Issuu on Google+

„Ktoś napisał, że nakreśliłem jakoby »nowy obraz Jezusa«. Było to pomyślane jako pochwała, ale nie jestem z niej dumny. Wcale nie chcę przynieść światu nowego obrazu Jezusa. Chciałbym, aby dawny obraz Jezusa, który od zawsze był w posiadaniu Kościoła, zajaśniał na nowo” (Gerhard Lohfink). Edycja książki Jezus z Nazaretu. Czego chciał. Kim był opatrznościowo zbiega się z intencją Benedykta XVI, który nie z pozycji Urzędu Nauczycielskiego, ale ucznia Jezusa Chrystusa, w książce Jezus z Nazaretu zaprasza teologów i wszystkich chrześcijan do namysłu nad tematem obecności Mistrza z Nazaretu we wspólnocie Kościoła. Zaproszenie zostało ponowione w liście apostolskim Porta fidei, ogłaszającym Rok Wiary.

Cena det. 64,00 zł

Patronat medialny

www.wdrodze.pl

Gerhard Lohfink JEZUS Z NAZARETU

Gerhard Lohfink

JEZUS Z NAZARETU Czego chciał. Kim był


seria ALFA i OMEGA tom 30


Gerhard Lohfink JEZUS Z NAZARETU Czego chciał. Kim był

przełożyła Eliza Pieciul-Karmińska


Gerhard Lohfink, Jesus von Nazaret – Was er wollte, wer er war © 2011 Verlag Herder GmbH, Freiburg im Breisgau © Copyright for this edition Wydawnictwo W drodze 2012

Redaktor Jolanta Czapczyk Redaktor techniczny Justyna Nowaczyk Projekt okładki i stron tytułowych Joanna Dąbrowska

ISBN 978-83-7033-832-9

Wydawnictwo Polskiej Prowincji Dominikanów W drodze 2012 ul. Kościuszki 99, 60-920 Poznań tel. 61 852 39 62, faks 61 850 17 82 sprzedaz@wdrodze.pl www.wdrodze.pl Druk i oprawa: UNI-DRUK, Luboń


Przedmowa

PRZEDMOWA DO POLSKIEGO WYDANIA

D

laczego napisałem tę książkę? Otóż jestem przekonany, że nie ma na świecie nic ważniejszego niż zgłębianie nauczania Jezusa. Niedola społeczeństw woła o pomstę do nieba. Gdyby dwa miliardy chrześcijan wcielały w życie Kazanie na górze, świat wyglądałby inaczej. Oczywiście nie chciałem robić konkurencji wspaniałej książce o Jezusie autorstwa Ojca Świętego. Jednak Benedykt XVI bada przede wszystkim to, co ewangelie mówiły o Jezusie na sposób t e o l o g i c z n y. Ja zaś pytam w sposób bardziej h i s t o r y c z n y: Co mówił sam Jezus? Co czynił? Czym było Jego roszczenie? Ktoś gdzieś napisał, że nakreśliłem jakoby „nowy obraz Jezusa”. Było to pomyślane jako pochwała, ale nie jestem z niej dumny. Wcale nie chcę przynieść światu nowego obrazu Jezusa. Chciałbym, aby dawny obraz Jezusa, jaki od zawsze był w posiadaniu Kościoła, zajaśniał na nowo. Moim celem było przetłumaczenie na dzisiejszy język tego, co chciał Jezus i kim był. Pragnąłem uczynić to w sposób możliwie przystępny, aby czytelnicy zrozumieli te treści i nie znudzili się lekturą. Starałem się również, by nie była im do tego potrzebna jakaś szczególna wiedza fachowa. Mimo to, niniejsza książka głęboko

