcalde bloqueiro de la villa coruñesa de Noia (15.000 habitantes), libra feroz batalla contra lo que el denomina “el imperio de la corrpción”. Los gigantes son los funcionarios del Ayuntamiento. La his-

OBRAS NA RÚA DO CURRO

toria no tendría particular interés periodístico si en las posadas del pueblo quijotes, sanchos, escuderos y villanos no hablaran de mafias, de amenazas de muerte, de hombres armados, de espías de “ekintza” a la noiesa, de detectives venidos de La Coruña, de “tiburones”, “lobos” y otras faunas, de encierros, ilegalidades, privilegios, contubernios judeo-masónicos. No falta de nada. Si Noé, mítico fundador de la localidad, contempla esto, no vuelve a salir del arca (…)”. Centrándonos de novo no desenvolvemento da lea cómpre decir que na madrugada do venres, día 20, ao sábado, día 21, funcionarios e equipo de goberno chegan a un preacordo verbal satisfactorio para ámbalas dúas partes, preacordo que nin tan sequera se chegou a asinar o domingo, día 22, tal como estaba previsto, porque Pastor Alonso preséntase nas dependencias municipais cos seus secuaces e rebenta todo intento de arreglo. Rachada toda posibilidade de entendemento, Pastor Alonso diríxese ao exteriores do inmóbel consistorial para arengar á masa alí concetrada, dándolle unha visión parcial e sesgada da situación e facendo público un bando que xa tiña preparado e incluso impreso con anterioridade:


3/8/07

07:52

Página 57

(Negro/Process Black plancha)

tro Sacido, actuando como secretario D. Jesús Gutiérrez Fernández. Para o expedente aberto ao funcionario D. José Manuel Vázquez Fernández, nomea-se xuiz instrutor a D. Florentino Vidal Pardo, actuando como secretaria Dna. María Teresa Cobas Lamas. O proceso de incoación dos expedentes contará con todas as garantías, para os afectados, que marca a legislación vixente ao respeito. Ao mesmo tempo agradece-se á maioría dos funcinários (especialmente á funcionária que estaba de vacacións) o seu comportamento durante os días do conflito. Noia sempre foi un povo tranquilo, pacífico e traballador e os viciños non se poden deixar intimidar por actitudes promovidas por xente que está anclada no pasado. Entre todos temos que abrir as portas do futuro. BANDO NOMEANDO A CASTRO BLANCO 4º TENENTE DE ALCALDE

BANDO

“Convocatoria de dúas prazas de servicios, segundo acordo en sesión plenaria. Ademais do anterior, convócase unha plaza para tareas de contabilidade e outra de especialista en dereito administrativo Para estas convocatorias valorara-se; ser de Noia; estar en paro; número de fillos e por último ter ganas de traballar polos viciños. Se posteriormente houbera que contratar a mais, faria-se de xeito urxente. Nomeamento de tenente de alcalde: Nomea-se cuarto tenente de alcalde a Dna. Francisca Catro Blanco, que tan brillantemente ven desempeñando a responsabilidade de Delegada de Tráfico. Instrucción de expedentes aos funcionarios: Para o expedente aberto ao Secretario Xeral do Concello, Sr. Carrasco Uceda, nomea-se xuiz instrutor a D. Jose Calvo Miguez, actuando como secretaria Dna. Maria E. Romero Iglesias. Para o expedente aberto ao funcionario D. Jose E. Castro Blanco, nomea-se xuiz instrutor a D. Ramón Cas-

Vintedous de Novembro de 1987

Ocórresenos ao respecto de todo o antedito que en toda aquela tolería había un método e en toda metodoloxía cómpre facer un distingo entre os medios tácticos e os f ins estratéxicos que se perseguen. Ao respecto dos recursos empregados a táctica consistía en facer moito teatro para escenificar un artificial enfrontamento melodramático ateigado de barafunda que lle permitira levar sempre a iniciativa. O obxectivo que perseguía o alcalde era facer un xuízo ad hominem co fin de sementa-la sospeita sobre o funcionario principal do concello. Aínda que logo fora completamente falsa e todo ficara en simple verborrea barata, o caso era imputar, inculpar e calumniar co obxectivo de sementa-la desconfianza e o descreto sobre aqueles aos que se acusaba en falso. Moitas e grandes mentiras en combinación con maxestosas palabras como obriga e celo foron utilizadas por Pastor Alonso para desencadear a implacábel

57

ALAMEDA N. 27


ALAMEDA N. 27

3/8/07

07:52

Página 58

(Negro/Process Black plancha)

persecución política contra Carrasco Uceda e contra outros funcionaros; pero nisto, é preciso dicilo, contou tamén con outros colaboradores. Sobre o rachón de toda posibilidade de acordo cos funcionarios resultan tremendamente clarexantes as explicacións que Lois Agrelo Hermo –quen dimitirá “oficialmente” o 12 de xullo de 1988 “por razóns de índole persoal que lle impidían cumprir co seu cometido no concello como el quixera” – dá nunha carta, datada o 4 de xullo e dirixida ao responsable de base dos nacionalistas noieses, Agapito Romero Barreiro, que o investigador e historiador noiés, Xerardo Agrafoxo recolle íntegra no seu libro A revolta nacionalista. A Noia de Pastor Alonso. O goberno de Bieito Gónzález (Edit. TOXOSOUTOS 2006). En relación co tema do que estamos a falar di o concelleiro demisionario:

58

“(…) Nestas circunstancias entro de concelleiro e xa con algunha experiencia de cómo actúa o noso alcalde: sen contar para nada cos seus compañeiros á hora de tomar decisións. Como, por exemplo, na primeira negociación que tivemos cos funcionarios, a raíz do peche destes no Polideportivo. Enganounos a eles, tronzando así toda posibilidade de diálogo no futuro e, o que é máis grave,enganounos a nós, polo menos a algún de nós (…)”. O escrito en concreto é moito máis longo e trata outros aspectos e motivacións da súa irrevocábel decisión de demitir. Limitámonos unicamente a transcribir o que nel se di sobre a porfía cos funcionarios, utilizando para a súa transcrición o galego normativo derivado do acordo de decembro de 2003. Para entende-la situación tan nebulosa que se está a vivir naquel outono de 1987 e en anos posteriores cómpre ante todo non ofuscarse co que aparece nun primeiro plano sen tomar en consideración o trasfondo no que se insire. A pre-

CAMPO DA FEIRA

gunta axeitada pode ser esta: ¿Trátase realmente dunha reforma ou o que se busca é un derrubamento do funcionariado?

O DERRADEIRO INTENTO DE MOCIÓN DE CENSURA Paralelamente aos acontecementos antes descritos, os grupos da oposición intentan coutar tanta desmesura por medio dun acordo ou pacto entre eles para desbancar a Pastor Alonso da Alcaldía mediante a presentación dunha moción de censura, compartindo a Alcaldía alternativamente Díaz Fornas e Rodríguez Hermo. Participan nesta primeira xuntanza, celebrada o día 15 de novembro nos locais dunha empresa automobilística ubicada na avenida da Coruña: Rodríguez Hermo e Coto García –AP–; Sáez Lestón –CPG–; Suárez Oviedo –CDS–; Díaz Fornas, Campos Alborés, Castro Blanco, Váquez Díaz e Gil Castro –PSdeG-PSOE–. Nela, tódolos asistentes están de acordo coa presentación da moción de censura e coa alternancia na Alcaldía, agás Suárez Oviedo, quen manifesta a necesidade de someter o seu apoio á aprobación previa do comité da súa formación, polo que se acorda adiar ao día 22 calquera toma de decisión. O día 22 de novembro celébrase a segunda reunión, tal e como se acordara, estando presentes: Manuel Blanco Campos, Suárez Oviedo, Iglesias Torija, Juan Pena, José Luís Ramírez, Aurelio Moledo, Jesús Pernas, Sáez Lestón, Rodríguez Hermo, Coto García, Campos Alborés, Castro Blanco, Vázquez Díaz e Gil Castro. Os membros do CDS condicionan o seu apoio á moción de censura a que non se comparta a Alcaldía por parte de AP e PSdeG, senón que sexa proposto para alcalde e durante todo o que resta de mandato ao candidato de AP, amosándose dispostos, neste caso, a integrase no goberno. Sáez Lestón amósase disposto a apoiar calquera das dúas alternativas, renunciando a participar nun hipotético goberno. O socialistas, obviamente, non comparten a


3/8/07

07:52

Página 59

(Negro/Process Black plancha)

proposta do CDS, esfumándose deste xeito a derradeira oportunidade de desbancar a Pastor Alonso da Alcaldía de Noia. Aquel día 22 ía deparar máis sorpresas. Rematada a xuntanza, os concelleiros socialistas van recibir unha media sorpresa, que viña conf irmar aquela intuición nacida con motivo da visita ao encoro do Tambre invitados por Unión FENOSA e no posterior ágape, en Urdilde. O grupo socialista intuía a existencia de contactos de Castro Blanco co BNG a través do concelleiro nacionalista Avilés Vinagre para integrase no grupo de goberno. Por medio do bando do alcalde daquel mesmo día 22 coñecen o nomeamento como cuarta tenente de alcalde de Francisca Castro Blanco, nomeamento que a interesada coñecía porque xa se tiña producido por decreto catro días antes, pero que mantiña en total segredo, rachando a lealdade co grupo e pretendendo “comer a dous carrillos”. Castro Blanco f iguraba na candidatura socialista como independente. Cando esta candidatura foi sometida á aprobación da asamblea do partido figuraba no posto número sete, mais unha precipitada decisión estratéxica de última hora, que o paso do tempo demostrou que fora totalmente desafortunada, propiciou que fora elevada até o número tres. Malia figurar neste privilexiado posto non tivo intervención directa en ningún dos mitins celebrados durante a campaña electoral. Si tivérona outros membros da candidatura que ían en postos anteriores e outros que figuraban detrás dela. Aquel 22 de novembro de 1987 significou a fin dos contactos políticos do partido e dos compañeiros de candidatura con Francisca Castro. Nunca máis foi convocada a ningunha renión, nin tampouco nunca máis foi consultada sobre decisións a tomar nos plenos. A oficialización visual da súa marcha, trasladándose dunha cadeira situada no lado esquerdo do estrado do salón de plenos a outra situada no lado dereito, fíxoa en xuño de 1988, como a puido facer moito antes e incluso máis tarde, despois de varios episodios, algún deles ben curioso, como cando xustificou o seu apoio aos orzamentos alegando o intenso traballo e os numerosos días dedicados a facer cadrar as partidas de ingresos e gastos que non coincidían tan só por unha peseta, xunto co interventor, Castro Sacido; cando a quen correspondía ese cometido orzamentario era ao responsábel da Comisión de Facenda, Lois Agrelo Hermo. Resulta, pois, ben comprensíbel e totalmente xustificado que cando se produce dita oficialización visual se responda á mesma tal e como se respondeu, non dándolle importancia e afirmando que resultaba pueril.

COLISEO NOELA ANTES DA REMODELACIÓN

E indubidábel que a acta de concelleiro ou concelleira corresponde á persoa. Pero tamén é indubidábel que toda persoa, cando acepta o compromiso de figurar nunha candidatura adquire un vínculo de lealdade con esa candidatura e coa formación política á que representa esa candidatura. Ningunha persoa militante ou simpatizante dunha formación política, agás que sexa bobo ou fanático, coincide ao cen por cen con tódalas decisións políticas e programáticas dos seus dirixentes. Pero, cando é máis o que separa que o que une, o nobre, o distinguido e o cortés e marcharse, como fixeron Xoaquín Fernández Leiceaga e Lois Agrelo Hermo no seu momento, e propiciar que sexa substituído por quen corresponda da candidatura. Transfuguismo no ámbito militar significa desertar e pasarse ás filas do inimigo. Transfuguismo no ámbito político significa abandonar unha ideoloxía ou militancia para pasar a outra.

59

ALAMEDA N. 27


ALAMEDA N. 27

3/8/07

07:52

Página 60

(Negro/Process Black plancha)

Menú de intelixencias X. Ricardo Losada INTELIXENTES odos somos intelixentes. Todos somos parvos. Algo tan evidente non adoita ser ben entendido pola maioría da xente. A maioría crémonos por riba ou por debaixo das nosas posibilidades. Pero a realidade é máis complexa e máis simple ao mesmo tempo. Somos intelixentes para unhas cousas e parvos para outras. Para entendelo, só hai que saber unha cousa. Hai diferentes tipos de intelixencia. A inmensa maioría destacamos por riba da media nalgunha delas. Será, polo tanto, interesante, para non deprimirnos, coñecer os tipos de intelixencia e apuntarnos, canto antes, na que mellor encaixemos. Non é unha cuestión menor. A saúde psicolóxica e democrática da cidadanía, como agardo demostrar, así o require.

60

Repararei nas catro que considero máis importantes. A intelixencia abstracta, caracterizada pola aptitude para utilizar o material verbal e simbólico. É a que a maioría da xente adoita chamar intelixencia. Probablemente por influencia da cultura grega e ilustrada: é a intelixencia que máis nos separa do mundo animal e a que historicamente se considerou (incor rectamente) máis propia dos seres humanos. É a que miden os famosos tests de intelixencia. Saber resolver problemas relacionados coa comprensión