5


Jezus z Nazaretu

wnika w kwestie, które od dawna nurtują także fachowców i specjalistów. Najbardziej ucieszyłbym się, gdyby moja książka o Jezusie była czytana również przez zatroskanych ateistów i poszukujących agnostyków. Albowiem z nimi o wiele łatwiej jest rozmawiać aniżeli z ludźmi, którym wszystko jest obojętne. Osobom, które zwątpiły w chrześcijaństwo, chciałbym powiedzieć: Nie patrzcie najpierw na tych, którzy wykorzystywali lub wypaczali wiarę chrześcijańską. Spójrzcie na tych, którzy wiarę tę urzeczywistniali. I spójrzcie przede wszystkim na podstawowe dokumenty chrześcijaństwa, na przykład na Jezusowe Kazanie na górze. Przyjrzyjcie się dokładniej, jak Jezus głosił i praktykował królestwo Boże. Bo Jego nauczanie o królestwie Bożym jest o wiele bardziej zasadne, o wiele bardziej krytyczne, zawiera o wiele więcej wiedzy o człowieku niż wszystkie utopie i światopoglądy. Jest ono jedyną nadzieją na zagojenie głębokich ran naszej planety. Na zakończenie mojej przedmowy chciałbym z całego serca podziękować pani dr hab. Elizie Pieciul-Karmińskiej. Przetłumaczyła ona niniejszą książkę, podobnie jak wcześniejsze moje książki, z wielką starannością i oddaniem. I naturalnie dziękuję również Wydawnictwu W drodze oraz jego pracownikom za owocną, wieloletnią współpracę. Zielone Świątki 2012

6

Gerhard Lohfink


Wstęp

Pamięci ojca Heinricha Bachta SJ

7


Wstęp

8


Wstęp

SŁOWO WSTĘPNE

O

Jezusie napisano niezliczone książki. Przyczynę widać jak na dłoni – Jezusa nigdy nie można pojąć do końca i każda epoka musi na nowo Go odkryć. Niektóre z owych licznych książek o Jezusie są bardzo dobre. Niektóre bardzo złe. Złe książki są złe, bo dalekie od zrozumienia, że rzeczywisty „Jezus historyczny” nie może być rozumiany niezależnie od wiary. Od jakiej wiary? Od wiary pierwszych świadków i przekazicieli tradycji, którzy musieli opisać to, co spotkało ich w Jezusie, „zgodnie ze sprawą”, a jeszcze dokładniej „zgodnie z Osobą”. Krytyka historyczna jest niezbywalną formą badań nad Jezusem. Rozjaśnia ona świat, w którym żył. A nawet czyni więcej: ujawnia odniesienia do źródeł w ewangeliach, dzięki czemu wyostrza nasze spojrzenie na to, co ewangeliści w swym „tekście finalnym” chcieli powiedzieć o Jezusie. Lecz krytyka historyczna czyni jeszcze więcej: pyta o to, co faktycznie się stało, i pokazuje, że w chrześcijaństwie chodzi o realne dzieje, a nie o mity czy ideologie. Jeśli jednak krytycy Biblii mierzą Jezusa tylko według kryterium swych wstępnych założeń, z góry wiedząc, co jest „historycznie możliwe”, a co jest „historycznie niemożliwe”, to przekraczają zakreślone przez nich samych granice.

9


Wstęp

Obecnie Jezus nazbyt często uznawany jest za zwykłego proroka, uzdolnionego charyzmatyka, radykalnego rewolucjonistę, skutecznego uzdrowiciela, przyjaznego ludziom pracownika społecznego czy też wręcz za pobożnego rabbiego. Rzeczywiste roszczenie tego, co się ujawnia i wyraża w działalności Jezusa, zostaje tym samym pominięte, a w konsekwencji powstaje przekonanie, że to dopiero gminy wczesnego chrześcijaństwa „ubóstwiły” Jezusa. Niniejsza książka wzdraga się przed takimi redukcjami, ponieważ są one podejmowane wbrew rozpoznaniom pierwszych świadków i przekazicieli tradycji. Metoda tej książki jest jak najbardziej historyczna i krytyczna (badania historyczne zawsze muszą być krytyczne), lecz trzyma się przy tym wezwania Karla Bartha z jego komentarza do Listu do Rzymian: „Niech [badacze] historyczno-krytyczni będą bardziej krytyczni!”. Chciałbym w ten sposób ukazać, że Jezus był Żydem i żył całkowicie doświadczeniami wiary Izraela, jednakże owe doświadczenia wiary doprowadził równocześnie do ich celu i do ich wypełnienia. Kto rzeczywiście pragnie pojąć Jezusa i to, kim był, ten musi dać się porwać tym doświadczeniom. Pragnę jedynie, by niniejsza książka pomogła wielu współczesnym ludziom zbliżyć się do Jezusa – w sposób krytyczny i w oparciu o umiejętność odróżniania, lecz równocześnie z ufnością i otwartością.

Bad Tölz, we wrześniu 2011 roku

10

Gerhard Lohfink


Wstęp

Codziennie rozmyślaj nad śmiercią i życiem, oraz [nad tym], czy pragniesz je odnaleźć, i bądź radosnego usposobienia. Nie odchodź z tego świata nie zaświadczywszy publicznie czynem Twej miłości i czci dla Założyciela chrześcijaństwa. Matthias Claudius, Z listu: „Do mojego syna Johanna”, 1799

11


Wstęp

12


Tak zwany Jezus historyczny

Rozdział pierwszy TAK ZWANY JEZUS HISTORYCZNY

D

laczego niemal co roku publikowane są książki o Jezusie historycznym? Dlaczego chrześcijanom nie wystarczą po prostu ewangelie? Z pewnością jest to związane z przemożną potrzebą człowieka Zachodu, by znać „fakty”. Człowiek ów chce wiedzieć, jak było n a p r a w d ę. Pragnie poznać najdrobniejsze szczegóły przeszłości. Stoi w kolejce, by dostać się na wystawę, która pokaże mu świat faraonów, Celtów czy średniowiecznego dworu. I gdy wreszcie uda mu się wejść do sal muzeum, wierzy, że dotarł do źródeł, że widzi właśnie bezpośrednią dokumentację czasów i ludzi prezentowanych na wystawie. I podobnie dostępu do Jezusa człowiek Zachodu poszukuje w ewangeliach. Jednak ewangelie zamykają się przed jego żądzą wiedzy. Przemilczają wiele szczegółów z życia Jezusa, które właśnie najbardziej interesowałyby głodnego faktów pasjonata Jezusowego życiorysu. A więc sięga on po kolejną, nowo wydaną książkę o Jezusie… Jednak istotna jest tutaj jeszcze jedna kwestia: w Europie od czasów oświecenia żaden inny tekst literatury powszechnej nie był tak szczegółowo analizowany jak właśnie ewangelie. To, o czym one opowiadają, uznawane jest przez ludzi epoki oświecenia za znie-

13


Jezus z Nazaretu

kształcenie spowodowane przez dogmat. Ich zdaniem, prawdziwa postać Jezusa pokrywana była coraz wspanialszymi farbami, a jej kontury nabrały cech boskości. Dlatego też uznają, że należy zdjąć owe kolejne warstwy farby, by ukazać wreszcie prawdziwego Jezusa, który w ten sposób ujawni się nam w rzeczywistych barwach i kształcie. Zatem także tutaj – a tutaj szczególnie mocno – manifestuje się nasza żądza faktów. Cóż tak naprawdę możemy wiedzieć o Jezusie? Kim był Jezus „historyczny”? Jak dalece możemy zrekonstruować Jego życie? Które z Jego słów w ewangeliach są autentyczne? Czym są „autentyczne słowa Jezusa”? Jakie były Jego „rzeczywiste” czyny? Czy Jezus i apostołowie głosili to samo, czy też dopiero po zmartwychwstaniu posłanie Jezusa o Bogu stało się posłaniem apostołów o Jezusie? Jest rzeczą zupełnie zrozumiałą, że żądza faktów, która ogarnęła człowieka Zachodu od czasów przedsokratejskich i pierwszych historyków greckich, dotyczy również Jezusa. Powiem więcej: dopiero w przypadku Jezusa ta żądza jest całkowicie uzasadniona. Jeśli prawdą jest, że w Jezusie wieczne Słowo Boże stało się ciałem, czyli że wkroczyło ono radykalnie w dzieje, to w takim razie Jezus musi podlegać wszelkim metodom badawczym historiografii. Właśnie z tego powodu powinien stać się przedmiotem nauk historiograficznych. W takiej sytuacji musi być więc dozwolone, byśmy analizowali wszystkie teksty, które o Nim traktują, byśmy je rozpatrywali w szczegółach, określali ich gatunek i za ich pomocą uprawiali historiografię tradycji. Jednakowoż z takim uzasadnionym pragnieniem historycznej rekonstrukcji od dawna związana była radykalna krytyka ewangelii, która pragnie odnaleźć prawdziwego Jezusa nie z a i c h p o m o c ą, lecz p r z e c i w k o n i m. I to w tym właśnie kontekście ciągle mówi się o modyfikacjach i zniekształceniach osoby Jezusa w tradycji pierwotnego chrześcijaństwa. Tym samym myli się jednak dwie