de textos, a fluidez verbal e escrita, o cálculo numérico, a relación mental de espazos. Eses tests de intelixencia que algúns psicólogos cognitivos americanos intentaron utilizar para demostrar a superioridade intelectual innata dos norteamericanos de orixe europea (brancos, anglosaxóns, protestantes) sobre os norteamericanos de orixe africana. Como os primeiros daban mellores resultados, deducían que tiñan que ser máis intelixentes. Pero a conclusión non resiste a menor análise. Xa o antropólogo Jared Diamond o deixou claro; eses tests non miden a intelixencia innata senón a aprendizaxe cultural. Os brancos tiñan mellores resultados porque estaban máis escolarizados e as preguntas versaban sobre cuestións que aprendían a resolver no sistema educativo. A intelixencia práctica, que se atopa cómoda no concreto e a manipulación de obxectos. Es un manitas, que ben cociñas, que mans tes para as masaxes, dicimos, cando deberiamos dicir (como llelo dicimos aos escritores ou aos matemáticos) que intelixente es. De feito, moitos escritores, intelixentes no abstracto, son auténticos inútiles nos traballos manuais. A intelixencia práctica está inxustamente tratada; quizais porque foi a primeira que desenvolveu o ser humano. Coller unha pedra para romper un óso. Abanear un froiteiro cunha vara. Pintar unha cova con pigmentos de terra. Grandes avances da humanidade, pero que hoxe consideramos básicos. Pero recordemos. Un dos síntomas máis evidentes de estupidez mental é desprezar o básico, por básico. A intelixencia social, que implica a comprensión dos seres humanos e a facilidade para entenderse con eles. A capacidade de manter boas relacións cos demais. Familia, amigos, compañeiros de traballo, descoñecidos. É decisiva. Estudos realizados en todos os países do mundo revelan que é a máis importante para ascender de posto nunha empresa. Saber integrar equipos de traballo e diri-


3/8/07

07:52

Página 61

(Negro/Process Black plancha)

xilos nunha mesma dirección, sacar o mellor dos empregados, pero tamén, e sobre todo, tomar os viños cos xefes e compañeiros, dando boa conversación e creando bo ambiente. Se tivese que dicir de cal das intelixencias depende máis a felicidade humana, diría desta. É a que nos permite ter relacións familiares e de amizades plenas. Einstein e Picasso, ao parecer, eran imbéciles sociais. E ben que o sentiron (e non digamos os que vivían con eles) ao longo da súa vida. A intelixencia creativa ou capacidade de solucionar problemas con máis dunha solución. Buscar alternativas ao descenso de clientes nun comercio ou nun restaurante. Conxugar cambio climático e desenvolvemento económico. Ver perspectivas novas da realidade, natural e humana. Tamén se chama intelixencia diverxente: busca solucións que se separan dos camiños trillados, habituais ou de sentido común. O citado Jared Diamond ten un concepto que explica moi ben o que quero dicir. Di que unha persoa é intelixente cando é capaz de trazar mapas mentais de contornos non familiares. Demostramos ser intelixentes cando estamos en sitios ou ambientes que non coñecemos e saímos airosos. Diamond conta o estúpido que se sentía nas xunglas de Nova Guinea, estudando a supostos salvaxes que non entendían como el, o gran Sabio Branco, non era quen de seguir o rastro dun animal ou construír un refuxio. Conclusión. É materialmente imposible que non sexamos bos nalgún deses aspectos. A historia da matemática está chea de exemplos de rapaces que non foran escolarizados, que vivían en circunstancias míseras, que odiaban o mundo e eran extraordinariamente introvertidos, pero que, porén, eran xeniais para o cálculo numérico. Algúns mesmo chegaron a descubrir importantes teoremas antes dos dez anos. Pero tamén é materialmente imposible que non sexamos malos nalgunha desas intelixencias. Leonardo da Vinci, a persoa que case todos os especialistas consideran a máis intelixente da historia da humanidade (un xenio no abstracto, o práctico e o creativo), era un auténtico idiota social, incapaz de ter boas relacións coa xente que o rodeaba. Así que temos tres alternativas. A única razoable é considerarte intelixente e parvo ao mesmo tempo. As outras dúas son perigosas. Considerarse só parvo revela un problema de autoestima. Considerarse só listo, un problema de narcisismo. Agora ben. Se tes que escoller entre narcisismo e baixa autoestima, escolle narcisismo. Tanto un coma outro son insoportables, pero, polo menos, quen se gusta a si mesmo pode chegar a gustarlle a alguén.

PARVOS Acabamos de velo. Decidir quen é intelixente é difícil. No entanto, saber quen é parvo, parvo sen remedio (non me refiro a pouco intelixente), é fácil. Groucho Marx dixo: É mellor ter a boca pechada e parecer idiota que abrila e despexar todas as dúbidas. Case ningún parvo segue o consello. Por iso son tan fáciles de detectar. Non ten nada que ver co nivel de estudos. Todos coñecemos parvos sublimes que son catedráticos ou altos directivos de empresa. Teño asistido a conversas sobre fútbol bastante máis intelixentes que moitas entrevistas ou debates supostamente intelectuais. A estulticia é máis ben unha actitude mental. Eu sempre utilizo, para detectalos, os criterios que aprendín, adolescente (agardo que me servira para algo), no libro de José Luís Pinillos Introdución á Psicoloxía. Fóronme de moita utilidade ao longo da vida. Farei un retrato robot dese parvo obsesionado con exhibir constantemente a súa sublime estupidez. O parvo xenuíno non é quen de adoptar imaxinariamente criterios que non comparte. Escoitar opinións diferentes non lle provoca un debate intelectual, senón colon irritable ou gañas de tirarlle o mando a distancia á cabeza ao político contrario que ve no televisor. Só le periódicos da súa corda ideolóxica. Se lle preguntas polos argumentos do rival, presume de non coñecelos. O imbécil auténtico clasif ica os acontecementos en categorías descritivas simplistas e escasas. Non tolera a ambigüidade. A realidade é branca ou negra. Ten que saber axiña se estás con el ou contra el, se ten que darche un premio ou castigarte. O parvo xenuíno clausura pronto o sistema informativo. Con dous datos xa é un experto en calquera tema. É inseguro e, como tal, necesita seguridades

61

ALAMEDA N. 27


ALAMEDA N. 27

3/8/07

07:52

Página 62

(Negro/Process Black plancha)

rápidas. Así, cre calquera cousa e opina con lixeireza. Non busca as causas dos acontecementos nin reflexiona sobre as consecuencias. Valora unicamente o acontecido, seleccionando só aqueles datos que corroboran o seu prexuízo interesado. Irrítase cando discute. Peta na mesa. Non se defende con argumentos senón con insultos. Non escoita. Repite constantemente a mesma idea, independentemente das probas que lle dean. Está obsesionado con ter razón. Afirma non ter cambiado na súa vida de opinión, e, se alguén lle leva a contraria, profetiza que xa lle dará a razón cando estea morto. O imbécil auténtico manexa xuízos morais tallantes. Os meus son bos, os outros malos. Calquera desviación das súas normas é unha transgresión inaceptable contra a humanidade, e debe perseguirse implacablemente. De aí que rexeite o insólito. As innovacións irrítano, ata que a maioría as acepta e se converte no seu máximo defensor.