14


Tak zwany Jezus historyczny

rzeczy: to, co krytycy ewangelii określają mianem dogmatycznego zniekształcenia, jest niczym innym jak „interpretacjami” Jezusa. A interpretacja nie jest tym samym, co modyfikacja. Wielu chrześcijan słusznie broni się przed słowami takimi jak: zniekształcenie, modyfikacja, konstrukcja, mitologizacja, ubóstwienie. Jednakże przed słowem „interpretacja” nie powinni się bronić, albowiem ewangelii nie wolno nam postrzegać jak zwykłego zbioru „faktów” o Jezusie. Nie są one jakimś zestawieniem dokumentów z archiwum Jezusa, zebranym przez pierwotną gminę jerozolimską. Oczywiście autorzy ewangelii korzystali z rozmaitych przekazów o Jezusie. Ale za pomocą tych przekazów i n t e r p r e t u j ą oni Jezusa. Interpretują Jego słowa, interpretują Jego czyny, interpretują całe Jego życie. Interpretują oni Jezusa w każdym wersecie, w każdym zdaniu. Czy zatem wolno nam teksty, które od początku do końca są interpretacją, przesiać przez sito krytyki w nadziei, że na końcu uzyskamy „fakty”? Czy wolno nam – na podobieństwo poszukiwaczy złota – wypłukiwać bezwartościowy piach interpretacji, aby otrzymać ciężkie złoto faktów? Czy z opowiadań, których jedynym celem jest interpretacja, powinniśmy zdejmować kolejne warstwy, by dotrzeć do warstwy „pierwotnej”? Czy na samym końcu, po zdjęciu wszelkich wtórnych warstw, dotarlibyśmy do czystych faktów? Jak wątpliwa jest taka metoda wykładni tekstu, obrazuje proste pytanie: Gdzie tak naprawdę leży prawda: w faktach czy w ich interpretacji? A wracając do obrazu poszukiwaczy złota: czy złotem są fakty, czy też złotem jest ich prawidłowa interpretacja1? 1 Następujący tekst opiera się na: G. LOHFINK, Ostatni dzień Jezusa. Co się stało w Wielki Piątek, przeł. E. Pieciul-Karmińska, Poznań 2006, s. 61–86. Zaprezentowane tam treści zostały opracowane i zaktualizowane na potrzeby niniejszej książki. [Uwaga wstępna do przypisów: Wszystkie skróty podane są za: S.M. SCHWERTNER, Theologische Realenzyklopädie (TRE). Abkürzungsverzeichnis, Berlin–New York 21994].

15


Jezus z Nazaretu

FAKT I INTERPRETACJA Co to w ogóle jest „fakt”? Słowo to jest zwykle używane zupełnie bezrefleksyjnie i bez zastanowienia. Używa się go, jakby fakt był czymś oczywistym. Ale z tymi tak zwanymi faktami sprawa nie jest wcale taka prosta. Bez wątpienia świat jest pełen faktów i często możemy mówić o nich jako o czymś oczywistym. Gdy przykładowo ma miejsce trzęsienie ziemi, to z łatwością można o nim mówić jako o fakcie. Ale nawet w takim fakcie tkwi już interpretacja. Zaistnienie trzęsienia ziemi zostaje wprawdzie stwierdzone przez sejsmografy, jego siła zostaje zmierzona przy pomocy skali Richtera, a sejsmolodzy porównują ze sobą wartości pomiaru, następnie jednak geofizycy badają, z jakim rodzajem trzęsienia ziemi mamy do czynienia. Rozróżniają oni pomiędzy trzęsieniami zapadowymi (w wyniku zapadania się jaskiń), wulkanicznymi (w związku z erupcją wulkanu) i wreszcie tektonicznymi (w wyniku ruchów płyt litosfery). „Fakt” trzęsienia ziemi jest zatem dość oczywistą sprawą i można go opisać w sposób jednoznaczny. A jednak także taki opis zawiera już sporą porcję interpretacji. Wolno nam tutaj założyć, że chodzi o poprawną interpretację. Nie wszystkie jednak fakty mieszczą się na tej samej płaszczyźnie. Co z sytuacją, gdy do „trzęsienia ziemi” dochodzi w polityce? Gdy na przykład mamy do czynienia ze społeczną zapaścią lub wychodzi na jaw polityczny skandal? Gdy obalony zostaje polityk i pozornie nikt w tym nie maczał palców? Co tutaj jest faktem? Co wydarzyło się rzeczywiście, a co było jedynie manewrem pozornym, zainscenizowanym na potrzeby opinii publicznej? Co było zwykłym komunikatem, a co zamierzoną dezinformacją? Wydarzenia polityczne znacznie bardziej niż procesy przyrodnicze domagają się interpretacji. Trzeba więc dużego wysiłku, by