Unha das cousas máis tristes que me pasou na miña vida foi darme conta que o sistema democrático no que vivía fomentaba esas calidades, que os especialistas consideran precivilizadas. (Fai o seguinte exercicio. Pensa nun mitin electoral ou nun debate parlamentario. Abundan ou escasean as calidades sinaladas?). Unha persoa coas calidades contrarias é considerado un filósofo, no mal sentido da palabra, un diletante ou un débil. Coñezo algún caso de persoa intelixente que unha vez que se meteu en política, sobre todo en campaña electoral, pero non unicamente, optou por aparentar que era parvo, pero parvo, sen remedio. Decatouse que multiplica por dez o número de votos. Ese é o verdadeiro fracaso da democracia. O nivel dos políticos non é tan baixo como parece. A maioría son persoas intelixentes, pero seguen o consello do vello Maquiavelo. Moverse no terreo das aparencias. Os votantes preferimos que sexan parvos, e eles dannos polo pau. Un político intelixente dispara en nós todas as alarmas do complexo de inferioridade. Probablemente por aquilo que diciamos antes. Temos a autoestima baixa e buscamos nos políticos o que cremos que somos nós. É demasiado reflexivo, non vale para a política. Co honrado que é vano comer no primeiro pleno. Frases terribles que xa todos asumimos por sentido común. Non nos viría mal, mentres a cordura siga a ser unha utopía, un pouco de narcisismo. Darnos conta que somos máis intelixentes do que pensamos e esixir que nos traten como tales. Preguntarnos porque nos queremos tan pouco, de onde nos vén esa necesidade de insultar ata ese estremo a nosa intelixencia. De onde nos vén, como diría Groucho, esa obsesión por despexar todas as dúbidas.

62

O parvo xenuíno apenas distingue entre o eu persoal e as actitudes e conciencia do grupo. Pensa e fala como pensa e fala o grupo. Nin ten autonomía persoal nin conciencia de autodisponibilidade. A súa vida está rexida por forzas exteriores. Políticas, relixiosas, sectarias, económicas, sociais, culturais. É

submiso cos que están por riba del. Implacable cos que están por debaixo.

Encarna


3/8/07

07:52

Página 63

(Negro/Process Black plancha)

José Paz Ortiz (Pepe Paz) Sebastián Paz

e cumplen este año de 2007 el cincuenta aniversario del compositor noiés, José Paz Ortiz, más conocido por Pepe Paz que nació en Noia en 1897 y falleció en 1957 en Noia.

escrita por el literato gallego D. Rogelio Rivero, y música del director del orfeón y Banda Municipal, D. Felipe Paz Carvajal.

Su recuerdo está todavía en la mente de las personas que le han conocido, pues todavía se cantan sus numerosas y bonitas canciones.

Al final fue repetida entre salva de aplausos “La Aurora” de Reventós, dirigida en esta ocasión por el joven Pepe Paz, demostrando enormes condiciones para el manejo de la batuta, oyéndose, al final, una estruendosa ovación, lo mismo que a su señor padre por el acierto con que contribuyeron a la formación, dirección y engrandecimiento de la referida masa coral.

Hijo de un famoso compositor, Felipe Paz Carvajal, organista y director de la Banda de Música y compositor de gran relieve cuyo nombre fue elegido para el conservatorio de Música de Noia. Pepe Paz mostró desde pequeño grandes dotes para la música, heredando de su padre la inspiración de sus hermosas melodías. De él aprendió solfeo, armonía y composición y vivió el ambiente musical, viendo a su padre dirigir una Banda de Música, en la que él mismo participó como componente de la misma tocando el requinto y el bombardino. A los dieciocho años dirigió la coral “La Aurora noyesa”. Un artículo publicado en la prensa el 11 de Enero de 1915 con el título: “En Noya”, hace mención al orfeón “La Aurora noyesa”, segundo concierto, que dice así: “En la noche de ayer, domingo, se celebró en el teatro de esta Villa, un segundo concierto por el orfeón “La Aurora Noyesa”. Media hora antes de su comienzo se hallaban todas las localidades ocupadas por lo más granado de todas las clases sociales abundando muchas y lindas jóvenes. Todas las piezas comprendidas en el programa han sido ejecutadas por la masa coral con verdadera maestría, afinación, buen gusto y perfecta armonía, destacándose por su dificultad, “El amanecer”, del maestro Eslava. Han sido repetidas, a petición del público que, entusiasmado, no cesaba de aplaudir las gallegadas “Escoita un conto” y “A gaitiña galega” , letra primorosamente

El popular comerciante D. Segundo A. Senra ha regalado al orfeón un bellísimo estandarte de seda con letras de oro, razón por la cual todos sus componentes se mostraron muy orgullosos por tan valioso y espléndido obsequio. A la salida del concierto, recorrieron las calles de la población cantando alegres danzas y dirigidas por el joven Pepe Paz sembrando la animación y la alegría. Ahora continuarán los ensayos, repuestos con nuevos y valiosos elementos, hasta la Pascua, fecha en la que visitarán una de las ciudades de mayor importancia de Galicia. También proyectan el ensayo de alguna de las zarzuelas que tanto gustan en el pueblo y que pasearon por muchas poblaciones de la comarca. Noya 11-1-1915 El corresponsal”

63

ALAMEDA N. 27


ALAMEDA N. 27

3/8/07

07:52

Página 64

(Negro/Process Black plancha)

JOSÉ PAZ ORTIZ, DE JOVEN, CON UNA CORAL DE PONTEVEDRA. CANTABAN TAMBIÉN SUS HERMANAS, DIGNA Y SOCORRO.

ACTIVIDAD MUSICAL

64

A la muerte de su padre, Pepe Paz dirigió durante unos años la Banda Municipal de Noia. Su talento musical se evidenció cuando se presentó al concurso para ocupar la plaza de Director de la Banda de Pontevedra (fecha imprecisa). Entre los concursantes quedó en segundo lugar, pero el jurado viendo que prácticamente sus conocimientos se igualaban al Nº 1, determinaron que si la plaza quedaba alguna vez libre, Pepe Paz ocuparía automáticamente la plaza. Al cabo de un año falleció el Director y el jurado llamó a Pepe Paz para que ocupara la plaza vacante de Director. Esto no llegó a producirse. Pepe Paz sentía demasiada morriña por su querida Noia y sus amistades. Fue una verdadera pena, puesto que en Pontevedra (una de las ciudades más amantes de música de Galicia), hubiera encontrado un ambiente propicio para el desarrollo de su talento musical.

Le nombraron también Director de la Banda Municipal de Caldas de Reis, pero la nostalgia de su pueblo y amigos le hicieron otra vez desistir de tal propósito. Formó una rondalla cuyos componentes tocaron muchas de sus composiciones. En el cine Coliseo Noela, ponía música con el piano a las películas mudas de aquel entonces y amenizaba los descansos, acompañado por otros elementos de la orquesta, entre ellos, su hermano Sebastián, tristemente fallecido, quien tocó el violín durante doce años. Formó una orquesta para piezas bailables que se llamó PAZ y más tarde ZITROZAP (Paz Ortiz leído al revés que eran sus apellidos). Con ella recorrieron varios lugares de Galicia y amenizando salones de bailes tan emblemáticos como el de la Terraza que tan gratos recuerdos nos trae. Entre los componentes de la orquesta f iguraron Manolito Paz, Horacio Paz, Prudencio Romo, recientemente fallecido y Maroñas, gran trompetista. También montó la parte musical y coros de diferentes zarzuelas que causaron sensación en todas las poblaciones de la comarca. Algunas como Los claveles, El cabo primero o La alsaciana. Todas estas actividades eran compartidas con su labor


3/8/07

07:52

Página 65

(Negro/Process Black plancha)

docente como profesor de música en la academia Balmes, solfeo y piano. Nombrado organista de la iglesia de S. Martín de Noia, prácticamente toda su actividad musical se centró en tocar el órgano o el armonium en misas y funerales y en las festividades religiosas de toda la comarca, acompañado de un coro de hombres y otro de mujeres, dirigiendo también el coro parroquial. En una ocasión, en el Año Santo compostelano dirigió la coral de Noia la cual actuó por radio y ante su Eminencia el Cardenal de Santiago. La coral interpretó la famosa composición “Plegaria al Apóstol”, de Felipe Paz Carvajaly letra de D. Jenaro Blanco. El cardenal felicitó efusivamente a Pepe Paz y a la coral. A la salida de la Catedral, la coral actuó en la plaza del Obradoiro delante del Hospital, (hoy Hostal de los R. Católicos). En el balcón estaba su madre, Carolina Ortiz, que convalecía de una enfermedad y que quedó muy emocionada al oír a la coral. En otro Año Santo dirigió al coro de la parroquia de Noia en un acto en el que participaban otras corales como la de A Coruña, Pontevedra y Ourense. El coro de Noia destacó y fue muy aplaudido sobre

todo cuando interpretaron una composición de su Director, Pepe Paz, titulada “Galicia a España”, más conocida por “Los dardos del sol” Es en esta época donde Pepe Paz realiza con intensidad su faceta más conocida como compositor de obras religiosas. Son célebres sus “hotetes religiosos”. Quizás si mi fervor de sobrino no me traiciona, estamos hablando de uno de los compositores más importantes, nacido en Noia, con una obra muy prolifera ya que compuso obras para Bandas y canciones muy inspiradas para corales. En las composiciones para Bandas destacan los pasodobles “Ultreya” y “Mi saludo al pueblo noyés” que dedicó a su amigo Severiano G. Riva. Marchas fúnebres como “Adiós padre mío, adiós para siempre”, (sus primeros compases fueron cantados por su padre en la agonía, antes de decirle su último adiós.

65

ALAMEDA N. 27

JOSÉ PAZ ORTÍZ CON EL CORO Y ORQUESTA PARA LA INTERPRETACIÓN DE UN VILLANCICO EN LA PLAZA DE LA CONSTITUCIÓN, EN NOIA. EN LA FOTOGRAFÍA ESTÁ SU HIJO CHICHO, SOSTENIENDO UNA PARTITURA Y SEBASTIÁN PAZ CON EL VIOLÍN.


ALAMEDA N. 27

3/8/07

07:52

Página 66

(Negro/Process Black plancha)

EL NIÑO JOSÉ PAZ ORTIZ CON LA CORAL “LA AURORA NOYESA” DIRIGIDA POR SU PADRE FELIPE PAZ CARVAJAL

También es conocida otra marcha fúnebre “El mártir”, dedicada al padre Pavesa. Fueron muy famosas sus misas y motetes a la Virgen del Carmen, tan alabadas por los marineros de Noia: “ Carmen es nombre bendito, Estrella del mar, A nuestra Virgen amada cuya letra es de D. Francisco Pérez Morales, Pepe Paz se la dedicó al, entonces Excmo. Sr. Director general de Administración local D. José Calvo Sotelo y, curiosamente, el ingenioso Pérez Morales, hace que la letra haga alusión al nombre de Calvo Sotelo:

66

A nuestra Virgen amada Con santo ardor A la reina de los mares La madre del pescador Vuestro santo y maternal amparo Ocurre a los peligros del mar Sometiendo su empuje que siempre Obedecerá Tú eres nuestro amor, nuestra Patrona Esperanza del hijo del mar La clase marinera Orgullosa está.

Otra composición religiosa es “Salaio”, letra de D. Álvaro de las Casas, “motetes o villancicos a S. Roque”, cantados en las f iestas de Noia en la procesión de S. Roque. Compuso varias misas como la “misa a Santa Cecilia”, dedicada a su amigo D. Raúl Barreiro Lourido con motivo de celebrar su primera misa. Los famosos motetes, anteriormente referidos, dedicados a la Virgen de la Soledad: “Ha llegado tierna Madre”, “Madre de mi Dios”, “Madre mía de los Dolores”, “ Un Dios en la Columna”, “ Oh mortal”, “Mil y mil veces”, “Inmenso torrente” y muchos más. Compuso un “Libera Domine” a la memoria de los marinos heroicos del Baleares que dieron sus vidas por la Patria. Vuelve a componer preciosos motetes a Santa Rita, San José, Perpetuo Socorro y un himno al Sagrado Corazón: “Hostia Sacrosanta”, con letra de D. Jenaro Blanco. Sin embargo lo que más ha calado en la gente han sido sus canciones populares que se fueron transmitiendo de padres a hijos. La gente de Noia continúa cantando en las celebraciones y comidas familiares muchas de estas canciones: El ya referido “Los dardos del sol”, “Noches felices de Pascua”, “Los sones de la música”, “El vals Constancia” dedicado a su amigo Salustiano Agra:


3/8/07

07:52

Página 67

(Negro/Process Black plancha)

JOSÉ PAZ ORTÍZ CON EL ARMONIO EN EL ATRIO DE LA IGLESIA DE SANTA CRISTINA DE BARRO, EN LA INTERPRETACIÓN DE UN VILLANCICO, ROCÍO. ESTE GRUPO ORQUESTAL RECORRIÓ TODA LA COMARCA DEL BARBANZA, TANTO EN LA COSTA COMO EN EL INTERIOR.

COMO VIOLINISTAS FIGURAN SU HERMANO SEBASTIÁN Y SU SOBRINA

En una noche de abril Entre perfume enervante De las flores del jardín Eterno amor me juraste... Otro vals: Yo entregué mi corazón A un hombre que me fingió querer Y el ingrato me olvidó Por amar a otra mujer... O esta otra canción: Noches felices de Pascua Que alegran el corazón... Pero el más popular sea quizás la que dedicó a Noia y que se ha convertido casi en un himno: Noya, país de alegría Noya tierra de ilusión Noya te llevo metida Dentro de mi corazón... Y así muchas más canciones que mucha gente mayor recordará. Estas canciones se han mantenido por tradición, cantadas en fiestas o serenatas nocturnas.

Me he limitado simplemente, con este artículo, a rememorar una amplia obra que la gente, la nueva gente desconoce, pero que si las oye sonar, recordará que se cantaban en sus casas, y sobre todo, lo que pretendo, es hacer justicia a uno de los mejores compositores que hemos tenido en Noia y que, el paso del tiempo, ha hecho que se le olvide, cuando, en realidad está muy presente cada vez que se canten sus canciones. Han tenido que pasar cincuenta años para que, en este caso, yo, su sobrino, evoque su recuerdo junto con sus hijos y le recordemos en este cincuenta aniversario de su muerte. Me siento por ello muy orgulloso e invito a hacer un ejercicio de memoria y a cantar, a seguir cantando sus canciones. La música es un arte, pero también es tradición y ésta hace unir a las gentes y a los pueblos.