16


Tak zwany Jezus historyczny

zbadać, przeanalizować i zinterpretować to, co rzeczywiście się wydarzyło. Jednak ukazanie zaistniałych procesów jest już związane z interpretacją. A ponadto, poza wszystkimi tymi trudnościami, pojawia się w końcu następujące pytanie: Kto ma prawo dokonywać interpretacji? I jaka interpretacja zwycięży na końcu? Stąd nasuwa się pytanie: Czy na scenie życia, na której właściwymi aktorami są ludzie z ich życzeniami, interesami i namiętnościami, mogą w ogóle zaistnieć czyste fakty? Czy nie jest tak, że tutaj każdy „fakt” od samego początku jest nasycony i zaprawiony interpretacją? Jak wiemy, Jezus już od swojego pierwszego publicznego wystąpienia był interpretowany w sposób wieloraki. Najpierw pojawiła się ostrożna, a jednak wynikająca z wiary interpretacja tych, którzy poszli za Nim. Na samym końcu doprowadziła ona do wyznania: „Ty jesteś Mesjasz, Syn Boga żywego” (Mt 16,16)2. Potem pojawiła się w wielu aspektach bezradna interpretacja ludzi, którzy nie poszli za Jezusem, a z których wielu najwyraźniej zakładało, że Jezus to powtórne wcielenie Jana Chrzciciela bądź któregoś z wcześniejszych proroków (Mt 16,14). I w końcu zaistniała jeszcze pełna irytacji reakcja Jego przeciwników, którzy byli przekonani, że Jezus wypędza złe duchy z pomocą władcy demonów (Mk 3,22). A zatem od samego początku interpretacje. Która z nich była właściwa? Tak oto już na wstępie tej książki nie unikniemy dogłębnej refleksji nad relacją „fakt – interpretacja”.

2 Cytaty biblijne za: Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu [Biblia Poznańska], Poznań 1982. Jeśli wersja polska niezgodna jest z tłumaczeniem niemieckim bądź intencją autora, cytaty tłumaczone są bezpośrednio z języka niemieckiego i oznaczone wówczas inicjałami autora: GL – przyp. tłum.

17


Czy panowanie Boga to utopia?

SPIS TREŚCI

Przedmowa do polskiego wydania ................................................... Słowo wstępne ..................................................................................

5 9

1. Tak zwany Jezus historyczny ...................................................... 13 2. Proklamowanie panowania Boga ............................................... 47 3. Panowanie Boga i lud Boży ........................................................ 71 4. Zgromadzenie Izraela .................................................................101 5. Wezwanie do naśladowania ........................................................121 6. Wielość powołań ........................................................................143 7. Przypowieści Jezusa ...................................................................167 8. Jezus i świat znaków ...................................................................199 9. Cuda Jezusa ................................................................................211 10. Ostrzeżenie przed sądem ............................................................249 11. Jezus i Stary Testament ...............................................................269 12. Jezus i Tora .................................................................................307 13. Konieczność w życiu Jezusa .......................................................351 14. Fascynacja panowaniem Boga ....................................................373 15. Rozstrzygnięcie w Jerozolimie ...................................................397 16. Umieranie za Izrael .....................................................................419 17. Jego ostatni dzień ........................................................................439 18. Wydarzenia paschalne .................................................................471 19. Roszczenie godnościowe Jezusa .................................................503 20. Odpowiedź Kościoła ...................................................................537 21. Czy panowanie Boga to utopia? .................................................565 Podziękowanie ..................................................................................581

583


Jezus z Nazaretu

SERIA ALFA I OMEGA 1. Christoph SchĂśnborn OP, PrzebĂłstwienie, ÄŞycie i ÄžmierĂź 2. Bernard SesboßÊ SJ, Zmartwychwstanie i ÄŞycie. KrĂłtki traktat o rzeczach ostatecznych 3. Stefan SwieÄŞawski, Ä?wiÄŠty Tomasz na nowo odczytany 4. Ä?w. Tomasz z Akwinu, Summa contra gentiles, t. 1 5. Jean-Pierre Torrell, Ä?wiÄŠty Tomasz z Akwinu – mistrz duchowy 6. Thomas G. Weinandy OFMCap, Czy BĂłg cierpi? 7. Klaus Berger, Po co Jezus umarĂĄ na krzyÄŞu? 8. Hans Urs von Balthasar, Antyrzymski resentyment 9. Adolphe GeschĂŠ, Chrystus 10. Adolphe GeschĂŠ, CzĂĄowiek 11. Jean Corbon OP, Liturgia – ĨrĂłdĂĄo wody ÄŞycia 12. Gerhard Lohnk, Czy BĂłg potrzebuje KoÄžcioĂĄa? 13. Adolphe GeschĂŠ, Przeznaczenie 14. Bernard SesboßÊ SJ, Poza KoÄžcioĂĄem nie ma zbawienia. Historia formuĂĄy i problemy interpretacyjne 15. Ä?w. Tomasz z Akwinu, Summa contra gentiles, t. 2 16. Otto Hermann Pesch, ZrozumieĂź Lutra 17. Benedict M. Ashley OP, ÄŠyĂź prawdÄ… w miĂĄoÄžci. Biblijne wprowadzenie do teologii moralnej 18. Medard Kehl SJ, I widziaĂĄ BĂłg, ÄŞe to jest dobre. Teologia stworzenia 19. Nicholas Lash, Pytanie o Boga. Ä?wiÄŠtoĞß, mowa i milczenie 20. Benedykt XVI (Joseph Ratzinger), Formalne zasady chrzeÄžcijaÄ”stwa. Szkice do teologii fundamentalnej 21. Adolphe GeschĂŠ, ZĂĄo 22. Ä?w. Tomasz z Akwinu, Summa contra gentiles, t. 3 23. Gisbert Greshake, ÄŠycie silniejsze niÄŞ ÄžmierĂź. O nadziei chrzeÄžcijaÄ”skiej 24. Piotr Napiwodzki OP, BliÄŞej, niÄŞ siÄŠ wydaje. O koÄ”cu Äžwiata, millenaryzmie i chrzeÄžcijaÄ”skiej nadziei 25. Gerhard Lohnk, Ludwig Weimer, Maryja – nie bez Izraela. Nowe spojrzenie na naukÄŠ o Niepokalanym PoczÄŠciu 26. Gisbert Greshake, ByĂź kapĂĄanem dzisiaj 27. Henri de Lubac, Katolicyzm. SpoĂĄeczne aspekty dogmatu 28. Bernard SesboßÊ, Ewangelia i Tradycja 29. Robert JĂłzef WoĨniak, RóĪnica i tajemnica. Objawienie jako teologiczne ĨrĂłdĂĄo ludzkiej soboÄžci

584


„Ktoś napisał, że nakreśliłem jakoby »nowy obraz Jezusa«. Było to pomyślane jako pochwała, ale nie jestem z niej dumny. Wcale nie chcę przynieść światu nowego obrazu Jezusa. Chciałbym, aby dawny obraz Jezusa, który od zawsze był w posiadaniu Kościoła, zajaśniał na nowo” (Gerhard Lohfink). Edycja książki Jezus z Nazaretu. Czego chciał. Kim był opatrznościowo zbiega się z intencją Benedykta XVI, który nie z pozycji Urzędu Nauczycielskiego, ale ucznia Jezusa Chrystusa, w książce Jezus z Nazaretu zaprasza teologów i wszystkich chrześcijan do namysłu nad tematem obecności Mistrza z Nazaretu we wspólnocie Kościoła. Zaproszenie zostało ponowione w liście apostolskim Porta fidei, ogłaszającym Rok Wiary.

Cena det. 64,00 zł

Patronat medialny

www.wdrodze.pl

Gerhard Lohfink JEZUS Z NAZARETU

Gerhard Lohfink

JEZUS Z NAZARETU Czego chciał. Kim był


Jezus z Nazaretu. Czego chciał. Kim był.