67

ALAMEDA N. 27


3/8/07

07:52

Pรกgina 68

(Negro/Process Black plancha)

68

ALAMEDA N. 27

Raquel (Alumna do XII Curso de Gravado)


3/8/07

07:52

Página 69

(Negro/Process Black plancha)

Incendios na franxa atlántica galega J. Tojo

áis aló de facer unha recompilación estatística (para iso xa están os diferentes medios de comunicación) do número de lumes e número de hectáreas queimadas tratarei de facer un artigo coas causas que eu considero mais probables: 1º- Ata arredor do ano 1960 era moi habitual que o monte baixo se aproveitase para o pastoreo, levado a cabo por ovellas (churra galega) e cabuxas. Os productos obtidos do mesmo habitualmente eran para autoconsumo, regalo (nunha viñeta de Castelao na cal se pregunta por parte do señorito se o porco era coxo), venda (troco). Pois ben, o que se facía era a queima dese monte baixo no verán para que nas vindeiras estacións medrase a herba e que os animais tivesen pasto. Debido a todo o exposto antes, hai unha predisposición á queima, herdanza que nalgúns casos aínda persiste, sobre todo en

sectores que fan un aproveitamento do mesmo. 2º- A partir do ano 1945 hai un cambio nos nosos montes debido a que, o goberno daquela (franquista), inicia unha política forestal de plantación masiva de piñeiros e eucaliptais (alto poder combustible, que si ten que ver coa propagación dos lumes), dita política (na maioría dos casos), por suposto está feita ás costas da xente do País e por enxeñeiros vidos de fóra. 3º- No ano 1980 (21 de novembro), chega a que penso foi unha auténtica revolución, xa que entra en vigor a “lei de montes veciñais en mancomún”.

PLANTACIÓN DE PIÑEIROS

69

ALAMEDA N. 27


ALAMEDA N. 27

3/8/07

07:52

Página 70

(Negro/Process Black plancha)

PLANTACIÓN DE CASTIÑEIROS

70

O monte pasa a mans dos veciños, con todo o seu valor (piñeiros, eucaliptos, con idades comprendidas entre 30 e 40 anos). Fanse grandes cortas de xeito indiscriminado das que se obteñen pingües beneficios. Dito froito repartirase entre os veciños, aínda que non todo o mundo queda satisfeito co mesmo polo que se crean moitas rencillas, que son dirimidas dalgún xeito plantándolle lume ó monte (herdanza que aínda perdura). A f inais desta década, e por poñer un exemplo, no Barbanza ardeu dende Boa ata Oleiros poñéndose en perigo moitas vivendas. Por outra banda, e na maioría dos casos, os beneficios obtidos non repercutiron no monte, este feito provoca un crecemento asilvestrado do mesmo (polas condicións climáticas a maleza no noso monte medra moi axiña) coas consecuencias por todos sabidas. 4º- Política forestal nefasta, favorecendo a plantación de especies de crecemento rápido e alto poder de combus-

tión (piñeiros, eucaliptos). Ós propietarios pronto se lles convence falando de obter moitos beneficios en pouco tempo. O noso paisano apalpa eses beneficios coas ventas ás multinacionais (fan pasta de papel) do seu produto, xa que a finais dos oitenta e primeiros dos noventa está bastante ben pago. 5º- Causas urbanísticas. Coido que tamén forman parte do problema, pero menos xa que a lexislación puxo un pouco de freo a este mal. 6º- Incentivos a favor da extinción en detrimento da prevención. Na actualidade é coa entrada en vigor da nova LEI de Prevención e Defensa contra os Incendios Forestais de Galicia, así como a colaboración do voluntariado, malia a vixilancia dos corpos e forzas de seguridade, tratarase de invertir esta tendencia. De todos os xeitos lexislamos moito, non sei para que, xa que despois non cumprimos as leis. Toda vez que a nova Lei se desenvolva na súa totalidade (pasarán uns aniños) poderase facer un aproveitamento moito máis racional do monte, co seu conseguinte beneficio económico, non a curto prazo como na actualidade, senón con miras bastante máis altas.


3/8/07

07:52

Página 71

(Negro/Process Black plancha)

Sin alzar la voz Un gran hombre, un gran noiés y todo un genio: D. Prudencio Romo (I.M) Jaime Pérez Roget

a verdad, querido amigo, es que nada me produciría una mayor satisfacción que poder tenerte cerca para que siguieses explicando, enseñando y creando música para todos aquellos que como yo, aun siendo profano en la materia, disfrutábamos desde siempre. Lo tuyo era algo que a mí me faltan expresiones y conocimientos para poder explicarlo con el rigor que tú te mereces, pero he llegado a la conclusión de que no me hacen falta conocimientos de pentagramas para describirte como a una buena persona, gran vecino y, por encima de todo, como un genio musical conocido y reconocido a un nivel difícilmente explicable. De ti, Prudencio, se ha hablado mucho antes de que nos dejases. Y también, como es lógico, desde que te fuiste. Eras grande antes y lo sigues siendo ahora. Por ello, pienso que las personas con capacidad de decisión debieran asumir ya la obligación de que tu nombre figure en un lugar destacado de un pueblo que has llevado contigo –y dado a conocer– por diversas partes del mundo. No resultaría agradable –aunque justo– que se te “levantase” un busto (u otra distinción adecuada) en otros lugares antes que se hiciese en la localidad en que has dejado la “simiente” del genio que siempre llevaste dentro. Esperemos que en la Alameda (o en el lugar que corresponda) contemos pronto con un “vecino permanente” al que podamos contemplar diariamente en el recuerdo.

ELECCIONES Debo reconocer que en principio había pensado preparar un escrito que girase sobre la parafernalia que se monta cuando se acercan unas elecciones municipales. Deseaba comentar, como es lógico, las promesas que electoralmente se ponen de manifiesto y decir que es la bendita época en que se besuquea a niños desconocidos y

“Prefiero que me odien por como soy a que me quieran por como no soy, no he sido ni nunca seré”

a las señoras de la Plaza, del comercio o de los mítines, de las que nadie volvería a acordarse hasta pasados cuatro años. También quería matizar que gobernar es realizar reformas, impulsar iniciativas, proponer y ejecutar remedios para solucionar problemas, administrar reciamente recursos escasos y obtener resultados. Gobernar, pensaba, es también escuchar a la oposición que en muchos ayuntamiento es depositaria de gran representatividad, aceptar su control democrático, incorporar sus puntos de vista y alternativas valiosas, buscando más convergencia que la pelea estéril. Y que gobernar debía ser, además, escuchar al pueblo sin llegar a anteponer nunca los intereses de los partidos a los de los vecinos. Y pensaba no dar de lado, asimismo, a la necesidad de que pueblo y regidor aunasen sus fuerzas para conseguir los objetivos previstos. Y, todo ello, sin dejar de explayarme sobre muchos otros detalles hasta el extremo de (sin una sola frase que pudiese resultar irrespetuosa a ningún político) limitarme a desear suerte al que saliese elegido (el escrito iba a ser plasmado antes de las elecciones) esperando que llegase a situarse al nivel que Noia necesita y se merece. Pero, la verdad, es que como hablar de algo que nunca comprenderé significa para mí un desgaste que me hastía soberanamente, y ante la nula importancia que

71

ALAMEDA N. 27


ALAMEDA N. 27

3/8/07

07:52

Página 72

(Negro/Process Black plancha)

para mí iba a tener el nombre del candidato que resultase elegido (fuese este quien fuere) decidí desechar lo que tenía ideado y “componer esto” intentando tocar el tema, pero comprimiendo en varios renglones lo que pensaba expresar en bastante más de un folio. De este modo, no solo evitaba tocar a fondo un tema que me desagrada, sino que tranquilizaba a una conservadora Directiva que apuesta por permanecer alejada de engorrosas “salpicaduras” de réplica que siempre pueden producirse si alguien se da por aludido.

72

VARIANTE Si hay algo que me desconcierta es el tratamiento que se le está dando a esa variante que yo no dudo en calificar de nefasta. Hay periódicos que dicen que se debe a concesiones políticas y otros que manifiestan que eso no es más que un capricho. Si realmente es cierto que esa obra se llevará por delante varias viviendas, se construirán puentes de más de 30 mts de altura (el equivalente a un edificio de doce plantas), un túnel, se masacrarán 22 núcleos de población, se cercenará la expansión de Noia hacia el sur y no se descongestionará totalmente el tráfico dentro de la villa, tengo la impresión de que esa faraónica obra será el error más grande de los últimos años. Yo, la verdad, no lo entiendo. No cabe duda que se necesita descongestionar el tráf ico en la villa (preferentemente en los sábados y domingos de verano), pero se me antoja que vamos con el paso cambiado y que por lo primero que tendríamos que luchar sería por conseguir que la autovía llegue hasta nosotros si tenemos en cuenta que los domingueros de las playas pueden esperar mientras que para nosotros resulta prioritario llegar al Clínico en veinte minutos para salvar vidas, subir al tren en veinticinco minutos, en San-

tiago, llegar al Aeropuerto en menos de cuarenta minutos o arreglar nuestros problemas fiscales en A Coruña en una hora. Todo lo demás merece ser estudiado con calma buscando la mejor alternativa para no dañar a Noia en general y a todos los habitantes de la periferia en particular. Porque, ¿dónde no existen pueblos costeros colapsados por el tráfico en fines de semana? ¿Cómo sale o entra uno en Santiago, A Coruña, Madrid, Ferrol, O Salnés y otras localidades y zonas, cuando se encuentra inmerso en el maremágnum rodado? ¿Dónde no se “paga un precio” anímico y estresante como consecuencia de verse involucrado en el tráfico de cualquier pueblo o ciudad? ¿Resulta tan agobiante lo de Noia que hay que tomar decisiones urgentes sin antes llegar a un consenso con los vecinos ni barajar distintas alternativas? ¿Por qué, antes, no se consigue la autovía y se desecha un corredor que puede llevarnos a unos resultados tan negativos como los vividos en el ya defenestrado PadrónRiveira? En cuanto a todo lo que se prevé que la variante se va a llevar por delante, comprendo que toda alternativa de progreso está obligada a pagar un determinado precio, pero se me antoja que, en este concreto caso, ni se adapta al progreso deseado ni su precio, humano y económico, resulta el adecuado dentro de las alternativas existentes. Por otro lado, no podemos olvidar que al derribo de viviendas y demás acciones negativas, se sumará un nefasto impacto ambiental con negativas consecuencias para toda la zona de influencia. La verdad, sinceramente, mucho me temo que la decisión de la variante será un error que todos pagaremos muy caro. Descongestionar el tráf ico no deja de tener una cierta importancia, pero haciéndolo del modo que dañe lo menos posible a los habitantes de Noia.

EL PUENTE SOBRE LA RÍA Para no tocar el tema del puente sobre la ría (a Outes –¡vaya incongruencia!– acaban de regalarle uno a escasa distancia del proyectado para Noia), cuya historia todos conocemos, los escasos detractores se limitan a hacer comentarios sobre los beneficios de la variante en lo concerniente a la vertebración. No sé ni de qué va la cosa. Muchos de nosotros podemos ofrecer docenas de razones en contra de la variante mientras que ninguno de los escasos detractores del puente ha dado una sola razón de peso. Yo todavía no he visto un estudio serio sobre el impacto ambiental (supongo que nadie pretenderá compararlo con el de la variante), no se conocen análisis


3/8/07

07:52

Página 73

(Negro/Process Black plancha)

negativos sobre el marisco y no se puede hablar de damnif icados en Eiroa, porque el puente enlazaría con el corredor (que debiera ser autovía) proveniente de Santiago. Nada, de nada; si descartamos los silencios de determinados señores de la localidad que se desgañitaron hace tiempo (verbal y literariamente) en contra del puente aduciendo un negativo impacto ambiental (El Correo Gallego, 18.02.2007, lo daba como favorable) y que ahora nada quieren ver, a lo largo y ancho de la nefasta variante, tal vez como consecuencia de unos sentimientos políticos que pueden más que su seriedad en los razonamientos. No cabe duda de que la impresión sobre esos señores es que existe una falta de rigor al pretender correr un tupido velo sobre otras opciones distintas al puente. Parece que el impacto ambiental de la variante no existe, que las viviendas a derribar carecen de importancia, que los viaductos serán un adorno y que todo lo que se lleve por delante la variante no hay porque ponerlo en entredicho. Por eso, al callarse ahora esas voces que presumían de autorizadas, se abren nuevas vías dialécticas para que otro grupito de detractores prefiera hablar de vertebración mientras aquellos “estudiosos del tema” guardan un vergonzoso silencio que me impulsa a preguntarme: ¿Alguien me puede decir que tiene que ver la vertebración con todo esto? ¿Qué tendremos qué ir a buscar nosotros a Portugal, a Vilagarcía, a Vigo a Pontevedra y a Boiro, o qué tendrán que venir ellos a buscar a Noia? ¿Por qué se hacen puentes en todas partes (incluso en Outes) y se demoniza el de Noia? ¿Por qué los periódicos regionales no se cansan de decir que esto de la variante no deja de ser más que un capricho engendrado por desavenencias y concesiones políticas? No, la verdad; no lo entiendo. Luego, si la variante se convierte en realidad, no faltarán los periódicos que volverán a decir que Noia ha sido “tocada” por un mal fario en tanto que más de uno no se cansará de repetir que Noia tiene lo que se merece. Como parece ser que se mereció el no a la Agencia Tributaria, al INEM, a la Seguridad Social, al desglose de los juzgados… y ahora se merece un sí a una variante que incluso algunos de los partidarios que votan a favor están convencidos de que la alternativa del puente es la mejor. Y, también, probablemente, La Voz de Galicia volverá repetir aquello de que en Noia nunca pasa nada, “salvo hablar, hablar y lamen-

tarse”. Pero, la realidad, es que en todas partes se acortan distancias construyendo puentes (ahora mismo se perfila un puente sobre la Bahía de Cádiz, mientras que en Alemania se aprueba el proyecto del puente más largo de Europa) en tanto que en Noia se demoniza su construcción por unos motivos que deben ser muy poderosos, pero que la mayoría no alcanzamos a comprender y que los vecinos de la villa, si se llevase a cabo una consulta general, con toda seguridad rechazarían.

LO FIRMA MAXI OLARIAGA Como siempre, cuando él escribe, no me canso de leer lo que f irma. Un solo vistazo suele ser suf iciente para darme cuenta de la belleza impresa. Pero, el pasado primero de Julio he repasado varias veces su penúltimo escrito (nunca es el último) sobre la vergüenza que le produce contemplar esos edificios ruinosos que afean los lugares más vistosos del pueblo. ¡Una maravilla! Sin una palabra mas alta que otra, sin asomo de falta de respeto hacia los que debieran solucionar el problema, con esa ternura humana que él siempre va sembrando en las páginas de un diario regional, dice todo lo que los demás tal vez solamente sabríamos manifestar en voz alta, pero que él –Maxi Olariaga– lo f irma (y conf irma) casi con una dulzura rota que, más que a censura, suena a desgar rado poema de auxilio. Una petición de auxilio a la que todos debiéramos sumarnos en beneficio de la solución de esas vergüenzas que él pone de manif iesto. Gracias. Gracias por tu regalo literario, Maxi.

73

ALAMEDA N. 27


ALAMEDA N. 27

3/8/07

07:52

Página 74

(Negro/Process Black plancha)

Poesía No es la mar Alejandro Bralo

A Rafael Alberti

No es la mar, es el mar, Irónico y mordaz, Arrogante y fátuo, No es tu mar, es mi mar. No es la mar, es el mar Distante y frío, Engreído y viril, desenfrenado, Es mi mar. No es la mar, Rafael, No es la mar, Es el mar. Monstruo enloquecido De febril demencia, Cínico amante, De días de orgías Y noches de engaño. Don Juan embaucador, Falso galán enamorado, Canto mendaz de sirenas, Engaño continuo de incautos.

74

Y poderoso Titán Polifemo adivinado, Devorador de ilusiones, En noches de fuegos fátuos. No es tu mar, Amor apasionado, Tranquila y cálida, Acogedora y coqueta, De marinos encantados.

Es mi mar, El del otro lado, Embravecido y astuto, Mar de mitos y leyendas, Brutal y despiadado. No es tu mar, Serena faz de Venus, Es mi mar, Bravío semblante enfadado. Mar de Galicia y Noela Mil y una veces cantado. El de las noches sin día, El de la muerte y el llanto, El de rostros aguerridos Y lamentos apagados. El de mujeres que imploran Y el de hombres resignados. Mar, de furia y engaño, Extraño mar, innoble y querido, Amante, traidor y amado, Odiado monstruo y temido. Mar de luto, Mar de lágrima, Mar de muerte, Mar de llanto. Mar del Norte... de Galicia, No es tu mar, Rafael, Tranquilo y callado, Es mi mar... El de Galicia, De continua muerte y llanto.


ALAMEDA N. 27

3/8/07

07:52

Página 75

(Negro/Process Black plancha)

Recunchos de Noia Pomponius Mela A praza da Fanequeira, tamén coñecida como praza de Lamas, non foi sempre unha praza con fonte; porén, desde que se trasladou ao seu centro a existente na praza da Igrexa, o elemento manancial caracterizou para sempre este espazo de mercado. Unha praza singular en pendente, múltiples veces transformada. Nunca tan fermosa como aparece nesta imaxe cando o construído transmitía autenticidade e as súas proporcións eran axeitadas á escala humana.

Secar e reparar as redes no “Malecón” como testemuña gráfica da aínda destacada presenza do mar naquela vila de principios do século XX . No ano 1879 comezara o recheo desta beira do Traba que logo se denominará de Cadarso, co obxectivo de permitir circunvalar a vila aos incipientes medios de locomoción a motor. Como consecuencia, realizarase a aliñación da nova vía e poñeranse á venda os sobrantes da vía pública. Todo iso vai dar lugar á desaparición da antiga muralla, o que fora elemento simbólico da vila preindustrial.

Estas pedras da que foi durante anos Casa do Concello da vila de Noia, foron mudas testemuñas dos actos de xura da Constitución de 1812 que achegaba os primeiros aires de liberdade á vila. En recordo do feliz acontecemento a praza que se abre na súa fronte levou nos períodos de liberdade, como o que agora disfrutamos, o nome de Praza da Constitución.


ALAMEDA N. 27

3/8/07

07:52

Página 76

(Negro/Process Black plancha)

Os nosos libros Pedro Garcia Vidal

Ángeles Malvárez Romero Arredor do Berberecho Edita: Concello de Porto do Son / 17x24 cm. / 112 páxinas

Ángeles Malvárez Romero, mestra no colexio de Portosín, é a autora desta interesante visión das xentes da ría de Muros-Noia cuxa vida transcorre arredor do elemento máis senlleiro destas augas como é o humilde berberecho. Con fina ironía, ás veces con sarcasmo, e sempre con amor, a autora sonense condúcenos polas andainas e traballos das xentes que viven a carón do mar da ría. Trátase por iso de traballadores simbióticos que alternan as faenas da terra coas do mar, buscándose a vida mentres agardan a chegada do mes de outubro, o cobizado tempo da ceifa do berberecho. Unha ollada ao noso ser colectivo, que marcou e aínda marca en moitos casos, a nosa particular forma de entender a vida e o tempo. Unha lectura pracenteira e leda, alonxada do academicismo, á que sempre acompaña un sorriso nos beizos mentres percorremos de vagar os vieiros da nostalxia.

Xosé Agrelo Hermo (edición) Catastro de Ensenada. Boiro e as súas freguesías (1753)

76

Editorial Toxosoutos / 15x21 cm. / 360 páxinas

Este novo título da colección Anais, da editorial noiesa Toxosoutos, inaugurada coa publicación de O Catastro de Ensenada. Noia e a súa xurisdición (1752), supón a continuidade dunha arela do seu editor, o tristemente desaparecido Xosé Agrelo, consistente en poñer a disposición do público lector do Barbanza a totalidade do Catastro de Ensenada na parte que abrangue estas xeografías. Trátase dun deses libros que de tan necesarios se fan imprescindibles para toda aquela persoa que pretenda profundar na vida socioeconómica de Boiro de mediados do XVIII. O telo a disposición, supón para o investigador, a comodidade impagable de evitarse a visita a arquivos lonxanos –co que iso significa de aforro en tempo e molestias– pero tamén, para a persoa non investigadora, simplemente aquela que queira un coñecemento de primeira man da historia, este libro proporciona unha amena e interesante achega a toda unha manchea de curiosidades que se daban nas diferentes freguesías de Boiro naqueles tempos da nova dinastía borbónica.


Revista Alameda nº 27 Sociedade Liceo de Noia